Richard Stallman

Est unu de sos esponentes printzipales de su movimentu de sa programmera lìbera. In su cabudanni de su 1983 at incumentzadu su progetu GNU cun s'intentu de creare unu sistema operativu pretzisu a Unix, ma assentadu in manera intrea de programma lìberu: de custu at pigadu vida su movimentu de su programma lìberu. In su santugaine de su 1985 at fundadu sa Free Software Foundation (FSF). Pioniere de su cuntzetu de copyleft, in su 1989 at creadu sa GNU Generale Public License, una de is lissèntzias lìberas prus difùndidas.

### Orìgine e formatzione

Stallman est nàschidu dae Daniel Stallman e Alice Lippman in su 1953 in New York. Sa prima esperièntzia sua cun sos elaboradores est istada in s'IBM New York Scientific Center: Stallman at passadu s'istiu a pustis de su diploma de iscola superiora iscriende su primu programma suo, unu protzessore pro su limbàgiu de programmatzione PL/I in s'IBM 360. In custu perìodu, Stallman est istadu fintzas un'assistente de laboratòriu voluntàriu in su dipartimentu de biologia a sa Rockefeller University.

### Sa carriera acadèmica
Mancari si esseret indiritzende a una carriera de matemàticu o fìsicu, su professore suo a sa Rockefeller at pensadu chi diat àere tentu unu benidore comente a biòlogu. In su làmpadas de su 1971 a su primu annu de istudiante a s'universidade de Harvard, Stallman est essidu programmadore a su laboratòriu de Abistesa artifitziale de su MIT. Inoghe at fatu parte de sa comunidade de sos hacker, ue fiat connotu cun sa sigla "rms" (in sa prima editzione de su ditzionàriu de s'Hacker at iscritu: Richard Stallman est solu su nùmene meu mondanu; tue mi podes nàrrere "rms").

Stallman s'est laureadu cun lode (magna cum laude) in Fìsica in s'universidade de Harvard in su 1974. A pustis s'est iscritu a unu corsu post-làurea in fìsica a su MIT, ma at abbandonadu is istùdios, abarrende programmadore a su laboratòriu de abistesa artifitziale de su MIT. Mentras fiat istudiante a su MIT, Stallman at publicadu una relatzione subra “Truth Maintenance System” intitulada “dependency-directed backtracking” cun Gerald Jay Sussman. Custa relatzione est istada unu primu traballu in su problema de su ”Intelligent backtracking” in sa satisfatzione de sos vìnculos.

Cando in su 1977 su laboratòriu de informàtica (Laboratory for Computer Science, LCS) de su MIT at installadu unu sistema de atzessu limitadu, amparadu dae paràula de intrada, Stallman at agatadu su modu pro decritare sas paràulas e at imbiadu a cada impitadore unu messàgiu continente sa crae sua, cun s'impòsitu de dda cambiare lassende·dda bòida pro torrare a permìtere s'atzessu anònimu a su sistema. Belle su 20% de sos impitadores at sighidu su cussìgiu suo, mancari chi sos atzessos cun paràula de intrada a sa fine ant prevàlidu. Stallman s'est bantadu de sa resèssida in sa campagna sua pro medas annos a pustis.

### Su cuntrastu a su ''copyright''
In sos tardos annos setanta e primos annos otanta, sa cultura hacker chi Stallman portaiat a in antis at cumintzadu a si isòrvere. Pro evitare chi sa programmera esseret impreada in sos elaboradores de sos cuncurrentes, sa majoria de sos produtores at acabadu de distribuire su còdighe de orìgine e at cumintzadu a impreare Copyright e lissèntzias restritivas pro is programmas, pro nde limitare o nde proibire sa còpia e sa ridistributzione. Custa propiedade de sos programmas giai esistiat in antis, e est devènnidu craru chi diat èssere essida sa norma. Custu càmbiu in is piessìnnios legales de is programmas podet èssere cunsideradu comente a una cunsighèntzia de una lege (Copyright Act) de su 1976, comente decraradu dae Brewster Kahle, cumpàngiu de Stallman a su MIT.

Cando Brian Reid in su 1979 at postu “bombas a tempu” in Scribe pro limitare s'atzessu sena lissèntzia a su programma, Stallman l'at cunsideradu “unu crìmine contra a s'umanidade”. Issu at craridu, annos a pustis, chi su chi issu cunsìderat unu crìmine no est a fàghere pagare sos programmas, ma limitare sa libertade de s'impitadore. In su 1980, a Stallman e a unos àteros hacker de su laboratòriu de abistesa artifitziale est istadu refudadu su còdighe de su programma pro s'imprentadora laser Xerox 9700 (“Dover”). Stallman aiat modificadu su programma in una betza imprentadora (sa XGP, Xerographic Printer); cun sa muda sua s'impitadore retziat de s'imprentadora unu messàgiu eletrònicu chi li signalaiat  s'agabbu de s'imprenta chi aiat pedidu.

Totu sos impitadores in coa de imprenta fiant avèrtidos in casu de cungestiones, de manera chi poderent abetare unu ritardu, e retziant s'informatzione netzessària pro evitare unas àteras cungestiones. Bìdere impedidu custu servìtziu agiuntivu, pro sa farta de su còdighe de orìgine de s'imprentadora, no fiat un'incumbeniente trascuràbile, sende chi, comente capitaiat a s'ispissu, s'imprentadora fiat ùnica pro medas impitadores in diversos pranos, e acanta a s'imprentadora finiant pro pasare diversas persones, perdende tempus pretziosu in isetu, o chirchende intre imprentas non ritiradas de àteros impitadores. Custa esperièntzia at aconcadu a Stallman chi sas persones bisòngiant de èssere lìberas de mudare su programma chi impreant.

In su 1980, Richard Greenblatt, unu cumpàngiu hacker de su laboratòriu Al, at fundadu Lisp Machines, Inc. (LMI) pro cummertziare Lisp machines, chi issu e Tom Knight aiant creadu in laboratòriu. Greenblatt at refudadu investimentos esternos, creende chi sos profetos de su fàbbricu e de sa bèndida de unas màchinas poderent èssere torrados a imbestire cun profetu pro sa crèschida de sa sotziedade. A su contràriu, is àteros hacker reteniant chi esseret mègius s'acurtziamentu de una venture capital finantziadora. Is segundos, cando no est istadu possìbile segudare perunu acòrdiu, ant fundadu Symbolics, cun s'agiudu de Russ Noftsker, un'amministradore de su laboratòriu Al (Al Lab). Symbolics at reclutadu sa majoria de sos hacker abarrados, inclùdidu s'hacker nòdidu Bill Gosper.

Symbolics at costrintu Greenblatt fintzas a si dimitire tzitende sas polìticas de su MIT. Mentras ambas cumpangias produiant programma propietàriu, Stallman creiat chi LMI, a diferèntzia de Symbolics, aeret proadu a evitare de iscalabrare sa comunidade de su laboratòriu. Pro duos annos, de su 1982 a sa fine de su 1983, Stallman at traballadu a solu pro clonare is programmas de Symbolics, cun s'intentu de non ddi lassare su monopòliu in sos computer de su laboratòriu.

At refudadu unu benidore ue diat àere dèpidu firmare acòrdios de non divulgatzione pro non cumpartzire còdighes de orìgine o informatziones tècnicas cun unos àteros programmadores e acumprire unas àteras atziones chi cunsideraiat traitorias de sos printzìpios suos. At seberadu imbetzes de cumpartzire su traballu suo cun totus is àteros, in su chi cunsideraiat unu clàssicu ispìritu de collaboratzione. Mancari chi Stallman non partetziparet in sos annos sessanta a s'era de sa contra-cultura, est istadu ispiradu dae su refudu suo de sa chirca de sa richesa comente a primu obietivu de vida. Stallman sustentat chi sos impitadores de programmas diant dèpere tènnere sa libertade de “cumpartzire cun sos serentes issoro” e de pòdere istudiare e fàghere mudas a is programmas chi impreant.

At naradu medas bortas chi is tentativos de sos bendidores de programma propietàriu de proibire custos autos sunt “anti-sotziales” e “no èticos”. Sa frase “su programma bolet èssere lìberu” dd'est s'ispissu atribuida a manera non curreta, e Stallman sustentat chi custa est una descritzione farsa de sa filosofia sua. Issu sustentat chi sa libertade est vitale pro su bene de sos impitadores e de sa sotziedade comente a unu balore morale, e no a manera pura pro resones pragmàticas comente a isvilupare in carchi modu unu programma tecnicamente superiore. Pro evitare influèntzias dae su MIT in su ghennàrgiu 1984, Stallman at lassadu su traballu suo pro si dedicare a tempus prenu a su progetu GNU, chi aiat annuntziadu in su cabudanni de su 1983.

### Su Progetu GNU

Stallman at annuntziadu su progetu pro su sistema operativu GNU in su cabudanni 1983 subra medas mailing list ARPAnet e Usenet. In su 1985, Stallman at publicadu su manifestu GNU, chi descriiat sas motivatziones suas pro creare unu sistema operativu lìberu, naradu GNU, chi diat èssere istadu cumpatìbile cun Unix. Su nùmene GNU est un'acrònimu ricorsivu pro "GNU's Not Unix (GNU no est Unix)". Pagu a pustis, at dadu chintu a una corporatzione sena profetu mutida Free Software Foundation pro impreare programmadores de programmera lìbera e frunire una base legale pro su movimentu de su programma lìberu.

In su 1985, Stallman at imbentadu e ispainadu su cuntzetu de **permissu de autore** (*copyleft*), unu mecanismu legale pro amparare sos deretos de muda e redistribuzione de sa programmera lìbera. In comintzu, est istadu  impreadu in sa GNU Emacs Generale Public License, e in su 1989 est istadu distribuidu su primu programma indipendente in suta de lissèntzia GPL. Dae tando, sa majoria de su sistema GNU est istadu cumpletadu. Stallman at contribuidu cun medas trastos netzessàrios, inclùdidos un'editor de testu, unu compiladore, unu *debugger*, unu *build automator* (unu mètodu automàticu de cumpiladura de còdighe de orìgine a còdighe binàriu).

### Is annos '90: GNU/Hurd e Linux
Su chi ancora mancaiat fiat su nùcleu. In su 1990, unos membros de su progetu GNU ant cumintzadu s'isvilupu de unu nùcleu, GNU Hurd, chi depet ancora segudare su livellu de maturidade rechertu pro s'impreu difùndidu. In su 1991, Linus Torvalds, un'istudiante finlandesu, at impreadu sos trastos de isvilupu GNU pro prodùere su kernel Linux. Is programmas de su progetu GNU sunt istados adatados luego pro funtzionare cun su nùcleu Linux e como medas impitadores e programmadores impreant su nùmene “Linux” pro si referire a su sistema operativu cumpletu. In sa comunidade de su programma lìberu nd'est resurtada una contierra: Stallman sustentat chi no impreare “GNU” mènguat in manera ingiusta su balore de su progetu GNU e noghet a sa sostenibilità de su movimentu de su programma lìberu seghende su collegamentu tra su programma e sa filosofia de su programma lìberu de su progetu GNU.

Sas influèntzias de Stallman in sa cultura hacker includent su nùmene POSIX e s'editor Emacs. In sos sistemas UNIX, sa popularidade de GNU Emacs at fatu cuncurrèntzia a s'àteru editor vi, provochende una gherra intre editor. Stallman at pigadu positzione in custu canonizende·si a manera brullana comente a "St. IGNUcius" de sa Crèsia de Emacs e reconnoschende chi "vi est s'editor de su diàulu", mentras "impreare una versione lìbera de vi no est unu pecadu, est una penitenza". Unu nùmeru de isvilupadores at bidu a Stallman comente a unu pessonàgiu difìtzile cun su cale traballare in paris de unu puntu de annotu polìticu, intra-personale o tècnicu.

A inghìriu a su 1992, isvilupadores de sa Lucid Inc. traballende subra Emacs s'ant brigadu cun Stallman e a sa fine ant fatu unu fork de su programma. Su fork issoro prus tardos est divenidu XEmacs. Un'archìviu de messàgios eletrònicos publicadu dae Jamie Zawinski documentat sas crìticas issoro e sas rispostas de Stallman. Ulrich Drepper, chi Stallman aiat nominadu pro traballare a sa libreria GNU libc pro su Progetu GNU, at publicadu chèscias contra a Stallman in sas notas pro sa distributzione de glibc 2.2.4. Drepper acusat Stallman de àere intentadu un'"iscalada ostile" de su progetu, referende·si a issu comente a unu "manìacu de su controllu e macu de ligare." Eric S. Raymond, chi a bias proclamat de faeddare a nùmene de un'ala de sos membros de su movimentu *open source*, at iscritu medas artìculos in tonos crìticos meda, in ue acrarat su disacòrdiu de su movimentu cun Stallman e su movimentu pro su programma lìberu.

In su 1999, Stallman at sollitzitadu s'isvilupu de un'entziclopedia lìbera on-line cumbidende su pùblicu a contribuire cun artìculos. S'entziclopedia, in sa bisura sua, diat àere dèpidu èssere de-tzentralizada, aberta a totus pro sa còpia e sa tradutzione; e sende aberta a sa contributzione de chie si siat, diat àere dèpidu cramare prus che totu s'atentu de sos insegnantes e de sos istudiantes. Stallman bisada una durada de su progetu de s'òrdine de 20-30 annos pro pòdere tènnere cobertura de totu sos argumentos in totu sas limbas de su mundu.


### Is annos 2000

In s'austu de su 2006, durante sos incontros cun su guvernu de s'Istadu indianu de su Kerala, at aconcadu sos funtzionàrios a lassare su programma propietàriu, comente a cuddu de Microsoft, in sas iscolas istatales. Custu at batidu a su detzisu de batire totu sos elaboradores iscolàsticos de 12.500 iscolas superioras de Windows a unu sistema operativu lìberu. A pustis de incontros personales, Stallman at otentu decraros positivos in su movimentu de su programma lìberu de su presidente de s'Ìndia de issara, Dr. A.P.J. Abdul Kalam, de sa candidada a sa presidèntzia frantzesa in su 2007 Ségolène Royal, e de su presidente de s'Ecuadòr Rafael Correa. In su 2006 e in su 2007, durante su de degheoto meses de sa consultatzione pùblica pro sa prima istèrrida de sa versione 3 de sa GNU Generale Public Licence, at agiuntu su de bator temas pro ispiegare sas mudadas propostas. Sa defensa detzisa de Stallman pro una programmera lìbera at ispiradu “Virtual Richard M. Stallman" (vrms), programma chi analizat sos pachetes installados in unu sistema Debian GNU/Linux, e sinnalat sos chi derivant de un'àrbore non lìberu.

Cun unu cummentu acasagiadu dae su cuotidianu britànnicu The Guardian in su nadale 2010 Stallman at pigadu ispunto de sos eventos ligados a su casu de sa publicatzione de cablogrammas diplomàticos istadunidensos dae Wikileaks pro torrare a afirmare carchi cumbinchimentu suo subra sa natura *non lìbera* de sa retze Internèt (definidu comente a unu "logu virtuale" in manera sustantziale privu de deretos tziviles, chi esistint imbetzes in su mundu beru) e s'importu de sa programmera lìbera pro isfugire a su controllu fatu in retze a sos indivìduos a banda de aziendas mannas e Istados. In prus de definire sos atacos DDoS ispirados dae Anonymous contra aziendas importantes in lìnia comente a Amazon e MasterCard s'ecuivalente informàticu de una protesta de massa, Stallman at afirmadu:
Su 16 cabudanni de su 2019 s'est dimìtidu dae sa càrriga de presidente de sa Free Software Foundation e dae sa positzione sua in su MIT, abarrende però a su cumandu de su progetu GNU. Is dimissiones sunt dèpidas a s'iscàndalu pesadu dae is decraratziones suas in contu de Jeffrey Epstein, impresàriu incurpadu de abusos sessuales contra a minores e mortu suitzida in presone.
At annuntziadu de torrare in su cussìgiu de amministratzione de sa FSF in martzu de su 2021. A pustis de s'annùntziu sunt cumpartas duas petitziones in GitHub: una pro pedire a sa FSF de torrare a bogare a Stallman e una pro ddu sustènnere. S'organizatzione at cunfirmadu s'intentzione de acollire a Stallman in su cussìgiu. Issu at intentadu de ispricare is faeddos suos a pitzus de sa chistione Epstein e s'est iscusadu pro is malintèndidas chi ant causadu, ma unas cantu organizatziones ant detzìdidu de non suportare prus is fainas de sa Free Software Foundation.

## Su pensamentu
Stallman at dedicadu sa majoria de is energias suas a s'ativismu polìticu e in su campu de su programmera. Manifestende de si curare pagu de sos benes materiales, ispiegat chi at "semper bìvidu a sa grussera... comente a un'istudiante, in manera sustantziale. E mi gèniat custu, pro ite bolet nàrrere chi su dinari non mi narat ite fàghere". Pro medas annos Stallman no at tentu una residèntzia permanente a foras de s'ufìtziu suo a su laboratòriu Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory (CSAIL) de su Massachusetts Institute of Technology (MIT), defininde·si unu *squatter* (ocupante abusivu) in su campus. Sa positzione sua de *research affiliate* a su MIT non fiat pagada.

In contu de sos cumbinchimentos religiosos suos, in una nota a pee de pàgina de un'artìculu chi at iscritu in su 1999, afirmat: "Comente a àteu, deo non sigo peruna religione-ghia, ma carchi borta mi agato a ammirare carchi cosa de su chi narant." Stallman at seberadu de non festare sa Paschighedda, tzelebrende imbetzes su 25 nadale una festa de imbentu suo, *Grav-mass* (unu giogu de paràulas referidu a *Christ-mas*, Paschighedda in limba inglesa). Su nùmene e sa data sunt referidos a Isaac Newton, chi est nàschidu in cussa die.

Cando ddi benint fatas preguntas in contu de sas figuras chi l'ant ispiradu, rispondet chi ammirat Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Nelson Mandela, Aung San Suu Kyi, Ralph Nader, e Dennis Kucinich, cummentende annotamala: "Deo ammiro Franklin Delano Roosevelt e Winston Churchill, mancari chi crìticu carchi cosa chi ant fatu". Stallman est unu sustenidore de su *Green Party* istadunidensu.

Stallman afirmat de non tènnere unu telèfonu tzellulare, ca creet chi sas rastas de sos telèfonos tzellulares creent problemas pro sa privatesa de sos datos personales. Adorat una manna variedade de istiles musicales, de Conlon Nancarrow a su folk: sa *Cantzone de su Programma Lìberu* est iscrita mudende is faeddos de sa dantza folk bùlgara Sadi Moma. Prus de reghente at iscritu un'imitatzione de sa cantzone folk cubana *[[Guantanamera]]*, chi faeddat de unu presoneri in sa base navale de Guantanamo Bay, e dd'at registrada a Cuba cun mùsicos cubanos.

Stallman est un'apassionadu de fantascièntzia, inclùdidas is òperas de s'iscritore Greg Egan. In manera ocasionale andat a cunvegnos de fantascièntzia (at iscritu sa Cantzone de su Programma Libero mentras arreaiat su turnu suo pro cantare a unu de custos cunvegnos). At iscritu duos contos de fantascièntzia, *Su deretu de lèghere* (*The Right to Read*) e *Ingegneria geniètica* (*Jinnetic Engineering*). De limba-mama inglesa, Stallman faeddat in manera bastante fluente fintzas frantzesu e ispagnolu e est capassu de tènnere is arresonos suos de duas oras in custas limbas. Bantat una padronia incumprida de indonesianu puru. Tra sos hobby suos ddoe at s'istùdiu de sas dantzas populares internatzionales, bolare, coghinare, sonare su flàutu durche, sa fìsica, su fandom fantascientìficu e, craramente, sa programmatzione informàtica.

### Su lèssicu
Stallman donat importu mannu a is faeddos e is etichetas chi sa gente impreat pro faeddare de su mundu, inclùdidas sas relatziones tra sa programmera e sa libertade. Pedit a sas persones de nàrrere “programmera lìbere”, “GNU/Linux”, e de evitare su tèrmine “propiedade intelletuale” o “piratesa” in chistiones informàticas. Sas rechertas suas chi sas persones impreent tzertos tèrmines, e sos isfortzos continos suos pro aconcare a sa gente de s'importu de sa terminologia, sunt fonte de disintesa regulare e cuntrastu cun alas de sa comunidade pro su programma lìberu e *open source*.

Unu de sos critèrios suos pro cuntzèdere un'intervista a unu giornalista est chi su giornalista atzetet de impreare sa terminologia sua de su cumintzu a sa fine de s'artìculu. Carchi bortas at fintzas rechertu a sos giornalistas de lèghere alas de sa filosofia GNU in antis de un'intervista, pro “motivos de atòliu”. Stallman refudat su tèrmine alternativu “programma open-source” ca non faghet bènnere in mente su chi Stallman cunsìderat comente a balore de su programma: sa libertade. De cunsighèntzia no at a informare sas persones in sas chistiones de sa libertade, e no at a batire sa gente a abbalorare e amparare sa libertade sua.

Duas alternativas chi Stallman atzetat sunt "*libre software* e "*unfettered software*" (programma sena restritziones). Comente si siat, "*free software*" (programmera lìbera) est su tèrmine chi pedit a is persones de impreare in inglesu. Pro resones pretzisas, sustentat su tèrmine "programma propietàriu" masaprestu chi “programma *closed source*", cando nche si referit a unu programma chi no est lìberu. Stallman pedit chi su tèrmine "GNU/Linux", chi pronùntziat "GNU Slash Linux", bèngiat impreadu pro si referire a su sistema operativu creadu dae sa cumbinatzione de su sistema GNU e su kernel Linux. Stallman si referit a custu sistema operativu comente a “una variante GNU, e su progetu GNU est su printzipale isvilupadore suo”. Reclamat chi sa connessione tra sa filosofia de su progetu GNU e su programma suo benit segada cando sas persones si referint a sa cumbinatzione in manera simple comente a "Linux". A cumintzare belle dae su 2003, at cumintzadu a impreare fintzas su tèrmine “GNU+Linux” chi pronùntzia "GNU plus Linux".

Stallman sustentat chi su tèrmine “Propiedade Intelletuale” est istadu pensadu pro confùndere sas persones, e benit impreadu pro evitare una discussione intelligente in sas dillindadas de copyright, brevetos, e leges in su semu, de pare a pare, tratende sena distintzione àreas de leges chi sunt prus dissimili chi prètzisas. Issu sustentat fintzas chi referinde·si a custas leges comente a leges “de propiedades”, su tèrmine influentzat sa discussione cando si pensat a comente a tratare custas chistiones.Un'esèmpiu de avertimentu pro evitare àtera terminologia oferende fintzas impòsitos pro possìbiles alternativas, benit de unu messàgiu de Stallman a una mailing list pùblica:

## Su contributu a s'informàtica
Stallman at iscritu medas sàgios subra sa libertade de sa programmera e de sos primos annos noranta est un'ativista polìticu a favore de su movimentu de sa programmera lìbera. Is arresonos chi at pronuntziadu sunt intitulados “Su progetu GNU e su movimentu de sa programmera lìbera” (*The GNU project and the Free Software movement*), “Is perìgulos de sos brevetos subra is programmas” (*The Dangers of Programmas Patents*) e “Copyright e comunidades in s'era de sas retzes de elaboradores” (*Copyright and Community in the age of computer networks*). De sa metade de sos annos '90 at impreadu meda de su tempus suo sustentende su programma lìberu e promovende campagnas contra sos programmas propietàrios, e su chi a issu pariat un'estensione esagerada de sas leges subra su copyright. Stallman at fintzas isvilupadu medas programmas famados: Emacs, sa GNU Compiler Collection e su GNU Debugger.

In su 2009, sa tècnica introduida dae Stallman e Sussman in sa relata issoro est ancora su mètodu prus generale e balente de “Intelligent backtracking”. In custa relatzione est istada fintzas introduida sa tècnica “constraint recording” (ammentu de sos vìnculos) in ue is resurtados partziales de una chirca sunt registrados pro un'impreu nou. Comente a hacker a su laboratòriu de abbistesa artifitziale de su MIT, Stallman at traballadu subra progetos de programmas comente a TECO, Emacs, e su sistema operativu pro Lisp Machine. Est istadu crìticu meda in contu de sa polìtica de limitatzione de s'atzessu a is elaboradores de is laboratòrios de su MIT.

Stallman at partetzipadu a protestas contra a is brevetos subra is programmas, DRM, e programmera propietària. Protestende contra su programma propietàriu in s'abrile 2006, Stallman teniat unu cartellu cun iscritu “Non comporeis dae ATI, inimiga de sa libertade bostra” durante un'arresonu de unu rapresentante de s'ATI in s'edifìtziu in ue Stallman traballat, cun su resurtadu chi est istada tzarrada sa politzia. ATI dae tando s'est fùndida cun AMD e at fatu passos piticos pro lassare sa documentatzione pro s'hardware issoro disponìbile a s'impreu de sa comunidade de su programma lìberu. Stallman at fintzas agiudadu e suportadu su tentativu de torrare a abèrrere su progetu de una biblioteca in lìnia de partiduras musicales internatzionales (*International Music Score Library Project*), a pustis chi fiat istada bogada su 19 santugaine 2007, a pustis de una lìtera de difida de s'Universal Edition.

## Prèmios e reconnoschimentos
Stallman at retzidu medas reconnoschimentos pro su traballu suo:

* 1986 – Assòtziu onoràriu a vida a sa Computer Society de s'Universidade de tecnologia Chalmers
* 1990 – MacArthur Fellowship ("genius grant")
* 1990 – Prèmiu Grace Murray Hopper de sa Association for Computing Machinery "Pro su traballu visionàriu in s'isvilupu de s'editor de testu estensibile Emacs"
* 1996 – làurea *honoris causa* de su Istitutu Règiu de Tecnologia de s'Isvètzia
* 1998 – Prèmiu "Pioneer award" de sa Electronic Frontier Foundation
* 1999 – Prèmiu Yuri Rubinsky
* 2001 – Prèmiu "Takeda Techno-Entrepreneurship Award for Social/Economic Well-Being" de sa Fondatzione Takeda ()
* 2001 – làurea *honoris causa* de sa Universidade de Glasgow
* 2002 – Assòtziu a sa United States National Academy of Engineering
* 2003 – làurea *honoris causa* de sa Vrije Universiteit Brussel
* 2004 – làurea *honoris causa* de s'Universidade Natzionale de Salta.
* 2004 – Professore onoràriu de s'Universidade Natzionale de Ingegneria de su Perù.
* 2007 – Professore onoràriu de sa Universidad Inca Garcilaso de la Vega.
* 2007 – Primu Prèmiu Internacional Extremadura al Conocimiento Libre
* 2007 – làurea *honoris causa* de sa Universidad de Los Angeles de Chimbote
* 2007 – làurea *honoris causa* de sa Università di Pavia
* 2008 – làurea *honoris causa* de sa Università Nazionale di Trujillo, Perù
* 2009 – làurea *honoris causa* de sa Lakehead University
* 2011 – làurea *honoris causa* de sa Universidad Nacional de Córdoba

* 2012 – professore onoràriu de sa Universidad César Vallejo de Trujillo, Perù

* 2012 – laurea *honoris causa* de sa Universidad Latinoamericana Cima de Tacna, Perù
* 2012 – laurea *honoris causa* de sa Universidad José Faustino Sánchez Carrió, Perù
* 2014 – laurea *honoris causa* de sa Concordia University de Montréal
* 2015 – ACM Software System Award "Pro s'isvilupu e su cumandu de GCC"
* 2016 – laurea *honoris causa* de sa Université Pierre et Marie Curie
* 2016 – Social Medicine award, de GNU Solidario

* 2017 – dotoradu *honoris causa* de sa Universidad Nacional, Argentina
* 2018 – dotoradu *honoris* *causa de sa* Universidad de Tucumán, Argentina
* 2018 – professore onoràriu de sa Universidad Tecnológica Nacional, in Mendoza, Argentina

In su 2007 est istadu iscurtadu, in paris cun su prof. Arturo De Corinto e Bruce Perens in un'auditzione ufitziale de sa cummissione cultura de sa Càmera de sos deputados italiana.

## Òperas
(parziale)

### Publicatziones sientìficas

* Stallman, Richard M; Sussman, Gerald J (November 1975). *[https://web.archive.org/web/20111119141505/http://mit.dspace.org/bitstream/handle/1721.1/5803/AIM-328.pdf Heuristic Techniques in Computer-Aided Circuit Analysis]*. CAS-22 (11). IEEE Transactions on Circuits and Systems.
* Stallman, Richard M; Sussman, Gerald J (1977). *Forward Reasoning and Dependency-Directed Backtracking In a System for Computer-Aided Circuit analysis*. Artificial Intelligence 9. pp. 135–196.
* Richard Stallman, Reevaluating Copyright: The Public Must Prevail, Oregon Law Review 75(1) 1996.
* Stallman, Richard M (2009). Viewpoint: Why "open source" misses the point of free programmas. Communications of the ACM 52(6). pp. 31–33. .
* Stallman, Richard M (2010). *Is digital inclusion a good thing? How can we make sure it is?*. 48. Communications Magazine, IEEE. pp. 112–118. .

### Libros de divulgatzione

* *Free Software, Free Society: The Selected Essays of Richard M. Stallman, 2002*

## Notas


## Bibliografia

*
*  The Guardian, *[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/dec/17/anonymous-wikileaks-protest-amazon-mastercard The Anonymous WikiLeaks protests are a mass demo against control]*  *- The actions against MasterCard and Amazon are not 'hacking'.* *People are just finding a way to protest in a digital space*, 17 nadale 2010.