open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cesare Lombroso

**Marco Ezechia Lombroso**, chi posteriormente aiat mudadu de nùmene in **Cesare** (Berona, 6 santandria 1835 – Turinu, 19 santugaìne 1909), est istadu unu meigu, antropòlogu, criminòlogu e zurista italianu, de orìzine ebràiga. Partisanu de su positivismu, est istadu unu de sos pioneris de sos istùdios subra de sa criminalidade e fundadore de s'antropolozia criminale. Su traballu suo est istadu infruentziadu fortemente dae sa fisionnòmiga, dae su darwinismu sotziale e dae sa frenolozia.
Conchita Wurst

**Conchita Wurst** (Gmunden, 6 santandria 1988) est unu cantante.

At bintu s'Eurovision Song Contest 2014 in Copenaghen, Danimarca, in ue rapresentaiat s'Àustria, cun sa cantone Rise like a Phoenix.

## Discografia

### Album

* *Conchita* (2015)
* *From Vienna with Love* (2018)
* *Truth Over Magnitude* (2019)

### Sìngulos

* *Unbreakable* (2011)
* *That's What I Am (2012)*
* *My Lights* (2014)
* *Rise like a Phoenix* (2014)
* *Heroes* (2014)
* *You Are Unstoppable* (2015)
* *Building Bridges* (2015)
* *Firestorm* (2015)
* *Colours of Your Love* (2015)
* *Heast as net* (feat. Ina Regen) (2017)

## Ligòngios esternos
*
Shiraz

**Shiraz** in persianu:Širâz - شیراز est sa quinta tzitade pius populada de s'Iran, poi de Teheran, Mashhad, Esfahan, Tabriz and Karaj, in su 2009 Shiraz aiat 1.455.073 abitantes. Est una de sas tzitades pius antigas de sa Persia.
1927

S'annu **1927** (MCMXXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Limba de sos Sinnos Italiana

Sa **Limba de sos Sinnos Italiana** (LIS) est una Limba de sos Sinnos de sa Comunidade Surda. Su còdighe ISO-639 suo est **ise**. Sa LIS benit impreada mescamente in Italia (3.525.000 impreadores), Isvìtzera (426.800) e Santu Marinu (1.460).

## Riferimentos
La Mer

La Mer ( in sardu: *Su Mare*) est una cantone de Charles Trenet pubricada in su 1946 cun musica cumposta dae su piantista Léo Chauliac.
Sas peraulas de issa cantone fin istadas iscritas in su 1943,  dae su poete durante unu viagiu in trenu dae Montpellier a Perpignan. 
Sa cantone ad appidu unu grande sucesso in su tempus.

## Su tema musicale
Su tema musicale est istadu impreadu comente colonna sonora de diversos film.
In pius, luego est diventadu unu jazz standard edd'est eseguidu dae diversos musicistas. Difattis, jà in su 1949, Django Reinhardt cun Stéphane Grapelli aiana ripresu su tema e l'aian pubricadu in s'album *Rome Sessions*.  Interessante sa versione de sa cantante canadesa Chantal Chamberland in s'album de su 2008 *The Other Woman*.

Tra sas versiones pius significativas b'est siguramente cussa de Mireille Mathieu

## Aggantzos dae fora
* ''La Mer'' in sa versione de Mireille Mathieu in Youtube

* ''La Mer'' in sa versione de Chantal Chamberland in Youtube
1946

S'annu **1946** (MCMLXLVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de martis a segunda de su calendàriu gregorianu.
1943

S'annu **1943** (MCMLXLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
João Gilberto

Umpare a Antonio Carlos Jobim, Vinicius de Moraes e Carlos Lyra aiat criadu sa bossa nova.

## Discografia
### Álbuns de estúdio
* *[[Chega de Saudade (álbum)|Chega de Saudade]]* (Odeon, 1959) LP
* *O Amor, o Sorriso e a Flor* (Odeon, 1960) LP
* *João Gilberto* (Odeon, 1961) LP
* *Getz/Gilberto* (Verve, 1964) LP
* *João Gilberto en México* (Orfeon, 1970) LP
* *João Gilberto* (Philips, 1970) LP 
* *[[João Gilberto (álbum de 1973)|João Gilberto]]* (Polydor, 1973) LP
* *The Best of Two Worlds* (CBS, 1976) LP
* *Amoroso* (Warner/WEA, 1977) LP
* *Brasil* (WEA, 1981) LP
* *João* (PolyGram, 1991) CD
* *João Voz e Violão* (Universal/Mercury, 2000) CD

### ''Singles''
* *Quando Ela Sai (Alberto Jesus/Roberto Penteado)/Meia Luz (Hianto de Almeida/João Luiz)* – (Copacabana, 1952) 78 rpm
* *Chega de Saudade/Bim Bom* - (Odeon, 1958) 78 rpm
* *Desafinado/Hô-bá-lá-lá* – (Odeon, 1958) 78 rpm
Montpellier

**Montpellier** est una tzitade de su sud est de sa Frantza, capitale de s'ex-rezone de sa Languedoc-Roussillon fintzas a su 2015, oe in die parte de sa nou istituida rezone de Otzitània. 
Cun pius de 270.000 abitantes est s'ottava tzitade pius manna de sa natzione.

S'Universidade de Montpellier, fundada in su 1160, est una de sas pius antigas de su mundu; serrada durante a su tempus de sa Revolutzione frantzesa fit torrada aberta in su 1896.
## Àteros prozetos
Joy Spring

**Joy Spring** (in sardu: *Beranu de gioia*) est su titulu de una cantone iscritta in su 1955 dae Clifford Brown, e fit istada pubricada in s'album Clifford Brown & Max Roach de su matessi annu. Brown aiad iscrittu sa cantone in onore de sa muzere, chi issu jamaiada su eranu sou de gioa. 
Su grupu The Manhattan Transfer in s'album Vocalese de su 1986 aian realizadu una versione in stile vocalese, cun sas peraulas iscritas dae Jon Hendricks.
Artemisia I

**Artemisia I** (Alicarnasso, VI seculu a. C.) (gregu antigu: Ἀρτεμισία; persianu: آرتمیس) - est istada une reina de sa tzitade de Alicarnasso in Caria. Cumatiat pro su re de sa Persia Serse I contra a s'istadu de tzitades liberas de sa Grèghia a su tempus de sa Segunda invasione persiana de sa Greghia. Aiat partecipadu a sa Battaglia de Salamina inue cumandaiat 4 naves. Est connotta dae sos iscritos de Erodoto.
Erodoto

**Erodoto** (Alicarnasso, 484 a. C. - Thurii 420 a. C.) (gregu antigu: Ἡρόδοτo) - est istadu cunsideradu su primu istoricu de sempre. S'obera sua printzipale este Sas istorias
Västerbottens Folkblad

Su **Västerbottens Folkblad** est unu giornale isvedesu fundadu in su 1917. Est publicadu in Umeå. Su giornale s'ocupat de noas de sa regione de Västerbotten.

## Notas


## Ligòngios
*Västerbottens Folkblad
Su libru nieddu de su comunismu

**Su libru nieddu de su comunismu: crìmines, terrore e repressura** (*Le Livre noir du communisme: Crimes, terreur, répression*, 1997) est unu libru iscritu dae diferentes acadèmigos europeos e editadu dae Stéphane Courtois, chi documentat un'istòria de repressuras, siat polìtigas siat tziviles, dae bandas de sos Istados cun rezìmene comunista, incruende zenossìdios, isecutaduras sena protzessu, deportaduras e fàmines provocados in manera deliberada. Su libru fiat istadu pubrigadu pro sa prima bia in Frantza in su 1997 cun su tìtulu “Le livre noir du communisme: crimes, terreurs, répression” dae sa domo imprentadora Éditions Robert Laffont. S'edissione italiana fiat cumparta in su matessi annu, cando chi non b'at galu un'edissione sarda.
Avignone

**Avignone** (fr.: *Avignon*) est una tzitade de su sud est de sa Frantza, capitale de su dipartimentu de su Vaucluse, in sa regione Provenza-Alpi-Costa Azzurra, edd'est situada affaccca  a su riu Rodano. 
In su 2009 aiat 91.451 abitantes.
Arveschida Dorada

**Arvèschida Dorada** o, prus curretamente, **Liga Pobulare – Arvorada Dorada**, est unu partidu gregu de dereta istrema, de orientamentu nassionalista, metaxista e autonomista chirru a s'Europa. Su lìderu suo est Nikolaos Michaloliakos. Est descrita dae sos analistas comente formadura noufassista e nounatzista, un'eticheta refudada dae Arvèschida Dorada, chi s'est decrarada semper nassionalista.
Sur (tango)

**Sur** ( in sardu: *Sud*) est una cantone de Anibal Troilo cun peràulas de Homero Manzi registrada su 23 de freàlzu de su 1948 dae Troilo cun s'orchestra e cantada dae Edmundo Rivero (jamadu *El feo* ca fit facci feu). 
Meda bella est sa versione cantada dae Roberto Goyeneche.

## Aggantzos dae fora
*Noticias subra sa cantone
*''Sur'' in sa versione de Anibal Troilo e Edmundo Rivero, 1948
* ''Sur'' in sa versione de Anibal Troilo e Roberto Goyeneche
Batalla de Alamo

Sa **Batalla de Alamo**, cumbatida dae su 23 de frearzu a su 6 de martzu de 1836, fiat istadu un'eventu cardinale in sa rebolussione texana. A pustis de un'arrocu de 13 dies, sas tropas mexicanas suta de su mandu de Antonio Lopez de Santa Anna su presidente e zenerale aiant lantzadu un'assartu contra a sa missione de Alamo a curtzu de San Antonio de Bexar, chi oe si narat Santu Antoni e s'agatat in sos IUA. Totu sos defendidores texanos fiant istados ochìidos. Sa cruelesa de Santa Anna in tempus de sa batalla aiat ispiradu meda texanos – siat sos assentadores de su Texas siat abentureris de àteras zonas de sos Istados Aunidos – a s'allistare a s'armada texana. Animados dae unu desizu de bindita, sos texanos aiant derrotadu s'armada messigana in sa Batalla de San Jacinto, su 21 de abrile de su 1836, su chi aiant rapresentadu s'agabu de sa rebolussione.
Edmundo Rivero

## Sa carriera
Apoggiadu e ispintu dae unu tiu iscabulu, musicìsta de tango, aiat comintzadu a istudiare sa chiterra classìga e su cantu in su Conservatorio Nacional de su quartieri de *Belgrano* in Buenos Aires; issu aiad una oghe prufunda de baritono-basciu chi fit su trettu distintivu sou. Aiat esordidu comente cantante in sa radio cun sa sorre Eva, cun sa cale aiat criadu unu duo, cun repertoriu de música ispagnola e temas clásigos. Sa carriera comente e cantadore de tango l'aiat comintzada  cun José de Caro e in su 1935 si fit unidu a s'orchestra de Julio de Caro comente vocalista. Luego aiat fattu parte de ateras orchestras, comente cussas de Horacio Salgán e, dai su 1947, Anibal Troilo.
1935

S'annu **1935** (MCMXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu martis segundu su calendàriu gregorianu.
Fileteado

Fileteado est unu tipo de disegnu artistigu cun sas lineas istilizadas cun disegnos de tipu *floreale*, naschidu a prinzipios de su XXmu, in sa tzitade de Buenos Aires in s'Argentina.  
Sos primos *fileteadores* aiana isvilupadu s'attividade issoro, in fromma ispontánea, in sas fabricas de automobiles de sa tzitade. Segundu zertos custos primos mastros artigianos sian istados immigrados italianos chi trabagliana in cussas fabricas.
 
Ind'una zerta manera s'assimizat a s'Art Nouveau europea.

## Notas
1911

S'annu **1911** (MCMXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Lista de sas cantantes de jazz americanas

Custu est unu elenco de cantantes fèminas de jazz
## A
*Lorez Alexandria
*Karrin Allyson
*Ernestine Anderson
*Ivie Anderson
*Fiona Apple
*Lil Hardin Armstrong

## B
*Mildred Bailey
*Josephine Baker
*Sweet Emma Barrett
*Dee Bell
*Betty Bennett
*Dee Dee Bridgewater
*Stella Brooks
*Jeanie Bryson

## C
*Jackie Cain
*Blanche Calloway
*Betty Carter
*Eva Cassidy
*Jay Clayton
*Rosemary Clooney
*Joyce Cobb

## D
*Tamela D'Amico
*Barbara Dane
*Blossom Dearie
*Damita Jo DeBlanc
*Lea DeLaria
*Tamara Drasin
*Carol Duboc

## E

## F
*Ella Fitzgerald
*Shirley Bunnie Foy

## G
*Gabrielle Goodman
*Louan Gideon
*Gail Varina Gilmore

## H
*Barbara Hendricks
*Donna Hightower
*Jean Holden
*Billie Holiday
*Helen Humes

## I

## J
*Tamiko Jones
*Sheila Jordan

## K
*Sue Keller
*Stacey Kent
*Chaka Khan
*Morgana King
*Kathy Kosins

## L
*Janet Lawson
*Peggy Lee
*Gretchen Lieberum
*Abbey Lincoln
*Carmen Lundy

## M
*Gigi MacKenzie
*Chase Masterson
*Mathai
*Holle Thee Maxwell
*Nellie McKay
*Carmen McRae
*Kate Michaels
*Chanté Moore
*Marion Morgan

## N
*N'dambi
*Lauren Newton
*Laura Nyro

## O
*Anita O'Day

## P
*Valarie Pettiford
*Billie Poole

## Q

## R
*Dianne Reeves
*Haley Reinhart
*Linda Ronstadt
*Diana Ross
*Vanessa Rubin

## S

## T

## U

## V

## W

## Y

## Z
Michele Sindona

**Michele Sindona** (Patti (Messina), 8 maju 1920 – Voghera (Pabia), 22 martzu de 1986) est istadu unu manizeri, bancheri e criminosu italianu.

Sindona est istadu membru de sa loza massòniga P2 (pabiru n. 0501) e at tentu acapiaduras craras cun Cosa Nostra e cun sa famìlia Gambino in sos Istados Aunidos. Imboligadu in s'afare Calvi e cumandadore de su mortorzu de Giorgio Ambrosoli, est mortu abenenadu in presone, a pustis de esser cundennadu a sa perpetuada.

Michele Sindona, a sa metade de sos annos setanta, teniat unu patrimòniu abaliadu in addae de chimbighentos milliones de dòllaros de sos tempos.
Aquarium de s'Alighera

Su ** Aquarium de s'Alighera ** fit unu de sos duos abbàrjos chi bi sunt in Sardigna (s'ateru, fatu de pac'ora, est in Cala Gonone). Si podiant bisitàre in su tzentru de sa tzitade, a pacu metros dae sa turre de Sulis. In intro si podiant pompiàre pìsches, de abba siat salida siat durche.

S'abbarju de s'Alighera fit s'unicu in Italia chi teniat su pische preda, unu de sos pisches prus periculosos de su mundu pro su benènu suo.

Sas abbas si cambiabant una borta a mese gràssias a una pompa chi trazabat s'abba derètu derètu dae su mare, chi no est atèsu dae sa sede de s'abbarju.
Limba de sos Sinnos Frantzesa

**Limba de sos Sinnos Frantzesa** (LSF) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **fsl**. La LSF è usata anche in Frantza (3.506.800) e Isvìtzera (426.800).

## Notes
Limba de sos sinnos americana

Sa **limba de sos sinnos americana** (inglesu: *American Sign Language*, *ASL*) est una limba de sos sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **ase**. L'ASL è usata anche in Istados Unidos de Amèrica (2.000.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Britànnica

**Limba de sos Sinnos Britànnica** (BSL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **bfi**. L'ASL è usata anche in Rennu Auniadu, Inghilterra, Galles, Scozia e Irlanda de su Nord (3.525.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Tedesca

**Limba de sos Sinnos Tedesca** (DGS) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **gsg**. Il DGS è usata anche in Germània (8.000.000).

## Notes
Videojocu de abbentura

Su **videojocu de abbentura** (*adventure game* in inglesu), connòttu de prus chin su lùmen "abbentura" (o adventure), est una famìlia de videojocos chi tènen su fundamentu issòro in sa risolta de mistèrios, isplorassiòne, interassione chin sos pessonàzos e chi su tzèntru issòro zìrat prus in tundu de s'istòria chi nono in isfìdas de abilèsa ebbìa.

Sa famìlia adventure fit populare meda in sos annos '80 e '90, ca b'aìat tando duas sièndas (Sierra e LucasArts) in porfía pro nde fàcher cantu prus e cantu prus bellas podìan. Si ammèntet sa sèrie * King's Quest *' fatta dae s'una e *Monkey Island* dae s'attera.
Limba de sos sinnos ispagnola

Sa **limba de sos sinnos ispagnola** (LSE) est una limba de sos sinnos de comunidade surda. ISO-639 est **ssp**. Lu LSE è usata anche in Ispagna (2.384.000).

## Notes
Abbentura de testu (videojocos)

Sas **abbenturas de testu** (in inglesu *Interactive Fiction*) sun programmas pro computer chi fìnghen unu ambiente in ube sos jocadores imprèan sa tastèra pro dare cummandos a su pessonàzu de s'istòria. Sas abbenturas de testu si pòden contare siat comente traballu literàriu siat comente videojocu.

A libellu cummertziale fin populares meda in sos annos '80, essìnde pro sos *home computer*. Oje in dìe, est malu a nde prubicàre in su mercàu, ma in sa rètza b'at galu una truma de amantiòsos chi sìchit a iscrìver abbenturas de testu, fachènde imprèu de mèdios atzapàos de bàdas.
Limba de sos Sinnos Neozelandesa

**Limba de sos Sinnos Neozelandesa** (NZSL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **nzs**. Lu NZSL è usata anche in Noa Zelanda (20.200).

## Notes
Videojocu de rolu a sa giapponesa

Sos **jocos de rolu a sa giapponesa**, fìntzas connòttos chin su lùmen de **J-RPG** (*Japanese role-playing game*), sunt una casta de videojocos fattos in Giappone.

Sos primos chi podant pertènner a custa categoria fint essìos in su cumìntzu de sos annos '80. Sa famìlia de jocos in chistiòne at a bolàre meda prus in artu chin sa essìda de sa console Famicom de Nintendo e de su primu capitulu de sa sèria populare *Dragon Quest*, chi at a èsser comènte unu faru pro totus sos atteros tìtulos chi dìant a bènner a pùstis, comente sa sèria de *Final Fantasy*.

Mancàri chi in s'ala manna de Ponente custos videojocos apant fattu e sìcant a fàcher unu tzertu sutzèssu, galu oje sa prus parte de J-RPG no nch'èssit foras de su Giappone e in pacos abbèru arrìbant a s'Europa.

Est a ammentàre, in prus de Dragon Quest e Final Fantay, atteros titulos de impòrtu, comente sas sèrias istòricas de Shin Megami Tensei e Fire Emblem, Xenosaga (sichidòre de Xenogears), Suikoden, Phantasy Star, Wild Arms, Tales of, Grandia, Koudelka (dae ube bènit Shadow Hearts) e medas atteras. Titulos medas non tènent sichidòre perùnu, atteros imbètzes bi l'ant, comente Vagrant Story, Phantom Brave, The Legend of Dragoon e gòi sichìnde.
Videojocu de rolu

Unu **videojocu de rolu**, a s'ispissu incurtziàu in **C-RPG** (*Computer Role Playing Game*), est una casta de videojocos chi tradissionalmente fachet imprèu de elementos picàos derèttu derèttu dae sos jocos de ròlu jocàos a "papèri e pinna". Sos videojocos de rolu tènen in sinu issòro una variedade manna de jocos.

Elementos de jocu de rolu si pòden atzapàre fìntzas in videojocos istratègicos in tempus reale, in sos isparatottu in prima pessòne, in calicuna attera famìlia de videojocos comente sos MMORPG. De cada manèra, sos videojocos chi si nàran "jocos de rolu" sun, a su solitu, jocàos chind una telecamera posta in artu e, a bìas, in tertza pessòne.
Action RPG

Unu **action RPG** est unu videojòcu de ròlu pro computer o console chi si bàsat in supra de sa lestrèsa de assiòne dae parte de su jocadòre.

Su favèddu in chistiòne si imprèat pro distìngher e ischirriàre custos jocos dae su jocu de rolu a mòtas tradissionale, chi si assimìzat meda a cussu fattu a papèri e làpis. Ind unu jocu de rolu a motas, cando su jocadore si est imbènniu chind unu inìmicu, podet isseperàre itte fàcher dae unu menu de optziones: a pùstis de lu àer fattu, su pessonàzu fachet s'assiòne picàda e nde podet isseperàre un'attera. Ind unu Action RPG, s'inìmicu attaccat in tempus reale e su jocadore li dèpet torràre impòsta chind una sèria de assiònes chene si picàre troppu tempus.

Esempios de Action RPG sun Dark Cloud, Diablo e sichidòres, Kingdom Hearts, Rogue Galaxy, The Legend of Zelda, Fable, Alundra, Drakengard, Crisis Core: Final Fantasy VII, Spectrobes o su pluripremiàu Fallout 3 e su sichidòre suo Fallout: New Vegas, The Elder Scrolls, Mass Effect, Dark Souls, Titan Quest, Path of Exile, etz.
Videojocu de rolu online

Su **jocu de rolu online** est una casta de videojòcu particulare chi fachet imprèu de unu sistema de chat, forum o email (pro mèdiu de internet) in ube su jocadore depet vìver sicùndu sas regulas de su cuntestu ambientale, chi a bìas si ispìrat dae faìnas accadìas in sa vida reale sènde peròe un'imbèntu.

Su jocu de rolu online est a s'ispìssu de bàdas e custu bòlet nàrrer chi b'at unu muntòne de jocadores. Calicunu no est cunsizàu a sos chi tènen prus pacu de 14 annos, cando su cuntestu est "forte", pro atteros non b'at làcana de etade. Si cunsìzat sèmper, peròe, unu mìnimu de moderadùra, mascamènte cando sos pessonàzos sun zovanèddos (ma no est nàu chi su jocadòre puru lu sìat). Pro custu b'at sèmper sos moderadores in intro de sa comunidade.
MMORPG

Su favèddu **Massive(ly) Multiplayer Online Role-Playing Game** e s'acrònimu suo inglesu **MMORPG** ìnditat unu videojòcu chi si jòcat in sa rètza. Parìtzos, si nono unu muntòne, de jocadòres bi pòden facher parte pro mèdiu de pessonàzos chi crèschen impàre a su mundu chi los inghìriat e in ube vìven.

Sa differèntzia prus manna chin sos atteros jocos de computer est chi su mundu si nàrat "persistènte". Custu bòlet nàrrer chi sos atteros sìchin a jocare e si irvilùpan fìntzas cando unu no est jocànde, comente un'ispètzia de mundu a banda chin s'economia sua, politica, gherras, e gai sichìnde.
Alone in the Dark (videojocu 1992)

**Alone in the Dark** est unu videojòcu de Frédérick Raynal chi Infogrames at prubicàu in su 1992, primu capìtulu de sa sèria. Est unu de sos primos esempios de survival horror, casta de jocos chi est bènnia fentomàda a pùstis chin Resident Evil.

S'istòria e s'atmosfera de su jocu si ispìrat a s'opera de H. P. Lovecraft chi, de s'atteru, li fàchen tzìnnu in s'elencu de pessònes pro li torràre gràssias. In sa biblioteca de Jeremy Hartwood si pòden atzapàre su Necronomicon e su De Vermis Mysteriis, e parìtzos èsseres tènen sa forma picàda dae sa descrissiòne de sos Mannos Anticos.

## Jocabilidàde
S'obiettivu est a iscopèrrer una bìa de essìda dae sa dommo de Derceto, irbelànde s'arcanu chi la inghìriat. Su pessonòzu si mòghet pro mèdiu de sas fretzas postas in sa tastera; chind unu menu si poden isseperàre, a sicund' 'e sa netzessidade, battor assiònes: apèrrer/chircàre, serràre, ispìngher e peleàre. Sas primas tres sèrbin pro esplorare sa dommo, sa de battor pro attaccare sos inìmicos.

In su jocu, si an a pòder atzapàre parìtzos ozetos accurtziàndelos a su pessonazu e fachènde imprèu de sa funtzione "chircare". Calicùnu at a serbìre pro isòrver sos mistèrios, atteros pro azuàre a uchìder sos chi pòpulan Derceto. Difàttis, fachet a acattàre armas comente unu revolver e fusìle, in prus de ispàdas.

Carchi essere non si pòdet bìncher pro mèdiu de istrumentos cunventzionales, ma chin s'inzéniu ebbìa, mancàri leghèndesi sos lìberos chi dàen cunsìzos.
Luciano Vendemini

**Luciano Vendemini** (Sant'Arcangelo di Romagna (Rìmini), 11 triulas 1952 – Forilì, 20 frearzu 1977) est istadu unu canastrista italianu.

## Carrera

Orizinale de Santu Ermete, unu trighinzu de Sant'Arcangelo di Romagna, Vendemini fiat istadu tramudadu a zòvanu a sa Pallacanestro Cantù, zoghende finas in s'echipa regulare a pustis de un'imprèstidu a sa Saclà Asti in sa Sèrie B. In su 1973, fiat istadu contratadu dae sa Sebastiani Reti pro sa summa de 100 milliones de francos betzos, retzende in su matessi annu finas sa prima cumbocadura a s'internassionale italiana. In Reti fiat arreadu pro tres istajones, finas a cando fiat coladu a s'Auxilium Turinu.

Fiat mortu istuturadu dae unu malistare repente in su Palasport Villa Romiti de Forilì pretzisamente in tempus de s'antiscaentamentu de sa partida intre s'echipa logale e sa turinesa.

A dies de oe, zughet su nùmene suo su Palasport Flaminio de Rìmini. S'istrutura fiat istada inagurada in su 1.977 pretzisamente cun un'amigàbile disputada intre sa Sarila Rìmini e sa ChinaMartini Turinu in memòria de Vendemini.
1772

S'annu **1772** (MDCCLXXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Bryan Cranston

**Bryan Lee Cranston** (Los Angeles, California 1956), prus conotta comente **Lee Stone**, est unu cantadore e atòre americanu.
Limba de sos Sinnos Portughesa

**Limba de sos Sinnos Portughesa** (LGP) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **psr**. Sa LGP est usada fintzas in Portugallu (84.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Serba

**Limba de sos Sinnos Sèrba** (HZJ) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **ysl**. Sa HZJ est impreada puru in Sèrbia, ex Yugoslàvia (60.000).

## Notes
1753

S'annu **1753** (MDCCLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.

## Fatos
* Marc-Antoine Laugier aiat pubricadu su sagiu Essai sur l'architecture

## Naschidos

## Mortos
Antonio Maccioni
1713

S'annu **1713** (MDCCXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos
 
## Naschidos
* Marc-Antoine Laugier
* Denis Diderot

## Mortos
1340

S'annu **1340** (MCCCXL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos

 
## Naschidos
* in Molins de Rei, Cadalunnia fit naschida Elianora de Arbarèe

## Mortos
1801

S'annu **1801** (MDCCCI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers

Sa **Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers** est una Enciclopedia frantzesa pubricada  dae unu grupu de Illuministas dirigìdos dae Denis Diderot e Jean Baptiste d'Alembert intra de su 1751 e su 1772.
Luigi Cassar

Dae su 1991 a su 2006 ad dirigidu unu grupu de ricerca, finanziadu dae sa Italcementi, chi ada inventadu su Tx Active chi est unu cimentu chi faghet diminuire su CO2 in s'ambiente.
Custu materiale est istadu criadu cun s'impreu de su metodo, naskidu dae sas iscobertas de s'iscentziadu americanu Richard Heck. Difattis Heck umpare a sos giapponesos Ei-ichi Negishi e Akira Suzuki, aian binchidu su Premiu Nobel, pro aere isviluppadu metodos pro unire sos atomos de carbonio e sintetizzare molecolas complessas.  Cassar est istadu unu de sos primos a isvilupare custas reaziones  de *cross-coupling* chi si ottenin usende su palladio comente catalizadore, cun issu aiat collaboradu su matessi Heck.

Custu materiale nou est istadu impreadu dae s'architeto americanu Richard Meier pro sa realizazione, dae su 1998 a su 2003, de sa cheja fatta in Roma pro su giubileo .

## Aggantzos dae fora
* Presentazione de Luigi Cassar
Anonima sarda

Sa **anònima sarda**, prus connòtta chin su nùmen in italianu de *anonima sequestri*, est unu favèddu pròpiu de sos giornalistas in limba italiana pro inditàre su malefàcher, mescamènte sos secuèstros de pessòne, chi bi aìat àpiu in Sardigna a frecuèntzia relevànte supratòttu dae sos annos '60 in sùsu de su sèculu de XX e adduràu pro unos dèche annos a pùstis.

## Tzìnnos istòricos
Pro chirchare sa radìchina curturale de tottu sos secuèstros de pessòne meda zente atta inditàu su còdiche barbaritzìnu o muntagnìnu, unu regulamentu non-iscrìttu e mantèsu a bòche pèri sos seculos, pro si cumportàre comente si dechet. Qusta teoria no narrat pro cale resone su primu secuèstru est'istadu cussu de su nobile de Mamujada Meloni Gaia in su maju de 1875 e non bi siana atteros secuèstros documentados prima de custu, si no i unu i su 1477.   

## Caratterìsticas
A differèntzia de sas màfias italianas, comènte pro esèmpiu Cosa Nostra e Camorra (chi unu carchi ordinamentu in intro bi lu an, in prus de tènner influèntzia meda in sa politica), sos sequestradores sardos sunos istàdos imbètzes assòtzios a delìncuer indipendente de su tòttu e chi no at tèntu mai rappòrtu perùnu nén chin sas mafias italianas né tantu prus pacu chin sa politica e s'istadu.

Sicomènte fartàbat de istruttura interna e tottus sas fattìas suas fin a bànda tra issas etòttu, non si pòdet, dùncas, tantu chistionàre de un'organizadùra criminale.

## Locu de attividade
Sos secuèstradores sardos at operàu in Sardigna, a bìas in Còssiga e, in su secùndu pustighèrra, fìntzas in sos trèttos de sa penìsula italiana.

## Intèsa chin su trepòju sardu
S'istajòne de su trepòju e abbolòttu politicu, chi ja bi aìat in Italia dae sos primos annos de su pustighèrra, si est mòghia in Sardigna in sa meitàde de sos annos '60 e est acabbàda in sos annos '80, fine de sa tensione poltica fìntzas in continènte italianu.

Sos cuntàttos tra sos bandìdos sardos e sos militantes de assòtzios italianos chi pertenìan a sa manca istrèma, comènte sas Brigadas Rujas e sos Nùcreos Proletàrios Armàos, fin dèpios in parte a sa presonìa de sos gài fentomàos militantes jùttos in Sardigna, unu pacu a comènte sos mafiosos italianos de su Meridione, pòstos a presòne in su Settentrione, an dàu bìda a movimentos autoctonos che sa *Mala del Brenta* veneta.

Sos movimentos terroristicos e paramilitares prus nòdios chi fin nàschios in Sardigna fin *[[Barbàgia Arrúbia]]*, su *[[Movimentu Armadu Sardu]]* e su *[[Comitato di solidarietà con il proletariato prigioniero sardo deportato]]*, in sa prus parte de pessamèntu ideologicu comunista e indipendentista; in s'arcu de unos deche annos an fattu parìtzos attentatos e secuestros de pessòne.

Tra sos prus mannos amparadòres italianos de sa causa indipendentista sarda fit Giangiacomo Feltrinelli, chi aìat chircàu prus bortas de si tènner in cuntàttu chin sos movimentos organizàos indipendentistas pro fravicàre unu istadu sotzialista de Sardigna, ispiràndesi a su modellu de Fidel Castro in s'isula de Cuba.
Tumba de sos zigantes

Sas **tùmbas** o **lòsas de sos gigàntes** (connotas in carchi logu fintzas comente **domos de s'ocru**) sunt monumentos funeràrios de interru colletivu frabicados in epoca nuraghesa e presentes peri totu s'ìsula de Sardigna.

Che a sos nuraghes, custas costrutziones megalìticas non tenent egualdade in su continente europeu intreu e sunt fatos a pranta retangulare cun losas de pedra manna posta a terra.

## Istrutura

Sas tumbas sunt unu aposentu mortuàriu chi est intra de unos 5 e 15 metros de larghesa e unu o duos metros de artària. Sa parte in cara de s'istrutura nche la inserrant a intro de un'ispètzia de semitzìrculu, chi fìnghet sos corros de unu trau, e una losa prus antica in su tzentru de custu semitzìrculu cun una abertura prus minore meda, dae ube si intraiat.

Impare a s'apertura bi aìat unu betile chi, fòrtzis, fachiat a sìmbulu a dèos o a sos mannos anticos chi fint a bàrdia de sos mortos.

## Funtzione
Sas tumbas de sos gigantes fint locos in ube, in epoca nuraghesa, sos sardos che interrabant a sos mortos issoro. Fint a largu dae su tzentru populadu e podìant mantenner intra de sos chèntu e treschentos mortos.

Sos chi fachiant parte de sa tribù, clan o bidda, andabant a in cughe a aporrire omàju a sos mortos de sa comunidade, chena de distintziòne de classe o privilégiu de sorta perunu. Podet esser, chi sos mortos fint iscarrados, est a narrer chi li bocabant sa carre a in antis de s'interru (bi at evidèntzia in sos ossos, chi cunsizant custa teoria), e fint interrados cando su nùmeru cumintzabat a èsser tropu mannu.
Domus de Janas

Sas **domus de janas** sun istruttùras vulnerarias iscavàdas in sa rocca. Sun tipicas de s'isula de Sardigna. Su favèddu anticu "jana" bòlet nàrrer "fada", mancàri chi carchi istudiosu facat riferimentu a Diana. In sardu si nàran fìntzas "forrus", "forreddus" o "concheddas". A s'ispìssu sun tottus a pàre, una a costàzu de s'attera, fachènde de custa manèra autenticas necropolis de sutt' 'e terra, chind unu curridòrju a comùne e un'anticàmara, chi a s'ispìssu est manna e a bòveda arta.

Si crèdet chi sìan de sa curtura de Otieri, isvilupàda in su Neoliticu, chi dae tando aìat cambiàu radicalmente sa vida de sa sotziedade sarda. Cussa curtura fit pròpia de massàjos, e sa religione issòro si assimizàbat a cussa de sas ìsulas Tzìclades.

De domus de janas si nde pòden atzapàre pèri tottu sa Sardigna, in ube bi nd'at prus de 2400, mancàri chi medas sìan galu in sutt' 'e terra. B'at evidentzia chi fin fravicàdas tra su millènniu de IV e III a.C. In sa bidda de Sèddini si pòdet bìer su numeru prus mannu, chi est bènniu a èsser unu museu etnograficu.

Dae su 2025 sunt intradas e reconoschidas in sos patrimonios de s'umanidade dae s'UNESCO.

## Architettura

Sas gruttas mortuarjas las iscavàban una a costàzu de s'attera, a manèra de nde fàcher una necropoli, in sos palìnzos dae ube ch'essìat a pìzu rocca viva. Mancàri chi si nde atzàpen pèri tottu su Mar' 'e Mesu, sas domus de janas sardas sun de cussideràre a bànda dae sas atteras pro s'architettura cuidàda e contipizòsa issòro, gòi puru pro sas decoradùras, chi dàen un'idea de sa vida in s'isula de unos 1500 annos fàchet.

Si pòden bìer, pro esèmpiu, gruttas a forma de pinnètta tunda a bòveda conica, ma inclinàda, e un'istàntzia rettangulare chi tènet jannas e bentànas. In sos muros bi disinnàban a minùdu simbulos de magìa, chi simbulizàban còrros de tràu, ispirales e atteros disìnnos geometricos.
La EFFE

**La EFFE** est unu canale televisivu - fundadu dae su grupu Feltrinelli, chi at comintzadu sas trasmissiones s'11 de maiu de su 2013.Trasmittidi in Italia cun su via satellite.
Sa programmatzione de La EFFE est caraterizada dae s'informatzione, cultura e intrattenimentu. 

## Programmas televisivos

* *[[Baricco presenta: Palladium lectures]]*
* *[[Chef Sarah in Italia]]*
* *[[Chef Sarah in cucina con i ragazzi]]*
* *[[Chi ti credi di essere?]]*
* *[[Dalla A a laEFFE]]*
* *[[Fischia il Vento]]*
* *[[Grand designs Europa]]*
* *[[Il guru delle piante]]*
* *[[Il codice segreto della bibbia]]*
* *[[Il cuoco vagabondo]]*
* *[[La bellezza delle donne: In vogue]]*
* *[[La storia della scienza e dei soldi]]*
* *[[Orto e mezzo]]*
* *[[Per dieci minuti]]*
* *[[Popoli in festa]]*
* *[[Racconti dalle città di mare]]*
* *[[Sacro e Profano]]*
* *[[Tutta la moda dagli anni '80 ad oggi]]*
* *[[Una dottoressa tra gli sciamani]]*
* *[[Racconti dalle megalopoli]]*

### Series TV
* *[[Borgen (Serie TV)|Borgen]]*
* *[[Emma (miniserie televisiva)|Emma]]*
* *[[Io, Jane Austen]]*
* *[[Mildred Pierce (miniserie televisiva)|Mildred Pierce]]*
* *[[Nord e Sud (miniserie televisiva 2004)|Nord e Sud]]*
* *[[Omicidi tra i fiordi]]*
* *[[Orgoglio e pregiudizio (miniserie televisiva)|Orgoglio e pregiudizio]]*
* *[[Ragione e sentimento (miniserie televisiva)|Ragione e sentimento]]*
* *[[The Spiral - Attacco al mondo dell'arte]]*
* *[[Uomini di fede]]*
* *[[Il commissario Wallander|Wallander]]*
* *[[Xanadu - Una famiglia a luci rosse]]*

### Informatzione
* *[[RNews]]*
Giangiacomo Feltrinelli Editore

Sa **Giangiacomo Feltrinelli Editore** est una de sas pius importantes casas editrices italianas.
Fit istada fundada a Milano in su 1954 dae Giangiacomo Feltrinelli.

A su comintzu Feltrinelli aiat pubricadu liberos innovatores e impignados in [polìtiga]+, chi lòi fin costados calchi prozessu. Aiat finas pubricadu autores de su [terzo mondo e romanzos chi, ai cussu tempus, aian fattu iscandalu comente cussos de Henry Miller et duos capolavoros in anteprima mondiale: in su 1957 *[[Il dottor Zivago]]* de Boris Pasternak e, in su 1958, *[[Il Gattopardo]]* de Giuseppe Tomasi di Lampedusa.

## Sos primos liberos pubricados

**1955**
* Jawaharlal Nehru: *[[Autobiografia]]*
* Lord Russell: *[[Il flagello della svastica]]*
**1957**
* Boris Pasternak: *[[Il dottor Živago]]*
**1958**
* Giuseppe Tomasi di Lampedusa: *[[Il Gattopardo (romanzo)|Il Gattopardo]]*
**1959**
* Karen Blixen: *[[La mia Africa (romanzo)|La mia Africa]]*
* Jorge Luis Borges: *[[L'aleph]]*
* Max Frisch: *[[Homo Faber]]*
* Doris Lessing: *[[L'abitudine di amare]]*
**1961**
* Uwe Johnson: *[[Congetture su Jakob]]*
* Malcolm Lowry: *[[Sotto il vulcano (romanzo)|Sotto il vulcano]]*
**1962**
* Hermann Broch: *[[La morte di Virgilio]]*
* Günter Grass: *[[Il tamburo di latta (romanzo)|Il tamburo di latta]]*
Vanni Scheiwiller

## Attividade editoriale e autores pubbricados
In Italia sos marcos istoricos sunu "All'insegna del pesce d'oro” e poi sa "Scheiwiller Libri" .
Su "pesce d'oro", tra sos annos 50 e sos 60 aiat pubbricadu autores comente:
*Seneca, Giovanni Papini, Enrico Pea, Eugenio Montale, Giuseppe Ungaretti, Clemente Rebora, Giuseppe Prezzolini, Giacomo Noventa, Dino Campana, Camillo Sbarbaro, Alberto Savinio, Giorgio de Chirico, Angelo Barile, Corrado Govoni, Alfonso Gatto, Leo Longanesi, Antonio Delfini, Antonio Pizzuto, Goffredo Parise, Ennio Flaiano, Piero Chiara, Alda Merini, Nanni Balestrini, Sergio Romano, Paolo Savona, Giampaolo Rugarli, Vittorio Bodini, Mario La Cava, Bartolo Cattafi, Manlio Cancogni, Stefano D'Arrigo, Elio Vittorini, Cristina Campo, Cesare Zavattini, Fausto Melotti, Carlo Bernari, Leonardo Sinisgalli, Aldo Buzzi, Mario De Micheli, Gian Ruggero Manzoni, Libero de Libero, Biagio Marin, Cesare Vivaldi, Gavinu 'e Ledda, Antonia Pozzi, Gianfranco Draghi, Mario Luzi, Francesco Leonetti, Francesco Masala, Tonino Guerra, Sebastiano Addamo, Attilio Bertolucci, Carlo Betocchi, Giovanni Comisso, Manlio Cancogni, Raffaele La Capria, Paolo De Benedetti, Albino Pierro, Silvio Ceccato, Enzio Cetrangolo, Roberto Rebora, Alessandro Parronchi, Julius Evola, Mario Grasso.
* Tra sos istranzos:Charles Baudelaire, Apollinaire, Ezra Pound, Jorge Guillén, Robert Lowell, Henri Michaux, André Du Boucket, Costantino Kavafis, Murilo Mendes, Gyula Illyés, Allen Mandelbaum, Yiannis Ritsos, Michel Seuphor, Lajos Kassák, Dámaso Alonso, Margherita Dalmati, Zbigniew Herberi, Miljenko Jergović, Stawomir Mrożek, Jacqueline Risset, Philippe Jaccottet ed i premi Nobel per la letteratura Georgios Seferis (Premio Nobel 1963), Vicente Aleixandre (1977), Seamus Heaney (1995), Czesław Miłosz  (1980), Wisława Szymborska (1996).
1991

S'annu **1991** (MCMXCI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu martis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Banditi a Orgosolo

**Banditi a Orgosolo** est unu film de su 1961 direttu dae Vittorio De Seta.
Su film est ambientadu in Barbagia in Orgosolo edd'est istadu intepretadu dae attores non professionistas, dae zente de sa idda. Prima dei custu, in sos annos '50, De Seta aiat giardu duos documentarios sempre subra sas conditziones de sa Barbagia: Un giorno in Barbagia e Pastori ad Orgosolo.

Filmadu in bianco e nero, est istadu presentadu in sa 22ª Mostra internazionale d'arte cinematografica di Venezia e aiat binchidu su premiu *Migliore Opera Prima*.
Su film giradu in sardu est istadu doppiadu in limba italiana.

## Sa trama

## Cast
*Vittorina Pisano in sa parte de *Mintonia*
*Michele Cossu in sa parte de issu e tottu 
*Peppeddu Cuccu in sa parte de issu e tottu 

## Boghes cullegadas
*Franco Cagnetta
*Banditi a Orgosolo su istudiu de Franco Cagnetta de su 1963, pubricadu in italianu in su 1975
Los Van Van

**Los Van Van** est unu grupu cubanu fundadu in su 1969 criadu dae su bascista Juan Formell, est unu de sos pius importantes de sa mùsica cubana post-rivolutzionaria. 
Sos Van Van, in pius de sa base istrumentale tipica de su charanga (flauto, istrumentos a corda e sezione rìtmica), ana aggiuntu sos trumbones e, primos in Cuba, su sintetizadore e drum machines. In sa mùsica issoro est una fusione tra son montuno, rumba, rock, pop, ma finas funk, disco music e hip hop.
## Discografía
*-(Juan Carlos Formell Cortina Y Los Van Van De Cuba).-(Héctor Vanegas Gómez.-"Guri VaGo").
*(01)-Juan Formell y Los Van Van.-Vol I.-(1969).
*(02)-Juan Formell y Los Van Van.-Vol II.-(1974).
*(03)-Juan Formell y Los Van Van.-Vol III.-(1974).
*(04)-Juan Formell y Los Van Van.-Vol IV.-(1979).
*(05)-Juan Formell y Los Van Van.-(1980).
*(06)-El Baile del Buey Cansao.-(1982).
*(07)-Qué Pista.-(1983).
*(08)-Anda, Vén y Muévete.-(1984).
*(09)-La Habana Sí.-(1985).
*(10)-Eso Que Anda.-(1986).
*(11)-Al Son del Caribe.-(1987).
*(12)-El Negro No Tiene Na.-(1988).
*(13)-Crónicas.-(1989).
*(01)-¡Aqui El Que Baila Gana!.-(1991).
*(02)-Azúcar.-(1993).
*(03)-Bailando Mojado.-(Danceng Wet)-(1993).
*(04)-Lo Ultimo En Vivo. -(1994).
*(05)-¡Ay Dios, Amparamé!.-(1995).
*(06)-De Cuba Con Salsa Formell. -(1997).
*(07)-Te Pone La Cabeza Mala.-(1997).
*(08) Llego... Van Van.-(Van Van Is Here).-(1999).-(Grammy).
*(09)-En El Malecón De La Habana.-(2002).
*(10)-Vive.-(2004).
*(11)-Chapeando.-(2004).
*(12)-Arrasando.-(2009).
*(13)-La Maquinaria.-(2011).

## Aggantzos de fora
* Pagina ufitziale
Referendum online pro s'indipendentzia veneta (2014)

Su **referendum venetu pro s'indipendèntzia de su 2014** est istàu unu iscandàlliu de carattere non uffitziale, non binculànte e ammanizàu privatamente in Venetu, una rezòne italiana. Su bòtu, connòttu fìntzas comènte "prebiscìtu digitale" o "Plebiscito.eu" lu at promòghiu *Plebiscito 2013*, unu assòtziu politicu venetìsta chin Gianluca Busato, unu ex-militante de sa Lega Nord, sèndebi a ghìa. Su referendum lu an tèntu in su mese de Màrtzu, dae su 16 a su 21.

## Resurtos
A secund' 'e su chi nàran sos de Plebiscito.eu, 2.36 miliones de zente veneta (est a nàrrer, su 63.2% de sos chi pòden botàre) an isseperàu de partetzipàre a s'iscandàlliu e su 89.1% de issos (est a nàrrer, su 56.6% de sos chi pòden botàre) an nàu chi eja a s'indipendentzia. P2013 at procramàu s'indipendentzia de su Venetu dae s'Italia in Treviso a de notte, in su 21 de Martzu.

In su referendum online, si an elèttu dèche "delegàos pro s'indipendentzia": Busato fit su candidàu prefèrtu, chin 135,306 bòtos; sìchin Stefano Vescovi (48,320), Selena Veronese (46,947), Silvia Gandin (43,025), Lodovico Pizzati (25,731), Gianfranco Favaro (16,670), Raffaele Serafini (16,627), Manuel Carraro (16,627), Gianluca Panto (16,321) and Paolo Bernardini (16,299). A s'accàbbu, a sos chi an botàu lis pedìan de dàre su pàrrer issòro in supra de tres "chistiònes de politica estera", pòstu chi su Venetu ottènzat s'indipendentzia: s'adossiòne de s'Euro (appozàda dae su 51.4% de sos partetzipadòres), s'intràda in s'Unione Europea (appozàda dae su 55.7% de sos partetzipadòres) e in sa NATO (appozàda dae su 64.5% de sos partetzipadòres); de càda manèra, sa partetzipassiòne pro custas tres chistiònes fit meda prus bassa (rispettivamnente faveddànde, 24.6%, 22.3% e 19.8%).

## Criticas
Sa partetzipassiòne e su chi nd'est bènniu a campu che resurtàu fit criticàu dae fontes medas, chi an tèntu in cussìderu sas istatìsticas de su tràvicu in su zassu web pòstas a prubicadùra dae Alexa Internet e atteros providers. In su cursu de tottu s'arcu temporale chi si at botàu, su zassu aìat 135,000 bìsitas ebbìa, est a nàrrer chi, tra tottu sa zente veneta, bi aìat pètzi su 3.6% de sos chi pòdian botàre. In prus, parte manna de su tràvicu benìat foras de sas làcanas italianas, chin su 10% benìnde dae Santiago in Cile, pro esèmpiu.
Comunidade surda

Sa **comunidade surda** est unu grùstiu etno-limbìsticu chi li appartènen pessònes surdas, ca sa surdésa de issas est sìnnu de s'identitade issòro. Sos chi sun surdos, sèndelu in parte o de su tottu, comùnican pro mèdiu de sas manos, espricaduras e dattilolozìa.

Mancàri chi s'opinione prùbica podat pessàre chi sos surdos sian malos a intènder, siat sa Cunferentzia de su **[[World Federation of Deaf]]** siat su Cunvéniu ONU pro sos derettos de sas pessones chin disabilidade an ratificàu s'abolimèntu de sa surdidade comènte maladìa de s'orìcra.
Eddy Merckx

Est istadu unu de sos pius mannos campiones de sempre.
Aiat binchidu chimbe Giro d'Italia, chimbe Tour de France e una Vuelta a España; tres boltas Campione mondiale in istrada.
1980

S'annu **1980** (MCMLXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
Limba de sos Sinnos Russa

Sa **Limba de sos Sinnos Rùssa** (**русский язык жестов**, **РЯЖ**) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **rsl**. Lu РЯЖ è usata anche in Rùssia e Bielorussia (120.500).

## Notes
Alicarnasso

**Alicarnasso** (in gregu antigu: Ἁλικαρνᾱσσός *Alikarnassós*; in turcu: Halikarnas) fit un'antiga tzitade de sa Grèghia in su logu de s'attuale Bodrum in Turchia.
## Bibliografia
*Bodream*, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed., 2010. ISBN 978-2-35035-279-4
Eleonora Duse

Est istada una de sas pius importantes atrice de teatru e una de sa prima atrices cinematogràficas italianas. Su primu film in cui aiat recitadu est istadu 
Cenere ( 1916) trattu dae s'omonimu romanzu de Grazia Deledda.
1858

S'annu **1858** (MDCCCLVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Tropas de sambene in sa curtura giapponesa

Si credet chi sos **[[Tropa de sambene|grupos sambìnzos]] in sa curtura giapponesa** pòdan iscobiàre, de su chi bi nd'at unu, sa pessonalidàde e su cumportamentu chin sos atteros, unu pacu comènte s'astrologia còntat in sa curtura otzidentale. Sa credèntzia che la an ispàrta fìntzas in atteros istados de s'Asia orientale, in prus de su Giappone, comènte sa Corea de Zòsso.

Sa credèntzia bènit dae sas ideas de su ratzismu issientìficu, chi sa comunidade issientìfica berdadèra oje in dìe at marcàu comènte pseudosièntzia, e a commo tènet radìchina in sos articulos, prubicàos in sos annos Settanta, de Masahiko Nomi.

## Istòria
Sas troppas de sàmbene las aìat iscopèrtas s'issentziàdu austriacu Karl Landsteiner. Tando, s'iscopèrta fit istrumèntu puru de sos inglesos e tedescos pro ammustràre sa superioridade de sa ratza issòro cuffòrma sas atteras: sa teoria la aìan derèttu isbentiàda, mescamènte sa Germania natzista chi aìat cumintzàu a faveddàre de "sàmbene tedescu" comente erèntzia ariana.

S'idea est intràda in Giappone in su 1927 chin sas prubicassiònes de su professore Takeji Furukawa; mancàri chi non tenìat fundamentu perùnu, sa teoria at picàu pede in cùghe, in ube aìan pèri distìntu, a iscòpu politicu, sos grùstos etnicos de sos de Taiwan e de sos ainu a libellu de sàmbene e temperamentu: su Giappone los aìat prèsos ambos, ma sos unos fin tando rebèrdes mèntras chi sos atteros non lu fin. Tando, tènende in cussìderu chi, a differèntzia de sos ainu, su prus de sos taiwanesos fit de grupu 0, a custu sos giapponesos dàban sa curpa de sa rebellìa issòro, incorazànde su populu taiwanesu a si cojubàre chin giapponesas pro imminoricàre sa presentzia de cussu grupu sambinzu.

Custa moda sìche fit ja morta in sos annos de Trinta, ma in sos annos Settanta unu zornalista de televisione chi no nd'ischìat nudda de medìchina, Masahiko Nomi, li at torràu credèntzia populare.
Georgie (manga)

**Georgie!** (*ジョージィ!* Jōjī!?) est unu manga chi at iscrittu e li at fattu sos disìnnos Yumiko Igarashi. Lu an fattu a sèrie dae su 1982 in sùsu in su papèri de Shōjo Comic manga.

Sa sèrie l'an acontzàda in su 1983, fachèndeche una sèrie anime, **Lady Georgie** (*レディジョージィ* Redi Jōjī?) de Tokyo Movie Shinsha, chi an fàttu bìere pro sa prima borta in TV Asahi e adduràbat 45 episòdios: galu nde fàchen bìere in sa televisione Animax.

## Istòria
Georgie vìvet in Australia, cando galu fit una colunia inglesa. A issa li dàen sa curpa pro sa morte de babbu suo: custu li cherìat bene, gai puru sos frades suos. Una cosa chi sa pitzìnna si nd'aìat abizzàda fit chi tottus tenìan pilos a color' 'e castanzu, ma issa fit brunda. A sa mama non li piachìat meda chi issa fit parte de sa famìlia. A sa fine ch'essit a pìzu chi Georgie non tenìat ligàmine perùnu de sambene chin sa familia, sènde adottàda: unu bratzalette indoràu fit s'unica ormìna chi tenìat de su passau suo. Si bènit a ischìre puru chi sos parentes suos fin inglesos. Sos frades de Georgie (Abel e Arthur) àndan a li fàcher bìsita tuccànde dae Londra. Ambosduos pàren istimàndela abberu, intendèndesi istranu ca issa est sorre issòro, peròe. Georgie est in pùnna de un'attera cosa puru: torràre a s'imbènner chin s'amore suo, Lowell, chi at lassàu s'Australia. Pàris chin sos frades suos, Georgie fàchet isperièntzia siat de sa zentilènsia siat de sa crudelèsa de sa vìda in Londra, in Inghilterra.

S'istoria b'àndat a innàntis chin sa chìrca de sa famìlia reale sua impàre a su triangulu de amore chi si isvilùpat tra su frade adottivu e Lowell.
Hetalia: Axis Powers

**Hetalia: Axis Powers** (*Axis Powers ヘタリア* Akushisu Pawāzu Hetaria?) est unu manga giapponesu, prus a tardu fattu a anime, de Hidekaz Himaruya (*日丸屋秀和* Himaruya Hidekazu?). Sa pùnna est a presentàre un'allegoria satirica de s'istòria chin tantu de cumparàntzias curturales. Sos pessonazos sun pessonificadùra de istados, regiones comènte a Hong Kong e micronassiònes comente su Printzipàdu de Sealand, chin pacu referèntzia a atteras tradissionales comènte su Tziu Sam o John Bull. Sos istereòtipos curturales, siat negativos siat positivos, forman su temperamèntu de cada pessonàzu/paìsu.

Si dìat pòder nàrrer chi sos istados printzipales sìan sas fortzas chi fachen sas Potentzias de s'Asse e sos Alliàdos de sa secunda gherra mundiale - est a nàrrer s'Italia (s'Italia de su Nord, muttìa *Veneziano*, e cussa de Zosso, muttìa *Romano*: Sardigna e Sitzilia non bi fàchen parte ca non bi sun nemmancu in sa mapa), sa Germania, su Giappone, sos Istados Unidos, s'Inghilterra, sa Frantza (pro sa Còssiga bàlet su matessi naràu pro sas atteras isulas pacu in supra), sa Russia, su Canada e sa Cina. Hetalia (*ヘタリア*?) est una paragula cumposta de *hetare* (ヘタレ?, in limba giapponesa "pateticu" ind una manèra tènnera) e "Italia". 

Sos avvenimèntos zìran in tundu mescamènte a sas duas gherras mundiales, sa prima ma, supratòttu, sa de duos. Custu no nche bòcat su fattu chi bi nde àpat pèri atteros, fìntzas chènte tempus particulare. Sas trassas economicas, politicas, militares e istoricas tra sos istados las rappresèntan interassiònes de casta romantica tra sos pessonazos.
Richard Heck

Ad iscobertu sa reazione de Heck chi usat su palladio pro catalizare reaziones chimicas organicas tra sos Alogenuros arilicos cun sos alkenes.
In su 2010 Heck umpare a sos giapponesos Ei-ichi Negishi e Akira Suzuki, aian binchidu su Premiu Nobel.