open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Smarty

**Smarty** est unu motore de mollos web iscritu in PHP. Smarty permitit de separare su còdighe PHP, dae su còdighe HTML (sa cara gràfica), e de generare cuntènnidos web pro mèdiu de su càmbiu de is *Smarty tag* a a intro de su documentu cun su balore de variàbiles e àteru.

Unu *tag* (marcadore) est una diretiva, serrada intro caràteres ispetziales, interpretada dae su motore de Smarty. Custas diretivas podent èssere variàbiles, identificadas dae su sìmbulu de su dollaru ($), funtziones, o fintzas istrutziones de controllu de su flussu. Smarty permitit a sos programmadores PHP de definire funtziones de inclùdere in sos marcadores matessi de Smarty.

## Mollu-Vista-Controllore
S'astratzione creada dae Smarty cunsentit de separare de s'in totu s'interfàtzia gràfica de una pàgina web (sa *presentada*) dae su back-end in PHP, donende sa possibilidade de isvilupare aplicatziones prus organizadas e elegantes. S'impreu de Smarty fatzìlitat a is isvilupadores PHP a pònnere in òpera su mollu de isvilupu Mollu-Vista-Controllore (MVC), chi presentat medas avantàgios: est difatis possìbile "cuare" a sos disinnadores web sa lògica de programmatzione de unu situ, mentras sos programmadores ant a traballare sena si curare de s'interfàtzia gràfica.

## Caraterìsticas
Smarty permitit sa programmatzione de mollos pro mèdiu de una sèrie de caraterìsticas, comente:

* espressiones regulares
* foreach, while
* if, elseif, else
* mudadores de variàbile - pro esempru {$variàbile|nl2br}
* funtziones creadas dae s'impitadore
* càrculu matemàticu a s'internu de su mollu
* eredade de is mollos

e medas àteras.

## Còdighe de esèmpiu
Smarty separat su còdighe PHP de s'HTML, duncas amus a tènnere duos archìvios. Su primu est **index.tpl**:
```html4strict
<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//IT" "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
<html>
<head>
   <title>{$title_text}</title>
   <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=iso-8859-1" />
</head>

<body> {* Custu est unu cummentu chi NO at a èssere  visìbile in su còdighe HTML *}

<p>{$body_text}</p>

</body>
</html>
```
In su còdighe de sa lògica (es. **index.php**) est possìbile tzarrare Smarty pro impreare su mollu:
```php
define('SMARTY_DIR', 'smarty-2.6.9/' );
require_once(SMARTY_DIR . 'Smarty.class.php');

$smarty = new Smarty();
$smarty->template_dir = './templates/';
$smarty->compile_dir = './templates/compile/';
$smarty->cache_dir = './templates/cache/';
$smarty->caching = false;

$smarty->assign('title_text', "TÌTULU: Un'esèmpiu de impreu de Smarty...");
$smarty->assign('body_text', "BODY: Custu est su messàgiu assetiadu cun assign()");

$smarty->display('index.tpl');
```


## Ligàmenes esternos

* Giassu ufitziale
Jatu

Cun su tèrmine **jatu** (dae su latinu *hiatus*, "abertura") s'indicat unu fenòmenu linguìsticu chi cunsistet in su dividire tra duas sìllabas duas vocales (o mègius: duas vocoides) chi sinnunca diant fàghere parte de sa matessi sìllaba, vocales tando chi benint acostadas e pronuntziadas cun duas emissiones de boghe.
Pesta de su 1630

Sa **pesta de su 1630** est istada un' epidèmia de peste chi s'est difùndida in su perìodu intre su 1629 e su 1633 chi at corfidu, intre sas àteras, diversas zonas de s'Itàlia setentrionale, agiunghende fintzas a su Granducadu de Toscana e a s'Isvìtzera, cun sa màssima difusione in s'annu 1630. Su Ducadu de Milanu, e duncas sa capitale sua, est istadu unu de sos Istados corfidos in manera prus grae.

S'epidèmia fiat descrita in manera ampra dae Alessandro Manzoni in su romanzu I promessi sposi e in s'insaju istòricu Storia della colonna infame.

## Notas
Influèntzia ispagnola

Sa **[[pandèmia]] de influèntzia de 1918**, puru connota che **influèntzia ispagnola**, est istada una pandèmia de influèntzia (maladia infetiva virale) particularmente severa, chi at causadu sa morte de unu nùmeru intre 50 e 100 milliones de persones in totu su mundu durante is annos 1918 e 1919. Mentras chi sa pandèmia de pesta niedda chi aiat tentu logu in su de 14 sèculos aiat ochidu prus de 25 milliones de persones in 5 annos, s'influèntzia de 1918-1919 at ochidu sa matessi o majore cantidade de indivìduos in pagu prus de 11 meses. Si càrculat chi at infetadu su de tres unu de sa populatzione mundiale e chi at tentu un'ìnditu de letalidade generale superiore a su 2,5%, artu a beru chi si cumparat cun su 0,1% produidu dae àteras pandèmias influentzales.

Est istada causada dae unu tzipu de Influenzavirus A, sutatipu H1N1, inusualmente virulentu. Si creet chi su virus s'est comintzadu a cunsighèntzia de diversos fenòmenos de recumbinatzione intre viros umanos, suìnos e aviàrios acontèssidos durante sos annos pretzedentes a sa pandèmia.

## Notas


## Àteros progetos
Netùniu

Su **netùniu** est un'elementu chìmicu cun nùmeru atòmicu 93 e sìmbulu **Np**. Est un'elementu transurànicu inclùdidu in sa sèrie de sos attinòides in sa tàula periòdica. Possedit 19 isòtopos, totus instàbiles,  e si presentat, a s'istadu sòlidu, in 3 formas allotròpicas. S'isòtopu prus istàbile (237Np) est unu sutaprodutu de reatzione in sos reatores nucleares e agatat impreu in su fraigu de rilevadores de neutrones. Est presente, in rastas, in sos minerales de uràniu.

## Notas


## Àteros progetos
Darmstàdtiu

Su **darmstàdtiu** (giai **ununnìliu**) est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica. Tenet a sìmbulu **Ds** (sìmbulu betzu temporàneu **Uun**) e a nùmeru atòmicu su 110. Tenet unu pesu atòmicu paris a 271 chi lu faghet unu de sos àtomos super-graes. Est un'elementu sintèticu e decaet in pagos de milli de segundu. Sende chi s'agatat in su grupu 10, si creet chi siat metàllicu e sòlidu.

## Àteros progetos
Bromu

Su **bromu** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 35 situadu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu est **Br**.

Su bromu est su de 28 elementos chìmicos essentziale pro sa vida, custu no est istadu iscobertu fintzas a s'annu 2014, faghende istùdios subra muscas Drosophilla. In unu raportu aparèssidu in sa revista sientìfica "Cell", sos chircadores de s'Universidade Vanderbilt ant istabilidu chi su bromu est un'elementu essentziale pro s'isvilupu de sos tessidos in totu sos animales, dae sas criaduras primitivas fintzas a sos umanos.

Su bromu a temperadura ambiente est unu lìchidu ruju, volàtile e densu. Sa reatividade est intermèdia intre su cloro e su jòdiu. In istadu lìchidu est perigulosu pro sos tessidos umanos e sos papores suos unfrant sos ogros e su gùturu.

## Àteros progetos
Niòbiu

Su **niòbiu**, nòdidu in passadu fintzas cun su nùmene de **colùmbiu** pro ite iscobertu paris cun su tantàliu in su minerale columbite, est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 41 e sìmbulu **Nb**. Est unu metallu de transitzione raru, tipicamente brandu, de colore murràsticu.

Est presente in sa columbite, e est printzipalmente impreadu in sa produtzione de ligas metàllicas ispetziales e in saldaduras a elevada resistèntzia.

## Àteros progetos
Tecnètziu

Su **tecnètziu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 43 e sìmbulu **Tc**. Est un'elementu murru prata, radioativu, metallu de transitzione de su de chimbe perìodos, cristallinu meda raru in natura; su tecnètziu est unu de sos produtos de fissione nucleare naturale e artifitziale de s'uràniu e s'impreat in meighina nucleare pro otènnere imàgines iscintigràficas e tomogràficas de numerosos cumpartimentos corpòreos (99mTc) e comente protetzione contra de sa corrosione (99gTc). Sas propiedades chìmicas suas sunt intermèdias intre sas de su rèniu e de su manganese, fintzas si sas diferèntzias de cumportamentu intre tecnètziu e manganese sunt prus mannas chi non sas intre tecnètziu e rèniu.

## Àteros progetos
Rèniu

Su **rèniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 75 e sìmbulu **Re**. Est unu metallu de transitzione biancu-prata, raru, grae, polivalente; chimicamente assimìgiat a su manganese s'impreat in unas cantas ligas. Su rèniu est otentu comente sutaprodutu de sa rafinatzione de su molibdenu e sas ligas rèniu-molibdenu sunt supercondutoras. Su rèniu est istadu s'ùrtimu elementu naturale a s'iscobèrrere.

## Àteros progetos
Bòhriu

Su **bòhriu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, chi tenet a sìmbulu **Bh** e a nùmeru atòmicu 107. Est un'elementu sintèticu su cale isòtopu prus istàbile est su Bòhriu-270, chi tenet un'emivida de 61 s.

## Àteros progetos
Hàssiu

Su **hàssiu** o fintzas s’**àssiu** est s’elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos, chi tenet a sìmbulu **Hs** e nùmeru atòmicu 108. Est un’elementu sintèticu, su cale isòtopu prus istàbile est s’hassio-269, cun un’emivida de 9,7 s.

## Àteros progetos
Ròdiu

Su **ròdiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 45 e sìmbulu **Rh**. Est unu metallu de transitzione raru, tostu, biancu-prata. S'agatat in sos minerales de su plàtinu e, in liga cun custu, est impreadu comente a catalizadore.
Rutèniu

Su **rutèniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 44 e su sìmbulu est **Ru**. Est unu metallu de transitzione raru de su grupu de su ferru, s'agatat in sos minerales de su plàtinu e in liga cun custu est impreadu che catalizadore.

## Àteros progetos
Ìndiu

S**'ìndiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 49 e sìmbulu **In**. Custu metallu raru, modde e chi fundet a temperaduras bàscias est chimicamente parìbile a s'allumìniu e a su gàlliu ma prus prus a su zingu, sos cales minerales sunt sa printzipale fonte de custu elementu. S'ìndiu s'impreat printzipalmente pro cobèrrere a unos àteros materiales cun unu film fine chi tenet funtzione lubrificante (durante sa segunda gherra mundiale est istadu meda impreadu pro cobèrrere sas bùsciulas de sos aparèchios a artas prestatziones).

## Àteros progetos
Irìdiu

S**'irìdiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 77 e sìmbulu **Ir**. Est unu metallu de transitzione biancu-prata, meda tostu, chi pertenet a su grupu de su plàtinu. S'agatat in natura in liga cun s'òsmiu e agatat impreu in sa produtzione de ligas metàllicas destinadas a traballare a arta temperadura e in cunditziones de elevada usura.

S'irìdiu est cunsideradu èssere su metallu prus resistente a sa corrosione.

Su nùmene irìdiu derivat de su latinu *iridium* de *iris* = arcudechelu cun s'agiunta de su sufissu *-ium* tìpicu de sos elementos metàllicos.

Sa depositzione insolitamente manna de irìdiu in carchi pìgiu geològicu est cunsiderada èssere proa de su crètidu impatu meteorìticu chi, a caddu intre su Cretàtzeu e su Tertziàriu, diat àere provocadu s'estintzione de unu mannu nùmeru de formas de organismos bividores fintzas de mannaria manna, tra cale sos dinosàuros.

Est impreadu in aparitzos espostos a artas temperaduras, in cuntatos elètricos e comente a additivu adduradore de su plàtinu.
## Notas


## Àteros progetos
Òsmiu

S**'òsmiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 76 e sìmbulu **Os**.

Est unu metallu de transitzione de su grupu de su plàtinu: est unu metallu tostu, fràgile, de color biaitu-murru o biaitu nieddutzu e s'impreat in carchi liga cun su plàtinu e s'irìdiu. S'agatat in natura in liga cun su plàtinu, in sos minerales de custu ùrtimu. Su suo tetròssidu s'impreat in su rilevamentu de sas imprentas digitales, su metallu puru o ligadu in sos cuntatos elètricos, in sos pitzos de sas pinnas istilogràficas e in unas àteras aplicatziones in ue est netzessària una duresa estrema e resistèntzia a s'usura. Pro custu est impreadu dae sos bidrieris pro nde bogare iscarràfios e rasigaduras de bidros e ispigros.

## Àteros progetos
Protoatìniu

Su **protoatìniu** o **protatìniu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de chi est **Pa** e su nùmeru atòmicu 91. Su protoatìniu est un'elementu metàllicu simigiante a sa prata chi partenet a su grupu de sos atinòides, chi presentat unu lughidore metàllicu carcu. Est supercondutore suta de 1,4 K.

## Àteros progetos
Sòrighe (disambìgua)

## Regnu animale
* **[[Mus musculus|Sòrighe]]** – mammìferu minoreddu de sa famìlia de sos *Muridae*

## Informàtica
* **[[Sòrighe (informàtica)|Sòrighe]]** – dispositivu impreadu pro frunire un'intrada a un'elaboradore
Euròpiu

S**'euròpiu** est un'elementu chìmicu chi tenet sìmbulu de **Eu** e nùmeru atòmicu 63. Partenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica a sa sèrie de is lantanòides, essende su prus reativu de totu custos e, paris cun issos, pertenet a s'impare de sas terras raras. Est istadu iscobertu in s'annu 1901 da Eugène Demarçay chi giai aiat ipotizadu in su 1896 ca is campiones di samàriu fiat istados cuntaminados de unu elementu disconnotu, chi difatis fiat resissidu a isolare chimbe annos a pustis.  Depet su nùmene a su continente europeu. Meda raramente s'agatat in natura, dae chi si dat in cantidades minores meda.

## Àteros progetos
Tèrbiu

Su **tèrbiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 65 e su sìmbulu est **Tb**. Su tèrbiu est unu metallu murru-prata chi pertenet a su grupu de is terras raras; est modde e brandu bastante de ddu pòdere segare cun unu gurteddu. Bastante istàbile a s'ària, esistet in duas formas cristallinas; sa temperadura de transitzione intre issas est de 1.289 °C.
Est impreadu in ligas metàllicas e s'òssidu suo est impreadu pro sa preparatzione de sos fòsforos birdes de sas lampadas a fluorescèntzia e de sos ischermos televisivos.

## Àteros progetos
Dispròsiu

Su **dispròsiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 66 e sìmbulu **Dy**. Su dispròsiu est un'elementu de sas terras raras e tenet un'aspetu metàllicu lughente. Relativamente istàbile a s'ària a temperadura ambiente, s'isorbet a lestru in solutziones diluidas de àtzidos minerales, liberende idrògenu.

Est modde a sufitzèntzia de ddu pòdere segare cun unu gurteddu e podet èssere traballadu sena emissione de ischinchiddas, chi si incurat de nd'evitare su subracaentamentu. Is caraterìsticas reològicas de su dispròsiu sunt meda influentzadas dae sa presèntzia de impuridades, fintzas chi in rastas.
Èrbiu

S**'èrbiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 68 e su sìmbulu est **Er**. Est un'elementu de is terras raras e tenet un'aspetu prata metàllicu; s'agatat assotziadu cun unos àteros lantanoidi printzipalmente in su minerale gadolinite, is cales printzipales fundos sunt localizados in Ytterby, in Isvètzia.

S'èrbiu est unu metallu modde, bastante istàbile a s'ària; resistit a s'ossidatzione prus de unos àteros elementos de sa sèrie de is lantanòides. De su puntu de bista chìmicu est trivalente, overas tirat a assùmere in is suos cumpostos su nùmeru de ossidatzione +3. Is sales suos sunt de colore rosa e su suo sescuiòssidu (Er2O3) est naradu *èrbia*.

Is propiedades suas reològicas sunt meda influentzadas dae sas impuridades presentes in issu. S'èrbiu non tenet perunu rolu biològicu nòdidu.

## Àteros progetos
Promètiu

Su **promètiu** o **promètziu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de su cale est **Pm** e su nùmeru atòmicu est 61, e partenet a su grupu de is lantanòides. Totu is isòtopos sunt radioativos. Su promètiu est unu de sos duos elementos radioativos chi in sa tàula periòdica s'agatat pretzèdiu e sighidu dae elementos cun isòtopos istàbiles, s'àteru est su tecnètziu. Su solu istadu de ossidatzione istàbile est su de +3.

## Àteros progetos
Samàriu

Su **samàriu** est un'elementu chìmicu su sìmbulu de su cale est **Sm** e su nùmeru atòmicu est 62. Partenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica, a sa sèrie de is lantanòides e, cun issos, a s'impare de sas terras raras. Fiat istadu iscobertu espetroscopicamente in su 1879 dae su chìmicu frantzesu Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran partende dae su minerale samarskita-(Y), e fiat istadu denumenadu partende dae sa matessi raighina, custu est s'arrampile de su coronellu russu V.Y. von Samarski-Bykhovets, cabu de su corpus de minas russu, chi aiat agatadu su minerale. Est su primu elementu chìmicu chi at tentu nùmene partende dae su de una persone.

## Àteros progetos
Berchèliu

Su **berkèliu** o **berchèliu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Bk** nùmeru atòmicu 97.

Est un'elementu metàllicu radioativu in sa sèrie de sos atinòides: su berkèliu est istadu sintetizadu sa prima borta bombardende s'amerìtziu cun partigheddas alfa (iones de èliu) e est istadu batijadu berkèliu in onore de sa tzitade istadunidense de Berkeley, in ue est istadu iscobertu in su 1949. Su berkèliu est istadu su de chimbe elementos transurànicos a èssere sintetizadu.

## Àteros progetos
Tellùriu

Su **tellùriu** (de su latinu *tellus*, *telluris* chi signìficat "terra") est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 52 e sìmbulu **Te**. Est unu semimetallu fràgile, de colore biancu-prata simigiante a s'istàngiu; su tellùriu est chimicamente parìbile a su selèniu e a su sùrfuru. S'impreat mescamente in ligas e comente semicondutore.

## Àteros progetos
Califòrniu

Su **califòrniu** est un'elementu chìmicu metàllicu radioativu de sìmbulu **Cf** e nùmeru atòmicu 98. Est istadu criadu sa prima borta in s'Universidade de Califòrnia in Berkeley in s'annu 1950 bombardende cùriu cun partigheddas alfa (iones de èliu). Est un'actinòide, si tratat de su de ses elementos transurànicos chi est istadu sintetizadu e tenet sa segunda massa atòmica prus arta de totu sos elementos chi sunt istados produidos in cantidades bastante mannas pro pòdere èssere bidos a ogru nudu (a fatu de s'einstèiniu). Dd'est istadu dadu nùmene in onore de sa Califòrnia e s'Universidade de Califòrnia. Est s'elementu prus pesante chi s'agatat naturalmente in sa Terra.

## Àteros progetos
Praseodìmiu

Su **praseodìmiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 59 e su sìmbulu suo est **Pr**. Est unu metallu modde colore de prata chi pertenet a su grupu de sos lantanòides.

Espostu a s'ària padèssit ossidatzione e s'ammuntat de unu pìgiu de òssidu birde chi ddu preservat de ulteriore corrosione. Custu protzessu, naradu passivatzione, ddu faghet in carchi manera poderare de prus a sa corrosione de sos anàlogos euròpiu, lantàniu, tzèriu e neodìmiu.

Est generalmente cunservadu in botos ermèticos o immèrgidu in ògiu minerale.

## Àteros progetos
Neodìmiu

Su **neodìmiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 60 e cun sìmbulu **Nd**. Est unu metallu chi pertenet a su grupu de sas terras raras, o lantanòides, presente in sa liga narada mischmetal fintzas su 18%.

Est unu metallu de aspetu pratàrgiu e lughente; nointames, essende unu de sos lantanòides prus reativos, s'òssidat a lestru in s'ària ammuntende·si de unu pìgiu de òssidu chi, iscatende·si, esponet a s'atzione ossidante de s'ària pìgios noos de metallu.

## Àteros progetos
Òlmiu

S’**òlmiu** est s’elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 67 e su sìmbulu suo est **Ho**. Faghet parte de sa sèrie de sos lantanòides (o terras raras); est un’elementu metàllicu de colore biancu-prata, in relativamente modde, istàbile a s’ària sica a temperadura ambiente. S’agatat in sos minerales monazite e gadolinite.

## Àteros progetos
Tùliu

Su **tùliu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 69 e su sìmbulu est **Tm**. Est unu de is lantanòides e est su prus raru de totus. Est unu metallu lùghidu, murru-prata, meda modde (faghet a ddu segare cun unu gurteddu): est brandu e fàtzile de traballare. In ària sica tenet una tzerta resistèntzia a sa corrosione. In natura su tùliu est cumpostu intreamente de s'ùnicu isòtopu istàbile 169Tm.

## Àteros progetos
Astatu

S**'àstatu** o **astatu**  (dae su gregu *àstatos*, "instàbile") est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 85 e su sìmbulu est **At**. Faghet parte de su grupu de is alògenos.

Si prodùet in natura de su decadessimentu radioativu de s'uràniu e de su tòriu e est su prus grae de is alògenos. Tenet unu tempus de ismesadura màssima de 8 oras e 30 minutos, pro cales est su segundu elementu naturale prus instàbile a pustis de su fràntziu.

Sos isòtopos de s'àstatu non gosant de vida bastante longa pro nde pòdere istudiare is propiedades, ma is medidas ispetroscòpicas lassant pensare a caraterìsticas parìbiles a is de su jòdiu – comente custu ùrtimu, est dàbile chi si potzat acumulare in sa glàndula tiroidea. Cunsideros teòricos faghent ipotizare chi s'astatu tèngiat unu caràtere metàllicu prus marcadu de su jòdiu. Carchi reatziones elementares in ue est interessadu s'astatu sunt istadas giutas e istudiadas de chircadores de su Brookhaven National Laboratory de New York.

Cun sa possìbile etzetzione de su fràntziu, s'àstatu est su prus raru elementu in natura. S'istimat chi su còrgiu terreste intreu nde cuntèngiat in totu prus pagu de 28 grammos.

## Àteros progetos
Unidade de elaboratzione gràfica

S**'unidade de elaboratzione** **gràfica** (prus nòdida comente a **GPU**, dae sa limba inglesa ***graphics processing unit***) o **unidade de elaboratzione visiva** (**VPU**, in inglesu *visual processing unit*) o **protzessore gràficu** o **protzessore visivu** est una tipologia de co-protzessore ispetzializada in sa generatzione (renderizatzione) de immàgines gràficas. S'impreu tìpicu suo est comente a co-protzessore de s*<nowiki/>'unidade de elaboratzione tzentrale* e dae carchi annu est fintzas impreada in genèricas elaboratziones datet (GPGPU).

Sa GPU est costruida comente a micro-protzessore monolìticu e, dae carchi annu, est fintzas posta in su matessi tzicuitu integradu de sa CPU.

## Notas
Roentgèniu

Su **roentgèniu** o fintzas **roentghèniu** (nùmene betzu temporale **ununùniu**) est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbulu **Rg** (sìmbulu betzu temporale **Uuu**) e a nùmeru atòmicu su 111. Tenet unu pesu atòmicu paris a 272 chi ddu faghet unu de is àtomos super-graes.

Su roentgèniu est istadu osservadu sa prima borta in su 1994 e dae tando sunt istados sintetizados diversos isòtopos. Su prus istàbile a oe connotu est su 281Rg, cun un' emivida de unos 20 segundos, chi dècaet in meitnèriu peri fissione ispontànea, comente unos àteros isotonos N=170.

## Àteros progetos
Copernìtziu

Su **copernìtziu** (in pretzedèntzia naradu unùnbiu temporalmente de su IUPAC) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 112. Su sìmbulu est **Cn**.

S'elementu 112 partenet a sa famìlia de sos elementos supergraes; s'isòtopu suo prus istàbile tenet un' emivida de 11 minutos. In carchi chirca est mentovadu cun su nùmene de *eka-mercùriu*. In acòrdiu a sa perioditzidade de sas caraterìsticas chìmicas osservadas in sa tàula periòdica si nche abetat chi su copernìtziu siat unu metallu lìchidu a temperadura ambiente (298 K) prus volàtile de su mercùriu e cun caraterìsticas metàllicas simigiantes a su ràdiu, mancari prus pagu reativu.

## Notas


## Àteros progetos
Cùriu

Su **cùriu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de is elementos chi tenet sìmbulu de **Cm** e nùmeru atòmicu 96.

Est unu metallu radioativu transurànicu de sa sèrie de is atiniòdies; est prodùidu pro bombardamentu de su plutòniu cun partigheddas alfa (chi sunt iones de èliu) e pigat su nùmene de is còjubes Marie e Pierre Curie.

S'isòtopu 248Cm est istadu prodùidu petzi in cantidades de s'òrdine de is milligrammos, ma 242Cm est istadu prodùidu in cantidades de unos cantos grammos, sufitziente pro nde mesurare carchiuna de sas propiedades fìsicas. 244Cm podet èssere prodùidu sutaponende su plutòniu a unu bombardamentu de neutrones. Rastas de cùriu si podent agatare in is minerales de s'uràniu comente a prodùidu de su decadessimentu naturale.

Su cùriu tendet a s'acumulare in is tessidos de is ossos, in ue sa radiatzione sua distruet su moeddu òsseu blochende sa produtzione de sos glòbulos rujos.

## Àteros progetos
Fèrmiu

Su **fèrmiu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de nùmeru atòmicu 100, e de sìmbulu **Fm**. Si nd'agatant 16 isòtopos connotos, de chi su 257Fm est su prus istàbile cun una emivida de 100.5 dies.

Su fèrmiu at pigadu su nùmene in onore a Enrico Fermi, pioneri in sa fìsica nucleare. Su fèrmiu est istadu iscobertu in su 1952, impare cun s'einstèiniu, dae sos iscartos de sa prima esplosione de bomba a s'idrògenu Ivy Mike.

## Àteros progetos
Nobèliu

Su **nobèliu** est un'elementu sintèticu de sa tàula periòdica su sìmbulu de su cale est **No** e su nùmeru atòmicu est 102.

Su nobèliu (numenadu in onore a Alfred Nobel) est istadu sintetizadu sa prima borta dae Albert Ghiorso, Glenn Theodore Seaborg, John R. Walton e Torbjørn Sikkeland in s'abrile de su 1958 in s'Universidade de Califòrnia. S'iscuadra aiat utilizadu su New Heavy-Ion Linear ACcelerator (HILAC) pro bombardare una mustra de cùriu (95% Cm-244 e 4,5% Cm-246) cun iones de carbòniu-12 produende nobèlu-254. Sos traballos suos sunt istados cunfirmados dae s'iscuadra soviètica de Dubna.

## Àteros progetos
Nihòniu

Su **nihòniu** o **nipòniu** (pretzedentemente nòdidu cun su nùmene sistemàticu temporale **unùntriu**, o **eka-tàlliu**) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 113. Est un'elementu supergrae sintèticu de sa tàula periòdica. Su nùmene Nihonium (in inglesu) e su sìmbulu **Nh** sunt istados propostos dae sos iscoberidores. S'elementu est istadu introduidu in sa tàula periòdica ufitziale de sa IUPAC su 30 nadale 2015, paris cun sos elementos cun nùmeru atòmicu 115, 117 e 118, andende gai a cumpletare su de sete perìodos de sa tàula.

## Notas

## Àteros progetos
Molins de Rei

**Molins de Rei** est una bidda e munitzìpiu de Cadalugna, situada in sa comarca de su Baix Llobregat, provìntzia de Bartzellona.

Posta in s'oru de manca de su riu Llobregat, s'isterret dae su pranu alluvionale de su riu fintzas a sos isprones otzidentales de sa Serra de Collserola (Serra Costerina). Allàcanat in su norte cun El Papiol e Sant Cugat del Vallès, in su nord-est cun Bartzellona, in su sud cun Sant Feliu de Llobregat e in s'ovest cun Sant Vicenç dels Horts.

Su nùmene de su munitzìpiu derivat de sos cumintzos suos cando su re Alfonsu II aiat comintzadu su fraigu de unos mulinos in sa zona de sa bidda atuale.

Durante s'istòria sua, sa denominatzione ufitziale de sa bidda est cambiada duas bortas, pro pagu tempus e pro resones polìtiaos. In ocasione de sa Prima Repùblica, in s'annu 1873, cando at adotadu su nùmene de *Molins del Pont* (o *del Puente* comente si naraiat ufitzialmente). Custu primu càmbiu est istadu abolidu cun s'arribu de sa restauratzione borbònica, torrende a sa denominatzione traditzionale. Su segundu càmbiu fiat dadu durante sa Gherra Tzivile (1936-1939) cando fiat adotadu su nùmene de *Molins de Llobregat*, sighende sa polìtica de eliminare dae sos topònimos relatos cun elementos monàrchicos o religiosos. Sa denominatzione ufitziale de sa bidda, chi fiat catalanizada definitivamente pro risolutzione de sa Generalitat de Catalugna, andat torra a su 4 de làmpadas de su 1981.

Sa bidda at dadu, presumidamente, sos nadales a sa giuighissa sarda Lionora de Arbaree (1347-1403).

Sa famìlia cadalana de sos viscontes Rocabertì istaiat aposentada in Bartzellona e disponiat comente residèntzia istiale de su Castellciurò.

Su benidore Marianu IV de Arbaree, a pustis de sa coja cun Timbors de Rocabertì tzelebradu durante su regnu de Pedru IV su Tzerimoniosu, aiat seberadu su subranumenadu casteddu che abitòriu: a pustis de carchi annu fiat torradu a Sardigna cun sa famìlia, bivende in antis in su casteddu de Costera, a segus in su palatzu giuigale de Aristanis a pustis de èssere sutzèdidu a su frade Pedru III.

Foras de Ugone III e Beatrice, bi fiat naschidu, duncas, cun totu probabilidade in su 1347, fintzas sa sorre issoro Lionora, soberana apompiadora de su giuigadu de Arbaree e su pessonàgiu istòricu prus connotu de sa Sardigna medievale.

## Notas


## Bibliografia

* 
* Bianca Pitzorno, *Vita di Eleonora d'Arborea*, Mondadori, Milanu 2010.
## Àteros progetos
Ampere

S**'ampere** (sìmbulu **A**) est s'unidade de s'intensidade de currente elètrica (*I*)de su Sistema Internatzionale de Unidades de Medida , e nd'est una de sas sete unidades fundamentales de su SI. Est istada numenada in onore de André-Marie Ampère (1775-1836), matemàticu e fìsicu frantzesu cunsideradu su babbu de s'eletromagnetismu.

In tèrmines pràticos, s'ampere est sa mesura de sa cantidade de càrriga elètrica chi passat pro unu puntu in unu tzircuidu elètricu in s'unidade de tempus cun 6.241 &#xD7; 1018 eletrones (unu coulomb) pro segundu. In àteras paràulas, su coulomb si definit in tèrmines de s'ampere: unu coulomb est sa cantidade de càrriga elètrica carrada in una currente de un'ampere chi falat durante unu segundu.

[A]=\frac{[C]}{[s]}

Sa lege de Ampère indicat chi b'at una fortza de atratzione o repulsione intre duos condutores parallelos chi batint una currente elètrica. Custa fortza s'utilizat in sa definitzione formale de s'unidade ampere, chi istabilit chi s'ampere est sa currente costante chi at a produire una fortza de atratzione de 2·10-7 newtons pro metru de longitùdine intre duos condutores deretos, parallelos, de longaria infinita, setzione tzirculare e separados de unu metru de distàntzia in su bòidu.

In generale, sa càrriga Q si determinat cun sa currente costante I chi falat durante unu tempus t comente Q = It.

Dadu chi unu coulomb est eguale a 6,24·1018 partigheddas carrigas, un'ampere est ecuivalente a 6,24·1018 partigheddas carrigas moende·si a traessu de una superfìtzie in unu segundu.

## Ispiegatzione
Sigomente si tratat de un'unidade fundamentale, sa definitzione de s'ampere no est ligada a peruna àtera unidade elètrica. Sa definitzione pro s'ampere est ecuivalente a cambiare su balore de sa permeabilidade de su bòidu in  \mu_0 = 4\pi\cdot10^{-7} H/m. In antis de su 1948 s'utilizaiat s*'ampere internatzionale* , definidu in tèrmines de sa depositzione eletrolìtica mèdia de sa prata. S'unidade antiga est eguale a 0,99985 A.

S'unidade de càrriga elètrica, su coulomb, est definida in sos tèrmines de s'ampere: unu coulomb est sa cantidade de càrriga elètrica batida in una currente de un'ampere falende in unu segundu. Currente, tando, est sa mèdia pro sa cale sa càrriga falat a traessu de unu filu de ferru o una superfìtzie. Un'ampere decurrente (I) est eguale a su flussu de unu coulomb de càrriga (Q) pro unu segundu de tempus (t):

I = Q/t

Mancari in manera cuntzetuale diat pàrrere prus lògicu pigare sa càrriga comente a unidade fundamentale, s'est seberada sa currente ca su modellu suo podet èssere meda de prus pretzisu.

## Riferimentos
Domo Savoja

**Domo Savoja** est una de is prus antigas e importantes dinastias de Europa. S'orìgine sua est atestada giai dae sa fine de su de 10 sèculos in su territòriu de su Regnu de Borgogna, in ue fiat infeudada de sa Contea de Savoja, artziada a pustis a Ducadu in su de 15 sèculos. In su matessi sèculu, cun s'isperdidura de sa dinastia de is Lusignano, aiat otentu sa corona titulare de is regnos crusados de Tzipru, Gerusalemme e Armènia

In  su de 16 sèculos tzirca aiat iscostiadu is interèssios territoriales e econòmicos suos dae is regiones alpinas cara a sa penìsula italiana (comente a testimoniadu dae su tramudamentu de sa capitale de su ducadu dae Chambéry a Torinu in su 1563). A sos cumintzos de su de 18 sèculos, a concluida de sa gherra de sutzessione ispagnola, aiat otentu s'efetiva dignidade règia, a primu in su Regnu de Sitzìlia (1713), a pustis de carchi annu (1720) iscambiadu cun cuddu de Sardigna.

In su de 19 sèculos s'at postu a cabu de su movimentu de unificatzione natzionale italianu, chi aiat batidu a sa proclamatzione de su Regnu de Itàlia su 17 martzu 1861. Dae custa data e fintzas a su mese làmpadas de su 1946, cando su referendum subra sa forma istitutzionale de s'Istadu aiat decretadu s'abolitzione de sa monarchia in favore de sa repùblica parlamentària, fiat istada sa Riale Domo de Itàlia. A foras de sa penìsula italiana, su duca Amedeu de Savoja-Aosta est istadu annotamala re de Ispagna de su 1870 a su 1873, cun su nùmene de Amedeu I de Ispagna.

Durante su regìmene totalitàriu de Benito Mussolini, sa dinastia aiat otentu formalmente cun Vitòriu Emanuele III sas coronas de Etiòpia (1936) e de Albània (1939) in unione personale, mentras in su 1941, cun su duca Aimone de Savoja-Aosta, fintzas sa corona de Croàtzia. Custos ùrtimos tìtulos ant sessadu comente si siat definitivamente in su 1945, cun s'assetu internatzionale sighidu a sa fine de sa segunda gherra mundiale.

In su 1947, su de 13 Disponimentos Transitòrios e Finales de sa Costitutzione de sa Repùblica Italiana at dispostu s'esìliu de sos ex-res e de sos discendentes mascros issoro. In su 2002, in bista de sa burradura de su de 13 Disponimentos, Vitòriu Emanuele de Savoja e su fìgiu suo Emanuele Filiberto de Savoja ant giuradu pro iscritu "*fidelidade a sa Costitutzione republicana e a su presidente nostru de sa Repùblica*". In su 2003 sos de iscratza de domo Savoja ant pòdidu torrare a Itàlia.

## Notas

## Àteros progetos
Pàulu Fresu/logudoresu

**Paolo Fresu** (Bilchidda, 10 de frealzu 1961) est unu trumbettista, flicurnista e composidore sardu de musica Jazz. Natu in su 1961,in sa Provintzia 'e Tattari a Bilchidda, como pitzinnu campau normalmenti, cando a 11 annos cumintzau su studiu de sa Trumba, como tottus sos composidores 'e su Jazz in sa Sardigna  sa vida 'e pitzinnu cambiat cumpletamenti, cun bintannos cussu arribau a faghere sos cuntzertos a libellu internatzionali in multas cabidales.

## Artìculos ligados

* Paolo Fresu (LSC)

## Ligàmenes esternos

*
Regnu de Sardigna (1720-1861)

Su **Regnu de Sardigna** – a pustis de sa Gherra de sutzessione ispagnola – in fortza de su tratadu de Londra de su 1718 e de su tratadu de S'Aia de su 1720 in tales ùrtimu annu fiat passadu a Vitòriu Amedeu II de Savoja a chie fiat assotziadu sos Istados ereditàrios de s'Ereu formados dae su Printzipadu de Piemonte cun su Ducadu de Savoja, sa Contea de Nitza e de Asti, su ducadu de Aosta, su ducadu de su Monferrato, sa sennoria de Vercelli, su marchesadu de Saluzzo e una parte de su ducadu de Milanu (a custos fiat agiuntu a pustis su Ducadu de Gènova, a fatu de a s'annessione de sa Repùblica de Gènova detzìdida dae su Cungressu de Vienna). Sa denumenatzione aiat cumintzadu a èssere impreada in manera progressiva pro inditare s'impare de sos possedimentos sabàudos fintzas chi formalmente su *Regnu de Sardigna* aiat sighidu a èssere limitadu a s'omònima ìsula e èssere in istitutzionalmente seberadu dae sos gai narados "Istados de Terramanna" de sa dinastia sabàuda, cumpartzende·nche petzi su cabu de istadu, re pro sos sardos, duca pro sos savojardos, prìntzipe pro sos piemontesos etc. Pro inditare ufitzialmente s'impare de sos possedimentos sabàudos s'impreaiant sos trèmenes "**Istados de su Re de Sardigna**" o, prus in curtzu, *Istados sardos*.

Nointames, feti sa fundidura perfeta de su 1847, ratificada dae Càralu Albertu de Savoja, aiat dadu forma a un'istadu unitàriu; issu cumprendiat totu sos pretzedentes istados sabàudos e ddi fiat mantenta sa denumenatzione de Regnu de Sardigna ma padessende una totale mudàntzia de s'ordinamentu giurìdicu suo, cun una carta costitutzionale, su Istatutu Albertinu,"Istatutu de su Regnu Sardu o Istatutu Fundamentale de sa Monarchia de Savoja de su 4 martzu 1848 (nòdidu comente Istatutu Albertinu)",  una noa organizatzione amministrativa e doganale, un'ùnicu parlamentu e una noa capitale, Torinu, de sèculos residèntzia de sa dinastia.

Fiat fatu un'Istadu in su modellu tzentralista frantzesu, in ue su soberanu regnaiat non petzi in  Sardigna, ma in s'intreu Istadu, cun su tìtulu de Re, e in su matessi tempus possediat galu tìtulu de Prìntzipe de Piemonte, duca de Gènova e duca de Savoja, chi formalizaiant su pòdere in sos Istados de terramanna. In custa fase de s'istòria sua est istadu connotu fintzas che *Regnu sabàudu* e est istadu ufitzialmente tzitadu siat in àmbitu internu siat internatzionale che *Sardigna* e in manera ufitziosa che *Piemonte-Sardigna* o *Piemonte*, essende tale regione sa prus pròsperat e pobulada. Cun s'unificatzione italiana e s'annessione de sos istados preunitàrios, s'ùrtimu Re de Sardigna, Vitòriu Emanuele II, aiat assùmidu su tìtulu de Re de Itàlia su 17 martzu 1861, puru mantenende sa tituladura de su Regnu de Sardigna.

## Notas

## Artìculos ligados
* Lista de sos res de Sardigna
* Regnu de Sardigna
* Regnu de Sardigna (1324-1720)
* Regnu de Itàlia
Lìberu comunu de Tàtari

Su gai naradu **Lìberu comunu de Tàtari** est istadu un'istadu sèmi-indipendente chi s'agataiat in Sardigna intre su de XIII sèculos e su de XIV sèculos e cunfederadu in antis a Pisa e a fatu a Gènova.

## Istòria
Segundu s'istòricu Francesco Cesare Casula su comunu fiat nàschidu in su 1272 a pustis de sa fine de su Giuigadu de Torres de chi, in s'ùrtimu perìodu, fiat istadu capitale.

In su primu perìodu sos podestades fiant istados pisanos, incarrigados dae sa populatzione de sa comuna de acumprire su guvernu suo cun giustìtzia, obietividade e impartzialidade.

A segus, a pustis de sa bisastrada Batalla de sa Melòria e sa paghe de Fucecchio chi fiat sighida, firmada in su 1293, Gènova fiat resìssida a pònnere a podestades funtzionàrios lìgures.

Fiat istadu in cuss'època chi Tàtari si fiat frunida de còdighes de lege, naradas Istatutos Tataresos, agiornados a pustis in època arborense e duncas in fatu de sa ruta de su Lìberu comunu. 

A pustis de s'arribu de su tando infante Alfonsu IV de Aragona a cabu de sa flota cadalana de su babbu, su Lìberu comunu si fiat ofèridu de si fàghere vassallu de su Rennu de Sardigna e Còrsica - dae pagu costituidu - peri s'imbasciadore Guantino Catoni.

Su coladòrgiu ufitziale fiat acontèssidu su 4 trìulas de 1323.

## Istatutos Tataresos
Is gai narados *Istatutos de Tàtari* sunt atos formales e bàndidos cun sos cales fiat istabilidos sos printzìpios organizativos e istitutzionales de sa tzitade de Tàtari e de sa cussòrgia sua.

Sa prima còpia a nois abarrada est de su 1316, in su tempus de su podestade genovesu Cavallino degli Honestis, e est iscrita in limba latina, mancari nde permanentat una fintzas in limba sarda in sa variedade logudoresa. Est cumposta dae tres libros, chi cuntentent de pare a pare 160, 38 e 50 capìtulos.

Su primu libru trataiat de su deretu pùblicu internu e sas matèrias econòmicas, de su cummèrtziu, de sos deretos e de sa guàrdia urbana.

Su segundu pertocaiat su deretu tzivile e istabiliat s'amministratzione de sos benes privados.

Su de tres trataiat imbetzes de su deretu penale e istabiliat sas penas pro onni delitu

## Notas


## Bibliografia

* Francesco Cesare Casula, Dizionario Storico Sardo, Carlo Delfino Editore,Tàtari, 2003, ISBN 88-7138-241-2
Die internatzionale de su pòpulu rom

Sa **Die internatzionale de su pòpulu rom**, s'8 de abrile, est una giorronada dedicada a sa cultura rom e a crèschere sa cussièntzia a subra de is problemas de su pòpulu rom.

## Orìgine
Sa proclamatzione de sa die internatzionale at tentu logu ufitzialmente su 1990 a Serock, Polònia, sede de su de bator Cungressu mundiale rom, in onore de su primu adòbiu internatzionale de rilevàntzia formadu dae una rapresentatzione rom, de su 7 a su 12 de abrile de su 1971 a Chelsfield, a curtzu de Londra. Est in cussa ocasione chi est istadu istabilidu s'impreu preferente de su tèrmine *rom*, sa bandera ufitziale de su pòpulu rom (cun sa roda in isfundu birde e biaitu) e s'innu gelem gelem.

## Reatzione internatzionale

* Su paba Giuanne Pàule II at pedidu unu tratamentu cumpassivu e rispetosu pro sa populatzione rom.
* Su 2004, Adam Ereli, de su Dipartimentu de Istadu de is Istados Unidos de Amèrica, at denuntziadu is abusos contra a is deretos umanos de sa populatzione rom e at pregontadu a is guvernos europeos polìticas de tolleràntzia.
* Su 2006, sa vitze-segretària generale de su Cussìgiu de Europa, Maud de Boer-Buquicchio, s'est ammustrada preoccupada dae sa crèschida de s'antigitanismu, e at animadu a is comunidades rom de Europa a agire pro megiorare is conditziones de vida iscarsas, resurtadu dae unu protzessu de discriminatzione longu e generalizadu.
* Su 2009, sa secretària de istadu de is IUA, Hillary Clinton, at faeddadu de su cumpromissu de is IUA cun sa protetzione e sa promotzione de is deretos umanos de su pòpulu rom in Europa.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*
Caratza N95

Una **Caratza N95** est unu respiratore cun filtru anti-particoladu chi satisfaghet s'istandard N95 de S'Istitutu Natzionale pro sa Seguridade e sa Salude in su Traballu de sos Istados Unidos pro su chi pertocat a s'avaloramentu de su livellu de filtrazione de s'àera, in su sensu chi filtrat a su nessi su 95% de sas partigheddas tasidas in s'àera, ma non resistet a s'ògiu che a su P95. Est su respiradore a caratza cun filtru anti-particoladu prus comunu . Custa casta de respiratore amparat dae sos particolados, ma non dae sos gas o dae sos papores .

Sos respiradores N95 sunt cunsiderados, pro su chi pertocat a sa funtzionalidade issoro, ecuivalentes a respiradores determinados regulados dae giurisditziones no istadunidensas, che a sos respiradores FFP2 de s'Unione Europea e a sos respiratòrios KN95 de sa Tzina. Nointames, benint impreados critèrios unu pagu diferentes pro nde tzertificare sas prestatziones, che a s'atòliu de su filtru, s'agente de proa e sa portada e sa ruta de pressione cunsentida. 

Sa caratza N95 tenet bisòngiu de una retza fina de fibras sintèticas polimèricas, connota fintzas cun su nùmene de "intessidura non tèssida" in polipropilene, chi benit prodùida pro mèdiu de unu protzessu ispetzializadu meda mutidu "fusione a fusione" chi format su pìgiu de filtrazione internu chi filtrat sas partigheddas perigulosas.

## Notas


## Àteros progetos
Cartàgine

**Cartàgine** (in latinu *Carthago* o *Karthago;* in àrabu: قرطاج, *Qarṭāj*; in bèrberu: ⴽⴰⵔⵜⴰⵊⴻⵏ, *Kartajen*; in ebràicu: קרתגו, *Kartago*), nùmene derivante de su fenìtziu 𐤒𐤀𐤓𐤕𐤇𐤀𐤃𐤀𐤔𐤕 , *Qart-ḥadašt*, **Tzitade noa**, cun significadu de "Noa Tiru" est istada un' antiga tzitade fenìtzia, una de sas prus importantes colònias pùnicas de su Mediterràneu e, in s'època de su lughidore màssimu, capitale de unu impèriu minore chi incluiat territòrios de s'atuale Ispagna orientale, Còrsiga e Sardigna sud-otzidentale, sa parte otzidentale de Sitzìlia e is costas de Lìbia.

Fundada in su de 9 sèculos a.C. in sas oros de su Golfu de Tunisi odiernu che iscalu cumertziale fenìtziu, Cartàgine fiat crèschida in manera lestra in populatzione e importu fintzas a si fàghere infines indipendente de sa madrepàtria, e lompende a esertzitare influèntzia e controllu notàbile in su Mediterràneu otzidentale e in su mare Tirrenu. Partende dae su de 3 sèculos a.C. si fiat posta in cuntrastu cun Roma, chi ddi perricaiat su cuntrollu in Sitzìlia, su domìniu de sos mares e chi in generale bidiat in sa tzitade pùnica una minetza pro sa sa crèschida de s'egemonia comente fintzas de sa subrabivèntzia sua e totu. Custu cuntrastu fiat acabadu in unu cunflitu armadu, chi aiat bidu sas duas tzitades oponende·si·nche in tres gherras (passadas a s'istòria che gherras pùnicas) cun acontessimentos alternos, su prus famadu de sos cales fiat istadu s'impresa de su generale cartaginesu Annìbale, chi passados sos Alpes aiat acaradu e derrotadu s'esèrtzitu romanu in prus furriadas, annichilende·ddu infines in Cannas e abarrende meres de Itàlia meridionale pro 15 annos, chene però fèrrere su corpu de gràtzia a s'aversàriu. Sos romanos aiant respostu cun sas curreras in Àfrica de Pùbliu Cornèliu Iscipione, chi fiat resissidu infines a adobbare su generale cartaginesu in  Zama.

A s'acabu de sa de tres gherras pùnicas Cartàgine fiat istada infines conchistada e iscagiada dae sas legiones de Iscipione Emiliano; casi unu sèculu a pustis, in s'època de Giùliu Tzesare, sos Romanos dd'ant torrada a pesare, e sa tzitade noa aiat sighidu a prosperare fintzas a segus de sa ruta de s'Impèriu romanu de Otzidente, faghende·si parte in antis de su regnu vàndalu e a fatu de s'impèriu bizantinu.

Infines, in su 698 p.C., Cartàgine fiat istada ocupada dae sos Omayyades, chi difatis dda aiant ispopulada lassende a su in logu suo petzi unu presìdiu militare, ponende gai fine a s'istòria sua.

Sas rastas archeològicas suas s'agatant oe in intro de su territòriu de sa moderna Cartàgine, tzitade tunisina posta 16 chilòmetros a nord-estu de sa capitale. 
## Notas

## Àteros progetos
Mare Tirrenu

Su **Mare Tirrenu**, (in napulitanu e italianu *Mar Tirreno*, in corsu e sardu logudoresu *Mare Tirrenu*, in sitzilianu e sardu campidanesu *Mari Tirrenu*, in frantzesu *Mer Tyrrhénienne*), faghet parte de su Mare Mediterràneu. Est su setore cumprèndidu intre sa costera peninsulare de Itàlia (regiones de Toscana, Làtziu, Campània e Calàbria) e is ìsulas de Còrsiga, Sardigna e Sitzìlia. Arribat a profundidade màssima de 3.785 metros.

Su nùmene de custa parte de sa Mediterràneu derivat de su nùmene chi daiant sos gregos a sos etruscos, chi fiant emigrados de Lídia cumandados dae su prìntzipe *Tirrenu*. Sos etruscos si fiant istabilidos in sa costera de s'atuale Toscana e si referiant a custu mare cun *mare de Etrúria* o *Tuscum mare* e fintzas *Mare Inferum*.

## Portos majores
### In sa [[Penìsula italiana|penìsula Italiana]], de norte a sud
Civitavecchia (portu de Roma), Nàpoli e Salerno; fintzas Reggio Calabria, chi s'agatat in s'istrintu de Messina, a mesu tretu intre sos mares Tirrenu e Jòniu
### In Còrsiga
Bastia
### In Sardigna
Casteddu e Terranoa
### In Sitzìlia
Palermu e Tràpani, e Messina a s'istrintu de Messina

## Referèntzias


## Àteros progetos
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)

Sa **crèsia manna de Santu Pedru** de Terraba, in provìntzia de Aristanis, est sa *cuncatedrale* de sa diòtzesi de Ales-Terraba.

## Istòria

Sa crèsia manna de Terrarba est istada incumentzada a fàghere dae su 1821 in forma tardu-baroca in su situ de sa prus antiga catedrale romànica de su 1144 bòlida dae Mariano I.
A is primos de s'Otighentu s'antiga catedrale s'agataiat in un'istadu de mala cunservatzione e duncas s'est detzìdidu de dd'isciusciare pro fàghere logu a un'istrutura noa.

Is traballos sunt incumentzados in su 1820 e su progetu originàriu, realizadu in parte isceti, previdiat unu tzimbòriu a sa rugrada tra sa navada printzipale e su transetu. Intre su 1822 e su 1833 est fraigada sa navada tzentrale, sas capellas laterales e is bases de sos duos campaniles. Su primu, a manu dereta, est istadu cumpletadu in su 1850, mentras su de manu manca no est istadu mai acabadu.

In su 1912 est cumpletada sa navada e in su 1927 est derrùida s'àbside romànica e realizadu su tamburu de su tzimbòriu. In su 1930 est istadu cumpletada sa pamentada de su presbitèriu e collocadu s'altare majore. In su 1933 sa crèsia est cunsagrada. In su 1951 sunt istadas realizadas sas decoraduras internas cun is bator evangelistas e santu Pedru in su muru de fundu de su presbitèriu.

In sa catedrale sunt custoidos capitellos chi benent de Neapolis, recuperados dae s'isciusciadura de s'àbside de sa catedrale de su 1144. Sunt annotamala cunservados su fonte batesimale de su 1626, sa trona de linna de su de XVII sèculos e una rughe pretziosa ispagnola de argentu.
Sunt de su XVII fintzas is istàtuas de linna de santu Pedru, de sa Madonna de su Rosàriu e de sa Madonna de su Remèdiu.

In su cabudanni de su 2016 est istadu collocadu un'òrganu mannu in sa navada de manu manca, òpera de sa dita Oberlinger de Windesheim de su 1950. S'Arte Organaria de su maistru Alessandro Girotto de Postioma (TV) s'est ocupada de su trasferimentu dae sa crèsia Kirchegemeinde Itzenplitzstr in Schiffweiler de Hellingenwald (DE), de su restàuru e de ddu insertare in sa càscia artìstica tzentenària in depòsitu in s'azienda (ca s'òrganu no nde teniat) in su mese de cabudanni, cun sa butega de òrganu de Michele Virdis. Su cuntzertu de inchingiada est istadu tentu su 19 santandria de su maistru Andrea Pilloni. S'òrganu est istadu beneitu dae su pìscamu de Ales-Terrarba Roberto Carboni. 

## Notas


## Ligòngios esternos

*