2025

Su **2025** (MMXXV in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos incumintzadu in die de mèrcuris.

S'ONU dd'at decraradu:
* annu internatzionale de paghe e cunfiàntzia;
* annu internatzionale de is cooperativas;
* annu internatzionale de sa sièntzia e sa tecnologia cuànticas;
* annu internatzionale de sa cunservatzione de is nieras.

## Acuntessimentos

### Ghennàrghiu

* 1 ghennàrgiu:
** Romania e Bulgaria intrant in s'ispàtziu Schengen.
** In Lichtenstein sa coja omosessuale essit legale.
** 15 persones morint e àteras 57 sunt fertas in un'atentadu in New Orleans.
** In Paradise, Nevada, iscòpiat una vetura in s'intrada de su Trump International Hotel Las Vegas ferende a 7 persones.
** In Cetinje, Montenegro, un'òmine isparat ochiende a dòighi persones, ferende·nde a àteras bator e a pustis si morit a issu etotu.
* 4 ghennàrgiu:
** Su cantzellieri de s'Àustria Karl Nehammer annùntziat de lassare s'incàrrigu.
** In Mèssicu sete persones morint e chimbe sunt fertas in un'atacu in unu tzilleri de Villahermosa, Tabasco.
** Terremotu de livellu 5,2 in Etiòpia. Morint duas persones e àteras sunt fertas. 
*6 ghennàrgiu: s'Indonèsia s'unit a su BRICS. Est su de deghe membros.
*7 ghennàrgiu: 
**Unu terremotu iscùtinat su Tibet, lassende a su mancu 126 mortos.
**In s'àrea de Los Angeles Manna, Califòrnia, su fogu de padente prus mannu in s'istòria sua ochiet a su mancu a 29 persones e distruet prus de 13000 istruturas.
*8 ghennàrgiu: 19 persones perdent sa vida in un'atacu a su palàtziu presidentziale in N'Djamena, capitale de su Ciàd. S'atacu est òpera de su grupu terrorìsticu Boko Haram.
*9 ghennàrgiu: In Lìbanu, unu bòidu de podere duradu prus de duos annos finit cun s'eletzione de Joseph Aoun a presidente.
*10 ghennàrgiu: su Servìtziu Copernicus pro su Càmbiu Climàticu annùntziat chi su 2024 est istadu su primu annu a passare 1,5ºC de crèschida de temperadura.
*12 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in Croàtzia. Zoran Milanović, de su Partidu Sotzialdemocràticu de Croàtzia binchet pro unu segundu mandadu.
*15 ghennàrgiu: su presidente suspèndidu de sa Corea de su Sud, Yoon Suk Yeol, est arrestadu pro sa decraratzione de lege martziale de su mese de idas passadu.
*16  ghennàrgiu:
**Eletziones in Vanuatu. Non nde essit una majoria, duncas chimbe partidos firmat un'acòrdiu de guvernu.
**S'Esèrtzitu de Liberatzione Natzionale ghetat unos cantos atacos in sa regione de Catatumbo, Colòmbia, ochiende a prus de 100 persones.
*18 ghennàrgiu: unu camion prenu de benzina iscòpiat acanta de Suleja, Nigèria, ochiende a unas 100 persones.
*19 ghennàrgiu: incumentzat unu pasu in sa gherra de Gaza.
*21 ghennàrgiu: in Kartalkaya, Turchia, unu fogu in un'albergu ochiet a 78 persones.
*23 ghennàrgiu: sa Tailàndia legalizat sa coja omosessuale.
*24 ghennàrgiu: sa traschia Éowyn corpit su Rennu Unidu e s'Irlanda lassende prus de unu millione de domos chene lughe.
*26 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in Bielorùssia. Su presidente Aleksandr Lukashenko est torradu a elèghere cun su 86,82% de is votos. S'Unione Europea denùntziat trampas in su protzessu de eletzione.
*27 ghennàrgiu: is atziones de aziendas tecnològica perdent balore in totu su mundu comente reatzione a sa publicatzione de DeepSeek, cuncurrente tzinesu de ChatGPT.
*29 ghennàrgiu: in Washington D.C., Istados Unidos, un'aparèchiu cummertziale s'iscudet contras a un'elicòteru de s'esèrtzitu. Morint totu is biagiadores.
*30 ghennàrgiu: a pustis de unu càmbiu costitutzionale, su Nicaràgua essit una diarchia cun Daniel Ortega e sa pobidda Rosario Murillo comente presidentes.

### Freàrgiu

* 1 freàrgiu: su presidente de is Istados Unidos Donald Trump ponet unu dàtziu de su 10% in is importatziones dae sa Tzina.​ Sa matessi die ponet dàtzios de su 25% a su Mèssicu e a su Canadà, ma custu ùrtimu est istadu suspèndidu.
* 4 freàrgiu:
** Sa Tzina annùntiat dàtzios in importatziones dae is Istados Unidos rispondende a is chi aiat postu Donald Trump.
** In Örebro, Isvètzia, 11 persones morint in un'atacu a unu campus e 6 sunt fertas.
* 5 freàrgiu: s'Argentina essit dae s'Organizatzione Mundiale de sa Salude ca non cuncordat cun sa manera chi aiat manigiadu sa Pandemia de COVID-19.
* 6 freàrgiu: su bòlidu 445 de Bering Air ruet in Norton Sound, Alaska, Istados Unidos, ochiende a 10 persones.
* 9 freárgiu:
** Primu turnu de is eletziones presidentziales e parlamentárias in Ecuador. Perunu candidadu lompet a sa majoria.
** Eletziones generales in Liechtenstein. S'Unione Patriótica binchet sa majoria de is iscannos de in su *Landtag*.
** Is istados bàlticos acabbant de s'istacare dae is lìnias elètricas russas e s'acàpiant a is europeas.
* 10 freàrgiu: unu postale ruet dae unu ponte in Tzitade de Guatemala. 55 persones morint e àteras 9 sunt fertas.
* 12 freàrgiu:
** Konstantinos Tasoulas essit presidente de Grètzia a pustis de bator turnos de eletziones.
** Su presidente de sa Romania, Klaus Iohannis, lassat s'incàrrigu.
* 15 freàrgiu: Mahamoud Ali Youssouf est elèghidu a presidente de sa Cummissione de s'Unione Africana.
* 17 freàrgiu: incumentzat una sèrie de manifestadas in Indonèsia contras a guvernu.
* 18 freàrgiu: Istados Unidos e Rùssia torrant a tènnere relatziones diplomàticas.
* 19 freàrgiu: sa Croàtzia cumpletada su protzessu de intrada in s'Àrea Econòmica Europea.
* 23 freàrgiu: eletziones federales in Germània, a pustis de sa crisi de guvernu de su 2024. CDU/CSU (tzentru-dereta) est su partidu cun prus votos, ma AfD (dereta estrema) essit segundu partidu.
* 28 freàrgiu: su presidente de is Istados Unidos de Amèrica Donald Trump e su presidente de s'Ucràina Volodomyr Zelensky s'addòbiant. Trump e su visu-presidente JD Vance crìticant a Zelensky.

### Martzu

* 2 marzu: Firefly Aerospace est sa prima cumpangia cummertziale a aterrare in sa Luna cun sa missione Blue Ghost Mission 1.
* 3 martzu: s'amministratzione de is Istados Unidos firmant is agiudos a s'Ucràina.
* 5 martzu: su Sudan denùntziat is Emirados Àrabos Unidos a in antis de sa Corte internatzionale de giustìtzia, incurpende·ddos de violatziones de sa Cunventzione pro sa preventzione e sa punitzione de su crìmine de genotzìdiu a traessu de s'amparu issoro a sa RSF, responsàbile de su genotzìdiu in su Darfur.
* 8 martzu: prus de 1.000 persone sunt ochidas in una repressione de sas fortzas de seguridade de su guvernu de transitzione sirianu in sa regione alawita, descrita comente a sa peus violèntzia chi su Paisu apat bìvidu in is ùrtimos annos.
* 9 martzu: si filmat pro sa prima borta unu calamaru colossale (Mesonychoteuthis hamiltoni).
* 11 martzu:
** S'ex presidente de is Filipinas Rodrigo Duterte est arrestadu a pustis chi sa Corte penale internatzionale nd'at emìtidu unu mandadu de arrestu pro crìmines contra s'umanidade.
** Is militantes de s'Esèrtzitu de Liberatzione de su Balochistan distruent is binàrios ferroviàrios e secuestrant su trenu Jaffar Express dirìgidu dae Quetta a Peshawar, leende a presoneri 450 persones. Intre issos ddoe at personale de seguridade e tziviles.
** Eletziones generales in Groenlàndia: is Democràticos de tzentru-dereta binchent.
*12 martzu: eletziones generales in Belize.
*16 martzu: unu fogu in una discoteca in sa Matzedònia de su Nord ochiet 59 persones e nde incollet àteras 155.
*18 martzu: Israele segat sa trègua cun Hamas e ghetat un'atacu contras sa Fròngia de Gaza chi ochiet a su mancu 591 persones.
*19 martzu: si nde pesant chèscias in Turchia a pustis de s'arrestu de su sìndigu de Istanbul Ekrem İmamoğlu, rivale de su presidente Erdogan, acusadu de corrutzione e terrorismu.
*21 martzu:
**Unu blackout mannu càusat sa serrada totale de s'aeroportu de Heathrow de Londra, cun interrutziones chi ant a durare vàrias dies, interessende mìgias de bòlidos in totu su mundu.
**Sa Corea de su Sud est corfida dae unu de is peus fogos de padente de s'istòria sua moderna. Morint a su mancu 32 persones in sa distrutzione de prus de 87.000 ètaros de terrinu in sa provìntzia de Gyeongsang Meridionale.
*28 martzu: unu terremotu de magnitudo 7.7 in Myanmar faghet dannos graes e càusat mìgias de mortos.

### Abrile

* 1 abrile:
** Sa missione Fram2 de SpaceX essit sa prima a cumprire un'òrbita polare retrògrada.
** In Selangor, Malaìsia, si nde segat unu bìculu de unu gasdotu. Iscòpiat unu fogu chi ferit 145 persones.
* 2 abrile: su presidente de is Istados Unidos Donald Trump imponet deretos cummertziales in paisos medas, comente unu dàtziu base de su 10% in totu is importatziones.
* 3 abrile: s'Ungheria essit de sa Corte Penale Internatzionale a pustis de chi su primu ministru israelianu, Benjamin Netanyahu est aterradu a Budapest pro una bìsita de Istadu, disafiende su mandadu de arrestu emìtidu contra de issu dae sa Corte penale internatzionale pro crìmines de gherra.
* 4 abrile: sa Corte Costitutzionale de sa Corea de su Sud detzidet de pònnere a su presidente Yoon Suk Yeol in istadu de acusa.
* 8 abrile: in Santo Domingo, in s'ìnteri de unu cuntzertu de Rubby Pérez, sa cobertura de su fràigu ruet ochiende prus de 200 persones, includende Pérez etotu, e incollende·nde prus de àteras 200.
* 12 abrile: eletziones presidentziales in Gabòn. Su presidente de coladòrgiu Brice Oligui Nguema binchet. Est sa prima eletzione a pustis de su corpu de istadu de su 2023 e de unu referendum costitutzionale de su 2024.
* 13 abrile: eletziones generales in Ecuador. Torrat a bìnchere su presidente Daniel Noboa (Atzione Natzionale Democràtica, de dereta).
* 15 abrile:
** In sa Repùblica Democràtica de su Congo, una barca leat fogu e si bòrtulat, ochiende a su mancu 148 persones.
** Su ex-presidente de su Perù, Ollanta Humala e sa pobidda Nadine Heredia sunt cundennados a 15 annos de presone pro limpiadura de su dinari.
** Su presidente de Singapore, Tharman Shanmugaratnam, isorvet su parlamentu e cunvocat eletziones generales pro su 3 de maju.

* 17 abrile: s'atmosfera de K2-18b, unu praneta a 124 annos lughe a tesu dae sa Terra e candidadu a èssere unu mundu acuàticu, cuntenet una cantidades manna de dimetilsolfuru e/o dimetildisolfuru, duos cumpostos chi, in sa Terra, sunt nòdidos pro èssere prodùidos isceti dae is organismos bivos.
* 22 abrile: militantes de su Fronte de Resistèntzia isparant a unu grupu de turistas in sa badde de Baisaran, in s'Istadu indianu de su Jammu e Kashmìr, ochiende 26 persones e ferende·nde a su mancu 20.
* 26 abrile:
** Un'esplosione in su portu de Shahid Rajaee, Bandar Abbas, in Iran, ochiet a su mancu 70 persones e nde ferit prus de 1000.
** A su mancu 11 morint e a su mancu àteras 20 fertas in un'atacu cun unu veìculu lantzadu contra sa truma in su fèstival annuale Lapu Lapu Day in Vancouver, British Columbia, Canada.
* 28 abrile:
** Eletziones federales in Canada: a pustis de sa dispidida de Justin Trudeau dae sa càrriga de primu ministru in martzu, s'ex guvernadore de sa Banca de su Canadà Mark Carney essit primu ministru. Su Partidu Liberale binchet sa de bator eletziones consecutivas e format unu guvernu de minoria.
** Un'interrutzione de currente lassat s'Ispagna e su Portugallu a tempos largos sena lughe; fintzas Andorra e sa Frantza tenent problemas, ma prus piticos.
** Eletziones generales 2025 in Trinidad e Tobago: s'UNC (tzentru-manca) otenet sa majoria, derrotende su PNM (tzentru/tzentru-manca) fiat guvernende.

### Maju

* 3 maju:
** Eletziones federales in Austràlia: su Partidu Laburista, ghiadu dae Anthony Albanese, est torradu a elègere, cun una majoria prus manna.
** Eletziones generales de Singapore: su Partidu de Atzione Populare, ghiadu dae Lawrence Wong, est torradu a elègere cun majoria manna.
** Chèntinas de manifestantes si riunint in Bamako, Mali, pro protestare contra sa proposta de su guvernu de isòrvere is partidos polìticos e prorogare de chimbe annos su mandadu de su presidente Assimi Goïta.
* 6 maju:
** Eletziones federales in Germània: Friedrich Merz est elègidu Cantzilleri in su segundu turnu de is votatziones parlamentares.
** S'Ìndia ghetat vàrios mìssiles a su territòriu pakistanu in risposta a s'atacu de Pahalgam de duas chidas in antis.
*7 maju: incumentzat su conclave pro elèghere unu paba nou, a pustis de sa morte de Paba Frantziscu.
*8 maju: a pustis de su de bator iscrutìnios, su conclave annùntziat s'eletzione de unu paba nou: est Lioni XIV.
*12 maju: eletziones generales in is Filipinas: s'Alleàntzia pro is Filipinas Noas bichet sa majoria de iscannos is sa Domo de is Rapresentantes.
*18 maju:
**Eletziones generales in Suriname: nissunu de is partidos lompet a una majoria.
**Eletziones parlamentares in Venetzuela: su partidos de guvernu mantenet sa majoria.
*28 maju: in Mokwa, Nigèria, 200 persones morint e àtera 500 isparessent in un'aundadura. 

### Làmpadas:

* 1 làmpadas:
** Eletziones generales in Polònia. Su cunservadore Karol Nawrocki est torra eletu.
** S'Ucràina ghetat un'atacu de drones a bases militares russas.
* 3 làmpadas:
** Eletziones presidentziales in Corea de su Sud. Lee Jae Myung (partidu democràticu, tzentru-manca) binchet.
** In su cuntestu de is protestas in Mongòlia, Luvsannamsrain Oyun-Erdene lassat sa càrriga de primu ministru a pustis de unu votu de non cunfiàntzia in s'istadu de su grandu Khural.
* 16 làmpadas: incumentzat su de 51 addòbios de su G7 in Kananaskis, Cànada.
* 27 làmpadas: cun sa mediatzione de is Istados Unidos, sa Repùblica Democràtica de su Congo e su Ruanda firmant un'acòrdiu de paghe pro agabbare sa cuntierra armada incumentzada in su 2022.

### Argiolas/Trìulas:

* 1 argiolas/trìulas: sa corte costitutzionale thailandese suspendet su primu ministru Paetongtarn Shinawatra dae is funtziones suas in isetu de s'èsitu de unu protzedimentu chi nde pedit sa destitutzione.
* 4 argiolas/trìulas: un'inundamentu in Texas, Istados Unidos, ochiet a su mancu 135 persones.
* 23 argiolas/trìulas: sa Corte Internatzionale de Giustìtzia detzidet chi unu paisu podet fàghere càusa a un'àteru pro is emissiones istòricas de gas serra e is efetos de su càmbiu climàticu.

### Austu

* 8 austu: Armenia eAzerbaijan firmant un'acòrdiu de paghe ponende fine a  37 annos de cuntierra.
* 22 austu: est cunfirmada sa carestia in sa Tzitade de Gaza a pustis de chi s'organismu de s'ONU responsàbile de su compidu de sa seguridade alimentare at artziadu sa classificatzione sua a sa Fase 5, su livellu prus artu e prus grae. Su pròpiu organismu narat chi prus de 500.000 presones sunt acarende·si a “su fàmene, sa misèria e sa morte”.
* 31 austu:
** unu terremotu in Afghanistan, acanta de sa làcana cun su Pakistan, ochiet prus de 2200 persones e nde lassat prus de àteras 3000 fertas.
** Un'istremadura interrat su bidditzolu de Tarasin me is montes Marrah de su Darfur tzentrale (Sudan), ochiende unas 370-1000 persones e lassende unu subravìvidu isceti.

### Cabudanni

* 1 cabudanni: a su mancu 16 persones morint e prus de 21 sunt fertas a pustis de su deralliamentu de sa funicolare Glòria in su tzentru de Lisbona, Portugallu.
* 9 cabudanni:
** S'aberit in Noa York, Istados Unidos, sa de 80 sessiones de s'Assemblea Generale de is Natziones Unidas.
** Israele ghetat un'atacu contra is ghias de Hamàs in Doha, Qatàr.
** Unos cantos drones vìolant s'ispàtziu aèreu polacu in un'atacu de larga iscala de sa Rùssia contra s'Ucràina e sunt intertzetados dae is fortzas polacas e de sa NATO, essende su primu atacu a su territòriu de sa NATO e animende sa Polònia a invocare s'artìculu 4.

### Ledàmene/Santugaine

* 1 ledàmene/santugaine: Israele firmat sa Global Sumud Flotilla, una flota chi carrat agiudos umanitàrios a sa Fròngia de Gaza, in abba internatzionale, arrestende 443 ativistas bènnidos dae 47 paisos.
* 12 ledàmene/santugaine:
** Eletziones in Camerùn. Su presidente Paul Biya est eletu pro sa de oto bortas sighidas.
** Corpu de istadu in Madagascàr: a pustis de una sèrie de protestas, is militares òbligant a su presidente Andry Rajoelina a nche fuire dae su paisu.

### Onniasantu/Santandria

* 4 onniasantu/santandria:
** Sa subitana Kalmaegi càusat prus de 188 vìtimas me is Filipinas, in Vietnam e in Tailàndia.
** Su bòlidu UPS Airlines 2976, unu McDonnell Douglas MD-11F andende a Honolulu, ruet pagu a pustis de su decollu in s'oru de s'aeroportu internatzionale Muhammad Ali de Louisville, in su Kentucky (Istados Unidos), causende sa morte de is tres membros de s'echipàgiu e de 11 persones in terra, in prus de nde fèrrere àteras 23.
*28 onniasantu/santandria: aundaduras e istremaduras causadas dae su tziclone Ditwah ochient a su mancu 647 persones e nde lassant àteras 183 ispèrdidas in Sri Lanka e in s'Ìndia meridionale.

### Idas/Nadale:

* 6 idas/nadale:
** Ùndighi persones abarrant ochidas e batòrdighi fertas in un'isparatòria in unu tzilleri de Saulsville, Gauteng, Sudàfrica. Intre issos ddoe fiant tres pipios.
** Unu fogu in unu nightclub de Arpora, Goa, Ìndia, lassat a su mancu 25 mortos e 50 fertos.
*31 idas/nadale: incumentzant protestas mannas in Iran a pustis de una crèschida forte de s'inflatzione.

## Riferimentos