Abbenenamentu de caramellas de Bradford

S**'abbenenamentu de caramellas de Bradford** est un'acontèssida de su 30 de santugaine de su 1858 in s'omònima tzitade britànnica e chi at pertocadu persones medas.

Joseph Neal, unu de is prus mastros de caramella de importu de Bradford, sena l'ischire, aiat ghetadu  in s'ammisturu pro ammaniare is durches òssidu arseniosu, sustàntzia tòssica pro s'òmine. Neal aiat cunsinniadu duncas una cantidade manna de caramellas a su bendidore William Hardaker, chi las aiat bèndidas in su mercadu tzitadinu pro sa festa de Halloween. Giai in sa matessi die in tzitade si sunt registrados numerosos mortos pro neghe de su consumu de is caramellas abbenenadas; is vìtimas seguras sunt 20, in prus de chèntinas de intossicados.

S'abbenenamentu de massa de Bradford at contribuidu a sa nàschida de su cuntzetu de "seguridade alimentare" e in su 1868 su parlamentu britànnicu at aprovadu su *[[Pharmacy Act 1868]]*, sa prima norma britànnica pro sa bèndida de sustàntzias perigulosas, mentras in su 1875 est istada aprovada sa *[[Sale of Food and Drugs Act]]*, prima lege britànnica chi pertocat su tratamentu de alimentos.

## Antefatos
S'ofelleria est semper istada un'indùstria de importu in su Rennu Unidu, e su setore de is caramellas fiat lucrosu meda in s'Inghilterra vitoriana, sende chi fiant fàtziles de prodùere e baratas, de manera chi medas nde podiant comporare, mancari de classe sotziale prus bàscia. Unos cantos mastros, pro minimare su costu de produtzione, poniant a pare pràticas fraudolentas, comente s'adulterazione de s'ammisturu pro preparare is caramellas, reduende sa cantidade de tzùcaru e cambiende·ddu cun àteras sustàntzias prus pagu caras, comente su ghisu o su sulfatu de càltziu.

In Inghilterra su fenòmenu si fiat ispainadu aici meda chi sa sustàntzia adulterante de is caramellas teniat nòmines pròpios, comente *daft*, *duff*, *plaster* e *multum*. Joseph Neal, unu de is printzipales mastros de caramella de sa tzitade de Bradford, in su West Yorkshire, impreaiat *daft* pro prodùere cantidades prus mannas e prus baratas de durches. In custu dd'agiudaiat unu droghieri, Charles Hodgson, chi ddi fruniat ònnia die ghisu in prùere.

## S'abbenenamentu
Pro sa festa de Halloween de su 31 santugaine de su 1858 si previdiat una crèschida manna de sa bèndida de caramellas, duncas Joseph Neal aiat detzìdidu de nde prodùere unu càrrigu nou su 30 de santugaine. Aiat mandadu su tzeracu suo a sa butega de Hodgson pro comporare ghisu de ammisturare a is ingredientes, comente acostumaiat. Nointames, cudda die su droghieri fiat malàidu, e in logu suo aiat postu a s'assistente William Goddard, pagu pràticu de sa mertze e chi, iscambiende unu barile cun unu àteru, aiat dadu a su tzeracu 12 libbras (5,44 kg) de prùere chi s'assimigiaiat a su ghisu, ma chi in realidade fiat òssidu arseniosu, produidu tòssicu pro s'òmine e impreadu comente antiparassitàriu e pro tratare sa linna.

Sena si nd'agatare de sa faddina manna, Neal aiat impreadu s'arsènicu pro prodùere s'impastu de is caramellas, mesturende·ddu a tzùcaru e ògiu de menta pro prodùere 40 libbras (18 kg) de caramellas. Is assistentes de su mastru chi aiant traballadu a sa produtzione aiant cumintzadu a pustis de pagu a patire sìntomos istranos, comente a dolores a is artos e còinos, ma non ddos aiant collegados a s'ammisturu chi aiant manigiadu; fintzas Neal matessi non si fiat intesu bene, ma non aiat collegadu su maleistare a sa contaminatzione de su durche. Is caramellas fiant istadas tando bèndidas a William Hardaker, unu de is prus bendidores ambulantes de importu de Bradford e unu de is mègius clientes de Neal. In su momentu de su comporòngiu, s'ambulante si fiat agatadu chi is caramellas teniant unu colore prus iscuru de su sòlitu, e Neal, pro no abarrare cuntratende meda, si ddas aiat lassadas a prètziu iscontadu. Hardaker fiat renèssidu a bèndere unu nùmeru mannu de caramellas su 30 santugaine: unas 5 libbras (2,26 kg) chi si fiant ispainadas in totu sa tzitade e consumadas dae is tzitadinos, sena connòschere de su perìgulu.

Incumentzende dae su 30 santugaine nde sunt istupados numerosos casos suspetos de malores e mortes improvisas, totus acontèssidos a pustis de àere consumadu is caramellas de Neal e Hardaker. Elijah Wright, de 8 annos, morta tra su 30 e su 31, est istada sa prima vìtima. Su dutore suo, John Roberts, aiat pensadu chi si trataret de colera fulminante. Un'ora prus tardu Roberts est andadu a domo de John Scott, ca su fìgiu teniat sìntomos graes, ma est lòmpidu cando oramai su pitzocu fiat giai mortu. Su 31 de santugaine si contaiant a su mancu 20 vìtimas, cun pipios medas, consumadores printzipales de sas caramellas. S'ammentant, intre is famìlias corfidas, is Burran; pro festare Halloween aiant comporadu caramellas medas, e a pustis de ddas àere consumadas sunt mortos Orlando (5 annos) e John Henry Burran (2 annos), mentras is babbos Mark e Maria e àteros duos invitados issoro si sunt intossicados in manera grae, cun prentos fortes de bòmbitu e crampos a s'istòmagu. Su chirurgu John Henry Bell, tzerriadu pro curare is Burran, cunsideradu su nùmeru istranu de mortes improvisas in tzitade aiat cumintzadu a suspetare un'abbenenamentu de massa.

Is autoridades de Bradford, ponende aficu a su nùmeru artu de mortes sena ispricada, ddos ant collegados a sa lestra a sa crèschida de sa bèndida de caramellas, ca medas de is vìtimas fiant istadas bidas comporende dae William Hardaker sa die in antis. Durante su note s'ispetore William Leveratt, a pustis de unu malore lèbiu chi dd'aiat leadu a su simpre cuntatu de pedde cun is caramellas abbenenadas, at fatu duncas ghetare unu bandu apretosu a sa populatzione, cumandende de non consumare caramellas e ponende avisos sanitàrios finas a 8 km dae sa tzitade. Sa politzia est arribada a Hardaker e duncas a Neal; William Hardaker dd'ant agatadu in s'abitatzione sua a letu malàidu, ca fintzas issu aiat consumadu unas cantas caramellas de Neal, proende duncas de no ischire nudda de sa contaminatzione. Su bendidore aiat istimadu de àere distribuidu unas milli caramellas in su mercadu, faghende in fines cumprèndere a is autoridades sa gravidade de sa situatzione. Dae sa die a pustis, su *Bradford Observer*, printzipale giornale tzitadinu, at collaboradu cun is autoridades ispainende avisos sanitàrios e avisende sa populatzione de s'esistèntzia de is caramellas abbenenadas, invitende fintzas a sinnalare sos casos de morte e malores suspetos.

Su dotore Bell, immaginende sa presèntzia de arsènicu in is durches, at cunfirmadu sa contaminatzione pro mèdiu de anàlisi chìmicas. At esecutadu difatis sa proa de Reinsch, ponende a cuntatu is caramellas cun istrìscias fines de ràmene, elementu sensìbile a is metallos graes, e duncas a s'arsènicu. Comente su dotore aiat prevìdidu, a subra de su ràmene si fiat formadu a sa lestra unu pìgiu iscuru, inditu de sa presèntzia de una sustàntzia adulterante de tipu metàllicu, in cuddu casu s'arsènicu, chi pròvocat sìntomos cumpatìbiles cun is chi fiant patende is vìtimas. In cada caramella ddoe fiant 0,26 g de arsènicu, cantidade bator bortas prus arta de sa làcana de tossitzidade de sa sustàntzia e cun possìbiles efetos mortale pro numerosos indivìduos.

## Cunsighèntzias
Su bilantzu finale de is vìtimas de is caramellas abbenenadas est de 20 mortos e a su mancu 200 intossicados, ma ddoe est su suspetu chi ddoe siant medas àteros detzessos e abbenenamentos mai iscobertos, ca unos cantos durches si fiant ispainados a àteras tzitades comente a Leeds e Bolton. William Hardaker est istadu cunsideradu sena neghe de sa contaminatzione, essende·si ocupadu isceti de sa bèndida issoro, ma a pustis de s'abbenenamentu de arsènicu est abarradu in parte tullidu pro su restu de sa vida. Is autoridades ant imbetzes identificadu comente responsàbiles a su mastru Joseph Neal, su droghieri Charles Hodgson e s'assistente suo William Goddard, arrestende·ddos e aberende unu protzessu a càrrigu issoro. Is magistrados britànnicos ant reconnotu chi sa contaminatzione est istada involontària, assolvende in fines totus e tres is imputados de s'acusa de istragu.

Sa sentèntzia de sos giùighes de Bradford at evidentziadu una farta legislativa grae a subra de sa seguridade alimentare, chi est essida unu de is prus argumentos de importu de su perìodu. Intre is primos a avisare s'opinione pùblica de s'arriscu de contaminatzione alimentare fiat istadu su chìmicu tedescu Friedrich Accum, chi aiat denuntziadu giai in su 1820 sa pràtica fraudolenta de *[[Adulteration of Food and Drink Act|adulteratzione]]* alimentare, ma su pùblicu s'est interessadu a s'argumentu isceti cun s'acontèssida de Bradford. In su 1851 su parlamentu britànnicu aiat giai proadu a regulare s'impreu e sa bèndida de s'arsènicu cun s'Arsenic Act, ma cun pagu renèssida; in su 1868 duncas su parlamentu at aprovadu su *Pharmacy Act*, sa prima lege a subra de su manìgiu de is sustàntzias perigulosas, finas a insandus sena regulada, e chi dae tando si podent manigiare e bèndere isceti cun lissèntzia. In matèria de seguridade alimentare, giai in su 1860 a su parlamentu est istadu presentadu s'Adulteration of Food and Drink Act, ma non fiat passadu, e isceti in su 1875, deghessete annos a pustis de s'acontèssida de Bradford, su parlamentu britànnicu at aprovadu su *[[Sale of Food and Drugs Act]]* pro regulare sa bèndida e su tratamentu de alimentos, finas a cussu momentu matèrias de su totu privas de legislatzione. Fiant is primas normas in contu de seguridade alimentare, disciplina chi s'est isvilupada isceti in su sèculu XX.

## Riferimentos