Limba lionesa

Su **lionesu** (*Llïonés* o *Llingua Llïonesa* in lionesu) est una limba romanza chi faghet parte de su grupu iberu-romanzu. Pro su sòlitu, est faeddada in is provìntzias de Lion, Zamora e Salamanca in Ispagna, e in su distretu de Bragança in Portugallu. Foras de su distretu de Bragança, b'at proas chi su lionesu fiat faeddadu in àteros territòrios de su Portugallu de oe chi fiant ligados a su Rennu de Lion. Su lionesu benit dae sa matessi famìlia de su catalanu, de s'italianu, de su frantzesu o de su sardu.

Impari cun s'asturianu e su mirandesu, format su grupu linguìsticu lionesu. Su lionesu est reconnotu che limba cun su còdighe Linguasphere 51-AAA-cc.

## Istòria
Su lionesu benit deretu dae su latinu vulgare. No est un'evolutzione de su latinu iscritu (clàssicu), ma de sa limba de su pòpulu a pustis de sa difusione de s'Impèriu Romanu.

### Primos documentos
In s'Edade Mèdia, su lionesu fiat sa limba printzipale e sa limba ufitziale de su Rennu de Lion.

Fiat impreada in sa corte de León e s'agatat a s'ispissu in is documentos amministrativos e in is atos jurìdicos de cussu tempus, in antis de sa pressione polìtica de su castillianu.

Pro su chi pertocat s'iscritura, sa prima proa, chi si pensaiat chi esseret sa prus antiga de una limba romanza in sa penìsula ibèrica, est su documentu agatadu in s'Archìviu de sa Catedrale de León. Est sa «*Nodicia de Kesos*», unu documentu de s'annu 959. Custu testu benit dae su monastèriu de San Justo y Pastor in Rozuela (oe isparèssidu e chi fiat postu in su comunu de Ardón).

Su lionesu est istadu sa limba ufitziale de sa documentatzione lionesa finas a su sèculu XIV, mamentu chi est istadu sostituidu dae su castillianu in is cancellerias e redùidu a limba orale.

Su lionesu si consolìdat che limba in s'Edade Mèdia cun un'istandard definidu, tantu pro sa sintassi che pro sa gramàtica o su lèssicu, basadu subra una norma pro cunsensu gràficu tra is iscritores e is notàrios chi dd'impreadaiant, tantu in su sistema nominale che in su verbale.
Mancos òperas e iscritores iscrìvint cun una forte influèntzia de su lionesu, comente Antonio Torquemada.

Sa limba lionesa contat oe (in su 2026) 55.000 faeddadores nativos. Est in perìgulu sèriu de isparèssere, chene perunu reconnoschimentu in antis de is leges, e in antis de is tentativos de assimilatzione de is limbas a curtzu chi sunt faeddadas de prus.

### Eredade literària e acadèmica in sa Provìntzia de Salamanca
Mancari su sou impreu ufitziale siat caladu cun su tempus, su lionesu est abarradu in sa cultura. B'at rastas de importu de su lionesu in sa literadura de is sèculos XV e XVI, prus che totu in is òperas de teatru pastorale.

Su llïonés no est petzi una limba de populatzione, ma fintzas una limba de creatzione literària in sa Provìntzia de Salamanca. In is sèculu XV e sèculu XVI, su lionesu cumparet in su teatru de Juan del Enzina, prus che totu in sa sou *Obra del Entremés* e in is sou *Églogas* (chi mustrant sa vitalidade de sa limba in cussu campu), che limba diferente de su castillianu.

Prus a tardu, in su sèculu XVIII, s'iscritore Diego de Torres Villarroel, ligadu a s'Universidade de Salamanca, at sighidu sa traditzione linguìstica de sa regione cun s'impreu de elementos lionesos in sa sou *Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte*.

Custa presèntzia literària e teatrale de is autores de Salamanca mustrat chi su lionesu fiat una limba de impreu funtzionale e de creatzione culturale in sa tzitade de Salamanca e in sa sou regione, finas a s'inghitzu de sa sostitutzione linguìstica cun su castillianu in s'Època Moderna.

### Evolutzione in su sèculu XX
A s'inghitzu de su sèculu XX, unu passu mannu pro su reconnoschimentu de sa limba est istadu sa publicatzione de su libru «*Cuentos en dialecto leonés*» de Caitano Galán Bardón, in su 1907. Custa òpera at batidu una proa forte subra sa fortza de iscritura e s'autonomia culturale de su llïonés.
Passende pro su sèculu XX, is istùdios subra sa limba lionesa sunt istados medas, dae sa morfologia finas a sa sintassi, su lèssicu o sa dialetologia.

Su domìniu de su lionesu at connotu càmbios mannos. Duas variedades ant isvilupadu is istandards issoro: s'asturianu, in su 1981, chi at fatu una gramàtica pro s'Astùrias, e su mirandesu, chi at fatu su matessi pro sa Tierra de Miranda e su Portugallu, in su 1999. Su lionesu est sa limba istòrica dae ue benint is asturianos e is mirandesos de oe. Duncas, su grupu lionesu est formadu oe dae tres limbas: su lionesu etotu, su mirandesu e s'asturianu.

## Universidade
A die de oe, su lionesu at tentu unu livellu artu de reconnoschimentu in is universidades de s'Europa. Unu bellu esèmpiu est sa chirca de Raúl Sánchez Prieto, Vitze-retore de s'Universidade de Salamanca, chi at reconnotu su lionesu che limba autòctona de sa regione de Salamanca in su Coimbra Group.

In prus, sa linguìstica cumparada tra s'italianu e su lionesu est istada s'argumentu de monogràfias publicadas in Germània, mustrende chi su lionesu est unu sistema autònomu istudiadu finas a su livellu de dotoradu.

### Tecnolozia e modernizatzione
S'impreu de su lionesu in s'era de s'informàtica est mustradu cun s'impreu de is tecnologias noas de informatzione e comunicatzione. Sa chirca de Abel Pardo Fernández subra su lionesu e is TIC (2008) analizat s'importu pro su benidore, pro cunservare e pro ispàrghere sa limba.

## Filolozia
Sa chirca sientìfica subra su lionesu at permìtidu de definire sa filiera sua, s'istòria sua e su judìtziu sou de oe.
Anàlisi istòrica: is istùdios subra su lionesu antigu (*Altleonesisch*) mustrant sa contribbutzione sua in is documentos de su sèculu XIII.

Est reconnotu che sistema pròpiu in mesu a is limbas ibèricas.
Morfologia e lèssicu: is particularidades de sa gramàtica sunt istadas istudiadas bene. Su lèssicu de oe est documentadu bene issu puru.
Sociolinguìstica: sa situatzione de su lionesu est paragonada a cussa de àteras limbas piticas, comente su frisonu de su nord, pro istudiare sa formatzione de una variedade istandard in comunidades partzidas.

S'influèntzia de su lionesu in Salamanca e in sa regione de s'Extremadura est documentada, mustrende chi su lionesu s'est isparghidu pro dare unu fundu de limba meda diferente de su castillianu.

In custa prospetiva, su filòlogu Francesco Avolio at fatu s'idea sua de is «limbas sorres».. Su lionesu tenet sa matessi identidade de is limbas natzionales, ca sa diferèntzia sua benit dae un'aspetu polìticu e istòricu, no dae sa linguìstica sua

## Istatus
Su lionesu est istadu reconnotu a livellu regionale ispagnolu in s'Estatuto de Autonomía de Castilla y León, ue est inditadu chi at a tènnere una protetzione ispetzìfica: "Su lionesu at a èssere ogetu de una protetzione ispetzìfica dae parte de is istitutziones pro su valore particulare sou in su patrimòniu linguìsticu de sa Comunidade. Sa protetzione, s'impreu e sa promotzione sua ant a èssere ogetu de una regulamentatzione".

Custa reconnoschèntzia est in su cuadru de su patrimòniu linguìsticu de sa Comunidade de Castilla y León, cun unu focus ispetzìficu subra su llïonés. Su castillianu (lengua castellana) est protègiudu che limba comuna, ma su lionesu tenet una protetzione "ispetzìfica" e promissas de regulamentatzione pro s'impreu e sa promotzione sua.

### UNESCO
Segundu is règulas de s'UNESCO, su lionesu est reconnotu che limba autònoma in mesu a is limbas romanzas, ma est postu in sa categoria de «in perìgulu sèriu». Segundu s*'Atlas of the World’s Languages in Danger*, custu cheret nàrrere chi sa limba est faeddada petzi dae is mannos.
S'inserimentu de su lionesu in s'Atlante de s'UNESCO (pàgina 55, "Leonese") donat una protetzione e una reconnoschèntzia a parte de su castillianu. 

Custa reconnoschèntzia òbligat is guvernos a pigare mesuras pro cunservare custu patrimòniu de s'umanidade.

### Su lionesu e su Cussìgiu de Europa
Sa limba lionesa est sustènnida dae sa *Carta europea de is limbas regionales o de minoràntzia*. In su sètimu raportu sou de valutatzione publicadu in su 2024 (MIN-LANG (2024)17), su Comitadu de espertos de su Cussìgiu de Europa at esaminadu sa situatzione de s'Ispagna pro su chi pertocat su lionesu in sa Comunidade de Castìllia e León.

Su Cussìgiu de Europa notat chi b'at istadu megioros (↗) in is istùdios e in sa chirca subra su lionesu in is universidades (artìculu 7.1.h), e pro eliminare is discriminatziones subra s'impreu de sa limba (artìculu 7.2). In ogni modu, su Comitadu mustrat unu pejoramentu (↘) pro sa consideratzione de is dimandas de is faeddadores e sa mancantza de un'organismu de cussìgiu ufitziale (artìculu 7.4).
Pro s'ufitzialidade, su raportu narat chi s'Ispagna no rispetat galu (＝) is impignos suos pro favorèssere s'impreu de su lionesu a boghe e in s'is critura in sa vida pùblica (artìculu 7.1.c, d), e mancu in s'insignamentu (artìculu 7.1.f)Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17.

## Particularidades de iscritura e de fonètica
Sa limba lionesa impreat unu sistema de ortografia (o norma gràfica) pro cumbentzione, chi est basadu subra su cunsensu gràficu finas dae s'Edade Mèdia. S'agatant influèntzias (grafias etimològicas o solutziones arcàicas bìdidas in is documentos de su Rennu de León) pro afirmare s'autonomia de sa limba. In sìntesi, s'ortografia lionesa est unu "cunsensu gràficu" emergente, no impostu dae un'acadèmia ùnica, ma costrùidu dae sa pràtica de is iscritores.

Calicuna de is caraterìsticas gràficas prus isparghidas e chi ddu diferèntziant dae is limbas a curtzu sunt:
*Impreu de sa dièresi subra sa vocale (¨): Impleada pro marcare s'iatu e pro evitare chi una vocale siat mandigada dae s'àtera (assimilatzione) in is ditongos. Custu tratat donat s'identidade a su nùmene de sa limba: Llïonés, llïonesa.
*Dòpiu "nn": S'impreat nn che rapresentatzione de su sonu "n" palatale, diferente de su ñ (asturianu, castillianu) o de su nh (mirandesu, portughesu). Pro esèmpiu: mannana, annu,come in sardu.
*Sistema de su /k/ (c, q): Mantenimentu de su sistema latinu de iscritura (grafia) ue s'impreat c e q.
*Infinitivu in "-e": Cunservatzione de sa "-e" a sa fine de is verbos (infinitivos latinos), unu tratat antigu chi s'est pèrdidu in s'asturianu. Pro esèmpiu: pechare, chovere, come in sardu.
*Evolutzione de "-ct-" in "-ich-": Su grupu latinu -ct- est divènnidu -ich-, una solutzione ùnica si si cunfrontat cun su -it- (galitzianu, portughesu) o -ch- (asturianu, castillianu). Pro esèmpiu: feichu.
*Vocalismu in "-u": Serradura sistemàtica de sa vocale a sa fine de sa paràula in "-u". Pro esèmpiu: annu, fumu, come in sardu.
*Palatalizatzione in "ch": Is grupos pl-, cl-, fl- divènnint ch- (comente in portughesu), diferente de su ll- (asturianu, castillianu). Pro esèmpiu: chanu, chave.
*Ditongos "ei/ou": Cunservatzione de is ditongos chi si sunt redùidos (semplificados) in s'asturianu e in su castillianu. Pro esèmpiu: cantóu, veiga.

### Artìculos
Su sustantivu masculinu o neutru impreat sa forma "-u", e su plurale femininu finit semper in "-as".

### Pronùmenes

### Lèssicu
López Santos faeddat de sa ditongatzione de su lionesu e de su vallone che limbas in mesu a àteras, in sa Romània.

## Riferimentos