open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Italia isulana

Sa **Italia isulana** currispondet a sas isulas chi, pro cunventzione, fachen parte de s'istadu italianu e cumprendet sas rezones de Sitzilia e Sardigna.

S'Italia isulana currispondet a una tzircuscrissiòne elettorale de su Parlamentu Europeu, chin derettu a sete sezos; bi at peròe problemas, ca dontzi borta sa Sitzilia si picat belle tottus sos postos pro su numeru prus mannu de zente chi tenet, lassande sa Sardigna chene rappresentantzia peruna in Europa.
Otzitania

Sa **Otzitània** (in otzitanu *Occitània* [utsi'tanjɔ], [uksi'tanjɔ], sicundu sa norma classica, *Óucitanìo* sicundu cussa mistraliana) o, prus pacu intesu, * Pays d'Oc *, est una rezone istorico-zeografica de s'Europa chi non la defìnin làcanas politicas e si at isvilupàu in Frantza de zosso, prus atteros trettos zeograficos, a làcana o nono.

Est unu trettu chi tenet connotassiòne mescamente limbistico-filolòzica, est a nàrrer chi si fundat in supra de sa limba otzitana o limba d'oc, bènnia dae s'otzitanu anticu o proventzale. S'otzitanu non si depet peròe cunfunder chin su francuproventzale (arpitanu), nén chin su frantzesu, mancari chi facan parte de sa matessi camba noulatina e galloromanza. 

Custas limbas sun naschias chin sa latinitzassiòne de sa Gallia tardu-antica e medievale (prus o mancu dae su seculu de IV a cussu de XII), chin faveddos latinos ammisturàos a atteros franco-gallicos. Oje in dìe, custas limbas sun de interessu mannu pro sos filologos, e cada istadu in ube si faveddan las at reconnottas. Sa limba otzitana fit in imprèu de sa poesia trobadorica, sa forma de literadura naschia in sa rezone de Acuitania in su seculu de XI e, prus a tardu, diffùndia in bona parte de Europa. A cumintzare dae su seculu de XV, su distinghimentu zeograficu fit supratottu limbisticu, pro la marcare in cuntrastu sìat chin sa limba tzentru-orientale de sas Alpes Graias, in ube si chistionabat unu francuproventzale settentrionale de lùmen "arpitanu", sìat chin sa Frantza de sùsu, in ube si faveddabat imbètzes sa limba d'oil, est a nàrrer sa "mama" de su frantzesu modernu.

Atteros sìnzos caratteristicos de s'Otzitania sun in tradissiones, musicas e ballos populares.
Ziminu

Su vocabulu tataresu **zimìnu**, chi in limba sarda dìat a istare po "cantos", est in riferimentu a unu mandigu sardu tipicu de sas tzittades de Tàtari e Portu Turre. Si trattat de matzimene de anzone o bóinu, in ue a essere sos primos sunt su parasàmbene (*lu parasangu*), s'istentìna (*lu isthintinu*), su cannaculu (*lu cannaguru*), ma fintzas su coro (*lu cori*), su runzone (*lu rugnoni*) e s'isprene (*la ippiena*); tra tottus, peròe, su cantu pius licchittu est su primulate (*lu primuratti*).

## Orizine
Su zimìnu si ammanizat cando si lu ponet in gravìglia, in ue si depet cocher, innàntis de li ponner sale e lu servire.

Su ziminu est tipicu de Tatari, ma non de sas biddas in su tzircundarju sou. Difattis, in tzittade si vivìat cun ortos, po mandigare ortalissa, e in prus cun su cummertziu, mentras in atterue bi aìat pastoriu po su pius; sos tzittadinos non si podìant gai mandigare sas partes pius bonas, e duncas si depìant accuntentare de sos cantigheddos (dae cue su faeddu *ziminu*) pius pagu pretziosos, lassende su menzus a sos riccos tzittadinos (*li signori*) e a sos pastores de bidda (*li di li biddi*).

### Ziminadda
S'attividade de ammanizare su ziminu e, poi, de si atobiare in grupu po si nde lu mandigare, est giamada *ziminadda*, e si festat po su pius in campagna o in sos olivarios chi inghiri(aì)ant sa tzittade tataresa: in beranu e in istiu tottus sas cumpanzias de zovineddos si bidìant ind una domo de campagna e, a sero, faghìant custu rituale.

Sa ziminadda si accumpanzat a fiottos de binu, subratottu ruju e corposu (tipu su Cannonau de Sossu e Sènnaru, su Cagnulari e gai sighende), e a birdura frisca (fenugru, tamata, lattucca e appiu, tantu po nde mentovare calicuna) o fatta arrustu (cartzofa, chipuddeddas, piperone) chi si lassaìat cochende a longu impare a sa petza.

Cun s'iscandalu de bacca macca iscoppiadu peri tottu s'Europa, calchi leze at proibìdu béndida e cunsumu de ziminu; custu che at fattu pesare non pagu abbolottu e fattu nascher, de s'atteru, unu mercadu clandestinu.

## Atteros sinnificos
In calchi attera parte de Sardigna, po esempiu S'Alighera, cun su faeddu ziminu si cheret intender una ischiscionera, est a narrer una suppa de pischeddos de pagu soddu, chi si cochent lassendelos a buddire. Tocat a narrer chi unu tataresu, cando narat "ziminu", si riferit semper a s'arrustida de petza.

In atteros trettos galu de Sardigna, comente Bultzi, po "ziminu" si intendet sa coghidura in cassarola, cun bagna de tamata, de matzimene de anzone o crabittu; meda pius pagu solitu fit, in sa traditzione, su cunsumu de cussa de bigru, ca sos bóinos servìan po fagher late o po bi trabagliare. Galu pius raru, fintzas in cue, capitaìat peròe de fagher su ziminu a sa moda de Tàtari.

In continente, comente in Pistoia e in Liguria, su faeddu "*zimino*" faghet parte de sa coghina locale ma in riferimentu a unu pratteri de birduras a foza e pische.
1483

S'annu **1483** (MCDLXXXIII) in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
1520

S'annu **1520** (MDXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Antoni Ballero de Càndia

**Antoni Ballero de Càndia** (S'Alighera, 1927 - ) est unu poete e abbocadu sardu, chi at fattu torrare a nascher su assotziu de La Palmavera. Sa poesia sua est tottu iscritta in cadelanu bartzellonesu, cun tematica e metrica variada, chi faghet bider cantu bi tenzat a iscrìer ind una forma istandard: custa cosa lu at fattu diventare unu de sos primos in tzittade sua a ispìngher pro chi s'Alighera fit menzus aggantzada a sa traditzione culturale de sos cadelanos.

## Traballos
* *Música de serenades* (1951)
* *Vida* (1951) 
* *Alghero, Cara de roses* (1961)
Nevada

Su **Nevada** est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Sud-Ovest de sa natzione. Est unu de sos istados atraessadu de sos Montes Rocosos. Sa capitale est Carson City, sa prus manna tzitade Las Vegas.

Allàcanat in su Nord cun Oregon e Idaho, in s'Est cun su Utah, in su Sud-Est cun s'Arizona e in s'Ovest e Sud-Ovest cun sa Califòrnia. Non tenet bessida a mare.

Sos primos isproradores europeos de sa regione sunt istados sos ispagnolos, chi sunt fintzas sos chi dd'ant dadu nòmene de Nevada (chi cheret nàrrere *niada*), pro sa nie chi ammantaiat sos montes in ierru. A cussos tempos su territòriu fiat bìvidu de nativos americanos comente sas tribùs de Paiute, Shoshone, Washoe.

At pois fatu parte de sa Noa Ispagna e a coa, de su 1821 de s'istadu indipendente de Mèssicu. Sos Istados Unidos dd'aiant imbetzes balangiadu in su 1848 cun sa Gherra Messicanu-Americana e nd'aiant postu a parte de su *Territòriu de Utah* in su 1850. 

S'arribu mannu de emigradores est dèpidu a s'iscoberta a Comstock Lode de una vena de prata in su 1859. Custu fatu at betidu in su 1861 a sa criatzione de su *Territòriu de Nevada*, isceradu de su de su Utah.

Est istadu ammìtidu a intro de s'Unione comente istadu federadu de 36 su 31 de santugaine 1864, segundu istadu a b'intrare durante sa Gherra Tzivile, cun sa Virgìnia Otzidentale.

In su 1900 s'istadu contaiat populatzione de unos 40.000 bividores, chi fiat prus pagu de sa metade de su prus pagu populadu istadu de sa natzione a fatu suo. In su sèculu XX est noantamas diventadu unu logu turìsticu, gràtzias a s'aprobu de leges pagu seberas in tema de cògios e separòngios e prusatotu gràtzias a sa legalizadura de su giogu de azardu.

Su turismu est oe sa faina printzipale funte de impreu. De importu fintzas sa bogada de s'oru de chi su Nevada est produidore de bator in su mundu.

Su Nevada est su de 7 istados prus istèrridos, su de 35 prus populados e su de 9 cun prus bàscia densidade de bividores intre sos 50 chi cumponent sa federatzione. Unu 75% de sa populatzione est cuntzentrada in sa *Contea de Clark* in ue s'agatat s'area metropolitana Las Vegas-Paradise.

Su Nevada est unu istadu in manna parte desèrticu e semi-àrridu. Casi su 90% de su territòriu est amministradu de giurisditziones federales de sos USA, siat tziviles siat militares.

Su nomìngiu est *"Silver State"* (Istadu de Prata), tenende sa prata importu mannu in s'economia. Àteros nomìngios sunt *"Battle Born State"* (Istadu Nàschidu de sa Batalla), èssende su Nevada nàschidu in tempos de sa Gherra Tzivile, *"Sagebrush State"* e *"Sage hen State"*.  

## Àteros progetos
Carson City

**Carson City** est una bidda de unos 55.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Nevada.

S'agatat un s'Est de s'istadu, pagu a tesu de sa làcana cun sa Califòrnia, a s'Ovest de su lagu Washoe e a Est de su lagu Tahoe.

In passadu est istada tzentru de importu de estratzione de prata.
Hawaii

Sas **Hawaii** (/həˈwaɪ.iː/ o /həˈwaɪʔiː/; Hawajanu: Hawaiʻi [hɐˈvɐiʔi]) sunt unu artzipèlagu chi s'agatat in posidura tzentrale a s'Ocèanu Patzìficu.

Sunt cumpostas de chentinas de ìsulas vulcànicas ispaghinadas in prus de 2.400 km. A su chirru de Sud-Ovest de s'artzipèlagu s'agatant sas oto prus mannas, chi de Nord-Ovest a Sud-Est sunt: Niʻihau, Kauaʻi, Oʻahu, Molokaʻi, Lānaʻi, Kahoʻolawe, Maui e s'Ìsula de Hawaiʻi. Est custa sa prus manna, inditada fitaniamente comente *Isula Manna* pro dda distìnghere de su restu de s'artzipèlagu. Sunt su grupu de ìsulas prus setentrionale de Polinèsia.

Sas Hawaii faghent parte de sos Istados Unidos de Amèrica, in ue sunt intradas su 21 de austu 1959, ùrtimu istadu federadu a b'intrare. Sa capitale e prus manna tzitade est Honolulu, posta in s'ìsula de Oʻahu.

Sas Hawaii, de sos 50 istados federados sunt su de 8 prus pagu istèrridos, su de 11prus pagu populados, ma su de 13 cun prus arta densidade de bividores. Sa costera, chi tirat a 1.210 km, est sa prus longa de sos Istados Unidos in fatu a sas de Alaska, Flòrida e Califòrnia.

In sa natzione est su solu istadu insulare e su solu cun majoria de populatzione de orìgines asiaticas. Comente s'Arizona, non sighit s'ora legale.

Paris a s'Alaska non est contiguosu a sos àteros, ma est s'ùnicu in sa federatzione chi non s'agatat in su cuntinente americanu: geograficamente e etnologicamente sas Hawaii sunt parte de s'Otzeània.

Su nomìngiu de sas Hawaii est *"The Aloha State"* (S'Istadu de s'Aloha). Aloha est unu faeddu hawajanu chi cheret nàrrere *istima*, *paghe*, *cumpadessimentu*, e chi de su sèculu XIX benit usadu fintzas a saludu. 

## Àteros progetos
Las Vegas

**Las Vegas** est una tzitade de unos 584.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Nevada in ue est sea de sa *Contea de Clark*.

S'area metropolitana de Las Vegas, chi tirat a totu sa Contea de Clark, contat unos 2 milliones de residentes e est sa cun prus manna crèschida demogràfica de sos Istados Unidos.

Sa tzitade est capitale famada de su giogu de azardu.
Lincoln (Nebraska)

**Lincoln** est una tzitade de de unos 260.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica capitale de s'istadu federadu de Nebraska e sea de sa *Contea de Lancaster*.

S'orìgine de sa bidda torrat a coa  in su 1856, nàschida cun nòmene de *Lancaster*. Tando sa capitale de su Territòriu de Nebraska fiat galu Omaha. Sa detzisione de dda movere de in ie est bènnida de su fatu chi manna parte de sos bividores de su territòriu biviat in su Sud de su frùmene Platte e fiat cunsiderende de s'aunire a s'istadu de su Kansas.

A pustis de sa bochidura de su presidente Abraham Lincon de su 1865, sa bidda in onore suo aiat mudadu nòmene in Lincoln e in su 1867 fiat fata capitale de su istadu cunfederadu nou de Nebraska.
Omaha

**Omaha** est una tzitade de unos 409.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, tzentru prus mannu de su Nebraska e sea de sa *Contea de Douglas*.

S'area metropolitana contat unos 820.000 residentes.
Pueblo (Colorado)

Pueblo est una tzitade de unos 106.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu federadu de Colorado, in ue est sea de sa contea omònima.

Mancari non siat bidda meda manna, Pueblo tenet importu in s'economia de totu su Colorado meridionale e de parte de su Nou Mèssicu.
Ohio

S**'Ohio** (/oʊˈhaɪ.oʊ/) est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione otzidentale mèdia. sa capitale est Columbus, s'àrea metropolitana prus de importu est sa de Cleveland.

Allàcanat in s'Est cun sa Pennsylvania, in su Sud-Est cun sa Virgìnia Otzidentale, in su Sud cun su Kentucky, in s'Ovest cun s'Indiana, in su Nord-Ovest cun su Michigan e in su Nord-Est cun sa provìntzia canadesa de Ontàrio.

Est su de 34 istados prus istèrridos, su de 7 prus populados e su de 10 cun prus arta densidade de bividores de sos 50 chi cumponent sa federatzione.

S'Ohio depet su nòmene de su frùmene omònimu chi iscerat sa làcana meridionale. Su faeddu dependet de sa limba Irochesa, cheret nàrrere *grandu frùmene* o fintzas *riu ladu*. 

Sa regione in ue s'agatat s'istadu fiat pro meda tempus perricada de frantzesos e inglesos. In su 1763 fiant sos segundos a ddu balangiare. In su 1774 fadiat parte de su Canada e a coa, de su 1787 de su Territòriu de Nord-Ovest, ammìtidu pois in s'Unione comente istadu de 17 su 1 de martzu 1803.

S'Ohio est istadu produidore de richesa de 7 in sa natzione.

Su nòmingiu est *"Buckeye State"* (Istadu de sa Mata de Castàngia Americana). Sos bividores de s'Ohio benint fintzas inditados comente *buckeyes*.

## Àteros progetos
Columbus

Columbus est una tzitade de unos 822.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Ohio, e bidda de 15 prus manna de sos USA. S'istèrret in sos territòrios de sas conteas de Delaware, Fairfield e Franklin.

S'àrea metropolitana contat 2 milliones de residentes, chi in s'Ohio est segunda isceti a sa de Cleveland e pro sa natzione est sa prus manna de 28.
Cleveland

**Cleveland** est una tzitade de unos 478.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu de Ohio. est sea de sa *Contea de Cuyahoga*.

Sa bidda est posta in su Nord-Est de s'istadu in s'oru de su Lagu Erie, a 100 km de sa làcana cun sa Pennsylvania.

Fundada a sa buca de su frùmene Cuyahoga in su 1796, Cleveland est crèschida meda diventende tzentru de finantza e de indùstria.

S'àrea metropolitana contat 2.250.871 residentes. Est sa prus manna de Ohio e sa de 23 in sa natzione.
Tazenda

Sos **Tazenda** sun una banda musicale etno-pop rock sarda chi Andrea Parodi, Gigi Camedda e Gino Marielli, chi benìan dae su grupu *Coro degli Angeli*, aìan fundadu in su 1988. Est connotta pro su riferimentu suo a sa musica traditzionale de sa curtura isulana e, mescamente, a sa limba sarda. Su prus de sas cantones est, difattis, nessi in carchi lìnia in sardu logudoresu, impare a s'italianu (ma, a bìas, lis at capitadu de cantare peri in atteras limbas, comente s'ispagnolu e s'inglesu).

Su nùmen pro sa banda lu an picadu dae Secundu Fundamentu, unu romanzu de Isaac Asimov chi pertenet a su tziclu de su Fundamentu. In su romanzu jocat unu rolu mannu su praneta Tazenda (nomìnzu chi benit dae su faeddu inglesu * Star's End *). Su isseperu, sicundu sa testimonia de sos Tazenda etottu, fit istadu pro custu nùmen gràtzias a un'assimizu de sonu cun su sardu.

## Zenere musicale
Su zenere de sos Tazenda lu an muttidu "etno-pop-rock"; sa caratteristica sua est, difattis, chi bi istat tra pop, rock e musica etnica, cund un'influentzia manna chi la jocat su sardu. A s'ispissu, in sas cantones bi at fintzas istrumentos musicales sardos, comente launeddas e organittos.

A libellu de boche, attera influentzia de sa musica sarda, bi at tres boches a tonu diferente: unu tenore, una contra (baritonu), e unu bassu chi a s'ispissu cantan fachende assimizos cun su cantu a tenore. Su bassu est Gigi Camedda, sa contra est Gino Martinelli e su tenore est istadu, a primu, Andrea Parodi e, a pustis, Beppe Dettori.

Sa limba prus impreada, fintzas a su 2013, fit sa sarda e, sicomente benin tottus dae su cabu de susu, cantan pro su prus in logudoresu. In sos primos album fit su sardu sa limba a dominare, ma cando an ottentu sutzessu peri dae foras in continente, sos Tazenda an cumintzadu a nche facher intrare s'italianu puru in sas cantones.

Custu est istadu cajone pro chi Andrea Parodi aìat lassadu su grupu in su 1997, sighinde a facher una carriera de solista prus aggantzada a sa musica traditzionale, pro more de su fattu chi sos Tazenda si fin ispinghende tropu a su zenere pop.

Est particulare s'album ¡¡¡Bum-ba!!!, in ue sos Tazenda an cantadu peri in ispagnolu. Dae s'album Ottantotto in susu, su grupu fit de su tottu una banda pop, cumintzande a impreare fintzas sintetitzadores e tasteras, ma sighinde semper a cantare in sardu e italianu, cund in prus un'azicu de inglesu.
KNA (banda musicale)

Sos **KNA** (fintzas **Kenzaskra** o **Kenze Neke - Askra**) sun istatos una banda musicale folk rock sarda fundata in Thiniscole in su 2006 e attiva fintzas a su 2012. Naschitu dae s'aunimentu de sos duos grupos rock thiniscolesos Kenze Neke e Askra, su prozetu KNA at torratu a interpretare in crae acustica repertorjos de sas duas bandas e fintzas cantones novas.

## Istòria
Su prozetu KNA naschit in su 2005 dae s'aunimentu de duos grupos, chi benin ambosduos dae sa tzittade de Thiniscole: sos Askra, chi sichin a esser in attivitate issoro in prus de su periodu KNA, e sos Kenze Neke, chi aìan accabbatu de cantare in su 2000. Sas bandas tenìan a cumone su matessi zenere musicale (su folk punk) e sa matessi bidea politica (indipendentismu sardu), e aìan zai traballatu paris in su 1995 'achende su mini album "Gherramus tott'impare". Pernu de s'aunimentu 'it sa punna a torrare a pessare in crae acustica sos repertorjos de sas duas bandas distintas. Su primu cuntzertu de sos KNA est in su 27 de su mese de Capidanne de su 2006 in Prata Santa Caderina in Tàtari, chi li at sichitu cussu fattu in su 25 de Sant'Andrìa in su Titty Twister de Selargius in provìntzia de Casteddu. Custu, chi benit lezistratu, daet su cumintzu a su primu traballu de su grupu: su live album "Ruju" essìtu a campu in su 2007. Sos KNA sichin s'attivitate issoro in istiu de su 2007 andande foras dae sa Sardinna e cantande in cuntzertu in Pisa e Bologna. In attonzu de su matessi annu su grupu isseperat de traballare cumponende cantones novas, chi los at a 'acher essire s'album "Respetu e Amore" prubicatu in su marcu indipendente "KN produtziones". In su 2011 essit cun s'Unione Sarda sa regorta "Andhonzu" chi collit cantones de sos Kenze Neke, Askra e Tzoku. Su prozetu KNA accabbat in beranu de su 2012, pro more de su fattu chi Alessandro Chighini, Homar Farjna e Luciano Sezzi aìan lassatu sa banda. In su 2013 naschin sos de "Soberanìa Populare", band cumposta dae medas cantadores e musitzistas de sos KNA.

## Notas
Nebraska

Su **Nebraska** (/nəˈbræskə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat siat in sa regione de sas Campuras Mannas siat in sa otzidentale mèdia. Sa capitale est Lincoln, sa prus manna tzitade Omaha.

Allàcanat in su Nord cun Dakota de Sud, in s'Est e Sud-Est est iscerada de su frùmene Missouri de Iowa e Missouri, in su Sud pigat làcana cun su Kansas, in su Sud-Ovest cun su Colorado, in su Nord-Ovest cun su Wyoming. Non tenet bessida a s'ocèanu.

Su territòriu de su Nebraska, comente totus sos de sos Istados Unidos fiat in passadu bìvidu de pòpulos amerindos. Sos primos isproradores europeos sunt istados sos frades francu-canadesos Mallet, in su 1739, chi dd'aiant atraessadu in su caminu chi aiant sighidu deretos a Santa Fe. Sa prima isproradura de anglo-americanos est imbetzes de su 1804, in cussa chi at pois pigadu nòmene de *Ispeditzione de Lewis è Clark*. 

Su Nebraska fiat ordingiadu a istadu su 1 de martzu 1867. Fiat su de 37 a b'intrare.  

Su clima de su Nebraska est cuntinentale ùmidu, cun istades meda caentes e ierros fridos. Su chirru otzidentale est semi-àrridu.

Sos bividores sunt in manna parte de etnia germànica, cun peschentu de populatzione de orìgine ceca prus artu chi in totu su restu de sos Istados Unidos.

Su nomìngiu est *"Cornhusker State"* (Istadu Iscòrgia-Trigainde).
## Àteros progetos
Carolina de Nord

Sa **Carolina de Nord** (in ingresu **North Carolina** [/ˌnɔrθ kærəˈlaɪnə/]) est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Sud-Est. Sa capitale est Raleigh, tzitade majore Charlotte.

Su nomìngiu est *"Tar Heel State"* (Istadu Tar Heel) e *"Old North State"* (Betzu Istadu de Nord). Tar Heel est unu faeddu impreadu pro inditare Carolina de Nord e bividores suos, significadu e etimologia non sunt connotos.

## Geografia
Allàcanat in su Sud cun Carolina de Sud e Geòrgia, in s'Ovest cun su Tennessee, in su Nord cun sa Virgìnia e in s'Est cun s'Ocèanu Atlànticu.

Est su de 28 istados prus istèrridos e su de 10 prus populados de sos Istados Unidos.
## Istòria
Sos primos europeos a si nche istabilire sunt istados sos colonizadores ispagnolos in su 1567, ghiados de Joan Pardo. Sos ispagnolos aiant pesadu unu forte, chi at tentu però vida meda curtza: 18 meses a pustis de su fraigu sa comunidade nativa de sa zona, sos Joara,  nde aiat bochidu totus sos 120 bividores, francu unu.

Su territòriu fiat a coa fatu colònia de sa Rennu Unidu. A primìtziu e fintzas a su 1729 Carolina de Nord e Carolina de Sud sunt istadas aunidas in sa *Provìntzia de Carolina*. 

Fiat una de sas trèighi colònias a si ribellare in sa RIvolutzione Americana e duncas unu de sos trèighi istados originales de sa natzione.

Su 20 de maju 1861 fiat s'ùrtimu istadu a decrarare sa bessida de s'Unione. A pustis de de sa Gherra Tzivile sa Carolina de Nord fiat logu de brigas intre biancos e nieddos.  

Sos biancos, chi ant pòdidu cumandare e gubernare fintzas gràtzias a sa violèntzia de su Ku Klux Klan, sunt resissidos a controire su deretu de votu a sos afro-americanos fintzas a su 1965. 

Su primu afro-americanu rapresentadore de sa Carolina de Nord est nointamas istadu elèghidu isceti in su 1992.
## Àteros progetos
Charlotte (Carolina de Nord)

**Charlotte** est una tzitade de unos 793.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, tzentru majore de s'istadu de Carolina de Nord e sea de sa *Contea de Mecklenburg*.

Est sa bidda prus manna de 16 in sa natzione, s'area metropolitana, chi contat unos 2,3 milliones de residentes est sa de 23.

Sa tzitade e sa contea pigant nòmene de Charlotte de Mecklenburb-Strelitz, cogiada cun su re de Gran Britànnia unu annu in antis de sa fundadura issoro.

Charlotte est difatis narada fintzas *Queen City*.
Utah

Su **Utah** (/ˈjuːtɔː/ o /ˈjuːtɑː/; limba Arapaho: Wo'tééneihí) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'Ovest. 

Est unu de sos istados atraessados de sos Montes Rocosos e unu de sos bator *Corner States*, sos istados chi s'iscerant s'unu de s'àteru in unu matessi puntu geogràficu. Sa capitale e prus manna tzitade est Salt Lake City.

Pigat làcana in su Nord cun Idaho e Wyoming, in s'Est cun Colorado, in su Sud-Est peri unu solu angrone cun su Nou Mèssicu, in su Sud cun s'Arizona, in s'Ovest cun su Nevada.

De sos 50 istados federados est su de 13 prus isterridos, su de 33 prus populados e su de 10 cun prus bàscia densidade de bividores. S'80% de sos residentes bivet a curtzu de sa capitale Salt Lake City, su restu de su territòriu est casi disabitadu.

Su Utah est s'istadu de sos USA prus parìbile de bisura religiosa. Unos 62% de sos bividores faghet parte de sa *Crèsia de Gesus Cristu de sos Santos de sas Úrtimas Dies*, prus famados comente Mormones. Sa sede mundiale de custa cunfessione religiosa s'agatat in Salt Lake City.

Su nomìngiu est *Beehive State* (Istadu Abiàrgiu).
## Àteros progetos
Salt Lake City

**Salt Lake City** est una tzitade de unos 190.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Utah. S'agatat in sa *Contea de Salt Lake*.

Sa bidda est istada fundada in su 1847 de Brian Young, Isaac Morely e George Washington Bradley e àteros mormones. In die de oe prus pagu de sa metade de sos bividores sunt de fede mormona.

Salt Lake City est su tzentru majore de una àrea metropolitana de unos 1.140.000 residentes.
Delaware

Su **Delaware** (/ˈdɛləwɛr/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in sa regione de Atlànticu Mèdiu. Sa capitale est Dover, sa prus manna tzitade Wilmington.

S'istadu pigat nòmene de Thomas West, barone de tres De La Warr, nòbile e primu guvernadore de sa colònia de Virgìnia.
## Geografia
Allàcanat in su Nord cun sa Pennsylvania, in su Nord-Est cun su New Jersey, in su Sud e Ovest cun su Maryland. In s'Est tenet bessida in s'Ocèanu Atlànticu.

Su Delaware s'agatat in sa parte de Nord-Est de sa penisula de Delmarva. Est su segundu istadu prus pitiu, su de 6 prus pagu populados e su de 6 cun prus arta densidade de bividores de sos 50 Istados Unidos. Benit partzidu in tres conteas chi de Nord a Sud sunt *New Castle*, *Kent* e *Sussex*. Sas duas conteas de giassu tenent istoricamente economia basada subra sa massaria, sa de New Castle est prus industrializada.
## Istòria
Sos europeos ant isproradu sa costera de su Delaware in su sèculu XVI. Tando sa regione fiat bìvida de popuolos nativos comente Lenape e Nanticoke.

Sos primos colonizadores sunt istados sos olandesos, in su 1631. Fiat a coa una de sas trèighi colònias chi si fiant ribelladas in sa Rivolutzione Americana e su 7 de nadale 1787 su primu istadu a ratificare sa costitutzione de sos Istados Unidos.

De in cue su nomìngiu de *"The First State"* (Su Primu Istadu).

## Àteros progetos
Dover (Delaware)

**Dover** est una bidda de unos 36.000 bividores de sos istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Delaware e sea de sa *Contea de Kent*.

Su nòmene ddi fiat dadu pighende·ddu de sa Dover de Inghilterra.
Corona de Logu

Sa **Corona de Logu** fit, cando bi aìat sos Judicados sardos, sa corte de justìssia de su Rennu e su Cunsizu de sos "magiorendes" (omines sapios postos a rappresentare sas curadorias) e piscamos, chi eleghìat a su Jùdiche e li dabat potestade summa, mantenende peròe su potere de ratificare sos attos e accordos chi pertoccaban su rennu intregu, chi si li nabat "su Logu" (paragula chi benit dae su latinu anticu *stlocus* e a pustis mudau in *locus*, de radìchina indo-europea **stel-* chi istat pro "pònner"). S'organu mantenìat su trettu e fit su depositarju de soberanìa.

Su mazistrau prus mannu de sa Corona fit su Judiche etottu, chi a bìas unu curadore (un'ispetzie de presidente de Provìntzia) o unu majore (sindicu) podìat supprire in locu suo; sos collettorios si fachìan o in Capu de locu (o in ube fit su judiche) o in sas biddas in ube bi nde aìat tando prus bisonzu.

## Corona de Logu comente organu politicu
Comente organu politicu sa Corona de Logu depìat elegher a su Judiche e cuntrollare su chi fachìat. In su "collectu" (commo "collettu") si atobiàban in Capu de Locu unu rappresentante de cada curadoria, sos piscamos, duos rappresentantes de su Capu de Locu chi los eleghìan jurados, e duncas su *Judex sive rex* fit incoronau chind unu sistema elettivu-ereditariu sichinde lìnia masculina e, in alternativa, cussa feminina.

Su Judiche tenìat lezittimidade a gubernare in supra de unu accordu chin su populu (su *bannus-consensus*): cando mancabat, su Judiche si podìat facher rùgher dae tronu e fintzas, in ocasione de attos graes abberu de tirannìa, facher ucchìder dae su populu etottu, chene chi custu podìat nòcher a sa familia de su Judiche ruttu in disgrassia: si tenet testimonia istorica chi custu siat sutzessu in sos Judicados de Arbaree e de Torres.
Dover

**Dover** ([ˈdoʊvər]) est una bidda de unos 28.000 bividores de sa Gran Britànnia, posta in sa parte Sud-orientale de s'Inghilterra.

Daet nòmene sa s' istrintu chi istesiat s'ìsula de Britànnia Manna de sa Frantza.
Wilmington (Delaware)

**Wilmington** (in limba Lenape: Paxahakink, Pakehakink) est una bidda de unos 71.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, tzentru majore de s'istadu de Delaware. S'agatat in sa *Contea de New Castle* de chi est sea.

Su nòmene ddi fiat dadu de su meri de sa colonia Thomas Penn, in onore de s'amigu Spencer Compton, Conte de Wilmington, chi fiat primu ministru in su rènniu de Giorghi II de Gran Britànnia.
Il Maestrale

**Il Maestrale** est una domu imprentadora sarda, fundada in Nùgoro in su 1992, cun s'iscopu de criare unu logu de incontru pro favorire s'isvilupu culturale màssimu in su campu de sa litteradura, ma finas cussu de pubbricare testos de litteradura de autores sardos (chi 'oltas meda fit difitzile a acciappare) e pro su matessi motivu de iscrittos subra sa Sardigna.
Sas primas initziativas diffattis fin istadas cussas de torrare a pubbricare iscrittos de autores connotos comente Maria Giacobbe, Francesco Masala, Giovanni Lilliu, Giuliu Angioni, Sergio Atzeni, Salvatore Cambosu, Grazia Deledda, Emilio Lussu e àtteros. 
Ma meda importante est istada s'attividade de editoria de òberas de iscrittores giovanos, a cominzare dae Marcello Fois, Salvatore Niffoi, Flavio Soriga e andende. Non solu ma, da unu pagu e tempus in goi, sun istados puru traduidos autores istranzos comente su poete Serge Pey e s'iscrittore franco-romenu Petru Dumitriu.
Padanismu

Su **padanìsmu** est una forma de natzionalismu rezonalista chi cheret prus autonomia, o fìntzas s'indipendentzia dae s'Italia, pro unu trettu mannu chi sos attivistas li naran "Padania".

Sa Liga Nord, una federassione de partidos rezonales in Italia de susu, est s'assotziu politicu padanista prus mannu, ma bi nde at peri atteros minores (comente sa Liga Padana e sa Liga Padana Lombardia, pro esempiu).

In su 1996, bi at apiu unu movimentu separatista chi an fundàu in Venetu e est addurau pacu, su Movimentu Indipendentista Padanu, in ube aìan decraràu una non menzus pretzisada "Repubrica Federale de Padania". Un'atteru, sa Repubrica Federale Veneto-Padana, fit naschiu in su 1999 e est adduràu issu puru pro carchi annu ebbìa.

Bi at fintzas sa presentzia de intellettuales, comente a Gilberto Oneto, Giancarlo Pagliarini, Leonardo Facco e a pustis Gianfranco Miglio, chi sì nche fin andaos dae sa Liga ma sichin a esser padanistas cumbintos. In su mese de jannarju de su 2002 unu ex-editorialista de *La Padania*, de lùmen Gianluca Marchi, at prubicàu su paperi online * L'Indipendenza *, chi punnat a esser sa boche de su padanismu libertarianista. Oneto, Pagliarini e Facco sichin a bi iscrìver articulos in custu zornale.
LOL (internet)

**LOL** est unu elementu meda a cumone in su limbazu de Ìnternet, chi bolet nàrrer "rider a iscracàllios" (dae s'inglesu *laughing out loud*).
Tolosa

**Tolosa** (frantzesu: *Toulouse*, in otzitanu: *Tolosa*) est una tzitade de su sud est de sa Frantza, capitale de su dipartimentu de su Arta Garona e de s'ex-rezone Midi-Pireneos e de s'atule nou istituida rezone de Otzitània.  Est fintzas sa capitale culturale de s'Occitània.
In su 2012 aiat 449 328 abitantes.

## Àteros progetos
Colùmbia (Carolina de Sud)

**Colùmbia** est una tzitade de unos 133.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Carolina de Sud e sea de sa *Contea de Richland*.

Sa bidda s'agatat a su tzentru de una area metropolitana de unos 800.000 residentes, segunda prus manna in s'istadu a fatu de sa de Greenville. 

Su nùmene de Colùmbia ddi fiat dadu in onore de Cristolu Columbu.
Greenville (Carolina de Sud)

**Greenville** est una bidda de unos 61.400 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa *Contea de Greenville* in Carolina de Sud. 

S'àrea urbana contat unos 400.000 residentes, e s'area metropolitana in ue est posta unos 851.000, chi nde faghent sa prus manna de s'istadu.
Patricia Urquiola

Est una designer chi aiat istudiadu in sa Facultade de architetura de Madrid e in su Politecnicu de Milano, inue s'est laureada in su 1989, est istada assistente de Achille Castiglioni e de Eugenio Bettinelli in su Politecnicu e in s'École nationale supérieure de création industrielle (ENSCI) de Parigi. Est istada influenzada meda dae Bruno Munari
A su mamentu vivet e trabagliat in Milano.

Collaborat cun sa mezus dittas de design de Itàlia comente sa B&B Italia, Moroso, Alessi, Kartell, Flos e gai.

Tra sos pezos pius importantes bi sunu sa Poltrona Tropicalia, Poltrona Volant, Poltrona Antibodi, Panchina M'Afrique Vaso Matelasse, Lampada Tatou, Tavolino H 44. Ma sunu ater e tantu importantes sas ceramicas.

## Notas


## Agantzos dae fora
*Situ uffitziale
Carolina de Sud

Sa **Carolina de Sud** (in inglesu **South Carolina** [/ˌsaʊθ kærəˈlaɪnə/]) est unu istadu postu in sa regione de sud-estu de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale e tzitade majore est Colùmbia.

Su nomìngiu est *"The Palmetto State"* (S'Istadu de sa Pramighedda).
## Geogrfia
Allàcanat a su norte cun sa Carolina de Nord, a su suddu e uestu cun sa Geòrgia, e a s'estu cun s'Ocèanu Atlànticu.

In istèrrida sa Carolina de Sud est sa de 40 de sos 50 istados federados, e sa de 24 in contu de populatzione.
## Istòria
In passadu, cando fiat colònia, est istada aunida a sa Carolina de Nord in sa *Porvìntzia de Carolina*. 

Comente sotziedade, sa de sa Carolina de Sud est crèschida apoderende·si·nche subra s'iscravidade. Giai in su 1708 sa majoria de sa populatzione fiat cumposta de iscravos, in manna parte nàschidos in Africa.

A cara de sa Rivolutzione Americana fiat sa prima colonia de sas trèighi a si decrarare indipendente de sa corona britànnica e a pustis sa de 8 chi aiat ratificadu sa costitutzione de sos nàschentes Istados Unidos, su 23 de maju 1788. 

Su 20 de nadale 1860 fiat su primu istadu a votare pro sa setzessione. Est torrada a intrare in s'Unione su 25 de làmpadas 1868.

A pustis de sa Gherra Tzivile sa Carolina de Sud est istada logu de tensione intre biancos e nieddos. Mancari sas autoridades fiant resissidas a nche bogare su Ku Klux Klan, grupos paramilitares - sas Camisas Rujas -aterrighinaiant sos afro-americanos de manera chi no votarent a sas eletziones.

Sos nieddos fiant unu 58% de sa populatzione totale ma non teniat perunu deretu polìticu, sos cogios intre biancos e nieddos o chie si siat cun aràntzia niedda fiant controidos.

In die de oe sa Carolina de Sud tenet su prus bàsciu peschentu de fèminas in su parlamentu de istadu in sos Istados Unidos (10% contra una mèdia natzione de 23,7%) e est fintzas unu de sos cun prus acuntèssidas de fèminas bochidas de òmines. 

## Àteros progetos
Imelda Marcos

**Imelda Marcos**, nàschida **Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez-Marcos** (Manila, 2 de Trìulas 1929) est una polìtica filipina, fiuda de su de 10 presidentes de FIlipinas Ferdinand Marcos.
Flòrida

Sa **Flòrida** (in inglesu: [ˈflɒɹɪdə], [ˈflɑɹɪdə]; in ispagnolu: [floˈɾiða]) est unu istadu de sa regione de Sud-Estu de sos Istados Unidos. Sa capitale est Tallahassee, sa prus manna tzitade Jacksonville, sa prus manna àrea metropolitana sa de Miami.

Su nomìngiu est *"The Sunshine State"* (S'Istadu de su Sole Lughente).

## Geografia
Sa Flòrida est su de 22 prus istèrridos, su de 4 cun prus populados, su de 8 cun prus arta densidade de bividores de sos 50 istados aunidos.

S'istadu est in manna parte una penìsula cumposta de terrenu de origines sedimentària chi istat a artària meda bàscia o a livellu de su mare. In s'uestu si ghetat a su Gulfu de Mèssicu, in s'estu in s'ocèanu Atlànticu. Allàcanat in su norti cun Alabama e Geòrgia. Sa costa meridionale s'agatat a unos 150 km de s'ìsula de Cuba, a illargu in sud-estu s'agatat s'artzipelagu de sas Bahamas.

## Clima
Su clima mudat de sub-tropicale in su norti a tropicale in su sud. Sa Flòrida est menatzada de araganos fitianamente.
## Istòria
Sos primos isproradores suos sunt istados sos ispagnolos in su 1513, ghiados de Juan Ponce de León, chi ddi at dadu su nòmene de La Flòrida (chi cheret nàrrere *sa [terra] frorida*). Est istada a coa una colònia e est diventada istadu de sos Istados Unidos in su 1845. A pustis de sa gherra tzivile, comente àteros istados de su sud est istada logu de segregatzione ratziale. Oe est caraterizada de una comunidade ispànica meda numerosa (unos 20% de sos bividores tenet s'ispagnolu a limba mamma) e populatzione in crèschida lestra.
## Economia

S'economia s'apoderat subra su turismu, massaria, trasportos.

## Àteros progetos
Tallahassee

**Tallahassee** est una tzitade de unos 181.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Flòrida e sea de sa *Contea de Leon*.

Est capitale de sa Flòrida de su 1824, in antis chi èsseret ordingiada a istadu. Tando si naraiat galu *Territòriu de Flòrida* difatis.

S'àrea metropolitana contat unos 375.000 residentes.
Jacksonville (Flòrida)

**Jacksonville** est una tzitade de unos 842.600 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in Flòrida. Est sea de sa *Contea de Duval*.

Jacksonville est sa bidda prus manna de sa Flòrida, sa prus manna de sos Istados Unidos Sud-Orientales e sa de 13 de sa natzione.

S'àrea metropolitana contat 1.345.600 residentes
Oviedo

**Oviedo** este sa capitale e sa tzitade mazore de sas Asturias. Ada una populatzione de unos 190.000 abitantes.
## Àturus progetus
Indiana

S**'Indiana** (/ɪndiˈænə/) est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Otzidente Mèdiu e in sa de sos lagos mannos. Sa capitale e prus manna tzitade est Indianàpolis.

Su nomìngiu est "The Hoosier State." Hoosier est su nòmene cun chi sos americanos inditant sos bividores. S'etimologia non si connòschet.

## Geografia
In su norti-uestu tenet bessida in su lagu Michigan. Allàcanat in su norti cun su Michigan, in s'estu cun s'Ohio, in su sud cun su Kentucky e in s'uestu cun s'Illinois.

Est su de 38 prus istèrridos e su de 16 prus populados istados intre sos 50 istados aunidos.

## Istòria
Su territòriu de s'Indiana fiat bìvidu de pòpulos indianos algonchinos in antis de sa colonizatzione europea. Sos primos isproradores sunt istados sos frantzesos, chi dd'aiant tzedidu a sos inglesos in su 1763. De su 1783 fiat passadu a sos USA, chi nde faghiant parte de su *Territòriu de Norti-Uestu*.   

Sa zona de norti fiat ocupada de gentes de sa Noa Inghilterra e de su New York, sa de mesu de gentes chi beniant de sa regione de Atlànticu Mèdiu e de s'Ohio, antamas sa meridionale de gentes chi beniant de sos istados de Sud, mascamente de Kentucky e Tennessee.  

Est istadu ammìtidu in s'Unione s'11 de nadale 1816. Fiat su de 19 a b'intrare.

## Economia
S'economia de s'Indiana s'apoderat traditzionalmente subra su cultibu de trigainde, ma fintzas s'indùstria est isvilupada.

## Àteros progetos
Indianàpolis

**Indianàpolis** est una tzitade de unos 820.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale e tzidade majore de s'istadu federadu de Indiana. Est sea de sa *Contea de Marion*.

Est sa de 12 biddas prus mannas de sa natzione. S'àrea metropolitana, chi contat unos 2 milliones de residentes, est sa de 29 prus mannas de sos Istados Unidos.
Nieddera

Su **Nieddera** est unu binu nieddu IGT produidu de una ratza de bide de chi s'agatant coltivos mescamente in Sardigna, pro unu totale de 113 ètaros, cuntzentrados a su 97% in sa badde bàscia de Tirsu. 

Produtziones majores si nd'agatant in Crabas, s'apendìtzu suo de Soanas, in Nuraghinieddu (fratzione de Aristanis), Arriora, Nurachi e pagus àteras biddas de sa zona. Foras de Sardigna bi nde sunt in Frantza in sa zona de Montpellier e in Italia in Bari e in Conegliano.

S'orìgine de su cultivu non est segura, ma a sos tempos de pùnicos e fenìtzios,  in su territòriu de su Sinnis esistiat giai.

## Bibliografia
Gianni Nieddu, *Vitigni della Sardegna*, Convisar
Conegliano

**Conegliano **o fintzas** Conegliano Veneto** (in venetu *Conegiàn* o *Conejàn*)* *est unu comunu de unos 34.200 bividores de su Venetu, chi s'agatat in sa provìntzia de Treviso. Est sa segunda prus manna bidda de sa provìntiza a fatu de cu cabulogu.
Umberto Eco

Est siguramente unu de sos intellettuales chi at pius influentziadu sa cultura italiana daboi de sa segunda gherra.
Illinois

S**'Illinois** (ˌɪlɨˈn�"ɪ/  il-i-noy) est un'istadu chi faghet parte de sos Istados Unidos de Amèrica. Est postu in sa regione de otzidente mèdiu. Sa capitale est Springfield, sa prus manna tzitade Chicago.

Tres presidentes de is Istados Unidos benint de s'Illinois: Abraham Lincoln, Ulysses S. Grant e Barack Obama. Ronald Reagan aiat sighidu carriera polìtica in Califòrnia, ma est istadu su solu presidente nàschidu e crèschidu in Illinois. S'Illinois tenet luminada de signaladore de s'andeju in chistiones sotziales, culturales e polìticas.

Is nomìngios sunt *"Land of Lincoln"* (Terra de Lincoln) e *"Prairie State"* (Istadu de sa Prateria). Est su de 5 prus mannos istados e su de 25 prus populados de sos 50 istados aunidos.

## Geografia
Allàcanat in su norte cun su Wisconsin, in su norte-estu bessit in su lagu Michigan, in s'estu tenet làcana cun s'Indiana, in sud-est cun su Kentucky, in su sud-uestu e uestu cun su Missouri, in su norte-uestu cun s'Iowa.

## Istòria
Mancari oe sa manna parte de sos bividores istent a giru de Chicago, in su norte, sa prima zona de s'Illinois chi est istada ocupada de europeos est sa de s'uestu e de sud fache a norte. Is primas cussòrgias de colonizadores, chi beniant mescamente de Kentucky, torrant a coa in is primos annos de su sèculu de 19. Fiat fatu istadu in su 1818. In is deghinas de annos chi fiant sighidos sa populatzione est crèschida meda gràtzias a s'arribu de emigrantes tedescos e isvedesos.

In su sèculu de 20, intre is duas gherras mundiales, s'istadu at connotu isvilupu de s'indùstria in su norte e est istadu tzentru mannu de manìgiu. Sa populatzione s'est fintzas arrichida de bividores de orìgine afro-americana.

## Economia
S'Illinois tenet economia disvariada, ma est prus isvilupada in s'àmbitu de is trasportos. Su portu de Chicago, in su norte connetet s'istadu a àteros portos de importu chi bessent in sos lagos mannos, cun s'ocèanu Atlànticu peri su frùmene Santu Larentzu e peri su frùmene Illinois cun su Mississippi. S'aeroportu internatzionale de sa tzitade est unu de is prus trafigados de su mundu. In sa parte tzentrale e meridionale de s'istadu s'agatant tzitades industriales pitias, ma susetotus coltivos. Medas  fintzas is risursas naturales, comente carbone, linnàmene, petròliu.
## Àteros progetos
Kentucky

Su **Kentucky** (/kɨnˈtʌki/), uffitzialmente *Commonwealth of Kentucky*, est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica, postu in sa regione de Tzentru-Sud-Estu. sa capitale est Frankfort, sa tzitade prus manna Louisville.

Allàcanat in su norte cun Illinois, Indiana e Ohio, in s'estu cun Virgìnia Otzidentale e Virgìnia, in su sud cun Tennessee e in s'uestu cun Missouri

Su Kentucky fiat in orìgine parte de sa Virgìnia. Est intradu in is Istados Unidos comente istadu de 15 in su 1792. 

Est su de 37 prus istèrridos istados e su de 26 prus populadu de sos 50 de sa federatzione.

Su Kentucky contat su nùmeru majore de esemplares de cherbos e de dindos in sa natzione.

Su nomìngiu est *"Bluegrass State" *(Istadu de s'Erba Leperina), dadu de su fatu chi in is paschidòrgios s'agatat meda de custa erba.
## Àteros progetos
1616

S'annu **1616** ((MDCXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.

* Su 22 de abrìle fit mortu Miguel de Cervantes
* Su 23 de abrìle fit mortu William Shakespeare
Crannatza de Aristanis

Sa **Crannatza de Aristanis** (o **crannàcia** segundu sa bidda) est unu binu biancu DOC chi podet èssere produidu in sa provìntzia de Aristanis.

Sas biddas nodias pro èssere produtoras de crannatza de calidade prus fine sunt Boàtiri, Arriora e Tzeddiani, ma fintzas Santeru, Sabarussa, Crabas e Nurachi tenent lumenada bona meda. Àteras biddas chi dda produint sunt Simajori, Simaghis, Tramatza e Tzrofolliu e craramente Aristanis (mescamente in territòriu de is apendìtzios de Nuraghinieddu, Màssama, Donigalla Fenugheddu e Sibì), ma si nde podent agatare cultivos fintzas in Milis, Narabuia, Ollastra, Prammas e Santa Justa.

Sa crannatza cheret bufada a apetiteri cun temperadura de 8-10 °C e a unos 12 °C de acumpangiamentu a mandigares cun sabores meda fortes comente butàriga e casu àspidu o fumiadu. Primorosu s'acostamentu cun is durches, mègius chi de mèndula.

## Istòria
Sas orìgines sunt antigas meda. Su faeddu crannatza est de orìgine ibèrica, mentras chi sa tradutzione de su nùmene in limba italiana (*Vernaccia*) benit dae su latinu *vernaculum*, e su primu tzinnu istòricu iscritu torrat a coa in su 1327, in unu lìbru cunservadu in Igresias.

In època giuigale, pro chèrrere de Lionora de Arborea fiat postu òbligu de prantare bide in totu sas terras rodias, cun leges sèberas de tutela.

In s'acabu de su de 19 sèculos, sos fundos de bide pro crannatza, comente sos de bide fiant ochidos de unu babbautzu parassita, sa fillòssera, a ant pòdidu èssere sanados petzi cun s'infertura in fundos de bide americanos.

A pustis de sa II gherra mundiale sa produtzione at torradu a crèschere e sos produtores si sunt aunidos e ant otentu tzertificatzione de orìgine controllada.

Sos annos 90 ant intamas bidu una perta de interessu in sa crannatza de parte de sos produtores, sende chi su ddu fàghere cheret ispesas mannas, ma fintzas sa dimanda de sos consumadores at basciadu.
## Produtzione
*Provìntzia, istasone, volume in etolitros*
*Oristano  (1990/91)  1354,53  
*Oristano  (1992/93)  3559,89  
*Oristano  (1993/94)  4619,1  
*Oristano  (1994/95)  1492,6  
*Oristano  (1995/96)  1352,14  
*Oristano  (1996/97)  1039,22
## Riferimentos
1785

S'annu **1785** (MDCCLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Kansas

Su **Kansas** (/ˈkænzəs/ kan-zəs) est unu istadu de is Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Midwest. Sa capitale est Topeka, sa tiztade prus manna Wichita.

Pigat nòmine de sa tribù nativa de *Kansa* chi bi biviat unu tempus. Su faeddu originale (pronuntziadu kką:ze) est fitaniamente traduidu *gentes de su bentu de sud*, ma est dàbile chi non siat custu su significadu beru.

Su nomìngiu est *"The Sunflower State"* (S'Istadu de is Girasoles). Est fintzas naradu *"The Wheat State"* (S'Istadu de su Trigu).

## Geografia
Allàcanat in su norte cun Nebraska, in s'estu cun Missouri, in su sud cun Oklahoma e in s'uestu cun Colorado.

Su Kansas est su de 34 prus populados e su de 15 prus istèrridos istados de is 50 de sa federatzione.

## Istòria
Su territòriu est istadu bìvidu de nativos pro sèculos. Is tribùs chi biviant in s'estu  istaiant in cussòrgias a longu de is baddes de frùmenes, is chi istaiant in s'uestu, fiant semi-nòmades e biviant de cassa de bisontes. 

Is primos europeos aiant imcomintzadu a dd'ocupare in is is annos 30 de su sèculu 19 e fiant crèschidos in nùmeru de is annos 50 de su sèculu matessi, intre tensiones polìticas semper prus graes in chistione de iscravidade.

Cando fiat autorizada uffitzialmente s'ocupatzione, in su 1854, bi fiant lompidas trumas de colonizadores siat de sa Noa Inghilterra chi fiant abolitzionistas, siat de su Missouri, chi dd'istaiat in sa làcana de estu e chi fiant antimas a favore de s'iscravidade. Nde fiat cunsighidos disòrdines e violèntzias, chi aiant tentu agabbu isceti su 29 de ghennàrgiu 1861, cun prevalessa de is abolitzionistas e intrada in s'Unione. A pustis de sa gherra tzivile, sa populatzione est crèschida meda in presse. 

## Economia
In die de oe s'economia est acapiada mescamente a sa massaria, chi produit trigu, mèlica e ressole.
## Àteros progetos
Louisville (Kentucky)

**Louisville** est una tzitade de unos 557.800 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu de Kentucky, in ue est sea de sa *Contea de Jefferson*. Est sa tzitade prus manna de s'istadu.

Pigat nòmine de Re Luisu su XIV de Frantza.
Frankfort (Kentucky)

**Frankfort** est una bidda de unos 27.000 bividores de is Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Kentucky e sea de sa *Contea de Franklin*.