open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tskhinvali

thumb|276x276px|
Posidura de Tskhinvali in s'Ossètzia de Sud
**Tskhinvali** (fintzas **Cchinvali** o **Cxinvali**) est una bidda de unos 34.000 bividores chi, segundu is divisiones amministrativas de sa Geòrgia s'agatat in sa regione de Shida Kartli, ma *de facto* est capitale de sa repùblica de Ossètzia de Sud, cunsiderada internatzionalmente parte de sa Geòrgia.

Tskhinvali est gemellada cun is àteras capitales de istados post-sovièticos non reconnòschidos de Tiraspol (in Transnìstria) e Sukhumi (in Abcàsia).
Ossètzia de Sud

S**'Ossètzia de Sud**, o **Regione de Tskhinvali** est unu territòriu perricadu e in parte reconnòschidu comente istadu, chi s'agatat in su Càucasu. Pèdidu de sa Geòrgia comente territòriu suo, s'Ossètzia de Sud est *de facto* una repùblica indipendente. 

S'istèrrida est de 3.900 km² e sa populatzione de unos 55.000 bividores, de chie sa prus parte bivet in sa capitale Tskhinvali, chi contat unos 35.000 residentes.

S'istadu at decraradu indipendèntzia de sa Geòrgia su 28 de onniasanti 1991. Sa resposta de su guvernu georgianu est istada de abolire s'autonomia de chi sa regione gosaiat, chirchende de dda torrare a cuntrollare cun sa fortza. A custos fatos est sighida una gherra, cumbàtida intre su 1991 e su 1992. Sa Geòrgia at pois ghiadu àteros cumbatimentos contra s'Ossetzia de Sud in su 2004 e 2008, s'ùrtimu de chi at tentu comente efetu una gherra intre Rùssia e Geòrgia, in ue is tropas russas ant torradu a cunchistare totu is territòrios chi cumponiant s'Oblast autònomu de Ossètzia de Sud.

A s'iscomintzu de sa gherra de su 2008, Rùssia, Nicaràgua, Venezuela e Nauru ant reconnòschidu s'indipendèntzia de s'istadu, intames de sa Geòrgia chi no nde reconnòschet s'esistèntzia comente entidade polìtica.

Sa Geòrgia, paris a manna parte de sa comunidade internatzionale, cunsìderat s'Ossètzia de Sud comente ocupada militarmente de is tropas russas e de su restu, s'istadu faghet aficu subra s'agiudu militare, polìticu e finantziàriu de sa Rùssia. Sa Rùssia non permitet a sa Cummissione de Monitoràgiu de s'Unione Europea de intrare in s'Ossètzia de Sud.

Comente Abcàsia, Nagorno-Karabakh e Transnìstria, s'Ossètzia de Sud est parte de cussas zonas post sovièticas cun *cunflitos astrados*. Custos bator istados tenent relatos bonos s'unu cun s'àteru e formant sa Comunidade pro sa Democràtzia e is Deretos de is Natziones.
## Àteros progetos
Repùblica de Nagorno-Karabakh

Su **Nagorno-Karabakh**, uffitzialmente** Repùblica de** **Nagorno-Karabakh** (in armenu: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն *Lernayin Gharabaghi Hanrapetut'yun*), o **Repùblica d'Artsakh **est istada una repùblica autoproclamada·si indipendente dae s'Azerbaigian, chi s'agataiat in su Càucasu meridionale. Sa capitale fiat Step'anakert, sa limba uffitziale s'armenu. 

Is làcanas suas sunt istadas definidas in sa fine de su cunflitu chi fiat incomintzadu in su mese de ghennàrgiu 1992 e agabbadu in su 1994, a cunseguèntzia de sa proclamatzione de indipendèntzia. 

Unos cantos territòrios in su norti-estu (sa regione de Šahowmyan e is làcanas orientales de is regiones de Martowni e Martakert) s'agatant a suta de su cuntrollu de s'Azerbaigian, mancari pretesos de s'Armènia a partes de su territòriu suo. 

Su Nagorno-Karabakh est una zona prus de totu montosa e rica de padentes, chi tenet istèrrida de 11.458,38 km² e populatzione de 143.000 bividores, de etnia armena e cun minorias curdas e russas.  

Allàcanaiat in su estu cun s'Armènia, in su norti e estu cun s'Azerbaigian e in su sud cun s'Iran. 

Sa majoria de sa regione fiat guvernada dae sa repùblica de Nagorno-Karabakh, istadu *de facto* indipendente ma non reconnòschidu, chi benit a èssere su chi cabudianamente fiat unu Oblast autònomu a intro de sa *Repùblica Sotzialista Soviètica de Azerbaigian* a su tempus de s'Unione Soviètica.

Dae sa fine de is cumbatas, in su 1994, rapresentantes de is guvernos armenu e azeros sunt istados in tratativas de paghe subra su status de sa regione. 

Sa decraratzione de indipendèntzia, chi torrat a coa a su 2 de cabudanni 1991, no at mai agatadu reconnoschimentu internatzionale de perunu istadu rapresentadu in s'ONU.

Sa Repùblica d'Artsakh at agabbadu de esìstere su 1 ghennàrgiu de su 2024. S'Azerbaigian tenet sa soberania de sa regione, ma sa parte manna de sa populatzione sua s'est mudada a Armènia.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Step'anakert

**Step'anakert** (in armenu *Ստեփանակերտ*, in azeru *Xankəndi*) est una comunidade urbana chi contat unos 53.000 bividores, capitale de sa repùblica *de facto* indipendente de Nagorno-Karabakh, chi no est però reconnòschida de perunu istadu. 

Mancari uffitzialmente parte de s'Azerbaigian is bividores de Step'anakert, e comente issos casi totu is de su Nagorno-Karabakh sunt de etnia armena. Sa populatzione azera at difatis abandonadu sa bidda a pustis de sa gherra de su 1992.
Yaren

**Yaren** (in passadu narada fintzas **Jarren** o **Makwa** o **Moqua**) est una bidda de unos 800 bividores e capitale *de facto* de s'istadu de Nauru, sende chi est in ie chi s'agatant is istitutziones guvernativas.

In realidade sa repùblica de Nauru non tenet un capitale uffitziale. Su distretu de Aiwo, chi tenet populatzione pagu prus numerosa, est difatis fatufatu inditadu comente cabulogu.
Nauru

**Nauru**, uffitzialemente **Repùblica de Nauru** (in inglesu **Republic of Nauru**; in nauruanu **Ripublik Naoero**), est un'ìsula de sa Micronèsia, in su Patzìficu meridionale. Is limbas uffitziales sunt s'inglesu e su nauruanu.

S'istadu est su solu in su mundu chi non tengiat capitale, mancari sa bidda de Yaren, chi est sa prus manna de s'ìsula bengiat fatfatu cunsiderada de ddu èssere.

Cun istèrrida de 21 km² e populatzione de unos 9.500 bividores, Nauru est s'istadu minore de su Patzìficu de Sud e su prus pagu populadu a fatu de Tzitade de su Vaticanu. Sa terra prus a curtzu, s'ìsula de Banaba in Kiribati, dd'istat 300 km a estu.

Populada de gentes micronesianas e polinesianas, in su sèculu de 19 Nauru fiat colònia de s'impèriu de Germània. A pustis de sa Prima Gherra Mundiale fiat assignada de sa Sotziedade de is Natziones a s'amministratzione de s'Austràlia, Noa Zelanda e Rennu Unidu.

Ocupada de is tropas giaponesas in sa Segunda Gherra Mundiale, fiat pois torrada a amministratzione fidutziària fintzas a s'indipendèntzia in su 1968.

Nauru est una ìsula de roca de fosfatu, rica de depòsitos chi s'agatant a curtzu de sa subrafaci, chi duncas faghent pagu dificurtosas is operatziones de bogadura. Gràtzias a custa risursa, intre sa fine de is annos 60 is prismo 70 de su sèculu de 20, s'stadu si podiat bantare de tènnere su prus artu rèdditu peròmine de su mundu.

Cando is reservas de fosfatu si sunt esauridas, bidu fintzas chi s'ambiente fiat graemente addanniadu de is atividades estrativas, s'istadu at dèpidu agatare in àteras fainas is cunditziones pro si afiantzare su benèssere mantentu fintzas a tando.

Nauru est duncas diventadu unu paradisu fiscale e tzentru de ritziclàgiu de dinare illegale. Tames de su 2001 a su 2008, e una àtera borta de su 2012 at atzetadu agiudu econòmicu de s'Austràlia in cambiapare de tzentros de acasàgiu pro is clandestinos chi lòmpent in Austràlia illegalmente.

Su presidente de Nauru ghiat unu parlamentu unicamerale de 19 mermos. S'istadu est mermu de is Natziones Unidas, de su Commonwealth de is Natziones, de sa Banca de Isvilupu Asiàtica e de su Forum de is Ìsulas de su Patzìficu, pigat parte fintzas a is giogos olìmpicos.

*Agentzia Internatzionale de is Energias Rennoàbiles*.
Jacqueline Bisset

## Filmografia

* *Cul de sac* di Roman Polanski (1966)
* *Casino Royale* (1967)
* *Bullitt* (1968)
* *The Life and Times of Judge Roy Bean* di John Huston (1972)
* *La nuit américaine* di François Truffaut (1973)
* *Murder on the Orient Express* di Sidney Lumet (1974)
Nicaràgua

Su **Nicaràgua**, ufitzialmente **Repùblica de Nicaràgua** (in ispagnolu: **República de Nicaragua** [reˈpuβlika ðe nikaˈɾaɣwa]) est su prus istèrridu istadu in s'istmu tzentru-americanu. Sa capitale est Manàgua.

## Geografia
S'istadu tenet istèrrida de 130.375 km2 e populatzione de prus de 6 milliones. Etnicamente est cumpostu pro su 65% de ammesturados, pro su 17% de biancos, pro su 9% de nieddos e pro su 5% de indìgenos. Sa limba uffitziale est s'ispagnolu, ma is tribùs nadias chi bivent in s'estu chistionant is limbas issoro.

Allàcanat cun s'Honduras in su norti e cun su Costa Rica in su sud, in s'estu tenet bessida in su mare Caraìbicu e in s'uestu in s'ocèanu patzìficu. S'istadu istat intre su de 11 e su de 14 grados a nosti de s'ecuadore, s'agatat duncas intregamente in sa zona tropicale. 

Geograficamente podet èssere partzidu in tre zonas printzipales: is basciuras de Patzìficu, is campedas tzentrales e is basciuras caraìbicas.  In su chirru a cara de su Patzìficu s'agatant is duos lagos prus mannos de s'Amèrica Tzentrale: su lagu Manàgua e su lagu Nicaràgua. S'ecosistema biològicu de su Nicaragua est ricu e disvariadu. In su territòriu si podent agatare vulcanos ativos.

## Istòria
S'impèriu Ispagnolu at cunchistadu sa regione in su sèculu de 16. Su Nicaràgua at pois balangiadu s'indipendèntzia in su 1821. De s'indipendèntzia, s'istadu est passadu atraessu perìodos de ambìssias polìticas, ditaturas e crises fiscales, chi intre is annos 60 e 70 de su '900 ant betidu a sa rivolutzione. Oe su Nicaràgua est una repùblica rapresentativa democràtica, cun istabilidade polìtica e in crèschida econòmica.

## Economia
Su Nicaràgua est unu de is istados prus poburos de is Amèricas: agiommai s'80% de sa populatzione si bivet cun prus pagu de 2 dollaros a die.
## Àteros progetos
Lingchi

**Lingchi** (*凌 遲* trad., *凌 迟* sempl., líng chípinyin), bortadu comente "protzessu chi andat a bellu a bellu" o "morte de sas milli secaduras" (*殺 千 刀*trad., *杀 千 刀*sempl.), fit una manera tzinesa pro bochire a unu cundannadu chi an impitadu a cumintzare dae su 900 a.D fintzas a cando non la an abullida in su 1905. In custa esecussione, su cundannadu lu bochìan impitande unu curteddu e faghende unu muntone de dannos a carena pro tempus longu. Su faeddu língchí benit dae sa descrissione de artziare a bellu a bellu in muntagna.

Su *lingchi* fit petzi pro sos crimines chi fin graes abberu, comente sa traittoria o sa bocchidura de sos mannos proprios. Si faghiat ligande sa persone chi fit cundennada a una palu de linna, e a custa lis segaìan sa carre a cantigheddos a sigunda de comente piachìat a su butzinu, ca sa leze tzinesa non naraìat meda in supra de su protzedimentu. A pustis, si daìat s'oppiu a su cundannadu ca de gai li dolìat prus pagu, in su mentras, e duncas non dismajaìat. Sa pena fit a tres libellos, su primu de umiliamentu, su segundu de morte lenta e doloroda, su de tres pro castigare su cundannadu fintzas a pustis chi sìnche fit mortu.

Custa manera de bochire a sos cundannados fit bènnida a immazine de sa Tzina tra sos otzidentales, chi nde criticaìan sos usos. Bi est in paritzos contos chi contan sa crudelesa tzinesa, comente in sa biografia de Genghis Khan de Harold Lamb.
Jagaru

Su **jàgaru**, **trighinu** o **cani pertiatzu** est unu cane sardu in impreu pro bardiare su masone e, in passau, pro lu facher gherrare chin atteros canes. Custa ratza, chi a commo no est galu reconnotta, foras de sa Sardinna si connoschet prus in atteros locos chi nono in Italia, grassias a unu amantiosu norvezesu de sos canes de mossa chi la at lumenàda in su zassu internet suo paritzos annos fachet.

Sicomente s'impreu suo fit in isviluppu direttu chin cussu de sa ratza, e non si at mai arresonàu de mesuras istandard, oje in dìe bi at una variedade manna fenotipica, mancari chi siat unu cane de mossa lepiu. In Sardinna custu cane si istimat meda, ma est misconnottu in Italia. In Sardinna custu cane tenet paritzos lùmenes sardos, sos prus impreàos sende "trighinu", "cani pertiatzu", "pastore gavoesu" e "sorgolìnu"; sa Carta de Logu, trattande de issu comente cane a bardia de sa propiedade, li narat **jàgaru** (lùmen anticu meda chi benit dae s'edade nuraghesa, tantu est beru chi per in Còssiga meridionale su cane in generale si narat *ghjacaru*). In italianu si mutit *dogo sardo* o *sardesco*.

Si trattat de unu cane de mossa lestru e resistente, forte e mannu meda. Est unu cane de traballu, chi tenet pedde a pilu curtzu a su solitu ruja, de colore castanzu, murra, nighedda o, belle semper, tigrada (dae cue su lùmen "trighinu" e "pertiatzu"). Sa mannesa de sos mascros est de 60 chentimetros minimu, ma no est cosa rara a nde atzappare de prus mannos galu.

Su jagaru est unu cane petzi sardu de bàrdia a masones o dommos, de catza e, in passau, de gherra. Su dibatitu a pizu de s'orizine de custa ratza sarda est apertu. Su zesuita Cetti, a chirriu de su 1700, descrivìat sos canes sardos comente un'unione perfetta tra unu cane lepperinu e unu cane grussu chi li dabat capatzidade meda, mentras chi in sa Carta de Logu de su Judicadu de Arbarée fit unu cane de temperamentu forte in impreu de bardia e defensa de su mere.

Sa pedde est aderente a sa carena, sa conca presentat trattos de sos canes de mossa chin isviluppu ladinu de sa barra, su murru est unu pacu prus curtzu de sa longaria de sa cherveddera; custu cane tenet dentes mannas chi serran sa bucca a fortiches, sannas longas meda e su intzisivu de tres est meda isviluppau. Sos ocros sun a su solitu de colore castanzu o pinnadellu: bi at de nàrrer chi medas esemplares, chi benin dae Gavoi, tenen ocros de colore tottu grogu. Sas ancas anteriores sun robustas, cussas posteriores puru e musculosas meda. Su pettus est isviluppau e sa longaria dae s'armu bi andat dae sos 56 a sos 68 chentimetros. Sos esemplares de commo pesan dae sos 30 a sos 45 kg.

## Aggantzos de fora
*Jagaru (''Dogo Sardo'') - descrissione chin fotografias
*Dogo Sardo
Manàgua

**Managua** (nòmine integru: *Leal Villa de Santiago de Managua) *est una tzitade de unos 1.028.000 bividores, capitale e bidda prus manna de su Nicaràgua. S'àrea metropolitana contat unos 2,5 milliones de residentes.

Sa bidda est capitale de su 1852.

Manàgua est sa tzitade prus manna de Amèrica Tzentrale a segus de Tzitade de su Guatemala.
Cani de lepuri sardu

Su **cane leperinu**, **cane curridore** o **cani de lepuri sardu** est una ratza de cane de sa Sardinna de mannesa mediana perfetu pro sa catza, chi nde at fatu in sos seculos unu cane resistente meda. Est lanzu, lestru e musculosu.

S'artesa mediana, tucande dae s'armu, andat dae sos 60 a sos 70 chentimetros pro unos 17-25 kg. Sa conca est longa e minore, chind unu murru longu belle su dopiu de cantu est longa sa cherbeddera, tenet ocros mannos e nare a punta. Sas dentes sunt isvilupadas, chin caninos acutados meda (cosa chi est comuna fintzas pro sas ateras ratzas tipicas de sa Sardinna). Su pilu est belle nudda o curtzu meda, modde a lu tangher, e podet tenner colore de s'arena, chi si istimat meda, ma fintzas nigheddu, arbu o tigradu in murinu (custu colore fachet picare a su cane su nomine "trighinu" in biddas comente Gavoi). Fisicamente si assimizat meda a sos canes de lepure chi impreàbant sos egìtzios.

Pro more de su fatu chi sos sardos lu impreàbant pro catzare, tenet un'istintu enorme; mancari chi, si bene pesàu dae su mere, si cumportet bene, su caratere suo est indipendente e a s'ispissu agreste.

No est una ratza de cane reconnota e, sende chi bi nd'at non prus de una chentina de esemplares peri tottu sa Sardinna, depet parare fronte a su periculu seriu chi podat iscumpàrrer in intro de pacu tempus.

## Aggantzos de fora
*Levriero sardo - descrissione chin fotografias
*Sos per i levrieri sardi a rischio di estinzione - la Nuova Sardegna
Amèrica Tzentrale

S**'Amèrica Tzentrale**, o **Tzentramèrica** est una regione geogràfica de su cuntinente americanu. In su cuntestu de su cuntinente intregu est cunsideradu unu sub-cuntinente.

Currispondet a s'istmu prus meridionale de s'àrea Nordamericana, chi faghet de acàpiu cun  s'Amèrica Meridionale

Tenet istèrrida de 524.000 km² e contat populatzione de unos 35 milliones de bividores.

Allàcanat in su norti cun su Mèssicu, in su sud cun sa Colòmbia, in s'estu si ghetat in su mare Caraìbicu e in s'uestu in s'Ocèanu Patzìficu.

## Cumponidura
S'Amèrica tzentrale est partzida in sete istados:
* Belize
* Costa Rica
* El Salvador
* Guatemala
* Honduras
* Nicaràgua
* Panamá
1890

S'annu **1890** (MDCCCXC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Ecuadore

S**'ecuadore** est sa circunferèntzia majore de sa subrafache de unu corpus tzeleste, perpendicolare a s'asse de rodiamentu e duncas paris distantziadu de is polos.

Sa latitùdine de s'ecuadore est, pro definitzione, paris a 0 e no tenet duncas sensu in currespondèntzia sua de chistionare de latitùdine norti o sud.

S'ecuadore partzit unu corpus tzeleste in duos emisfèrios, narados setentrionale e meridionale.

## Àteros progetos
Oriente Mèdiu

S**'Oriente Mèdiu **(in inglesu **Middle East**, in àrabu **الشرق الأوسط** *Ash-Shark al-awssat*, in persianu **خاور ميانه**, in turcu **Orta Doğu**, in curdu **Rojhilata Navîn**, in ebreu **המזרח התיכון**) est una regione geogràfica chi s'iscàmpiat intre tres continentes, prus de pretzisu intre s'ingrone sud-orientale de s'Europa balcànica (Turchia), sa parte norti-orientale de s'Àfrica (Egitu) e totu s'Asia de sud-ovest, fintzas a s'Iràn.

Tenet istèrrida de 7.293.609 km² e contat unos 400 milliones de bividores, partzidos in 17 istados.

Is grupos ètnicos majores chi bi bivent sunt is àrabos, persianos e turcos, sighidos de curdos, azeros, coptos, ebreos, arameos, maronitos, tzircassos, sòmalos, armenos, drusos e àteras etnias, chi formant minorias numerosas.

S'Oriente Mèdiu est s'àrea de su mundu in ue sunt nàschidas is tres religiones monoteistas de Ebraismu, Cristianesimu e Islamismu.

## Istados de Oriente Mèdiu
* Aràbia Saudita
* Bahrein
* Tzipru
*Emirados Àrabos Unidos
* Egitu
* Giordània
* Iràq
* Iràn
* Israele
* Kuwait
* Lìbanu
* Omàn
* Palestina
*Qatàr
* Sìria
* Turchia
* Jemen
Universidade do Estado de Minas Gerais

Sa **Universidade do Estado de Minas Gerais**, jamada comunemente **UEMG**, est una universidade cun sa sede in Belo Horizonte, in Minas Gerais, in so Brasile. 

S'universidade fit istada fundada in su 1989.
Parcu marinu Penisula de Sinnis-Isula de Malu Entu

S**'àrea mania aguardada Penìsula de Sinnis - Ìsula Malu 'Entu** est unu parcu naturalli de sa Sardigna chi s'agatat in sa provìntzia de Aristanis, prus de pretzisu in territòriu de su comuni de Crabas. S'istitutzioni torrat a su 12 de nadai 1997.

S'isterrit po 25,10 km² a longu a longu de costera e po 25.673 ha in su mari, in totu su territòriu de penìsua de su Sinnis chi fait pati de su comuni de Crabas, contendi duncas fintzas is duas ìsuas de Malu 'Entu e  de Su Cadallanu. 

Sa costera chi ddu cumponit tenit caraterìsticas vàrias, sendi a tretus rocosa, comenti in *Cabu Santu Marcu*, in *Seu* e in *Su Tingiosu*, intamas de atrus tretus aneosus, comenti in *Sant'Uanni*, e fatuvatu a longu a longu de totu sa lìnia de costera chi àntziat de sa ribera de *Maimoni* a sa de su* Pot'e s'Uedda*. 

In s'ìsua de Malu 'Entu si podit agatai anea in su chirru sud-estu, contra su chirru norti-uestu chi est de roca, Su cadallanu est imbecis unu iscòlliu de roca iscetis.

S'àrea Mania est pretzia a tanora de su gradu de aparu aplicau, in tres zonas:

* Zona A (aparu integralli). Custa zona tirat a totu sa pati de mari a su norti de s'ìsua de Malu 'Entu e a s'iscòlliu de Su Cadallanu. No est permìtiu de ddu intrai a àturus chi non siant is cricadoris e is addetus a sa tutela de s'ambienti;

* Zona B (aparu generalli). Custa est una zona in ui funt permìtias is atividadis umanas comenti sa pisca, is immersionis e sa navigatzioni, in su respetu de is critèrius de isvilupu sustenìbilli, atremenendi·nchi però s'usu de is risursas iscetis a is personas autorizadas;

*Zona C (aparu limitau). In custa zona point essi fatas totu is atividadis umanas chi non andint contra is règulas de tutela de s'àrea aguardada.
2008

S'annu **2008** (MMVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
2005

S'annu **2005** (MMV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
1924

S'annu **1924** (MCMXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Fattos

## Naschidos
* Franco Basaglia
* Marlon Brando
* Anthony Caro
* Diego Carpitella
* Eleonora Duse
* Luigi Nono
* Colin Ward

## Mortos
1923

S'annu **1923** (MCMXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Fattos

## Naschidos
* Shri Nirmala Mata ji Devi
* Giuseppe Fiori
*Tito Puente
*Antonio Siddi
*Italo Calvino
*Lorenzo Milani
*Conrad Bain

## Mortos
* Vilfredo Pareto
Condrocalcinosi

Sa **condrocalcinosi** est una artro-patia microcristallina, caraterizada de depositzione de cristallos de pirofosfatu de càlciu di-idratu (PFCD) in is tèssidos articulares.
## Classificatzione
Sa maladia si podet manifestare cun cuadros clinicos diferentes de chi benit sa classificazione in:
### asintomàtica
Custa forma non dat perunu sìntomu. est reconnota isceti gràtzias a unu esàminu radiogràficu chi permitet de distìnghere is depòsitos de su cristallu de PFCD.
### pseudo-guta
Custa forma si manifestat cun cuadru clìnicu de artrite acuta chi sa prus parte de is bortas s'agatat a su benugu, cun sìntomos meda simbillantes a is de sa guta.
### pseudo poli-artrite reumatòide
Custa forma si manifestat cun artrite crònica, carterizada de unfraduras chi torrant fatuvatu a duas o tres agiunturas diferentes de una borta a s'àtera.
### pseudo-artròsica
Custa forma est caraterizada de cuadru patològicu articulares crònicos subra chi si podent azùnghere o no fatuvatu unfraduras acutas.
### simil-neuropàtica
Est una forma meda grae, caraterizada pro addanniare s'agiuntura fintzas a dda distruere.
1917

S'annu **1917** (MCMXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Ryukyu movimentu de indipendentzia

Su **movimentu indipendentista Ryukyu** (*琉球独立運動* Ryūkyū Dokuritsu Undō) o **Repubrica de Ryukyu** (giapponesu: *琉球共和国*, Kyūjitai: *琉球共和國*, Hepburn: Ryūkyū Kyōwakoku) est unu movimentu pro s'indipendentzia de Okinawa e de sas isulas a curtzu a issa (Ryukyu) dae su Giappone. Su movimentu est nàschiu in su 1945, a pustis de sa Gherra de su Patzificu. Sos de Okinawa pessàban, cando fit cumintzada s'occupatzione militare americana, chi sas isulas Ryukyu depìan esser un'istadu a banda, imbetzes de esser torradas a su Giappone. Su prus de sa zente aìat ispintu pro chi sas isulas seren unìas impare a su Giappone, credende chi de custa manera s'occupatzione americana podìat acabbare. Sas isulas fin torradas a su Giappone in su 15 de Maju de su 1972, chin su lùmen de "Prefettura de Okinawa". S'accordu de securesa, firmàu in su 1952 tra Istados Unidos e Giappone, bi at peròe mantesu sa presentzia militare istadounidensa, tantu est beru chi, fintzas a pustis de s'aunimentu chin su Giappone, oje in die sos americanos in cughe sichin a bi tenner su 60% de bases militares giapponesas (numeros chi si accurtzian meda a cussos sardos, in contu de terachias militares anzenas). Custa cosa at fattu torrare a crescher su sentidu politicu indipendentista pro sa libertade de sas Ryukyu.
Tilipu IV de Ispagna

**Tilipu IV d'Asburgo**, in ispagnolu **Felipe IV** (Valladolid, 8 de abrile 1605 – Madrid, 17 de cabudanne 1665), naradu fintzas T*ilipu su Grandu* (Felipe el Grande) o *Su Re Praneta* (El rey Planeta), est istadu re de Ispagna de su 1621 fintzas a sa morte, soberanu de is Paisos Bàscios ispagnolos e fentzamentas re de Portugallu e de Algarve comente Tilipu III (in portughesu Filipe III) fintzas a su 1640.

A sa morte sua in su 1665, s'Impèriu Ispagnolu aiat azuntu sa prus manna istèrrida territoriale, ma fiat fintzas in crisi, sende chi su re teniat pagu firmesa, e no aiat abiadas is riformas polìticas chi s'impèriu abisongiaiat.
Xàtiva

**Xàtiva** in valencianu e **Játiva** in castillanu, est unu comunu ispagnolu de unos 29.500 bividores, chi s'agatat in sa comunidade autònoma valenciana.
## Àteros progetos
Costera

**Sa Costèra** (in italianu **Goceano**) est una regione istòrica de sa Sardigna tzentru-setentrionale, chi s'agatat in sa provìntzia de Tàtari.

Tenet istèrrida de 480 km² e pobulatzione de unos 13.000 bividores, partzidos intre de is comunas de Anela, Benetùti, Bono, Botidda, Isporlatu, Illorai, Nule, Su Burgu, Urtei.

Sa Costera est formada de unu tretu de su lutone superiore de su frùmene Tirsu, a fache de chi s'incarat sa cadena montosa chi dat su nòmine a sa regione etotu, in ue s'agatant is montes *Rasu* (1259 m) e su pitzu *Masiennera* (1157 m).

Is fainas printzipales de sa zona sunt sa massaria, su pastoriu e s'isfrutu de is risursas de is padentes.
Zaragoza

**Zaragoza** (in ispagnolu e aragonesu, in cadalanu **Saragossa**) est una tzitade de unos 682.000 bividores de s'Ispagna, cabulogu de sa regione de Aragona e de sa provìntzia e comarca omònimas. Est sa de chimbe tzitades de Ispagna pro nùmeru de bividores e sa de bator pro isvilupu econòmicu.

Est posta a unos 300 km a tesu de Madrid, Bartzellona, Bilbao, Valencia e Tolosa. Sa posidura tzentrale nde faghet duncas logu de comunicatziones de importu.

Geograficamente s'agatat in sa zona norti-orientale de Ispagna, in s'oru de dereta de su frùmene Ebro e a su tzentru de una basciura istèrrida, una borta desèrtica, ma oe fèrtile gràtzias a òperas de canalizatzione e abbadura, chi cumpensant s'iscassia de proinosidade, in ie intre de is prus bàscias de Ispagna. 

Est sede de archibìscamu e de universidade.
## Àteros progetos
Cortes Apertas

**Cortes Apertas** est una manifestada chi bi at a accabu de chida tra Capidanne e Nadale in 27 Comunas de sa Provìntzia de Nùgoro. Cada chida, ind una bidda, sas domos istoricas aperin sas cortes suas, e in cue si daet su cumintzu a unu percussu enogastronomicu e artisticu. In intro de sas paritzas cortes, figuran sos mistieris traditzionales, comente su traballamentu de sa lana, sa tribuladura, sa pulidura e sa regorta de tricu, mentras chi in sas prattas de bidda si fachen ispettaculos de ballos e cantos populares. A carchi annu e passa, sa manifestada est bènnia a diventare pro sas biddas unu de sos appuntamentos chi tenen prus importu in s'istajone turistica, fachèndebi accudire milli e milli atteros, siat sardos siat istranzos.

Sa manifestada est nàschia in su 1996 in Ulìana, grassias a s'imprendidore Luigi Crisponi. Sa punna fit de torrare alinu a sas cortes, dommos e tzentros istoricos de sas biddas, chi s'ispopulamentu (grae meda peri tottu sa Sardigna) est uchidende a bellu a bellu, e fintzas pro dare cara a su turismu de intro ind un'istajone comente cussa de attonzu.
Almuniente

**Almuniente** (in aragonesu **Almunient**) est una bidda de unos 580 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona
## Àteros progetos
Croce Rossa Italiana

Sa **Croce Rossa Italiana** (in limba sarda tiat esser *Rughe Ruja Italiana* o *de Itàlia*) est una associatziòne de interèssiu pùblicu e faghet parte de s'Organizzazione de sa Croce Rossa e Mezzaluna Rossa Internatzionale (Rughe Ruja e Mesaluna Ruja), operende in totu sa Repùblica Italiana.
Pina de Ebro

**Pina de Ebro** est una comuna de unos 2.200 bividroes de s'Ispagna chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona.
## Àteros progetos
Sástago

**Sástago** est unu comunu de unos 1.400 bividores de Ispagna, chi s'agatat in sa comunidade autònoma de Aragona.
## Àteros progetos
Aragona

S**'Aragona** (in ispagnolu e aragonesu **Aragón**, in cadalanu **Aragó**) est una comunidade autònoma de su norti-estu de s'Ispagna. 
Su cabulogu e sa bidda prus manna de sa regione est Zaragoza.

Tenet istèrrida de 47.719 km² e pobulatzione de 1.308.563 bividores (2016).

S'Aragona allàcanat in su norti cun sa Frantza (regiones de Acuitània e Midi-Pyrénées), in s'estu cun sa Catalugna, in su sud cun sa comunidade valenciana, in s'uestu cun sa Castilla-La Mancha, Castilla y León, La Rioja e Navarra.

S'Aragona est partzida in tres provìntzias: Zaragoza, Huesca e Truel, chi benint ispartzidas in 33 comarcas (unidades teritòriales cun autònomia amministrativa limitada).
## Àteros progetos
Ponza

**Ponza** est sa prus manna de is Ìsulas Pontinas e unu comunu italianu de unos 3.350 bividores chi s'agatat de sa provìntzia de Latina in su Lazio 
## Àteros progetos
Gerba

**Gerba** (in arabu: **جزيرة جربة**, *Jazirat Jarba*, o *Jerba*, *Jarbah* o *Girba*; bèrberu e arabù dialetale: *Jerba* [ʒərba]) est sa prus manna isula de s'Àfrica de su norti. 
S'agatat in su gulfu de Gabès, ananti de sa costera de sa Tunisia.

S'ìsula tenet istèrrida de 514 km² e pobulatzione de unos 140.000 bividores. Sa bidda prus manna, chi contat unos 65.000 bividores, est Houmt Souk.

A primìtziu de su sèculu de 20, s'ìsula de Gerba teniat unos 40.000 bividores, de chie chnetinas de maltesos catòlicos, chi si balangiaiant su pane gràtzias a sa pisca de ispòngias.

Est unu de is pagus logus de sa Tunisia in ue si chistionet galu su berberu (in sa biddighedda de *Guellala* (berb. *Iqellalen*) e unu pagu, in is biddas a costadu de *Sedouikech*(berb. *Azdyush*) e de *Adjim*.

S'ìsula est unu tzentru de sa seta khrigita ibadita de sa religione islàmica, e est nodia fintzas pro sa minoria ebrea, chi bi bivet de sèculos (o fortzis milli e prus annos), mancari siat reduende·si in nùmeru de sa metade de su sèculu de 20.

Gerba è logu de importu pro su turismu in Tunisia.
## Àteros progetos
Ìsulas Pontinas

Is **ìsulas Pontinas** (in italianu **isole Ponziane** o **isole Pontine** sunt unu archipèlagu de su Mare Tirrenu, chi s'agatat a illargu de unos 12 km² de su gulfu de Gaeta.

Contant nùmeru de residentes de unos 4.000, e bividores chi in s'istasone istia crèschent meda sende chi sunt logu de mòvida turistica manna.

S'archipèlagu contat ses ìsulas majoers, partzidas in suos grupos printzipales:

grupu de norti-uestu (apartenente amministrativamente a su comunu de Ponza)
*Ìsula de Ponza
*Ìsula Palmarola
*Ìsula de Zannone
*Ìsula de Gavi
grupu de sud-estu (apartenente amministrativamente a su comunu de Ventotene)
*Ìsula de Ventotene
*Ìsula di Santu Istèvene
Is comunus fiant cabudianamente apendìtzios de sa provìntzia *Terra de Triballu*, cun s'iscontzu de custa, passados a sa provìntzia de Napoli e a suta de su fascismu fiant atramudados a sa provìntzia de Littoria, impare a is intòrinos de Gaeta.

Si podet lòmpere a is ìsulas cun traghetu o aliscafu de Formia, Anzio, Terracina, San Felice Circeo, Napoli, Pozzuoli e Ìschia.
## Àteros progetos
Ferru

Su **ferru** è est s'elementu chìmicu inditadu in sa tàula periòdica de is elementos cun sìmbulu **Fe** e nùmeru atòmicu de **26**. 

S'elementu s'agatat semper ligadu cun àteros comente: carbòniu, silìciu, manganesu, cromu, nichel etc. Cun su carbòniu su ferru format is duas legas suas prus nodias: s'atzàrgiu e sa ghisa. 
A livellu industriale si podet otènnere ferru cun puresa chi s'acostat a su 100%, usadu pro ligas cun àteros elementos chìmicos a iscopu de otènnere materiales cun carateristicas diferentes. 

Su ferru est de importu mannu in sa tecnologia pro is carateristicas mecanicas, e in passadu fiat aici de importu chi at dadu nòmine a unu periodu istòricu: s'edade de su ferru.

## Àteros progetos
Anemia

Si defìnit **anemia** (de su gregu ἀναιμία, chentza de sambene) sa mengua patologica de emoglobina in su sambene, a suta de is livellos de normalidade.

Is limites istabilidos de s'Organizatzione Mundiale de sa Sanidade de cuntzentratzione de emoglobina ematica pro faghere diagnosi sunt:

## Notas


## Artìculos ligados
* Talassemia
Carbòniu

Su **carbòniu** est s'elementu chìmicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu **C** e a nùmeru atòmicu **6**.

Est unu elementu non metàllicu tetra-balente. S'àtomu de carbòniu in is cumpòstos con àteros elementos o cun issu etotu si podet presentare in una de is tres formas de ibridizatzione (segundu sa teoria de is orbitales atòmicos): sp3, sp2 e sp respetivamente.

## Àteros progetos
Silìtziu

Su **silìtziu** est unu elementu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbulu **Si** e cun nùmeru atòmicu de **14**.

Est su segundu elementu prus abundante in su còrgiu de sa Terra a segus de s'ossìgenu, rapresentende·nche su 27,7% de su pesu.

Su silìciu est su cumponente printzipale de bidru, tzimentu, ceràmica e silicone.

## Àteros progetos
Manganesu

Su **manganese** est unu elementu chìmicu de sa taula periòdica chi tenet sìmbulu de **Mn** e nùmeru atòmicu de 25.

Est unu metallu de colore murru meda simigiante a su ferru.
## Àteros progetos
Cromu

Su **cromu** est unu elementu chìmicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu **Cr** e cun nùmeru atòmicu de **24**.
## Àteros progetos
Emoglobina

S**'emoglobina** est una proteina globulare cun istrutura cuaternària costituida de bator sub-unidades.
Solùbile, de colore ruju, s'agatat in is glòbulos rujos de su sambene de is vertebrados, foras pro carchi pische de s'Antàrtide.

S'emoglobina est responsabile de sa ciùghida de s'ossìgenu moleculare de unu cumpartimentu a arta cuntzentrazione a is tèssidos chi nde tenent abisòngiu. 

Onniunu de is bator glòbulos protèicos, naradu globina, ciùghet a intro una molècula de protoporfirina, chi coòrdinat unu jone de ferru in istadu de ossidatzione ferrosu (Fe²), chi s'agatat in posidura pagu a foras de su pranu de sa molècula. Sa protoporfirina ligada a su ferru pigat nòmine de *Grupu Eme*. 

S'emoglobina (chi si ìnditat cun su sìmbulu **Hb**) est sintetizada a livellu de is pro-eritroblastos policromatòfilos (precursores de is eritrocitos) e sighit a abarrare in cuntetratzione artas in sa cèllula cumprida. 

Mudas de orìgine genètica de s'istrutura primària de sa molècula, chi nde trastòcant sa funtzione, o de s'espressione chi nde trastocant sa cantidade in ròlliu, pigant nòmine de emoglobinopatias.
Ossìgenu

S**'ossìgenu** est s'elementu chimicu de sa taula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbolu **O** e nùmeru atòmicu de 8.

Su nòmine dependet de su gregu ὀξύς, oxýs, «aghedu» (literalmente: «puntudu») e sa raighina γεν-, ghen-, chi signìficat «ingenerare». S'elementu est comune e non s'agatat in sa Terra ebbia, ma in totu s'universu.

S'ossìgenu molculare O2, comente s'agatat in sa Terra, est termodinamicamente instàbile, ma esistet gràtzias a sa fotosìntesi de is matas. Est elementu chimicu prus comune in su còrgiu de su praneta, raprensentende·nche unu 47% de sa massa, intames de s'atmosfera in ue s'agatat in peschentos de su 21% subra su volume e de su 13% subra sa massa.

## Àteros progetos
Eritropojesi

S**'eritropojesi** est su protzessu chi, peri una filera de elementos cellulares iscumpridos, betit a sa formatzione de is glòbulos rujos. 

S'eritropjesi tenet inghitzu in s'embrione, in sa chida de tres de ingraidèntzia, a intro de su sacu vitellinu. De sa chida de bator incomintzat a èssere fata de su figadu chi est su printzipale òrganu eritropojèticu a sa fine de su segundu mese.

A partire de su mese de chimbe su moeddu ossosu chi incomintzat a produire eritrocitos e a sa fine de s'ingraidentzia est s'òrganu eritropojèticu primàrgiu. 

Su moeddu ossosu est fintzas sa sola sede chi sighit a tènnere custa funtzione in s'adultu sanu.
Eritrotzitu

S**'eritrotzitu** (de su gregu ἐρυϑρός, *erythròs*, «ruju» e κύτος, cytos, «cèllula»), naradu fintzas **glòbulu ruju**, est una cèllula de su sàmbene. 

Sa funtzione printzipale de is eritrocitos e sa de ciùghere s'ossìgenu de is prumones a manu de is tèssidos e s'anidride carbònica de is tèssidos a is prumones, chi acumbèniant de ddu bogare a foras de su corpus.

Impare a is leucocitos e is piastrinas, is eritrocitos faghent parte de is elementos corpuscolados de su sàmbene, e comente is piastrinas portant sa particularidade de non tènnere nùcleu. Custa caraterìstica est tìpica isceti de is mammiferos, intames de is àteros vertebrados chi ddu tenent.
Caràibes

Is **Caràibes** sunt una regione de is Amèricas chi tirat a totu is paisos chi si gehtant in su mare Caraìbicu, chi benint a èssere totu is ìsulas de is Antillas e is litorales de unas cantas natziones cuntinentales de s'Amèrica tzentrale e meridionale.

S'àrea caraìbica est costituida de unu pore de ìsulas chi chirriant su gulfu de su Mèssicu de su mare de is Caraibes e custu etotu de s'ocèanu Atlànticu. Is ìsulas s'agatant aburdonadas in archipèlagos, chi s'agatant insertados issos etotu in àteros prus istèrridos.

S'iscerant:
* is Antillas Majores; formadas de is ìsulas de Cuba, Hispaniola, Giamàica, Portu Rico
* is Antillas Minores; formant sa metade orientale de s'arcu insulare
* is ìsulas Bahamas; de orìgine coraddina, s'agatant a su norti de is Antillas Majores.

Su clima est tropicale, meda proinosu e cun temperaduras costantes pro totu sa durada de s'annu, ablandadas de sa presèntzia de su mare.
## Paisos de is Caraibes

### Istados indipendentes
* Antigua e Barbuda
* Bahamas
* Barbados
* Cuba
* Dominica
* Giamàica
* Grenada
* Haiti
* Repùblica Dominicana
* Saint Kitts e Nevis
* Saint Vincent e sas Grenadinas
*Saint Lucia
* Trinidad e Tobago

### Dipendèntzias
* Anguilla, Rennu Unidu
* Aruba, Paisos Bàscios
* Bonaire, Paisos Bàscios
* Curaçao, Paisos Bàscios
* Guadalupa, Frantza
* Ìsulas Cayman, Rennu Unidu
* Ìsulas Vìrgines Americanas, Istados Unidos de Amèrica
* Ìsulas Vìrgines Britànnicas, Rennu Unidu
* Martinica, Frantza
* Monserrat, Rennu Unidu
* Puerto Rico, USA
* Saba, Paisos Bàscios
* Sint Maarten, Paisos Bàscios
*Saint-Bathélemy, Frantza
*Saint-Martin, Frantza
* Sint Eustatius, Paisos Bàscios
* Turks e Caicos, Rennu Unidu
### Istados cuntinentales cun costera e ìsulas caraìbicas
* Belize
* Colombia
* Costa Rica
* Guatemala
* Honduras
* Mèssicu
* Nicaràgua
*Panamà
* Venezuela
San Juan (Puerto Rico)

**San Juan **est una tzitade de unos 400.000 bividores, capitale e bidda majore de su Puerto Rico. Sa tzitade s'agatat a cara de sa costera setentrionale de s'ìsula. 

Su nòmine ddi fiat dadu in onore de Santu Giuanne Batista (in ispagnolu San Juan Bautista).

Sa bidda, chi fiat fundada de is colonos ispagnolos in su 1521, est sa prus antiga de Puerto Rico  e fintzas sa prus antiga bidda de fundatzione europea in territòriu de Istados Unidos.

In die de oe est su portu prus importante de s'isula e su tzentru finantziàriu, culturale, turìsticu majore.

San Juan est sa de 42 tzitades prus mannas a suta de sa giurisditzione de Istados Unidos.
S'àrea metropolitana contat prus de 2,1 milliones de residentes, chi benint a èssere una metade de totu is bividores de s'ìsula.
## Àteros progetos
Cádiz

**Cádiz** est una tzitade de unos 123.000 bividores de Ispagna, cabulogu de sa provìntzia omònima, chi faghet parte de sa comunidade autònoma de s'Andalusia. S'agatat in su chirru prus sud-otzidentale de s'Europa cuntinentale. A fatu de Jerez de la Frontera est sa segunda bidda prus manna de sa baja de Cádiz.

S'economia s'apoderat mascamente subra s'indùstria e su commèrtziu, gràtzias de sa presèntzia de cantieris navales e atividades in sa zona de su portu. S'àtera faina importante est su turismu, sa bidda tenet difatis bellesas istòricas e est rica de prajas e fèstivales locales.

Cádiz est una de is biddas prus antigas de s'Europa de s'uestu: sunt istadas agatadas rastas archeològicas chi torrant a prus de 3.100 annos faghet. Diat dèpere istada fundada de is fenìtzios in su sèculu de 11 i.C., ma in die de oe sa nàschida sua est uffitzialmente datada a su sèculu de 8 i.C.
## Àteros progetos
Tàula periòdica de is elementos

Sa **tàula periòdica de is elementos** (o prus simpremente **tàula periòdica**)  est s'ischema cun chi sunt campaniados is elementos chìmicos, subra sa base de su nùmeru atòmicu **Z** e de su nùmeru de eletrones presentes in s'orbitale atòmicu prus energèticu.

## Acàpios
Tàula periòdica de is elementos in sardu
Nìchel

Su **nìchel** o **nichèliu** est unu elementu chìmicu de sa tàula periodica chi tenet sìmbulu de **Ni** e nùmeru atòmicu **28**.

Su nùmene dependet de s'isvedesu *Nickel*, menguante de *Nicolaus*, antigamente assotziadu a pessone de pagu, duendu o unu pizocheddu inchietu, tropu prontudu. S'agatat fintzas unu nùmene dependente de su tedescu, *Kupfernickel* (ràmine de su diaulu), chi ddi fiat dadu de is minadores.
## Àteros progetos
Limonade

**Limonade** (**Limonad** in créolu haitianu) est una bidda de unos 50.000 bividores de Haiti, chi s'agatat in su dipartimentu de Norti, in s'arrondissement de Cap-Haïtien.
Polèsine

Su **Polèsine** (in vènetu **Połéxine**, in dialetu ferraresu **Pulésan**) est una regione istòrica e geogràfica italiana, cun istèrrida e làcanas chi sunt mudados in su cursu de is sèculos. In passadu fiat fintzas connotu comente *Pòlesine de Rovigo*.

In die de oe, de una bisura geogràficu-antròpica su Polèsine currespondet a sa provìntzia de Rovigo.; de bisura de sa geografia fìsica est intames definidu che su territòriu chi s'agatat in su cursu bàsciu de is frùmenes Àdige e Po, fintzas a su mare Adriàticu, cun làcana uesta non definida, chi ddu chirriat de is baddes mannas veronesas.. 

Su territòriu s'iscerat che una limba de terra istrinta e longa, cun isvilupu de s'uestu a s'estu, inserrada intre is duos frùmenes de s'Àdige e su Po, fintzas a su delta de su Po, ricu de unu pore de rios e rastos de antigos frùmenes. Sa prus parte de is caminos antigas s'agatant in is àrgines, duncas in unu pranu prus artu de su de sa campagna a inghìriu.

Su nòmine de *Polèsine* est unu faeddu vènetu chi dependet de su latinu medievale *pollìcinum* o *polìcinum*, chi cheret nàrrere "terra benatzosa".

Antigamente fiat usadu a sustantivu pro inditare is medas isuleddas chi s'agataiant in su caminu de unu o prus frùmenes.

In passadu s'àrea fiat una de is prus intemperiosas e sugetas a sa malaghera de Itàlia.
## Notas

## Àtèros progetos
Sophie Cottin

Fatta manna in Tonneins, e poi a Bordeaux, da sa mama chi fit una appassionada de sa literadura e de s'arte, *Sophie Ristaud* aiat comintzadu dae subitu a s'appassionare issa puru.
In su 1790, a vint'annos, si fit cojuada a Jean Paul Marie Cottin, unu riccu banchieri pariginu, lassat a Bordeaux e si trasferit a Parigi.
In su 1793, in piena Rivolutzione, Cottin timet gai meda de esse' denuntziadu comente e aristograticu, chi si occhit e gai Sophie restat battìa, passende a un aiu pius modestu, ma bastante pro sos disizos suos chi, in sas ateras cosas, li permittin de contivizare sos interesses suos pro sa literadura chi, daboi de tottu cussas disgrascias, li serviat de consolu.
Intantu aiat comintzadu a iscriere chena aer desideriu de rende' pubricu su chi iscriiat. Ma pro una serie de secustantzias, a breve at sa possibilidade chi s'arte sua benzat connotta. Sophie Cottin aiat una curripondentzia epistolare cun d'unu cuginu (male primalzu), custu restat impressionadu dae sa lìtteras de sa cugina. Arrividu a Parigi, manifestat s'ammiratzione sua a sa cugina e chircat de l'incoraggiare a si faghe' connoschere ma issa, sende meda riservada, preferidi de esse' connotta solu dae unu intimu grupu de amigos. 
Ma sende in istadu de bisonzu, pro chircare de mezorare sa situazione, iscriet in pagas chidas, su romanzu *Claire d'Albe* chi enit pubricadu, chenza su numene de s'autore, in su 1798. 

## Oberas
* *Claire d'Albe*, 1798, (in italianu: *Chiara d'Alba*, Sonzogno, Biblioteca universale, 1885)
* *Malvina*, 1800
* *Amélie de Mansfield*, 1802, (in italianu: *Amelia Mansfield*, VI tomos, 2 vv., Michele Stasi librajo, Napoli, 1819-1820)
**Mathilde ou Mémoires tirés de l’histoire des croisades*, 1805
**Elisabeth ou les Exilés de Sibérie*, 1806
**La Prise de Jéricho*, poema in prosa
**Oeuvres complètes de Mme Cottin*, Bellavoine, libraire, Paris, 1825, 12 tomes.

## Bibliografia
* (fr) Gustave Vapereau, *Dictionnaire universel des littératures*, Paris, Hachette, 1876, p.533.
* Fernand de Cardaillac, *Madame Cottin à Bigorre*; 1909,  Gallica.
* Madame de Clauzade*Une oubliée: Madame Cottin d'après sa correspondance*, éd. Plon-Nourrit, 1914.
* (en) Michael J. Call,	*Infertility and the novels of Sophie Cottin*, èd. University of Delaware Press, 2002, ISBN 0874138078
* Brigitte Louichon, *Romancières sentimentales*, éd. Presses Universitaires de Vincennes, 2009, ISBN	2842922395
* Huguette Krief (red.), *Vivre libre et écrire: Anthologie des romancières de la période révolutionnaire, 1789-1800*, éd. Presses Paris Sorbonne, 2005, ISBN	2840503832

## Aggantzos dae fora

* ''Oeuvres complètes de Mme. Cottin (1836)''
1800

S'annu **1800** (MDCCC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Andalusia

S**'Andalusia** est una de is deghessete comunidades autònomas de s'Ispagna. Su cabulogu est Sevilla.

Sa comunidade autònoma est partzida in oto provintzias: Almeria, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga, provìntzia de Sevilla.

Cun istèrrida de 87 268 km² e populatzione de unos 8,4 milliones de bividores (2016), s'Andalusia est sa segunda prus istèrrida e sa prus populada regione de totu s'Ispagna chi, cunsiderende·nche s'istòria e sa cultura, ddi dant pesu de importu in sa natzione. 

Posta in su sud-uestu de s'Europa, allàcanat in s'uestu cun su Portugallu, de su norti-uestu a s'estu cun is regiones de Extremadura, Castilla-La Mancha e Murcia e in su sud si ghetat in su mare Mediterràneu a manu de su chirru estu e in s'ocèanu Atlànticu a manu de su de uestu. Allàcanat fintzas cun su territòriu britànnicu de Gibilterra.

Sa comunidade autònoma est istada costituida segundu s'artìculu de sa Costitutzione ispagnola de su 1978, chi reconnòschet su deretu de autònomia de is natzionalidades e de is regiones suas. su protzessu de autònomia polìtica s'àplicat peri su protzedimentu restritivu de chi a s'artìculu 151 de sa Costitutzione, chi faghet de s'Andalusia sa sola comunidade ispagnola chi apat assupridu a s'autonomia in custa manera.

S'àergiu geograficu est un ude is elementos chi dant particularidade a s'Andalusia. S'iscerant tres mannas àreas ambientales, definidas de is fatores disvariados chi cumponent s'ambiente fìsicu: sa Sierra Morena (chi est su cumpressu montosu chi chirriat s'Andalusia de sa Meseta), sa Cordigliera Bètica e sa Depressione Bètica, chi iscerat s'Arta Andalusia de sa Bàscia Andalusia.

S'istòria de s'Andalusia est su resurtadu de unu protzessu cumpressu chi chi aunit in su tempus pòbulos e culturas diferentes, e fentzamentas diferentes realidades sòtziu-econòmicas e polìticas. In su territòriu suo si sunt difatis sutzèdidos is iberos, is cartaginesos, is romanos, is vàndalos, is visigotos e is àrabos. Paris a s'ìstoria, sa cultura andalusa s'est isvilupada de cusseguèntzia, dende·ddi una particulare identidade.

Pro su chi pertocat sa chistione econòmica, sa regione a oe est caraterizada pro èssere agràbiada posta in cumparàntzia cun àteras partes de Ispagna e de s'Europa, a  resurtadu de su fallimentu in ie de sa rivolutzione industriale e de una posidura perifèrica in logu de tzircùitos de affàrios internatzionales. De custa cunditzione est fàtzile a si nd'acatare abbaidende comente su setore industriale tèngiat pegu pesu in s'economia de su logu, chi s'agatat basada mascamente subra sa massaria e subra de is serbìtzios. S'economia andalusa est noantamas sa de tres de Ispagna.

Fintzas a su 14 de martzu 1995, is biddas de Ceuta e Melilla, oe autònomas, fiant apendìtzios amministrativos de s'Andalusia.

S'ispagnolu chistionadu in Amèrica est in manna parte dependente de su dialetu andalusu, comente cusseguèntzia de su fatu chi Sevilla at tentu rolu de mèdiu de comunicatzione primàrgiu cun is colònias intre de is sèculos de 16 e de 17.
## Àteros progetos