open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dii internatzionali de su lìburu e de su deretu de autori

Sa **Dii Internatzionali de su lìburu e de su deretu de autori** est un'acuntessimentu de su 23 de abrili a livellu mundiali cun sa punna de intzulliri sa ligidura, s'editoria e sa protetzioni de sa propiedadi intelletuali po mèdiu de su deretu de autori. A incumentzai de su 1988, est una dii internatzionali promòvia de s'UNESCO. Su 15 de argiolas de su 1989 dd'ant afestada in unus cantu paisus e in su 2010 fiat spraxa in prus de centu.

Est una data simbòlica po sa literadura mundiali, sendi chi in sa pròpiu dii, in su 1616, funt mortus Cervantes, Shakespeare e Garcilaso de la Vega. Sa data currispondit puru cun sa nàscida de autoris de primori comenti Maurice Druon, Haldor K.Laxness, Vladimir Nabokov, Josep Pla, Manuel Mejía Vallejo e William Wordsworth. Sa Dii Internatzionali de su lìburu est stètia proclamada po onorai a custus autoris me in sa Cunferèntzia Generali de s'UNESCO de Parigi de su 1995 po dònnia 23 de abrili.

## Stòria

Su 23 de abrili est stètiu sceberau comenti «Dii Internatzionali de su Lìburu», ca est da data de morti de Miguel de Cervantes, William Shakespeare e Inca Garcilaso de la Vega in sa pròpiu dii de su 1616. Mancau custa fessit sa motivatzioni ofitziali, Cervantes, in realidadi est mortu su 22 e dd'ant interrau su 23; Shakespeare est mortu su 23 de abrili de su calendàriu giulianu, chi est su 3 de maju de su calendàriu gregorianu.

S'Unioni Internatzionali de is Editoris at propostu custa data a s'UNESCO, cun sa punna de amparai sa cultura e sa protetzioni de sa propiedadi intelletuali po mèdiu de su deretu de autori. Sa Cunferèntzia Generali de s'UNESCO dd'at aprovada me in Parigi su 15 de donniasantu de su 1995. A incumentzai de cussa data, duncas, su 23 de abrili est sa «Dii internatzionali de su lìburu e de su deretu de autori».

## Capitali Mundiali de su Lìburu
Dònnia annu, s'UNESCO e is tres organizatzionis professionalis internatzionalis de su mundu de su lìburu (Unioni Internatzionali de is Editoris, sa Federatzoni Internatzionali de is Libràrius e sa Federatzoni Internatzionali de is Assòtziu e Istitutzionis Bibliotecàrias) sceberant una Capitali Mundiali de su Lìburu po sa calidadi de is programas suus po promovi sa spraxidura de is lìburus e incoragiri sa ligidura.

## Riferimentus
Vatzinu

Unu **vatzinu** est unu preparadu biològicu produtu cun su fine de ingennerare un'immunidade achirida ativa contras unu tipu piessignu de infetzione a is sugetos a is cales est suministradu.

Sa pràtica de sa suministratzione de vatzinos, denumenada vatzinatzione o vatzinu-profilassi, tenet su fine de isfrutare in manera ativa sa memòria immunològica de su sistema immunitàriu, permitende a su corpus de isvilupare unu sistema de defensa contra unu batèriu, unu virus o àteru microrganismu (massimamente contras is formas issoro *[[wild type]]* opuru contras diversas intre is variantes prus patogènicas) ancora in antis de bènnere a cuntatu cun issu. In custu si distinghet dae s'immunidade artifitziale passiva, chi si basat subra s'impreu de soros, est a nàrrere de flùidos de su corpus bènnidos de unu àteru indivìduu umanu (soru omòlogu) o animale (soru eteròlogu) chi est giai intradu in cuntatu cun s'agente patògenu.

I vatzinos sunt presìdios preventivos fundamentales pro sa salude, sa cale introduida at permìtidu de reduire in pagos deghes de annos, in manera segura e estremadamente rilevante, su pesu de maladias graes e potentzialmente letales chi fiant ispaniadas dae millis de annos, sa mortalidade infantile e vàrias formas de disabilidades in su mundu.

Unu de is traguardos prus de importu cunsighidos gràtzias a sa vatzinatzione est istadu cròmpidu in su 1980 cando s'Organizatzione Mundiale de sa Salude aiat decraradu isperdidu dae sa Terra sa pigota (*[[Variola virus]]*). In die de oe sunt disponìbiles tipos diferentes de vatzinos contra maladias medas, sa cale aplicatzione est regulada dae is legislatziones sanitàrias de is diversas natziones de su mundu.

## Genias de vatzinos
Foras de sa patologia dae chi amparant, sa distintzione intre vatzinos est acapiada a sa manera cun sa cale sunt otentos e prodùidos is cumponentes capatzos de iscadenare sa risposta immunitària. Esistent vatzinos chi cuntenent:

* *organismos atenuados*, comente is vatzinos pro sa poliomielite de Sabin (OPV), calentura groga, ermigiolu, paròtigas, pigone de sa rosa, pigota burda, rotavirus e pigota.
* *organismos inativados* o *mortos*, comente is vatzinos pro s'arràbiu, s'anti-poliomielite de Salk (IPV), anti-influentzales, tussi caninu, còlera, epatite A, calentura tifòide e peste;
* *antìgenos purificados* (o *vatzinos a subunidades*), comente is vatzinos (costituidos dae anatossinas) contra de su tètanu o sa difterite;
* *antìgenos ricombinantes* e *pèptidos sintèticos*, comente su vatzinu contra s'epatite B;
* DNA o RNA, comente diversos vatzinos contra su SARS-CoV2;
* *carradores protèicos coniugados a sos antìgenos* chi permitent una risposta immunitària prus manna e sunt s'ispissu impreados in is vatzinos chi cuntentent antìgenos polisacarìdicos (prus difìtziles de reconnòschere pro is linfotzitas) comente cussos contra de meningococos, pneumococos e Haemophilus influenzae de tipu B.

Medas de is vatzinos in impreu oe atuant mescamente induende una risposta umorale.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Canberra

**Canberra** (AFI: [kamˈbɛrra][2]; in inglesu /ˈkænbɹə/, [kæ̃ːmbɹə]) est sa capitale de Austràlia e, cun sa populatzione de 410.301 bividores, est fintzas sa majore tzitade de manu de a intro de su paisu.

Amministrativamente faghet a paris cun su territòriu de sa capitale australiana (*Australian Capital Territory, ACT*), urbanìsticamente nd'òcupat in realidade petzi su setore setentrionale, sa parte chi abarrat est giai disabitada. S'ACT s'agatat totu inghiriadu dae s'Istadu de Nou Galles de su Sud, sena isbocu a su mare perunu. Canberra s'agatat 300 km a sud-ovest de Sydney e 650 km a nord-estu de Melbourne.

Sa zona in ue si pesat fiat isseberada che a sede de sa capitale natzionale in su 1908 e, comente a Brasìlia e pagas àteras capitales de su mundu, fiat istada una tzitade apositamente progetada pro custu fine. Su cuncursu internatzionale istabilidu pro sa realizatzione sua fiat bintu dae sos architetos istadunidensos Walter Burley Griffin e Marion Mahony Griffin, de Chicago, e is traballos de fraigu fiant comintzados su 20 de freàrgiu de su 1913. S'istrutura de sa tzitade fiat istada influentzada meda dae su movimentu de is "tzitades giardinu" e includet àreas ampras de vegetatzione ispontànea, chi ant bàlidu a Canberra su nomìngiu de "capitale de su bush". Cun totu chi sa crèschida sua siat istada rallentada dae is duas gherras mundiales e de sa Depressione Manna de su 1929, Canberra s'est distènghida che a una tzitade in prenu isvilupu a pustis de sa segunda gherra mundiale.

Essende sede de su guvernu australianu, Canberra est sede de su Parlamentu, de s'Arta Curte de Austràlia e de àteras istitutziones guvernativas numerosas. Est sede fintzas de organizatziones sotziales e culturales medas de importu natzionale. Su guvernu federale contribuit a sa majoria de su produtu internu brutu tzitadinu e est su majore donadore de traballu de sa tzitade. Canberra est in prus destinatzione de viàgios turìsticos natzionales e internatzionales.

Sa majoria de is australianos pronùntziat su nùmene in duas sìllabas, comente a /ˈkæn.bɹə/ o /ˈkæm.bɹə/. Una minoria ddu pronùntziat /ˈkæn.bə.ɹə/; sa pronùntzia /kæn.ˈbe.ɹə/ est cunsiderada isballiada, mancari cun probabilidade est sa prus acanta a s'orìgine etimològica de su nùmene.

## Àteros progetos
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg**, in polacu **Róża Luksemburg** (Zamość, 5 martzu 1871 – Berlinu, 15 ghennàrgiu 1919), est istada una filosofa, economista, polìtica e rivolutzionària polaca naturalizada tedesca.

Sustenidora fiera de su sotzialismu rivolutzionàriu e intre is printzipales teòricas de su marxismu consiliarista in Germània, in vida si fiat oposta cun fortza tantis a s'acostamentu polìticu moderadu e tendentzialmente revisionista de su Partidu Sotzialdemocràticu de Germània e de sa II Internatzionale (de is cales fiat istadu in longu un'esponente de importu mannu), comente a su tzentralismu democràticu difèndidu dae Lenin e, de cunsighèntzia, a s'assètiu rivolutzionàriu de is bolscevicos.

Aiat fundadu, cun Karl Liebknecht, sa Liga Spartachista, fiat istada protagonista in su ghennàrgiu de su 1919 de un'abolotu armadu contra de sa chi Repùblica de Weimar acabende de si costituire, in su cursu de sa cale issa e su matessi Liebknecht aiant pèrdidu tragicamente sa vida pro manu de is Freikorps (organizatziones paramilitares anti-comunistas, assùmidas dae su matessi guvernu sotzialdemocràticu tando a su pòdere pro pòdere reprìmere is rebeldes).
## Àteros progetos
Tziviltade de sa badde de s'Indus

Sa **tziviltade de sa badde de s'Indus** (tzirca 3000–1500 a.C., froridura 2600–1900 a.C.)est istada una tziviltade antiga, isparghinada geograficamente prossimai a longu de su riu Indus in su subcontinente indianu, ma fintzas a longu de su Sarasvati, unu riu de s'Ìndia comomai asciutadu.

In su mundu anglusàssone si ddi narat "*tziviltade de s'Indo-Sarasvati*", in relatu a sa tziviltade descrita in is *[[Veda]]* e chi si diat èssere isvilupada a longu de is duos rios. Est fintzas connota che a *tziviltade vallinda* o "*tziviltade de [[Harappa]]*", dae su primu giassu connotu, iscobertu in su 1857, ma isgavadu petzi dae sos annos binti de su Noighentos, cando Rai Bahadur Daya Ram Sahni e Rakhal Das Banerji, suta de impulsu de John Hubert Marshall de s'Archaeology Survey of India, aiant iscobertu is ruinas de Harappā e Mohenjo-daro.

Sa tziviltade de sa badde de s'Indus si còllocat intre is prus tziviltades antigas de su mundu, paris cun is de Mesopotàmia e de Egitu antigu, caraterizadas dae s'isvilupu de sa messaria, de s'urbanizatzione e de s'impreu de s'iscriidura. S'isvilupu urbanu est prus primidiu in Egitu e Mesopotàmia, ma sa tziviltade de s'Indu aiat connotu una istèrrida geogràfica prus manna (atuales Pakistàn e Ìndia otzidentale).

De is 1052 giassos fintzas a como individuados, prus de 140 si còllocant subra de is oros de unu cursu de abba istajonale, chi abbaiat sa printzipale zona de produtzione agrìcula de custa cultura. Segundu unas cantas ipòtesis custu sistema idrogràficu, unu tempus permanente, diat pòdere èssere identificàbile cun su riu Ghaggar-Hakra, identificadu dae unos cantos istudiosos cun su Sarasvati de su Rig Veda.

Sa majoria de sos àteros giassos s'agatant a longu de sa badde de s'Indus o a longu de sos afluentes suos, ma s'ispaniadura fiat arribbada cara a ovest fintzas a sa frontera cun s'Iràn, a estu fintzas a Delhi, a sud fintzas a su Maharashtra e a norte fintzas a s'Himalaya e fintzas a s'Afganistàn (giassu de Shortugai).

S'iscriidura sua no est ancora istada detzifrada e si disconnoschent tando is caraterìsticas de sa limba. Is testos sumeros e acàdicos si referint fatu·fatu a unu pòpulu cun chi si fiant tentos cambiapares cummertziales ativos, naradu *[[Meluḫḫa]]*, chi si diat pòdere identificare cun sa tziviltade de sa badde de s'Indus, fortzis cun su nùmene dadu dae is bividores issoro etotu. Su trèmenne est fortzis de pònnere in relatu cun su dravìdicu *Met-akam*, cun su significadu de "terras artas", e diat pòdere in prus àere dadu orìgine a su tèrmine sànscritu *Mleccha*, de orìgine no indoeuropea, cun su significadu de *"bàrbaru, istràngiu"*.

## Rifermentos


## Àteros progetos
Frantziscu Cillocco

**Frantziscu Cillocco** (Casteddu, 1769 -  Tàtari, 30 de austu de su 1802), fatu-fatu istòrchidu in **Cilocco**, est istadu unu rivolutzionàriu sardu, intre sos esponentes printzipales de sa Rivolutzione Sarda de su 1974 incumintzada cun sa Die de s'Aciapa.

## Biografia
Nàschidu in una famìlia rica, aiat tentu un'educatzione chi l'aiat cunsentidu de s'ocupare de chistiones giuditziàrias. In su 1794 fiat istadu unu de sos capos de sa rebellia contra a sa domo Savoja. Sa discuntentesa cumulada finas a cussu momentu fiat esplòdida cun unu motu de rebellia intre notàbiles e pòpulu casteddaju chi, su 28 de abrile de su 1794, aiant caturadu e espèllidu dae Casteddu su vitze-re e totu sos funtzionàrios piemontesos; sa die oe benit afestada che a *[[Sa die de sa Sardigna]]* e festa de su pòpulu sardu.

Essende un'oradore de primore, s'annu imbeniente aiat fatu parte de una delegatzione imbiada a Tàtari pro sedare sas rechertas de autonomia de sa Sardigna setentrionale, e sas paràulas suas ant ispantadu sos abitantes locales chi l'aiant pedidu de los ghiare contra a sos printzipales tataresos. Fiat resèssidu a collire belle 13.000 persones chi fiant resèssidos a fàghere fuire sos barones chi guvernaiant Tàtari. A pustis de àere otentu custu resurtadu, su 31 de nadale fiat partidu pro torrare a Casteddu, paris a sos àteros duos membros de sa delegatzione, aende postu a su guvernu personàgios fideles a issu.

Su 10 de ghennàrgiu de su 1795 fiant lòmpidos a Casteddu, non chene àere addobiadu opositzione durante su biàgiu, e aiant fatu raportu a sos Istamentos.

A pustis de sa repressione iscadenada dae sos piemontesos fiat istadu costrintu a tzucare a Parigi. Essende·si trasferidu in Còrsica, in su ghennàrgiu de su 1801, aiat organizadu un'atzione in Sardigna isperende de otènnere s'apògiu de Napoleone.

Chirchende s'apògiu de bandidos e pastores, in su martzu de su 1802, fiat isbarcadu in Azos cara a cara cun s'isponda de sa Còrsica.

In cue aiat collidu unu grupu de pastores cun su cale si promitiat de atacare Tèmpiu, residèntzia de su cumandante tzivile e militare de sa Gallura. S'atzione fiat fallida a pustis de unas cantas iscobiaduras, e pro neghe de su servìtziu de ispionàgiu de su regìmene, causende s'isorvimentu de sa fortza.

In su 12 de làmpadas aiat intentadu un'isbarcu nou, chi sos atacados non s'isetaiant, e intre su 16 e su 18 de làmpadas fiat resèssidu a conchistare unas cantas defensas costeras e unu batellu, ma sa reatzione de sos piemontesos l'aiat costrintu a si retirare. Fiat abarradu pro meses cuadu intre sos montes pro evitare s'arrestu ma s'esecutzione de unos cantos òmines suos l'aiat espostu a vinditas de sos parentes de sos giustitziados, e su 25 de trìulas de su 1802 l'aiant agatadu e cunsignadu a sas autoridades.

L'ant protzessadu e cundennadu a morte su 30 austu de su 1802, impicadu in sa pratza pùblica.

## Riferimentos


## Bibliografia

*
*

## Artìculos ligados

* Rivolutzione sarda de su 1794
*Sa die de sa Sardigna

## Ligàmenes esternos
Austràlia Otzidentale

S**'Austràlia Otzidentale** (in inglesu *Western Austràlia*, incurtzadu in WA) est un'Istadu federadu de s'Austràlia. Sa capitale de s'Istadu est sa tzitade de Perth (istesiada meda de is tzitades printzipales de su restu de s'Austràlia), mentras is bividores de s'Istadu sunt narados *Westralians*.

Su territòriu de s'Austràlia Otzidentale òcupat una parte manna meda de su continente australianu, tzirca su tres unu  cun una tirada de 2.645.615 km², pro unos 2.474.410 bividores, cuntzentrados im majoria in sa capitale e in s'area metropolitana sua. Allàcanat a nord-estu cun su Territòriu de su Norte e a sud-estu cun s'Austràlia Meridionale. In s'ovest si ghetat a s'Otzèanu Indianu e in su sud a su Otzèanu Antàrticu.

Is primos bividores (aborìgenos) fiant lòmpidos de norte unos 60.000-40.000 annos a oe. Is primos Europeos fiant istados a ddoe acùdere fiant intames is Olandesos cun Dirk Hartog su 26 de santugaine de su 1616. Su 2 de maju de su 1829 Charles Howe Fremantes (capitanu inglesu) aiat pigadu possessu de "totu cussu cantone de sa Noa Olanda chi non fiat in intro de su territòriu de su Nou Galles de su Sud". In unu primu momentu sos aposentamentos si fiant isvilupados a ròdiu de is zonas saliosas de s'Artu Swan ma a pustis pro neghe de su connoschimentu iscassu de is cunditziones locales e pro sa farta de maniòbera aiant causadu in pagu tempus una situatzione de dificultade grae. Cara a su 1850 unas cantas esploratziones relativas a sa chirca de territòrios noos e s'intrada de presoneris pro sa maniòbera aiant risòlvidu su problema.

Is colonos sighiant a s'ispìnghere in sa parte de intro ocupende terras indìgenas, gasi fiant acontèssidas gherras chi aiant singiadu su cumintzu de una coesistèntzia difìtzile. In su 1890 su territòriu fiat intradu a fàghere parte de s'Impèriu britànnicu e su 1º ghennàrgiu de su 1901 (mancari bi esseret sa presèntzia de unas cantas fatziones setzessionistas) in sa Federatzione Australiana.

Durante sa Segunda gherra mundiale unas cantas tzitades de s'Austràlia Otzidentale (pro esempru Broome) fiant bombardadas dae s'aviatzione giaponesa.
## Àteros progetos
Perth

**Perth** est sa capitale de s'istadu de Austràlia Otzidentale, in sa costera de s'Otzèanu Indianu. Cun unos 2.021.200 bividores in su tzensu de su 2014, est sa de bator tzitades prus mannas de Austràlia e sa prus populada dae s'istadu, cun casi su de bator tres de sa populatzione de Austràlia Otzidentale. Fiat fundada in s'annu 1829, e at pigadu nùmene in onore de sa tzitade iscotzesa de Perth.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Darwin (Territòriu de su Norte)

**Darwin** est sa capitale e sa tzitade prus populada dae su Territòriu de su Norte, Austràlia. Si sìtuat in sa costera setentrionale de su paisu e tenet populatzione de unos 109.478 bividores (istima de su làmpadas de su 2004). In sa tzitade s'agatat una base navale de s'esèrtzitu australianu, chi fiat istada atacada dae sa Marina Imperiale Giaponesa su 19 de freàrgiu de su 1942. Darwin tenet unu clima tropicale chi pròvocat fortes temporadas e tziclones tropicales.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Melbourne

**Melbourne** est una tzitade de Austràlia, segunda tzitade pro populatzione a pustis de Sydney, cun unos 3,6 milliones de bividores in s'àrea metropolitana. Su tzentru istòricu, sa City of Melbourne, tenet petzi 69.670 bividores (segundu datos de su tzensu de 2001). Sa tzitade est sa capitale de s'istadu de Victòria. Fiat istada capitale de Austràlia intre su 1901 e su 1927. Su Royal Exhibition Building de Melbourne est iscritu in sa lista de is Patrimònios de s'Umanidade de s'UNESCO.

Melbourne est situada in sa costera sud-esta de Austràlia, cosa chi nde faghet sa capitale de istadu situada prus in su sud de s'Austràlia continentale, est a nàrrere, sena contare Hobart in s'ìsula de Tasmània. Est situada a s'imbucada de su riu Yarra, a su chirru de sa baja de Portu Philip. Sa tzitade pigat su nùmene de s'antigu primu ministru britànnicu William Lamb, segundu visconte de Melbourne, su cale tìtulu nobiliare faghiat riferimentu in sa localidade inglesa de Melbourne a sa contea de Derbyshire. Su nùmene Melbourne, chi depet s'orìgine sua a su tèrmine anglosàssone *mylla burne*, signìficat «riu de su mulinu».

## Àteros progetos
Polu norte

Su trèmene **polu norte** o **polu nord** inditat in generale su puntu prus a norte (o prus a setentrione) de unu cale si chi siat ogetu astronòmicu (pro esempru unu praneta o un'isteddu) e pro cunventzione est impreadu che a sistema de riferimentu primàriu respetu a su polu sud.

Faghende riferimentu a sa Terra, su trèmene podet inditare diversos puntos geogràficos postos subra de sa superfìtzie terrestre, sa majoria de is cales sunt situados in s'otzèanu Àrticu, e est impreadu fintzas pro si refèrrere in manera genèrica a cussa regione de su mundu denominada Àrticu o in unos cantos casos a su territòriu cumprèndidu a s'internu de su tzìrculu polare àrticu. Cun "polu norte" si podet fintzas inditare su polu magnèticu positivu (P) de unu magnete.

## Àteros progetos
Sydney

**Sydney** est sa tzitade prus pobulada dae Austràlia, cun una populatzione in s'àrea metropolitana sua de unos 4,34 milliones de bividores (istimados in su 2008). Est sa capitale de s'istadu de Nou Galles de su Sud e est istadu su logu in ue fiat fundada sa prima colònia britànnica in Austràlia, sa Colònia de Nou Galles de su Sud. Fiat fundada in su 1788 in sa baja de Sydney dae Arthur Philip, capitanu de la First Fleet e est sa tzitade prus antiga de su paisu.

Est situada in su sud-estu de Austràlia, a s'oru de sa Baja de Jackson. In sa tzitade, s'iscerat s'Òpera de Sydney, su Ponte de su Portu de Sydney e is marinas suas. S'àrea metropolitana est inghiriada dae parcos natzionales chi cuntenent bajas e rios.

Sydney est una de is tzitades prus multiculturales de su mundu, e si rifletet cun su rolu suo de printzipale destinatzione pro is emigrantes de Austràlia. Segundu un'istùdiu subra su costu de vida, Sydney resurtat èssere sa tzitade prus cara de Austràlia e sa de bìndighi a livellu mundiale. Sydney puru istat in sa top 10 de is tzitades cun mègius calidade de vida de su mundu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Otzèanu Antàrticu

S**'Otzèanu Antàrticu**, naradu fintzas **Otzèanu Australe**, **Otzèanu Meridionale** o **Otzèanu Glatziale Antàrticu**, segundu su cuntzetu anglosàssone est s'imparis de mares chi inghìriant su continente antàrticu prus a sud de sa largària 60° S. 

Tirat a 20 728 000 km² cun fundu màssimu de 7 235 m. Est situadu in s'emisfèriu australe e inghìriat s'Antàrticu isporghende fintzas a largària, formalmente definida in su 2000 dae s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale, de 60° S, ultres de sa cale s'agatant s'otzèanu Patzìficu, s'otzèanu Atlànticu e s'otzèanu Indianu (movende de s'emisfèriu otzidentale e andende dae ovest cara a est).

Chi si cunsìderant is otzèanos de sa Terra chimbe, e non tres comente de costumadu in Itàlia, s'Antàrticu est su prus meridionale de sa Terra e su bator pro tirada. In Itàlia e in unos àteros Paisos sa zona de mare a giru a giru de s'Antàrtide no est cunsiderada un'otzèanu a berus, ma costituit is estremos meridionales de is otzèanos Atlànticu, Indianu e Patzìficu. Atualmente sa bàlida de su mare Antàrticu, prus chi non geogràfica, est geopolìtica, a sos fines de s'isfrutu suo, resone pro chi sa làcana sua setentrionale (largària 60° S), currespondet a paràmetros fissados dae su tratadu Antàrticu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Tzitade de Guatemala

**Tzitade de Guatemala** (in ispagnolu *Ciudad de Guatemala*, ufitzialmente *La Nueva Guatemala de la Asunción*) est sa capitale de su Guatemala e fintzas, cun prus de 4 milliones de bividores, sa tzitade prus populada de Amèrica tzentrale.

Fundada in su 1620 de is ispagnolos subra de is ruinas de una bidda antiga maya in sa badde cumprèndida intre is tres vulcanos Fuego, Agua e Pacaya, est istada capitale de is Provìntzias Unidas de Amèrica Tzentrale de su 1823 a su 1834. In su 1776 fiat fata capitale de Guatemala. In sa note de su 4 freàrgiu de su 1976 est istada tocada dae unu terremotu violentu meda. A pustis de sa fine de sa gherra tzivile intre su guvernu ditatoriale e s'Unidade Natzionale Rivolutzionària Guatemalteca in su 1992 sa tzitade fiat abarrada sa capitale de s'Istadu nou e fiat modernizada, arrichida cun logos de atraida noos e fiat crèschida. Oe Tzitade de Guatemala est sa prus manna, moderna e populada metròpoli de Amèrica Tzentrale e su 30% de sa populatzione residente in Guatemala, istimada in su 2019 a 17 milliones de persones, bivet in s'ampra àrea urbana de sa Capitale.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Asunción

**Asunción** (nùmene cumpridu in ispagnoluː *La Muy Noble y Leal Ciudad de Nuestra Señora Santa María de la Asunción*) est sa capitale e sa tzitade prus manna de su Paraguay cun 600.000 bividores, mancari s'àrea metropolitana tèngiat 1,5 milliones de bividores. Est sa sede de su guvernu paraguajanu, su portu internu printzipale suo, e su tzentru industriale e culturale de su paisu. Is indùstrias printzipales sunt sa de crapitas, sa de tessìngiu e sa produtzione de zigarros.

Asunción fiat fundada su 15 de austu de su 1537 dae Juan de Salazar e Gonzalo de Mendoza. Est una de is tzitades prus antigas de Sudamèrica e est connota che a "Mama de is Tzitades", dae chi sas ispeditziones coloniales pro fundare tzitades noas in su sud fiant essidas dae sa tzitade, includende·nche s'ispeditzione pro sa segunda fundatzione de Buenos Aires.

S'àrea metropolitana sua, narada Gran Asunción, incluet is tzitades de Luque, Fernando de la Mora, San Lorenzo, Lambaré, Mariano Roque Alonso, Nyemby, Capiatá, Limpio, San Antonio, Villa Elisa e Itauguá, chi faghent parte de su Dipartimentu Tzentrale, cosa chi in s'imparis contant 2.128.258 de bividores, cosa chi nde faghet in unu de is 20 conglomerados urbanos prus mannos de Sudamèrica. Sa superfìtzie sua est de 117 km² in sa tzitade, e 1029 km² sa de Gran Asunción.

Asunción est sa sede de is tres poderes de sa Natzione (Esecutivu, Legislativu e Giuditziàriu), e de su portu printzipale subra su riu (Diretzione Generale de duanas), in prus costituit su tzentru culturale de su paisu. 

Sa tzitade est cunsiderada una de is capitales prus baratas de su mundu, puru est cunsiderada una de is tzitades prus seguras de sa regione, e dae pagu tempus una de is tzitades prus segura pro imbestimentos, tantis de fraigos comente de servìtzios.

Su 20 de martzu de su 2012, s'Organizatzione Mundiale pro sa Paghe at decraradu Asunción sa «Capitale Mundiale de s'Amistade pro sa Paghe», dae chi est formada dae una populatzione variada meda chi cumpartzit sa pagheintre is culturas e traditziones suas.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Pretòria

**Pretòria** est sa capitale amministrativa de Sudàfrica, mentras Tzitade de su Cabu est sa capitale legislativa e Bloemfontein sa giuditziària.

Su primu aposentamentu urbanu in sa zona fiat istadu fundadu dae Marthinus Wessel Pretorius (a chie si depet su nùmene de "Pretòria") in su 1855. De su 1860 a su 1902 fiat capitale de s'istadu boeru indipendente de su Transvaal. Su tratadu chi aiat postu fine a sa Gherra anglo-boera (su Tratadu de Vereeniging de su 1902) fiat firmadu in Pretòria.

In su 1910, a sa nàschida de s'Unione Sudafricana, Pretòria fiat istada isseberada che a capitale amministrativa, mantenende su matessi rolu fintzas a pustis de s'istitutzione de sa Repùblica de Sudàfrica (1961).

Sa tzitade est posta 48 km a norte est de Johannesburg a artària de 1343 m s.l.m. Tenet unu clima temperadu e sa nie est un'eventu raru a berus, chi s'avèrguat una o duas bortas pro sèculu. Est una de sas capitales cun prus sole in su mundu: retzit in prus de 3300 oras de sole a s'annu (prus de 9 oras a sa die in mèdia).

## Àteros progetos
Bloemfontein

**Bloemfontein** (afrikaans: [ˈblumfɔntɛin]) est sa capitale giuditziària de Sudàfrica (Tzitade de su Cabu est sa legislativa e Pretòria s'amministrativa) e sa de ses tzitades majores de sa natzione, cun 556 000 bividores in su 2018. A is bividores de sa tzitade faghet a agiùnghere is de is trighìngios comente Thaba 'Nchu e Botshabelo, pro unu totale de tzirca 1.000.000 de persones in sa munitzipalidade de Mangaung intrea.

## Àteros progetos
Taipei

**Taipei** (AFI: /taiˈpɛi/[1]; tzinesu: 台北市; Pe̍h-ōe-jī: Tâi-pak-chhī; pinyin: Táiběi Shì) est sa capitale e sa tzitade pajore pro populatzione (2.646.204 bividores) de Taiwan a fatu de Noa Taipei. Posta a s'estremidade setentrionale de s'ìsula, est una munitzipalidade ispetziale amministrada diretamente de sa Repùblica de Tzina (nodida comente a Taiwan). Est su tzentru de su cummèrtziu, de su guvernu e de sa cultura de Taiwan. Is fainas econòmicas printzipales sunt tzentradas subra indùstrias chìmicas, farmatzèuticas, metallùrgicas, siderùrgicas, mecànicas, chìmicas, eletrotècnicas, eletrònicas, tèssiles, alimentares, editoriales, de su paperi e de su fraigu de naes e mototzicletas.

Taipei est un'ammesturu de traditzione e de modernidade e s'architetura est su resurtadu de influèntzias architetònicas diferentes: de sa coloniale a sa tzinesa, pro colare a sa giaponesa e infines a sa cuntemporànea. Nointames nou e antigu si cojugant in manera armoniosa. Sa tzitade bantat templos magestosos, comente a su Templu de Lungshan, su prus antigu logu de cultu taoista de sa tzitade, su Templu de Kuantu e su tèmpiu cunfutzianu in ue ogni 28 cabudanni si festat s'anniversàriu de su naschimentu de su grandu filòsofu. Su ratachelu Taipei 101 at mantentu sa primatzia de fàbricu prus artu de su mundu fintzas a su 2009, cando est istadu propassadu in artària.

## Àteros progetos
Seùl

**Seoul** o **Seul** (pronùntzia: Seùl; in coreanu 서울특별시; nùmenes antigos *Gyeongseong*, *Hanyang*, nùmene cùrtzu 서울, *Seoul*, pronùntzia /sʌ.ul/) est sa capitale de Corea de su Sud. Situada in su nord-ovest de su Paisu, pagu prus a sud de sa zona ismilitarizada coreana, subra de su riu Han, est su tzentru polìticu, culturale, sotziale e econòmicu prus importante de s'Istadu. Sede de is multinatzionales chi òperant in su Paisu, rapresentat una de is prus economias mundiales fortes e est su sìmbulu ladinu de su gasi naradu "*miràculu de su riu Han*", in relatu a is progressos enormes in su campu de s'economia sudcoreana in is ùrtimos deghes de annos. Segundu is datos de su servìtziu demogràficu ONU s'àrea urbana de Seul contaiat 10,3 milliones de bividores in su 2018, ocupende su de bintiduos postos in sa classìfica de is tzitades prus populadas. Is datos càmbiant in manera notàbile chi si pigant in cunsideru s'àrea metropolitana de Seul, intre cale su portu majore, Incheon, e su prus tzentru residentziale mannu, Seongnam, cun is cales s'aglomeradu urbanu arribbat fintzas a bintighimbe milliones de bividores. Su tràficu intensu e s'incuinamentu industriale ant ispintu su guvernu metropolitanu a pigare medidas sèrias de natura ecològica, mescamente in chistione luta contra su smog e s'incuinamentu ìdricu. A pustis de tales medidas sa situatzione s'est fata mègius, ma abarrat problemàtica.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Dodoma

**Dodoma** est sa capitale ufitziale de sa Tanzània. Sa populatzione istimada in su 2012 fiat de 410.956 bividores. S'agatat in su tzentru de su paisu. Su tzentru fu isseberadu che a capitale de s'istadu in su 1974. La capitale de in antis, Dar es Salaam, acasàgiat ancora entes guvernativos numerosos.

Dodoma fiat istada fundada dae is tedescos colonizadores in su 1907 durante sa fraigadura de sa ferruvia de su tzentru de sa Tanzània. In su cursu de sos annos 1970, fiant aparèssidu is primos progetos de tramudare sa capitale dae Dar es Salaam a Dodoma. In su 1973, su guvernu de Tanzània aiat annuntziadu ca sa capitale diat passare a èssere Dodoma, sende chi fiat situada in su tzentru de su paisu e teniat comunicatziones bonas, unu clima agradèssidu e ddoe aiat logu si isvilupare. S'architetu nordamericanu James Rossant aiat elaboradu is pranos pro sa capitale noa in su 1986, cun s'apògiu de is Natziones Unidas. S'Assemblea Natzionale de Tanzània si nche fiat tramudada in su mese de freàrgiu de su 1996, ma oe in die istruturas ufitziales medas sunt galu in Dar es Salaam, chi sighit a èssere sa capitale cummertziale de su paisu.

## Àteros progetos
Lilongwe

**Lilongwe** est sa capitale e sa tzitade prus manna de su Malawi, puru cabulogu de sa Regione Tzentrale. S'agatat in su sud-ovest de su Paisu, in s'oru de su riu omònimu, a ovest de su riu Malawi, a curtzu de sa frontera intre Malawi, Mozambicu e Zàmbia. Segundu su tzensu de su 2018 ddoe bivent unas 990.000 persones.

Lilongwe est partzida in una *Tzitade Noa*, in manna parte pranificada (in ue s'agatant albergos mannos, is ambasciadas, is ufìtzios guvernativos e unas cumpangias aèreas, e gasi sighende) e una *Tzitade Betza* (in ue s'agatant is mercados, is cafès, is ristorantes, e is istatziones de is postales). Intre is logos de interèssiu, cherent fentomados su mercadu in Malangalanga Road e su santuàriu naturale in Kenyatta Road.

## Àteros progetos
Khartum

**Khartum** (in àrabu: الخرطوم‎, *al-Kharṭūm*; in inglesu: Khartoum) o **Khartoum** est una tzitade de unos 640.000 bividores, capitale de Sudàn.

Sa tzitade est posta in su tzentru-estu de su paisu, in su puntu in ue s'unint Nilu biancu e Nilo asulu, duncas est unu nou cummertziale, gràtzias a sa comunicatzione de su riu chi però est impedida dae istrampos numerosos chi s'adobiant bascende su riu cara a Egitu. Est su polu econòmicu de s'istadu, importante tzentru amministrativu e nou de comunicatziones; in prus est sa prus àrea urbana istèrrida de su paisu. S'àrea metropolitana de Khartum, chi si cumponet fintzas de is tzitades satèllites de Omdurman e Khartum Norte, imbatet a populatzione de 5.274.321 residentes.
## Àteros progetos
Juba

**Juba** o **Giuba** (in àrabu جوبا, Jūbā) est sa capitale de su Sudàn de su Sud. S'agatat in s'oru de su Nilu Biancu e est puru sa capitale de s'istadu sudanesu de Central Equatoria. Sa populatzione istimada (basende·si subra fotografias aèreas) pro s'annu 2005 fiat de 163.442 bividores e pro su 2006 de 250.000 bividores. 

In su sèculu XIX a curtzu de Juba, in Gondokoro, fiat istabilida un'istatzu de postas e una missione. Fiat su logu prus in su sud de una aposentamentu militare turcu chi in parte manna si diat maladiare de malària e de àteras calenturas chi fiant endèmicas de sa regione. Gondokoro puru fiat istada sa base de s'esploradore Samuel Baker intre 1863 e 1873. In su 1922, unu nùmeru minore de cummertziantes gregos si fiant istabilidos in ie e aiantfraigadu su distritu cummertziale de sa tzitade.

In su 2005, Juba est colada a èssere capitale de sa regione semiautònoma de Sudàn de su Sud, in contu de sa tzitade de Rumbek chi si fiat proposta a primìtziu.

Cun s'arribu de sa paghe a pustis de sa gherra tzivile sudanesa is Natziones Unidas aiant ismanniadu sa presèntzia issoro Juba, fiant istabilidu s'ufìtziu OCHA pro su coordinamentu de sos afàrios umanitàrios.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Libreville

**Libreville** (literalmente *tzitade lìbera*) est sa capitale polìtica e amministrativa de su Gabòn e su cabulogu de sa provìntzia de Estuaire. Sa populatzione, segundu su tzensu de su 2013est de unos 704.000 bividores: est sa tzitade prus populada de su Gabòn cun prus de su tres unu de su totale e cun probabilidade sa populatzione efetiva superat in manera sensìbile custa tzifra, pro more de flussos immigratòrios non de su totu cuntrollados. Sa tzitade est unu portu subra de s'estuàriu de su riu Komo, chi si ghetat in su Golfu de Guinea, e est unu tzentru pro su cummèrtziu de su linnàmene.

## Àteros progetos
Accra

**Accra** (pronuntziadu "acrà") est sa capitale de su Ghana. Est sa tzitade prus manna de su paisu e su tzentru amministrativu, econòmicu e de comunicatziones. Setores de importu pro s'economia sua sunt s'indùstria alimentare, sa de sa linna, sa de tèssìngiu e sa chìmica. Tenet una populatzione de 1.661.400 bividores (2001), cun prus de tres milliones in su conglomeradu urbanu. Sa tzitade disponet de s'Aeroportu de Kotoka. 

S'Accra atuale si fiat isvilupada a giru de duos de casteddos, unu de britànnicu e unu olandesu, pesados in su sèculu XVII. In su 1877, Accra aiat pigadu su logu de Castro Coast che a capitale de sa colònia britànnica de Costa de Oro. A pustis de sa fraigadura de sa ferruvia pro comunicare s'internu mineri e agrìculu cun su mare, Accra si fiat fatu su tzentru econòmicu de su Ghana. Est sa sede de su Museu Natzionale, s'Acadèmia Ghanesa de Sièntzias e Artes, s'Archìviu Natzionale e sa Biblioteca Tzentrale. Intre is monumentos de importu deghit fentomu a su casteddu de Christianborg, fraigadu dae is danesos in su sèculu XVII. Foras de sa tzitade b'at s'Achimota School, s'iscola segundària printzipale de su paisu, e a 13 km in su norte, in Legon, s'Universidade de Ghana. Sa Cummissione de Defensa de s'Organizatzione de s'Unione Africana tenet sa sede in Accra. Accra est fintzas sa capitale de sa Regione de Accra Manna.

## Àteros progetos
Naypyidaw

**Naypyidaw** (pronùntzia approssimada: *Nepidò*; in birmanu နေပြည်တော်, trascritzione IPA: [nèpjìdɔ̀], literalmente: "Sede de is Res") est sa capitale de su Myanmar. Sa sede de su guvernu birmanu fiat tramudada dae Yangon su 6 santandria 2005. Est posta 320 km a norte de Yangon, in su Territòriu de s'Unione de Naypyidaw, in sa parte tzentrale de su Paisu. Segundu su tzensu de su 2014, is residentes fiant 1.160.242 isparghinados subra unu territòriu metropolitanu de 7.054,37 km², pro una densidade de 164,47 ab./km².

## Àteros progetos
Conakry

Conakry est una tzitade de unos 3.667,582 bividores, capitale de Guinea. Posta in s'ìsula de Tombo, in sa costera de s'otzèanu Atlànticu, òcupat tambene una parte de sa penìsula de Kaloum e carchi ìsula de s'artzipèlagu de Los; est sa tzitade prus manna de Guinea e su tzentru amministrativu, econòmicu e de comunicatziones. S'economia de sa tzitade s'isvilupat pro sa majoria a ròdiu su portu, chi tenet installatziones moderna pro sa trasida de mertzes e s'immagasinamentu, e dae su cale s'esportat allumìniu e bananas. Puru bi tenet importàntzia s'indùstria alimentare e de s'automòbile.

Sa tzitade est connota pro is giardinos botànicos suos, e puru pro s'Istitutu Politecnicu de Conakry, chi est su nùmene chi retzit s'Universidade de Guinea.
## Àteros progetos
Bamako

**Bamako** (in bambaru ߓߊߡߊߞߐ, translit. *Bàmakɔ̌*) est sa capitale e sa tzitade prus populada de su Malì.

Su nùmene cheret nàrrere in bambara *istàngiu de si cocodrillos*. Sa tzitade fiat fundada segundu sa legenda cara a sa fine de su sèculu XVI de is *Nairé* in antighidade narados *Niakate*, chi fiant Sarakollé. *Niaréla* est difatis unu de is bighinados prus antigos de Bamako.

Sa tzitade fiat unu tzentru cummertziale mannu e fintzas tzentru printzipale de s'imparu de s'Islam, suta de s'impèriu de su Malì, ma aiat pèrdidu de importu in su sèculu XIX.

A sa fine de su sèculu XIX Bamako fiat una bidda afortiada de 600 bividores, cando su 1 de freàrgiu de su 1883, is frantzesos, cun su generale Gustave Borgnis-Desbordes, dd'aiant conchistada. In su 1908 Bamako fiat fata capitale de su Sudàn frantzesu.

Sa populatzione de Bamako, fiat a coa crèschida meda a lestru, e gasi cando su 22 de cabudanni de su 1960 fiat proclamada s'indipendèntzia de su Malì, Bamako fiat fata capitale de sa repùblica.

## Àteros progetos
Georgetown (Guyana)

**Georgetown** est una tzitade de uno 235.000 bividores, capitale e tzitade majore de Guyana. Est situada a sa costera de s'otzèanu Atlànticu, a s'imbucadura de su riu Demerara. In orìgine teniat nùemene de *Stabroek* cando sos olandesos controllaiant sa regione. Ocupada a fatu dae si frantzesos, fiat passada in su 1812 a is britànnicos cun is gherras napoleònicas.  A issos si depet su nùmene *Georgetown,* dadu in su in onore de re Giorghi III de Bretagna Manna, cando aiat otentu s'istatus ufitziale de tzitade su 24 austu 1842 durante su regnu de sa reina Vitoria. In su 1945 sa tzitade at padèssidu is dannos de unu fogu mannu.

A traessu de su portu de Georgetown s'esportat tzùcaru, linnàmene, baucsite, oro e diamantes.

Sa tzitade est pranificada in forma de retza, cun canales medas chi permitent su drenàgiu, dae chi s'agatat suta su livellu de su mare.

## Àteros progetos
Port Moresby

**Port Moresby** (/pɔərt_ˈmɔərzbi/; in tok pisin *Pot Mosbi*, fatu·fatu in manera informale narada *Moresby* o *Pom Town*) est sa capitale de s'Istadu de Pàpua Noa Guinea, de chi rapresentat fintzas sa tzitade prus populada e su portu printzipale.

Sa tzitade est situada subra de sa costera meridionale de sa parte tzentrale de sa penìsula de Pàpua, incarende su golfu de Pàpua: mancari in intro de sa Regione de Pàpua e de sa Provìntzia Tzentrale (de chi rapresentat fintzas su cabulogu), Port Moresby format unu distretu amministrativu a sese, su Distretu de sa Capitale Natzionale.

Sa tzitade fiat fundada in un'àrea abitada dae tribùs de etnia Motu: su primu europeu a dda bisitare fiat istadu su capitanu John Moresby in su 1873, chi aiat detzìdidu de istabilire in custa zona un'aposentamentu intituladu a su babbu, s'ammirallu Fairfax Moresby (1786–1877).
Sa tzitade aiat achiridu importu che a nou cummertziale cara a sas ìsulas de su Patzìficu a manu de sa fine de su sèculu XIX: durante sa segunda gherra mundiale fiat istada sa sola parte de s'ìsula no ocupada dae is tropas giaponesas, e dae in ie aiat mòvidu sa conchista torra de sa Noa Guinea a banda de is alliados.

Segundu una chirca acumprida dae su semaneri The Economist in su 2012, Port Moresby diat rapresentare una de is capitales prus pagu vivìbiles de su mundu, ocupende su de 139 posiduras subra 140 tzitades cunsideradas e classifichende·si a penas in antis de Harare.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Polu sud

Su trèmene **polu suta**, **polu sud** o **polu suddu** si referit a su polu sud geogràficu, s'estremu puntu meridionale de s'asse terrestre, opostu a su polu norte. Su polu sud geogràficu si localizat a sa largària de 90° S, in ue acudint totu is meridianos e est definidu che a su logu in su cale s'asse de rotatzione terrestre rugrat sa superfìtzie e sunt aplicàbiles is matessi osservatziones pro su polu norte. Unos àteros "polos sud" includent su Polu Sud Tzerimoniale, su Polu Sud Magnèticu, su Polu Sud Geo-magnèticu, e su Polu Sud de s'inatzessibilidade. A bortas in su limbàgiu faeddadu non sientìficu si faghet faddinamente riferimentu a su Polu Sud pro si refèrrere a su continente Antàrticu intreu.

## Àteros progetos
Rivolutzione de santugaine

Sa **rivolutzione de santugaine** o **rivolutzione de ladàmine** est sa fase finale e detzisiva de sa Rivolutzione russa comintzada in Rùssia in su freàrgiu 1917 de su calendàriu giulianu, chi aiat signadu da prima sa derrota de s'Impèriu russu e a pustis s'instauratzione de sa Repùblica soviètica.

A pustis de sa furriadura de sa monarchia, durante unos cantos meses sa Rùssia fiat istada triulada dae gherras intre is partidos polìticos e de una disgregatzione militare e econòmica semper prus manna, e su Partidu Operaju Sotzialdemocràticu Russo (bolscevicu) ghiadu dae Lenin e Lev Trockij aiat detzìdidu s'atzione armada contra su guvernu provisòriu comomai dìbile de Aleksandr Fëdorovič Kerenskij pro assùmere totu su pòdere a nùmene de is Sòviet de is operajos, de is sordados e de is massajos.

S'abolotu, aviadu in sa note intre su 6 e su 7 santandria (24 e 25 santugaine de su calendàriu giulianu) 1917 in Petrugradu, si fiat concluida cun sutzessu; is bolscevicos aiant formadu unu guvernu rivolutzionàriu presididu dae Lenin e fiant istados capatzos de ispaniare in manera progressiva su podere issoro subra manna parte de is territòrios de s'antigu Impèriu tzarista. Sa reatzione armada de is fortzas contra-revolutzionàrias e s'interventu de is potèntzias istràngias aiat provocadu su cumintzu de una gherra tzivile meda sambenosa chi si fiat concluida cun sa vitòria bolscevica intre su 1921 e su 1922.

## Àteros progetos
Yaoundé

**Yaoundé** est sa capitale de su Camerùn e, cun unos 1.881.876 bividores, sa segunda tzitade prus pobulada dae s'istadu a palas de Douala. Est situada in su tzentru de su Camerùn e a unos 750 metros de artària, in pitzu a una nera de montigros e montes. Est puru sa capitale de sa provìntzia de su Tzentru.

Yaoundé fiat ifundada in su 1888 a banda de cummertziantes tedescos che a base pro su cummèrtziu de su marfilu e che a istatzu de chirca agrìcula. Fiat istada ocupada dae tropas belgas durante sa Prima Gherra Mundiale e, una borta acabada sa gherra, fiat fata capitale de su Camerùn Frantzesu. A pustis de conchistare de s'indipendèntzia, at sighidu capitale de sa Repùblica de su Camerùn.

## Àteros progetos
Bissau

**Bissau** (AFI: /bisˈsau/) est sa capitale de sa Guinea-Bissau. S'agatat a s'internu de su distretu amministrativu omònimu e est su tzentru amministrativu, de portu e militare printzipale de sa natzione.

Sa tzitade fiat fundada a s'oru de su frùmene Geba in su 1687 de is portughesos, che a portu afortiadu e istatzione cummertziale. In su 1942 fiat fata capitale de sa Guinea portughesa, ma fiat remplasada dae Madina do Boe in su 1973-74. At padèssidu disacatos mannos durante sa gherra tzivile de su 1998-1999.

## Àteros progetos
Carlo Delfino editore

Sa **Carlo Delfino editore** est una domo editora sarda.

## Istòria
Fundada in su 1981 in Tàtari dae Carlo Delfino, a pustis de sos sutzessos suos cun sa "Libreria Scientifica Internazionale", at incumintzadu cun s'atividade sua publichende òperas de archeologia, siat imprentadas noas anastàticas de òperas giai publicadas e siat sàgios noos. A pustis at inauguradu fintzas collanas dedicadas a s'ambiente, a s'istòria, a s'arte e a s'artesania, a sas traditziones populares, a sas limbas, a sa narrativa, a sa poesia, a s'architetura, a sa sagìstica, a s'iscièntzia, a sa tècnica e a su turismu. 

Àteras atividades de annotu sunt sa publicatzione de cartas temàticas e de eventos e mustras. Unas cantas de custas mustras las ant ammaniadas in Casteddu, Venètzia (pro una mustra dedicada a Modigliani), Firentze, Domodossola e Milanu.Pro custa faina sa domo editora at collaboradu, in sos annos, cun medas istitutziones e assòtzios: cun Archeologia Viva e Firenze Fiere pro TourismA, cun sa Regione Sardigna e s'Istitutu Geogràficu Militare italianu pro sa mustra "L’ISOLA MISURATA.  La cartografia storica della Sardegna", cun su comune e sa ProLoco de Ortzai pro una mustra dedicada a Guido Colucci e cun medas àteros.

In su 1996 at incumintzadu a publicare *Librando*, unu periòdicu de cultura e informatzione, cun unu nùmeru ispetziale in su 2001 pro afestare sos 30 annos de sa domo editora. In su 2021 at inauguradu sa versione digitale de su matessi periòdicu, cun una sèrie de artìculos iscritos cun sa punna de pònnere in cuntatu sos iscritores cun sos leghidores.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*
Ìsulas Selvagens

Sas **Ìsulas Selvagens** (portughesu: *Ilhas Selvagens*) o, tradùidu in sardu, **ìsulas Agrestes**, sunt unu artzìpelagu minore in s'Otzèanu Atlànticu setentrionale, intre Madeira e sas ìsulas Canàrias. Tenent una superfìtzie totale paris a 2,73 km², a su presente sunt populadas dae bator bividores permanentes in s'ìsula Slevagem Grande e duas semipermanentes in s'ìsula Selvagem Pequena, castiadores de su Parcu Naturale de Madeira. Non presentant mitzas de abba durche.

Is ìsulas Agrestes acasàgiant duos faros, gestidos dae s'Autoridade Marìtima Portughesa, ambos intrados in funtzione in su 1977: unu subra de s'ìsula Selvagem Grande, situadu subra de su Pitzu de Atalaia, bastante a curtzu a sa costa otzidentale de s'ìsula; s'àteru subra de s'ìsula Selvagem Pequena, situadu subra de su Pitzu do Veado.

S'artzipèlagu est formadu dae duos grupos de ìsulas e isuleddas. Su grupu de nord-est chi cumprendet s'Ìsula Selvagem Grande e tres isuleddas minores narados "Palheiro de Terra", "Palheiro do Mare" e "Sinho", e su grupu de sud-ovest chi cumprendet sa Selvagem Pequena, s'isuledda de Fora e àteras isoleddas prus piticas medas intre is cales is mutidos "Artu", "Comprido", "Redondo", "Pequeno", "Mannu", "Ilhéu do Sul" e su grupigheddu de sos "Ilhéus do Norte". Una barrera manna de iscòllios inghìriat s'artzipèlagu e faghet difìtzile s'aprigu a is costas de sas ìsulas. Sa Selvagem Grande e sa Selvagem Pequena s'agatant istesiadas intre issas e issas de una bindighina de chilòmetros.

## Àteros progetos
Corpu de istadu in Cile de su 1973

Su **corpu de Istadu in Cile de su 1973** est istadu sa furriadura de su guvernu elèghidu democraticamente e presididu dae Salvador Allende a banda de s'esèrtzitu e de sa politzia natzionale, acontèssidu su 11 de cabudanni de su 1973. Eventu fundamentale de s'istòria de Cile, su corpu de Istadu at achiridu bàlida de sìmbulu pro sa gherra frita e de s'intrusida de sos Istados Unidos de Amèrica in is chistiones internas de is paisos de Amèrica Latina.

Sa cadena de eventos chi aiat determinadu su corpu de Istadu tenet orìgine in su resurtadu de sas eletziones presidentziales de su 1970 chi aiat bidu prevalèssere, mancari de pagu, sa coalitzione de manca de Unidade Populare subra de sa coalitzione de dereta cumposta dae Partidu Natzionale e Democratzia Radicale, sìngia de un'eletoradu polarizadu a forte. In acòrdiu cun sa costitutzione, su Cungressu aiat risòlvidu sa situatzione de parada chi si fiat criada cun su resurtadu de su votu intre Salvador Allende (cun su 36,3%), su cunservadore (e ex-presidente) Jorge Alessandri Rodríguez (35,8%), e su cristianu-democràticu Radomiro Tomic (27,9%), votende pro s'aprovatzione de sa majoria relativa otenta dae Allende.

Vàrios setores de sa sotziedade cilena sighiant oponende·si·nche a sa presidèntzia sua, gasi comente sos Istados Unidos chi aiant esertzitadu una pressione diplomàtica e econòmica subra de su guvernu. Su 11 de cabudanni de su 1973 is fortzas armadas cilenas aiant afracadu Allende, chi fiat mortu suitzida durante su corpu de Istadu. Una giunta militare ghiada dae Augusto Pinochet aiat pigadu su pòdere, istabilende una ditadura chi diat durare fintzas a su 1990.

## Àteros progetos