open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Windhoek

**Windhoek** est una tzitade africana de unos 322.500 bividores, capitale de sa Namìbia. 

Sa tzitade est istada fundada in su 1838, est oe in die bìvida massimamente dae gente de iscratza tedesca, nama, afrikaans, herero, ovambo, damara, metitzos e àteras etnias nadias de Namìbia. Su grupu ètnicu majoritàriu sunt is biancos (30% de sa populatzione).

Est su puntu focale de sa vida in su paisu e in ue si nde controllat totu s'atividade polìtica e econòmica. Su nùmene derivat de s'afrikaans e signìficat "ingrone bentosu". Est fintzas connota cun àteros duos nùmenes: **Ai-Gams** pro is Namas (nùmene chi si referit a is mitzas de abbas caentes chi unu tempus faghiant parte de sa tzitade) e **Otjomuise** (chi signìficat "logu de su pampore") pro is Herero.

Sa tzitade s'agatat in un'altura a unos 1.600 metros subra su livellu de su mare. Su clima est sicu temperadu, cun temperaduras mèdias chi bàntzigant intre is 7 °C e 21 °C in làmpadas e trìulas e intre is 18 °C e 31 °C in nadale, mancari si siant registradas mìnimas de -4 °C e màssimas de 36 °C.

Windhoek fiat in printzìpiu su tzentru de unu capu nama, chi aiat bintu a is bividores herero de sa regione in su sèculu XIX. Sa Germània aiat ocupadu sa regione in su 1885, e fiat fata sede de su règimene coloniale in su 1892 che a capitale de sa colònia de s'Àfrica de su Sud-ovest tedesca (*Deutsch-Südwestafrika*). Durante sa Prima Gherra Mundiale, Windhoek fiat istada ocupada dae tropas sudafricanas e sa colonia fiat fata domìniu britànnicu. Fintzas a s'indipendèntzia de sa Namìbia in su 1990, Windhoek est istada reconnota che a capitale de s'Àfrica de su Sud-ovest amministrada dae su guvernu sudafricanu. Oe sighit essende sa capitale de sa Repùblica de Namìbia.

## Àteros progetos
Moroni

**Moroni** est sa tzitade printzipale de is Comoras e dae su 1962 nd'est fintzas sa capitale. In su 2011, contaiat unos 54.000 bividores.

Sa tzitade est situada in sa costa otzidentale de s'ìsula de Grande Comore. Moroni est serbida dae s'Aeroportu de Moroni-Prìntzipe Saïd Ibrahim. Esistet annotamala unu portu cun colligamentos regulares a su continente africanu e a unas àteras ìsulas de s'artzipelagu de is Comoras, ultres chi a su Madagascàr e a unas àteras ìsulas de s'Otzèanu Indianu.

## Àteros progetos
Brasìlia

**Brasìlia** (in portughesu: *Brasília*) est una tzitade de unos 3.015.268 bividores, capitale de su Brasile dae 1960. 

Est situada in intro de su Distritu Federale, e localizada 950 km a nord-ovest dae Rio de Janèiro. Brasília est una tzitade pranificada, pesada in 41 meses, comintzende de su 1956 fintzas a su 21 de abrile 1960. Sa fraigadura de sa tzitade fiat ordinada dae su tando presidente brasilianu Juscelino Kubitschek de orientamentu populista. Su disegnadore printzipale est istadu Lúcio Costa, s'architetu printzipale Oscar Niemeyer e su disegnadore de paesàgios e giardinos est istadu Roberto Brullo Marx.

Sa capitale antiga de su Brasile fiat Rio de Janèiro dae s'annu 1764 (in antis fiat sa tzitade de Salvador). Is risursas de su paisu fiant cuntzentradas in is regiones de costera de su sud de su Brasile, s'àrea prus isvilupada. Mancari una resone pro fraigare una capitale noa fiat s'abbisòngiu de una capitale federale neutrale, sa resone printzipale fiat istada s'abbisòngiu de promòvere s'isvilupu de su territòriu internu de su Brasile.

In su 1987 s'UNESCO at decraradu in sa tzitade Patrimoniu Culturale de s'Umanidade. Est s'ùnica tzitade pesada in su sèculu XX chi apat retzidu custu onore. Originiariamente pranificada pro 500.000 bividores, oe, s'àrea metropolitana tenet prus de 4 milliones de residentes, cosa chi at provocadu cambiamentos in is pranos e progetos originales.

Sa tzitade s'agatat in un'ecoregione sud-americana connota che a *[[Cerrado]]*, chi est assimigiante a una savana. Is rios printzipales chi s'agatant in is intòrrios de sa tzitade sunt su Preto, São Antônio do Descoberto e São Bartolomeu.

## Àteros progetos
São Tomé

**São Tomé** est sa capitale e sa tzitade printzipale de s'istadu insulare africanu de São Tomé e Príncipe. Situada in su nord-est de s'ìsula de São Tomé, tenet populatzione de unos 56.166 bividores. Est puru sa capitale de su Distritu de Água Grande. Su portu suo s'agatat in sa baja de Ana Chaves, in mesu de sa cale s'àrtziat un'isuledda (*ilhéu das Cabras*). Est una de is prus capitales antigas africanas de orìgine coloniale e est caraterizada dae fàbricos coloniales portughesos, de parcos e giardinos.

## Àteros progetos
Port Louis

**Port Louis** est sa capitale e sa tzitade printzipale de Maurìtziu. Posta in s'otzèanu Indianu, est su primu portu de s'istadu e su segundu tzentru finantziàriu de Àfrica a pustis de Johannesburg. Contat unos 149.194 bividores.

Unu primuaposentamentu in sa zona de Port Louis fiat criadu dae sos olandesos, cun su nùmene de "*Noordt Wester Haven*"; ma isceti suta de is frantzesos, partende dae su 1735, Port Louis si diat fàghere una tzitade a berus e fiat promòvida a capitale. Pro is frantzesos su portu de Port Louis fiat una tapa importante pro su frunimentu de is naes chi navigaiant a giru de Àfrica passende pro su Cabu de Bonu Isperu. Su nùmene de Port Louis fiat isseberadu dae su primu guvernadore Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais, in onore de su re Luisi XV. S'istòria de sa tzitade est pintiniada de disastros naturales; intre su 1773 e su 1896 Port Louis at dèpidu subrabìvere a una sèrie de intzèndios, epidèmias e tziclones.

## Àteros progetos
Kinshasa

**Kinshasa** (in lingala: *Kinsásá*; fintzas a su 3 de maju 1966 in frantzesu *Léopoldville* o, prus pagu connotu, in olandesu *Leopoldstad*) est sa capitale e sa prus tzitade manna de sa Repùblica Democràtica de su Congo. S'àrea metropolitana sua est sa de tres prus mannas de Àfrica cun prus de 17.000.000 de bividores a pustis de sa de Su Càiru e sa de Lagos. In s'ordinamentu amministrativu de su paisu, Kinshasa est siat una tzitade siat una provìntzia (in manera anàlogu a Parigi in s'ordinamentu frantzesu, chi est siat una tzitade siat unu dipartimentu).

Kinshasa est sa prima tzitade de limba frantzesa a su mundu, in antis a Parigi e Montréal. Kinshasa s'agatat acanta meda a Brazzaville, capitale de sa Repùblica de su Congo. Ddas istèsiat isceti su Riu Congo, su chi nde faghet sas duas capitales prus a curtzu de su mundu, a pustis de Roma e Tzitade de su Vaticanu.

## Àteros progetos
Victoria (Seychelles)

**Victòria** o **Port Victòria** est sa capitale e sa tzitade printzipale de s'istadu insulare de is Seychelles. Est situada a sa costera nord-orientale de s'ìsula de Mahé, pro custu sa tzitade puru si connoschet cun su nùmene de s'ìsula. Cun totu chi sa populatzione sua fiat de 24.970 bividores in su 2002, custu rapresentaiat tzirca su tres unu de sa populatzione totale de s'artzipèlagu.

Sa tzitade fiat fundada pro acasagiare sa sede de su guvernu coloniale britànnicu in is ìsulas e est istada batijada in onore de sa reina Victòria.

Su portu de Victòria esportat susetotus vainilla, coco, ògiu de coco, coratzas de tostoine, sabone e guano.

Is logos de atraida printzipales sunt unu campanile chi est una rèplica de su de su ponte Vauxhall de Londra, sa Courthouse o Palatzu de Giustìzia, su giardinu botànicu, su Museu Natzionale de Istòria, su Museu de Istòria Naturale e su mercadu de Sir Selwyn Selwyn-Clarke. In sa tzitade puru s'agatant s'istàdiu natzionale e un'istitutu politecnicu, mentras chi su portu internu s'agatat in s'est de sa tzitade, a giru suo istant is indùstrias locales, dedicadas massimamente a sa pisca de a tunina e produtos alimentares.

A curtzu de sa tzitade ddoe est s'Aeroportu Internatzionale de is Seychelles, inauguradu in su 1971.

Unu de is pontes printzipales de Victòria est istadu iscagiadu a cunsighèntzia de su tsunami de su nadale de su 2004.

## Àteros progetos
San Salvador

**San Salvadòr** est sa capitale e sa tzitade prus manna de s'istadu de El Salvadòr, puru cabulogu de su Dipartimentu de San Salvadòr. Sa tzitade tenet una populatzione de unos 1.223.472 bividores e segundu un'istima de su 2011 s'àrea metropolitana sua contat 3.237.868 residentes, cun una densidade de populatzione de belle 7.500 bividores pro km², in creschimentu costante.

Est istada fundada in su sèculu XVI e est istada sa capitale de sa Federatzione Tzentruamericana. Sa tzitade tenet un'istèrida territoriale de 73 km cuadrados e est intre de is tzitades prus adelantadas e importantes a livellu finantziàriu e cumertziale de Amèrica Tzentrale.

San Salvadòr, aici comente su restu de su paisu at impreadu su dollaru americanu USA che a moneda de iscàmbiu partende dae su 2001 mentras s'economia sua si basat massimamente subra is serbìtzios e setore retail.

Una tzitade rica de istòria ispagnola, su tzentru istòricu suo cuntenet architetura de unu gènere chi non s'agatat in aterue in Amèrica Latina.
## Riferimentos

## Àteros progetos
JSON Meta Application Protocol

**JSON Meta Application Protocol** (**JMAP**) est unu protocollu de arretza in fasi de svilupu po s'imbiu de posta eletrònica e acessu a is casellas. S'idea est chi pighit su logu de IMAP e SMTP.

Impari, funt svilupaus fintzas protocollus po sa sincronia de rubricas e calendàrius chi ant a pigai su logu de CardDAV e CalDAV.

## Arrexonis
Segundu unus catu autoris, is protocollus impreaus oindii funt tropu cumplicaus e pagu cunforma a su tempus. Custu a una parti at firmau su svilupu de clientis de posta eletrònica modernus e a s'àtera at portau a su svilupu de protocollus propietàrius o estensionis propietàrias de is chi esistint.

IMAP no est bonu meda po dispositivus mòbilis, giai chi est unu protocollu cumplessu e ddi serbit una connessioni stàbili po funtzionai beni.

JMAP si proponit comenti solutzioni aberta e moderna a custus problemas.

## Svilupu
S'idea e una primu impostadura de JMAP est stètia presentada de su frunidori de posta eletrònica australianu Fastmail. Su co-autori de su progetu est Chris Newman, inginneri principali de Oracle. Incumentzendi de su 2017 ddoi at unu grupu de traballu in sa Internet Engineering Task Force (IETF), chi s'incurat de sa standardisadura de is protocollus. Custa at publicau in su 2019 duas RFC cun is piessìnnus de su protocollu.

## Piessìnnius tènnicus principalis

### Tecnologia de basi
JMAP est unu protocolliu chena stadu (*stateless*) fundau apitzus de su protocollu Web HTTPS e impreat JSON comenti formatu de scàmbiu de datus. S'impreu de HTTPS fait a manera chi sa parti manna de is firewall no blochint is connessionis a su serbidori, giai chi de sòlitu is gennas impreadas de custu servìtziu funt abertas.

### Seguràntzia
Perunu mecanismu de codìfica est agiuntu a sa comunicatzioni segura de HTTPS. Su problema principali de codificai i datus *end-to-end* est chi custu iat a fai dannu a s'eficèntzia, giai chi is circas e sa sincronizatzioni de datus partzialis iat a bessiri prus complicada. Sa seguràntzia de is datus est duncas delegada a su serbidori.

### Datus binàrius
Is datus binàrius ligaus a unu messàgiu (màginis e archìvius agiuntus) no funt imbiaus impari cun su messàggiu, giai chi custu sceberu est pagu eficenti. A s'imbressi, funt imbiaus a banda a traessu de HTTPS.

## Riferimentus


## Ligòngius esternus

* 
*
Lenardu Cubeddu

**Lenardu Cubeddu** o **Cubeddu de Arbaree** (Aristanis, 1362 - Aristanis, 9 de cabudanni 1427) est istadu marchesu de Aristanis (1410-1427), conte de Costera (1422-1427), sennore maridu de is Barbàgias Mandrolisai e Ollolai (1412 circa-1427) e annotamala giùighe de facto de Arbaree (1407-1409).

## Orìgines
Fiat fìgiu de Sarbadore, issu matessi fìgiu de Nigola de Arboree, canònicu in Lleida e a Salisbury, fìgiu issu matessi de Ugone II, giùighe de Arborea, e de Costantza Cubeddu, nòbile de orìgine valenciana.
## Biografia
Fiat naschidu in Aristanis in su 1362. Intre su 1407 - annu de morte de su giùighe pitzocheddu Marianu V - e su 1409, aiat apoderadu sa soberania in su giuigadu de Arboree, pro èssere destituidu a s'arribu, a cumintzu de su mese de ghennàrgiu de su matessi annu, dae su visconte Gullielmu III de Narbona, chi possediat pretesas legìtimas subra su tronu de su logu. A pustis de sa derrota in sa Batalla de Seddori, Lenardu Cubeddu fiat torradu giùighe apoderadore durante su perìodu de ausèntzia de su giùighe nou, chi fiat mòvidu a Frantza pro pedire agiudos. A pustis de sa morte de su re Martine I de Sitzìlia, dèpida cun probabilidade a sa malària, su marchesu benidore fiat istadu assitiadu in Aristanis, e si fiat rèndidu chentza de cumbàtere.  Pagos dies a fatu, su 29 o su 30 martzu aiat sutascritu unu tratadu cun su cale decraraiat decaidu, a nùmene de is majorales aristanesos, Gullielmu III de Narbona, e tzediat totu is territòrios in possessu suo a sa Corona de Aragona. Su capituladu ddi daiat annotamala sa facultade de s'ondrare de su tìtulu de Marchesu de Aristanis, pro sese e pro s'ereu suo. Su re cuntzediat a issu comente a is sighidores suos su permissu de non dèpere cumpàrrere deretu a in antis de su soberanu, reconnoschimentu chi tenet tzertamente unas similitùdines cun cussu cuntzèdidu a su giùighe de Arborea Marianu IV, tziu segundu de Cubeddu, in su tratadu de Seddori. Luegus a pustis de sa firma de su capituladu, Cubeddu aiat incumentzadu a ammanniare is domìnios cosa sua. In su mese de trìulas de su 1410 ddi fiat cuntzèdidu che a imprenda pro su prèstidu de chimbemìgia alfonsinos a su re su territòriu de su Monteagutu, e pagos annos a pustis, in su 1413, ddi fiant cuntzèdidos is territòrios de su Guilcer e de su Barigadu, semper che a imprenda pro unu prèstidu a su soberanu. Annotamala fiant in suta de su domìniu suo fintzas su Mandrolisai e sa Barbàgia de Ollolai, cuntzèdidos a sa mugere sua Chìriga Deyana in cantu eredera de babbu suo Giuanne. In su martzu de su 1416 at intentadu de comporare, pro sa summa de 25.000 frorinos, is conteas de Marmidda e Valentza, ma sa tratativa aiat fallidu ca pro ite Cubeddu fiat cunsideradu dae is «òmines probos» de Casteddu de Caller, propietàrios noos de custos territòrios, «pagu fidadu». In s'annu 1422 su re ddi aiat cuntzèdidu su tìtulu de conte de Costera, faghende·nde su prus feudatàriu poderosu de su regnu de Sardigna e Còrsica.  Fiat mortu su 9 de onniasanti 1427, lassende totu is tìtulos possedimentos a su fìgiu Antoni.
## Note


## Bibliografia
*
*
François Hollande

**François Hollande** (Rouen, Normandia, 12 austu 1954) est unu polìticu frantzesu, segretàriu de su partidu sotzialista dae su 1997 a su 2008 e presidente de sa Repùblica Frantzesa dae su 15 maju 2012 a su 14 maju 2017.
Innu natzionale/LSC

S' **innu natzionale** est un'iscritu musicale cun un'argumentu patriòticu (a bortas, religiosu) chi un'Istadu Natzionale o ente derivadu issèberat de manera ufitziale comente innu de una comunidade politica particulare.

Cando si sonat, a su solitu cando b'at una die istitutzionale de festare, si diat figurare s'unidade e/o rapresentatividade de cussa natzione. Tando si tenet in cunsìderu comente unu de sos mèdios pro chi su cuntzetu de istadu, ateramente astratu e duncas bastante dificurtosu de pònnere a realidade, si podet ogetivare in calicuna cosa de cuncretu.

## Càstia fintzas

* Innu natzionale (logudoresu)
Frantza/logudoresu

Sa **Frantza** (*France*, in frantzesu) est una natzione de s'Europa otzidentale, chi cumprendet puru s'ìsula de sa Còssiga e tenet dipendèntzias (**Territoire**) fora de s'Europa comente tzertas ìsulas de s'Oceanu Pacificu, Oceanu Indianu e de s'Atlanticu, e in su Sudamèrica sa Guyana Frantzesa. Sa Frantza est un'istadu membru de s' Unione europea. Sa capitale sua est Parigi, is tzìtades printzipales sunt: Marsiglia, Lione, Tolosa, Lilla, Bordeaux, Strasburgu, Nitza, Nantes, Rennes, Montpellier.

## Càstia fintzas

* Frantza (LSC)
* Frantza (campidanesu)

## Riferimentos
Dii de su babbu

Sa **Dii de su babbu** est una festa dedicada a is babbus chi esistit in paisus medas de totu su mundu. Sa stòria de sa festa, sa dii de s'annu innui si celebrat e is traditzionis ligadas càmbiant meda segundu su paisu. Me is paisus de traditzioni catòlica est festada su 19 de martzu, dii se Santu Giusepi, su babbu adotivu de Gesùs.

## Stòria

### Paisus catòlicus
Is primus a festai a San Giusepi funt stètius is Mònacus Benedetinus in s'annu 1030, sighius de is Servus de Maria  in su 1324 e is Francescanus in su 1399. Sa spraxidura de sa festa est dèpida a s'interessu de is Pabas e pruschetotu a Gregòriu XVI chi dd'at ofitzializada in totu sa Crèsia in su 1621.

In custus paisus, sa dii de sa festa is fillus faint calincunu arregaleddu a is babbus po ddis amostai sa stima insoru.

### Stadus Unius
Me is Stadus Unius, po sa traditzioni, sa primu personi a pediri una dii po festai a is babbus est stètia una picioca de 26 annus, Sonora Smart Dood, in su 1908. S'idea ddi fiat bènnia ascurtendi unu sermoni po sa festa de sa mama e at organizau sa primu festa de su babbu su 19 làmpadas 1910 in Spokane, Washington. Sa festa est bessida ofitziali in 1966, cun data in su de tres domìnigus de làmpadas, gràtzias a s'interessu de su presidenti Lyndon Johnson.

## Riferimentus
SHGb02+14a

**SHGb02+14a** est una fonte de ràdiu-frecuèntzia in s'ispàtziu còsmicu individuada dae su progetu SETI@home in martzu 2003 e annuntziada in New Scientist su 1 cabudanni 2004. Sa notoriedade sua est dèpida a su fatu de èssere una possìbile candidada pro is punnas de su progetu SETI (*Search for Extra-Terrestrial Intelligence*, Chirca de vida inteligente extra-terrestre).

Sa fonte ràdiu est istada osservada pro tres bortas, in una frecuèntzia ràdiu de belle 1420 MHz chi diat pòdere èssere impreada dae extra-terrestres pro trasmissiones, pro sa curtzesa sua a sa frecuèntzia de assorbimentu e irrajamentu de fotones de s'idrògenu.

## Piessìnnios e ispricadas
*SHGb02+14a* est situada in unu puntu intre is costellatziones de is Pisches e de su Mascu, una diretzione in ue non s'osservat perunu isteddu a prus pagu de 1000 annos lughe. In prus, su sinnale suo est dèbile meda. Sa frecuèntzia de su sinnale tenet un'istesiadura lestra, chi diat currispòndere a s'emissione chi benit dae unu praneta chi òrbitat a una 40 bortas prus lestru de sa Terra a inghìriu de su Sole. Ònnia borta chi su sinnale est istadu retzidu, sa frecuèntzia osservada est istada semper de 1420 MHz, est a nàrrere sa frecuèntzia originale in antis de ònnia istesiadura. 

Analizende custos piessìnnios, SETI@home at denegadu sa possìbile natura extra-terrestre de su sinnale suo, ipotizada dae is mèdias. Diat pòdere èssere un'artefatu de natura casuale, abbolotu còsmicu, o finas su resurtadu de unu problema tècnicu.

## Riferimentos


## Pàginas ligadas
* BLC1
* Sinnale Wow!
## Ligàmenes esternos

*
BLC1

**BLC1** (*Breakthrough Listen Candidate 1*) est unu sinnali arràdiu candidau SETI agatau e osservau in abrili e maju 2019 e arrelatau po sa primu borta su 18 idas 2020, chi parit benni de sa diretzioni de su steddu prus acanta de su Sistema Solari, Proxima Centauri.

## Sinnali
Sa transidura faci a s'arrùbiu chi aparessit in sa frecuèntzia sua, cuncordu cun s'efetu Doppler, podit essi scuncordu cun su movimentu de de Proxima b, unu praneta de Proxima Centauri. Sa transidura Doppler in su sinnali est s'imbressi de su prevìdiu de s'arrodiamentu de sa Terra, innui sa frecuèntzia de su sinnali crescit intamis de amenguai. Mancai su sinnali fessit stètiu agatau de s'Arràdiu-telescòpiu de Parkers in s'interis de s'osservatzioni de Proxima Centauri, s'àngulu de s'arraju de su telecòpiu de Parkers at permìtiu de descriiri mellus sa diretzioni de innui benit, unu tundu de agiumai 16 arcuminùtus (prus o mancu 1/4 de gradu, metadi de sa longhesa angulari de sa Luna) in diàmetru angulari, innui capit Proxima Centauri. Su sinnali tenit una frecuèntzia de 982,002 MHz.

Su sinnali arràdiu est stètiu agatau in s'interis de 30 oras de osservatzionis de su progetu Breakthrough Listen in s'Osservatòriu Parkes in Austràlia in abrili e maju 2019. In su mesi de idas 2020, àteras osservatzionis no funt arrennèscias a torrai a agatai su sinnali, passu necessàriu a cunfirmai chi su sinnali siat  una tecno-marcadura.

## Efetus ligaus possìbilis
Unu documentu publicau de àterus atrònomus 10 diis innantis de sa noa de BLC1 arrelatat sa scoberta de "unu lampu òticu luminosu e longu, acumpangiau de una sèrie de esplosionis de ràdiu-frecuèntzia intensas e cuncordas" de Proxima Centauri fintzas in abrili e maju 2019. Sa scoberta insoru no est stètia ligada cun sa de BLC1 de is sientistas e is mèdias incumentzendi de gennaxu 2021, ma ìmplicat chi is pranetas a giru de Proxima Centauri àteras nanas arrùbias iant a podi essi inabitàbilis po umanus e àterus organismus connotus.

In friaxu 2021, unu stùdiu nou at inditau chi su princìpiu copernicanu escluit chi BLC1 siat unu sinnali arràdiu teconògicu de su sistema de Alpha Centauri.

## Riferimentus


## Pàginas ligadas
* SHGb02+14a
* Sinnale Wow!

## Ligàminis esternus

*
Ritratu de famìlia (Voyager)

Su **Ritratu de famìlia** est una màgini de su sistema solari pigada de Voyager 1 su 14 friaxu 1990 de una stesiada de giai 6 milliardus de chilòmetrus de sa Terra. Sa màgini intrea est unu mosàicu de àteras 60; custas funt is ùrtimas fatas de Voyager, chi de insandus sighit perou a imbiai sa telemetria sua. Una de custas est sa famada Pale Blue Dot chi amostat sa Terra chi, pigada aici de tesu, aparit sceti che unu puntixeddu asulu.

Sa realizatzioni de custa màgini dd'at bòfia Carl Sagan, astrònomu, divulgadori scientìficu e autori de fantascièntzia.In sa màgini ddoi funt ses pranetas, de manu manca a manu dereta: Giove, Terra, Vènere, Saturnu, Urano e Netunu. Mercùriu s'agatàt tropu acanta a su Soli po essi biu, Marte no est stètiu agatau de is telecàmeras de Voyager po mori de sa luxi de su Soli chi si spraxiat in s'òtica de su sistema e Plutone (insandus cunsiderau unu praneta) no est stètiu fotografau poita ca, po mori de sa pitichesa sua e sa stesiada de su Soli, iat essi bessiu tropu scuru.

Sa màgini cumpria parit fata a arrogus poita ca, po tenni su màssimu de is minudas, dònnia suta-màgini est stètia fata cun tempus de esposidura e filtrus diferentis; po esempru su Soli est stètiu fotografau impreendi su filtru prus scuru e su tempus de esposidura prus curtzu possìbili po no strupiai su sistema de achirimentu de is fotografias.

Sa màgini est stètia pigada a agiumai 40,11 UA de sa terra, agiumai 32° asuba de su pranu de s'eclìtica.

## Riferimentus


## Ligòngius esternus

* 
* 
*
David Cross

**David Cross** (Roswell, Georgia, 4 de abrile, 1964) est unu còmicu, iscritore, diretore tzinematogràficu e atore americanu.

Est connotu pro is cummèdias *stand-up* suas, sa sèrie HBO *Mr. Show* (1995-1999), e su personàgiu Tobias Fünke in sa *sitcom* *Arrested Development* (2003-2019).

At bìnchidu su prèmiu *Primetime Emmy Award for Outstanding Writing for a Variety Series* (pro s'iscritura primorosa de una sèrie de variedade) pro su traballu suo in sa sèrie *The Ben Stiller Show**.*

## Riferimentos
Anguli

Cun **anguli** inditaus una pariga de retzetas sardas:

* su **cocoi cun s'ou** (o **pani cun s'ou**), unu tipu de pani cocoi tìpicu de sa traditzioni de Sardìnnia po su perìodu de Pasca Manna. Custu pani podit tenni formas diferentis, de sòlitu animalis, cun un'ou cotu a tostau in mesu;
* s**'anguli 'e cibudda**, pratu de sa traditzioni de s'Ollastra.

## Su cocoi cun s'ou

### Acinnus stòricus
Sa costumàntzia de arregalai ous po festai s'arribu de su beranu est antiga meda, cun orìgini in sa Pèrsia antiga, sendi chi s'ou est unu sìmbolu de vida noa. S'evolutzioni prus connota de custa traditzioni est s'ou de Pasca de ciuculati, nàsciu forsis in Frància in su tempus de Luisi XVI o imbentau de is maistus de ciuculati torinesus in su '700. Cun su cristianèsimu, s'ou est bessiu sìmbolu de sa resurretzioni de Gesùs.

### Su pani
S'anguli est unu pani de sìmbula traballau a fini cun s'impreu de unus cantu trastus che sa serreta, un'arrasoiedda o fintzas a unga. Est de sòlitu fatu a forma de animaleddus che pillonis o puddas, ma fintzas de gruxi, puba o froris. In sa preparatzioni si ponit un'ou cotu a tostau in mesu e s'arregalat me is diis de Pasca a sa pròpiu manera de s'ou de ciuculati, comenti amosta de stima o po augurai sorti po su benidori.  Ddoi at fintzas variedadis de sa pròpiu retzeta chi no portant s'ou, impreadas in su connotu de is famìlias prus pòberas chi no podiant agiungi s'ou. Un'esempru est sa versioni cun sa mèndula.

## S'anguli 'e cibudda
Est unu pratu pòberu de sa traditzioni ollastrina fatu cun farra, cibudda, casu, lardu de porcu e àterus ingredientis. Ddu coint, candu fait, in su forru a linna asuba a is follas de càuli. Si podit papai comenti *primu pratu* o comenti smurtzu (pastu lestru).

## Riferimentus
Quito

**Quito**(ufitzialmente *San Francisco de Quito*) est una tzitade de unos 1.609.418 bividores, capitale de Ecuadòr, cabulogu de sa Provìntzia de su Pichincha e sede de su Distritu Metropolitanu de Quito.

Est situada subra su lutone idrogràficu de Guayllabamba, a is pees orientales de su istratuvulcanu ativu Pichincha, in s'ala otzidentale de sos Andes. S'agatat a un'artària de 2850 m subra de su livellu de su mare, cosa chi nde faghet sa segunda capitale amministrativa prus arta de su mundu, a pustis de La Paz. Sa populatzione de s'àrea urbana contat unos 2.239.191 bividores. Sa tzitade est partzida in 32 unidades amministrativas, is *Parroquias*, chi sunt partzidas issas etotu in *barrios*.

Sa data de sa fundatzione est dudosa. Is primos aposentamentos subra de su montigru (El Inga) sunt atestados millènnios in antis de Cristu. Nointames sa data de naschimentu ufitziale de sa tzitade est cunsiderada su 6 nadale de su 1534 cun sa conchista ispagnola. Est istada sa prima tzitade decrarada, paris cun Cracòvia in Polònia, comente a Patrimòniu de s'umanidade de s'UNESCO, su 18 cabudanni 1978. In su 2008 est istada numenada sede de s'Unione de is Natziones Sudamericanas (Unasur).

## Àteros progetos
Dii mundiali de mèngua de su gastu militari

Su 12 de abrili est sa **Dii mundiali de mèngua de su gastu militari**. Sa dii dd'at proposta s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi cun sa punna de promovi sa connoscèntzia de is problemas causaus de is gastus militaris e cunsillendi de impreai custu dinai po su svilupu umanu.

## Temas
Segundu s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi, est stètiu scritu meda in contu de s'efetu de s'impreu de armas in gherra, ma pagu in contu de su svilupu sostenìbili, chi est de importu mannu po sa seguràntzia de is populatzionis me is annus benidoris.

S'OIP cunfrontat, po esempru, su livellu de is preventivus militaris, carculaus segundu s'Istitutu Internatzionali de Stùdius po sa Paxi de Stocolma  in $1 339 000 000 000 de dòllarus in su mundu in su 2007, cun su su cumprimentu falliu de is Obietivus de Svilupu de su Millènniu, inditendi chi, in generali,  "Stùdius apitzus de s'origini de is cunflitus agatant fatoris medas, perou no narant chi esèrcitus prus mannus siant sa crai po apoderai unu paisu lìberu de sa gherra. Defatu, su dinai spèndiu po armas liant incapas fundus po su svilupu sociali, polìticu e econòmicu chi iant a podi arresolvi s'arrexina de is conflitus".

Custus efetus negativus incluint is efetus diretus de su dinai e resursas impreadas in sistemas armaus intamis de ddus impreai po su svilupu umanu, e puru is indiretus in sa saludi de is personis chi benint de sa circa, creatzioni, impreu e sciusciada de custus sistemas, prus che totu is biològicus, chìmicus e nuclearis.

Comenti est craru, s'aumentu de gastus militaris at a minimai s'imbestimentu in àterus aspetus comenti infrastruturas, scola e saludi.

Cun is fueddus de Dwight D. Eisenhower: "Dònnia arma chi si fràigat, dònnia barca de gherra comissionada, dònnia coetu chi si sparat bolit nai, a s'acabu, furai a is chi tenint fàmini e no tenint nudda de papai".

## Riferimentus
Fredrik Bajer

**Fredrik Bajer** (Nästved, Danimarca, 21 de abrili 1837 - Copenaghen, 22 de gennaxu 1922) est stètiu unu scriidori e pacifista danesu, prèmiu Nobel po sa Paxi in su 1908.

## Vida e òperas
Fillu de monaghìlliu, Bajer fiat ofitziali de s'Armada Danesa, gherrendi in su 1864 in sa gherra contras a Prùssia e Àustria, innui est lòmpiu a su gradu de primu tenenti. Dd'ant smobilitau in su 1865 e s'est tramudau a Copenaghen, innui at traballau comenti professori, tradutori e scriidori.

Est intrau in polìtica e at tentu unu scannu in su Parlamentu Danesu in su 1872, chi at apoderau po is 23 annus benidoris. At acotzau organizatzionis pacifistas medas, siat in Danimarca, siat in su restu de Europa, agiudendi in su caminu po un'arbìtriu intra Svìtzera e Norvègia.

In su 1882 at fundau s'Unioni Danesa po sa Paxi e in su 1891 s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi de Berna. 

At cumpartziu in su 1908 su prèmiu Nobel po sa Paxi cun Klas Pontus Arnoldson. At publicau òperas comenti *Su sistema de neutralidadi scandìnavu* (1906).

## Ligòngius esternus

* 
*
Blockbuster (azienda)

**Blockbuster, Inc**. est istada una sotziedade de ispainadura istadunidensa, fundada in su 1985 in Dallas (Texas) e fallida in su 2013. Sa faina printzipale sua fiat su nòlitu de produtos *home video* e videogiogos e, a pustis, in s'ispainadura digitale de càbidos.

A pustis de su fallimentu, subravivet una butega Blockbuster in Bend (Oregon).

## Istòria

Sa prima butega Blockbuster est istada aberta in Dallas, Texas, in su 1985. In is deghe annos imbenientes su nùmeru de butegas in is Istados Unidos est arribadu a 4800. In s'ìnteri, in su 1989, s'azienda at comporadu una cadena inglesa chi esistiat giai e at abertu sa prima butega in Europa. In is annos 1990 Blockbuster at abertu butegas in 25 paisos, comente Canadà, Austràlia, Zelanda Noa, Giapone, Isvìtzera, Britànnia Manna, Portugallu, Danimarca, Israele, Mèssicu, Argentina e Itàlia, in ue est arribada in su 1994 pro mèdiu de una *joint venture* cun Standa-Fininvest. In su 1994 Blockbuster est comporada dae sa Viacom, una sotziedade de intratenidura e comunicatzione istadunidensa. 

Fache a sa fine de is annos 2000 est incumentzadu unu perìodu de crisi manna pro s'azienda. Is dificultades in unas cantas natziones, comente a is Istados Unidos, sunt ligadas a sa resèssida de servìtzios simigiantes comente cuddu ofertu dae sa cuncurrente Netflix. In custu perìodu s'azienda abbandonat luego su mercadu i unos cantos paisos comente Ispànnia e Portugallu; in àteros, comente s'Itàlia, Blockbuster intentat de s'adderetzare sena nche resèssere.

Sa dificultade econòmica de Blockbuster sighit fintzas in su 2010, annu in ue arribat sa detzisione de aviare su protzedimentu fallimentare. Su matessi annu s'azienda decrarat bancarota apellende·si a su *Capìtulu 11* de sa lege fallimentare istadunidensa, intentende un'assètiu aziendale nou atzentradu prus che totu in sa ispainadura digitale, chi insandus fiat ancora una novidade.

In su 2011 Blockbuster intentat un'aviu nou, cun sa bèndida a Dish Network. In s'ìnteri però annùntziat s'abbandonu de su mercadu canadesu, sighidu in su 2012 fintzas de s'italianu. S'annu a pustis Dish Network annùntziat sa serrada de àteras 300 butegas in is Istados Unidos: sa noa ponet fine a un'època, sa de su nòlitu «fìsicu» de produtos audiovisivos.

Dae su 2019 subravivet un'ùnica butega Blockbuster in su mundu, in sa tzitadina de Bend, in Oregon, chi pro is piessìnnios de su logu (pagu pobuladu e duncas pagu connètidu a Internet) sighit in manera positiva s'atividade, agiudada fintzas dae is nostàlgicos chi lompent de foras; mancari impreet su logo e su nùmene de sa cadena, sa butega est autònoma e de propiedade de is gestores suos.

## Riferimentos
Pedru Pisurzi

**Juan Maria Demela Pesucciu** o **Pisutzu**, connòschidu comente **Pisurzi** (e, pro isbàlliu, comente **Pedru Pisurzi**) (Bantina, 1707 - Bantina, 1796) est istadu unu poeta e religiosu sardu.

## Biografia
Su nùmene de custu poeta sardu in sa forma Pisurzi o Pesuccio (Pedru), est su frutu de un'identificatzione mala fata dae su primu biògrafu Pasquale Tola, comente ant naradu dae tempus meda unos cantos istudiosos e a ùrtimu, cun documentatzione e argumentos medas, Giancarlo Porcu. A s'anàgrafe, su poeta, vitzepàrrocu de Bantine, resurtat èssere *Juan Maria Demela*, a bortas acumpangiadu dae unu sambenadu de duos iscritu cun una variedade manna de formas, intre sas cales sas prus fitianas sunt: Pesuchu (sighende sa grafia ispagnola de su tempus), *Pesucciu* o Pisuçu (chi  est ecuivalente a *Pisutzu* in s'iscritura moderna de su sardu). Est su de duos sambenados de su babbu de su poeta (Salvadore Demela Pisuçu). Su nùmene Pedru est istadu, in realidade, de unu frade minore de su poeta, nàschidu in su 1724 e mortu in fascas, mutidu Pedru Maria Pisuciu in s'atu de batiare chi ant iscambiadu pro cussu de su poeta.  S'ùnica forma legìtima pro mutire s'autore restat duncas su sambenadu Pisurzi ebbia (dae su sardu pisurtzi), base etimològica de sos adatamentos Pesucciu/Pisucciu e Pesutzu/Pisutzu. 

De Pisurzi ant tramandadu 19 cantzones e poesias chi si pensat chi siant autènticas: 9 chi apartenent a sa *vulgata* trasmìtida in sas regortas curadas dae Giuanne Spano; sas àteras 10 in iscobertas dae pagu dae Giancarlo Porcu e propònnidas in editzione crìtica.  Intre sos testos prus nòdidos si tzitant *Cantone de susu cabaddareddu*, *S'abe*, *S'anzone*, *Cantone de sos ballos*, *Cantone de sas festas*, *Cando nos semus amados*.

## Riferimentos


## Bibliografia
*
Cungressu de Vienna

Su **Cungressu de Vienna** fiat istadu una cunferèntzia chi si fiat tenta in su casteddu de Schönbrunn (in tedescu *Schloß Schönbrunn*) de s'omònima tzitade, tando capitale de s'Impèriu austrìacu, dae su 1 de santandria de su 1814 a su 9 de làmpadas de su 1815 (mancari àteras datatziones aporrint su cumintzu e sa fine de su Cungressu a su 18 de cabudanni de su 1814 e a su 9 de làmpadas de su 1815). Ddoe aiant partetzipadu is potèntzias europeas printzipales cun sa punna de torrare a trassare sa mapa de Europa e torrare a nou s*'[[Ancien régime]]* a pustis de is trambùlios batidos dae sa rivolutzione frantzesa e de is gherras napoleònicas. Cun su Cungressu de Vienna s'aberit difatis sa chi est definida che a s'edade de sa Restauratzione in Europa chi si podet cunsiderare concluida cun is avolotos de su 1830-1831.

Fiat sa prima borta cando sos istados europeos detzidiant ca su modu giustu de pònnere fine a una gherra fiat de unire totu sos istados interessados e discutire una solutzione chi baleret pro totus: un'idea chi at subrabìvidu fintzas a oe. Sa bidea ca is cuntierras mannas e is chistiones internatzionales cheriant risòlvidas dae riuniones a chi partetzipaiant totu is natziones interessadas fiat comomai intrada in sa cultura de sa diplomatzia europea. Unu sèculu a pustis, custa bidea diat assumire sa forma de sa Sotziedade de sas Natziones e, a prus pagu de 150 annos de sa serrada de su Cungressu, diat portare a su naschimentu de is Natziones Unidas.

Su resurtadu printzipale de su Cungressu, foras de sa ratìfica de sa pèrdida, chi fiat giai istada istabilida dae sa "Paghe de Parigi", de is territòrios chi sa Frantza si fiat annessionada intre su 1795 e su 1810, fiat istadu s'ammanniamentu de sa Rùssia chi aiat balangiadu parte manna de su Ducadu de Varsàvia e su Granducadu de Finlàndia, e fintzas s'ammanniamentu de su territòriu de sa Prùssia, chi aiat achistadu sa Westfalia, sa Renania setentrionale e parte de Polònia.

S'afortiamentu de sa Germània dae is casi 300 istados de su Sacru Romanu Impèriu (iscontzadu in su 1806) a unu sistema – meda de prus gestibile – de trintanoe istados fiat istadu cunfirmadu. Custos istados fiant andados a costituire una blanda Cunfederatzione Tedesca suta de sa ghia de Prùssia e Àustria.

Pro su chi pertocat su Regnu de Sardigna (durante s'epoca napoleònica allindadu a sa sola ìsula de Sardigna), ddi fiant torrados su Piemonte, sa Savoja, sa Contea de Nitza e in prus aiat otentu is territòrios de sa Repùblica de Gènova, chi non fiat torrada a costituire.

## Notas
Bonaire

**Bonaire** (in olandesu *Bonaire*, in papiamentu *Boneiru*) est un'ìsula de 288 km² chi costituit una munitzipalidade ispetziale de is Paisos Bàscios (in olandesu: *bijzondere gemeente*), posta in su mare de is Caràibes, cara a is costas de su Venezuela. Contat unos 20.104 bividores de orìgine ammesturada de iscraos africanos, europeos e de is pòpulos amerìndios indìgenos. Is limbas ufitziales sunt su papiamentu e s'olandesu.

Est sa segunda ìsula prus manna de is Caràibes olandesos, a pustis de Curaçao. Paris a Sint Eustatius e Saba faghet parte de sas Ìsulas BES (o Paisos Bàscios caraìbicos). Is solos duos tzentros abitados sunt sa capitale Kralendijk e Rincon.

Bonaire fiat iscoberta e ocupada in su 1499 dae un'ispeditzione ispagnola ghiada dae Alonso de Ojeda. S'ìsula fiat populada dae *indios* caiquetio e arauachi chi, segundu cantu aporridu dae sos iscoberridores europeos, biviant in domos mìseras de matones de ludu, in cunditziones de incuida estrema. Is locales aruachi nariant Bonaire *Bojtay*, est a nàrrere "terras bàscias". Is indios fiant fatos iscraos e disterrados a s'ìsula de Hispaniola (su de oe Santo Domingo), pro bi èssere impreados in su traballu de is minas. Is olandesos aiant pigadu a pustis possessu de s'ìsula achistende·dda dae is portughesos in su 1636, pro dd'impreare in sa gherra  contra de sos ispagnolos. In su 1639 sa Cumpangia Olandesa de sas Ìndias Otzidentales aiat dadu cumintzu a sa produtzione de sales, ancora oe una de is fainas econòmicas printzipales de Bonaire.

Partende dae su 1800 s'ìsula fiat istada ocupada in prus furriadas dae is piratas frantzesos e inglesos, cun is olandesos chi aiant resèssidu a nde torrare a leare possessu petzi in su 1816.

Is Antillas Olandesas fiant fatas a fatu una regione autònoma de su Regnu de sos Paisos Bàscios in su 1954.
## Àteros progetos
Kralendijk

**Kralendijk** est una localidade de 3.061 bividores, cabulogu de s'ìsula de Bonaire (Paisos Bàscios) dae su 2010.

Sa fundatzione de Kralendijk artziat torra a su 1639 a sa fundatzione de *Fort Oranje* a banda de sos olandesos pro amparare su portu de s'ìsula. In su 1810 fiat ocupada dae sos inglesos chi aiant fundadu sa biddighedda de *Playa*, in su 1815 cun su Cungressu de Vienna s'ìsula fiat torrada in manu a sos olandesos. In su 1840 sos olandesos aiant cambiadu su nùmene cun Kralendijk chi signìficat "diga de coraddu".

## Àteros progetos
Willemstad

**Willemstad** est una tzitade de 103 119 bividores, capitale de Curaçao, ìsula de su mare de is Caràibes meridionales e natzione costitutiva de su Regnu de is Paisos Bàscios. Est unu tzentru de portu importante, ma fintzas un'iscalu turìsticu de fama internatzionale. Su tzentru istòricu de Willemstad, chi acasàgiat sa prus antiga sinagoga de sas Amèricas, est intradu in su 1997 a fàghere parte de is Patrimònios de s'umanidade de s'UNESCO. Est istada fintzas a su 2010 sa capitale de sas oe iscontzadas Antillas Olandesas.
## Àteros progetos
420 (cannabis)

**420**, **4:20** o **4/20** (pronuntziau **cuàturu-binti**) es unu fueddu in còdixi de sa cultura de sa cannabis arrelatau cun su s'impreu de custa sustàntzia.

Indicat fintzas sa dii de su 20 de abrili, chi est bessida festa de sa contracultura nord-americana.

## Òrigini
In su 1975, cincu studiantis de scola secundària me in San Rafael, California, narànt "4:20" unu pranu po circai unu terrenu abandonau postu a cannabis, basau in una mapa de scusòrgiu e elaborau de su massaju. Is cincu studiantis (Steve Capper, Dave Reddix, Jeffrey Noel, Larry Schwartz e Mark Gravich), chi si fiant postus "Waldos" poita ca su logu de atòbiu insoru fiat unu muru (*wall*) a foras de scola, iant sceberau sa stàtua de Louis Pasteur me is terrenus de sa *San Rafael High School* comenti logu de incomentzu de sa circa, e is 16:20 (4:20 PM) comenti oràriu de atòbiu. Is Waldos narànt a custu pranu "4:20 Louis".  Apustis de intentus vàrius, mai arrennèscius, de agatai su cultivu, su grupu a sa fini at incurtziau sa fràsia in "4:20", chi est bessia sa crai chi is giovuneddus impreànt po chistionai de s'impreu de cannabis.

## Manifestadas de su 20 de abrili
Segundu su formau americanu de scriidura de sa data, 4/20 podit indicai su 20 de abrili, duncas custa dii est bessida una festa de sa contracultura nord-americana innui is personas s'atòbiant po impreai sa cannabis. Unus cantu eventus tenint una natura polìtica, amparendi sa legalizatzioni de sa cannabis.

Is manifestadas principalis in Nord America funt organizadas me is logus chi sighint:

* Hippie Hill in San Francisco's Golden Gate Park acanta a s'apendìtziu de Haight-Ashbury; 
* University of Colorado's Boulder campus; 
* Ottawa, Ontario, in Parliament Hill e Major's Hill Park; 
* Montréal, Quebec, anchè is monumentus de Mount Royal; 
* Edmonton, Alberta, Alberta Legislature Building;
* Vancouver, British Columbia, Vancouver Art Gallery, de su 2016 fintzas in Sunset Beach.

## Riferimentus


## Ligòngius esternus

* 
*
*
*
Klas Pontus Arnoldson

**Klas Pontus Arnoldson** (Göterborg, 27 ladàmini 1844 - Stocolma, 20 friaxu 1916) est stètiu unu polìticu, giornalista e pacifista svedesu, onorau cun su prèmiu Nobel po sa paxi in su 1908.

Apustis de ai traballau po dexi annus me is caminus de ferru de Svètzia, est stètiu eletu a su parlamentu (Riksdag). In s'interis de custa càrriga (1882-1887) at traballau po arribai a una neutralidadi permanenti me is paisus scandìnavus. 

In su 1883 at fundau sa Sotziedadi Svedesa po sa Paxi e s'Arbìtriu innui est stètiu segretàriu po annus medas. Gràtzias a custu e a su traballu po evitai una gherra cun sa Norvègia in su 1905, at cumpartziu su Prèmiu Nobel po sa Paxi cun su danesu Fredrik Bajer. 

In su 1900 at scritu s'òpera *Seklernas hopp (Sa speràntzia de is sèculus)* contendi is passus ainnantis po sa paxi.

## Riferimentus
Dii de sa Terra

Sa **Dii de sa Terra** est un'acuntessimentu de su 22 abrili de dònnia annu po amostai s'amparu de s'ambienti. Organizau po sa primu borta su 22 abrili 1970, oindii incluit una variedadi manna de eventus coordinaus de EarthDay.org (innantis, Earth Day Network) chi arregollint prus de unu milliardu de personis in 193 paisus.

Sa dii dd'at proposta s'ativista po sa paxi John McConnell in una cunferèntzia de s'UNESCO de su 1969, po onorai sa Terra e su cuncetu de paxi, de afestai su 21 de martzu, primu dii de beranu in s'emisferu nord. Custa dii est apustis stètia decretada in unu proclama scritu de McConnell e firmau de su segretàriu generali U Thant me is Natzionis Aunidas. Unu mesi apustis su senadori de is Stadus Aunius Gaylord Nelson iat propostu s'idea de tenni unu *teach-in* natzionali in contu de s'ambienti su 22 abrile 1970. Iat pigau unu giòvunu ativista, Denis Hayes, comenti moderadori natzionali. Nelson e Hayes ant postu a s'eventu "Earth Day". Denis e sa scuadra sua ant amanniau s'eventu a meda prus de s'idea originali de unu *teach-in* po includi totu is Stadus Aunius. Prus de 20 millionis de personis nci funt bessidas me is arrugas, e sa primu Dii de sa Terra abarrat sa prus protesta manna de una dii sceti in sa stòria de s'umanidadi. Est stètia de importu mannu sa partecipatzioni de unas cantu organizatzionis chi no fiant focalizadas asuba de s'ambienti. Asuta de sa ghia de su sindacalista Walter Reuther, po esempru, s'United Auto Workers est stètiu su sustenidori esternu finantziàriu e operativu prus de importu de sa primu Dii de sa Terra. Segundu Hayes, "Chena s'UAW, sa primu Dii de sa Terra iat a essi cun probabilidadi fallida!". Nelson est stètiu onorau cun sa Medàllia presidentziai de sa libertadi comenti reconnoscimentu de su traballu suu.

Sa primu Dii de sa Terra fiat un'eventu pruschetotu stadunidensu. In su 1990, Denis Hayes, su moderadori natzionali originali in su 1970, dd'at portada a livellu internatzionali e at organizau eventus in 141 natzionis.

In sa Dii de sa Terra 2016, s'Acòrdiu de Parigi est stètiu firmau de Stadus Aunius, Rènniu Auniu, Cina e àterus 120 paisus. Custa firma at satisfau unu recuisitu de fundamentu po sa validesa de su stòricu progetu de acòrdiu po s'amparu de su clima adotau po cunsensu de is 195 natzionis presentis in sa Cunferèntzia de is Natzionis Aunidas apitzus de su cambiamentu climàticu de su 2015 in Parigi.

Comunidadis medas si funt impinnadas in atzionis de sa Cida de sa Terra, una cida intrea de fainas in contu de chistionis ambientalis chi su mundu depit afrontai.

Sa Dii de sa Terra 2020, prus de 100 millionis de personis in totu su mundu ant pigau parti a su de 50 anniversàrius, afestau cun eventus in lìnia po mori de sa pandèmia de COVID-19.

## Riferimentus


## Ligòngius esternus

*
Sa Birìllia Asula

**Sa Birìllia Asula** (o **Blue Marble**) est una fotografia famada de sa Terra fata su 7 de idas de su 1972 de s'iscuadra de s'Apollo 17 (s'ùrtima missione de su Programma Apollo) a un'istesiada de unos 45000 km. Est una de is prus immàgines ispainadas in s'istòria de sa fotografia, pro ite ca est una de is pagas chi figurant sa Terra de s'in totu illuminada, sende chi cando est istada fata su Sole fiat a palas de is osservadores. De cussa istesiada sa Terra apariat a is astronàutas che una birìllia.

## Istòria
Sa fotografia est istada fata su 7 de idas de su 1972 a is 10:39 UTC, est a nàrrere unas 5 oras e 6 minutos a pustis de su làntziu e 1 oras e 48 minutos a pustis chi su veìculu ispatziale at abbandonadu s'òrbita terrestre pro incumentzare su biàgiu suo in diretzione de sa Luna. In su momentu de sa partèntzia s'Àfrica fiat illuminada dae sa lughe de sa die e, sigomente ca in cussu perìodu s'acurtziaiat su solstìtziu de ierru, fintzas s'Antàrtide fiat totu illuminada.

Su nòmine ufitziale de s'immàgine est AS17-148-22727. Sa NASA nde reconnoschet a manera ufitziale sa paternidade a totu s'echipàgiu de cussa missione (Eugene Cernan, Ronald Evans e Harrison Schmitt). Totus, difatis, in s'ìnteri de sa missione aiant fatu fotografias cun màchinas fotogràficas de su pròpiu tipu, duncas no faghet a nàrrere chi apat in realidade fatu sa foto. A pustis, comente e chi siat, Schmitt at decraradu de èssere s'autore. S'Apollo 17 est istadu s'ùrtima missione chi at batidu un'echipàgiu umanu a sa Luna, duncas nissunu èssere umanu dae insandus at tentu sa possibilidade de fàghere una foto chi figuraret sa Terra che in *Sa Birìllia Asula*.

Custa immàgine est sa prima a rapresentare sa Terra de s'in totu illuminada. In is annos setanta fiat cunsiderada dae is ambientalistas comente sìmbulu de sa debilesa e fertura de su praneta nostru. Immàgines imbenientes de sa Terra pretzisas meda a *Blue Marble* (inclùdidas immàgines fatas cun risolutzione prus manna) ddas narant a sa pròpiu manera e is ambientalistas impreant custu nòmine pro responsabilizare sa populatzione a is problemas de s'ambiente.

## Riferimentos


## Pàginas ligadas

* Pale Blue Dot
* Ritratu de famìlia (Voyager)