2021

Su **2021** (MMXXI in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos incumintzadu in sa die de chenàbura.

S'Unione Europea dd'at proclamadu Annu Europeu de is Ferrovias.

S'ONU dd'at decraradu:

* incumentzu de su deghènniu de su restàuru de is ecosistemas;
* annu internatzionale de s'economia creativa pro s'isvilupu sustenìbile;
* annu internatzionale de sa frùtora e sa birdura;
* annu internatzionale pro s'agabbu de su traballu de is pipios;
* annu internatzionale de sa paghe e sa cunfiàntzia.

## Acuntessimentos

### Ghennàrgiu

* 1º ghennàrgiu:
** Su Portugallu incumentzat su turnu suo de presidèntzia de s'Unione Europea.
** Incumentzat sa valididade de da zona de iscàmbiu lìberu de su continente africanu (AFCFTA).
** Cuba unìficat su sistema monetàriu suo a pustis de 27 annos: sa moneda ufitziale est su peso cubanu.
* 4 ghennàrgiu: sa làcana intre Qatar e Aràbia Saudita est torrada a abèrrere a pustis de sa fine de sa crisi diplomàtica cun is monarchias de su Golfu.

* 6 ghennàrgiu:
** In Washington D.C., manifestadores pro su presidente republicanu in essida Donald Trump resessent a intrare in su Capidòlliu in s'ìnteri de sa sessione di tzertificatzione de sa bìnchida de su presidente Joe Biden. Sa sessione est firmada, is parlamentares e il vitzepresidente Mike Pence sunt fatos essire e s'edifìtziu est blindadu; chimbe persones morint in su chertu armadu o in s'abbolotu.
** Sa politzia de Hong Kong arrestat a 53 ativistas antigovernativos a efetu de sa lege a pitzus de seguridade natzionale.
* 9 ghennàrgiu: unu Boeing 737-500 cun 62 persones a subra, partidu dae Giacarta e andende concas a sa provìntzia indonesiana de su Kalimantan Otzidentale, ruet in su Mare de Giava 4 minutos a pustis de s'artziada a bolu. Totu is passigeris morint.
* 13 ghennàrgiu: in Lione faghent su primu trapiantu de ambos bratzos.
* 14 ghennàrgiu: sa Càmara de is Rapresentantes de is Istados Unidos incumentzat sa protzedura de istadu de acusa (*impeachment*) de su Presidente in essida Donald Trump, cun s'acusa de àere intzùllidu s'avolotu in s'ìnteri de sa suprida de su Capidòlliu. Trump est su primu presidente a èssere postu in istadu de acusa duas bortas.
* 15 ghennàrgiu: unu terremotu corpit s'ìsula Indonesiana de Sulawesi, faghende 105 mortos.
* 20 ghennàrgiu: Joe Biden faghet su giuramentu comente su de 46 Presidentes de is Istados Unidos de America.
* 21 ghennàrgiu: in Baghdad acontesset unu atentadu kamikaze; morint 35 persones e 80 sunt ingortas.
* 24 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in Portugallu.
* 25 ghennàrgiu: incumentzat su World Economic Forum, virtuale pro sa primu borta pro neghe de sa pandèmia de COVID-19.
* 28 ghennàrgiu: in sa capitale libanesa Beirut ddoe sunt chèscias antiguvernativas. In sa chertu cun is fortzas de s'òrdine morit 1 persone e 200 sunt ingortas.
* 29 ghennàrgiu: in Cuba, intre sa provìntzia de Holguín e Guantánamo, ruet un'aparèchiu militare faghende 5 mortos.

### Freàrgiu

* 1 freàrgiu:
** In Birmània ddoe at unu corpu de istadu militare: sa Cussigera de Istadu Aung San Suu Kyi est arrestada e su Presidente de sa Repùblica est bogadu a fortza dae sa càrriga sua; Min Aung Hlaing essit su Capu de Istadu e Myint Swe su Presidente. Internet est blocadu, is lìnias telefònicas sunt controlladas e is bòlidos firmados.
** su Kòssovu incumentzat tratamentos diplomàticos cun Israele, connoschende Gerusalemme comente capitale.
* 5 freàrgiu: in Ginevra in sa sede de s’ONU sunt elègidos su Presidente e Primu Ministru de colada de sa Lìbia pro batire su paisu a eletziones noas, comente resurtadu de un'acòrdiu de paghe intre is partes de sa gherra tzivile.
* 7 freàrgiu:
** primu turnu de is eletziones generales in Ecuador.
** eletziones parlamentares in Liechtenstein.
* 13 freàrgiu: s'ex presidente istadunidensu Donald Trump est assòlvidu dae su Senadu dae su segundu istadu de acusa.
* 14 freàrgiu: eletziones parlamentares in Kòssovu.
* 18 freàrgiu: su rover de sa NASA Perseverance, ghetadu su 30 argiolas 2020, aterrat a pitzus de Marte. Sa missione sua est sa chirca de sinnos de vida promordiale e fàghere esperimentos pro preparare missiones benidoras cun echipàgiu.
* 19 freàrgiu: is Istados Unidos torrant a intrare in is acòrdios de Paris, 107 dies a pustis de ddos àere abbandonados.
* 26 freàrgiu: s'esèrtzitu armenu cumandat a su primu ministru Nikol Pashinyan de si dimìtere, Pashinyan acusat is militares de unu corpu de istadu.
* 28 freàrgiu: eletziones parlamentares in El Salvador.

### Martzu

* 1 martzu: su Marrocu firmat is tratamentos diplomàticos cun s'ambasciada tedesca in Rabat pro disacòrdios a pitzus de sa soberania in su Sahara Otzidentale.
* 5 martzu: in Mogadìsciu, capitale de sa Somàlia, acontesset un'atentadu esplosivu chi faghet prus de 20 moros e 30 fertos.
* 6 martzu: Paba Frantziscu addòbiat a s'Ayatollah majore Ali al-Sistani in Najaf, Iraq. Est su primu addòbiu intre unu Paba e un'Ayatollah majore.
* 7 martzu: in unu referendum is isvìtzeros sèberant cun prus de su 51% de is votos, de proibire su burqa e su niqab.
* 17 martzu: eletziones in is Paisos Bàscios.

* 23 martzu:
** eletziones parlamentares in Israele.
** Sa *Ever Given*, una de is prus naves porta-cuntenidores mannas in su mundu, s'arreschet in su Canale de Suez (in ue passat su 12% de su cummèrtziu mundiale) blochende·ddu e firmende prus de 280 naves.

### Abrile

* 4 abrile: eletziones parlamentares in Bulgaria;
* 11 abrile: primu busciardu de is eletziones generales in Perù;
* 19 abrile: s'elicòteru Ingenuity de sa NASA bolat asuba de Marte. Est su primu de s'Istòria a bolare asuba de unu praneta alienu;
* 20 abrile: Su presidente de Ciad, Idriss Déby, morit in su cunflitu cun is fortzas rebelles. A pustis sa costitutzione est pausada, su parlamentu isòrvidu e una giunta militare pigat su cumandu de su paisu pro is 18 meses benidores;
* 25 abrile: eletziones parlamentares in Albania.

### Maju

* 8 maju: in Afganistàn, un'atentadu in un'iscola de Kabul ochiet a su mancu a 85 persones e nde ingollet àteras 165.
* 10 maju: comintzat sa crisi israelo-palestinesa de su 2021: a pustis de una detzisione de sa Corte Suprema de Israele chi bogat a unos cantos palestinesos dae is domos issoro, incumentzat una cuntierra armada intre is duos pòpulos..
*17 maju: 8000 persones intrant in manera irregulare dae su Marrocu a Ceuta (Ispànnia). S'episòdiu sinnat su peoramentu de unu problema diplomàticu intre is duos paisos.
* 22 maju: pro neghe de is cunditziones estremas de clima, 21 persones morint de ipotermia in s'ìnteri de una maratona in Gansu, Tzina.
* 23 maju: sa ruta de una cabina de una telefèrica in Itàlia ochiet a 14 persones. Su disacatu est dèpidu a s'iscotzadura de unu sistema de emergèntzia.
* 26 maju: sa Shell est sa prima azienda obligada dae unu tribunale a cunformare is emissiones de CO<sub>2</sub> cun is Acòrdius de Paris.

### Làmpadas

* 2 làmpadas: su cargo Mv X-Press Pearl afundat in Sri Lanka cun unu càrrigu de sustàntzias perigulosas pro s'ambiente.
* 6 làmpadas:
** eletziones federales in Mèssicu;
** segundu busciardu de is eletziones generales in Perù.
* 22 làmpadas: unu terremotu de magnitudo 6.0 corfit Lima in Perù. S'epitzentru est Mala.
* 24 làmpadas: unu fàbbricu residentziale ruet in Miami causende vàrios mortos e pèrdidos.
* 25 làmpadas: Derek Chauvin, s'agente de politzia chi aiat ochidu a George Floyd est cundennadu a 22 annos de presone. 
* 27 làmpadas: un'esplosione dèpida a una pèrdida de gas in Daca, capitale de Bangladesh, ochiet a su mancu a 7 persones e nde ingollet a àteras 400.
* 28 làmpadas: un'esplosione in un'istatzione de sa metropolitana de Londra ingollet a ses persones.
*30 làmpadas: sa temperadura in Vancouver, Canadà, arribat a 50ºC. Prus de 200 persones morint pro sa basca.

### Argiolas/Trìulas

* 1 argiolas/trìulas: incumentzat su turnu de s'Islovènia pro sa presidèntzia de s'Unione Europea.
* 4 argiolas/trìulas: ruet un'aparèchiu militare in Sulu, Filipinas. Morint a su mancu 50 persones, incluidas tres chi s'agataiant in terra.
* 5 argiolas/trìulas: 
** un'inundamentu ochiet a su mancu a 179 persones in Giapone.
** un'esplosione in una fàbrica de produtos chìmicos acanta de Bangkok, Tailàndia, lassat 1 mortu, 33 ingortos e prus de 1000 persones evacuadas.
* 6 argiolas/trìulas:
** sa ruta de un'aparèchiu in Rùssia ochiet a 28 persones.
** un'esplosione in unu campu petrolìferu in sa provìntzia de Ilam, Iran, ochiet a 3 persones e nde ingollet 4.
* 7 argiolas/trìulas:
** su presidente de Haiti est ochidu in domo sua; sa pobidda est ingorta e in cunditziones graes.
** a is 13:00 (oràriu locale) una parte manna de su Tzentru-Amèrica abarrat sena energia elètrica pro una pariga de oras.
* 8 argiolas/trìulas: su fogu in una fàbrica de alimentos acanta de Daca, Bangladesh, ochiet a su mancu a 52 persones e nde ingollet a àteras 25.
* 14 argiolas/trìulas: una sèrie de inundamentos càusat unos 250 mortos in Europa Otzidentale.
* 23 argiolas/trìulas: unu fogu mannu, incumentzadu acanta de Bonaccattu istròpiat bintimìgia ètaros de terra, faghende dannos mannos a sartu, aziendas e domos de is biddas de su Montiferru.
* 28 argiolas/trìulas: unu terremotu de magnitudo 8.2 sumbùgiat  s'Alaska, sena fàghere dannos. In s'incumentzu si ghetat un'allarme tsunami, a pustis arrimadu.
* 30 argiolas/trìulas: unu terremotu de magnitudo 6.1 iscutulat una pariga de fràigos in Piura, Perù, ingollende a unas 40 persones.

### Austu

* 9 austu: su Grupu interguvernativu de espertos a pitzus de su càmbiu climàticu at publicadu sa prima parte de sa de ses relatas, chi narat chi isceti mesuras urgentes podent sarvare su praneta de unu degòlliu climàticu.
* 11 austu: si ghetat un'allarme tsunami a pustis de unu terremotu de magnitudo 7.1 in is Filipinas, a pustis arrimadu. No ddoe at vìtimas nen dannos sèrios.
* 14 austu: unu terremotu in Tzentru-Amèrica, cun epitzentru in Haiti ochiet a su mancu a 1500 pesones.
* 15 austu:
** is Talebanos pigant su controllu de Kabul a pustis chi s'esèrtzitu istadunidensu lassat s'Afgànistan;
** in Altalil, Lìbanu, s'esplosione de unu càmion de benzina ochiet a 28 persones e nde ingollet 80.
* 16 austu: in Tzitade de su Mèssicu, un'esplosione in un'edifìtziu, in capas pro neghe de una pèrdida de gas, ochiet a una persone e nde lassat a àteras 29 fertas.
* 20 austu: proet pro sa prima borta in 7 annos in Groenlàndia. S'eventu càusat una pèrdida de astra prus manna de sa mèdia de su perìodu de s'annu.
* 26 austu: un'atentadu terrorìsticu dòpiu in s'arioportu Hamid Karzai de Kabul, Afgànistan ochiet a su mancu a 138 persones.

### Cabudanni

* 5 cabudanni: su cumandante de is fortzas militares in Guinea pigat su controllu de s'istadu cun unu unu golpe chi isorvet su guvernu e suspendet sa costitutzione.
*7 cabudanni: 
**unu terremotu de magnitudo 7.1 in Acapulco de Juárez (Mèssicu) ochiet a su mancu a 1 persone;
**El Salvador est su primu istadu de su mundu a impreare su Bitcoin comente dinari ufitziale;
**sa Corte Suprema de Mèssicu decriminalizat s'interrùmpida voluntària de ingraidèntzia.
*16 cabudanni: SpaceX ghetat su bòlidu ispatziale Inspiration4. Est su primu de s'in totu tzivile.
*19 cabudanni: 
**eletziones parlamentares in Rùssia;
**in La Palma, me is Ìsulas Canàrias, s'erutzione de unu vulcanu faghet dannu a unu nùmeru artu de fràigos e lassat prus de 6000 disterrados.
*20 cabudanni: in un'isparadòrgiu in un'iscola de Kazan, Rùssia, morint 9 persones e àtera 28 abarrant fertas.
*26 cabudanni:
**eletziones federales de Germània;
**cun unu referendum, s'Isvìtzera cunfirmat s'aprovatzione de una lege pro permìtere su coju omosessuale.
*28 cabudanni: incumintzat s'annu de eventos pro is tzelebratziones de is 150 annos de Gràtzia Deledda, cun su suportu de medas istitutziones e cun su giornalista Anthony Muroni comente diretore artìsticu de su comitadu.

### Ledàmene/Santugaine

* 1 ledàmene/santugaine: incumentzat s**'Expo 2020** in Dubai, chi depiat incumentzare su 1 de ledàmene de su 2020 ma est istètidu crastinadu pro neghe de sa Pandèmia de COVID-19.
*4 ledàmene/santugaine: Facebook, Instagram e Whatsapp, de propiedade de Facebook sufrint sa peus bàscia de servìtziu de s'istòria reghente.
*14 ledàmene/santugaine: a su mancu 6 persones morint e 32 abarrant ingortas in Beirut in un'isparadòrgiu in antis de una manifestada.
*15 ledàmene/santugaine: sa cumpangia aero-nàutica italiana Alitalia acabbat s'atividade a pustis de 75 annos e torrat a nàschere comente ITA Airways.
*25 ledàmene/santugaine: s'esèrtzitu sudanesu ghetat unu corpu de istadu contra a su guvernu. Su primu ministru Abdalla Hamdok est in arrestu domitziliare. Su presidente Abdel Fattah al-Burhan decrarat s'istadu de apretu e annùntziat s'isorvimentu de su guvernu.

### Onniasantu/Santandria

* 4 onniasantu/santandria: s'esplosione de unu càmion-chisterra me in su distritu Wellington de Freetown, Sierra Leona, càusat a su mancu 101 mortos e prus de 100 fertos.
* 7 onniasantu/santandria: eletziones generales de Nicaràgua.
* 8 onniasantu/santandria: in Bolìvia incumentzat un'isciòperu generale natzionale contra a sa lege 1386 de iscontròriu a is balàngios illegales e a su terrorismu.
* 11 onniasantu/santandria: sa missione Crew-3 de NASA e SpaceX imbiat a bator membros noos a s'Istatzione Ispatziale Internatzionale.
* 19 onniasantu/santandria: su Nicaràgua annùntziat su retiru de s'Organizatzione de is Istados Americanos, ca custa no at connotu su resurtadu de is eletziones de su 7 de su pròpiu mese.
* 21 onniasantu/santandria: eletziones generales in Cile.
* 24 onniasantu/santandria: 
** sa NASA ghetat sa Double Asteroid Redirection Test, sa prima tentada de iscostiare un'asteròide cun sa punna de imparare a amparare sa Terra dae sa minetza de collisione.
** Magdalena Andersson presentat is dimissiones, isceti una pariga de oras a pustis de essire sa primu fèmina votada comente primu ministru de Isvètzia. Pagu a pustis de sa dimissione, dda torrant a votare.
* 26 onniasantu/santandria: s'Organizatzione Mundiale de sa Salude faghent un'addòbiu de apretu pro chistionare de una variante noa de interessu de COVID-19, sa B.1.1.529 "Omicron".
* 28  onniasantu/santandria: 
** eletziones generales in Honduras.
** unu terremotu de magnitudo 7.5 in Baranca, Perù, ochiet a una persone. Ddoe at unos 10 ingortos e dannos a fràigos.
* 30 onniasantu/santandria: s'istadu de is Barbados essit Repùblica in su de 55 anniversàrios de s'indipendèntzia, abarrende membru de su Commonwealth de is Natziones.

### Idas/Nadale

* 6 idas/nadale:
**Aung San Suu Kyi, giai arrestada in s'ìnteri de su golpe de freàrgiu 2021, est cundennada a bator annos de presone, a pustis redùsidos a duos.
**Is Istados Unidos decrarant de bòlere boicotare is Giogos Olìmpicos de Ierru de su 2022 de Beijing comente chèscia pro is violatziones de is deretos umanos de sa Tzina, cun riferimentu a su Genotzìdiu culturale de sos Uiguros. Àteras natziones annùntziant s'intentzione de fàghere sa pròpiu cosa.
* 8 idas/nadale: Patrick Zaki, istudiante impresonadu in Egitu cun s'acusa de ispainare noas farsas e impuntzare a sa protesta, est lìberu a pustis de 22 meses de presone, mancari sigat a èssere acusadu.
*9 idas/nadale: un'autocarru tzacarrat in s'istadu messicanu de Chiapas ochiende a 54 migrantes e lassende·nde a su mancu a àteros 58 fertos.
*11 idas/nadale: un'esplosione dèpida a una pèrdida de gas isciusciat bator palatzeddos in Ravanusa (Agrigento, Sitzìlia) e faghet dannu a àteras bator, ochiende a noe persones e lassende·nde a unas àteras chentu isfolladas.
*12 idas/nadale: is tzitadinos de sa Noa Caledònia votant in unu referendum pro s'indipendèntzia. Binchet su No cun su 96,50% de is votos.
*14 idas/nadale: s'esplosione de un'autocarru de benzina in Cap-Haïtien, Haiti, ochiet as su mancu a 62 persones e nde lassat a meda àteras ingortas.
*15 idas/nadale: ruet un'aparèchiu me in sa Repùblica Dominicana. Morint 9 persones. Intre custas ddoe at su produtore musicale Flow La Movie, sa pobidda e su fìgiu.
*16 idas/nadale: sa subitana Rai ochiet a su mancu a 375 persones me is Filipinas.
*19 idas/nadale: 
**segundu turnu de is eletziones generales de Cile.
**eletziones legislativas de Hong Kong.
*24 idas/nadale: is eletziones generales de Lìbia sunt crastinadas, lassende pensamentos pro s'echilìbriu de su paisu.
*25 idas/nadale: NASA, ESA, s'Agentzia Ispatziale de Canadà e su Space Telescope Science Institute ghetant su Telescòpiu Ispatziale James Webb, su benidore de su Telescòpiu Hubble.

## Riferimentos