open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provìntzia de Cáceres

**Caceres** est una de is duas provintzias de s'Estremadura, cussa ca s'agatat in su norti. Sa lacana est cun sa Castillia e Leon in su nord , a s'oesti cun Portugallu, a s'est cun Castillia - sa Mantzia, e a su sud cun sa provintzia de Badajoz. Sa capitale sua est sa citade omonima, sa populatzine est de 412.498 persones, segundu INE(Istitutu natzionale ispanniulu de statistica) 2008. Cun 19.868 km², est sa segunda provintzia prus manna de sa Spagna, sa prus manna est cussa de Badajoz.

Biddas prus populosas de sa provintzia de Caceres, segundu s'INE 2008 fiant:

1.Caceres (92.187 persones)

2.Plasencia (40.105 persones)

3.Navalmoral de la Mata (17.103 persones)

4.Coria (12.868 persones)

5.Miajadas (10.241 persones)

6.Trujillo (9.860 persones)

7.Talayuela (9.282 persones)

### Comarcas de Caceres:
Vegas del Alagon Comarca de Tajo-Salor Valle del Ambroz Llanos de Cáceres Campo Arañuelo 

Valle del Jerte La Vera Las Hurdes Las Villuercas Comarca de Los Ibores 

Comarca de Sierra de Gata Comarca de Trujillo Comarca de Valencia de Alcántara Comarca de Alcántara
## Àteros progetos
Castúo

**Castúo** o **dialetu istremegnu** est su nòmine de is variedades de su Ispagnolu faeddadas in Istremadura.

Su nòmine *castuo* est istada donada po su poeta istremegnu Luis Chamizo Trigueros, de sa bidda de Guareña, provìntzia de Badajoz, cando in su 1921 at pubricau su libru de poemas "El Miajón de los Castúos" in custa òpera at intentadu cumprender sa faeddada rurale ki at definidu comente "tìpicu, faeddadu a suba de totu  de is traballadores de is terras".

Medas dischentes creent ki sa faeddada spagnola de su Chile est influentzada dae su dialetu istremegnu po ita bi sunt a parrer meda cosas in s'intonatzione, pronùntzia, espressiones ki assimìgiat. De su puntu de vista lògicu custa teoria tenet fundamentu po ita is primos conchistadores de su Chile fuant originàrios de s'Istremadura e, fintzas ki is arribos sutzessivu fuant de aterus logos de sa penìsula, sa situatzione geogràfica de  su Chile, assimìgiat meda a sa de Istremadura po altitudine, clima e temperadura, prus s' isolamientu geogràficu chilenu ant permìtidu a"sa manera istremegna" de aguantare unu muntone de seculus pustis a s'arribada de is primas persones.
Istadu de Palestina

S**'Istadu de Palestina** (in àrabu: **دولة فلسطين**, *Dawlat Filastin*), naradu fintzas isceti **Palestina**, est unu istadu postu in s'Oriente Mèdiu, chi s'agatat a cara de su mare Mediterràneu. Est formadu de is territòrios de sa Cisgiordània, de sa Fròngia de Gaza e de Gerusalemme Est. Impare a partes de is territòrios de Israele, Sìria, Giordània, Lìbanu cumponet sa regione istòricu-geogràfica de Palestina. S'istadu proclamat Gerusalemme Esta che capitale, cun tantu ca sa tzitade s'agatet suta cuntrollu israelianu. Is offìtzios amministrativos istant intames in Ramallah.

S'indipendèntzia de s'istadu fiat proclamada a inghitzu in su 1988 dae s'Organizatzione pro da liberatzione de sa Palestina, a pustis disposta dae is Natziones Unidas cun sa Resolutzione 67/19 de s'Assemblea Generale de su 29 de anniasantu 2012: a sa Palestina est istada cuntzèdida s'intrada in calidade de istadu non membru cun istatutu de osservadore permanente. Israele non reconnoschet s'istadu. 

Mancari reconnotu de manna parte de is natziones de su mundu, s'Istadu de Palestina non tenet a die de oe una organizatzione istatale tìpica, non tenet esèrtzitu regulare e su bonu de su territòriu suo, est a nàrrere sa Cisgiordània, dae su 1967 est ocupadu dae Israele, chi non reconnoschet perunu deretu de tzitadinàntzia a sa populatzione palestinesa chi bi istat. Intames s'esèrtzitu israelianu s'est retiradu dae sa Fròngia de Gaza in su 2005, evacuende unos 9.000 colonos ebreos, ma cussa iscra de terra abbarrat suta blocu navale, terrestre e aèreu. Gerusalemme Est, is palestinesos la rivèndicant comente capitale issoro, ma Israele si l'at annessa dae su 1967, e in su 1980 at decraradu totu sa tzitade de Gerusalemme comente capitale "eterna, unida e non partzida" de s'istadu ebràicu. In sa parte orientale de sa tzitade bi istant unos 300.000 palestinesos e est inghiriada dae insediamentos de colonos ebreos.  

Is colonos ebreos chi oe istant in is insediamentos israelianos fraigados in is territòrios palestinesos ocupados sunt  unos 700.000.   

S'atuale cabu de istadu est Mahmoud Abbas, su guvernu est ghiadu dae Rami Hamdallah.
## Àteros progetos

## Boghes curreladas
* Palestina
* Palestinesos
* Israele
* Solutzione de un'Istadu ùnicu
Giove (praneta)

**Jove** (simbulu: ) est su de cincu pranetas e su prus mannu praneta de su Sistema solari. Jove est unu praneta giganti gassosu e est considerau un istella mancada e defatu s'atmosfera assimbillat a sa de su Soli, printzipalmenti idrogenu e eliu. Tenit una massa manna 2,468 bortas de totus is pranetas de su Sistema Solari a paris. Su nomini benit dae su latinu Iovem, s'acusativu de Iupiter, su deus magiori de su pantheon romanu. In su calendariu sa de cuatru dies pigat su nomini de custu praneta, Jovia o Jovi.
Corru de Àfrica

Su **Corru de Àfrica** (in sòmalu: **Geeska Afrika**; in oromo: **Gaaffaa Afriikaa**; in amaricu: **የአፍሪካ ቀንድ?**,*yäafrika qänd*, in àrabu: **القرن الأفريقي**,‎ *al-qarn al-'afrīqī*, in tigrinu: **ቀርኒ ኣፍሪቃ?**) (alternativamente *Penìsula Sòmala*) est una penìsula de s'Àfrica norte-oreintale. Ispronghet pro chentinas de chilòmetros in su mare aràbicu e istat in su chirru meridionale de si Golfu de Aden. S'àrea rapresentat su tretu prus orientale de su continente africanu. In tempos medievale fiat inditada che *Bilad al Barbar* (Terra de is Bàrbaros), oe s'agatat ispartzida intre is istados de Eritrea, Etiòpia, Gibuti, Somàlia.

Sa pènìsula tenet istèrrida de 1,882,857 km2 e contat unos 115 milliones de bividores (96,6 milliones de etìopes, 10,4 milliones de sòmalos, 6,4 milliones de eritreos e unos 800.000 mìgia de su Gibuti).

Intre sa fine de su de 19 sèculos e sa prima metade de su de 20 sèculos, manna parte de custu territòriu fiat colònia de su Rennu de Itàlia. Su primu territòriu chi fiat ocupadu est istadu su de Eritrea, sighidu de manna parte de s'atuale Somàlia (is territòrios setentrionales fiant ocupados dae du Rennu Unidu. S'ùrtimu istadu ocupadu fiat s'Etiòpia, cunchistada in su 1936 a pustis de una gherra meda violenta. Su Gibuti fiat colònia frantzesa. In die de oe custos istados sunt intre is cun inditos de isvilupu prus bàscios de su mundu.

## Istados de su Corru de Àfrica

* Eritrea

* Etiòpia

* Gibuti

* Somàlia

## Religione
Manna parte de is bividores de su Corru de Àfrica sighent una de is tres fides abramìticas, in ue s'agatant irradighinadas meda a tesu  in su tempus. Is antigos rennos de s'àrea fiant intre is primos in su mundu in ue su cristianèsimu fiat adotadu che religione uffitziale, in su de 4 sèculos.

S'islam fiat intradu meda a chitzi dae sa penìsula aràbica e s'agatant iscritos chi testimòngiant ca in sa costera sòmala s'agataiant musulmanos giai dae su de 9 sèculos.

Fintzas s'ebraismu agatat presèntzia antiga in ie: su Kebra Negast, antigu lìburu de importu istòricu, culturale e religiosu pro s'àrea, chistionat de tribùs israelitas arribadas in Etiòpia cun Menelik I, chi est crètiu èssere fìgiu de su re Salomone e de sa reina de Saba. Sa legenda contat ca Menelik a mannu fiat torradu a su babu in Gerusalemme e a coa fiat torradu a s'istabilire in Etiòpia, portende·si·nche a fatu s'Arca de s'Alliàntzia.  Is etìopes de pesada ebràica sunt oe narados falascia o fintas*Beta Israel* (chi cheret nàrrere 'Domo de Israele' e est prèferidu de issos, sende chi 'falascia' cheret intames nàrrer 'esiliados' o 'istràngios').
## Àteros progetos
Catalugna de su Norte

Sa **Catalugna de su Norte** (in frantzesu: *Catalogne du Nord* o *Catalogne Nord*, in cadelanu: *Catalunya del Nord*, in otzitanu: *Catalonha del Nòrd*) est sa parte istòricamente e culturalmente cadelana est istada separada, a profetu de Frantza, de sa Catalugna cun su tratadu de is Pireneos (su 7 de Donniasanti de su 1659). Persones de importu po sa Catalugna nord sunt istados Alfons Mias in is annos 30 de su sèculu passadu, e a suba de totu Llorenç Planes qui at inventadu su terminu "Catalunya Nord" (Su piticu libru de Catalugna Nord); totus e duos fiant nord-cadelanos. Sa denominatzione includet is "comarcas istòricas de su "Rosselló, su Conflent, su Vallespir, su Capcir e su nord de sa Cerdanya (qui si connosquet comente "Alta Cerdanya"). Sa Fenolleda, aiat a esser otzitana perou si ponet pro resones aministrativas in su "Rossello'" 

Immoe custas "comarcas" sunt parte de su dipartimentu frantzesu de is Pireneos Orientales (Pyrénées-Orientales in frantzesu). Su 10 de su mese de Nadale de su 2007 su Cunsigiu Generale de is Pireneus Orientales at aprovadu s'ufitzialidade de su cadelanu, in pari cun su frantzesu. in, su matessi documentu, su nomene "Catalunya del Nord" comente su pròpiu de Pyrénées-Orientales. 

Cun una populatzione de 457.238 persones (2013), sa Catalogna rapresentat su 0,6% de sa populatzione totale frantzesa, su 18% de sa regione "Llenguadoc-Rosselló", e su 3,1% de sa populatzione totale de is territòrios de limba cadelana.

## Àteros progetos
Basìlica de Santu Sadurru

Sa **basìlica de Santu Sadurru** (titulada fintzas a is santos Gòsamu e Damianu) est sa crèsia prus antiga de Casteddu e una de is prus antigas de sa Sardigna intrena. Dedicada a Santu Sadurru, patrònu de sa tzitade, est posta in su bighinadu de Biddanoa. A curtzu de sa crèsia s'agatat una necròpoli impare a chi cumponet unu importante cumplessu paleocristianu.

## Istòria
Su primu fentomu de sa crèsia torrat a su de 6 sèculos. Est dàbile chi siat istada pesada in su logu in ue sa traditzione cheret chi esseret interradu Sadurru, martirizadu in su 304 segundu sa *Passio Sancti Saturni*, documenta medievale chi contat de s'istòria de su santu (meda simbigiante a sa de Sadurru de Tolosa).

In su 1089 su cumplessu fiat donadu dae su judighe Costantinu Salùsiu II de Calaris a is mòngios benedetinos. Is mòngios aiant torradu a assentare sa crèsia segundu is caraterìsticas de s'istile romanicu proventzale e dd'aiant torrada a cunsagrare in su 1119.

In su 1324, durante s'assìtiu de Casteddu dae is aragonesos, su monastèriu fiat addanniadu. In su 1363 su re Pedru IV dd'aiat cuntzèdidu a is Caballeros de Santu Giorghi de Alfama.

In su 1444 fiat pigadu dae s'archibiscamu de Casteddu: su monastèriu fiat abandonadu e sa crèsia restaurada in s 1484. Medas decoraduras de Santu Sadurru fiant torradas a impreare pro sa pesadura s'asentadura de su casteddu de Santu Mighele chèrfida dae Jacu Carros (1420-1469).

Fiat sighidu unu perìodu de decadèntzia, in ue fiant fatos isgavos in sa necròpoli paleocristiana chi inghìriat sa crèsia, in s'intentu de agatare is "corpos de is santos" (relicuias). In su 1669 àteros materiales finat pigados pro ddos impreare in s'assentadura baroca de sa seu.

In su 1714 sa basìlica fiat cuntzèdida a s'ordine de is mèigos e is ispètziales e titulada duncas a is santos Gòsamu e Damianu.

Meda addanniada in is bombardamentos de su 1943, durante sa segunda gherra mundiale, fiat torrada a assentare intre su 1948 e su 1952. In su 1978 fiat serrada pro restàuros noos, acabados in su 1996, annu cando fiat torrada a abèrrere a is vìsitas. 

Su 30 de santu gaine de su 2004 sa crèsia est istada torrada a cunsagrare e a aberrere a su cultu.
## Àteros progetos
Beta Israel

Is **Beta Israel**  (in ebreu: **בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל**, *Beyte (beyt) Yisrael*; in limba ge'ez: **ቤተ እስራኤል**, *Bēta 'Isrā'ēl*; signìficu de "Domo de Israele" o "Comunidade de Israele"), connotos fintzas che **Falascias** (nùmene pagu apretziadu intre issos e issos, sende chi cheret nàrrer *istrangios* o *esiliados*), o prus simpremente **Ebreos Etìopes** (in ebreu: **יְהוּדֵי אֶתְיוֹפְּיָה**: *Yehudey Etyopyah*; in limba ge'ez: **የኢትዮጵያ አይሁድዊ**, *ye-Ityoppya Ayhudi*), sunt is comunidades de ebreos chi ant tentu cussòrgia pro sèculos in s'àrea de su corru de Àfrica, in particulare in su territòriu atuale de s'Etiòpia setentrionale. Oe sunt sa prus parte de issos est emigrada a Israele.

Is Beta Israel s'agataiant in prus de 500 biddas ispartas in unu territòriu meda istèrridu, impare a populatziones de religione islàmica e prevalentemente cristiana. Sa majoria biviat cuntzentrada in is regiones de Amara e Tigrè. 

Cuntatos noos cun is àteras comunidades ebreas torrant a sa fine de su de 20 sèculos. A pustis de cuntierras costitutzionales e de s'Halakhah, is autoridades israelianas ant detzididu su 14 de martzu de su 1977, ca sa Lege de sa torrada aplicaiat fintzas a is Beta Israel. 

Unu grupu relatu a custu e su de is Falascia Mura, de pesada Beta Israel ma cunvèrtidos a su cristianèsimu. Is capos ispirituales de is Beta Israel, intre chie su Liqa Kahnet Raphael Hadane, ant traballadu pro s'atzetatzione de is Falascia Mura che ebreos. Su guvernu de Israele in su 2003 at detzididu ca is de pesada dae mammas ebreas tenent deretu de tzitadinàntzia israeliana, ma isceti chi si cunvèrtent a s'erbraismu ortodossu. Custu cumbenidu est istadu causa de cuntierras medas in sa sotzidade israeliana.

A s'acabu de su 2008 si contaiant prus de 119.000 israelianos de origines etìopes, intre chie unos 81.000 nàschidos in Etiòpia e unos 38.000 nàschidos in Israele.
## Àteros progetos
Limba ge'ez

Su **geʻez** (**ግዕዝ**) est una limba semìtica meridionale originària de s'Etiòpia e s'Eritrea, in su corru de Africa. Diventada limba uffitziale de su rennu de Aksum e de sa corte imperiale etìope, sighit oe a bìvere che liba litùrgica de sa crèsia ortodossa etìope e eritrea, de sa crèsia catòlica etìope e de sa comunidade ebrea Beta Israel.   

Est de unos istudiosos cunsiderada limba mamma de sa limba etìope moderna, mancari segundu àteros diat èssere prus a prestu una limba sorre antiga.

Su ge'ez est iscritu in unu alfabetu pròpiu chi, cun pagus mudàntzias rapresentat fintzas su chi est impitau pro s'amaricu in die de oe. Is primas iscrituras in custa limbas torrant a su de 5 sèculos; sa produtzione leterària torrat però a coa a su de 4 sèculos, cun sa cristianizatzione de s'àrea.
Sotziedade de Natziones

Sa **Sotziedade de Natziones** fiat una organizatzione interguvernamentale fundada su 20 de ghennàrgiu 1920, a resurtu de sa cunferèntzia de paghe de Parigi chi aiat postu fine a sa prima gherra mundiale. Est istada sa prima organizatzione internatzionale chie tènneret punna primàrgia de mantènnere sa paghe in su mundu. Obietivos suos fiant de prebènnere is gherras peri una seguràntzia colletiva e sa negotziatzione de is perricas internatzionales. Àteras chistiones chi ddi pertocaiant fiant is cunditziones de is traballadores, su tratamentu de is populatziones nadias, tràfficu de umanos, de drogas e de armas, sa salude globale, is presoneris de gherra e s'amaparu de is minorias in Europa. In su perìodu de massima addillida, intre su 28 de cabudanne 1934 e su 23 de freàrgiu 1935, nde faghiant parte 58 membros. 

Sa filosofia diplomàtica subra chi s'apoderaiat sa Sotziedade rapresentaiat unu càmbiu de passu fundamentale, postu in cumparàntzia cun is polìticas de su sèculu cabudianu. Sa Sotziedade ammancaiat de fortzas armadas propias e dipendiat dae is potèntzias majores de s'època pro aplicare is resolutziones suas, mantènnere is santziones econòmicas o mòvere unu esèrtzitu cando abbisongaiat. Nointames , is istados membros fiant fatuvatu relutantes a nd'apogiare is cumbennidos, sende chi is santziones podiant andare contra issos etotu. 

A pustis de disvariados sutzessos importantes e carchi fallimentu in is primos annos '20 de su de 20 sèculos, a s'acabu de s'istòria sua sa Sotziedade de Natziones aiat dadu proba de non pòdere acarare o prebènnere is gherras chi fiant aprontende in is annos '30 e istados comente Germània, Giapone, Itàlia e Ispagna si nde fiant retirados.

Sa Sotziedade de Natziones at tentu durada de 26 annos e a s'incras de s'acabu de sa segunda gherra mundiale fiat sutzèdida dae is Natziones Unidas, fundadas su 20 de abrile 1946.
## Àteros progetos
Rennu de Itàlia

Su **Rennu de Itàlia** (in italianu: **Regno d'Italia**) fiat unu istadu fundadu su 17 de martzu de su 1861, cando su re de Sardigna Vitòriu Emanuele II nde fiat proclamadu soberanu. S'istadu si podet considerare sighidore legale de su Rennu de Sardigna, suta sa ghia de chi s'at pòdidu formare. Su rennu at tentu che prima capitale Torino, a chi fiat sighida Firentze (1865-1871) e a ùrtimu, in su 1871 Roma (1871-1946). 
 
At tentu durada de unos 85 annos cando, a pustis de unu referendum, su pòpulu italianu at votadu pro su passàgiu a unu sistema republicanu. 

## Istòria
A su momentu de sa costitutzione faghiant parte de su rennu de Itàlia is duas ìsulas majores de Sardigna e Sitzìlia, e manna parte de su territòriu de sa penìsula italiana, francos sa prus parte de s'atuale regione de Làtziu, su Vènetu, su Trentinu-Südtirol e su Friuli-Venètzia Giulia. 

Durante s'istòria sua su rennu at cunchistadu a manu a manu totu is territòrios chi cumponent sa s'àrea geogràfica italiana, foras pro sa Còrsica e Malta, imbatende a istèrrida massima de 310 190 km² a pustis de sa prima gherra mundiale, a chi fiant sa azunghere is territòrios coloniales africanos de Lìbia e de su corru de Àfrica, pretzisamente is atuales Eritrea, Etiòpia e manna parte de sa Somàlia, prus àreas de is Balcanos, in particulare s'Albania e sa Dalmàtzia (custos ocupados durante sa segunda gherra mundiale).

Bessidu binchidore dae sa prima gherra mundiale in ue aiat cumbàtidu impare alliadu a is fortzas de s'Intesa Tripla, su rennu aiat bidu durante su pusti-gherra s'artziada a su pòdere de su fascìsmu, a chi si depet s'alliàntzia cun sa Germània nazista e s'intrada in sa segunda gherra mundiale in su 1940. In su 1943 fiat firmadu s'armistìtziu cun is potèntzias alliadas, a cunsighidu de s'ocupatzione de is territòrios tzentru-meridionales dae is tropas anglo-americanas. Fiant sighidos àteros duos annos de cumbatimentos pro liberare su tzentru-norte de s'istadu, galu suta guvernu fascista.

A s'acabu de sa gherra, fiat intre is istados perdentes e aiat dèpidu parare a sa perta de totu is territòrios de Ìstria e de sa prus parte de Venètzia-Giùlia, tzèdidos a sa Jugoslàvia, e fintzas de territòrios minores tzèdidos a sa Frantza.

Su referendum de su 1946, sinniat sa fine de su rennu de Itàlia, sighidu dae sa Repùbbrica Italiana.
## Àteros progetos
Addis Abeba

**Addis Abeba** (in amàricu: አዲስ አበባ [Adisə Abäba], "frori nou") est sa capitali de Etiòpia, situada a 2.355 m a sus de su livellu de su mare. Contat populatzioni de unus 3.040.740 bividoris e tirat a unus 527 chilòmetros cuadraus.

Addis Abeba est tantis una tzitadi comenti una regioni de su stadu de Etiòpia. Est sa tzitadi in ui ddoi at sa basi de s'Unioni Africana e s'antepassada sua, s'Organizatzioni po s'Unidadi Africana (OUA). Si ddui agatant fintzas sa Cumissioni Econòmica po s'Àfrica de is Natzionis Unias (UNECA) e atras organizatzionis mundialis e continentalis medas. A Addis Abeba si fait fatu·fatu relatu comenti de "sa capitali polìtica de Àfrica" po s'importàntzia stòrica, diplomàtica e polìtica po su continenti.
## Atrus progetus
Gals!

**Gals!** est unu manga shōjo de Mihona Fujii, chi s'imprentadore Shūeisha at publicàu in su paperi Ribon dae su 1999 a su 2002. In Italia, su manga lu at publicàu Dynamic Italia intre su 2003 e su 2004.

Dae su manga nche an fatu un'anime puru, dae su titulu "Super GALS! Kotobuki Ran" (*超ＧＡＬＳ！寿蘭* Sūpā Gyaruzu! Kotobuki Ran), chi Pierrot at produsiu e trasmitiu in Giappone, pro mediu de TV Tokyo, dae su primu de aprile de su 2001 a su 31 de martzu de su 2002. In Italia, sa serie la an fata bìer in Rai Due cun su titulu "Super GALS! Tre ragazze alla moda", trasmittinde petzi 26 capitulos; fintzas Ka-Boom, a tucare dae su 25 de Sant'Andria de su 2013, la at torrada a picare.

S'opera est fentomada pro facher bìer unu bìculu 'e bida de sas sub-culturas tzitadinas chi si respiran in sos cuarteris de Tokyo, mustrande limbazu (in forma de suspu o, pro la nàrrer a s'inglesa, *slang*) e usos: Gals! est duncas a meidade tra su fumetu comicu pro pitzocas chi est, e su sazu sotziologicu chi bolet esser.

## Istoria
Protagonista est Ran Kotobuki, pitzoca de 16 annos chi si narat de esser "sa gal prus manna de su mundu" e li piachet sa Para Para. Ran est totu cumbinta de poder bìver sichinde sos pretzettos eticos e esteticos de sas kogal, e pro custa resone est sa gal prus famada de Shibuya, dedicande sa bida sua totu a s'ispassiu.

Ran benit peroe dae una familia chi at fatu su politziòtu pro generatziones, difatis sos parentes e frade suo Yamato sun in politzìa, mentras sa sorre minore, dae sende minore, no bìet s'ora de sichire sa traditzione de familia; Ran invetzes, comente si podet immaginare, tenet atera cosa in conca pro su benidore suo, mancari apat picàu dae mannos suos su sentidu 'e justitzia familiare.

Sa serie zirat in tundu a sa bida de Ran e de sas amicas suas Miyu e Aya; gratzias a sa presentzia de custos duos personazos secundarios, sa serie chistionat de cosas fintzas meda dilicadas comente sos raportos familiares, su problema de sa creschida, fenomenos sotziales comente s'enjo kōsai.
Sirinatu di Scappinu

Sa **Sirenada de Scappinu** (in corsicanu ***Sirinatu di Scappinu***) de su poete e iscritore corsicanu Salvatore Viale si cunsiderat comente su primu iscritu de literadura in corsicanu. Si agattat in su Cantu de Battor de sa **Dionomachia**, opera iscrita belle totu in italianu dae su matessi autore e issida pro sa primu borta in Bastia in su 1817.
## Aggantzos de fora
* Francesco Silvio Orlandini, ''Scritti in verso e in prosa di Salvatore Viale'', 1861, Firenze, Delice le Monnier
* E. Bonerandi, G. Chiorboli, G.M Comiti, A. Di Meglio, G. Thiers, M. A. Versini (revisione Emanuela Frasca), Testi Interreg, Dionomachia (E Guerre Sumerine)
Annu

Un'annu est su perìodu de su tempus chi impreat sa Terra a fàghere s'òrbita sua giru—giru a su Sole. Un'annu est partzidu in 365 dies e 6 oras. Un'annu si dividet in dòighi meses e si podet partzire in bator istajones. Is meses sunt de 30 o 31 dies, isceti Freàrgiu nde podet tènnere 28 o 29.
Impèriu otomanu

S**'impèriu otomanu**(in Turcu otomanu: **دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه**,‎ *Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye*; in Turcu modernu: **Osmanlı İmparatorluğu** o **Osmanlı Devleti**), connotu fintzas che **Impèriu Turcu** e **Turchia otomana**, fiat unu impèriu fundadu in su 1299 dae is Oghuz, suta Osman I, in su norte-estu de s'Anatòlia. A pustis de cunchistas in is Balcanos fatas dae Murad I intre su 1362 e su 1389, su sultanatu otomanu si fiat mudadu in unu impèriu transcontinentale. A is otomanos si depet sa fine de s'Impèriu Bizantinu, derrotadu cun sa cunchista de Costantinòpoli (capitale de s'Impèriu Bizantinu) in su 1453, suta Mehmed su Cunchistadore. Costantinòpoli fiat dae in cue in antis fata capitale de s'impèriu.

Intre is de 16 e de 17 sèculos, in su tempus de su lughidore massimu e susetotus suta su rennu de Suleiman su Mannu, s'impèriu otomanu fiat un'istadu multinatzionale e multilinguale chi teniat cuntrollu de manna parte de s'Europa sud-orientale, de s'Àsia otzidentale, de su Càucasu,  de s'Àfrica de su norte, de manna parte de sa penìsula aràbica e de su corru de Àfrica. A s'iscomintzu de su de 17 sèculos s'impèriu contaiant 32 provìntzias e istados vassallos numerosos. Intre custos ùrtimos, unos cantos fiant a pusti surbidos in s'impèriu, a àteros fiat intames afiantzados grados diferentes de autonomia durante is sèculos.

In totu s'istòria sua, s'Impèriu Otomanu at mantentu rolu de tzentru de cuntatu intre mundu otzidentale e orientale pro unos ses sèculos, fintzas a su decadimentu progressivu, durante su de 19 sèculos. Alliadu de s'Impèriu Tedescu fiat intradu in sa prima gherra mundiale a costadu de is potèntzias tzentrales, cun s'intentu de pòdere torrare a balangiare totu is territòrios pèrdidos durante su sèculu pretzedente. Mancari capatzu de difèndere is làcanas suas durante is cumbatimentos, s'impèriu sufriat gherras internas, mescamente in is regiones àrabas. Custos problemas, giai manifestos de a in antis de sa gherra, si fiant agrabiados in su tempus, faghende·si·nche a pagu a pagu violentos, in particulare contra armenos, assiros e gregos pònticos. A s'acabu de sa gherra s'impèriu fiat derrotadu impare a is alliados e parte de su territòriu ocupadu de is potèntzias binchidoras. In su 1922 fiat proclamada sa nàschida de sa moderna Turchia, istadu sighidore de s'impèriu.
## Àteros progetos
Genotzìdiu de is gregos de su Pontu

Cun **genotzìdiu de is gregos de su Pontu** s'inditat sa limpiadura ètnica de sa populatzione grega dae is terras de Anatòlia in ue fiant istoricamente acussorgiados, ghiada dae is autoridades de s'impèriu Otomanu durante sa prima Gherra Mundiale e su pustigherra (1914-1923).
Su genotzìdiu si caraterizaiat pro degollos, deportatziones fortzosas, màrtzias de morte, espulsiones summàrias, esecutziones arbitràrias e fintzas isciarrocamentu de is monumentos religiosos issoro, in s'intentu de nd'isperdere onni rasta istòrica e culturale.

Segundu funtes bàrias, in custu perìodu diant èssere mortos chentinas de millis de pessones de ètnia gregu-otomana. Sa manna parte de is subrabìvidos e de is refugiados fiant fuidos in Grèghia (unu 25% de sa cabudiana populatzione de s'istadu); àteros, e mescamente is de is provìntzias orientales, si nche fiant fuidos intames a manu de s'impèriu Russu. A s'acabu de sa gherra gregu-turca (1919-1922) sa majoria dei is gregos otomanos fiant istados bochidos o fiant giai fuidos. Is chi abarraiant fiant tramudados a Grèghia segundu is tremenes de su cambiapare de populatzione intre Grèghia e sa neo-costituida Turchia. In paris tempus a is gregos, àteros gurpos ètnicos fiant istados atacados dae is autoridades otomanas; intre custos is armenos e is assiros. 

Is alliados de sa prima Gherra Mundiale aiat cundennadu is degollos otomanos che crìmenes contra s'umanidade.
## Àteros progetos
Limba georgiana

Sa **limba georgiana** (in georgianu: **ქართული ენა**; *kartuli ena*) est unu rapresentante de su grupu linguìsticu sud-caucàsicu (cartvèlicu), de chi est fintzas limba franca e sola limba cun traditzione leterària propia. Su grupu non tenet arèntzias dimostradas cun àteras famìllias linguìsticas, mancari siat dàbile unu cuntatu cun is limbas indoeuropeas.  Àteras limbas cartvèlicas sunt su svan, su mingrelianu e su laz.

Su georgianu est faeddadu dae unos 4 milliones de pessones in Geòrgia (s'83% de is bividores), in ue est limba uffitziale. Unos àteros 3,5 milliones de faeddadores s'agantant ispartos intre Turchia, Rùssia, Istados Unidos de Amèrica, Europa. Si podent agatare fintzas comunidades minores in Iran e Azerbaigian.

Es una limba aglutinante (in ue duncas elementos si cumbinant impare pro formare faeddos in secuèntzia lineare) e tenet una flessione nominale articulada in sete casos. Su sistema fonèticu presentat sonos particulare, narados glotizantes. Is faeddos georgianos podent tènnere neras cunsighidas de cunsonantes med longas, fintzas a sete.

In su tempus su georgianu est istadu iscritu in tres alfabetos diferentes. S'atuale alfabetu contat 33 literas (ma originariamente, in su de 19 sèculos fiant 38). Is primos iscritos in sa limba sunt datados intre su primu e su de tres sèculos, ma segundu funtes istòricas paret chi s'iscriidura èsseret istada intrada giai de su de 3 sèculos a. C. Is primos manuscritos sunt datados a su de 5 sèculos, su primu lìburu imprentadu torrat a su de 17 sèculos.

Sa limba tenet nomea de èssere meda incolliosa a dda imparare, susetotus ca pro ite tenet unu sistema verbale meda cumplessu. Non distinghet intames intre gènere masculinu e femininu.

Sunt medas is foeddos imprestados dae limbas de a curtzu, comente s'àrabu, su persianu, su turcu. Is imprèstidos dae limbas europeas, francu pro is de orìgine grega, sunt meda reghentes e depidos a u cuntatu cun su russu.

### Esempros de frasas in georgianu
* გამარჯობა (gamardshoba) – Salude
* გაგიმარჯოს (gaguimardshos) – Salude (resposta)
* როგორ ხარ? (rogor jar?) – Coment'istat?
* ნახვამდის (najvamdis) – A nos biere, adiosu
* გმადლობ (gmadlob) – Gràtzias
* გთხოვ (gtjov) – Pro praghere
* ბოდიში (bodishi) – Perdonu
* მიყვარხარ(თ) (miqvarjar(t)) – Ti chèrgio, t'istimo, ti amo
* რა გქვია შენ? (ra gkvia shen?) – Ite ti narant?
* მე მქვია გიორგი (me mkvia Guiorgui) – Mi narant Guiorgui
* სასიამოვნოა თქვენი გაცნობა (sasiamovnoa tkveni gatsnoba) – Praghere de dda connòschere
* გილოცავ (guilotsav) – Congratulatziones
Emisfèriu norte

S**'emisfèriu Norte** o **emisfèriu boreale**, est sa metade de unu praneta chi s'isterret dae s'ecuadore a su polu Norte.

S'emisfèriu norte de sa Terra, in geopolìtica rapresentat fintzas s'impare de istados ricos e industrializados (Europa, Àsia, Amèrica de su Norte), in oponidura cun s'emisfèriu sud in ue s'agatat sa majoria de is istados in bia de isvilupu (mescamente s'Àfrica). 

S'emisfèriu setentrionale de sa Terra tenet subrafache de 255 milliones de chilòmetros cuadrados; de custos unos 100 milliones (paris a su 40%) sunt pcupados de terras emergidas, chi currespondent a is duas de tres partes de su praneta intrenu. Fintzas su monte prus artu de sa Terra, s'Everest, est postu in custu emisfèriu.

Casi su 90% de sa populatzione umana de sa Terra bivet in s'emisfèriu norte.
## Artìculos ligados
* Emisfèriu Sud
* Emisfèriu Otzidentale
* Emisfèriu Orientale
## Àteros progetos
Limba finlandesa

Su **finlandesu** (in finlandesu: *suomi* o *suomen kieli* [ˈsuomen ˈkieli]) est sa limba faeddada dae sa majoria de is bividores de sa Finlàndia e dae is de ètnia finlandeas foras de s'istadu. Est una de is duas limbas uffitziales de sa Finlàndia (impare a s'isvedesu) e limba de minoria in Isvètzia. In su norte de sa Norvègia est intames faeddada sa limba Kven, chi est unu dialetu de su finlandesu.

Su finlandesu est unu membru de sa famìllia de is limbas fìnnicas, parte de is limbas uràlicas.

Est limba mama de unas 5,4 milliones de pessones.

## Àteros progetos
Emisfèriu sud

S**'emisfèriu sud** o **emisfèriu australe** est sa subrafache de unu praneta chi s'isterret intre s'ecuadore e su polu sud.

S'emisfèriu sud de sa Terra est essentzialmente marinu. Is terras emergidas costituint unos 50 milliones de chilòmetros cuadrados, rapresentant petzi su 20% de sa subrafache sua e petzi s'una de tres partes de totu is terras emergidas de su praneta. Intre su de 50 e su de 65 parallelos, non b'at casi terras emergidas peruna, a s'imbesse de s'emisfèriu opostu, su setentrionale. Su pitzu prus artu de s'èmisfèriu sud est su monte Aconcagua in Argentina, chi si nch'artziat subra is àteras summas de sa cordilliera de is Andes, a tesu de unos 150 km dae sa capitale cilena de Santiago de su Cile.

S'Antàrticu, postu in s'istremu meridione de s'emisfèriu sud, est su solu cuntinente de sa Terra chentza populatzione indìgena; s'àstragu chi dd'ammuntat rapresentat fintzas su 70% de is reserbas de abba de su praneta.

Dae bisura geopolìtica, s'emisfèriu sud contat istados numerosos in bia de isvilupu, chi s'agatant mescamente in s'Amèrica de su Sud, àteros - mescamente is Àfrica - sutasvilupados, ma fintzas unos cantos paisos intre is prus ricos de su mundu (totus in Otzeània). Petzi du 10% de s'umanidade bivet in custu emisfèriu.
## Artìculos ligados
* Emisfèriu Norte
* Emisfèriu Otzidentale
* Emisfèriu Orientale
## Àteros progetos
Limbas bàlticas

Is **limbas bàlticas** sunt limbas indoeuropeas chi apartenent a su brancu balto-islàvicu, faeddadas dae sos bàltos.

S'àrea de ispainadura s'istèrret a manu de sa costera sud-orientale de su mare Bàlticu, in s'Europa setentrionale. Sunt partzidas in duos grupos: is **limbas bàlticas otzidentales**, costituidas isceti dae limbas estintas, e is **limbas bàlticas orientales**, chi contant duas libas galu bias: su lituanu e su lètone. In tempus andadu s'agataiant faeddadores de limbas bàlticas fintzas a is montes Urales.

Mancari relatos, su lituanu, su lètone e particularmente su prussianu antigu, tenent differèntzias lessicales meda mannas s'unu cun s'àteru e non sunt mutualmente intelligìbiles.
## Partzidura
### Limbas bàlticas otzidentales †
* Galìndiu †
* Prussianu antigu †
* Jatvingico †
* Iscàlvicu †
### Limbas bàlticas orientales
* Lètone (~2 milliones de faeddadores)
* Letgallu (150 mìgia faeddadores; generalmente cunsideradu dialetu de su lètonu)
* Lituanu (~3.9 milliones de faeddadores)
* Samogìticu (generalmente cunsideradu dialetu de su lituanu)
* curlandesu (casi ispèrdidu; cuntierrada s'apartenèntzia a su grupu otzidentale o orientale)
* Selònicu †
* Semigàllicu †
(† *isperdidu*)
## Àteros progetos
Para Para

Sa **Para Para** (*パラパラ*, "Para-Para" o "ParaPara") est unu tipu de ballu chi si fachet in Giappone. Bi at movimentos de bratzu chi si depen facher pro dontzi cantone, e los depen facher totus in su matessi tempus, ind una manera chi si assimizat a cussa de sos ballos in grupu. Si credet chi sa Para Para esistat dae sos annos Ottanta, cando sos istados europeos aìan cumintzàu a bender Italo disco e Euro disco, e in sos annos Settanta, musica new wave e synthpop in Giappone. A dontzi modu, no at tentu popularidade meda foras de su Giappone fintzas a sos annos Novanta.

Sa Para Para si assotziat fortemente a Eurobeat. Dave Rodgers, un'artista de Eurobeat, at descritu sa Para Para comente s'unica manera pro ballare a Eurobeat, chi est a su solitu "gai lestra".

## Referentzias
Barrantzellos

Sos Barratzèllos (in limba italiana **Compagnia Barracellare** o **Barracelli**) in Sardigna est un ente de dirittu privàdu chi contròllan sas propriedades in foraidda. 

Sos Barrantzèllos nàschene po impedire de isorrobàre o furàre bestiàmmene in foraìdda, tutelànde sos mères de sos terrìnos e faghìnde arrestare sos bandìdos. In custu modo tènen azzumài sos còmpitos de sa zustissia; in italianu infàttis los mùttin puru **Polizia Rurale**. Bàlen puru commènte soziedàde de assiguratziòne. Dae s'incommìnzu àe commo, sas cumpanzìas sun bistàdas isòrtas medas bòrtas: in su 1819, 'an fattu sos Catzadores Reales de Sardigna, in su 1827 'an torràdu a fagher sas companzìas. Cun sa lezze de su 22 de maju de su 1853 de su Guvèrnu Sardu e cun d'unu Regio Decreto n. 403 de su 14 de trìulas de su 1898, s'Istàdu italianu ufficialìzzad su Corpus. Sa Regione in su 1988 cun sa lezze n.25, organìzzad una 'orta po tottus sas Cumpanzìas.

## Inquadramèntu
Sos Barrantzellos tìan depp'essere inquadrados commènte agentes de pùbblica sigurèsa e sun de azùdu a sa zustìssia (Polizia e Carabinieri e a s'amministratziòne comunale cando ba bisònzu. In pràtiga no bad ancora lezzes precisas chi nèrzan chi sas cumpanzias fèttan parte de sa zustissia.

Operana commènte volontàrios collaborànde cun su comune de appartenèntzia e sunu consideràdos in d'onzi casu una forma de zustissia, in limba italiana Polizia Rurale.

## Còmpitos
Sas cumpanzias po como sunu regulàdas dae sa lezze regionale n.25 de su 15 de trìulas de su 1988.
Custa lezze istàbilidi cùstas funtziònes:

*Pompiàre e tenne contu sos terrìnos chi l'affìdan sos assicuràdos;
*Collaborare, si b'enid preguntàdu, cun sas autoridàdes chi faghen parte 'e sa Protezione Civile;
*Contròllu e intervèntu po' sa fura 'e bestiàmmene;
*Contròllu e intervèntu po' muntonàrzos abusìvos (civìles e industriàles);

Collaboratziòne cun sos entes de s'Istadu o de sa regione, po vigilàre e tutelàre:
*sos bùscos e tottu in foraìdda;
*sos rìos e sos frùmmenes;
*sos pàrcos, àreas protèttas, pràntas, animàles, catza e pisca;
*in casu de fogu, intervenìnde po che lu mòrrere e commente vedetta;
*sos benes de su comune de appartenèntzia.

Poden puru collaboràre cun sa zustìssia in casu de bisònzu.

Sa lezze ammèntad che su servìtziu de sas cumpanzìas este limitàdu solo in sa zona de appartenènzia, in su comune a ube appartènini.

## Distintìvos
### Mostrìnas

File:Alamaro barr.png|Mostrina (in italianu Alamaro) po sottufficiàles e agèntes


### Frègiu

File:Fregio bar.png|Frègiu po bonètte


### Gràdos

File:Grado_barr_capitano.png|Gradu tubolare de Capitànu
Petru Guelfucci

**Petru-Santu Guelfucci** (Sermanu, 6 de martzu de su 1955 - 8 de Santu Gaine de su 2021) est istadu unu cantadore corsicanu.

Naschidu in Sermanu, no atesu meda dae sa bidda de Corte in su 1955, est una figura sìmbulu de sa mùsica corsicana, e dae cando tenìat 14 annos at pigàu parte a calicuna manifestada cun su grupu folcloristicu *A Manella*. In su 1973 atobiat a Jean-Paul Poletti, autore de su "rinaschimentu" de sa curtura corsicana (chi si solet nàrrer *u riacquistu*), e impare a issu fundat su grupu polifonicu in limba corsicana *Canta U Populu Corsu*. In su 1987 si nche essit dae su grupu e cumintzat a facher su solista cun s'album "Isula" chi pigat su discu de oro in Canada e at tentu sutzessu meda in sa regione frantzesu-faeddante de su Québec.

## Discos
*1987: Isula
*1988: S'o chjodu l'occhji
*1991: Corsica
*1994: Memoria
*1999: Vita
*2009: Sì mea
Muttu

Su **muttu** est una forma de improvvisadùra poetiga fatta in Sardinnia. Sa traditzione cheret chi sìat a femina a la cumpònner e cantare, in resposta a s'omine. Custu tipu si narat tambene **battorina**.

Sos muttos sun versos in cropa (narados "duina"), cund unu chi est unu pagu prus longu de s'ateru. Su primu si connoschet comente "isterrida" chi aberit su cantu, e su segundu si narat "torrada", appuntu pro torrare imposta a s'argumentu de abertura chi faghet s'isterrida. Sos muttos si cantan ind una gara poetiga cun cantu a chiterra.

## Nòmines
Su plurale de "muttu" est, comente est normale in sardu, "muttos". A dontzi modu, su muttu si connoschet fintzas comente "mutettu", "repetina" e / o "ottada". In Sardinnia, su faeddu "muttu" si impreat prus a fitianu in su cabu de susu, e custa forma est attestada dae su segulu de Oto.

## Referentzias


## Boghes curreladas
*Mutettu
*Musica sarda
Limba lètone

Su **lètone** (in lètone: *latviešu valoda*) est una limba bàltica faeddada in Letònia in ue est limba uffitziale.

Est limba mama de unos 1,16 milliones de lètones, chi benint a èssere su 56% de sa populatzione de s'istadu, ma sunt unos 2 milliones (s'80% de sa populatzione) is chi dda podent faeddare. Unos àteros 100.000 faeddadores bivent aterue. 

Sa limba prus prossima a su lètone est su lituanu, solu àteru membru de matessi grupu linguìsticu. Is duas limbas sunt nointames limitatamente intelligìbiles s'una a s'àtera. Su latgallu e su curlandesu, mutualmente intelligìbiles cun su lètonu, podent èssere cunsiderados dialetos suos.

Is primas imprentas in limba lètonu torrant a su de 16 sèculos, cun una riprodutzione de sa *Pregadoria a su Sennore* in sa Cosmographia Universalis (1544) de Sebastian Münster, iscrita in caràteres latinos.
## Àteros progetos
Limba lituana

Su **lituanu** (in lituanu: *lietuvių kalba*) est una limba bàltica faeddada in Lituània in ue est limba uffitziale. Est fintzas una de is limbas uffitziales de s'Unione Europea.

Contat unos 3 milliones de faeddadores nadios in Lituània e unos àteros 200.000 aterue.

Sa limba prus simbigiante a su lituanu est su lètone, solu àteru membru de matessi brancu linguìsticu, cun chi tenet limitada mutua intelligibilidade.

Iscritu in carateres latinos, su lituanu est fatu-fatu tentu a contu che sa limba indoeuropea prus cunserbadora.   

### Esempros de frasas in lituanu
*Adiosu, a nos biere (informale): iki, ate - (formale): viso gero
*Pro praghere: prašau
*Gratzias: ačiū, dėkui
*Cuddu: tas (masculinu), ta (femininu), tai (nèutru)
*Cantu (costat)?: kiek (kainuoja)?
*Eja: taip
*No: ne
*Mi dispraghet, iscusa: atsiprašau
*Non cumprendo: nesuprantu
*Faeddas sardu?: Ar kalbate sardinijos?
*Ite ti narant a tie? (informale): Koks tavo/jūsų; (forma de respetu) vardas?
*In ue ...?: Kur yra ...?
*Butega: parduotuvė
*Té: arbata
*Caffé: kava
*Late: pienas
*Esempru: pavyzdys
*Foto: nuotrauka
## Àteros progetos
Hispaniola

**Hispaniola** (in ispagnolu: **La Española**; in frantzesu: **Hispaniola**; in taíno: **Ayiti**) est una ìsula caraìbica, parte de is Antillas majores. Est sa segunda ìsula prus manna de is Caràibes a fatu de Cuba, sa de 22 in su mundu e sa de 10 prus populadas.

Tenet istèrrida de 76.192 km2 e populatzione totale de unos 21,396,000, partzidos intre is duos istados de Repùblica Dominicana, chi òcupat 44.445 km2 de su territòriu isulanu, e Haiti chi nd'òcupat petzi 27.750 km2.

Hispaniola est su logu in ue fiant fundadas is primas cussòrgias europeas fundadas dae Cristolu Columbu in is viàgios de su 1492-1943.
## Àteros progetos
Limba èstone

S**'èstone** (in limba èstone: *eesti keel*) est una limba uràlica chi faghet parte de su brancu fìnnicu. Faeddada massimamente dae 1 millione de persones in Estònia, agatat però àteros faeddadores ispainados in Rùssia (is de pesada de èstones cussorgiados aterue in su territòriu de s'impèriu Russu durante su de 19 sèculos), Isvètzia, Cànada, Istados Unidos de Amèrica e Austràlia.

S'apartenèntzia a su grupu de is limbas uràlicas nde faghet una de is pagos limbas no indoeuropeas faeddadas in Europa. S'èstone est però meda simigiante a su finlandesu cun chi tenet una bona mùtua intelligibilidade. Est imparentadu fintzas cun is limbas sami e prus de a tesu cun s'ungheresu.

S'èstone at retzidu influèntzias mannas de limbas disvariadas comente, isvedesu, tedescu (su bassu tedescu mèdiu fiat giai istadu limba franca de sa Liga Anseàtica faeddada in tempos antigos in s'atuale territòriu de s'Estònia dae una comunidade numerosa de tedescos bàlticos, ma in tempus afatante fintzas su tedescu istandard at influentzadu s'èstone) e su russu, mancari niuna de custas limbas nde siat imparentada.

## Istòria
Is primos documentos chi testimòniant s'esistèntzia de una limba fìnnica de Estònia torrant a coa a su de 13 sèculos, mentras is primos iscritos in limba torrant a su de 16 sèculos. Una literadura cunsistente s'est isvilupada a partire dae is de 18 e 19 sèculos.

A pustis de s'indipendèntzia de s'Estònia, balangiada in su 1919, s'èstone fiat fatu limba ufitziale de s'istadu e fintzas a sa pèrdida de s'indipendèntzia, in su 1945, su 97.5% de is bividores suos si decraraiat de etnia èstone e nde faeddaiat sa limba.

Cun sa surbidura in s'Unione Soviètica, acontèssida a s'agabbu de sa segunda gherra mundiale, a s'èstone fiat assotziadu su russu che limba ufitziale. In su tentativu de nd'ispèrdere sa limba e s'identidade che pòpulu, fiant incoragiadas is tramudàntzias in su territòriu suo de medas persones de etnia russa e lètone. Essende su russu tentu a contu in sa federatzione soviètica che limba de s'amistade, a partire de is annos '70, mancari semper limba ufitziale, s'imparu de s'èstone in is iscolas fiat meda discoidadu, a lucru de su russu chi is pipios fiant antimes imbitzados a chistionare giai de s'asìliu.

A sa torrada a s'indipendèntzia in su 1991, petzi su 61% de is bividores de s'Estònia faeddaiat galu s'èstone. Oe, gràtzias fintzas a is polìticas subra sa limba, est limba mama de unu 70% de is èstones.
## Àteros progetos
Liga Anseàtica

Sa **Liga Anseàtica** o **Hansa** (dae su tedescu: *Hanse* (agrupamentu); in latinu medievale:*Liga Hanseatica*) fiat una cunfederatzione militare e de cummèrtzios de mercaderis e de is tzitades chi costituiant is mercados issoro. Intre is sèculos de 13 e 19 dominaiat subra is cummèrtzios bàlticos e sa costera setentrionale de s'Europa, iscampiende·si·nche dae su Bàlticu a su mare de su Norte durante sa tàrdia Edade Mèdia e is primìtzios de s'Edade moderna.

S'àrea chi faghiat parte de sa liga tocaiat a is territòrios de costera de is atuales Bèlgiu, Germània, Isvètzia, Paisos Bassos, Polònia, Repùblicas bàlticas e Rùssia. Sa limba franca impreada intre issas e issas fiat su bassu tedescu mèdiu. Faghiat cabu a sa tzitade de Lübeck, oe parte de su Land tedescu de Schleswig-Holstein.

Sa liga fiat criada pro amparare is interèssios econòmicos e  is privilègios diplomàticos in is tzitades e is terras postas a longu de is bias de cummèrtziu abitadas dae is mercaderis. Is tzitades anseàticas teniant unu sistema legale pròpiu e manteniant esèrtzitu de cosa issoro de chi si serbiant pro agiudu e amparu mùtuu. Cun tantu custu fatu, s'organizatzione non fiat un'istadu de tzitades, ne podiat èssere denominadu cunfederatzione de tzitades-istadu. Petzi unu nùmeru minore de tzitades inclùdidas in sa liga godiant de autonomia e libertades cumparantzìbiles a cussas de una tzitade imperiale lìbera.

## Tzitades anseàticas

### Germània

* Hamburg
* Anklam
* Aschersleben 
* Berlinu
* Bielefeld
* Brandenburg a dem Havel
* Braunschweig
* Brema
* Buxtehude
* Colònia
* Coesfeld 
* Demmin
* Dortmund
* Einbeck
* Emden
* Erfurt
* Francoforte subra s'Oder
* Goslar
* Gottingen
* Greifswald
* Halberstadt 
* Halle
* Hameln
* Hannover
* Havelberg
* Helmstedt
* Herford
* Hildesheim
* Höxter 
* Kiel
* Kyritz
* Lemgo
* Lippstadt
* Lübeck (capitale e logu de fundatzione)
* Lüneburg
* Magdeburg
* Merseburg
* Minden
* Mühlhausen
* Münster
* Naumburg (Saale)
* Neuss 
* Nordhausen 
* Northeim 
* Osnabrück
* Paderborn
* Prenzlau 
* Pritzwalk
* Quedlinburg
* Rostock
* Salzwedel 
* Schwerin
* Seehausen 
* Soest
* Stade 
* Stendal
* Stralsund
* Tangermünde
* Uelzen
* Warburg
* Wismar
* Wolgast

### Polònia

* Braniewo 
* Wrocław
* Chełmno 
* Cracòvia
* Darłowo 
* Gdańsk
* Elbląg 
* Goleniów 
* Kamień Pomorski 
* Kolobrzeg 
* Słupsk
* Stargard Szczeciński 
* Szczecin
* Toruń

### Paisos Bassos

* Amsterdam
* Arnhem 
* Bolsward 
* Deventer 
* Groningen
* Kampen 
* Harderwijk 
* Roermond 
* Stavoren 
* Venlo 
* Utrecht
* Zutphen 
* Zwolle 

### Bèlgiu
* Dinant 
* Liège

### Danimarca
* Copenaghen

### Isvètzia
* Visby

### Estònia

* Pärnu 
* Tallinn 
* Tartu 
* Viljandi

### Letònia

* Cēsis 
* Koknese
* Kuldiga
* Limbaži
* Riga
* Valmiera
* Ventspils

### Lituània
* Klaipėda

### Rùssia
* Kaliningrad/Königsberg
## Àteros progetos
Crutzadas

Is **crutzadas** de s'Edade Mèdia sunt istados pellengrinàgios armados, promòvidos dae su paba, autoridade ispirituale de s'otzidente cristianu.

Inghitzadas cun s'intentu de torrare a abèrrere su caminu a is logos de pellegrinàgiu cristianos in Terra Santa, chi fiant istados autorizados dae is àrabos Abbassidos, ma controidos dae is turcos selgiuchidos in su 1071, a fatu de àere conchistadu Gerusalemme dae is àrabos. Sa prima crutzada fiat comintzada in su 1095, in resposta a sa pedida de s'imperadore bizantinu, apensamentadu dae s'atitùdine de is turcos. Is bizantinos faeddaiant gregu e fiant cristianos, mancari in perrica cun Roma dae su 1054 (essende issos ortodossos). Is conchistas territoriales fatas peri is crutzadas non fiant istadas de durada longa, sende chi si nde fiat disinteressados una borta chi Saladinu aiat torradu a istabilire su passàgiu a is pilligrinàgios, foras pro is chi si fiant istabilidos in ie. Cheret fintzas naradu ca is crutzadas, prus chi non agiudare is bizantinos aiant tentu resurtu de ddos indebilitare.

Segundu sa definitzione traditzionale, su perìodu de is crosadas tirat dae su 1095 a su 1291, chi di cunsìderant isceti is ispeditziones a manu de Terra Santa. Segundu una bisura prus ampra, si podet arribbare fintzas a sa batalla de Lèpanto, in su 1571, includende sa Reconquista ispagnola e totu is gherras contra infideles e erèticos promòvidas dae su paba, fatas cun sa promissa de cumpensos ispirituales e de indulgèntzias.

Sa prima crutzada fiat fata in su 1096 pro torrare a ocupare una parte de is terras pèrdidas a fatu de s'ispainadura àraba de su de su sèculu IX e torrare a aberrere a is pilligrinos su passàgiu a manu de Gerusalemme. Aiant batidu a sa fundadura de is Istados crutzados, sa defensa de is cales aiat giustificadu is àteras sete crutzadas printzipales, dae su 1147 a su 1291, annu de sa pèrdida de is ùrtimos territòrios. A partire dae sa de bator crutzadas, fiant organizadas ispeditziones fintzas contra de is oponidores cristianos de su paba (Albigesos, Hohenstaufen, Aragona e Hussitas), o contra paganos (baltos), perdende duncas su mantenimentu de Gerusalemme che obietivu.
## Àteros progetos