Dolmen

Su **dolmen**, o segundu sa terminologia propia sarda **covacada**, est unu tipu de tumba megalìtica preistòrica a aposentu solu e, paris cun su cromlech (comente Stonehenge in Bretagna Manna) e su menhir, costituit su tipu prus nodidu intre de sos monumentos megalìticos. Sa realizatzione de sos dòlmenes est collocada in s'arcu de tempus chi andat dae sa fine de su de 5 millènnios a.C. a sa fine de su de 3 millènnios a.C., fintzas chi in Estremu Oriente s'impreu de su dolmen s'at perlongadu finas su primu millènniu a.C.

Is dòlmenes sunt costituidos dae duos o prus pedrafitas verticales chi apoderant su liminàrgiu costituidu dae unu o prus lastrones orizontales. Su fàbricu fiat in orìgine ammuntadu, amparadu e sustentadu dae unu tùmulu.

Medas esèmpros de custu tipu, o cun temas architetònicos prus evòlvidos, sunt istados agatados fintzas in Europa. In piessignu faghet a nd'agatare in su Regnu Unidu, in Irlanda, in Frantza, in Germània, in Ispagna, in Portugallu e in Itàlia (pretzisamente in Sardigna, in Sitzìlia, in Pùglia e in Ligùria).
### Is dòlmenes in Sardigna
In su 2009 sunt istados documentados in s'ìsula 215 dolmen, totus assetiados in sa metade setentrionale sua. Isparghinada mescamente in Gaddura durante su Neolìticu, s'istrutura dolmènica si fiat a pustis isvilupada e propagada in s'Eneolìticu fintzas a sas primas fases de s'Edade de su brunzu, in cuncurrèntzia cun unos àteros tipos de interru ipogèicu (domos de janas). Cun su cumpàrrere de s'Edade de su brunzu, s'avèrguat sa mudadura de su dolmen, in antis in allée couverte (megalitos e losa verticale cobertos dae unu tùmulu de terra e de pedras prus piticas, a bortas delimitados in sa tzircunferèntzia issoro de unu o prus chircos de pedras, est a nàrrere de su gai naradu peristalite), a puastis in is tumbas de gigantes tìpicas de s'edade nuràgica.
Franca a sa funtzione de interru familiare de s'ereu dominante, is istruturas dolmènicas sardas diant pàrrere unos beros e pròpios santuàrios religiosos de s'època preistòrica. Tale caraterìstica s'intretzat de s'orientamentu cara a piessignos eventos astronòmicos e de su fatu ca sos fàbricos parent totu dispostos a longu de unu sestadu, costituende gai un'itineràriu percurrìbile in pillegrinàgiu. A s'internu de su percursu, unas cantas localidades diant pàrrere tènnere unu importu religiosu piessignu, comente Luras (cun bator istruturas) e sos intòrrios de Buddusò (cun sete).

## Galleria de imàgines

File:Dolmen della "Chianca" Bisceglie.jpeg|Dolmen de Bisceglie, regione Puglia, Itàlia
File:GM Guelma Roknia01.jpg|Dolmen in Roknia, regione de Guelma, Algeria
File:Paço das vinhas.jpg|Dolmen de Paço das Vinhas, Portugallu
File:Barrocal.jpg|Dolmen di Barrocal, regione de Evora, Portugallu
File:Dolmen Coste-Rouge Soumont.jpg|Dolmen de Coste-Rouge, Hérault, Frantza
File:Dolmen DE BRAMONAS.jpg|Dolmen de Bramonas, Causses de Lozère, Frantza
File:Dolmen tiergues.jpg|Dolmen de Tierques, Aveyron, Frantza
File:Wéris Dol1a JPG.jpg|Dolmen de Wéris, provìntzia de Luxembourg, Bèlgiu
File:Dolmen du Poitou.JPG|Dolmen du Poitou, Frantza
File:Dolmen des Rascassols (St-Hippolyte-du-Fort).jpg|Dolmen des Rascassols, Gard, Frantza
File:Dolmen ronc traoucat.jpg|Dolmen du Ronc Traoucat, Gard, Frantza
File:Dolmen gennes.jpg|Dolmen in Gennes sur Loire, Maine et Loire, Frantza
File:Kerbourg-01b.jpg|Dolmen in Kerbourg, Lòira Atlàntica, Frantza
File:Dolmendeserves.jpg|Dolmen des Erves in Sainte-Suzanne, Mayenne, Frantza
File:LaRocheAuxFees Dolmen 2 20070408.jpg|Dolmen de Roche-aux-Fées in Essé, Ille-et-Vilaine, Frantza
File:Dolmen Li Scusi.jpg|Dolmen *Li Scusi* in Minervino di Lecce in su Salento
File:Dolmen Placa.PNG|Dolmen Placa in Melendugno (LE), Itàlia
File:Dolmen Montalbano.jpg|Dolmen de Fasano (BR), Itàlia
File:The Cava dei Servi dolmen (Ragusa-Sicily).jpg|Dolmen situadu in Cava dei Servi, acanta de Modica (RG), Itàlia
File:Hunebed D53 Havelterberg.jpg|Hunebed (dolmen) D53, Havelte, Paisos Bàscios
File:D13 4.JPG|Hunebed (dolmen) D13, Eext, Paisos Bàscios 

## Notas

## Àteros progetos

## Artìculos ligados

* Sardigna prenuràgica
* Menhir