open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ténnica

Sa **ténnica** (dae su gregu τέχνη (*téchne*), "arte" in su sensu de "perìtzia", "ischire fàghere", "ischire operare") est s'ammenta de sas normas aplicadas e sighidas in una faina, siat issa solamente intelletuale o fintzas de tribagliu a manu.

Tales normas podent èssere achiridas in manera empìrica in cantu formuladas e trasmìtidas dae sa traditzione, pro esèmpiu in su traballu artigianale, o aplichende connoschimentos sientìficos ispetzializados e innovativos cando abbenit su iscambiu dae sa manifattura a sa produtzione industriale.

Sa ténnica ìmplicat s'adotzione de unu mètodu e de un'istrategia in s'identificatzione pretzisa de sos giustos e de sos mesos prus oportunos pro los segudare.

## Sièntzia e ténnica
Sa sièntzia est in manera istrinta ligada a sa ténnica e a sa tecnologia sigomente sos connoschimentos sientìficos sunt pigados a prèstidu dae sas sièntzias aplicadas pro sa progetatzione e realizatzione de ogetos, trastos, òperas e infrastruturas; viceversa sa tècnica oferit a sa sièntzia trastos de iscumbata sientìfica (trastos de medida e osservatzione) semper prus sobrados, chi cunsentint s'evolutzione de sos connoschimentos sientìficos. Sièntzia e tècnica sunt duncas fatores meda importantes de un'ala de su progressu de sa sotziedade nòdidu comente a progressu ténnicu e sientìficu, favoridu issu matessi de protzessos de chirca sientìfica e tecnològica.

## Nòdidas
Campu de cuntzentramentu de Theresienstadt

Su **campu de cuntzentramentu de Theresienstadt** est istadu una istrutura de internamentu e disterru usada dae sas fortzas tedescas durante sa segunda gherra mundiale a partire dae su 1940. Sa bidda, chi s'agatat oe in sa Repùblica Ceca e istat a unos 60 km dae Praga, fiat istada incorporada in su de Tres Reich in su 1939, a fatu de s'annessione de sa Boèmia e Moràvia.

Theresienstadt est nodida pro su fatu chi bi fiant betidos unos de sos artistas e intelletuales ebreos mitteleuropeos prus importantes, e pro su fatu ca s'agataiant medas pipios. Fiat presentada dae sa propaganda nazista che unu aposentamentu ebràicu modellu, fiat in realidade logu de acorramentu e ischirriamentu de presoneris de indiritzare prus che totu a sos campos de istermìniu de Treblinka e Auschwitz. Subra unu totale de unos 155 mìgia de ebreos passados dae in ie fintzas a sa liberatzione s'8 de maju de su 1945, si fiant contados 35.440 mortos e unos 88.000 fiant istados deportados pro èssere eliminados.

Pagus dies in antis de s'agabbu de sa segunda gherra mundiale sos natzionalsotzialistas aiant isbarratzdu Theresienstadt. Su 2 de maju de su 1945, sa rughe ruja internatzionale si fiat assuntada s'incuru de sos presoneris de sa tzitade e de sa Fortilesa Minore chi si bi agataiat. S'8 de maju 1945 s'armada ruja fiat intrada in sa tzitade e mèdicos sovièticos e cecoslovacos si fiant incarrigados de atendere sos subrabìvidos. Su rimpàtriu de sos presoneris fiat duradu fintzas a su mese de austu de su 1946. Sos bividores originàrios fiant torrados a s'acussorgiare in is domos issoro in su cursu de su 1946. 

Sa Fortilesa Minore at tentu funtzione de campu de presonia pro personas chi aiant retzidu imputos genèricos de crimenes acapiados cun su nazismu, e pro tedescos chi depiant èssere bogados de s'istadu. Su 6 de maju 1947 su guvernu cecoslovàcu aiat agabbadu in sa Fortilesa MInore sos traballos de fraigadura de su *Monumentu de su Sufrimentu Natzionale*.
Nelly Furtado

## Discografia
* Whoa, Nelly! (2000)
* Folklore (2003)
* Loose (2006)
* Mi Plan (2009)
* The Spirit Indestructible (2012)
* The Ride (2017)
* 7 (2024)

## Agganzos dae fora
Assìtiu de Sarajevo

S**'Assìtiu de Sarajevo** est istadu unu de is acontessimentos tzentrales de sa gherra de Bòsnia e fiat condidu dae s'esèrtzitu serbu de Bòsnia, chi fiat una unidade de su chi abarraiat de s'esètzitu federale e paramilitare de sa Jugoslàvia. Fiat sighidu a sa declaratzione de indipendèntzia dae sa Jugoslàvia de s'istadu federale de Bòsnia e Ertzegòvina, chi teniat capitale in Sarajevo.

Fiat comintzada cun sa conchista fata dae s'esertzidu populare jugoslavu de s'aeroportu internatzionale in sa zona de Ilidža, durante sa note intre su 4 e su 5 de abrile 1992, e fiat agabbada su 29 de friàrgiu 1996 gràtzias a s'intervènnida de is potèntzias otzidentales. 

Cun 1.425 dies de durada est istadu s'assìtiu prus longu de totu su de 20 sèculos. Si contat chi siant istados ochidas unas 11 mìgia persones (intre chie unos 1.600 pipios) e feridas 56 mìgia.
Novi Sad

**Novi Sad** (tzirìllicu **Нови Сад** [ˈnɔ̂viː ˈsâːd]; in tedescu *Neusatz*; in ungheresu *Újvidék*; in islovacu *Nový Sad*) est una tzitade de unos 232.000 bividores de sa Sèrbia, capitale de sa provìntzia autònoma de Vojvodina e tzentru amminitrativu de s'okrug de Južna Bačka. S'àrea metropolitana contat in totu unos 342.000 bividores.

Sa tzitade s'agatat intre uno 72 e unos 80 metros subra su mare e est atraessada dae su Danùbiu. 

Novi Sad est fintzas inditada che s*'Atene* de Sèrbia e in su 2021 at a èssere capitale europea de cultura.
## Populatzione
Sende capitale de una de is provìntzias prus multiètnicas de Europa, in Novi Sad s'agatant etnias diferentes. Unu 79% de is bividores est serbu, sighit unu 4% de ungheresos, unu 2% de islovacos, unu 1,5% de croatos, unu 1% de rom. Is àteras etnias cumponent impare su restante 12% de sa populatzione.
Sinnu diacrìticu

Unu **signu diacrìticu**, est unu signu chi s'annanghet a una lìtera pro alterare sa pronùntzia de una paràula, o pro la distìnghere intre paràulas sìmiles. Sa paràula derivat de sa paràula grega διακρητικός (distinghende).
Greenwich (burgu de Londra)

Su **Burgu Reale de Greenwich** (pronùntzia: /ˈɡrɛnɪtʃ/, // opuru //) est unu burgu de sa tzitade de Londra, in Inghilterra, nòdidu pro èssere sa localidade pro sa cale in su de XIX sèculos est istadu adduidu de fàghere colare su meridianu chi tenet longitùdine 0, balet a nàrrere su meridianu fundamentale o meridianu de Greenwich.

## Istòria
Su burgu de Greenwich benit formadu in su 1965 dae s'unione de su burgu metropolitanu de Greenwich e de sa majore ala de su burgu metropolitanu de Woolwich (cun s'etzetzione de North Woolwich, a nord de su Tamigi, chi divenit ala de su burgu londinesu de Newham).

Fiat istadu pessadu, in comintzu, de dare a su burgu nou su nùmene de "Charlton". Nointames, aende Greenwich fatu recherta pro otènnere su status de tzitade, su nùmene chi diat èssere istadu dadu a su burgu diat èssere istadu *City of Greenwich*; duncas, est istadu retentu prus importante dèpere dare a su burgu su nùmene de Greenwich.
Sa recherta pro s'atributzione de su tìtulu de tzitade est istada nointames refudada.

## Nòdidas
Atore

Un**'atòre o atòra,** est una persone chi rapresentat o interpretat un'ala o una parte in un'ispetàculu teatrale, tzinematogràficu, televisivu, radiofònicu o de carrera.

## Istòria
Sa prus fonte istòrica antiga a pitzu de sos atores est ligada a unu testu de sos Veda chi frunit racumandatziones de ritu a unu grupu de atores-satzerdotes chi rapresentaiant su teatru primitivu indianu. Su primu casu documentadu de retzitatzione in su mundu otzidentale fatu dae un'atore torrat a su 530 a.C., cun probabilidade su 23 de santandria, (cando chi sas mudas in su calendàriu in sos annos faghent in manera chi siat difìtzile determinare sa data bera) cando s'atore gregu Tespi est artziadu in su palcu in su Teatru de Atene in ocasione de sas festas de Diònisu e fiat devènnidu su primu a faeddare comente a unu personàgiu in una rapresentatzione. Sos ispidientes de sa narratzione sunt istados deretu rivolutzionados. Prima de s'imbentu de Tespi, sas istòrias beniant tramandadas cun poemas, mùsica e dantza ma cun narratzione in sa de tres persones: nemos aiat assùmidu s'ala de su personàgiu de s'istòria. In onore a Tespi, sos atores sunt istados mutidos *Tespiani.* Galu oe, in sensu metafòricu, si narat "*artziare in su carru de Tespi*" referende·si a chi printzìpiat sa carriera de s'atore. Unu mitu de su teatru tramandat finas a oe chi Tespi esistat comente a ispìritu malu e sos disastros in su teatru a bortas si pensat chi siant cunsighèntzia de s'interventu ispiritescu suo.

## Riferimentos
Deretu de autore

Su **deretu de autore** est s'istitutu giurìdicu chi tenet sa fine de tutelare sos frutos de sa faina intelletuale pro mèdiu de su reconnoschimentu a s'autore originàriu de s'òpera de una sèrie de deretos de caràtere siat morale chi patrimoniale. S'esertzìtziu in forma esclusiva de custos diritos a banda de s'autore permitet a issu e a sos chi tenent càusa suos de si remunerare pro unu perìodu limitadu in su tempus pro mèdiu de s'isfrutamentu cumertziale de s'òpera.
Cascu

Unu **cascu** (dae su grecu "kasko") est unu riflessu de una profunda inalazione e espirazione de su respiru. Pandiculatzione est su tèrmine impreadu pro definire s'ammenta de sas contratziones musculares chi a su sòlitu acumpàngiant su cascu e chi batint a "si istirare".

## Nòdidas
u
Decipol

Su **decipol** est una unidade de medida utilizada pro medire sa calidade de  s'aghera percepida. Fiat definida dae su profesore danése Povl Ole Fanger.

Unu decipol (dp) est sa calidade de s'aghera  percepida in nd'unu locale cun nd'una càrriga olfativa de unu olf (emissiòne normalizada de una pessone), ventiladu cun nd'unu frussu de 10 litros pro segundu (10 L/s). Est istadu definidu pro cuantificare su influentzia de sas fontes de impestadùra de s'aghera interiore e sa manera comente lu intendent sas pessones.

## Referencias
Bellas artes

Cun s'espressione **bellas artes** s'indicat donzi forma de arte isvilupada printzipalmente cun fines estèticos e in manera cuntzetuale distintos dae s'utilidade. Tale forma de arte est a parusu espressada in sa produtzione de manufatos artìsticos impreende formas de arte visiva, artes figurativas e formas de arte iscènica o arte teatrale: pintura e iscultura, mùsica e dantza, teatru, architetura, fotografia, literadura, tzìnema, mutidas fintzas sete artes. Sas iscolas, sos istitutos e sas àteras organizatziones sunt sòlitas impreare su tèrmine pro indicare sa prospetiva traditzionale relativa a sas formas de arte, de norma implichende un' assòtziu cun sos tèrmines de arte clàssica e arte acadèmica.

In piessignu, in sa fotografia, cun su tèrmine *Bellas Artes* si cumprendet unu traballu pro prodùere unu manufatu chi siat su resumu e sa sinergia de tècnica e calidade. Ambos elementos de tècnica e calidade depent èssere cunformet a standard professionales e artìsticos, sos elementos si cumpensant cun sa creatividade individuale.

Si contraponent a s'arte cumertziale ca rivendicant s'unitzidade de s'arte.

## Bibliografia
* Ballard, A. (1898). Arrows; or, Teaching a fine arte. New York: A.S. Barnes & Company.
* Caffin, Charles Henry. (1901). Photography as a fine arte; the achievements and possibilities of photographic arte in Amèrica. New York: Doubleday, Page & Co.
* Crane, L., & Whiting, C. G. (1885). Arte and the formation of taste: six lectures. Boston: Chautauqua Press. Chapter 4 : Fine Arts
* Hegel, G. W. F., & Bosanquet, B. (1905). The introduction to Hegel's Philosophy of fine arte. London: K. Paul, Trench &.
* Hegel, G. W. F. (1998). Aesthetics: lectures on fine arte. Oxford: Clarendon Press.
* Neville, H. (1875). The stage: its past and present in relation to fine arte. London: R. Bentley and Sunt.
* Rossetti, W. M. (1867). Fine arte, chiefly contemporary: notices re-printed, with revisions. London: Macmillan.
* Torrey, J. (1874). A theory of fine arte. New York: Scribner, Armstrong, and Co.
* Weale, J. (1860). Rudimentary dictionary of terms used in architecture, civil, architecture, naval, building and construction, early and ecclesiastical arte, engineering, civil, engineering, mechanical, fine arte, mining, surveying, etc. London: Weale.
Arte

S**'arte** est su protzessu o su produtu deliberadu de s'organizatzione de sos elementos in una forma chi istìmulat sos sensos e sas emotziones. Nde faghent parte una variedade manna de atividades umanas, de creatziones e de maneras de s'espressare, de campos che a sa mùsica, sa fotografia, sa literadura, su tzìnema, s'iscultura e sa pintura. Su significu de s'arte est esploradu dae s'estètica, un'ala de sa filosofia. Si creet chi pro sos primos *[[Homo sapiens]]* s'arte apat tentu una funtzione rituale, màgica, religiosa; custa funtzione, però, s'est isvilupada otenende unu cumponente estèticu e una funtzione sotziale, pedagògica, mercantile o fintzas petzi de ornamentu.

A su chi narat sa traditzione, su cuntzetu de arte s'est impreadu pro si refèrrere a cale si siat abilidade o maestria. Custa cuntzetzione est cambiada durante su perìodu romànticu, cando s'arte ant arribadu a la bìdere comente "una facultade ispetziale de sa mente umana de classificare a curtzu a sa religione e a s'iscièntzia".

S'arte s'istùdiat in disciplinas diferentes. S'arte, intèndida comente manifestatzione de s'atividade umana, si podet istudiare e analizare, intre sas àteras, dae sa prospetiva filosòfica (pro esempru, comente su resonamentu umanu interpretat sos istìmulos de sos sensos chi retzit) , psicològica (sos protzessos mentales e culturales diferentes chi s'agatant in gènesi sua), o sotziològica (s'arte comente produtu de sa sotziedade umana), e analizende sos  cumponentes sotziales diversos. Ma sa prus ispainada est sa prospetiva istòrica chi s'impreat in s'istòria de s'arte.

Sa natura de s'arte l'at descrita Richard Wollheim comente «unu de sos de sos problemas traditzionales de sa cultura umana prus difìtziles». L'at definida comente unu veìculu pro s'espressione o sa comunicatzione de emotziones e ideas, unu mèdiu pro esplorare elementos formales e comente mìmesi o rapresentatzione. Lev Tolstoj identificaiat s'arte comente un'impreu de mèdios indiretos ca una persone podet comunicare cun un'àtera. Benedetto Croce e Robin George Collingwood defensant sa bisione idealista chi narat chi s'arte espressat emotziones e chi s'òpera de arte, in sustàntzia, esistet in sa mente de su creadore. Sa teoria de s'arte comente forma tenet sas raighinas suas in sa filosofia de Immanuel Kant e l'ant isvilupada durante su de XX sèculos Roger Eliot Fry e Clive Bell. S'arte comente mìmesi o rapresentatzione tenet raighinas fungudas in sa filosofia de Aristòtele. Prus de reghente, sos pensadores influentzados dae Martin Heidegger ant interpretadu s'arte comente su mèdiu chi una comunidade impreat pro isvilupare unu mèdiu pro s'espressione e s'interpretatzione.

## Riferimentos
Coghina

Sa **coghina** (de su latinu *cŏcīna*) est un' arte sinestetica, inue su messàgiu colat pro mèdiu de sabores, nuscos, sensatziones de s'appàlpidu (cunsistèntzias, temperaduras), sensatziones visivas e, in nd'una tzerta manera, fintzas sonos.

In s'istòria, cun su tèrmine coghina s'est cumprèndidu cudda ammenta de pràticas e de traditziones ligadas a sa cotura e, prus in generale, a sa preparatzione de màndigos e bèvidas.
At dadu pràticas sunt a su sòlitu dillindadas de una determinada regione geogràfica, in cantu influentzadas dae sos ingredientes in cue disponìbiles, e in carchi casu fintzas de piessignos pretzetos religiosos. Fintzas s'impreu de determinados atzessòrios pro consumare su màndigu influit in sa coghina. A esèmpiu s'impreu de sas bacchette (difùndidu in estremu oriente), costringhet a sminuzzare su màndigu in antis de lu serbire in tàula.

S'isvilupu de sas tècnicas de produtzione, cunservatzione, imagasinamentu e trasportu de su màndigu, unidu a s'aumentu de sos iscàmbios interculturales (favoridos dae su turismu e dae sos flussos migratòrios), at batidu, nessi in sos paisos prus isvilupados, a sa difusione de coghinas ètnicas, costa de sa coghina traditzionale de su paisu dillindadu; e fintzas a sa contina chirca de noas preparatziones e isperimentatziones a banda de sos prus famados *chef.* Sa coghina tenet fintzas, pro totus custos motivos, una forte valèntzia culturale e est a s'ispissa assotziada a s'enologia e a sa gastronomia.

## Istòria de sa coghina
Finas dae s'arbòre de s'umanidade s'òmine at isperimentadu sa coghidura esponende sa petza e unos àteros alimentos diretamente a su calore de su fogu.
Sos mètodos de coghinadura e de preparatzione de sos màndigos s' sunt isvilupados posca paris cun su progredire de sa tziviltade.
Istùrridu

S**'isturridu** est una violenta emissione de àera dae sos purmones.
Benit a parusu currelada a un'istadu de infiammazione virale, in manera tìpica in su raffreddore.
Sa funtzione de su mecanismu pro cale si istùrridat est eliminare tràmite sas bias aèreas sos agentes patògenos.
Si podet fintzas isturridàre a sighire de una reatzione allèrgica a carchi sustàntzia piessigna opuru in manera simple pro irritazione de sas mucosas nasales causada dae prùere, pepe, ammoniaca e unas àteras sustàntzias.

Si podet isturridare fintzas castiende su sole o unas àteras fontes de lughe, in custu casu si faeddat de istùrridu riflètidu foticu. Sa sìndrome fiat nòdida giai a su tempus de sos antigos gregos e Aristòtele nd'at fatu mentovu in carchi òperas suas. Riguardat belle su 15-35% de sa populatzione.

Non sunt petzi sos umanos a isturridare, ma medas mammìferos abberu, intre cales fintzas sos animales domèsticos comente a su cane e su gatu.

Cando una persone isturridat, sa lestresa cun sa cale su mucu lassat su nare podet essere a sos 160 km/h; segundu un'istùdiu de sos ricercadores de s'Exel University de Filadèlfia su starnuto diat biagiare a 320 km/h.

## Nòdidas
Singurto

Su **singurto** est sa contratzione repìtida e involuntària de su mùsculu diaframma (contratzione mioclonica) chi si podet repìtere prus furriadas a su minutu. In meighina, est nòdidu fintzas comente a **flutter diaframmatico sìncronu** (FDS), o dae su latinu ***singultus***, a indicare s'atu de caturare su respiru mentras si singurtat. Su singurto est un' atzione involuntària chi interessat un'arcu riflessu. Una bia ativadu, su riflessu pròvocat una forte contratzione de su diaframma sighida, belle 0,25 segundos a pustis, dae sa serrada de sas cordas vocales chi si traduit in su clàssicu sonu "*hic*".

Su singurto si podet averguare in unu sìngulu episòdiu o pro unu tzertu perìodu. Su ritmu de su singurto, o su tempus tra sos singurtet, tirat a èssere prus o mancu costante.

Un'atacu de singurto, in generale, si risolvet sena carchi interventu, fintzas si medas remèdios domèsticos benint s'ispissu impreados pro intentare de nde reduire sa durada. Su tratamentu mèdicu est a bias netzessàriu in sos casos de singurto crònicu. Difatis si persistet pro diversas oras, o si ripresenta tropu in manera fitiana, podet èssere un'indìtziu de carchi patologia. In piessigna, a tennere repìtidos atacos de singurto in sa matessi die, chi creschent de intensidade e si presentant cun ciclos de 1-2 oras, podet èssere indìtziu de unu scompenso a livellu epàticu o in manera rara (ma cun majore gravidade) renale.  

## Nòdidas
Protonuraghe

Su **protonuraghe** est unu fàbricu in pedra chi benit a s'in antis metade de s'II millènniu a.C. chi pretzedet in Sardigna su nuraghe clàssicu. De sos belle 7.000 nuraghes tzensidos solu 300 apartenent a custa tipologia.

## Descritzione

Mutidos fintzas "pseudo-nuraghes" o "protonuraghes", sos nuraghes cun passaditzu sunt istados fraigados trae su 1700 e su 1500 a.C., in su perìodu de transitzione intre sa cultura de Bunnànnaru (fase A2 de Santa Iroxi) e sa cultura Sub-Bunnànnaru (facies de Ischit Turricula). Diferint in manera significativa de sos nuraghes clàssicos pro s'aspetu prus totzu e sa planimetria generalmente irregulare e pro ite a s'issos internu no acasàgiant su mannu aposentu tzirculare tìpica de su nuraghe, ma un'o prus passaditzos, o comente si siat ambientas minores.

S'artària de norma non superaiat sos 10 metros mancari sa superfìtzie ocupada dae custos fàbricos fiat in mèdia meda majore respetu a cussos a turre.

S'ambiente prus funtzionale e baddu prus importante de custos edifìtzios fiat su terratzu chi cun probabilidade acasagiaiat de sas coberturas de linna chi faghiant sos ambientes bonos pro b'istare a vivere.

Pagu connotos finas carchi deghènniu faghet sunt a su tzentru de istùdios e brias intre sos istudiosos chi ant incumentzadu a los cunsiderare fundamentales pro sa cumprensione de sa nàschida de su "fenòmenu nuràgicu". In sa denumenatzione matessi non b'at galu unanimidade: su tèrmine "nuraghe cun passaditzu" est cuntestadu dae Giovanni Ugas chi diat prefèrrere s'usu de su solu tèrmine "protonuraghe", cun connotatzione temporale, in base a su pretzedente fàbricu de custu tipu de nuraghe, chi comente si siat rapresentat una règula cun medas etzetziones.

## Nòdidas


## Bibliografia
* Paolo Melis, *Tziviltade nuràgica*, Carlo Delfinu editore, Tàtari, 2003, ISBN 88-7138-276-5.
Conto corrente

Su **contu currente** (s'ispissu abbreviadu cun sa sigla C/C) est unu trastu tècnicu bancàriu chi indicat generalmente su depòsitu de dinari a banda de su titulare/possessore de su contu, comunemente naradu *correntista*, a s'internu de s'istitutu de crentia, e chi cunsentit s'usu de moneda bancària, de su gai naradu dinari eletrònicu e unos àteros trastos finantziàrios a banda de su titulare matessi.

## Nòdidas
Madonna

**Madonna Louise Ciccone** (Bay City, 16 de aostu 1958) cantante e attrice de sos Istados Unidos, est una de sas artistas feminas cun prus sutzessu de sa istoria de sa musiga.
Republica Sotzialista Sovietica de s'Ungheria

Sa **Republica Sotzialista Sovietica de s'[[Ungheria]]** (in ungheresu: *Magyarországi Tanácsköztársaság*) fiat un istadu comunista de s'Europa.
Puntu de lentore

Su **puntu de lentore** (dew point in inglesu) est sa temperadura a sa cale depet achirrare una massa de àera, a pressione costante, ca s'umidade relativa arribet a su 100%, est a nàrrere, pro fagher in manera chi custa massa de àera restet saturada.

Sa capatzidade chi tenet s'àera de cuntènnere papore de abba no est costante, si nono chi dipendet dae sa temperadura. Cantu prus caente est s'àera, prus cantidade de papore de abba podet cuntènnere. Si una massa de àera a una determinada temperadura tenet, pro esempru, sa metade de su papore de abba chi podet cuntènnere a custa temperadura, podimus nàrrere chi s'umidade relativa est de su 50%. Si tando achirramus fattu-fattu sa temperadura de custa àera, sa cantidade de papore de abba chi at a pòdere cuntènnere est cada bia minore, e duncas s'umidade relativa àrtziat. Cando s'umidade relativa arribat a su 100%, sa temperadura de s'àera cointzidet cun su puntu de lentore.

Sos pilotas de aviatzione generale utilizant sos datos de su puntu de lentore pro su càrculu de sa probabilidade de sa formatzione de astra de su carburadore e sa neula, e pro amare s'artària de sa base de sa nue. 

In nd'una determinada pressione baromètrica ma indipendente de sa temperadura, su puntu de rosada indicat sa fratzione molar de su papore de abba in s'àera o, naradu de un'àtera manera,
determinat s'umidade ispetzìfica de s'àera. Si sa pressione aumentat, sena cambiare sa fratzione molar, su puntu de rosada at a artziare, in cunsighèntzia, sa ridutzione de sa fratzione molar, est a nàrrere, faghende chi s'àera demmancu infusta diat batire su puntu de lentore torra a su balore initziale suo. A sa matessi manera, s'aumentu de sa fratzione molare appustis de una ruta de pressione batit s'umidade relativa a s'imbesse a su livellu initziale suo. Cunsiderende New York (33 pees de artària) e Denver (5.280 pees de artària), pro esempru, custu signìficat chi si su puntu de rosada e sa temperadura a sas duas tzitades sunt sos matessi, tando sa massa de papore de abba pro metru cùbicu de àera at a èssere sa matessi, ma sa fratzione molar de su papore de abba in s'àera at a èssere prus manna a Denver.

## Riferimentos
Termodinàmica

Sa **termodinàmica** (de su gregu θερμo-, *thérmë*, chi signìficat "calore" e δύναμις, *dynamis*, chi signìficat "fortza") est una camba de sa fìsica chi istudat sos efetos de sos cambiamentos de sa temperadura, pressione e volùmene de sos sistemas fìsicos a unu livellu macroscòpicu. Calore signìficat "energia in trànsitu" e dinàmica si referit a su "movimentu", pro custu, in essèntzia, sa termodinàmica istudat sa tzirculatzione de s'energia e comente s'energia criat movimentu. Aici, istudat sos fenòmenos fìsicos relatados cun su calore e sa temperadura, est a nàrrere, su movimentu disordinadu de sas partigheddas chi formant sa matèria. A livellu istòricu, sa termodinàmica s'at disvilupadu partinde dae su bisòngiu de aumentare s'atòliu de sas primas màchinas de papore.

Su puntu de partida pro sa majore parte de sos cunsideros termodinàmicos sunt sas leges de sa termodinàmica, chi sustenent chi s'energia podet èssere cuncambiada intre sistemas fìsicos in forma de calore o traballu. Puru si sustenet s'esistèntzia de una magnitùdine mentovada entropia, chi podet èssere definida pro calesi siat sistema. A sa termodinàmica s'istudant e classìficant sas interatziones intre diversos sistemas, fatu chi porta a definire cuntzetos comente a sistema termodinàmicu e s'inghìriu suo. Unu sistema termodinàmicu si caraterizat pro sas propiedades suas, relatadas intre si mediante sas ecuatziones de istadu. Custas si podent cumbinare pro espressare s'energia interna e sas potentzialidades termodinàmicas, ùtiles pro determinare sas conditziones de echilìbriu intre sistemas e sos protzessos ispontàneos.

Cun custas ainas, sa termodinàmica descriet comente sos sistemas risponent a sos cambiamentos in s'ambiente suo. Custu si podet aplicare a un'ampra bariedade de temas de iscièntzia e ingegneria, tales comente motores, transitziones de fase, reatziones chìmicas, fenòmenos de trasportu, e agiomai istampos nieddos (blackhole). Sos resurtados de sa termodinàmica sunt essentziales pro àteros campos de sa fìsica e sa chìmica, ingegneria chìmica, ingegneria aeroespacial, ingegneria mecànica, biologia cellulare, ingegneria biomèdica, e s'iscièntzia de materiales pro nde numenare calicunos.
Atòliu volumètricu

S**'atòliu volumètricu** in s'ingenieria de sos motores a brujamentu internu est definidu comente su raportu de sa densidade de sa massa de sa mistura àera-combustìbile ghetada intro de su tzilindru a pressione atomosfèrica (intro de sa fase de aspiratzione) e de sa densidade de massa de su matessi volùmene de àera in su colletore de intrada. Sa paràula est usada fintzas in àteros contestos de s'ingenieria, comente pompas idràulicas e componentes eletrònicos.
Sanidade

## Meighina

* **[[Saludu|Sanidade]]** – istadu de benèssere de sa persone
* **[[Igiene|Sanidade]]** – istadu de s'ambiente chi favorit sa salude
* **[[Sistema sanitàriu|Sanidade]]<nowiki/>** o igiene pùblica – su cumone de sos istùdios e de sas medidas impreadas a su fine de megiorare s'istadu de salude de una populatzione
Igiene

S'igiene (de su gregu *γιεινός* "sanu, saludare, curativu"; mentovadu in s'invocatzione de su giuramentu de Ipòcrate) est su ramu de sa meighina chi tràidat sas interatziones intrae s'ambiente e sa salude umana. Elàborat critèrios, bisòngios e medidas chi pertocant s'istadu ambientale e su cumportamentu individuale e colletivu. 

Fines: preventzione primàrgia in contu de evitare de gherrare maladias e las transire, promovende su benèssere e s'atòliu de su corpus umanu.

## Medidas igiènicas
In sos istados modernos, sas medidas igiènicas chi ant creschidu in manera notèvole sa durada mèdia de sa vida umana sunt istadas s'organizatzione e sa legiferatzione susu:
* rifornimentu de abba potàbile, 
* faghere canàles,
* eliminatzione de s'arga,
* fainas de fàbricu de abitados e de caminos asfaltados,
* balores lìmite pro s'incuinamentu atmosfèricu e s'incuinamentu acùsticu,
* allevamentu de bestiame e tenta de animales domèsticos,
* cummèrtziu de alimentares,
* normas de traballu,
* politzia mortuaria
* etc.

## Cuntzetos de igiene e salude
S'igiene est una sièntzia chi s'òcupat de sa salude, issa tenet comente a obietivu su mantenimentu, su potentziamentu e sa promotzione de sa salude de su sìngulu indivìduu e de sa colletividade. S'igiene faghet parte de sas sièntzias mèdicas e est una branca de sa meighina. Sa salude est una cunditzione dinàmica, chi dipendet dae sa capatzidade de s'indivìduu de si agatare in paghe in su raportu chi issu realizat cun s'ambiente, de su cale est parte integrante. Pro s'èssere umanu s'ambiente no est solu su logu fìsicu in cale bias, no est solu s'ambiente naturale, ma fintzas su cuntestu sotziale, s'ammenta de raportos chi issu realizat cun sos suos prètzisos chi l'inghìriant: duncas s'indivìduu si mantenet in salude si realizat un'armònicu, echilibradu cuntestu in cale est insertadu; tando potzamus afirmare chi: Sa salude est un'istadu de benèssere fìsicu, psìchicu e sotziale cunsighente a su bonu funtzionamentu de s'organismu e de totus sas alas suas, e dipendet de un'armònicu echilibradu raportu de s'indivìduu cun s'ambiente naturale suo e sotziale.

## Igiene in àmbitu mèdicu
Riguardu a su campu de traballu mèdicu, a pustis de sos tempos de Semmelweis, s'igiene cunsistet in sa defensa dae possìbiles germes patògenos, atuàbile cun medidas de disinfetzione, sterilizatzione e eliminatzione de refudos ispetziales pro evitare infetziones. S'igiene clìnica est prevalentemente orientada cara a sa defensa de sos germes patògenos agatàbiles in sos ispidales. Sos relativos batèrios sunt s'ispissu erèntzias resistentes a belle totus sos antibiòticos. Custu a càusa de su continu impreu issoro in sos ispidales e de s'abusu chi nde faghet sa populatzione. A tale riguardu carchi chirca at evidentziadu comente a sa curreta cambiada de àera garantat unu mègius igiene.

## Nòdidas
Sistema sanitàriu

Unu **sistema sanitàriu** (naradu in modu prus genèricu **servìtziu sanitàriu**) est s'organizatzione de persones, istitutziones e resursas pro frunire servìtzios de assistu sanitàriu a tutela de sa salude de sa populatzione.

In su mundu est presente una cantidade manna de sistemas sanitàrios. In carchi paisu sa sanidade est de su totu liberalizada e/o privatizada; in àteros est mandu ùnicu de sos guvernos a s'internu de s*'istadu sotziale*; in àteros ancora cuncurrent sistemas sanitàrios de tipu mistu, pùblicu e privadu. Comente e chi siat, sa pianificatzione de s'assistu sanitàriu est istada descrita s'ispissu comente a unu protzessu prus evolutivu chi non rivolutzionàriu.

## Piessìnnios, funtziones e punnas
Segundu s'Organizatzione Mundiale de sa Salude (OMS), sos obietivos de unu sistema sanitàriu sunt sa salude, rispòndere a sas aspetativas de sa populatzione e su costu ecuànime. S'avaloramentu de custos obietivos dipendet dae comente sos sistemas acumprint a bator funtziones importantes: sa promotzione de sa salude, sa generatzione de risursas, su finantziamentu e sa gestione. Unu sistema sanitàriu podet èssere annotamala valutadu cun àteros paràmetros, comente sa calidade, s'atòliu, s'ammissibilidade a sas curas e su tratamentu ecuànime. In sos Istados Unidos sunt istadas introduidas, pro custu tipu de avaloramentu, sas "chimbe C" (*the five C's*): Costu, Cobertura, Cunsistèntzia, Cumplessidade e Cronitzitade. Fundamentale, annotamala, est sa continuidade assistentziale.

In s'UE, su deretu a s'assistu sanitàriu agatat fundamentu in sa Carta sotziale europea, art.13, e in sas Costitutziones de sa parte manna de sos Istados membros.

## Ispèndios pro sa salude pro istadu
Custa istatìstica de gastos pro sa salude, cun sa pertzentuale de PIL istantziada pro onni istadu cada annu, est istada frunida dae sas Natziones Unidas. Fintzas sa CIA (in su *factbook* suo) e sa Banca Mundiale nd'ant realizada una bastante pretzisa, e in su matessi annu.

## Riferimentos


## Artìculos ligados
* Salude
Eva Amurri

## Filmografia

### Tzìnema

* *Bob Roberts*, regia de Tim Robbins (1992)
* *Dead Man Walking*, regia de Tim Robbins (1995)
* *Anywhere But Here*, regia de Wayne Wang (1999)
* *The Banger Sisters*, regia de Bob Dolman (2002)
* *Saved!*, regia de Brian Dannelly (2004)
* *The Education of Charlie Banks*, regia de Fred Durst (2007)
* *The Life Before Her Eyes*, regia de Vadim Perelman (2007)
* *Middle of Nowhere*, regia de John Stockwell (2008)
* *That's My Boy*, regia de Sean Anders (2012)
* *AmeriQua*, regia de Marco Bellone e Giovanni Consonni (2013)
* *Mothers and Daughters*, regia de Paul Duddridge e Nigel Levy (2016)

### Televisione

* *Californication* – serie TV, 9 episòdios (2009)
* *How I Met Your Mother* – serie TV, episòdios 5x8-9x14 (2009; 2014)
* *House, M.D.* – serie TV, episòdiu 6x19 (2010)
* *Undateable* – serie TV, 8 episòdios (2014)
* *The Secret Life of Marilyn Monroe* – mini-sèrie TV, episòdios 1-2 (2015)
* *Monarch* – serie TV (2022)
Àera cunditzionada

Su **cunditzionamentu de àera** est unu protzessu de tratamentu de s'àera ambiente de locales destinados a su cummèrtziu, a sa domo, a protzessos industriales o de immagasinamentu, etz. Cunsistet a regulare sas conditziones cantu a sa temperadura, umidade, limpiesa, rennoamentu, filtru e su movimentu de s'àera intro de sos locales usende màchinas numenadas genèricament **àera cunditzionada**.

## Tipos de sistemas
Intre sos sistemas de cunditzionamentu s'agatant diferentes tipos, dividìdos a segunda de meda paràmetros:
* Segùndu sa funtzione de sos fràigos
** Tzentralizadu
** Autònomu
** Ìbridos
* Segùndu su lìchidu termàle 
** Totu-àera
** Totu-abba
** Áera-abba
* Segùndu s'arriscu pro sas pessones.
** Dirètos (tancados)
** Dirètos (abertos), chi però non benint utilizados pro pessones
** Indirètos
Sos sistemas tzentralizados tenent duos tzicùitos: primàriu e segundàriu. Su tzicùitu primàriu est cussu ue su lìchidu termàle baratat su calore cun sa màchina. Cheret a narrere chi s'energia elètrica benit tramutada in calore dae sa màchina (su tziclu podet fintzas èssere a s'imbesse) e trasfèrrida a su lìchidu primariu chi pustis l'at a baratare cun su lìchidu segundàriu, chi andat in su logu de aclimare. Unu sistema est naradu autònomu cando est usàdu petzi pro aclimare unu aposentu e su lìchidu termàle intrat direttamente in s'aposentu in su split, ue una tzerta cantidade de àera at a colare in mesus pro leare (o lassare) su calore. 

Cando in sa màchina su fluidu termale est in manera direta s'àera (chi pustis andat in s'aposentu etotu), tando su sistema si narat totu-àera. Cando su lìchidu segundàriu est su primàriu etotu e benit aclimadu pro aclimare pustis su logu, e nd'est fatu petzi de abba, tando su sistema est naradu totu-abba. Cando b'at un iscambiu de sos duos, su sistema si narat àera-abba.

Si su lìchidu termàle intrat in cuntatu cun s'aposentu de aclimare, si diferentziat a segunda de su bighinadu cun s'area aclimada.
Tziclu frigorìferu

Unu **tziclu frigorìferu** est unu tziclu termodinàmicu capassu de bortare calore dae un'ambiente a temperadura minore a unu a temperadura majore.

Sa màchina chi acumprit unu tziclu frigorìferu podet èssere interpretada, e impreada:
* comente a màchina frigorifera, cun sa fine de sutràere calore de un'ambiente fritu tramudande·lu a unu caente, fritende·lu, respetu a sas suas cunditzionet naturales, (custu efetu est tando impreadu in sos frigorìferos e in sos cunditzionadores de àera).
* comente a pompa de calore su cale fine est frunire calore a un'ambiente caente, prelevende·lu dae un'ambiente prus fritu.
In totarduos, bisòngiat dare unu traballu pro fàghere funtzionare su tziclu, sutràere calore de su puntu caente de su tziclu (efetu ùtile de sa màchina funtzionante comente a pompa de calore, custu calore est sa summa de su calore rimòvidu dae su puntu prus fritu de su tziclu e su traballu erogadu) e surbire calore de su puntu prus fritu (efetu ùtile de sa màchina funzionante comente a frigorìferu).
Sistema termodinàmicu

Unu **sistema termodinàmicu** est una regione macroscòpica definida dae s'universu chi s'istudat partinde dae sos printzìpios de sa termodinàmica. Totu s'ispàtziu de s'universu chi s'agatat foras su sistema termodinàmicu si connoschet comente a ambiente. Su sistema est separadu dae s'ambiente suo dae sa **frontera** sa cale, pro cunventzione, delimitat unu volùmene agabbadu. Sos cuncàmbios de traballu, calore o matèria intre su sistema e s'ambiente podent tènnere logu a traessu de custa frontera. Difatis, sos sistemas termodinàmicos si costumant classificare segundos sa natura de sos cuncàmbios chi permitet sa frontera sua.

Unu sistema termodinàmicu si caraterizat e si definit pro un'annantu de paràmetros termodinàmicos assòtziados a su sistema. Sos paràmetros sunt propiedades macroscòpiques in manera isperimentale misuràbiles, pro narrere volùmene, pressione, temperadura o campu elètricu, intre àteros. S'annantu de paràmetros netzessàrios pro definire inequívocament unu sistema si nùmenat istadu termodinàmicu, chi s'espressat cun una relatzione intre paràmetros mentovada ecuatzione de istadu. A sa fine, unu sistema s'agatat in echilìbriu termodinàmicu cando s'istadu de su sistema non càmbiat a largu de su tempus.
Càrriga de isfritamentu

**Càrriga de isfritamentu **(*cooling load *in inglesu) est su tassu a su cale su calore sensibile e su calore latente depent èssere pesados dae su logu pro mantènnere una temperadura de bulbu sicu e una pressione costantes. Su calore sensibile intro de su logu che atit sa temepradura sua a arziare, mentras su calore latente est acumonadu cun s'aumentu de sa cantidade de umidade in su logu. Su design de su fràigu, sos componentes internos, sos ocupadores, e sas cunditziones climàticas podent tennere un influentzìa in sa càrriga de isfritamentu in nd'unu fràigu chi utilizat mecanìsmos de trasmissione de calore diferentes. Sas unidades de su SI  sunt sos watts. Prus in generale, si podet narrere chi sa càrriga de isfritamentu de unu logu depet aggualare sa càrriga termale de su logu matessi.



## Referentzias
* ASHRAE
Càrriga termale

Pro **càrriga termale** (*thermal load* in inglesu) nos·si referit a sa cantidade de calore (latente e sensibile) chi intrat (o benit criadu) in nd'unu logu. Connòschere canta energìa termica b'at in nd'unu logu podet èssere importante pro rajones diferentes. In s'area de su cunditzionamentu de àera de sos fràigos, pro esémpiu, faghere un'analisi piessigna de sas cuntributziones de calore azuat a cumprendere e a agatare su menzus atrémenu pro aorrare energìa. Su cunsumu de energìa est reduìdu in dainantis de totu cund unu bonu progetu de su fràigu e unu séberu appadronadu de sos materiales de fraigada, pro fagher in manera chi su coefitziente de trasmissione de calore de sos muros e de sos barcones siat su minore possibile. 

Sas cuntributziones de s'aumentu de sa càrriga termale in nd'unu logu isseradu podent èssere espressas cund una ecuatzione:

Mc_v\frac{dT}{dt}={\frac{d{m_{Vent}}}{dt}}{c_v}{({T_f}-{T_i})}+{Q_{GSolar}}+{Q_{GInternal}}

Ue su tèrmire a manca de sa parentesi est un'acumulatione, e sos termines a dresta sunt dados (partinde dae manca) dae sa ventilatzione, dae sa radiatzione solare, e dae sa criatzione interna de su calore. Si sa temperadura de fora (chi cumparit in sa parentesi) est majore de sa de intro, si podet bìdere comente su termine mantenzat su signu suo. Si est de mancu, sa ventilatzione naturale che batit s'àera a daere calore a fora.
Climatologia

Sa **climatologia** est s'istùdiu de su clima e su tempus e est istadu un'afare chi at ocupadu a sa Geografia dae sos cumintzos suos. Dae sas conditziones atmosfèricas dipendent medas atividades umanas, dae sa massaria finas a una passigiada simpre pro su campu. Pro custu s'est fatu un'isfortzu mannu pro annuntziare su tempus meda a curtzu. 

Su primu chi depimus acrarire sunt sos cuntzetos de tempos e clima, chi faghent riferimentu in iscalas temporales diferentes. 

Cando unaregione, tzitade, monte, etz, tenet unu clima diferentziadu dae su clima zonale naramus chi est unu **topoclima.** In prus, numenamus **microclima** su chi non tenet divisiones inferioras, comente su chi b'at in un'abitatzione, suta un'àrbore o in unu contone determinadu de una carriera. 

Su clima tendet a èssere regulare in perìodos de tempos largos meda, agiomai geològicos, fatu chi permitet s'isvilupu de unu matedu determinadu e unu terrinu perfetu echilibradu, terrinos climàticos. Ma, in perìodos de tempos geològicos, su clima puru càmbiat de forma naturale, sos tipos de tempos si modìficant e si passat dae unu clima a un àteru in sa matessi zona. 

Su tempus e su clima tenent logu in s'atmosfera. Pro istudare unu clima est netzessària sa pompiadura durante un'arcu de tempus largu (mìnimu bìndighi annos). Sas pompiaduras de temperadura, trabentaduras, umidade e tipu de tempus si collint in sas istatziones meteorològicas. Cun custos datos s'elàborant taulas chi s'espressant in diagrammas ombrotèrmicos o climogrammas.

Bisogniat diferentziare sa climatologia dae sa meteorologia. Sas duas sièntzias tenent medas aspetos a cumone, ma non sunt pròpiu su matessi. Sa climatologia istudat su clima de unu logu o regione; in càmbiu, sa meteorologia istudat su tempus atmosfèricu. 

## Riferimentos
Grammu

Su **grammu** (sìmbulu: g) est un' unidade de medida de sa massa. Issu patat a unu de milli de chilu, s'unidade base de su SI. Su nùmene suo derivat de sa paràula grega *grámmax* (pesu minore).

## Istòria
Su grammu est intradu a fàghere parte de su sistema mètricu frantzesu su 1º austu de su 1793, definidu comente a sa massa de unu tzentìmetru cubu (10−6 m3) de abba a sa temperadura de 3,98 °C e a pressione atmosfèrica istandard. Custa piessigna temperadura est bènnida seberada ca pro issa s'abba possedit sa màssima densidade sua.

Su 7 abrile 1795 faghet sa sua cumparta su chilu, comente a su mùltiplu suo (1 kg = 1 000 g).
Tale definitzione fiat difìtzile de realizare accuratamente, fintzas ca sa densidade de s'abba est ligada in ala a sa pressione, e s'unidade de pressione includet sa massa tra sos fatores, introduinde una dipendèntzia tzirculare in sa definitzione de su chilu.

Pro evitare custu problema, su chilu est bènnidu torradu a definire comente a sa massa *pretzisa* de una piessigna massa istandard, creada pro approssimare sa definitzione originale e realizada in su 1875. Su protòtipu internatzionale de su chilu (*Le Grand Kilo*), unu tzilindru rèidu a base tzirculare chi medida 39 mm in artària e diàmetru, assentadu dae una lega de plàtinu e iridio, est cunservadu a su *Bureau International des Poids et Mesures* (Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas) acanta su pavillon de Breteuil a Sèvres, Frantza.

In sa de oe SI su grammu no est prus un' unidade base, ma est istadu sostituidu dae su chilu. De issu oe eredat sa pròpia definitzione, in cantu sottomultiplo suo.
Metru cùbicu

Su **metru cùbicu** (fintzas naradu **metru cubu**) est s'unidade de medida de volùmene in su Sistema Internatzionale de unidade de medida. Pro definitzione est su volùmene inserradu ind unu cubu chi tenet sos bicos longos 1 metru.

Tenet pro sìmbulu **m³** e nd est s'ispissu, in manera impròpria pro cantu riguardat sas normativas impostas dae su sistema internatzionale, abbreviadu cun sa sigla **mc** (o in inglesu **cu.m.**, dae *cubic meter*).

Unu metru cùbicu est uguale a:
* 0,000000001 chilòmetros cubos
* 1 000 litros
* 1 000 deghimetros cubos
* 1 000 000 tzentìmetros cubos
* ~35,3 pees cubos
* ~1,31 yardas cùbicas
Christopher Nolan

**Christopher Nolan** (Londra, Regnu Unidu, 30 de trìulas de su 1970) est unu diretore, iscenegiadore e  produtore de tzìnema inglesu. Autore de melodrammas de personàgios, cun antierois, narrativas artifitziosas e finales ispantosos, traballat a s'ispissu cun s'atore Larry Holden e utilizat a s'ispissu sos flashbacks.

## Biografia

### Primos annos
Christopher Nolan, connotu dae sa capatzidade de su cherbeddu de creare film, est andadu dae film indipendentes de bassu bilantzu a traballare in calicunos majores èsitos de billeteria de totu sos tempos. A sos 7 annos, Nolan at comintzadu a fàghere curtzumetràgios cun una fotocàmera Super 8 de babbu suo. Annos prus tardu, at istudadu Literadura Inglesa a s'University College London (UCL), ue s'est cunvertidu in presidente de s'Assòtziu de Tzìnema. *E*st istadu durante custa època, chi at filmadu suos curtzos *Tarantella*, *Larceny* e *Doodlebug.* A metade de sos annos 90, roda in 16 mm su primu largumetràgiu suo cun unu bilantzu ínfim e in biancu e nieddu *Following.* S'èsitu suo in diversos fèstivals, li permitet de realizare, duos annos prus tardu, Memento.
Radiatzione infraruja

S'infraruju, **radiatzione infraruja** o lughe **infraruja** (**IR**) est sa parte de su ispetru eletromagnèticu cun una longària de unda prus larga de sa lughe visìbile ma prus curtza de sa radiatzione de micro-undas. Su nùmene suo signìficat "dae suta de su ruju", dae chi su ruju est su colore de sa lughe visìbile cun longhesa de unda prus manna (e duncas frecuèntzia prus bàscia). Sa radiatzione infraruja s'isterret in tres òrdines de mannesa, cun longàrias de unda de intre 700 nanòmetros e 1 millìmetru. Cun totu chi sos vertebrados non podent bìdere sa radiatzione infraruja in forma de lughe, dda podent sentire comente a calore pro mèdiu de terminatziones nervosas ispetzializadas de sa pedde connotas comente a termoretzetores.

## Postura intro su ispetru eletromagnèticu
Sa radiatzione infraruja faghet parte de su ispetru eletromagnèticu, chi includet totu sas frecuèntzias de sas undas eletromagnèticas, e s'òrdinat in funtzione de sa frecuèntzia de sos signales e de sa longària sua de unda de acordu cun su chi s'indicat a sa tabella imbeniente:

## Impreu
Sa radiatzione infraruja est impreada a fitianu in sistemas de visione noturna, de allarme e in sistemas de trasmissione de datos.

Su sistema prus simpre de imbiu de datos est su telecuntrollu de dispositivos comente televisiones e àteros trastos domèsticos. Impreos prus cumplessos includent s'imbiu de sinnale a sistemas àudiu chene filos, una de is primas versiones de IEEE 802.11 (WiFi) e is protocollos IrDA pro sa comunicatzione intre dispositivos a istesiada curtza.
Arvore a cuidales

S**<nowiki/>'arvore a cuidales** est su cantu de unu motore chi cunvertit su movimentu alternu liniare de su pistone in movimentu tzirculare. Pro cunvertire su movimentu alternu in rodiadore, s'arvore a cuidales disponet de manovellas chi sunt atzionadas dae sas bielas. In generale si connetet a unu volante de inèrtzia pro minimare sa pulsatzione caraterìstica de su ciclu a bator tempos e, a bias, puru un'ammortitzadore de torchidura o de vibratzione a s'estremu opostu pro minimare sas vibratziones de torchidura chi podent guastare s'arvore a cuidales.

## Istòria

### Antighidade clàssica

S'evidèntzia prus antiga in su mundu de un'impugnadura in cumbinatzione cun una biela (forma prus fundamentale de s'arvore a cuidales) comente a parte de una màchina, sunt de su de III Sèculos in serradores de sa tzitade romana de Hieràpolis, Sìria, e a Efes, Àsia Menor. A su frontone de sa fàbrica de Hieràpolis, s'osservat una sínia de abba chi alimentat a su mulinu de alimentatzione chi a traessu de unu trenu de ingranàgios e bangos atzionat sas serras chi segant sa linna.

S'arvore a cuidales e sa connessione de sos mecanismos de su bangu de àteros serradores sunt sa prima testimonia archeològica chi funtzionat sena unu trenu de ingranàgios. A sa literadura antiga poetissa Dècim Mannu Ausoni faghet riferimentu in su de IV sèculos a serras pro su traballu de su màrmaru de accionament idràulicu a curtzu Trèveri, atuale Germània. A sa matessi època, custu tipu de mulinu puru sunt descritos dae su cristianu Sant Gregori de Nissa in Anatòlia, su chi at dimustradu un'impreu diversificadu dae s'energia idràulica pro diversas aplicatziones a medas partes de s'Impèriu Romanu.