Bacteria

Is **batèrios** sunt microorganismos procariotas chi presentant una mannària de unos pagos micrometros (in generale intre 0,5 e 5 μm de diàmetru) e formas vàrias, incluende isferas (cocci), astas (bacillus), chirriones incurbados (vibrio) e elicoidales (spirochaetes). Is batèrios sunt tzèllulas procariotas, pro custu, a diferèntzia de is tzèllulas eucariotas (de animales, prantas, fungos, etz.), non tenent su nùcleu definidu nen presentant, in generale, orgànulos membranosos internos. In generale possedent unu muru tzellulare e custu si cumponet de peptidoglicanu (fintzas naradu mureìna). Batèrios medas disponent de flagellos o de àteros sistemas de iscostiamentu e sunt mòbiles. De s'istùdiu de is batèrios s'incàrrigat sa bateriologia, unu brancu de sa microbiologia.

Mancari su trèmene batèriu incluiat segundu sa traditzione a totu is procariotas, in die de oe sa tassonomia e sa numencladura sientìfica ddos partzit in duos grupos. Custos domìnios evolutivos si denùmenant Bacteria e Archaea.​ Sa partzidura si giustìficat in is diferèntzias mannas chi presentant ambos duos grupos a livellu biochìmicu e genèticu. Sa presèntzia fitiana de muru de peptidoglicanu impare cun sa cumpositzione sua de lipidos de membrana sunt sa diferèntzia printzipale chi presentant cun is Archaea.

Is batèrios sunt is organismos prus abbundantes de su praneta. Sunt ubicuitàrios, s'agatant in totu is habitat terrestres e acuàticos; creschent pro fintzas in is prus estremos comente in sos benas de abbas caentes e àtzidas, in is refudos radioativos,​ in is profundidades tantis de su mare comente de su còrgiu de sa terra. Ddoe at fintzas batèrios chi resissint a subrabìvere in is cunditziones estremas de s'ispàtziu còsmicu. S'istimat chi si podent agatare tzirca 40 milliones de tzèllulas batèricas in unu gramu de terra e unu millione de tzèllulas batèricas in una millilitru de abba durche. In totale, si càrculat chi ddoe siant unos 5×1030 batèrios in su mundu.

Is batèrios sunt netzessàrios pro su retziclàgiu de sos elementos, ca medas passos importantes de is tziclos biogeoquímics dipendent dae custas. Pro esempru tocat a tzitare sa fissadura de s'azotu atmosfèricu. Nointames, petzi sa metade de is Phyla connotos de batèrios tenent ispètzies chi si podent cultivare in laboratòriu,​ pro su chi una parte manna (si suponet unu 90%) de sas ispètzies de batèrios chi esistint, galu non siat istada descrita.

In su corpus umanu s'agatant aprossimadamente deghe bortas prus tzèllulas batèricas chi non tzèllulas umanas, cun una cantidade manna de batèrios in sa pedde e in su tretu digestivu.​ Mancari s'efetu protetore de su sistema immunològicu faghet manera chi sa manna majoria de custos batèrios siat inofensiva o benèfica, carchi batèriu patògenu podet causare maladias infetivas, incluende còllera, difterite, iscarlatina, lepra, sífilis, tifu, etz. Is maladias batèricas mortales prus comunas sunt is infetziones respiratòrias, cun una mortalidade petzi pro sa tuberculosi a curtzu de unu millione e mesu de persones in 2018. In totu su mundu s'utilizant antibiòticos pro tratare sas infetziones batèricas. Is antibiòticos sunt efetivos contra de is batèrios sende chi proibint sa formatzione de su muru tzellulare o detenent àteros protzessos de su tziclu de vida de su batèriu. S'usant pero a intensivamente in sa messaria e su pesamentu, mancari in ausèntzia de maladias, cosa chi cajonat ca si siat generalizende sa resistèntzia de is batèrios a sos antibiòticos.

In s'indùstria, is batèrios sunt importantes in protzessos comente su tratamentu de abbas de iscartu, in sa produtzione de butirru, casu, aghedu, jogurt, etz., e in sa produtzione de meighinas e de àteros produtos chìmicos.

## Riferimentos


## Àteros progetos