open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amnesty International

**Amnesty International** est una organizatzione non guvernativa indipendente impignada in totu su mundu in sa defensa de is deretos umanos. Sa faina sua est sa de promòvere e fàghere  serretzare is deretos umanos ristabilidos in sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine. Est presente in prus de 150 istados e tenet prus de tres milliones de sotzios in totu su mundu.

## Istòria
Amnesty International est istada fundada a Londra in su 1961 de s'abogadu Peter Benenson a pustis de sa publicatzione de s'artìculu suo «The Forgotten Prisoners» in The Observer su 28 de maju de su 1961. S'idea de fundare s'organizatzione est nàschida a pustis de àere lèghidu in su 1961 unu artìculu chi contaiat de duos pitzocos portughesos chi fiant istados impresonados e cundennados a sete annos de galera de sa ditadura salazarista pro àere brindadu a sa libertade.

Fundada su 28 de maju de su 1961 de s'abigadu inglesu Peter Benenson, s'organizatzione contat oe prus de 7 miliones de sustenidores, ca bivint n prus de 150 natzionesi. Su sìmbulu suo est una stearica in su filu spiandu.At tentu su Prèmiu Nobel pro sa paghe in su 1977 pro sa defensa de sa dignidade umana, contra a sa torrtura, sa violentzia e sa degradatzione".S'annu dd'ant donadu su prèmiu de s' ONU pro is Deretos umanos.

In su 1991, at tentu su premiu "Colombe d'Oro per la Pace dell'Archivio Disarmo di Roma", pro s'atzione contra sa violatzione de is deretos umanos in s'annu de sa Gherra de su Golfu, ca coincidiat cun su trentennale de sa fondatzione sua.

Amnesty International operat in favore de is persones impresonadas pro motivios de cuscientzia, òmines o fèmminas, ca pro is credentzias, s'origine o s'apartenentzia religiosa o politica issoro ant pèrdidu sa libertade. Amnesty International s'est oposta chentza riserva a totu is formas de pena de morte.

In su perseghimentu de custa atzione,Amnesty International chircat de svolgere atziones pro prevenire e fàghere tzessare abusos importantes de s'integridade fìsica o mentale, a sa libertade de cuscientzia o de espressione e a cussa de discriminatzione.
Colùmbia Britànnica

Sa **Colùmbia Britànnica** (in inglesu: *British Columbia*, in frantzesu: *Colombie-Britannique*) est una provìntzia de su Canada posta in s'uestu de s'istadu, in sa costa de s' Ocèanu Patzìficu. Su cabulogu est Victòria, sa tzitade prus manna Vancouver.

Contat populatzione de unos 4,6 milliones, de cale prus de sa metade bivet in s'area metropolitana de Vancouver.

Impare a is istados USA de Oregon e Washington cumponet sa regione de Patzìficu de Norti-Uestu.

Allàcanat in su norti-uestu cun s'Alaska, in su norti cun Yukon e is Territòrios de Norti-Uestu, in s'estu cun s'Alberta, in su sud cun is istados USA de Idaho, Montana e Washington.

Su nòmine de Colùmbia Britànnica ddi fiat dadu in su 1858 de sa reina Victoria, a chie est istada pois dedicadu su cabulogu. Est provìntzia de su 1871, sa de ses de su Cànada.

Gràtzias a sa posidura sa Colùmbia Britànnica s'est semper portada bene cun is istados de s'estu de s'Asia. In tempus de sa Segunda Gherra Mundiale medas bividores de orìgine giaponesa sunt nointames istados inserrados in is zonas prus de aintru de sa provìntzia.

A pustis de sa gherra Victòria e Vancouver sunt diventadas tzentros culturales e ant atiradu medas artistas. S'economia est crèschida fintzas cun su turismu e at tentu benefìtziu mannu de sa de su Giapone.

## Tzitades Majores
*(nòmine, bividores)*
* Vancouver, 603.502
* Surrey, 468.251
* Burnaby, 223.218
* Richmond, 190.473
* Abbotsford, 133.497
* Coquitlam, 126.456
* Saanich, 109.752
* Kelowna, 117.312
* Distretu de Langley, 104.177
* Delta, 99.863
Medas sunt parte de s'area metropolitana de Vancouver.
Victòria (Colùmbia Britànnica)

**Victòria** est una bidda de unos 78.000 bividores de Cànada, cabulogu de sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

Fundada in su 1843 cun nòmine originale de *Fort Albert*, benet a èssere sa prus antiga bidda de sa provìntzia e sa prus manna in s'isula de Vancouver.

S'àrea metropolitana contat unos 330.000 residentes.
Surrey (Colùmbia Britànnica)

**Surrey** est una tzitade de unos 468.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

Est parte de s'àarea metropolitana de Vancouver e sa segunda prus manna bidda de sa provìntzia.
Richmond (Colùmbia Britànnica)

**Richmond** est una tzitade de unos 190.500 biviodres de su Cànada, chi s'agata in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

Est parte de s'area metropolitana de Vancouver. Sa populatzione est cumposta pro su 60% de immigrados.
Abbotsford (Colùmbia Britànnica)

**Abbotsford** est una tiztade de unos 133.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

Est sa prus manna bidda de 5 in sa provìntzia, ma sa prus manna a foras de s'àrea metropolitana de Vancouver.
Cheatahs

Is **Cheatahs** sunt unu grupu musicale shoegaze britànnicu, nàschidu in Londra in su 2009.

## Istòria
Tres de is bator mermos de su cumpressu bènent de cuntinentes diversos: Nathan Hewitt, boghe, est de Edmonton, Cànada, Dean Reid, bassista, est de San Diego, USA e Mark Raue, baterista, est de Dresden, Germània.

Hewitt e Wignall si sunt atobiados pro sa prima borta in unu tzilleri in su 2006, Reid e Raue si sunt aunidos a issos pagus annos in fatu.

## Discografia
### Àlbumes Studio
* *[[Cheatahs (album)|Cheatahs]]* (2014, Wichita Recordings)
* *Mythologies* (2015, Wichita Recordings)

### Àlbumes Compilation
* *Extended Plays* (2013, Wichita Recordings)

### Sìngulos e EP
* "Warrior" single (2009, Young and Lost Club)
* *Coared* EP (2012, Marshall Teller Records) 
* *Sans* EP (2012, Wichita Recordings)
* "Cut the Grass" single (2013, Wichita Recordings)
* "Get Tight" single (2014, Wichita Recordings)
* *Sunne* EP (2015, Wichita Recordings)
**Sunne E.P. Remixes* EP (2015, Wichita Recordings)
* *紫 (Murasaki)* EP (2015, Wichita Recordings)

## Mermadura
*Dean Reid
*James Wignall
*Marc Raue
*Nathan Hewitt
Holograms

Is *Holograms* sunt unu grupu post punk de Stockholm, Isvètzia.
Nde faghent parte Anton Spetze (ghitarra e boghe), Andreas Lagerström (bassu e boghe),  Anton Strandberg (tumbarinos) e Filip Spetze (sintetizadore).

## Discografia
### Album
* Holograms (2012)
* Forever (2013)
* Surrender (2017)

### Singolos e EP
* ABC City (2012)
* Flesh & Bone (2013)
* Meditations (2013)
Lower (grupu musicale)

Is **Lower** sunt unu cumpressu post punk formadu in su 2009 in Copenaghen, Danimarca.
## Mermadura
*  Anton Rothstein (tumbarinos)
*  Adrian Toubro (boghe)
*  Simon Formann (ghitarra)
*  Kristian Emdal (bassu)
## Discografia
### Album
* Seek Warmer Climes (2014)
### Singolos e EP
* Someone's Got It In For Me / But There Has To Be More (2012)
* Walk On Heads (2012)
* Lower / Iceage - Burning Hand / Arrows ‎(7") (2013)
* Tradition / Soft Option ‎(7", Single) (2014)
Salvatore Farina

Aiat istudiadu in Tàttari ue aiat frequentadu su ginnasio e su Liceo classico Domenico Alberto Azuni, fit cumpagnu de istudio e amigu de s'istoricu Enrico Costa.
## Unas cantas òperas:
**Cuore e blasone*, Milano, Cioffi, 1866.
**Tutti militi! Pensieri sull'abolizione degli eserciti permanenti*, Milano, Cesare Cioffi, 1866.
**Un segreto. Romanzo*, Milano, E. Treves, 1869.
**Due amori. Racconto*, Milano, E. Treves, 1869; Milano, Alfredo Brigola e C. Edit., 1886.
**Il romanzo d'un vedovo. Racconto*, Milano, Tip. della Soc. Coop., 1871; Milano, Edoardo Sonzogno, 1875.
**Fiamma vagabonda. Romanzo*, Milano, Treves, 1872.
**Il tesoro di Donnina. Romanzo*, Milano, Tipografia editrice lombarda, 1873.
**Un tiranno ai bagni di mare. Tre scene dal vero*, Milano, Libreria editrice G. Brigola, 1875.
**Amore bendato. Racconto*, Milano, Tipografia editrice lombarda, 1875.
**Capelli biondi. Romanzo*, Milano, Tipografia editrice lombarda, 1876.
**Frutti proibiti. Fiamma vagabonda*, Milano, Tipografia editrice lombarda, 1878.
**Mio figlio!*, Torino, Roux e Favale, 1882.
**Amore ha cent'occhi*, Milano, A. Brigola & C., 1883.
**Per la vita e per la morte. Romanzo (si muore)*, Milano, Succ. Alfredo Brigola e C. Edit., 1891.
* *La mia giornata*:
** *Dall'alba al meriggio*, Torino, STEN, 1910.
** *Care ombre*, Torino, STEN, 1913.
** *Dal meriggio al tramonto*, Torino, STEN, 1915.

## Bibliografia
*Benedetto Croce, *Salvatore Farina*, in *La letteratura della nuova Italia* - I, Bari, Laterza, 1921
*Filippo Addis (a c. di), *Salvatore Farina (1846-1918)*, Sassari, Gallizzi, 1942
*Nicola Tanda, *Letterature e lingue in Sardegna*, Sassari, Edes, 1984
*L. Strappini, *Farina Salvatore*, in *Dizionario Biografico Degli Italiani*, Roma, Istituto della Enciclopedia Italiana - Treccani, XXXXIV, 1994 ([on-line](http://www.treccani.it/enciclopedia/salvatore-farina_(Dizionario-Biografico)/))
*Dino Manca, *Introduzione* a: S. Farina, *Amore ha cent'occhi*, Cagliari, Condaghes, 1997, pp. 7-30
*Bruno Pischedda, *Il feuilleton umoristico di Salvatore Farina*, Napoli, Liguori Editore, 1997
*Sabino Caronia, *Il gelsomino d'Arabia. Dalla letteratura italiana alla letteratura degli italiani*, Roma, Bulzoni, 2000
*Aa.Vv.,*Salvatore Farina. La figura e il ruolo a centocinquanta anni dalla nascita*, a c. di D. Manca, I-II voll., Sassari, Edes, 2001, pp. 550
*Dino Manca, *Introduzione* a *Il carteggio Farina-De Gubernatis (1870-1913)*, ed. critica a c. di D. Manca, Cagliari, Centro di Studi Filologici Sardi/Cuec, 2005, pp. IX-CCXVI
Trattau de Maastricht

Su **Trattau de Maastricht**, est unu trattau firmau dae sas 12 natzionese chi componiana sa Comunidade Europea. Su Trattau este istau firmau su 7 de frevarju 1992 in Maastricht.
In su Trattau, sunt postas sas regulasa politicas e economicasa netzessariasa chi sas natzionese deppene sichire pro podere intrare in s'Unione Europea. Su Trattau est istau validu a cuminzare dae su 1° de novembre 1993.
1846

S'annu **1846** (MDCCCXLVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Metafonesi

Sa **metafonesi** o *metafonia* inditat unu fenòmenu fonològicu de **assimilatzione** in ue sa vocale tònica (sa chi est atzentada) càmbiat sonu pro more de sa vocale postònica (sa chi est a pustis de cussa atzentada).  Est unu calcu de sa paràula tedesca *umlaut***armonia vocàlica**, ma est diversu dae cussu ca in s'armonia vocàlica sunt sas vocales postònicas chi mudant sonu pro more de sa vocale tònica. 

Ddoe sunt duos tipos de metafonesi:
* **Metafonia progressiva** (dae manca a destra), in ue sa vocale in cumentzu de paràula faghet mudare sa chi ddoe at in fatu. 
* **Metafonia regressiva** (dae destra a manca), in ue est sa vocale in s'agabbu de sa paràula chi faghet mudare sa chi b'at in antis.

## Metafonesi sarda

In sardu sa calidade de sa E e de sa O dipendet semper dae sa vocale chi b'at in fatu e duncas sa **metafonesi sarda** est de tipu regressivu.
Si una paràula agabbat cun una vocale serrada (I, U) o cun una E serrada o una O serrada, sa vocale chi b'at in antis est serrada issa puru. 

Esèmpiu: Sa E est aberta in *bella* e ma est serrada in *bellu*. Sa O est aberta in "ora" e ma est serrada in "oru".

In sos dialetos sardos de cabu de giosso, mancari sas E e sas O in s'ùrtima sìllaba siant mudas in I e U, sa règula funtzionat comente chi custu mudamentu non bi fiat istadu. Duncas sa cosa prus fàtzile est a cunsiderare cale est sa vocale de agabbu in su sardu de cabu de susu o comente est iscrita in LSC. 

Esèmpiu: Sa E de su verbu imperativu *beni!* est serrada; ma sa E de su sustantivu campidanesu *beni* (LSC bene) est aberta.

Sa O de *oru* (faeddende de unu logu) est serrada; ma sa O de *oru* (su metallu, in LSC oro) est aberta.

**"[...] La E ed O si pronunzia in ogni dialetto chiusa, se nel logudorese le segue immediatamente o nella sillaba susseguente un I od U, o altra E od O chiusa; altramente, si proferisce aperta. Tal'è l'uso sardo da non trovarsi sì facilmente regolato in nissun'altra nazione [...]".**

Custa est sa formulatzione prus antiga de sa règula de sa metafonesi sarda, iscrita in su **1787** dae su gesuita catalanu **Andres Fabres** in su libru **Sa vida su martiriu e morte de Sant'Effisiu**.

Sa matessi règula balet fintzas in s'italianu faeddadu dae is sardos.

## Boghes curreladas
* Linguìstica
* Lenitzione
* Sardu nugoresu
Banca centrale europea

Sa **Banca Centrale Europea** (**BCE**), este sa banca tzentrale ingarrigada de eseghire sa politica monetaria pro sas 18 natziones de s'Unione Europea chi ant aderiu a s'Euro. Sas 18 natziones sunt Austria, Belgio, Cipro, Estonia, Finlandia, Francia, Germania, Grecia, Irlanda, Italia, Lettonia, Lussemburgo, Malta, Paesi Bassi, Portogallo, Slovacchia, Slovenia. Spagna. Fundada in su 1998 tenete sa sede in Francoforte, dae su 1° de Onniassanti de su 2019 Christine Lagarde este sa presidentessa, picande su postu chi viti de su italianu Mario Draghi.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Sa **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais**, jamada comunemente **PUC-MG**, est una universidade cun sa sede in Belo Horizonte, in Minas Gerais, in so Brasile. 

S'universidade fit istada fundada in su 1958.
Halifax (Noa Iscòtzia)

**Halifax** est una tzitade de unos 372 679 bividores de su Cànada orientale, cabulogu de sa provìntzia de Noa Iscòtzia.

In s'istadu benit a èssere sa prus manna tzitade posta in sa costera de Atlànticu e sa majore in s'estu de Québec.

Fundada su 21 de làmpadas 17, Halifax est una de is biddas prus antigas de Cànada. Est fintzas logu de importu de pisca e sa prus manna base de naves canadesa.
Yukon

Su **Yukon** est unu territòriu de su Cànada de norti-uestu. Sa capitale est Whitehorse.

Su nòmine de *Yukon* benit de su de su frùmene prus mannu chi bi colat.

Cun isterrida de unos 480.000 km2, est su minore intre is territòrios canadesos. Cun populatzione de unos 34.000 residentes, benit a èssere su logu prus pagu populadu de s'istadu a fatu de su Nunavut.

Allàcanat in s'estu cun is Territòrios de Norti-Uestu, in su sud cun sa Colùmbia Britànnica, in s'uestu cun s'istadu federadu USA de Alaska e in su norti tenet bessida in su Mare Àrticu.

S'istitutzione de su Yukon a territòriu torrat a coa in su 1898, ischirriende·ddu de is Territòrios de Norti-Uestu. In cuddos annos at tentu logu sa *cursa a s'oru de su Kolondike* e sa populatzione fiat duncas crèschida. Fintzas a su 1953 sa capitale fiat Dawson City.

Su clima est in manna parte de su territòriu sub-àrticu, cun ierros longos e fridos e istades curtzas a caentes. In su 1947, in is intòrinos de sa bidda de Beaver Creek, pagu a tesu de s'Alaska, est istada mesurada sa temperadura de -63°, sa prus bàscia connota in s'Amèrica de Norti.

S'economia s'apoderat meda subra s'estratzione de prumbu, zincu, prata e oru. Sa bogadura de su petròliu at a èssere de siguru sa faina printzipale in su benidore.
Whitehorse (Yukon)

**Whitehorse** est una bidda de unos 23.300 bividores de Cànada, capitale de su territòriu de su Yukon.
Mark Rothko

Naskidu in Lettonia, dae famìlia ebrea, in su 1913 fit emigradu in sos Istados Unidos a Portland in s'Oregon. Aiat frequentadu s'Universidade de Yale. Est istadu unu de sos massimos esponentes de s'espressionismu astratu.

## Bibliografia

## Agganzos dae fora
*
Dawson City

**Dawson City** est una bidda de unos 1.320 bividores de su Cànada, posta in su territòriu de Yukon.

Fundada in su 1897, Dawson City est nàschida gràtzias a sa *cursa a s'oru de su Kolondike*.  Teniat populatzione de 40.000 residentes in su 1898, giai s'annu afatante calada a 8.000. In su 1902 contaiat prus pagu de 5.000 pessones.

Est istada capitale de su  Yukon fintzas a su 1953, annu cando sa sea esta istada mòvida a Whitehorse.
Iqaluit

**Iqaluit** est una bidda de unos 6.700 bividores de su Cànada, capitale de su terriòriu de Nunavut.

Mancari s'agatit a suta de su tzìrculu àrticu tenet clima polare, cun istades meda curtzas e ierros longos e fridos.
Coquitlam (Colùmbia Britànnica)

**Coquitlam** est una tzitade de unos 127.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

Faghet parte de s'àrea metropolitana de Vancouver.
Territòrios de su Norti-Uestu

Is **Territòrios de su Norti-Uestu **(in inglesu **Northwest Territories ***[NWT]*, in frantzesu **les Territoires du Nord-Ouest ***[TNO]*)** **sunt unu territòriu chi s'agatat in su norti de su Cànada. Sa capitale est Yellowknife.

Allàcanant in s'estu cun su territòriu de Nunavut, in su sud cun is provìntzias de Manitoba, Saskatchewan, Alberta e Colùmbia Britànnica, in s'uestu cun su Yukon e in su norti tenet bessida in su mare àrticu.

Is Territòrios de Norti-Uestu tenent istèrrida de unos 1,1 milliones de km² e contant populatzione de 41.464 residentes, chi pro su 55% sunt nativos americanos, prus a totu de etnias *Dene*, *Métis*, *Inuit*.

Tzèdidu a su Cànada in su làmpadas 1870 su territòriu fiat in orìgine meda prus istèrridu. Nde faghiant parte totu is terras chi s'isterrent de sa penìsula de su Labrador a su Patzìficu, ma manna parte de custas ddi sunt istadas ischirriadas cun s'ordinamentu fatufatu de is bàrias provìntzias. Sa prima fiat sa de Manitoba, in su triulas 1870, ammanniada pois in su 1881. 

Sighiat su 20 de triulas 1871 sa Colùmbia Britànnica e in su 1882 Regina e su distretu de Assiniboia. 

In su matessi annu Ontàrio fiat ammanniadu. In su 1898 medas terras fiant tzèdidas a su Québec e su territòriu de Yukon ischirriadu.

In su 1905 fiant fundadas is provìntzias de Alberta e Saskatchewan (de chi Regina diat èssere cabulogu).

In su 1912 Manitoba, Québec e Ontàrio fiant torrados a ammanniare pro azunghere i s istèrridas de oe.

Fintzas a su 1999 is Territòrios teniant noantamas galu istèrrida prus manna de s'Ìndia. Su 1 de abrile de cuss'annu però is 3/5 sunt istados ischirriados pro costituire su territòriu nou de Nunavut.

S'economia s'apoderat subra s'estratzione de risursas mineràrias de chi sa regione est rica meda. Su PIL peròmine de su territòriu, bida fintzas a densidade meda bàscia de populatzione, est su prus artu in su mundu.

Is territòrios de Norti-Uestu sunt unu de is logos prus fridos e in ue est prus grae bìvere de totu su Cànada.
Yellowknife

**Yellowknife** est una bidda de unos 18.500 bividores de su Cànada, capitale de is Territòrios de su Norti-Uestu.

Su nòmine cheret nàrrere *gorteddu grogu* e benit de is gorteddos de ramine usados de is populos *Chipewyan* e *Dene* chi si sunt istabilidos in s'àrea in su sèculu XIX.

Yellowknife tenet populatzione etnicamente ammesturada. Est sa sola bidda de is Territòrios de su Norti-Uestu cun prus de 18 mìgia bividores.
Regina (Saskatchewan)

**Regina** est una tiztade de unos 232.000 bividores de su Cànada, cabulogu de sa provìntzia de Saskatchewan.

Su primu nòmine de sa bidda fiat *Wascana*, mudadu in su 1882 in onore de sa reina Victoria (*Victoria Regina*) de sa printzesa Louise, muegere de su  marchesu de Lorne, tando gubernadore de Cànada.

Est tzentru culturale e econòmicu pro sa parte meridionale de sa provìntzia.
Livorno

*Livorno* est una tzitade de unos 160.500 bividores de s'Italia, cabulogu de saprovìntzia omònima, chi s'agatat in Toscana.

Est sa de tres biddas prus mannas de sa regione a fatu de Firentze e Prato.
Saskatchewan

Su **Saskatchewan** est una provìntzia de su Cànada otzidentale. Su cabulogu est Regina, sa tzitade prus manna Saskatoon.

Pigat nòmine de su printzipale frùmene chi bi colat.

Tenet istèrrida de 651.900 km² e populatzione de unos 1.034.000 bividores e allàcanat in su norti cun is Territòrios de su Norti-Uestu, in s'estu cun sa provìntzia de Manitoba, in su sud cun is istados USA de Dakota de Norti e Montana, in s'uestu cun sa provìntzia de Alberta. Est sa sola provìntzia canadesa a non tènnere bessida a mare impare a s'Alberta.

In antis de s'arribu de is europeos in s'àrea biviant giai populos nativos. Su primu europeu nodiu chi nd'apat atraessadu su territòriu, artziende·nche de su frùmene Saskatchewan, est istadu Henry Kelsey in su 1690.

Sa prima cussòrgia fiat imbetzes fundada de Samuel Hearne in su 1774 in su norti-estu de is làcanas atuales.

Est provìntzia de su 1 de cabudanne 1905.

S'economia est traditzionalmente acapiada a sa massaria, ma in die de oe est meda disvariada. Sunt fintzas isfrutadas is risursas de linnàmene e mineràrias: sa provìntzia est unu de is produtores majores de uràniu e potàssiu in su mundu. Fintzas s'estratzione de petròliu e gas naturale sunt fainas meda de importu.

## Tzitades Majores
*(tzitade, bividores)*
* Saskatoon	    202.340
* Regina 	            179.246
* Prince Albert	     34.138
* Moose Jaw	     32.132
* Yorkton	             15.038
* Swift Current	     14.946
* North Battleford    13.190
* Estevan	             10.084
* Weyburn	              9.433
* Corman Park No. 344      8.349
Saskatoon

**Saskatoon** est una tzitade de unos 202.500 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan, in ue est su tzentru pru mannu.

Su nòmine benit fatufatu incurtzadu a *S'toon*. Àteru nòmine usadu pro dd'inditare esr *POW City*, in fentomu de is fainas prus de importu in s'economia: estratzione de potàssiu (P), estratzione de petròliu (in inglesu Oil), e trigu (in inglesu Wheat).
Prince Albert (Saskatchewan)

**Prince Albert** est una bidda de unos 34.200 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.

Est sa de tres tzitades prus mannas de sa provìntzia.
Moose Jaw

**Moose Jaw** est una bidda de unos 33.300 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan.
Charlottenburg

**Charlottenburg** est una tzitade tedesca de s'istadu de Berlino in su mandamentu de Charlottenburg-Wilmersdorf, fundada in su 1705, e in su 2015 aida 124,555 abitantes.

Charlottenburg fit in antis una tzitade indipendente fundada in su 1705 chi s'agataiat in s'ovest de Berlinu, fintzas a èssere incorporada a su "Groß-Berlin" (Berlinu-Manna) e fata bighinadu. Depet su nòmene a sa reina de Prùssia Sophie Charlotte de Hannover.

Durante sa Gherra Frida aiat costituidu un'àrea tzentrale de Berlinu Ovest; s'istatzione Berlin Zoologischer Garten si fiat cunvèrtida in istatzione tzentrale de custa metade de sa tzitade divìdida e su bighinadu bi fiat fraigada una cantidade manna de fàbricos culturales e cummertziales. A pustis de sa Reunificatzione de Germània, su bighinadu at pèrdidu importu in favore de Berlin-Mitte. Nointames s'ovest de Berlinu est galu sa zona printzipale pro su cummèrtziu e s'oferta culturale.

A pustis de sa riforma amministrativa de Berlinu de su 2001, su bighinadu est istadu unidu a Wilmersdorf pro fàghere su distretu de Charlottenburg-Wilmersdorf. Pius a fatu, in su 2004, sos distretos de su bighinadu nou fiant torrados a ordinare, partende s'antiga Charlottenburg in *Westend*, *Charlottenburg-Nord* e *Charlottenburg*.

In su 2005, Charlottenburg at cumpridu su de 300 anniversàrios.

Charlottenburg est zemellada cun Linz, Trentu e Lewisham in su sud-est de Londra, Inghilterra.
## Galleria de immàgines

Gedächtniskirche1.JPG|Crèsia Memoriale Kaiser Wilhelm in 1900
Berlin-Charlottenburg Theater des Westens 05-2014.jpg|Su Theater des Westens
Berlin Schloss Charlottenburg Gartenseite.JPG|Casteddu de Charlottenburg

## Àteros progetos
Kelowna (Colùmbia Britànnica)

**Kelowna** est una tiztade de unos 211.000 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Colùmbia Britànnica.

S'àrea metropolitana sua est sa de tres prus mannas in sa provìntzia e sa de 22 in s'istadu.
Corman Park No. 344

**Corman Park No. 344** est una munitzipalidade de unos 8.300 bividores de su Cànada, chi s'agatat in sa provìntzia de Saskatchewan, in is intòrinos de Saskatoon.

Est istada formada in su 1970 de s'aunimentu de is munitzipalidades minores de *Cory 344*, *Warman 374* e *Park 375*.
Lussemburgu (tzitade)

**Lussemburgu** (**Lëtzebuerg** in lussemburghesu, **Luxembourg** in frantzesu, **Luxemburg** in tedescu) est una tzitade de unos 107.300 bividores, capitale de su Gran Ducadu de Lussemburgu. 

Cun s'àrea metropolitana contat 170.000 residentes.
1627

S'annu **1627** (MDCXXVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
1600

S'annu **1600** (MDC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sapadu segundu su calendàriu gregorianu.
1530

S'annu **1530** (MDXLII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sapadu segundu su calendàriu giulianu.

## Naschidos
*Hieronimu Araolla

## Mortos
Sakuma drops

**Sakuma Drops** (*サクマ式ドロップス* Sakuma-shiki Doroppusu) sun una tipica caramella giapponesa, chi tenet sapore de frutu e la fachet Sakuma Candy Co. in Ikebukuro (Tokyo). Sas caramellas non si benden prus a muntones comente a primu sutzedìat, peròe custu non che bocat su fattu chi sìan galu unu simbulu caratteristicu meda de su Giappone, bìdu chi si nde fachìat dae s'epoca Meiji. Sas caramellas si bènden in botteddos de unos 9/10 chentìmetros chind unu tappu de tràer. Sos botteddos si poden mantènner pro los regòller ind una colletzione, ca cambian meda a s'ispissu.

Sos *Sakuma Drops* si connoschen in Otzidente gràssias a s'anime de su 1988 *[[Hotaru no Haka]]* (*火垂るの墓* "sa tumba de sos luche-luches"), ca tenen rolu de importu in su film. Botteddos pro ammentare su film chind un'immazine de Setsuko nde an bèndiu prus bortas peri sos annos.
Studio Ghibli

**Studio Ghibli, Inc.** (*株式会社スタジオジブリ* Kabushiki-gaisha Sutajio Jiburi) est un'istudiu de anime giapponesu fundàdu in Koganei (Tokyo). S'Istudiu est fentomadu pro sos traballos suos, chi sun pro su prus anime, ma at fattu fintzas film in curtzu, prubitzidades cummertziales e unu film pro sa telebisura. Lu aìan fundàdu in su mese de làmpadas de su 1985 a pustis de su sutzessu mannu de Nausicaä de sa Badde de su Bentu (1984), chin finantziamentos dae Tokuma Shoten.

Oto de sos anime de Studio Ghibli sun tra sos 15 film anime fattos in Giappone chi apan prus bèndiu, chin Sa Tzittade Incantada (2001) sende su primu in classifica, balanzande peri tottu su mundu prus de 274 miliones de dollaros. Medas traballos suos an bintu fintzas su premiu *Animage Anime Grand Prix* e battor an bintu su Premiu de s'Accademia Giapponesa pro s'Animassione de s'Annu. In su 2002, Sa Tzittade Incantada at bintu un'Urtu Indoradu e unu Oscar pro su Menzus film de Animassione in su 2003.

In su 3 de Agustu de su 2014, a pustis chi su direttore Hayao Miyazaki si nche fit andadu in pensione, Studio Ghibli at nàdu chi cherìat firmare sa produida de film.
Gavino Gabriel

In su 1905 si fit laureadu in lettere in s'Universidade de Pisa, dae su 1906 a su 1910 fit istadu in Firenze inue aiat collaboradu a sa rivista Voce dirigida tando dae Giuseppe Prezzolini. In su 1910 in sa Rivista Musicale Italiana aiat pubbricadu su primu articulu de caratere etnomusicologicu, *Canti e cantadori della Gallura*. 
In su 1922 realizzat sas primas incisiones de mùsica sarda, a titolu documentariu ebìa. 

* *Canti e cantadori della Gallura*, Rivista musicale italiana, XVII, 1910, pp. 926-950
* *Canti di Sardegna*, Italica Ars, Milano, 1923
* *Programma discografico analitico per l'impiego del "Grammofono" educativo nelle scuole elementari italiane*, (con due relazioni su gli esperimenti compiuti...), 1923-1924 
* *Musica a centimetri: avvisaglie e schermaglie fonografiche*; prefazione di Giovanni Gentile, Roma, 1934 

## Note


## Cullegamentos dae fora
*Sito ufficiale 
*Sito Uff. Pubblicazioni di G. Gabriel
Giacomo Bove

**Giacomo Bove** (Maranzana, 23 de aprile de su 1852 – Verona, 9 de agustu de su 1887) est istadu unu isproradore italianu.

## Bida
At frecuentàdu in Maranzana e Acqui Terme sas iscolas primarias, francu tuccare a pustis a Genova, in ube at attesu a s'Accademia Navale. Picàdu su diproma chin onore, sìnche at pòtidu andare in sa nave *Governolo* pro partetzipare, comente bardiamarìna, a s'ispedissione issientìfica in Istremu Oriente.

In su mese de aprile de su 1877, fit in s'istrintu de Messina in sa nave *Washington* pro istudiare sas currentes de mare. In su 1878, at partetzipàdu a s'ispedissione de A. E. Nordenskiöld pro chircare coladòrju a Nord-Est, chin sa nave *Vega*.

In su 1880, aìan promòvidu a Bove a tenente de bastimentu de sa Marina Rezia.

In su 7 de làmpadas de su 1885, aìat cojubàdu a Luisa Bruzzone battìa Jaworka e in su 3 de Capidanne, in sa nave *Europa*, tuccabat a s'Arghentìna pro facher unu primu biazu in America de Zosso. Pro su secundu biazu, tuccabat dae Genova in su 3 de trìbulas de su 1883 in sa nave a papore *Sud America*.

In su 2 de Nadale de su 1885, fit andadu a isprorare su Congo in Africa e sìnche fit torradu in su 17 de Santu Gabìne de su 1886, a pustis de si àer picadu una freba mala chi nche lu at fattu rugher a disispèru. Pustis de meda dolore, aìat tando isseperadu chi fit pretzisu a si dare sa morte de manu sua in su 9 de agustu de su 1887. Su corpus est commo in pasu in su campusantu de Maranzana, in intro de sa gappella de familia sua.

## Liberos
* Cristoforo Negri; Giacomo Bove (1880). *Idea sommaria della spedizione antartica italiana*.
* Giacomo Bove (1883). *[http://books.google.it/books?id=r-0PAQAAMAAJ&redir_esc=y Patagonia – Terra del Fucco, mari australi. Rapporto ... al Comitato centrale por le esplorazioni antartiche]*. Tip. del R. Istituto de' Sordo-Muti. URL consultato il 31-10-2013.
* Giacomo Bove (1885). *[http://books.google.it/books?id=7g8IAAAAQAAJ&redir_esc=y Note di un viaggio nelle Missioni ed Alta Paranà]*. URL consultato il 31-10-2013.
* Giacomo Bove; Alfonso Fresa (1940). *[http://books.google.it/books?id=sfmfAAAAMAAJ&redir_esc=y Il passaggio del nord-est: spedizione artica svedese della "Vega"]*. Società Italiana delle Arti Grafiche. URL consultato il 31-10-2013.
**Un viaggiatore italiano in Giappone nel 1873 : il Giornale particolare di Giacomo Bove* - Paolo Puddinu
**Un viaggiatore italiano in Borneo. Il giornale particolare di Giacomo Bove (parte I)* - Paolo Puddinu
Istrobu ossessivu-compulsivu

S**'istrobu ossessivu-compulsivu**, o incurtzadu **IOC**, naradu fentzamentas **sìndrome ossessivu-compulsiva** est unu cuntronu psichiàtricu chi si podet iscerare pro manna bariedade de formas, ma est semper caraterizadu de una farta de cuntrollu in su tènnere condutas o faghere pentzamentos pretzisos. 

Is pentzamentos, chi sunt intrusivos, sunt bìvidos cun ànsia e sufferèntzia manna e is condutas compulsivas - no in totus is casos postas in atu - tenent iscopu de fàghere calare su discumbènidu chi nde cussighit.

Insertadu in su DSM-IV-TR (su manuale diagnòsticu de is istrubos mentales) intre sos istrobos d'ànsia, est intames cunsideradu de medas istudiosos una entidade autònoma e iscerada, sende chi fintzas sa respusta a is fàrmacos ansiolìticos est iscarsa.  

S'iscoberta de fàrmacos profetosos in su tratamentu, at mudadu is bisuras subra custu problema neurològicu e at ghiadu chircas noas pro nde pòdere connòschere is causas e agatare tratamentos noos e prus ispetzìficos.  

Is ossessivos-compulsivos, mancari a tenora sa graesa de su problema, sunt in sa prus parte de is casos abistos de sa cunditzione issoro, chi bivent cun sensu de curpa e pagu cunfiantza in issos etotu. Àteras bortas punnant prus a imminorigare, giustificare o fintzas denegare de tènnere perunu problema.

## Epidemiologia
Si carculat chi su 2-3% de sa populatzione sunfrat de disturbu ossessivu-compulsivu. A causa de sa manera personale de bìvere s'istrubu e de sa timoria de èssere giuigados est dàbile chi siant medas is chi si cuant e duncas is peschentos diant pòdere èssere majores. Nde cussighit chi fintzas unas 50 pessones subra 100 partzidos intre mannos, adolescentes e pipios nde potzant èssere affetos in carchi mesura.

S'OMS, organizazione mundiale de sa sanidade, ponet sa IOC intre is 5 disturbos psichiàtricos prus fitànios e intre is primos 20 prus imbalidantes.

## Comorbididades
* Fobia sotziale;
* Atacos de panicu;
* Depressione;
* Istrobos de ispetzia;
* Istrobos de pessonalidade
* Istrobu ossessivu-compulsivu de pessonalidade;
* Sìndrome de Asperger;
* Sìndrome de Tourette;
* Àteros istrobos de ànsia;
* Àteras fobias e patologias psichiàtricas.
1543

S'annu **1543** (MDXLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu giulianu.

## Naschidos
Giovanni Francesco Fara
## Mortos
Nicolò Copernico
Gavinu Pes

Gavinu Pes (***Don Baignu***) fidi unu poete sardu. Est istadu su primu chi aiat impreàdu su gadduresu in sa poesia. Pes beniat de una familia nobile, si fit fattu preideru e aiat rezide sa Cattedrale de Cagliari, poi fit rientradu a Tempiu inue est sepultadu in sa cheja de santu Frantziscu.
Est istadu unu amante de sa bella vida e de sas fèminas, e a issas aiat dedicadu sas pius poesia e cantones.
1724

S'annu **1724** (MDCCXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sapadu segundu su calendàriu gregorianu.
1795

S'annu **1795** (MDCCXCV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
1912

S'annu **1912** (MCMXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.

## Naschidos
Giuseppe Anedda
Giovanni Pintori
Jackson Pollock
Robert Doisneau
Henry Cartier-Bresson
Giulio Einaudi
Albert Richter

## Mortos
Sìndrome de Sjögren

Sa **sìndrome de Sjögren** est una maladia crònica cun patogènesi autoimmune, chi interessat is gràndulas esòcrinas e caraterizada de simiduras minimadas mascamente de làmbrigas e de saliba, ma chi si podet manifestare a totu is gràndulas esòcrinas de s'organismu.

Sa maladia pigat numene de s'oftalmòlogu isvedesu Henrik Sjögren, chi in su 1933 nd'at descritu su cuadru clìnicu. Su primu chi at annotadu su casu de unu patziente cun unfradura bilaterale de gràndulas lacrimales e salibares cun infiltradu de linfotzitos, est istadu imbètzes Mikulicz, in su 1892.
## Epidemiologia
Sa prevalèntzia in sa populatzione generale est de unu 0.3-1.5% chi arribbat fintzas a su 3% in is cun prus de 70 annos.

S'intzidèntzia est dificultosa de carculare, sende chi is primos sìntomos sunt medas bortas pagu ladinos. S'edade de diàgnosi est duncas mèdia, ma s'inghitzu de sa maladia est pretzedente.

Is fèminas si malàdiant 10 bortas prus a s'ispissu chi non is òmines.
## Classificatzione
Sjögren primàriu:
* chentza imbargu sistèmicu
* cun imbargu sistèmicu

Sjögren segundàriu, assotziadu a àtera maladia autoimmune:
* Artrite Reumatòide
* Lupus Eritematosu Sistèmicu
* Isclerodermia
* Connetivite Mèschia
* Tzirrosi Biliare Primitiva
* Tiroidite de Hashimoto
* Crioglobulinemia Mèschia
* Polimiosite
* Vasculite
* Colite Ultzerosa, Maladia de Chron
* neoplasias ematològicas
## Àteros progetos
Chris Pratt

**Christopher Michael Pratt** (Virginia, Minnesota, 21 Làmpadas 1979), prus conotta comente **Chris Pratt**, est unu cantante e attore americanu.
Antoni Desole

**Antoni Desole** (Piaghe 1898- Tàtari 1991) fit unu cantadore sardu 'e musica sarda. 
Antoni Desole sa prima olta chi aiat cantadu in pubricu fit in su 1919 in Monti, ue aiat cantadu cun sos cullegas Bainzu Degortes e Paolo Deriu, accumpagnados a sa chiterra dae Nicolinu Cabitza. 
In su 1929 umpare a su chitarrista Ignazio Secchi a Milano aiat registradu su primu discu e, sempre in su matessi annu, cun Pietro Porqueddu e Luiginu Cossu aian realizadu unu 78 giros pro sa casa discografica La voce del padrone.

## Aggantzos dae fora
* Ischeda in su situ ''Canto sardo a chitarra''
Ignaziu Secche

**Ignaziu Secchi** (Sennaru, 1907 – Sossu, 1967) est istadu unu chitarrista de su Cantu a chiterra.

Aiat imparadu sa tecnica musicale dae su frade mazore Peppinu. Ignaziu aiat cominzadu sa carriera a 16 annos, e cun su tempus aiat acciappadu un istiliu sou, chi fit istadu de riferimentu finas pro Adolfo Merella, chi est cunsideradu, issu puru, unu grande chitarrista. 
Est istadu unu de sos printzipales protagonistas de sqa prima istajone de sas garas de su cantu a chiterra aiat accumpagnadu a Luiginu Cossu, Antoni Desole, Pietro Porqueddu e ateros meda. Umpare a Luiginu Cossu, chi l'aiat sempre preferidu, aian incisu parizos discos, a partire dae su 29, cun sa casa discografica La voce del padrone de Milano.

## Collegamenti esterni
* Ischeda in su situ ''Canto sardo a chitarra''
Acromegalia

S**'acromegalia** est una maladia subra base endòcrina, depida a produsimentu demasiadu de GH, s'ormone ipofisàriu de sa crèschida, in edade manna, chi est a nàrrere a pustis de sa saldadura de is cardampones de acreschimòniu. 

Sa causa benit de unu adenoma ipofisàriu, o prus raramente de àtera neoplasia capatza de ddu bogare.

Si manifestat cun ingrussamentu de is ossos de sa conca, de is barras, a is didos e a is vèrtebras, artralgias o artrites e daet fintzas problemas cardìacos e e neurològicos.

Cando su matessi cuntronu ormonale acuntèssit in edade de isvilupu nde cussighit su zigantismu.
## Epidemiologia
Sa maladia interessat petzi giovanos in edade intre sa de duos e sa de chimbe deghinas de vida. 

S'intzidentzia est de unos 3-4 casos subra millione de pessones.
## Patogènesi
Su GH tenet efetu ativadore subra sa funtzione de osteoclastos,fibroblastos e condrocitos, ma trubat fintzas su figadu a produire somatomedina A e C, chi tenet paris efetu subra is matessis tzellulas.

## Tratamentu
Su tratamentu de s'acromegalia est chirùrgicu, peri bogadura de sa neoplàsia. Unu interventu trigadinu s'acumpangiat a adduramentu de is trastocos a su sistema ischelètricu.
1490

S'annu **1490** (MCDXC in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.

## Eventos
1711

S'annu **1711** (MDCCXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in gioia segundu su calendàriu gregorianu.
1909

S'annu **1909** (MCMVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
1905

S'annu **1905** (MCMV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Limba de sos Sinnos Australiana

**Limba de sos Sinnos Australiana** (AUSLAN) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **asf**. Lu AUSLAN è usata anche in Australia (16.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Quebechesa

**Limba de sos Sinnos Quebechesa** (LSQ) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **fcs**. Lu LSQ è usata anche in Quebec, Canada, (55.000-35.370-50.000).

## Notes
Bernard Lortat-Jacob

**Bernard Lortat-Jacob** (Parigi 1 de Bènnarzu 1941 - Clamart 18 de Argiolas 2024) est unu etnologo e etnomusicologo frantzesu.

Bernard Lortat-Jacob est su responsabile de su Laboratoire d’ethnomusicologie du Musée de l’Homme de Parigi. Est unu grande espertu de traditziones mediterraneas, at istudiadu subra su Marocco, s'Albania, sa Romania e sa Sardigna. Dae vint’annos si dedicat a s'istudiu de sa musica sarda. At fattu istudios subra su cantu a chiterra, sos cantos traditzionales religiosos e gai.

## Biografia
Cando, in sos annos 70, fit istudente de musicologia in sa Schola Cantorum a Parigi, in su matessi tempus aiat leadu unu diploma in etnologia in s'Universidade La Sorbonne, aiat cumpresu chi cussas duos interessos si podian unire. Semper in cuss'epoca aiat partecipadu a seminarios de istudiu, dedicados a sa musica e sas traditziones orales, dirigidos dae Claudie Marcel-Dubois chi fit un etnomusicologo chi s'interessaiat de sas musicas populares de varioas populatziones.

## Premios
In su 2006 est istadu premiadu cun su Premio Maria Carta.

## Bibliografìa
**Musique et fêtes au Haut-Atlas* (Cahiers de l'homme), Société Française de Musicologie, Parigi, 1980 
**Improvisation et modèle: le chant à guitare sarde*, in «L'Homme», XXIV, 1, 1984.
**L'ordre intime des choses : chroniques d'enfance*, Éditions Julliard, Parigi, 1991. 
**Musiques en fête: Maroc, Sardaigne, Roumanie (Hommes et musiques)*, ed. Société d'ethnologie, Nanterre, 1994 
**Canti di passione: Castelsardo, Sardegna*, Libreria Musicale Italiana, Lucca, 1996
**Voci di Sardegna*, Torino, 1999, ISBN 978-88-7063-399-3
* *Il pianto dell’altopiano*.Indios cantori della Sierra Madre, Torino, 2009, ISBN 978-88-6163-027-7

## Cullegamentos dae fora
* ''Improvisation et modèle: le chant a guitare sarde'' S'articulu 
*''Bernard Lortat-Jacob, ethnomusicologue : À l’écoute des musiques, des chants et des sociétés'' in Le Monde Voyage 
## Notas
Transnìstria

Sa **Transnìstria** (narada fintzas **Trans-Dniestr** o **Transdnièstria** o **Pridnestròvia**) est unu istadu *de facto* indipendente ma non reconnotu de is paisos mermos de s'ONU, e duncas *de jure* cunsideradu parte de sa Repùblica de Moldàvia. Su guvernu tenet sea in sa tzitade de Tiraspol.

Sa Transnìstria tenet istèrrida de 3.567 km² e populatzione de unos 555.000 bividores.

S'istadu est acollocadu pro sa prus parte in su territòriu de sa Moldàvia chi istat intre su frùmene Dniester (Nistru in rumenu) e sa làcana cun s'Ucraina.

Sa regione, cabudinamente parte de sa *Repùblica Sotzialista Soviètica Moldava*, ex repùblica de s'Unione Sovietica, at decraradu unilateramente indipendèntzia comente Repùblica Moldava de Pridnestrovie su 2 de cabudanne 1990.  

A pustis de s'iscontzadura de s'Unione Soviètica, sunt luegus comintzadas is tensiones intre sa neo-repùblica de Moldavia e sa regione de Pridnestròvia, chi contramessèmpere a su restu de s'istadu non cheriat s'ischirriamentu. 

De su mese de martzu a su de trìulas de su 1992 at tentu logu una gherra, agabada isceti cun unu tzessade-su-fogu, afiantzadu de una cummissione agiobada intre Rùssia, Moldàvia e Pridnestrovie, chi at detzìdidu pro sa creatzione de una zona demilitarizada intre Moldàvia e Pridnestròvie, chi contat binti localidades a cara de sa riba esta de su frùmene Dniester. Est parte de su territòriu de Transnìstria fintzas sa tzitade de Tighina e intòrinos, chi istat in sa riba uesta de su frùmene. 

Mancari su tzessade-su-fogu apat poderadu, s'istatus polìticu de sa Transinistria abarrat chentza determinu. 

S'istadu est una repùblica presidentziale cun guvernu, parlamentu, esertzitu, politzia, sistema de postas e moneda pròpios. Is autoridades ant adotadu una costitutzione, bandera, innu natzionale, divisa de is corpos armados. Cuntantu custu, a pustis de unu acòrdiu intre Moldàvia e Ucraina de su 2005 is cumpangias de Transnìstria chi cherent esportare prodotos peri sa làcana cun s'Ucraina depent èssere registradas cun is autoridades moldavas.

Sa prus parte de is bividores de s'istadu sunt tzitadinos moldavos, ma meda intre de issos tenet fintzas tzitadinàtzia ucraina e russa.

Sende chi su logu est ocupadu de s'esertzitu russu, sa corte europea de is deretos umanos cunsìderat sa Transnìstria *"a suta de s'autoridade effetiva *o* a su mancu s'influèntzia detzisiva de sa Rùssia"*.

A livellu internatzionale s'istadu est reconnotu de s'Abcàsia e s'Ossètzia de Sud.

Su 18 de martzu 2014 sa Transnìstria at dimandadu s'annessione a sa Rùssia, a sighidu de sa chi sa Crimea at atuadu unilateralmente.
Tighina

**Tighina** o **Bender** (in romenu - moldavu: *Tighina* o *Bender*, in cirillicu: Тигина o Бендер; in russu: Бенде́ры/Bendery; in ucrainu: Бенде́ри/Bendery), est una tzitade de unos 100.000 bividores de sa Moldàvia, chi de su 1992 est *de facto* cuntrollada de s'auto-proclamada Repùblica de Transnìstria.

Sende chi sa bidda s'agatant in sa riba uesta de su frùmene Dniester no est cunsiderada parte de sa Transnìstria de is geografos ne de su guvernu de Moldàvia. Tighina s'agatat a intro de una zona de atumbada criada a sa fine de sa gherra de Transnìstria.

## Istòria
In su 1920 sa populatzione de Tighina fiat de unos 26.000 bividores. Tando, una parte de tres de is residentes fiat cumposta de ebreos e una àtera parte de tres fiat romena. Tedescos, russos, bùlgaros fiant ammesturados in sa populatzione.

In su mese de làmpadas 1940, in tempus de sa Segunda Gherra Mundiale, sa regione de sa Moldàvia fiat ocupada de is tropas sovièticas, a sighidu de su patu germano-sovièticu Molotov-Ribbentrop. Is sovièticos aiant deportadu sa prus parte de is bividores  de etnia romenu/moldàva. Sa tzitade fiat pois torrada a cunchistare e mantènnere fintzas a su 1944 de su regime romenu fascista de Antonescu, alleadu de sa Germània nazista. Cun Antonescu fiant is bividores ebreos is chi fiant deportados, cun s'imputu de èssere de sa parte de is sovièticos.

Sa bidda fiat duncas isbudiada de sa majoria de is bividores suos.

A sa fine de sa gherra is sovièticos aiant torradu a cunchistare sa Moldàvia e Tighina fiat intrada in sa repùblica socialista soviètica de Moldàvia, e torrada a populare de moldavos famidos de sa caristia de su 1946, assortidos de is incontradas, e de colonos russos e ucrainos bènnidos pro faghere fàbricas e domos.

In is deghinas de annos a sighire sa bidda s'est mudada a tzitade industriale e at bidu sa populatzione crèschere fintzas a is bividores chi tenet oe.
Mortu mortu

Su **mortu mortu** (italianitzau: *morti morti*, in galluresu: *li molti molti*), connottu fintzas comente **peti coccone**, ** su pane ‘e su tocu**, **is ànimas**, **is panixeddas** e **su biddiu longu** este una ricorrentzia traditzionale chi, cada annu in Sardinna, festat sa Die de sos Mortos.

Sas paragulas chi dàen nùmen a sa festa sun cussas chi sos pitzinnos, a s'ispissu battinde unu luminu e/o ponendesi a conca una bisera, imprèan a s'attu de petire sas offertas colande dae dommo a dommo de bidda, nànde pro esempiu cara a su mere de dommo o tzilleri "sòe su mortu mortu!", "peti coccone!", "seus bènnius po is animeddas!" e gai sichinde. Tando sos mannos, chi non lis depet mancare nudda, lis fachen offerta de cada zenia a sos minoreddos, chi sìch'andan cuntentos chin cosa de mandicare.

Sa festa de su "mortu mortu" si assimizat meda a cussa, meda prus fentomada e isparghinada peri su mundu dae sa curtura de massa, de Halloween, sende chi s'orizine antica fit sa matessi chin tottu probabilidade. Festas gai fin praticadas in tottu s'Europa, ma pacos locos las an mantesas.

Dontzi rezone istorica de Sardinna tenet una manera sua pro facher offerta a sos mortos, e si fachet a su solitu in su duos de Sant'Andrìa chin meda partetzipadura populare. A bìas, fintzas sos mannos colaban a pedire offertas, comente a unu cumbidu de una tassichedda de binu o licore de murta.
Tiraspol

**Tiraspol** est una tzitade de unos 160.000 bividores, sea amministrativa de sa regione setzessionista moldava de Transnìstria.

Su signìficu de su nòmine est literalmente *tzitade de Tyras*, in ue Tyras est s'antigu nòmine de su frùmene Dniester (o naradu in rumenu Nistru)

Sa tzitade est una de is pagus chi ant sighidu a tènnere carateres meda simbillantes a is chi teniat in su tempus cando faghiant parte de s'Unione Soviètica. Si podent agatare galu pinturas de Stalin, Che Guevara e istatuas de Lenin.

In su 1989, cando sa Moldàvia fiat galu parte de s'Unione SOvietica, sa bidda contaiat unos 190.000 bividores, de chie unu 18% fiat russu, unu 32% ucrainu e unu 38% moldavu. 

Cun s'indipendèntzia is bividores ant sighidu pro pagu tempus a crèschere ma a coa sunt calados a nùmuros minores chi non is de su 1989. Segundu carculos de su 2013 non diat contare como prus de 135.000 residentes. Cun sa gherra de setzessione medas moldavos sunt fuidos intames, e oe rapresentant apenas unu 13% de sa populatzione. 

In su 1919, annu cando sa Moldàvia si fiat aunida a sa Romania, is moldavos fiant su 42%.
Abcàsia

S**'Abcàsia** (limba abcasa: *Аҧсны/Aphsny*, georgianu: *აფხაზეთი / Apkhazeti*, russu: *Абха́зия / Abchazija*) est unu territòriu caucasicu chi faghet parte de sa Geòrgia, *de facto* indipendente e cun carchi reconnoschimentos a livellu internatzionale.

Sa capitale est Sukhumi (*Suchum* in limba abcasa), is limbas uffitziales su russu e s'abcasu.

S'istèrrida de s'Abcasia est de 8.432 km² e sa populatzione de unos 250.000 bividores.

Allàcanat in su norti cun sa Rùssia, in su sud e sud-estu cun sa Geòrgia e in s'uestu e sud-uestu tenet bessida in su Mare Nieddu.

In su 1990, a curtzu de s'iscontzu de s'Unione Soviètica s'Abcasia contaiat populatzione de unos 500.000 bividores, de chi unu 48% georgianu, contra petzi su 17% abcasu. 

S'istadu at decraradu indipendèntzia su 23 de trìulas 1992 e una gherra chi at tentu logu in su 1993 at custrintu is bividores georgianos (unos 250.000 chi biviant in totu sa zona orientale) a si nche fuire, in cussa chi at pois pigadu nòmine de *limpiadura etnica de is georgianos de Abcasia*.

A cussighidu de custos fatos sa populatzione atuale de s'Abcasia esty formada pro su 45% de abcasos, sighint armenos, russos, gregos e ebreos. Is bividores georgianos abarrados rapresentant unu 0,7%. 
## Àteros progetos
Sukhumi

**Sukhumi** o **Suhumi** o **Acvia** (georgianu: *სოხუმი*, *Sokhumi*; abcasu: *Аҟәа*, *Aqwa*; russu: *Сухум*, *Sukhum*) est una bidda de unos 39.000 bividores de sa Geòrgia norti-otzidentale, cabulogu de s'Abcàsia, regione perricada e *de facto* indipendente de su 1992.