open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agèntzia Europea pro is Meighinas

S**'Agèntzia Europea pro is Meighinas** (**EMA** pro more de sa sigla in inglesu *European Medicines Agency*) est un'agèntzia de s'Unione Europea (UE) su cale obietivu est contribuire a s'amparu de sa salude pùblica e animale assegurende ca is meighinas pro impreu umanu e veterinàriu siant seguras, eficatzes e de calidade arta.

In s'annu 1995 fiat criadu pro su Cussìgiu de s'Unione Europea a pustis de prus de sete annos de negotziatziones intre is guvernos de s'Unione Europea in càmbiu de s*'Agèntzia Europea pro sa Valutatzione de is Meighinas* (EMEA, pro more de sa sigla in inglesu *European Medicines Evaluation Agency*) remplasende su *Comitadu de Ispetzializades Farmatzèuticas* criadu in su 1977 e su *Comitadu de Meighinas Veterinàrias*. Partende dae s'annu 2004 aiat adotadu su nùmene atuale. Dae su 4 de martzu de su 2019 sa sede sua est sa tzitade de Amsterdam e su diretore atuale suo est Guido Rasi. Funtzionat che a una retza chi ponet impare is risursas sientìficas de sos istados membros de s'Unione e de prus de baranta autoridades natzionales cumpetentes, coordinende sa valutatzione e supervisione de is meighinas a totu s'Unione.

Est pretzisu de dda distìnghere de sa Diretzione Europea pro sa Calidade de is Meighinas e de is Servìtzios Sanitàrios, un'initziativa de su Cussìgiu de Europa cun obietivos simbigiantes, chi ligat franca de s'Unione Europea totu una nera de istados europeos chi non sunt  membros de s'UE ma chi cumpartzint is matessi normas.

## Àteros progetos
Die internatzionale de sa tradutzione

Sa **Die internatzionale de sa tradutzione** est una die tzelebrada onni 30 de cabudanni, sa die de Santu Zeròminu, tradutore de sa Bìbbia e patronu de is tradutores.

Sa tzelebratzione est istada promòvida dae sa FIT (sa Federatzione Internatzionale de Tradutores) chi in s'annu 1991 at propostu de istabilire una data ufitziale pro ammustrare sa solidariedade cun sa comunidade mundiale de is tradutores, in un'isfortzu pro promòvere sa professione de sa tradutzione in paisos vàrios. Est un'oportunidade de ammustrare s'orgòlliu de una professione semper prus netzessària in su cuntestu de sa globalizatzione.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*
Jared Fogle

**Jared Scott Fogle** (Indianàpolis, 23 austu 1977), est un'ex porta-boxi americanu de sa cadena de restorantis Subway.

At otentu sa positzioni sua me in sa cadena apustis de ai pèrdiu 111kg intra su 1998 e su 1999 e ai donau su bantu de custu arresurtau a su chi issu ddi naràt "dieta Subway".

Sa carriera sua est acabada candu sa FBI dd'at imbistigau po turismu sessuali de minoris e possidèntzia de pornografia criadurina. Apustis de essi stètiu giuigau culpàbili de custas acusas in su 2015 e cundennau a 15 annus e 8 messis de presoni, s'agatat in s'Istitutu de Curretzioni Fedelai de Englewood.

## Riferimentus
Alfabetu latinu

S'alfabetu latinu est unu sistema europea de iscrionzu, derivadu dae s'alfabetu grecu.

## S'Alfabetu:

## Sa Puntegiadura:

* Punta= .
* Punta Isclunassiona= !
* Punta Interrogativa= ?
* Vírgula= ,
* Duas Punta= :
* Punta e Vírgula= ;
* Istanga= /
* Apòstrofu= ‘
* Virguledda= “”
* Trattigheddu= -
* = []
* = ()
* = {}
* = 
**Variassiones de sa Puntegiadura:**

En limbas certas, issos sun variassiones de sa puntegiadura. Pro assembru, sas virguleddas ingresas sun unu sinnu prus settentrionale,- “” - ma sas virguleddas frantzesas sun «». Sos variassiones de sas virguleddas sun cumente sighit:

“” (*cumente en ingresu*)

«» (*cumente en frantzesu*)

„“ (*cumente en cecu*)

„” (*cumente en pulachu*)

»« (*cumente taliòrta en tedescu*)

‹› (*raru*)
Regnu de Frantza

Su **Regnu de Frantza** est istadu su sistema polìticu de sa regione geogràfica de s'atuale Frantza intre su Mesuevu (sèculu IX) e s'Edade Moderna (fine de su sèculu XVIII) - s'ùrtima fase currispondet a su perìodu connotu che a règimene antigu (*Ancien Régime*) - e pretzedet sa proclamatzione de sa Prima Repùblica Frantzesa. A pustis de sa partzidura in tres partes de s'Impèriu carolìngiu - su Regnum Francorum (751-843) - si fiat costituida sa Francia Occidentalis (843-987), chi cun s'artziada a su tronu de Hug Capet in su 987 fiat fatu su Regnu de Frantza. Fiat dae su 1204 chi sa paràula sa *Frantza* inditaiat, pro sa prima borta, su territòriu subra su cale faghet autoridade de su re de is francos, chi tando aiat comintzadu a si numenare fatu·fatu re de Frantza. Su sistema de sa monarchia feudale, a pagu a pagu, aiat fatu logu  a una monarchia assoluta chi fiat imbàtida a s'apogeu in is sèculos XVII e XVIII. Su 1791, a pustis de sa Rivolutzione Frantzesa, sìngiat s'acabu de su sistema de monarchia assoluta, e su Regnu de Frantza si faghet una monarchia costitutzionale. A pustis de prus pagu  de un'annu de custu càmbiu de regìmene, fiat proclamada sa Prima Repùblica Frantzesa.

## Àteros progetos
ITA Airways

***Italia Trasporto Aereo S.p.A.*** (Itàlia Carrìngiu Aèreu), chi òperat cumenti **ITA Airways**, est sa cumpangia aèrea de bandera de s'Itàlia, chi partendi de su 15 de su mesi de ladàmini de su 2021 at mudau sa cumpangia bèccia Alitalia, de chi at acuistau su macru. Est possedida a su 100% de su Ministèriu de s'economia e de is finàntzias.

## Stòria
ITA Airways nàscit po dotai s'Itàlia de una cumpangia de bandera, a sighiu de su tèrmini de s'aministrada straordinària de Alitalia, cun chi sa Cumissioni europea, po autorizai su guvernu italianu a costituiri una sotziedadi pùblica noa po su carrìngiu aèreu, at pediu una discontinuidadi crara. Tali arresolutzioni est stada assùmida fintzas in virtudi de sa congruida lòmpia de sa matessi Cumissioni europea de decrarai illegali su prèstidu-ponti de 900 millionis de èurus cuntzèdiu de s'Itàlia a Alitalia in su 2017 e chi depit essi torrau de Alitalia in aministrada straordinària e no de ITA, pròpiu in virtudi de sa discontinuidadi econòmica.

Sa sotziedadi pigat is orìginis suas in su decretu-lei 18/2020 (posca bortau in lei n. 27/2020), aundi, in s'artìculu 79, comma 3, benit autorizada "sa costitutzioni de una sotziedadi noa castiada a manera intrea de su Ministèriu de s'economia e de is finàntzias [..] po s'impreu de sa faina de impresa in su setori de su trasportu aèreu de personis e mertzes". Est stau prevìdiu unu primu stantziamentu de 20 millionis de capitali sotziali, artziaus a 700 millionis in su trìulas de su 2021.

S'azienda benit costituida cun su nòmini *Italia Trasporto Aereo S.p.A.* (in sigla ITA), su 9 de su mesi de ladàmini de su 2020, cun decretu apòsitu inter-ministeriali chi, arrajanendi s'istatutu, at providiu a nominai su cussìgiu de aministrada e su collègiu sindacali, cun Francesco Caio a presidenti e Fabio Lazzerini a aministradori delegau. Posca est diventau presidenti Alfredo Altavilla su 17 de làmpadas de su 2021.

Su 14 de su mesi de ladàmini de su 2021, ITA at pigau su *brand* e su giassu web de Alitalia po 90 millionis de èurus. Is primu dus aeroplanus a livrea ITA funt staus EI-EJN (Airbus A330) e EI-EIB (Airbus A320). Su primu bolu de sa cumpangia est decollau de Milanu-Linate e est aterrau a Bari-Palese su mengianu de su 15 de su mesi de ladàmini de su 2021; is passigeris de totu is bolus Alitalia prevìdius po is datas a pustis de su 15 de su mesi de ladàmini no ant a essi bortaus subra bolus ITA ma ant a arriciri unu rimbursu de su guvernu italianu, chi at criau unu fundu apòsitu cun 100 millionis de èurus de dotatzioni.

## Riferimentus


## Àterus progetus
Poltergeist

Unu **Poltergeist** (dae su tedescu *poltern*, fàghere burdellu, e *Geist*, pantuma) est unu fenòmenu ispantosu o paranormale chi pigat in contu cale si siat fatu pertzetìbile, de natura violenta e diferente a is leges fìsicas, produidu dae un'entidade o energia non reconnota.

Su trèmene s'usat de costùmene in manera collochiale pro definire totu sos eventos violentos chi acontessent in unu logu chi si suponet siat afaturadu e chi non intretzat cun sa normalidade fìsica. Intre is fenòmenos poltergeist, s'incluent, in generale, sonos inespricàbiles, mòvidas de ogetos inanimados, materializatzione, isparessimentu de èdulos, fragos insòlitos e atacos fìsicos. S'entidade impertzetìbile chi ingènnerat custos fatos, segundu sa parapsicologia, diat èssere èssere una pantuma o entidade assòtziada a una persone morta. Puru podet èssere causadu dae telechinesi incuscèntzia derivada dae istrachimine o tensione emotiva.

Segundu unos cantos custos fatos sunt de atribuire a fenòmenos fìsicos proados comente s'eletritzidade istàtica, is campos eletromagnèticos, s'àera ionizada, is infrasonos o sos ultrasonos. Tambene diant pòdere derivare de simpres allutzinaduras causadas dae atoscamentu de monòssidu de carbòniu.

Custos fenòmenos sunt reportados dae printzìpios de s'umanidade, in sa majoria de is culturas e paisos, e est tando, cun s'era tecnològica, chi sunt registrados in imàgine, vìdeu o àudio. S'esistèntzia de custos fenòmenos, mai averguada, fiat ipotizada giai in tempos de is Romanos e si nde faghet ammentu in documentos de su Mesuevu in Germània, Galles e Cina.
## Riferimentos
Proa Trinity

**Trinity** est stètia sa primu proa de un'arma nucleari, portada ainnantis de is Stadus Aunius su 16 de argiolas 1945 aìnturu de su Progetu Manhattan.

## Stòria

Su situ de sa proa est a 56 km de sa tzitadi de Socorro, in White Sands Mìssile Range, quartier generali acanta de Alamogordo, in su desertu de Jornada del Muerto in su Nou Mèssicu, Stadus Aunius de Amèrica, a is 5:29:45 (ora locali).

S'esplosioni at liberau un'energia de 19-21 chilotonis, paris a sa de 19 000 - 21 000 tonnelladas de tritolu.

Po sa proa est stètia impreada una bomba a su plutòniu narada The Gadget, de su matessi tipu de sa chi is fortzas armadas stadunidensas ant ghetau su 9 austu 1945 asuba a sa tzitadi giaponesa de Nagasaki.

## Bibliografia

*  ISBN 88-8112-526-9.
*  ISBN 88-04-37412-8.
* Michelangelo De Maria. Fermi: *un fisico da via Panisperna all'America*, *Le Scienze - I grandi della scienza*, 2004, 6, 8, 76-77.

## Ligàminis esternus

* 
*
Imperial circus dead decadence

Sos **Imperial Circus Dead Decadence** sunt unu grupu musicale death metal de su giapone, chi s'est folmadu in Fukuoka in su 2007, cumpostu in s'incomentzu dae sa boghe de  e su chiterrista, bassista, e programmadore Hull, e incluende a pustis su chiterrista KIM, sa boghe femminile KIMI, su cantante Hellnear, un'àteru chiterrista ,Yuto Iizuka, e infines Shuhei Kamada a sa bateria.

## Istile musicale e temas
S'istile insoro no est su death o melodeath clàssicu, pro su fatu chi s'istrutura musicale de sas cantones insoro est diferente meda. De sòlitu, in s'incumentzu de sas cantones bi est una palte faeddada dae , e a sighire incumentzat sa chiterra e is *growl* de Hellnear. B'istant puru paltis faeddadas dae sa boghe feminile KIMI. S'istile e sa bateria est acultu a cussu de su metal estremu, imbetzes cussu de sa chiterra, pius chi cussu de su death clàssicu, est acultu a un'istile pius melòdicu e sinfònicu. Su testu de sas cantones est printzipalmente in unu giaponesu alcaicu.

## Formatzione
### Membros printzipales

*  - boghe, coros, narradore, chiterra, bassu, illustratziones (dae su 2007)
* Hull - chiterra, bassu, tastiera (dae su 2007)
* KIM - chiterra (dae su 2011)

### Membros segundàrios

* KIMI - boghe feminile (connota fintzas comente KIMIKO; dae su 2014)
* Hellnear - growl (2011–presente)
* Yuto Iizuka - chiterra (2015–presente)
* Shuhei Kamada - bateria (2015–presente)

### Ex membros

* Kylie - boghe (2008-2013)
* TOME - chiterra (2011-2012)
* Shimi - bateria (2012)

## Discografia

### Album

* Sangeki no Chi ni Kagayaku Somatta Ai to Zetsubou no Kuroi Shi to Ga Tsumugu Saigo no Monogatari (惨劇の血に赫く染まった愛と絶望の黒い死とが紡ぐ最期の物語) (2008)
* Kuruoshiku Saita Seisan na Mukuro wa Kanade, Itooshiku Saita Shoujo wa Seisan no Uta wo Utau (狂おしく咲いた凄惨な骸は奏で、愛おしく裂いた少女は聖餐の詞を謳う) (2011)

### Sìngulos

* Haishita Shoujo wa, Haiyoru Konton to Kaikousu. (廃した少女は、這い寄る混沌と邂逅す。) (2010)
* Yomi yori Kikoyu, Koukoku no Hi to Honoo no Shoujo. (黄泉より聴こゆ、皇国の燈と焔の少女。) (2014)
* Fushoku Ressentiment, Fushi Yoku no Sarugakuza. (腐蝕ルサンチマン、不死欲の猿楽座。) (2016)
PNL (grupu musicale)

**PNL** (*Peace N' Lovés*) sunt unu grupu musicale rap frantzesu formadu de Ademo e N.O.S, in Corbeil-Essonnes, vicinu a Parigi, in su 2014.

## Biografia
Is duos cumponentes de su grupu, Ademo (Tarik Andrieu) e N.O.S. (Nabil Andrieu) sunt fìgios de René Andrieu, un'ativista pieds noirs de orìgine algerina e còssa. Tarik est nàschidu in su 1986 e Nabil in su 1989. Is duos sunt pesados chena sa presèntzia de sa mama, chi fiat de orìgine algerina.

## Discografia

* 2015 - *Que La Famille*
* 2015 - *Le Monde Chico*
* 2016 - *Dans La Légende*
* 2019 - *Deux Frères*

## Riferimentos
Eterosessualidade

S**'eterosessualidade** est s'atraida romàntica, atraida sessuale o cumportamentu sessuale intre persones de sessu diferente. In calidade de orientamentu sessuale, s'eterosessualidade est unu modellu de dura de relatziones emotivas o eròticas cun indivìduos de su sessu opostu. Si referit fintzas a su sentidu de identidade de una persone fundadu supra custas atraidas, sa pertenèntzia in una comunidade e cumportamentos relatzionados de persones chi cumpartzint custas atraidas. S'eterosessualidade si caraterizat pro unu cumportamentu «esclusivamente eterosessuale» segundu s'iscala de Kinsey e, paris a sa bisessualidade e s'omosessualidade, est una de is tres categorias printzipales de s'orientamentu sessuale a intro de su contìnuu eterosessuale-omosessuale. Is trèmenes eterosessuale o eterosessualidade s'aplicant pro s'in prus a sos èsseres umanos, ma sa conduta eterosessuale s'osservat in totu is mammìferos e in àteros animales chi manifestant unu dismorfismu sessuale marcadu e una diferentziatzione sessuale dislindada.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Gay

Su faeddu **gay** (sustantivu o agetivu)​ est una manera de descriere a is persones omosessuales​ masculinas, est a nàrrere, a is òmines chi s'intendent atràidos sessualmente e emotivamente dae àteros òmines.

Sa diferèntzia printzipale intre is denumenatziones òmine omosessuale e gay (chi fintzas a is annos 1970 cheriat nàrrere petzi ‘alligru’ o ‘ispassiadu’ in inglesu) est chi custu ùrtimu est unu trèmene positivu, importadu dae s'inglesu e isceberadu originiariamente dae sa comunidade gay de San Francisco (Califòrnia, Istados Unidos) pro si refèrrere a sese matessi. Omosessuale est unu neologismu, chi in orìgine in inglesu teniat connotatziones negativas relatadas cun una patologia, maladia o nèsiga.​ Fiat istadu coniadu in su 1869 dae s'iscritore austrìacu Karl-Maria Kertbeny e afirmadu prus tardu dae su psichiatra tedescu Krafft-Ebing.

Generalemente sa paràula *gay* si referit a su gènere masculinu (duncas, non s'àplicat a is fèminas, a chi si narat lèsbicas, o a is transessuales). Su trasformismu, su travestismu e sa transessualidade sunt fenòmenos indipendentes (intre issos e issos aici comente cun is gays), chi podent èssere relatzionados o nono; pro esempru, un'òmine transessuale podet èssere tantis gay, o puru unu òmine eterosessuale podet èssere transformista. 

Fatu·fatu gay est usadu fintzas pro designare o calificare a una persone omosessuale de gènere femininu; pro evitare confusiones est costùmene megius chistionare de «gays e lèsbicas», mancari segundu unas cantas interpretatziones custa espressione est subrabbundante.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Asessualidade

S**'asessualidade**, a bortas narada *no-sessualidade*, in su sensu suo prus ampru, est sa farta de atraida sessuale cara a àteros èsseres o sa farta de interèssiu pro su sessu. Puru si podet cunsiderare comente una farta de orientamentu sessuale. Un'istùdiu comunemente tzitadu, publicadu in su 2004, carculaiat s'esistèntzia de asessualidade in unu 1% de sa populatzione. S'asessualidade est diferente de s'astinèntzia e de sa castidade, chi sunt temas de conduta e in generale motivados dae fatores comente is creèntzias personales o religiosas de un'indivìduu; s'orientamentu sessuale, a diferèntzia de su cumportamentu sessuale, est cunsideradu cundizione a dura.  Calincuna persone asessuale tenet difatis atividade sessuale; mancari non tèngiat disìgiu de sessu nen atraida sessuale, pro more de resones diversas, comente pro esempru pro su disìgiu o s'abbisòngiu de acuntentare sa pariga sua, o pro su disìgiu de tènnere fìgios.

Isceti pagu tempus a imoe s'asessualidade at comintzadu a èssere atzetada in calidade de orientamentu sessuale ulteriore, e che a unu campu de chirca sientìfica, e s'est comintzadu a creare unu corpus creschende de chirca de prospetivas tantis sotziològicas comente psicològicas. Mentras chi carchi chircadore afirmat chi s'asessualidade est un'orientamentu sessuale, àteros sunt in disacòrdiu. In is ùrtimos tempos si sunt comintzados a formare comunidades vàrias de asessuales, gràtzias a sa cumparitzione de Internet e de is retzas sotziales. Sa prus connota de custas comunidades est istada sa giamada *Asexual Visibility and Education Network* (AVEN), fundada in su 2001.
## Riferimentos


## Àteros progetos
Lesbismu

**Lesbismu** est su trèmene impreadu pro fàghere relatu a s'omosessualidade feminile, est a nàrrere, is fèminas chi isperimentant amore romànticu o atraida sessuale pro àteras fèminas. Sa paràula *lèsbica* derivat dae s'ìsula de Lesbos, in Grètzia. S'utilizat pro fàghere relatu a una fèmina omosessuale chi intendet atraida sessuale, fìsica, emotiva e sentimentosa petzi cara a is fèminas.

A sa fine de su sèculu XIX is sessuòlogos aiant publicadu is osservatziones issoro subra su disìgiu e sa conduta cara a persones de su matessi sessu e aiant distìnghidu a is lèsbicas in sa cultura otzidentale che a un'entidade a parte. Dae tando is istòricos ant torradu a esaminare is relatziones intre is fèminas e chistionant de ite est su chi faghet chi una fèmina o una relatzione si potzant calificare de lèsbicas. Su resurtadu de custa dibata at introdùidu tres cumponentes in s'ora de identificare a is lèsbicas: conduta sessuale, disìgiu sessuale e identidade sessuale.

Sa sessualidade de is fèminas durante s'istòria est istada pro s'in prus pesada subra is rolos de gènere, is cales ant limitadu su reconnoschimentu de su lesbismu comente possibilidade o espressione bàlida de sessualidade. Is primos sessuòlogos aiant basadu is caraterizatziones issoro de is lèsbicas subra is creèntzias issoro chi is fèminas chi disafiaiant is rolos de gènere definidos istrintamente fiant mentalmente malàidas. Dae tando, lèsbicas medas ant respostu a custu cunsideru che a marginadas immorales pro mèdiu de sa fraigadura de una subcultura fundada subra sa rebellia contra de is rolos de gènere. Su lesbismu est istadu a bortas de moda durante s'istòria, cosa chi influèntziat sa manera comente is lèsbicas sunt cunsideradas dae sos àteros, e comente si cunsìderant a issas etotu. Carchi fèmina chi ponet in atu condutas omosessuales podet refudare s'identidade lèsbica pro cumpletu, e refudare de si definire lèsbicas o bisessuales.

Is maneras diferentes comente is lèsbicas sunt istadas rapresentadas in is mèdios de comunicatzione sugerit ca sa sotziedade otzidentale in s'imparis s'est intèndida in paris tempus intrigada e minetzada dae is fèminas chi disafiant is ruolos de gènere femininos, e ammajada e ispantada dae is relatziones romànticas intre fèminas. Sende gasi, is fèminas chi adotant s'identidade lèsbica cumpartzint esperièntzias chi cunformant unu panorama simbigiante a su de s'identidade ètnica: in calidade de omosessuales, sunt unidas dae sa discriminatzione e su refudu potentziale de chi sufrint a banda de is famìlias issoro, amighèntzias e àteros. In calidade de fèminas, tenent pensamentos diferentes a is de sos òmines. Is cunditziones polìticas e sas atitudines sotziales puru sighint a tcostituire unu impeigu pro sa formatzione de relatziones e famìlias lèsbicas.

## Àteros progetos
Pansessualidade

Sa pansessualidade est s'atraida sessuale, romàntica o/e emotiva cara a persones chentza distìnghere intre sessu suo o identidade de gènere. Is persones pansessuales si podent refèrrere a issos che a tzurpos de gènere, afirmende ca su gènere e su sessu non sunt fatores determinantes in s'atraida romàntica o sessuale cara a àteros.

Sa pansessualidade podet èssere cunsiderada un'orientamentu sessuale definidu o comente branca de sa bisessualidade, pro inditare un'identidade sessuale alternativa. SIgomente ca is persones de custu grupu sunt abertas a relatziones cun persones chi no identìficant in manera aici istrinta òmines o fèminas, e duncas sa pansessualidade refudat su binarismu de gènere,  su trèmene est cunsideradu dae calicunu inclusivut chi non bisessuale. Su gradu comente su trèmene *bisessuale* est inclusivu cumparadu cun su trèmene *pansessuale* est cuntierradu a intro de sa comunidade LGBT, mescamente dae sa comunidade bisessuale.
## Riferimentos

## Àteros progetos
David Guetta

**Pierre David Guetta** (Parigi, 7 de santandria 1967) est unu DJ e produtore musicale eletrònica frantzesu.

## Discografia
### Àlbumes
* 2002 - *Just a Little More Love*
* 2004 - *Guetta Blaster*
* 2007 - *Pop Life*
* 2009 - *One Love*
* 2011 - *Nothing but the Beat*
* 2014 - *Listen*
* 2018 - *7*
The Doors

**The Doors** fiat una banda istadunidensa de rock chi si fiat formada in Los Angeles in su 1965. Sa banda fiat cumposta dae Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger e John Densmore.

## Discografia

### Stùdiu
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting For The Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)

## Ligàmenes esternos
* *[http://www.thedoors.com/ The Doors]*, *situ ufitziale*
Ìsulas Marchesas

Is **ìsulas Marchesas** (in frantzesu, *Îles Marquises*; in marchesanu, *Henua enana* o *Fenua enata*) sunt unu artzipèlagu in sa Polinèsia Frantzesa. Ant retzidu su nùmene de s'ispagnolu Álvaro de Mendaña chi ddas aiat invàdidas in su 1595, dende·ddi nùmene de «Islas Marquesas de Mendoza» in onore de su tando visurrei ispagnolu de Perù, García Hurtado de Mendoza y Manríquez, marchesu de Cañete.
Is ìsulas sunt s'artzipèlagu prus mannu de totu is chi formant sa Polinèsia Frantzesa, cun unos 997 km² e unos 9.346 bividores. S'agatant postas intre 700 e 1000 chilòmetros a sud de s'ecuadore e a unos 1800 chilòmetros a su nord-est de Tahiti. Is ìsulas chi cunponent s'artzipèlagu sunt partzidas in duos grupos: su de su norte, cun is chi istant a giru de sa ìsula de Nuku Hiva chi incluit Ua Pou e Ua Huka; e su grupu meridionale de Tahuata, Moho Tani y Fatu Hiva, chi inghìriant s'ìsula printzipale de Hiva’Oa. Si creet ca is bividores de s'ìsula de Pasca fiant aproliados dae is Marchesas.

Is ìsulas marchesas ant ispiradu a Herman Melville, is cales esperièntzias in ie sunt istadas sa base de is dromanzos Typee e Omoo. In is ìsulas Marchesas teniat residèntzia s'artista frantzesu Paul Gauguin. 
## Àteros progetos
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** est unu personàgiu imaginàriu, protagonista de sa sèrie animada omònima.

Dd'at creau e disenniau su vinnetista e biòlogu marinu Stephen Hillenburg apustis de sa scantzelladura de *Rocko's Modern Life* in su 1996. Hillenburg boliat creai una sèrie asuba de una spòngia super-otimista chi infadessit a is àterus pessonàgius. Su nòmini "SpongeBob" benit de "Bob the Sponge", pessonàgiu de sa vigneta *The Intertidal Zone* chi iat disenniau me is annus Otanta mentris imparàt biologia marina a is bisitadoris de s'Ocean Institute. SpongeBob est una spòngia de mari ingènua e strambeca chi faet s’arrisu de carru furriau, segat is callonis a Squidward e traballat comenti coxineri friidori in sa tzitadi aciuvada imaginària de Bikini Bottom.

## Riferimentus
Eduardo Blasco Ferrer

At traballau in s'Universidadi de Casteddu innui est stètiu diretori de su master universitàriu *Approcci interdisciplinari nella didattica del sardo* della facoltà di Scienze della Formazione.

## Biografia
S'est laureau in su 1981 in linguìstica romanza in s'Universidadi de Erlangen e at otentu unu dotorau de circa in sa pròpiu matèria cun Heinrich Kuen. Est intrau in s'Universidadi de Casteddu comenti letori de catalanu in sa facultadi de Magistero.

Est stètiu apustis mastru me is universidadis de Tàtari, Bonn, Firenze, Mònacu de Baviera; de su 1993 est torrau a Casteddu, in comintzu comenti mastru de stòria de sa lìngua italiana, e de su 1996 comenti a mastru de linguìstica sarda.

S'est ocupau pruschetotu de stùdiu e didàtica de sa lìngua sarda, ma s'est dedicau finsas a su catalanu, spanniolu, ladinu e italianu.

At fatu parti de sa comissioni chi at elaborau sa proposta de sa Limba Sarda Unificada, ma apustis at apojau s'idea de una dòpia norma scrita po su sardu.

## Òperas

* *Grammatica storica del catalano e dei suoi dialetti con speciale riguardo all'algherese.* Tübingen: G. Narr, c1984.
* *La lingua sarda contemporanea: grammatica del logudorese e del campidanese: norma e varietá dell'uso: sintesi storica*. Casteddu: Della Torre, c1986.
* *Storia linguistica della Sardegna.* Tübingen: Niemeyer, 1984.
* *Le parlate dell'alta Ogliastra: analisi dialettologica: saggio di storia linguistica e culturale.* Casteddu: Edizioni Della Torre, 1988.
* *Ello, ellus: grammatica sarda.* Nùgoro: Poliedro, c1994.
* *La lingua nel tempo: variazione e cambiamento in latino, italiano e sardo.* Casteddu: CUEC, 1995.
* *Breve corso di linguistica italiana: con facsimili, edizione e commento d'un testo quattrocentesco ad uso di seminari ed esercitazioni.* Casteddu: CUEC, 1996.
* *Pro domo: grammatica essenziale della lingua sarda.* Casteddu: Condaghes, 1998.
* *Italiano e tedesco: un confronto linguistico*. Torinu: Paravia scriptorium, c1999.
* *Italiano, sardo e lingue moderne a scuola.* Milanu: F. Angeli, 2003.
* *Storia della lingua sarda.* Casteddu: CUEC, 2009.
* *Paleosardo. Le radici linguistiche della Sardegna neolitica.* Berlinu: De Gruyter, 2010. ISBN 978-3-11-023560-9

## Riferimentus
Roberto Bolognesi

**Roberto Bolognesi** (Biddamassàrgia, 1952) est unu linguista, fonòlogu e iscritore sardu.

## Biografia
A pustis de àere traballadu comente operaju finas a 40 annos, in su 1992 s'est laureadu in Limba e Literadura italiana in s'Universidade de Amsterdam, e in su 1998 at otènnidu su PhD in Teoria de sa Limba (Fonologia).

In su 1993 su NWO, su Cussìgiu de sas Chircas Olandesu, l'at mutidu pro fàghere una chirca in subra de sa fonologia  de su sardu meridionale, chi ant publicadu cun su nùmene *The Phonology of Campidanian Sardinian*. A pustis de àere pigadu su PhD, at traballadu in antis comente post-doc e a pustis comente professore de linguìstica italiana in s'Universidade de Groningen. Pro medas annos est istadu chircadore assotziadu in s'Universidade de Amsterdam, e a pustis at insegnadu latinu in unu litzeu olandesu.

At publicadu e curadu istùdios iscientìficos medas in subra de sa limba sarda, siat pro su chi pertocat a sas chistiones fonològicas e linguìsticas ebbia (impreende, a esèmpiu, sa linguìstica computatzionale pro analizare sas diferèntzias intre sas variantes dialetales sardas e intre cussas e sa norma LSC) siat pro su chi pertocat a sa relatzione intre sa limba sarda e sas identidades de sos sardos. In prus, at fintzas curadu sa bortadura in italianu de *Sardinian Syntax* de Michael A. Jones.

In su 2001 at pigadu parte a sa prima cummissiones de espertos pro sa creatzione de una norma unitària pro sa limba sarda, chi at batidu a sa creatzione de sa Limba Sarda Unificada, paris a Eduardo Blasco Ferrer, Diegu Corràine, Ignazio Delogu, Antonietta Dettori, Giulio Paulis, Massimo Pittau, Antoninu Rubattu, Lenardu Sole, Heinz Jürgen Wolf, e Matteo Porru, e in su 2006 a sa de duas cummissione, chi at aprovadu sa Limba Sarda Comuna, paris a Giulio Angioni, Manlio Brigaglia, Michel Contini, Diegu Corràine, Giovanni Lupinu, Anna Oppo, Giulio Paulis, Maria Teresa Pinna Catte e Mario Puddu. De sa LSC at curadu fintzas s'istùdiu fonològicu de su 2007, publicadu in su 2013 dae sa domo editora Grafica del Parteolla, e in su 2014 at publicadu una proposta de emendamentu de sa norma, ideadu cun sa punna de permìtere a totu is sardos de lèghere sa norma segundu sa pronùntzia issoro, impreende unas cantas règulas simpres de letura.

In su 2015 at publicadu su primu romanzu suo, *Tutto e niente*, cun sa domo editora Condaghes.

## Òperas

### Sàgios

#### Comente autore
* 
* 
* 
*
*

#### Comente curadore

* 
* 
* 

#### Comente tradutore

* 

### Romanzos

* 

*

## Riferimentos
Pierre Niney

**Pierre Niney** (13 de martzu 1989, Boulogne-Billancourt, Senna Arta) est un'atore frantzesu.

## Àteros progetos

## Ligàmenes esternos
Anna Oppo

**Anna Oppo** (Aristanis, 1937 - 2018) fiat una sotziòloga e professora de Universidade sarda.

## Biografia
Est nàschida in Aristanis in su 1937. A pustis de àere istudiadu in su litzeu De Castro de sa pròpiu tzitade s'est laureada in Sièntzias Polìticas in s'Universidade de Casteddu e at sighidu a istudiare in Bologna e in Califòrnia, in ue at pigadu su dotoradu. Tres annos a pustis de su dotoradu, at traballadu comente chircadora  in s'Istitutu Carlo Cattaneo de Bologna e comente professora de Sotziologia me is Universidades de Bologna, Urbino e Casteddu.

In s'incumentzu de sa carrera sua de sotziòloga s'est ocupada de problemas clàssicos comente s'organizatzione e su rolu de is partidos polìticos in regìmenes diferentes. A pustis, gràtzias fintzas a s'interessu suo pro su movimentu feminista, s'est ocupada de s'istùdiu de su funtzionamentu de is istruturas de gènere in àmbitos de famìlia, traballu e polìticu, cun atentu ispetziale a sa realidade sarda.

At donadu unu contributu a sa linguìstica sarda puru, pighende fintzas parte a sa commissione chi at formuladu sa proposta de Limba Sarda Comuna e cuncordadu sa chirca sòtziu-linguìstica a pitzus de is limbas faeddadas dae is sardos. Issa etotu at istèrridu sa relata finale, cun tìtulu *Le Lingue dei Sardi - Una ricerca sociolinguistica*.

A pustis de sa morte sua, acontèssida in su 2018, sa famìlia at donadu is libros suos, prus de duamìgia tìtulos, a sa Biblioteca Comunale de Aristanis.

## Òperas

#### Comente autora
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

#### Comente tradutora

*
*
* 
* 
*
* 
*

## Riferimentos
Deretos de sa fèmina

Is **deretos de sa fèmina** faghent relatu a sa distintzione de is deretos chi si reconnoschent a is fèminas e pipias in sotziedades diferentes de su praneta. Mentras chi in unos cantos logos custos deretos sunt istitutzionalizados o apoderados dae leges, costùmenes locales e su cumportamentu sotziale, in unos àteros non si realizat su matessi cuntratu, arribbende a sa reprimidura, disconnòschimentu o pro fintzas dennegu in contraposidura cun is deretos ammìtidos pro sos òmines e pipios.

Is temas chi prus a s'ispissu s'assòtziant cun su cuntzetu de deretos de sa fèmina sunt – intre àteros – is chi sighent: deretu a s'integridade, a su controllu de su corpus pròpiu, deretu a su sufràgiu, deretu a ocupare carrigas pùblicas, deretu a su traballu, deretu a una pagamenta giusta e egualitària, deretu a possèdere propiedades, deretu a s'educatzione, deretu a serbire in s'esèrtzitu, deretu a firmare cuntratos legales, e deretos matrimoniales e parentales.

Sa pretesa pro is fèminas de sos deretos tziviles, de sa cunditzione econòmica feminina e de is deretos polìticos (sufràgiu femininu) comente fintzas de unu megioru de sa cunditzione feminina costituint sa base de su feminismu partende dae su sèculu XIX a traessu de sa prima undada feminista e chi s'est isvilupada in su cursu de su sèculu XX

## Istùdiu subra sa situatzione atuale pro paisu (2011)

Su 26 de cabudanni de su 2011 sa rivista Newsweek​ aiat publicadu un'istùdiu subra is deretos e sa calidade de sa vida de is fèminas in paisos vàrios de su mundu. Is fatores chi si fiant tentos in contu fiant istados sa situatzione legale, salude e cunditziones sanitàrias, educatzione, sèberos econòmicos e pòdere polìticu. Sa classìfica si fiat fata cun istatìsticas e critèrios uniformes.​ Segundu custu istùdiu, is mègius e peus paisos pro èssere fèmina fiant is chi sighent:

## Riferimentos


## Artìculos in ligòngiu

* Feminismu

## Àteros progetos
Michel Contini

**Michel Contini** (Casteddu, 1937) est unu linguista, chircadore e acadèmicu sardu.

## Biografia
Nàschidu in Casteddu, at fatu sas iscolas elementares in Aristanis, sas mèdias in Casteddu, e at pigadu sa maturidade iscientìfica in Tàtari.

Dae su 1958 at incumintzadu a istare in Grenoble, in Frantza, in ue in su 1964 s'est laureadu in Limbas, e in su 1965 at pigadu sa tzitadinàntzia frantzesa.

A pustis de sa làurea at incumintzadu a publicare sos primos istùdios in subra de sa limba sarda, durante su perìodu de dotoradu suo. Su primu, publicadu pro su dotoradu de tres tziclos, fiat un'istùdiu fonèticu e fonològicu de su dialetu de Nughedu Santu Nigola, e a pustis at fatu medas àteras chircas durante sos tres annos de traballu (1967-1970) comente chircadore in su C.N.R.S. (su Tzentru natzionale de chirca iscientìfica frantzesu), istudiende paris a su sardu fintzas su frantzesu e s'italianu.

Pro chi pertocat a su sardu, sos istùdios suos sunt arribadas a analizare sas variantes de 214 biddas sardas, e gràtzias a custu traballu at otènnidu su Dotoradu de Istadu (Istrasburgu, 1983) cun sa tesi *Etude de geographie phonetique et de phonetique instrumentale du sarde*, publicada in su 1987 cun s'editore Edizioni dell'Orso.

A pustis, est divènnidu professore ordinàriu de Geolinguìstica e de Fonètica e Diretore de su Tzentru de dialetologia de s'Universidade Stendhal de Grenoble, e fintzas diretore de su progetu europeu de s'Atlante Linguìsticu Romanzu de s'Istitutu Poligràficu e Zeca de s'Istadu de Roma, progetu collaborativu de 85 universidades e de 31 chircadores de totu sos istados de limba romanza.

In su 2006 at fatu parte de sa commissione pro sa creatzione de sa Limba Sarda Comuna, paris a Giulio Angioni, Roberto Bolognesi, Manlio Brigaglia, Diegu Corràine, Giovanni Lupinu, Anna Oppo, Giulio Paulis, Maria Teresa Pinna Catte e Mario Puddu, e dae tando s'est semper dichiaradu in favore de s'impreu suo, cunsiderende  s'impreu de una norma ùnica che a una cosa netzessària. In su 2011 at incumintzadu a traballare in s'ALiMuS, Atlante Linguìsticu Multimediale de sa Sardigna, traballu chi però s'est firmadu in su 2014.

A pustis de su pensionamentu suo, at sighidu a traballare a su *Atlas Linguistique Roman* (ALIR) e a su *Atlas Linguarum Europae* (ALE) de s'UNESCO*.*

## Publicatziones
Sa lista de publicatziones de Michel Contini est manna meda, ma custa est una lista partziale de unas cantas de cussas:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Riferimentos
Bàsciu elètricu

Su **bàsciu elètricu** (fintzas **ghitarra bàsciu** o **bàsciu** sceti) est unu strumentu a cordas.

Nascit de sa necessidadi de produsi sonus rìtmicos bàscius cun unu trastu prus cumpatu, prus baratu, prus fàcile de fraigai e carrai de su contrabàsciu, chi fiat su strumentu incarrigau de custa faina me is annus 40 e 50. Po custu, su bàsciu iat pigau una forma chi asimbillat bastanti a sa de sa ghitarra. Parit difatis una ghitarra elètrica, ma cun unu corpus prus mannu, mànigu prus longu e de sòlitu cuàturu o cincu cordas. Comenti sa ghitarra elètrica, e a s'imbessi de su bàsciu acùsticu, su bàsciu elètricu bolit collegau a un'amplificadori po s'intendi su sonu.

Po evitai un'impreu esagerau de lìnias in prus asuba de su pentagrama, su bàsciu elètricu - comenti su contrabàsciu - sonat un'otava prus bàscia de is notas arrapresentadas in sa notatzioni musicali.

De is annus '50, su bàsciu elètricu at pigau sèmpiri de prus su logu de su contrabàsciu in sa mùsica populari comenti strumentu de sa setzioni rìtmica chi manigiat is lìnias de bàsciu. 

Su bàsciu elètricu s'impreat comenti acumpangiamentu o strumentu solista in agiumai dònnia stili de mùsica populari in su mundu, comenti blues, flamencu, jazz, pop, punk, reggae e rock.

## Riferimentus
Have a Nice Life

**Have a Nice Life** est unu duetu musicale istadunidensu originàriu de su Connecticut formadu in su 2003 e cumpostu dae Dan Barret e Tim Macuga. S'istile issoro contat influèntzias chi cursant vàrios àmbitos de su rock alternativu, is prus de importu sunt: rock goticu, shoegaze, post rock, rock indùstriali.

## Carrera
S'album de printzìpiu est su dòpiu *Deathconsciousness*, essidu pro s'eticheta de su grupu *Enemies List*, concept album subra de sa figura de Antiochus. Publicadu in su 2008 a pustis de chimbe annos de traballu, est cunsideradu dae medas intre de is discos prus innovadores essidos a sa fine de is annos duamìgia in s'àmbitu de su rock isperimentale.

In su 2009 est publicadu *Voids*, album chi cuntenet inèditos in biu. In su 2010 est publicadu in sa retza *Time of Land*, EP chi cuntenet bator inèditos. Su 4 freàrgiu de su 2014 essit *The Unnatural World*, segundu album de sa banda, coprodutzione intre s'eticheta *The Flenser* e s'eticheta autogestida dae su grupu *Enemies List*. In su *2019* essit *Sea of worry*, su de tres LP de sa banda.

## Discografia

### Album studio

* 2008 - *[[Deathconsciousness]]*
* 2014 - *[[The Unnatural World]]*
* 2019 - Sea of Worry

### Compilation

* 2009 - *[[Voids]]*

### EP

* 2010 - *[[Time of Land]]*

## Riferimentos


## Àteros progetos
Polisessualidade

Cun su trèmene **polisessualidade** si definit s'atraida romàntica, s'atraida sessuale o sa conduta sessuale  conca a prus de unu gènere, ma no in manera netzessària conca a totus issos, in sa matessi manera o cun sa matessi intensidade.

Sa polisessualidade e sa pansessualidade sunt fatu·fatu confùndidas pare·pare. De fatu sa pansessualidade incorporat s'atraida cun indipendèntzia dae su gènere, mentras chi sa polisessualidade ddu faghet conca a unu grupu variàbile determinadu. Est a nàrrere, ambas is sessualidades si cuntzentrant in sa pluralidade de su gènere umanu, ma mentras chi sa polisessualidade ddu faghet petzi conca a calincunu gènere, sa pansessualidade ddu faghet conca a totus o indipendentemente dae issos.

## Riferimentos
Bàsciu acùsticu

Su **bàsciu acùsticu** est unu strumentu musicali acùsticu prètzisu a sa ghitarra, cun piessìnnius chi ddu faint asimbillai fintzas a su contrabàsciu (registru e funtzioni de acumpangiamentu) e cun sa pròpiu estensioni; tenit de sòlitu cuàturu cordas (de sa prus bàscia a sa prus arta: mi, sa, re, sol); nd'esistint fintzas versionis cun cincu cordas (si, mi, sa, re, sol). Sa versioni de ses cordas est prus impreada in su bàsciu elètricu.

Su sonu, comenti narat su nòmini, est *bàsciu* e s'impreat pruschetotu in sa setzioni rìtmica. Su trastu est sonadu spitzulendi is cordas cun inditziali e didu de mesu de sa manu dereta in sa tènnica a duus didus; inditziali, didu de mesu e didu de s'aneddu in sa tènnica a tres didus. Un'àtera tènnica chi ddu fait asimbillai de prus a una chiterra est s'impreu de una pinna. Podit essi amplificau po mèdiu de pick up o micròfonu po is cuntzertus.

Su bàsciu est de sòlitu monofònicu: is notas sunt sonadas a solas, mentris is acòrdius funt sonaus pagu.

## Bibliografia

* Tom Evans,*Guitars: From the Renaissance to Rock|* Facts On File, 1977, ISBN 0-87196-636-0
Acòrdiu de Schengen

S**'Acòrdiu** o **Tratadu de Schengen** (fintzas **Acòrdios**) est unu tratadu internatzionale pro su cale paisos vàrios de s'Europa ant suprìmidu is controllos a is fronteras interiores (intre isso e issos) e ddos ant tramudados a is fronteras forànias (cun paisos tretzos). S'acòrdiu, firmadu in sa localidade lussemburghesa de Schengen in su 1985 e in vigore dae su 1995, istabilit unu logu comunu — naradu *[[ispàtziu de Schengen]]* — in ue podent tzirculare liberamente totu is persones chi siant intradas in regularmente dae una frontera forània o residat in unu de is paisos chi àplicant su Cumbèniu.

S'Acòrdiu fiat istadu integradu in is tratados de s'Unione Europea cun sa riforma de su deretu primàriu in sa Cunferèntzia Interguvernativa de su 1996 e chi fiat artziadu a punta cun su Tratadu de Amsterdam. Dae tando, sighet galu bàlidu e est una parte sustantziale de sa natura de s'Unione Europea comente progetu polìticu.

In totale, is paisos chi faghent parte de s'ispàtziu de Schengen sunt 26:​ Germània, Àustria, Bèlgiu, Danimarca, Estònia, Finlàndia, Frantza, Grètzia, Islanda, Islovàchia, Islovènia, Ispagna, Isvètzia, Isvìtzera, Itàlia, Letònia, Liechtenstein, Lituània, Lussemburgu, Malta, Norvègia, Paisos Bàscios, Polònia, Portugallu, Repùblica Ceca e Ungheria.

Esistent paisos chi partenent in s'Acòrdiu de Schengen ma chi tenent etzetziones in s'aplicatzione de carchi puntu de s'acordu e no partenent a s'ispàtziu de Schengen. Pro esempru, su Regnu Unidu e s'Irlanda non faghent parte de s'ispàtziu de Schengen ma partètzipant a sa cooperatzione de sa politzia e giustìtzia e a sa luta contra de su tràficu de drogas. Àteros, comente Bulgaria, Romania e Tzipru, galu no apartenent a s'ispàtziu de Schengen ca non acumprint is rechisitos de seguresa istabilidos, mancari àteras partes de s'acòrdiu ddas àplicant. Islanda, Liechtenstein, Norvègia e Isvìtzera, chi non sunt membros UE, ant patuadu un'acòrdiu pro fàghere parte de sa zona Schengen.​ Sa Croàtzia, ùrtimu istadu a s'unire a s'UE, s'at a integrare in s'acòrdiu probabilmente in su 2024.

## Riferimentos
Gherras napoleònicas

Is **gherras napoleònicas** sunt istadas una nera de cunflitos bèllicos chi ant tentu logu durante su tempus cando s'imperadore Napoleone I Bonaparte at guvernadu subra sa Frantza, e chi bidiant su Primu Impèriu Frantzesu contrapostu a is coalitziones de àteros vàrios istados europeos. Fiant istadas in parte un'isterridura de is cunflitos chi fiant isciopados pro neghe de sa Rivolutzione Frantzesa e aiant sighidu, intzulladas e gràtzias a su finantziamentu de su Regnu Unidu de Britànnia Manna e Irlanda, durante totu su Primu Impèriu frantzesu. No esistet cunsensu subra su momentu giustu in su cale aiant comintzadu custas gherras. Uno cantos cunsìderant chi fiant comintzadas cando Napoleone aiat otentu su podere in Frantza, in su mese de onniasanti de su 1799. Àteras versiones sìtuant su perìodu bèllicu intre su 1799 e su 1802 in su cuntestu de is gherras rivolutzionàrias frantzesas e cunsìderant s'iscontzu de sa paghe e sa declaratzione de gherra de su Regnu Unidu a sa Frantza in 1803, chi fiat sighida a su perìodu de paghe curtzu de su Tratadu de Amiens in su 1802 a puntude inghitzu de is gai naradas gherras napoleònicas. Is gherras napoleònicas fiant acabadas su 20 de onniasanti de su 1815 a pustis de sa derrota finale de Napoleone in sa batalla de Waterloo e su Segundu Tratadu de Parigi de 1815. In s'imparis, su perìodu agiomai sighidu de gherras intre su 20 de abrile de su 1792 e su 20 de onniasanti de su 1815 est numenadu cun fatu·fatu Gherra Manna Frantzesa. Is gherras napoleònicas ant provocadu tzirca unu millione e mesu de mortos intre is tziviles e ultres tres milliones intre is cumbatentes rutos.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Nùgoro/logudoresu

**Nùgoro** est sa sea de sa Provìntzia de Nùgoro e est su tzentru prus mannu de sa Barbàgia de Nùgoro, in sa Sardigna. 

Posta a sos pedes de su Monte Ortobene, in unu tacu de granitu a unos 600 m.s.m., Nùgoro est crèschida comente tzentru aministrativu a cumintzare dae sa segunda metade de s'800.

Inoghe sunt nàschidos Grazia Deledda, iscritora, binchidora de su prèmiu Nobel pro sa Literatura in su 1926, Salvatore Satta, autore de "Il Giorno del Giudizio" e Francesco Ciusa iscultore c'ha fattu s'opera "La madre dell'ucciso" fentomada bene puru a sa "Biennale di Venezia". 

## Archeologia
Sas primas evidèntzias de sa presèntzia de òmines in Nùgoro sunt de su II millenniu a.C., sun sos restos de una biddichedda chi s'agatat a curtzu a su nuraghe Tanca Manna.
In su Monte Orthobene in sos tretos de "Sedda Ortai" b'at tratzas de fortificatziones chi si pensat siant de s'edade 'e su Ramine.
De s'edade nuràgica bi sunt medas nuraghes (a su mancu trinta) chi istant a supra de sos montes de sa tzitade.

## Pessones de ammentare
* Paschedda Zau, popolana, at ghiadu su motu de su Connottu
* Frantziscu Ciusa, iscultore
* Gràssia Deledda, iscritora e finas binchidora de su Premiu Nobel pro sa Literadura in su 1926
* Bustiànu Satta, poete
* Antoni Ballero, pintore
* Bobore Satta, giurista e iscritore
* Jubanne Ciusa Romagna, pintore
* Maria Giacobbe, iscritora
* Franco Oppo, musicista cumponidore 
* Baìnzu Mùrja, sassofonista jazz, cantante

## Agganzos de fora
*Zassu ufitziale
Torsten Haß

**Torsten Haß** (pseudònimu: **Kim Godal**; Neumünster, Schleswig-Holstein, 21 de santandria 1970) est unu iscritore e poete tedescu.
## Òperas
### Sàgios
* *Bibliotheken für Dummies* (2019); con Detlev-Schneider-Suderland
* *Arbeitgebermarke Bibliothek mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Vahīṅ dekhiye : Festschrift für Hellmut Vogeler* (1996); editor
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche Bibliotheken * (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)* (2020); con Maximilian Spannbrucker
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)
### Narrativa
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
### Drammaturgia
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)
### Poesia
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann]] torkelt nicht minder : Winter- und Weihnachtsgedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : Liebesgedichte und andere* (2020)
## Riferimentos

## Ligàmenes esternos
* KVK (Germania, Àustria, Isvìtzera, WorldCat): Resurtados de sa chirca Torsten Haß
* KVK (Germania, Àustria, Isvìtzera, WorldCat): Resurtados de sa chirca Kim Godal
Måneskin

**Måneskin** (nùmene danesu traduidu literalmente: "*Craru de luna*") sunt unu grupu musicale rock italianu formadu in Roma, in su 2016.

## Discografia
### Àlbumes
* 2018 - *Il ballo della vita*
* 2021 - *Teatro d'ira: Vol. I*
* 2023 - *Rush!*

### Extended plays
* 2017 - *Chosen*

## Referèntzias
Patrimòniu

**Patrimòniu** (in frantzesu e italianu: *Patrimonio*; in còssu: *Patrimoniu*) est una comuna frantzesa in su dipartimentu de s'Arta Còssiga, in sa regione de sa Còssiga.