open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Làcanas

**Làcanas  - Rivista Bilingue delle Identità** est una rivista sarda, publicada in limba sarda e in italianu.

## Istòria
Fundada dae Pàule Pillonca in su 2003, la pùblicat sa domo editora Domus de Janas, cun sede in Sestu. Essit cada duos meses, e s'òcupat de temas ligados a sa Sardigna de oe e a sa cultura sua, in sos medas aspetos suos: sa crònaca, sas traditziones, sas prendas de sa cultura traditzionale e populare, s’ambiente, sas festas làicas e religiosas, su teatru e sa poesia. Pro lu fàghere pùblicat artìculos fatos dae autores medas, in sardu e italianu, paris a contos, poesias, paristòrias, trascritziones de garas a bolu, fumetos, retzetas e àteru.

In su mese de nadale de su 2011 est nàschida fintzas Làcanas.it, una versione digitale de sa rivista cun su giornalista Màuru Mura comente diretore, e in su 2021 a custas duas publicatziones s'est annanta fintzas LàcanasTV, una WebTV direta semper dae Màuru Mura e dedicada a sos matessi argumentos sighidos dae Làcanas.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* 
* 
*
Non tzitadinos (Letònia)

Is **non tzitadinos de Letònia** sunt cussas persones chi, mancari tenende de unu passaportu lètone, chi non tenent deretu a sa tzitadinàntzia lètone. Cunforme a sa lege, petzi sunt lètones de prenu deretu is bividores de Letònia chi ddu fiant su 17 de làmpadas de su 1940, is de iscratza dereta issoro e is naturalizados mediante un'esàmene. Pro s'in prus is "non tzitadinos" sunt tzitadinos sovièticos antigos chi fiant arribados a su paisu cando custu fiat parte de su territòriu natzionale de s'Unione Soviètica. Rapresentaiant prus de 290.000 persones (14.1% de sa populatzione) a su 1 de martzu de su 2011.

Segundu sa lege lètone is non tzitadinos non sunt apàtrides, dae chi a is efetos internatzionales sunt rapresentados dae unu passaportu lètone, mancari "pro istràngios". Comente non sunt tzitadinos de prenu deretu, non tenent deretos eletorales e nemmancu unos cantos àteros deretos.​

Pro otènnere sa tzitadinàntzia, is non tzitadinos depent acumprire tzertos rechisitos, comente pro esempru, un'esàmene subra sa legislatzione fundamentale, s'istòria e sa limba lètones. In prus, depent giurare subra sa Costitutzione lètone, gasi comente èssere capatzos de resare su testu de s'innu natzionale lètone.​

Pro esempru, s'ex sìndigu de Riga Nils Ušakovs, de ereu russu, si fiat fatu in tzitadinu naturalizadu de Letònia in su 1999.
## Demografia de sa Letònia

## Riferimentos
Lagu Baikal

Su **lagu Baikal** (in russu: *Озеро Байкал*; Ózero Baikal) est unu lagu de orìgine tetònica, postu in su chirru meridionale de sa Sibèria, in Rùssia, intre s'oblast de Irkutsk in su nord-ovest e sa Repùblica federale de Burjatija in su sud-est, a curtzu de sa tzitade de Irkutsk. Su nùmene derivat de su tàtaru Bai-Kul, «lagu ricu». Est fintzas connota comente s'«Ogru Biaitu de Sibèria» o sa «Perla de Àsia». Est sa segunda prus reserva manna de abba durche de su mundu.

Custu lagu faghet parte de su sistema fluviale Jenisèi-Angarà-lagu Bajkàl-Selengà-Ider, chi tenet una longària de 5539 km e si cunsìderat su de chimbe rios prus longos de su mundu, a pustis de su Riu de sas Amàtzones, su Nilu, Jangtsè e su Mississippi-Missouri.

Est unu de is lagos cun ìnditu de trullore prus bàscios in su mundu. Contenet a inghìriu su 20% de s'abba durche non cungelada de su mundu e cun 1680 m de profundidade est su lagu prus fungudu de su mundu.​ A manu de s'oru orientale de su lagu bivet su pòpulu de is buriatos. Est istadu numenadu Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO in su 1996.6​
## Riferimentos

## Àteros progetos
Tziviltade romana

**Tziviltade Romana**, fintzas **Roma Antiga**, inditat su pòpulu indoeuropeu de s'antighidade chi aiat fundadu s'entidade istatale in sa penìsula italiana cun capitale in Roma, e chi durante is sèculos si fiat ispainada a manna parte de su continente europeu, de s'Oriente Mèdiu e a totu s'Àfrica de su Norte. Sa tzivilitade romana, de orìgine latina, si fiat formada in su sèculu VIII a.C. partende dae s'agrupamentu de pòpulos vàrios de s'Itàlia tzentrale.​ Roma si fiat ispainada a foras de sa penìsula itàlica e, dae su sèculu I fintzas a su sèculu V, aiat dominadu su mundu mediterràneu e s'Europa Otzidentale mediante sa conchista e s'assimilatzione de sas élites locales. Durante custos sèculos, sa tziviltade romana fiat istada una monarchia, una repùblica oligàrchica e a pustis un'impèriu autocràticu. Su domìniu suo aiat lassadu erèntzia linguìstica, giurìdica, artìstica, religiosa e culturale de importu chi diat contribuire a fundu a dare forma a sa tziviltade otzidentale.

S'imàgine de una tzitade in progressu sighidu non currispondet in manera prena cun sa cumplessidade de is fatos. S'istòria sua no est istada una crèschida sighida: su progressu (a ritmos diferentes meda) fiat sighidu dae s'istangiamentu e a bortas fintzas incoidas. Sende gasi, is romanos aiat logradu de isòrvere is dificultades internas nàschidas dae sa conchista suta sa Repùblica trasformende is istitutziones republicanas suas. S'istabilimentu de s'Impèriu aiat marcadu su cumintzu de unu perìodu in ue sa conchista romana fiat arribada a is lìmites de su mundu connotu in cussu tempus.

Partende dae su sèculu III, su mundu romanu aiat sufridu is invasiones mannas de is bàrbaros de su norte de Europa e Àsia. Pro ddi aguantare, s'Impèriu aiat dèpidu criare una istrutura burocràtica e militare noa. Custu perìodu aiat fatu a pare cun s'isparghidura de su cristianèsimu comente religione de istadu e sa partzidura de s'Impèriu in una metade otzidentale e orientale. Paralizada de s'istabilidade interna e de sas invasiones germànicas, sa parte otzidentale de s'Impèriu (chi incluiat Hispània, Gàllia, Britànnia, Àfrica de su Norte e Itàlia) fiat collassada in s'annu 476. A s'àtera banda, sa parte orientale de s'Impèriu, cun capitale in Costantinòpoli (chi incluiat Grètzia, Anatòlia, Sìria e Egitu) aiat subrabìvidu a custa crisi. Cun totu ca Sìria e Egitu fiant andados pèrdidos pro neghe de s'ispainadura musulmana, s'Impèriu orientale aiat sighidu a s'isvilupare fintzas a èssere surbidu s'Impèriu Otomanu in su 1453. Custu impèriu medievale e cristianu, naradu «Impèriu romanu» dae is bividores suos, ma naradu «Impèriu bizantinu» dae sos istòricos modernos, est s'ùrtima tapa evolutiva e chentza de interrumpidas de su pòdere imperiale e de s'amministratzione de s'Impèriu romanu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Montes Carpatzos

Is **montes Carpatzos** o simpremente **Carpatzos**  (in cecu, polonesu e islovacu: *Karpaty*; in ungheresu: *Kárpátok*; in rumenu: *Carpați*; in serbu: *Карпати* o *Karpati*; in ucrainu: *Карпати*, *Karpaty*; in tedescu *Karpaten*)  sunt unu sistema montosu de s'Europa orientale chi format unu arcu mannu de 1500 km de longària e unos 150 km de ladiore mèdiu, a longu a longu de is fronteras de Àustria, Repùblica Ceca, Islovàchia, Polònia, Ucraina, Romania, Bulgaria, Sèrbia e norte de Ungheria, cosa chi nde faghet sa segunda cadena de montes prus longa de Europa a pustis de sos Alpes iscandìnavos, (chi lompent a 1700 km). In is Carpatzos s'agatant is populatziones europeas prus mannas de ursu murinu, lupu europeu, camussa e lintze, cun sa cuntzentratzione prus manna in Romania,​ e prus de su tres unu de totu sas ispètzies de prantas de Europa.​ Is Carpatzos cuntzentrat fintzas abbas termales e minerales. Sa Romania tenet su tres unu de su totale europeu de custas abbas e est su segundu paisu cun superfìtzie prus manna de padentes vìrgines de su continente a pustis de sa Rùssia, cun 250 000 ètaros (65%), de is cales sa majoria s'agatat in is Carpatzos.​ ​

Su sistema montosu est formadu dae serras chi formant un'arcu dae sa Repùblica Ceca (3%) in su nord-ovest cara a Islovàchia (17%), Polònia (10%), Ungheria (4%) e Ucraina (11%) fintzas a sa Romania (53%) in s'estu e a is Ghennas de Ferru (in rumenu *Porţile de Fier)* in su Danùbiu intre Romania e Sèrbia (2%) in su sud. Sa serra prus arta de is Carpatzos est sa de is montes Tatra, a sa frontera intre Polònia e Islovàchia, ue su pitzu prus artu propassat is 2600 metros. Su segundu pitzu prus artu s'agatat in is Carpatzos orientales rumenos, su monte Moldoveanu (2.544 m s.l.m.).

Is Carpatzos sunt normalmente divididos in tres partes printzipales: is Carpatzos otzidentales (Repùblica Ceca, Polònia e Islovàchia), is tzentrales (sud-est de Polònia, estu de Islovàchia, Ucraina e Romania) e sos orientales (Romania e Sèrbia). Is tzitades prus de importu de is Carpatzos sunt Bratislava e Košice, in Islovàchia; Cracòvia in Polònia; Cluj-Napoca, Sibiu e Braşov in Romania; Miskolc in Ungheria.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Segunda gherra balcànica

Sa segunda **gherra balcànica** est istadu unu cunflitu breve chi fiat tzocadu in s'istiu de su 1913 chi aiat bidu sa Bulgaria contra is fintzas a tando alliados de sa Liga Balcànica, annotamala sa Romania e s'Impèriu otomanu, e de su cale fiat essida derrotada.​ Sa gherra aiat batidu a unu tratadu de paghe nou, su Tratadu de Bucarest, chi aiat mudadu sa sestadura territoriale cuncordada in su Tratadu de Londra, firmadu pagos meses in antis, chi aiat postu fine a sa prima gherra balcànica, in sa cale sa Liga Balcànica aiat bintu a sos otomanos.

Is cumbatimentos fiant durados trintatres dies e fiant comintzados cun un'atacu bùlgaru chi in pagu tempus aiat lassadu su passu a is contra-ofensivas serbas e gregas. S'intransigèntzia territoriale bùlgara, chi non cheriat atzetare su possessu gregu de Thessaloniki pro mantènnere s'alliàntzia cun sa Grètzia, ne tzèdere sa Dobrùgia meridionale pro evitare s'atacu rumenu e chi aiat detzìdidu s'isciopu de sa gherra, aiant favorèssidu sa derrota finale sua. Mancari is bùlgaros fiant renèssidos a cuntènnere a sa fine casi totu is afracadas serbu-gregas, s'intrada in su cunflitu de sa Romania a primu e de s'Impèriu Otomanu a fatu aiat asseguradu sa derrota sua. Su Guvernu de Sòfia non si fiat asseguradu nemmancu s'apoderamentu firmu de sa Rùssia, chi ddi diat pòdere evitare sos atacos de rumenos e otomanos. 

Is cumbatimentos fiat acabados cun una partzidura de territòrios favoràbile in sustàntzia a is binchidores: sa Sèrbia aiat otentu sa prus parte setentrionale de sa Matzedònia, sa Grètzia sa parte meridionale (incluende Thessaloniki),  sa Romania sa Dobrùgia meridionale​ e s'Impèriu Otomanu sa Tràtzia orientale cun Adrianòpolis.  Sa Bulgaria, mancari cunsiderende sa gherra comente unu disacatu, aiat otentu una parte minore de sa Matzedònia, sa Tràtzia otzidentale e territòrios a sud de is montes Ròdopi.

Militarmente, sa Sèrbia fiat abarrada sa printzipale potèntzia regionale impare cun sa Romania, mentras politicamente fiat istada s'ùnica natzione a si mantènnere pròssima a sa Rùssia a pustis de s'istesiamentu de sa Bulgaria, iscuntenta de su cumportamentu russu durante sa gherra. Sa dipendèntzia russa de sa Sèrbia pro mantènnere s'influèntzia sua in is Balcanos diat èssere unu fatore importante pro iscadenare de sa Prima Gherra Mundiale un'annu a pustis, in s'istiu de su 1914.
## Riferimentos


## Artìculos ligados

* Gherras balcànicas
* Prima gherra balcànica
* Liga balcànica

## Àteros progetos
John von Neumann

**John von Neumann** (Budapest, 28 de idas 1903 -  Washington, 8 friaxu 1957) est stètiu unu matemàticu, fìsicu, informàticu, ingenieri e polìmata ungheresu-stadunidensu. Von Neumann est cunsiderau comenti su prus matemàticu de importu de su tempus suu e "s'ùrtimu rapresentanti de is matemàticus mannus".

Von Neumann at donau contributus de importu a matèrias medas, comente sa matemàtica (fundamentus de sa matemàtica, anàlisi funtzionali, teoria ergòdica, teoria de is grupus, teoria de sa rapresentatzioni, àlgebra de is operadoris, geometria, topologia e anàlisi numèrica), sa fìsica (mecànica cuàntica, idrodinàmica e mecànica statìstica cuàntica), s'economia (teoria de is giogus), s'informàtica (architetura de Von Neumann, programatzioni lineari, màchinas auto-replicantis, càrculu stocàsticu) e sa statìstica. Est stètiu unu pioneri de s'aplicatzioni de sa teoria de is operadoris a sa mecànica cuàntica in su svilupu de s'anàlisi funtzionali, e una figura crai in su svilupu de sa teoria de is giogus e de is cuntzetus de automas cellularis, su costruidori universali e s'elaboradori digitali.

Von Neumann at publicau prus de 150 artìculus in sa vida sua: unus 60 de matemàtica pura, 60 de matemàtica aplicada, 20 de fìsica, e su restu asuba a argumentus matemàticus spetzialis o no matemàticus. S'ùrtimu traballu suu, unu manuscritu incumpriu scritu mentris fiat in su spidali, dd'ant publicau apustis in forma de lìburu, The Computer and the Brain.

S'anàlisi sua de sa strutura de s'autoreplicazioni est arribada innantis de sa scoberta de sa strutura de s'ADN. In una lista de fatus asuba a sa vida sua chi at presentau in s'Acadèmia Natzionale de is Sièntzias, at scritu: "S'ala de su traballu miu chi cunsìderu prus essentziali est cudda apitzus de sa mecànica cuàntica, chi s'est svilupada in Gottinga in su 1926, e apustis in Berlinu in su 1927-1929. In prus, su traballu miu apitzus de formas vàrias de teoria de is operadoris, Berlinu 1930 e Princeton 1935-1939; apitzus de su teorema ergòdicu, Princeton, 1931-1932."

In s'interis de sa segunda gherra mundiali, von Neumann at traballau in su Progetu Manhattan cun su fìsicu teòricu Edward Teller, su matemàticu Stanislaw Ulam e àterus, arresolvendi problemas crai de sa fìsica nucleari chi pertocant is reatzionis termonuclearis e sa bomba a idrògenu. At svilupau is mòllius matemàticus a sa basi de s*'ullera esplosiva* impreada in s'arma nucleari de tipu a implosioni e at imbentau su fueddu "chilotonu" comenti medida de sa fortza esplosiva ingendrada. Apustis de sa gherra, at fatu parti de su Comitau Consultivu Generali de sa Cummissioni po s'Energia Atòmica de is Stadus Aunius e est stètiu consulenti po organizatzionis comenti s'United States Air Force, su Ballistic Research Laboratory de s'esèrtzitu, s'Armed Forces Special Weapons Project e su Lawrence Livermore National Laboratory. Comenti emigrau ungheresu, apensamentau chi is sovièticus podessint lompi a sa superioridadi nucleari, at progetau e promòviu sa polìtica de sa destruidura mùtua assegurada po limitai sa cursa a is armamentus.

## Riferimentus
Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda

Su **Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda** (in inglesu: *United Kingdom of Great Britain and Ireland*) fiat istadu formadu dae s'unione de su Regnu de Bretagna Manna (giai un'unione de is regnos de Iscòtzia e Inghilterra in su 1707) e su Regnu de Irlanda in su 1800. S'unione fiat afiantzada dae sa delìbera de su Parlamentu Irlandesu in Dublinu, in su mese de austu de su 1800, votende in favore de s'unione cun s'aprovatzione de s'Atu de Unione de su 1800.

Suta is trèmenes de s'unione, s'Irlanda diat èssere rapresentada dae prus de 100 membros de su parlamentu in su parlamentu unidu, su cale si diat reunire in su Palatzu de Westminster. Una parte de su tratadu pertocaiat s'emantzipatzione catòlica. Sende gasi, custa cunditzione fiat istada blocada dae su re Giorghi III, chie sustentu chi s'emantzipatzione de is catòlicos diat traìghere su giuramentu suo de incoronatzione.

Ingènneros vàrios de cabos irlandesos aiant promòvidu campagnas pro sa formatzione de unu guvernu locale in Irlanda. Daniel O'Connell fiat rennèssidu a fortzare a su guvernu britànnicu a afiantzare a sa afines s'emantzipatzione catòlica in su 1829. Nointames, sa campagna pro rebusare s'atu de unione fiat istada unu fallimentu. Cabos a pustis de isse, comente Charles Stewart Parnell, aiant realizadu campagnas pro sa criatzione de unu guvernu pròpiu in Irlanda suta su nùmene de Home Rule (*Guvernu in Domu*), su cale diat sighire a abarrare membru de su Regnu Unidu.

In su 1919, membros de su parlamentu irlandesu eletos dae Westminster aiant formadu unu parlamentu indipendente irlandesu illegale mentovadu Dáil Éireann, cun su pòdere esecutivu cuntzentradu in su Presidente de Dáil Éireann, Éamon de Valera. Una Gherra anglo-irlandesa aiat tentu logu intre su 1919 e su 1921. A sa fine in su mese de nadale de su 1922, bintisès de is conteas irlandesas aiant renuntziadu a su Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda e aiant formadu un'Istadu Lìberu de Irlanda. Ses conteas, connotas comente Irlanda de su Norte, fiant abarradas suta su guvernu de su Regnu Unidu, su cale fiat istadu torradu a batijare comente Regnu Unidu de Bretagna Manna e Irlanda de su Norte in su 1927. Su re aiat acabadu de èssere monarca in is dominions (cadaunu de is cales fiat bidu comente a inferiore in su Regnu Unidu) pro si fàghere monarca de cada dominion in forma individuale, mudende·si duncas in Re de Austràlia, Re de Cànada, Re de Noa Zelanda, etz.
## Àteros progetos
Limba giudeu-ispagnola

Su **giudeu-ispagnolu** (ג'ודיאו-איספאניול; trasliteradu: djudeo-espanyol), tambene **ladino**, **djudezmo** [pronuntziadu /d͡ʒuˈdezmo/] o **ispagnolu sefaradita**, est una limba faeddada dae is comunidades giudeas de iscratza de ebreos denominados sefarditas, chi aiant bìvidu in sa penìsula ibèrica fintzas a su 1492, cando fiant bogados dae Ispagna pro chèrrere de is Gurreis Catòlicos. Su giudeu-ispagnolu, mancari derivet dae su castillianu medievale, presentat fintzas in proportziones diferentes rastos de àteras limbas peninsulares e mediterràneas. Essende una limba giudea, cuntenet carchi contributu de s'ebràicu, cun carchi influèntzia de su turcu e pro fintzas de su gregu, mescamente, dipendende dae sos ambientes in ue s'est isvilupadu. In prus, su giudeu-ispagnolu cuntemporàneu tenet una cantidade notàbile de vocàbulos frantzesos, pro influèntzia de s'Alliàntzia Israelita Universale in tzitades comente Thessaloniki, Istanbùl e İzmir.

Sende chi no est istada mai armonizada dae una programatzione linguìstica, est ogetu de cuntierras giai fintzas sa denominatzione sua pròpia. Su nùmene *ladino* (dae «latinu») naschet de su costùmene de is rabbinos de bortare sas iscrituras dae s'originale ebràicu a su castillianu faeddadu dae sa comunidade de is sefarditas, *fazer en latino.* Custa espressione fiat a pustis usada pro si refèrrere a totu su chi fiat iscritu in custa limba. Sende gasi, is sefarditas si referiant a issa in generale comente *espanyol* o *djudezmo*. Su trèmene giudeu-ispagnolu naschet de su bisòngiu de ddu diferentziare de s'ispagnolu modernu. In su casu de sa bariedade haketia, faeddada mescamente in su Marrocu, s'osservat un'influèntzia forte meda de s'àrabu.

## Ligàmenes a foras
* lad.wikipedia.org, La Vikipedya en Judeo-Español, לה בֿיקיפידייה אין גֿודיו־איספאנײל
## Àteros progetos
Base de datos de terminologia

## In sa gestione de sa terminologia
In sa gestione de sa terminologia una **base de datos de terminologia**, o **base de datos de tèrmines**, est una base de datos chi cunsistent in intradas terminològicas orientadas cara a sos cuntzetos e informatziones chi lis pertocant, de sòlitu in formadu a prus limbas. Sas intradas diant pòdere incluire sas informatziones additzionales chi sighint:

* una definitzione
* orìgine o cuntestu de su tèrmine;
* àrea temàtica, domìniu, indùstria o setore;
* informatziones grammaticales (verbu, sustantivu, etc.);
* notas;
* eticheta de impreu (figurativu, inglesu americanu, formale, etc.);
* autore (‘creadu dae’),
* data de creatzione/modìfica (‘creadu/modificadu dae’);
* istadu de verìfica (tèrmines ‘verificados’ o ‘aprovados’), e
* un'identificadore (ID).

Una base de terminologia permitit sa gestione sistemàtica de tèrmines aprovados o verificados e est un'aina poderosa pro promòvere sa coerèntzia in sa terminologia.

## In s'informàtica
Prus in generale, "base de terminologia" in informàtica s'impreat pro designare cale si siat resursa chi frunit informatziones de terminologia. Paris a sas base de tèrmines in su sensu terminològicu, custu incluit fintzas sos gràficos  de connoschèntzia e sas ontologias.

## Artìculos ligados

* Memòria de tradutzione

## Riferimentos

* Wright, Sue Ellen e Budin, Gerhard. *[https://books.google.com/books/about/Handbook_of_terminology_management.html?id=UYm7XvBXm7QC&redir_esc=y Handbook of terminology management (Volume 2): Application-oriented terminology management]*. John Benjamins Publishing Company, 9 Mar 2001.

## Ligàmenes esternos

* Terminology Management  dae su SDL Translationzone.com
* What is a Termbase?  dae Multiterm.com 
* What is a termbase? dae WebWordSystem
Cantu in lìngua de sinnus

Su **cantu in lìngua de sinnus** est unu cantu innui su testu de una cantzoni s'espressat in manera artìstica cun mòvidas de su corpus, impreendi sa lìngua de sinnus.

De sòlitu s'esecutori acumpàngiat una cantzoni esecutendi-ndi una versioni in lìngua de sinnus. Mentris cun su cantu sonoru s'impreant notas e tonos po s'espressai, custu tipu si basat asuba de manus, corpus e espressadas de sa faci de s'esecutori.

Corus intreus ant incumentzau a cantai in lìngua de sinnus, essendi popularis me is ùrtimus annus gràtzias a s'atzessibilidadi donada a is cantzonis a sa comunidadi surda e a sa curiosidadi po custa espressada artìstica. Cun s'imbentu de cust'arratza de cantu, unas cantu cumpetitzionis musicalis si funt adatadas po permiti s'esibitzioni de cantzonis in lìngua de sinnus; intra is prus eventus famaus ddoi at su National Signing Choir Competition, in su Rennu Auniu e su Fèstival de Sanremo in Itàlia.

## Stòria

Me is Stadus Aunius, faci a sa metadi de is annus '70, aìnturu de is scolas po surdus si funt formaus is primus corus po cantai in lìngua de sinnus americana, grupus chi perou funt bessius a pillu sceti binti annus apustis.

In sa matessi època, sa comunidadi surda europea at pigau ispiratzioni de su chi si faiat in s'àtera ala de s'Atlànticu. Aici si funt formaus is primus grupus in Svìtzera e Baviera.

## Intendimentu de is cantzonis
Is personas surdas podint intendi sa mùsica de is cantzonis a traessu de is vibratzionis chi produsit.

Movimentus artìsticus de su corpus comùnicant su testu de is cantzonis e is efetus canorus, chi is surdus no podint intendi, e is sentidus chi is cantadoris interpretant.

## Riferimentus
Terrenu de sa Luna

Su **terrenu de sa [[Luna]]** est de colori de cinisu e fatu de regolitu lunari, un'arroca pruinosa generada pruschetotu in s'impatu de meteoròidis cun sa superfìtzi e de s'atzioni de su bentu solari asuba de issa.

Sa superfìtzi est prena de crateris, a foras de is *maris*, zonas mannas e pranas, arrastu de coladas de lava antigas, innui is crateris funt prus pagus. S'Unioni Astronòmica Internatzionali nd'at connotu 9 137 a incumentzai de su 1919 . 

## Descritzioni
Is prus mannus podint passai su diàmetru de 500 km. Comenti asuba de sa Luna amancat s'aprètigu de fortzas tetònicas, erutzionis vulcànicas e fenòmenus sìsmicus funt rarus meda, a foras de candu acuntessint po mori de s'atumbu de meteoritis.

In s'ecuadori sa temperadura podit lompi finas a unu màssimu de 127 °C e unu mìnimu de -247 °C, rilevada in unu crateri acanta de su polu Nord lunari. Comenti no ddoi at ni atmosfera ni àcua currendi in superfitzi, amancant is fenòmenus currelaus de erosioni tìpicus de sa Terra, perou su bombardamentu continu de micrometeoriti e s'impatu de is meteoròidis e de is asteròidis ant lamau e lamant totora abellu abellu su terrinu lunari.

Amancat s'àcua in stadu lìcuidu; nci-nd'at forsis me is crateris circumpolaris in stadu sòlidu.

Sa primu sonda allunada est stètia sa soviètica Luna 2, chi s'est sciusciada atumbendi. S'òmini est arribau cun su programa Apollo intra su 1969 e su 1972. Su primu a ddoi ponni pei, in sa missioni Apollo 11, est stètiu s'astronàuta stadunidensu Neil Armstrong.

## Riferimentus
Cristiano De André

**Cristiano De André** (Gènova, 29 idas 1962) est unu cantadore e sonadore italianu.

Est fìgiu de su cantautore Fabrizio De André (1940–1999) e de Enrica "Puny" Rignon (1933–2004).

## Discografia

### A solu

; Album in stùdio

* 1987 - *Cristiano De André* (Dischi Ricordi, SMRL 6376)
* 1990 - *L'albero della cuccagna* (Dischi Ricordi, SMRL 6424)
* 1992 - *Canzoni con il naso lungo* (WEA Italiana, 4509 90059-1)
* 1995 - *Sul confine*
* 2001 - *Scaramante*
* 2003 - *Un giorno nuovo* (live in studio)
* 2009 - *De André canta De André* (CD live + DVD)
* 2010 - *De André canta De André - vol. 2* (CD live + DVD)
* 2013 - *Come in cielo, così in guerra*
* 2014 - *Come in cielo, così in guerra - Special Edition*
* 2017 - *De André canta De André - vol. 3*

; Sìngulos

* 1985 - *Bella più di me / Believe in me* (Dischi Ricordi, SRL 11018)
* 1986 - *Elettrica / Electrica* (Dischi Ricordi, SRL 11042)
* 1987 - *Dimenticandoti / L'ultimo dei rischi* (Dischi Ricordi, SRL 11055)
* 1987 - *Briciola di pane / America*
* 1992 - *Canzoni con il naso lungo*
* 1992 - *Che gran confusione*
* 1993 - *Verrà il tempo / Sei come ti vorrei*
* 1993 - *Dietro la porta*
* 1995 - *Nel bene e nel male*
* 1995 - *Cose che dimentico / Il mio canto libero / Un giorno dopo l'altro* (WEA Italiana, 4509 97538 2)
* 2001 - *Sei arrivata / La diligenza*
* 2002 - *Le quaranta carte (radio edit)*
* 2002 - *Lady Barcollando (radio edit) / La diligenza / Lady Barcollando*
* 2003 - *Un giorno nuovo*
* 2013 - *Non è una favola*
* 2014 - *Il cielo è vuoto*
* 2014 - *Invisibili*
* 2016 - *Canzone per l'estate*

### Cun is Tempi Duri

; Album

* 1982 - *Chiamali Tempi Duri* (Fado, FAD 35701)

; Sìngulos

* 1982 - *Tempi duri / In una notte così*
* 1982 - *Via Waterloo*
* 1982 - *Regina di dolore*
* 1983 - *Jekyll / Gabbia*
Sa pramma pintada

Sa **pramma pintada** est una tècnica artesanale chi si basat subra s'impreu de fògias de pramma segadas e intritzidas s'una cun s'àtera. Sas prammas intritzidas benint impreadas mescamente in Europa meridionale in s'àmbitu de su ritu de sa domìniga de sas prammas, die in ue Gesùs, pro sa traditzione cristiana, aiat fatu s'intrada sua in Gerusalemme, acollidu dae su pòpulu cun ramos de pramma.

## Collida

sa matèria prima pro custa genia de traballadura sunt sas fògias de pramma, largas e puntudas, chi s'isvilupant a ventàlliu partende dae su tenaghe chi las collegat a su truncu. Sa collida de custas fògias est unu traballu chi bisòngiat de li dare cara pro no arruinare s'àrbore; s'impreant in gènere fundos agrestes. S'època prus dèchida a sa collida est sa fine de s'istiu. 

## Ogetos de impreu comunu in fògias de pramma
Intre sos trastes e sos ogetos chi cun tècnicas diferentes de traballu benint creados fatu-fatu partende dae sas fògias de pramma faghet a ammentare:

* De domo:
** cuntenidores pro alimentos,
** cofas e còrbulas pro su trasportu de àteros ogetos,
** iscobas, a bortas cun sa màniga in linna,
** trastes pro allumingiare su fogu,
** istojas e tapetes,
** sediles e iscannos,
** bàntzigos pro pipios.
* Trastes agrìculos:
** bonetes pro òmines e animales,
** cofas de apicare a coddu de sos animales pro nche pònnere s'addescu,
** isportinos de formas e funtziones diferentes, mescamente pro animales de soma.

## Ispainadura

### Sardigna
Sa pramma pintada est un'ogetu rituale traditzionale fatu de ramos de pramma segados e intritzidos, impreadu in sa domìniga de sas prammas. S'arte de s'intretzu in Sardigna, nàschida dae sa traballadura de fundos ispontàneos dèchidos a custu tratamentu (sa pramma nana l'ant impreada giai dae sa preistòria), si fiat isvilupada in orìgine pro netzessidades familiares e mescamente pro sa realizatzione de ogetos de impreu fitianu, afirmende·si a pustis fintzas in su cultu religiosu. A diferèntzia de cuddos pro sa famìlia, sos intretzos fatos cun punnas religiosas fiant ocasione de traballu in grupu pro sos intritzidores.

### Ligùria
Sa produtzione de manufatos de pramma intritzida est fintzas ispainada in Ligùria. In particulare in Bordighera sunt tìpicos sos *Palmureli*, prammas intritzidas chi benint beneitas sa die de Domìniga de sas Prammas e chi sos artesanos locales frunint dae sèculos a su Vaticanu pro custa tzelebratzione.

### Valèntzia
Fintzas in Valèntzia sos manufatos de pramma intritzida tenent una traditzione longa meda. In Elche, in su *Museu de su Palmeral*, bi sunt setziones dedicadas a custa produtzione tìpica

### Lìbia
In medas paisos africanos sas fògias de prammas las impreant pro prodùere ogetos de impreu comunu. In particulare in Lìbia unos cantos tzentros abitados si sunt in su tempus ispetzializados in sa produtzione de bursas, còrbulas e istojas impreende custu materiale.

## Riferimentos


## Bibliografia

* 
* 
*
Giuseppe Paderi Concas

**Giuseppe Paderi Concas** (Biddeputzi, 22 mes'e idas 1826 - Tortolì, 30 ladàmini 1906) est stau unu pìscopu catòlicu italianu.

## Biografia

### Ministèriu satzerdotali
Est intrau in su seminàriu de Casteddu e at cumintzau is stùdius de teologia in s'Universidadi de Casteddu: at pigau su bacellierau in su 1847, sa licèntzia in su 1849 e sa làurea in su 1850 cun sa tesi *De consensu ad contrahendum requisito.* Est stau ordinau satzerdotu su 15 martzu 1851 e at imparau dogmàtica e morali. Est stau posca vicàriu de Biddeputzi, logu nadali suu, canònigu penitentzieri, prelau domèsticu de Santidadi Sua e retori de su seminàriu diotzesanu. In su 1898 prèigat paris cun mons. Raffaele Piras de Casteddu is Missionis Santas in Biddeputzi.

### Ministèriu obispali
Est stau cunsagrau pìscopu de mons. Paolo Giuseppe Maria Serci Serra, archipìscopu de Casteddu, su 29 trìulas 1900, co-cunsagrantis mons. Raimondo Ingheo-Ledda, pìscopu de Igrèsias, e mons. Palmerio Garau Onida, pìscopu de Ales e Terraba. In su 1903 at co-cunsagrau mons. Luca Canepa, elìgiu pìscopu de Garteddi-Nùgoro. 

In su 1904 at dedicau sa crèsia parrochiali de Biddeputzi, antis dedicada a santa Caterina de Alessàndria, a su patronu de sa bidda santu Giorgi màrtiri, a pustis chi sa crèsia bècia a issu dedicada est diventada arruinas in is primu annus de su sèculu. In su 1905 at bòlliu s'assentu de dus altaris in is transetus de sa Catedrali de santu Andria in Tortolì, in cuddu tempus sedi obispali de sa diòtzesi, dedicaus unu a santu Giusepi e s'àteru a su Coru Sagrau.

S'est mortu su 30 de ladàmini 1906 in Tortolì, e est stau interrau in sa losa de sa Catedrali de santu Andria.

## Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:

* Pìscopu William Coppinger
* Pìscopu John Murphy
* Archipìscamu Patrick Joseph Carew
* Archipìscopu Giovanni Antonio Balma, O.M.V.
* Archipìscopu Paolo Giuseppe Maria Serci Serra
* Pìscopu Giuseppe Paderi Concas

## Riferimentus
Invasione russa de s'Ucraina (2022)

In sa die de 24 de su mese de febrarju in su 2022, sa Russia at cumintzau una invasione militare de s'Ucraina, istadu a lacana de sa Russia sud-otzidentale, in cussu chi sos analistas ant mutiu che a s'atacu prus mannu a una natzione soberana in Europa dae sa secunda gherra mundiale.

S'invasione sichit cussu chi est sutzessu in su 2014, cando sa Russia si aiat picau sa Crimea, e fortzas separatistas chin s'amparu russu aiant ocupau parte de su Donbas, in s'Ucraina sud-orientale, chi ant allutu su focu de sa gherra peri totu sa regione pro oto annos. A sos primos de su 2021, sa Russia aiat cumintzau a nche ponner sordaos e medios militares suos a lacana de s'Ucraina. Nanchi sa Russia cheriat invadere, fatu chi sos russos ant semper negau fintzas a s'urtimu. In sa crisi, su presidente de sa Russia Vladimir Putin at nau chi sa NATO sichinde a si bolere fachere prus manna a oriente fit una chistione fundamentale de securesa natzionale russa, cosa chi sa NATO at refudau, e at cumandau a s'Ucraina de non si aunire a sa NATO. Putin at sichiu chin s'arresonu irredentista chi s'Ucraina no esistiat che a natzione propia, ma fit petzi un'imbentu de Lenin dae su cumintzu. Chircande de ponnere focu pro unu *casus belli* calesisiat, Putin at nau chi s'Ucraina fit ochidende a sos russofonos suos, cosa chi ant provau no est sutzessu.

In su 21 de febrarju de su 2022, Putin at reconnotu sa Republica Populare de Donetsk e cussa de Luhansk, duos istados chi ant decrarau s'indipendentzia a costazu de sa Russia in su Donbas; sa die a pustis, sa Russia at ordinau s'impreu de sa fortza militare in cughe, e in su 24, Putin at annuntziau una "operatzione militare ispetziale" pro "demilitaritzare e denatzificare" s'Ucraina de su totu. Calicunu minutu a pustis, missiles ant tucau pro corfere peri s'Ucraina, includende Kyiv, sa capitale sua. Cando sordaos russos ant cumintzau a acudire a fiotu, su presidente ucrainu Volodymyr Zelenskyy at decrarau sa leze martziale chin s'ordine de si mobilitare.

S'invasione at cajonau una crisi nova de refugiaos paris chin sa prus manna cundanna internatzionale, chin santziones novas impostas a pizu de sa Russia e sa timoria de una crisi nucleare dae su tempus de sa gherra frida.
Universidade Nebrija

S**'Universidade  "Nebrija"** ( *Universidad Nebrija*) est un'universidade privada de Madrid, fundada in su 1995.

## Ligàmenes esternos
* Universidade Nebrija
Limba sànscrita

Su **sànscritu** ( संस्कृतम् *saṃskṛtam*) est sa limba clàssica de Ìndia,​ in prus de una de is limbas indoeuropeas prus antigas e documentadas a pustis de sa hitita e su gregu mitzeneu.​ Su sànscritu apartenet a sa suta-famìlia indoeuropea de is limbas indo-irànicas e in s'ispetzìficu indoària.

Sa limba prus antiga de su brancu indoàriu, su sànscritu vèdicu (o limba rituale de sa religione vèdica), est unu de is membros prus antigos de sa famìlia indoeuropea. Su testu suo prus antigu connotu est su Rigveda, cumpostu e cunsolidadu intre su 1500 e su 1000 a.C., in sa prima parte de su perìodu vèdicu.

In sa segunda parte de su perìodu vèdicu si fiat isvilupada una traditzione rigorosa e sofisticada de s'anàlisi linguìstica, mescamente respetu a sa fonètica e sa gramàtica, in unu tentativu de firmare su cambiamentu de sa limba, sende chi sa literadura vèdica si fiat faghende a bellu a bellu difìtzile de resare e cumprèndere. Custa traditzione fiat aiat agiuntu a su màssimu in s'òpera Aṣṭādhyāyī de Pāṇini, chi sìngiat su puntu de cumintzu de su sáncritu clàssicu. Difatis, su nùmene 'saṃskṛta' signìficat literalmente ‘perfetzionadu, rafinadu’: sam: ‘comente-, de su totu’; kṛtá: ‘fatu, òpera’ (de sa raighina √kṛ-).

Su sànscritu est sa limba de sa filosofia e sos istùdios sientìficos in s'Ìndia clàssica, e s'usat in die de oe comente limba litùrgica in is ritos de s'induismu, in forma de innos e mantras. Est fintzas limba de su buddhismu e su Giainismu. Oe in die est una de is bintiduas limbas ufitziales de Ìndia, utilizadu cun propòsitos particulares e in minore mesura comente limba veiculare de cultura. Sa positzione sua in sa cultura de s'Ìndia e de su sud-estu asiàticu est simigiante a sa de su latinu e su gregu ellenìsticu in Europa.

Sa majoria de is testos sànscritos cunservados fintzas a s'atualidade est istada trasmìtida in manera orale (cun mètrica e ritmu mnemotècnicos) durante sèculos vàrios, fintzas a cando fiant istados iscritos in s'Ìndia medievale.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Casteddu de Santu Miali (Casteddu)

Su **casteddu de Santu Miali** est una fraigada fortificada, de su perìodu giudicali, chi surgit subra de s'omònimu montixi e bixinau de Casteddu.

## Stòria
Is scavus de su 1990 ant postu in luxi is restus de una crèsia campestri, cun probabilidadi de perìodu artu-medievali, subra de chi est stau artziau apustis su casteddu, a su mancu in su sèculu XII, a defensa de sa citadi de Santa Igia, capitali de su Giuigau de Casteddu. Su cumplessu tenit tres turris e unu fossau chi inghìriat sa strutura. Su perìodu prus de importu de su casteddu est sena duda intra su 1350 e su 1511, perìodu in chi est stau abitau de sa famìlia Carroz, nòbile ereu ispagnola.

Posca est stau sbandonau e impreau cumenti a lazaretu duranti s'epidèmia de pesti "de Sant'Efis" (1652-1656). Est stau torra fortificau a defensa de is atacus frantzesus intre Sescentu e Seticentu. A inghìriu de su 1940, est stau presidiau de sa Regia Marina e posca bogau de su demàniu finas a colai a su Stadu e a su Comunu de Casteddu. A su presenti su casteddu at subiu unu cambiamentu in sa strutura, impreada a Centru de Arte e Cultura.
Gian Franco Saba

**Gian Franco Saba** (Terranoa, 20 de cabudanni 1968) est unu archipìscopu catòlicu italianu, de su 27 de làmpadas 2017 archipìscopu metropolita de Tàtari. 

## Biografia
Est nadu su 20 de cabudanni 1968 in Terranoa, in sa diòcesi de Ampùrias e Tèmpiu, de una famìglia de Uddusò.

### Pesadia e ministèriu satzerdotali
In su 1992 at otentu su bacellierau in teologia ande sa Facultadi Pontifìcia Teològica de sa Sardigna in Casteddu; at posca sighiu is stùdius po sa specializatzioni ande s'Istitutu Patrìsticu *Augustinianum* in Roma, aundi at cunsighiu sa licèntzia in Teologia e Scièntzias patrìsticas, su diploma e su dotorau in Scièntzias patrìsticas po sa circa e sa docèntzia. Afines, s'est specializau in *Interculturalité Religions et Societé* (Inter-culturalidadi, religionis e sociedadi) ande s*'Institut catholique* in Parigi.

Est stau ordinau diàconu de su pìscopu Pietro Meloni e su 23 de ladàmini 1993 presbìteru de su pìscopu Paolo Atzei. De su 2010 a su 2015 est stau retori de su Seminàriu Pontifìciu Regionali Sardu in Casteddu.

### Ministèriu obispali
Su 27 de làmpadas 2017 est stau numenau archipìscopu de Tàtari de papa Franciscu. At arriciu sa cunsacrada obispali su 13 de cabudanni 2017 de su pìscopu de Tèmpiu-Ampùrias, Sebastiano Sanguinetti, co-cunsagrantis Arrigo Miglio, archipìscopu de Casteddu, e Paolo Atzei, archipìscopu emèritu de Tàtari. At pigau possessu canònigu de s'arcidiòcesi turritana su 1º de ladàmini sighenti.

Su 29 de làmpadas 2018 at arriciu de papa Franciscu, in sa basìlica de Santu Pedru in Vaticanu, su pàlliu, chi dd'est stau impostu de su missu apostòlicu Emil Paul Tscherrig su 21 de ladàmini sighenti.

## Genealogia obispali
Sa genealogia obispali est:

* Cardinali Scipione Rebiba
* Cardinali Giulio Antonio Santori
* Cardinali Girolamo Bernerio, O.P.
* Archipìscopu Galeazzo Sanvitale
* Cardinali Ludovico Ludovisi
* Cardinali Luigi Caetani
* Cardinali Ulderico Carpegna
* Cardinali Paluzzo Paluzzi Altieri degli Albertoni
* Papa Beneitu XIII
* Papa Beneitu XIV
* Papa Clementi XIII
* Cardinali Bernardino Giraud
* Cardinali Alessandro Mattei
* Cardinali Pietro Francesco Galleffi
* Cardinali Giacomo Filippo Fransoni
* Cardinali Carlo Sacconi
* Cardinali Edward Henry Howard
* Cardinali Mariano Rampolla de su Tindaro
* Cardinali Antonio Vico
* Archipìscopu Tilipu Cortesos
* Archipìscopu Zenobio Lorenzo Guilland
* Archipìscopu Antonio José Plaza
* Cardinali Eduardo Francisco Pironio
* Pìscopu Sebastiano Sanguinetti
* Archipìscopu Gian Franco Saba

## Riferimentus
Pàlliu

Su **pàlliu** (de su latinu *pallium*, manteddu) est unu paramentu litùrgicu impreau in sa Crèsia catòlica, costituidu de una tiria de roba de lana bianca imboligada subra de is palas. Rapresentat sa brebei chi su pastori bortat subra de is coddus suus cumenti a su Cristu e est duncas sìmbulu de su còmpitu pastorali de chi ddu bistit.

In comintzu fiat riservadu a su pìscopu de Roma sceti; posca is papas dd'ant cuntzèdiu a unus cantus pìscopus e archipìscopus. Prus tradu su pàlliu est divènniu mandu de is archipìscopus metropolitas, cumenti a sìmbulu de sa giurisditzioni in comunioni cun sa Santa Sedi.

Currispondet a s'omofòriu (*omophórion*) impreau in sa Crèsia ortodossa de totu is pìscopus.
Matzedònia (regione istòrica)

Sa **Matzedònia** est un'àrea istòrica e geogràfica posta in s'Europa balcànica. Is làcanas suas ant variadu meda cun su tempus, ma in die de oe si cunsìderat chi sa regione incluet partes de chimbe paisos balcànicos: Grètzia, Matzedònia de su Norte, Bulgaria, Albania, Sèrbia (inclùida sa regione de Gora e su Kosovo). Sa Matzedònia tirat a unos 67.000 km² e contat una populatzione de unos 4,76 milliones de bividores.

Is primos aposentamentos connotos remontant a unos 9.000 annos a oe. Dae sa metade de su de su sèculu IV a.C., su Regnu de Matzedònia fiat istadu sa potèntzia dominadora in sa Grètzia clàssica e in is regiones a ròdiu. 

## Geografia
Definire is lìmites geogràficos de sa Matzedònia est dificultosu meda, sende chi s'agatant descritziones medas segundu su paisu chi controllat sa zona. Massimamente sa Matzedònia s'iscàmpiat in s'àrea cumprèndida intre su riu Nestos e is montes Rodope in s'estu; is montes de Osgorske, de Crna Gora e de Stara Planina, nde allindant sa làcana setentrionale, is montes albanesos de Jablanica e is lagos de Ohrid e Prespa faghent sa làcana de ponente, is montes de Gramos e su monte Olimpu sa de sud.

Sa zona geogràfica matzèdone si partzit duncas intre sa Matzedònia grega (52,4%), Matzedònia de su Norte (35,8%), sa Bulgaria (10,1%) e, segundu is mapas, Albania (1,4%) e Sèrbia (cunsiderende s'istadu in parte reconnotu dae Kosovo) (0,3%).

Sa regione est partzida in regiones ulteriores:

* Matzedònia grega (una de is 10 regiones amministrativas de Grètzia) chi integrat:
** Matzedònia Tzentrale, una de is 13 ''perifèries'' (regiones amministrativas) de Grètzia;
** Matzedònia Orientale, una de is 13 *perifèries* de Grètzia;
** Matzedònia Otzidentale, una de is 13 *perifèries* de Grètzia;
* Matzedònia de su Norte: nùmene de sa parte de Matzedònia chi oe in die format s'Istadu in antis connotu comente a *Antiga Repùblica Jugoslava de Matzedònia*.
* Matzedònia de Pirin: parte de sa Matzedònia posta a ovest de sa lìnia de pitzos de sa cadena de montes de su Pirin e de s'estu de su monte de Vlahina, a ambos oros de su riu Struma. Oe in die pertenet a sa Bulgaria.

Sa Matzedònia s'agatat intre su passaditzu mannu chi unit s'Europa orientale e su Mediterràneu, sighende is baddes de is rios Morava e Vardar, una bia istratègica chi est istada testimonia de su passu esèrtzitos gregos, romanos, islavos e turcos.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Sadurru de Casteddu

## Agiografia
Sa *Passio Sancti Saturnini Martyris* ("Passioni de Santu Sadurru Màrtiri") est su documentu prus atendìbile e antigu chi contat su fatu de su santu. Est stau scritu de is mòngius Vitorinus de sa basìlica de Santu Sadurru in Casteddu in su sèculu XII, sighenti sa base de testus prus antigus. Sa *Passio*, lòmpia a nosu peri una còpia Cuatrucentu, contat chi su giòvanu Sadurru, arreconnotu cristianu, est stau decollau su 30 de ladàmini de su 304, a s'edadi de 19 annus, 5 mesis e 8 dìs, e interrau in sa necròpoli aundi est stada apustis pesada sa basìlica a issu etotu dedicada.

## Cultu

Su 12 de ladàmini 1621 is ossus de su santu funt stau agataus e trasladaus in sa crìpta de sa Seu de Casteddu, su santuàriu de sos Màrtires, aundi funt oi etotu; in cudda ocasioni, s'archipìscopu Francisco de Esquivel at mòvidu sa data de su martìriu, e duncas de sa festa, a su 30 de ladàmini.Bisòngiat nai chi, però, is ossus agatus in su 1621 funt de retenni unu farsu, ca s'agatadura est acuntèssia duranti sa chistioni intestina po s'afirmadura de su poderiu de sa Crèsia de Casteddu contra a sa de de *Turris* (oi de Tàtari).

Difatis a inghìriu de su 750, duranti sa dominatzioni longobarda, is restus de santu Sadurru funt staus bortaus in parti in Pavia e in parti in Milanu, po ddus sarbai de is curreras saratzenas. Una màgini de santu Sadurru s'agatat asusu de una punta de sa Seu de Milanu. Si tenet nova de s'arreconnòscida in Milanu subra de is ossus de su santu fata de santu Càrolu Borromeo. S'arreconnoscimentu ùrtimu est stau fatu de su cardinali Schuster in su 1941.

### Patronau e crésias
Santu Sadurru est patronu de Casteddu e de Ìsili. Ainnantis de su Concìliu Vaticanu II, su santu fiat afestau puru cumenti patronu de s'Arcidiòtzesi de Casteddu e ancora ddu est, ma est oramai consuetudini de venerai cumenti patronu a sant'Efis.

Sa devotzioni a su màrtiri casteddaju s'est spainada in partis vàrias de s'ìsula, cumenti testimòngiant is crésias chi ddis funt stadas dedicadas:

* sa basìlica de Santu Sadurru in Casteddu;
* sa crésia de Santu Sadurru in Ùssana;
* sa crésia de Santu Sadurru (chi non esistit prus), primu parrochiali de Sìnnia;
* sa crésia parrochiali de Santu Sadurru in Ìsili;
* su santuàriu de sa Madonna de is Gràtzias in Igrèsias, a primu dedicau a santu Sadurru;
* sa crésia de Santu Sadurru in Aristanis;
* sa crésia de Santu Sadurru de Usolvisi intre Urtei e Benetutti;
* is arruinas de sa crésia de Santu Sadurru de Musidanu in Pàdria;
* is arruinas de crésias de Santu Sadurru ande Arixi e Mandas.

## Notas
Santu Archillau

**Archillau**, fintzas Acrillai (*Archelaus* in latinu; Fordongianus, sèculu I - Fordongianus, 4 de cabudanni 100), est stau unu satzerdotu e màrtiri sardu, venerau a santu de sa Crésia catòlica.

## Agiografia

Pagu si scit de sa biografia de Archillau, ca non ci funt *passiones* o testus chi arrelatant sa vida cosa sua. Segundu sa traditzioni, est nàsciu in su sèculu I in Fordongianus de una famìglia nòbili; at connotu s’Evangéliu in Casteddu e est stau ordinau presbìteru de su santu pìscopu Tènneru o fortzis de su pìscopu Melitoni. Apustis de essi torrau in Fordongianus po proclamai su cristianèsimu, est stau denuntziau cumenti cristianu e apedrau de su pòpulu. e apustis interrau aundi posca est stada fraigada sa crésia de santu Lussùrgiu.

## Cultu
Po meda tempus scarèsciu de sa memòria de sa genti arborensi, sa devotzioni po santu Archillau torrat a nasci in su 1615, candu s'archipìscopu de Aristanis Antonio Canopolo òrdinat una cumpangia de scavus asuta de sa crésia de santu Lussùrgiu in Fordongianus. Su 5 de freaxu s'agatant sa losa de santu Archillai e is ossus suus, e si decidit sa trasladura de is relìcuias a sa Catedrali de Aristanis, chi lompint in citadi in su 11 de freaxu.

Est patronu de sa citadi e de s'arcidiòtzesi de Aristanis, e est afestau su 13 de freaxu.

## Bibliografia

* 
* 

## Notas
Terrorismu

Su **terrorismu**, in su sentidu prus mannu, est s'impreu de sa violèntzia po lompi a un'intentu ideològicu.

Su fueddu est impreau pruschetotu po inditai sa violèntzia fata cun intentzioni in tempus de paxi o in su cuntestu de sa gherra contra no-cumbatidoris. Is fueddus "terrorista" e "terrorismu" funt nàscius in s'interis de sa rivolutzioni frantzesa a s'acabu de su sèculu XVIII ma si funt spainaus a livellu internatzionali e ant gadangiau s'atentzioni mundiali me in is annus '70 in s'interis de su scòntriu de s'Irlanda de su Nord, su scòntriu bascu, e su scòntriu israelo-palestinesu. S'impreu sèmpiri prus mannu de atacus suitzidas incumentzendi de is annus '80 at agatau un'esempru famau cun is atacus de s'11 cabudanni 2001 me is Stadus Aunius.

Ddoi at definitzionis diferentis de terrorismu, chena acòrdiu universali apitzus de issas. Su fueddu est de sòlitu impreau cun su sentidu negativu, de cosa "moralmente sballiada". Is guvernus e is grupus no statalis impreant su fueddu po abusai o denuntziai grupus opostus. Organizatzionis polìticas vàrias funt stètias acusadas de impreai su terrorismu po portai a cumprimentu is obietivus insoru. Custas includint organizatzionis polìticas de dereta e de manca, grupus natzionalistas, grupus religiosus, rivolutzionàrius e guvernus. Sa legislatzione chi decrarat su terrorismu unu crìmini est stètia adotada in stadus medas. Candu su terrorismu benit de stadus natzionalis, su stadu chi ddu portat ainnantis no ddu cunsiderat terrorismu, faendi sa chistioni de sa legalidai pagu crara. No ddoi at cunsensu apitzus de su fatu chi su terrorismu depat essi cunsiderau unu crìmini de gherra.

Sa Basi de datus globali de su terrorismu, manigiau de s'Universidadi de su Maryland, College Park, at arregistrau prus de 61.000 acuntessimentus de terrorismu no statali, cun assumancu 140.000 mortus, intra su 2000 e su 2014.

## Riferimentus