open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Condaghe

Su **condaghe** (puru **condache** o **condaxi**, a secunda de su trettu zeograficu) est una paraula chi benit dae su bizantinu *κοntàkion* e fit unu documentu amministrativu in imprèu de sa Sardigna bizantìna e de sos Judicados, tra su segulu de XI e de XIII. A su cumìntzu bolìat definire una regòrta simpre de attos de donu a sa Cresia; a pùstis su signìficu est bènnidu prus a largu, descriende unu rezistru in ue bi aìat collìdas notas chi pertoccan attos notariales e zuditziàrios comente daturas, tràmutos, cummèrtzios e chertos, cun sa boluntade de nde fagher consultassione si bi aìat calchi cuntrastu o cuntierra.

Bi at fìnas unu condaghe laicu chi si depet a Barisone III de Torres, judiche de su Logudoro chi, in su 1190, aìat fattu fàgher un'elencu de tottus sos donos fattos a s'Ispidale de Santu Lenardu de Bosove. Esistin puru condaghes de fundamentu, chi s'orizine issòro est in su tempus bassu-medievale e còntan fattos istoricos in subra de comente si an cunsacràdu sas cresias. Tra custos bi est su Condaghe de S.Gavinu, de S.Maria de Tergu, de sa Trinidade de Saccargia.

Sos condaghes fin maniscrittos in peddecaminu chi si isterrìan pro mediu de un'asta, pighende in su tempus s'apparentzia de liberos in tottu e pro tottu. Sa prus parte de sos condaghes si iscriìat in *scriptorias* de monasteriu, francu cussos de Santu Pedru de Silki, de Santu Nicola de Trullas, de Santu Migheli de Salvenor e de Santa Maria de Bonaccattu.

Sos condaghes sun de importu finas ca sun a testimonia de su sardu, in imprèu uffitziale giàe dae custos tempos antigos.
Repùblica Federale Tedesca

Sa **Repùblica Federale Tedesca** (in tedescu: Bundesrepublik Deutschland o BRD), prus comunemente narada *Germània Ovest* fiat unu istadu de s'Europa, esistidu de su 1949 a su 1990, annu de unimentu a s'àtera ex repùblica tedesca, chi beniat a èssere sa *[[Germània Est]]*, o pro usare su nùmene uffitziale sa *Repùblica Democràtica Tedesca*. 

Sa Germània Ovest fiat istadu fundadore de s'Unione Europea.

S'istadu fiat nàschidu in su territòriu tedescu chi cun s'acabu de sa II Gherra Mundiale fiat istadu assignadu a s'ocupatzione militare de is tres natziones binchidoras de Istados Unidos, Rènniu Aunidu e Frantza.

Sa Germània Ovest fiat meda prus manna de sa bighina Germània Est, tenende un'istérrida de 248.577 km² e una populatzione de unos 63.255.000 bividores in su 1990. 

Fiat cumposta de is territòrios de is Land de: Schleswig-Holstein, Freie Hansestadt Bremen, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen, Hessen, Rheinland-Pfalz, Saarland, Baden-Württemberg, Freistaat Bayern,  Land Berlin (isceti sa parte ovest).

Sa capitale fiat Bonn.

## Istoria
Sa Repùblica Federale Tedesca fiat costituida su 23 de maju 1949. Sa capitale non definitiva fiat Bonn. Berlinu a cussos tempos non teniat is caraterìsticas pro ddu pòdere èssere, fiat difatis dividida in duas metades, ma prus de importu istesiada de su restu de s'istadu e inghiriada in onni cantone de sa Germània Est. 

De su 1955 s'istadu fiat mermu de sa NATO. 

Mancari ufitizialmente soberana, sa Germània Ovest est abarrada ocupada de is tropas istràngias americanas, inglesas e frantzesas (aici comente sa Germània Est de cuddas Sovièticas), agatende·sì·nche in territòriu de opositzione in su cuntestu de sa Gherra Frida. 

Su 3 de santugaine 1990, unu annu a pustis de s'isciusciamentu de su Muru de Berlin, is duos istados tedescos si sunt unidos. Is territòrios de sa Germània Est sunt istados ufitzialmente tzèdidos a sa de s'Ovest e cunvèrtidos a su sistema de s'istadu federale.

In su 1991 is tropas istràngias ocupadoras si sunt retiradas.
Euskaltzaindia

S**'Euskaltzaindia**, in sardu **Academia Reale de sa Limba Basca**, in limba ispagnola **Real Academia de la Lengua Vasca**, est s'istitutzione linguìstica ufitziale incarrigada de sa normativizatzione linguìstica de sa limba basca. 

Fundada in su 1919 tenet sa funtzione de regulare e ghiare s'isvilupu de su bascu.

Tenet sa sede printzipale sua in Bilbao, cun delegatziones in Bajona, Donostia/San Sebastián, Pamploma e Gasteiz/Vitoria.

S'emblema suo est una camba de chercu, cun, in suta, sos faeddos dal motto *Ekin eta jarrai* ("firmesa e continuidade").

## Cummissiones de traballu
Euskaltzaindia tenet cummissiones de traballu chi tenent finalidades diferentes in s'istùdiu de sa limba basca e in sa normativizatzione sua. Sas cummissiones sunt custas:
* **Cummissione de lessicografia**: como est traballende in unu *Ditzionàriu Generale Bascu* de caràtere generale e descritivu, chi ìntegrat cuntenutu istòricu e de dialetos; e in unu *Ditzionàriu Lessicale Unificadu*, chi est normativu e petzic in euskara batua o bascu unificadu.
* **Cummissione de gramàtica**: dae su 1980 est redatende  sas bases de sa gramàtica de sa limba basca.
* **Cummissione de s'Atlante linguìsticu**: su traballu suo est su de realizare una mapa dialetològica pro connòschere sas variantes faeddadas in totu sos logos de sa geografia basca.
* **Cummissione de onomàstica**: istùdiat aspetos prus teòricos e istòricos de su bascu.
* **Cummissione de literadura**: analizat sa literadura populare, e finas sa literadura prus intelletuale in euskara.
* **Cummissione de sa limba faeddada**: est incarrigada de istudiare s'impreu de sa limba basca faeddada e de nde cuncordare una normativa, ca esistint *atzentos* diferentes cunforma asu logu.

## Acadèmicos ordinàrios
Su nùmeru de sos acadèmicos est 23, chi 20 tenent s'euskara comente limba materna  (in nadale de su 2005). Sunt acadèmicos ordinàrios:

* Alemán, Sagrario
* Arana Martija, José Antonio
* Arejita, Adolfo
* Arkotxa, Aurelia
* Atxaga, Bernardo
* Azkarate, Miren
* Davant, Jean-Louis
* Goenaga, Patxi
* Haritxelhar, Jean
* Iñigo, Andrés
* Kintana, Xabier
* Lakarra, Joseba Andoni
* Larre, Emile
* Lizundia, Jose Luis
* Oihartzabal, Beñat
* Oñederra, Lourdes
* Peillen, Txomin
* Sagarna, Andoni
* Salaberri, Patxi
* Salaburu, Pello
* Sarasola, Ibon
* Toledo, Ana
* Torrealdai, Joan Mari
* Uribarren, Patxi
* Urrutia, Andres
* Videgain, Xarles
* Zabaleta, Patxi
* Zalbide, Mikel

## Presidente e segretàriu
Su presidente de s'Euskaltzaindia est Andres Urrutia Badiola, notàriu, economista e iscritore; su segretàriu est Xabier Kintana Urtiaga, filòlogu e iscritore.

## Ligàmene esternu
* Pàgina ufitziale de Euskaltzaindia
Academia de la Llingua Asturiana

S*'Academia de la Llingua Asturiana* (in sardu *Acadèmia de sa Limba Asturiana*) est un'ente de su Guvernu de Astùrias fundadu su 15 de nadale de su 1980 pro s'istùdiu, sa normativizatzione, sa promotzione e sa normalizatzione de s'asturianu.

In su 1981 s'Academia at publicadu sas primas normas de iscritura istandard: "*Normes Ortográfiques y Conxugación de Verbos*". A pustis sa "*Gramática de la Llingua Asturiana*" in su 1998 e in su 2000 su "*Diccionariu de l'Academia de la Llingua Asturiana*".

Sa ALLA pùblicat finas "*Lletres Asturianes*" (bulletinu ufitziale de s'istitutzione), e àteros libros chi pertocant sa limba, sa literadura e sa cultura asturiana: "*Cultures. Revista de cultura asturiana y Lliteratura. Revista lliteraria asturiana*". In prus custas sèries de libros: "*Toponimia*" (de toponomàstica), "*Llibrería Llingüística*" (istùdios filológicos), "*Preseos*" (vocabularios), "*Cartafueyos Normativos*" (testos normativos de aplicatzione in su protzessu de normalizatzione sotziale de sa limba asturiana), "*Llibrería Académica*" (creatzione literària), "*Escolín*" (infantile), "*Lliteratura Xuvenil*", "*Cuquiellu*", "*Mázcara*" (teatru)...

Cada annu, dae su 1982, tzèlebrat sa "*Día de les Lletres Asturianes*", sas "*Xornaes Internacionales d'Estudiu*" e su "*Alcuentru*" "*Llingua Minoritaria y Educación*", biennale.

S'Academia tenet 23 membros ordinàrios, 19 membros currispondentes e 15 acadèmicos de onore. Sos acadèmicos non leant nudda pro s'incàrrigu issoro ma traballant de badas.

## Presidente
Sa presidente de s'ALLA, dae su 2017, est Xosé Antón González Riaño
Magdeburg

**Magdeburg** est una tzitade de unos 230.000 abitantes de sa Germània, chi s'agatat in su Land de Sachsen-Anhalt in ue est sea.

Est sa segunda bidda pro populatzione in su Land a segus de Halle.

In sa tzitade si podet agatare su Palatzu Imperiale de Otto I, primu imperadore de su Sacru Romanu Impèriu Germànicu.

In su territòriu de Magdeburg bi sunt duas universidades: sa *Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg* e sa *Hochschule Magdeburg-Stendal*.
Musica classica

Pro etimolozìa, sa paragula "classicu" inditat cosa chi serbit a modellu, chi est tantu de importu de esser fundamentale.

In su limbazu de cada dìe, chin su nomìnzu de "**musica classica**" est a inditare sa musica culta europea.

Pro "periodu classicu" si intendet s'istajone prus manna de musica culta, chi est in sa secunda meitade de su Settichentos fìntzas a sos primos annos de s'Ottichentos. Sos cumponidores prus mannos e connottos tando fin Haydn, Mozart e Beethoven. Beethoven fit su cumponidore de mesu epoca, tra cussa classica e cussa romantica de atteros comente a Weber, Schubert, Berlioz, Mendelssohn, Schumann, Chopin, Liszt, Verdi, Wagner, Bruckner, Brahms e Mahler.

## Aggantzos de fora
*Kunst der Fuge - zassu de musica classica in MIDI
Erfurt

**Erfurt** est una tzitade de unos 200.000 abitantes de sa Germània, chi s'agatat in su Land de Thüringen, in ue est sea e sa bidda prus manna.

Erfurt faghet parte cun is ateras tzitades mannas de Thüringen, Sachsen-Anhalt e Sachsen de sa regione metropolitana de sa Germània Tzentrale.
Patu de Varsavia

Su **Patu de Warszawa** est istada una alleàntzia militare chi pertocaiat sos istados de ròdia soviètica, firmadu a cuntrapostu cun s'Alleàntzia Atlàntica (prus nodia comente NATO).

Sos mermos promitiant de si difèndere parebare in casu de gherra.

Elaboradu de su chi diat diventare pois presidente de s'Unione Soviètica Nikita Chruščëv, est istadu de issu etotu aprovadu su 14 de Maju 1955 in Warszawa. 

Est dàbile chi non siat unu casu chi sa data de sa costitutzione èsseret una chida a pustis de s'intrada in sa NATO de sa Germània Ovest.

Su patu est istadu iscontzadu su 31 martzu 1991.

Nde fiant mermos: 
* Albania (bessida formalmente in su 1968, ma istesiada giai de su 1961)
* Bulgaria
* Polonia
* Repùblica Democràtica Tedesca (de su 1956)
* Romania
* Tzecoslovachia
* Ungheria
* Unione Sovietica

In su *Patu* s'Unione Soviètica fiat s'istadu chi in sos fatos ghiaiat sas detzisiones.

Is istados chi chircaiant de ddu lassare o de si nche istesiare fiant custrintos fintzas cun mèdios militares a bi torrare, comente s'Ungheria cun sa rivolutzione de su 1956 o Tzecoslovachia cun cussa de su 1968. 

Isceti s'Albania resissiat a dd'abandonare in su 1968, pro ite contrària a s'invasione de sa Tzecoslovachia, cun totu chi cundannaret sa polìtica de riformas chi s'istadu fiat chirchede de atuare. Cun sa bessida de su patu, s'Albania si fiat noantamas acostada a sa Tzina.

Est de su nadale 1988 su bandu de su presidente sovièticu Michail Gorbačëv, chi decraraiat chi s'Unione Soviètica non diat intervenire chi calincuna natzione cheriat bessire de su Patu. Cun custa cuntzessione de libertade, in pagos annos s'est imbàtidos a s'arruta de su communismu.

Su 1 de trìulas 1991 in Praga est istadu firmadu su documentu uffitziale de iscontzu de su Patu de Warszawa.
Giuanne Matzeu Garipa

**Giuanne Matzeu Garipa**, o *Ioan Mattheu Garipa*, comente si firmaiat (Orgòsolo, intre su 1575 e su 1585 - Roma, a bias de su 1640) est istadu unu preìderu e iscritore sardu, su prus mannu de su sos tempos suos.

## Biografia
Nàschidu in Orgòsolo intre su 1575 e su 1585, est istadu retore in Baunei, Ardali e Triei, e a pustis s'est tramudadu a Roma Est s'autore de s'òpera Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu publicadu in Roma in su 1627, torradu a imprentare in Nùgoro in su 1998, dae sa domo editora Papiros. 

In sa premissa de custa segunda editzione, Heinz Jürgen Wolf iscriet «*Ioan Mattheu Garipa est s’iscritore de limba sarda su prus mannu de su sèculu 17. Sende gai, s’òpera sua durante sos sèculos no at interessadu sos crìticos, e paret chi non siat istada connota mancu dae M. L. Wagner. Forsis sa neghe de custu, mancari parzat curiosu, la tenet su fatu chi sos esemplares de sas òperas suas presentes in sas bibliotecas sunt raros a beru*».

Garipa cumintzat su Libru cun unu Pròlogu in ue faeddat de *limba sarda* cun craresa: "*Sendemi vennidu à manos in custa Corte Romana vnu Libru in limba Italiana, nouamente istampadu, si benes segundu naran est meda antigu; ue si contenen sas Vidas  de algunas Santas Virgines, martires, & penitentes; & acatandelu cun sa letura, qui fuit piu, deuotu, & deletosu, pensesi tenner pro bene impleadu, & honestu su traballu, qui dia leare si lu voltao in limba Sarda pro dare noticia de cuddas assos deuotos dessa patria mia disijosos de tales legendas: persuadendemi det dare guìtu, & satisfacione, assos qui no intenden limbas istragnas, non si poden passijare, recreare, e leare gustu in sos ispaciosos prados, & floridas enas dessos libros Latinos, Italianos & Ispagnolos.*"

## Òperas

* 

## Riferimentos


## Bibliografia

* 
* 
* 

## Ligàmenes esternos

* 
*  (in s'ùrtima parte de sa puntada Frantziscu Casula chistionat de Giuanne Mateu Garipa)
Luis Alibèrt

**Luis Alibèrt** (Bram, 12 de santugaine de su 1884 – Montpellier, 16 de abrile de su 1959; *Louis Alibert* in frantzesu) est istadu unu linguista otzitanu. Est un'autore connotu mescamente in su mundu de s'otzitanismu gràtzias a sa gramàtica, e a su ditzionàriu suo, chi sunt su fundamentu de sa norma otzitana.

## Biografia
Alibèrt  fiat nàschidu in una famìlia de massajos in ue su otzitanu fiat sa limba naturale issoro. In gioventude fiat gia contràriu a sas ideas radicale-sotzialistas chi fiant fortes tando. Fiat andadu a istudiare Farmatzia in Montreal d'Aude. A pustis aiat istudiad in s'Universidade de Tolosa, in au si fiat interessadua a sa limba e a s'istòria otzitanas. Aiat otentu sos diplomas de istùdios superiores meridionales e de istùdios superiores de istòria.

In su mese de nadale de su 1912, si fiat cojuadu cun Maria Lator. Aiant tentu petzi unu fìgiu, Enric, chi fiat mortu in gherra in su 1943, a sos 31 annos. Aiat traballadu comente apotecàriu in Montreal d'Aude dae su 1912 a su 1942.

Sòtziu de su Felibritge (Escòla mondina, pustis s'Escòla occitana), fiat istadu redatore capu de *La Tèrro d'Oc*. Aiat cumintzadu a s'interessare a sa normativizatzione linguìstica de s'otzitanu a pustis de sa Prima Gherra mundiale. In su *Le lengodoucian literari*, impreaiat una grafia afrantzesada. 

## Riferimentos
S'attaccu de sos Zigantes

S' **Attaccu de sos Zigantes** (*進撃の巨人* Shingeki no Kyojin) est unu manga shōnen de horror e assiòne chi at fattu su mangaka Hajime Isayama. Kodansha lu at prubicàu in su paperi Bessatsu Shōnen Magazine e collìu a pustis in tankōbon. 

Su manga contat de unu mundu in ube s'umanidade est belle ispèrdia: diffatis, su numeru est imminoricàu e podet viver petzi in intro de tzittades chi las inghìrian roccas enormes pro parare fronte a sos Zigantes, chi cada tantu si ispìttulian sos omines chene resone chi si podat pessare. S'istoria zirat in tundu a su zovanu Eren Jaeger e a sorre sua adottiva Mikasa Ackermann, chi si bìen cambiare de su tottu sa bida pro neghe de unu Zigante prus mannu chi ghìat sos atteros e si picat sa tzittade issòro, in ube che morit sa mama de sos duos zovaneddos.

S'Attaccu de sos Zigantes at tentu sutzessu a lestru meda dae cando est essìu a campu. In su 2010 fit tra sos 20 manga chi los an intitulàos pro su premiu Manga Taishō, at bintu su premiu Kodansha Manga Award de su 2011 in sa categoria "menzus manga pro mannittos" e est in s'editzione de sèichi pro su Premiu Curturale Osamu Tezuka.

De su manga bi est essìu fìntzas un'anime, chi at fattu Wit Studio traballande impàre a Production I.G e est direttu dae Tetsurō Araki.
Sotziedade pro sa Limba Sarda

Sa **Sotziedade pro sa Limba Sarda** est un'assòtziu culturale nàschidu in su 1987, in Casteddu, e cun sede in Nùgoro.

## Istòria
Sa finalidade prima de sa SLS, fundada in su 1987 dae s'editore, iscritore e tradutore Diegu Corràine e dae su linguista Massimo Pittau, est sa de "promòvere, ampliare, difùndere e abbalorare cun cale si siat mèdiu sa connoschèntzia e s'impreu de sa limba sarda" In annos e annos, sa SLS est istada su puntu de referèntzia de sas elaboratziones e gherras in favore de s'unidade e de s'ufitzialidade de sa limba sarda. E custu l'at fatu cun deghinas de cunferèntzias, seminàrios, in deghinas de biddas e tzitades de Sardigna e in foras de s'Ìsula. Si podet nàrrere chi sa SLS apat inauguradu sa traditzione de faeddare in sardu in pùblicu in custa casta de eventos, cosa rara finas a tando. E apat finas eredadu sa traditzione e sas ideas de su Comitadu pro sa Limba Sarda chi aiat sestadu e promòvidu sa lege de initziativa populare pro s'atuatzione de s'art. 6 de sa Costitutzione de sa Repùblica italiana e su reconnoschimentu de sa Minoria linguìstica sarda, duncas.

Ma est istada finas sa sotziedade chi at dadu fortza a su protzessu de istandardizatzione de sa limba sarda, cumintzadu cun su seminàriu internatzionale *Presente de sas limbas minoritàrias e problemas de sa normalizatzione issoro*, su 25-9-88, in Santu Lussùrgiu, e culminadu in su 2001 cun sa LSU e in su 2006 cun sa LSC.

Dae su 15 de nadale de su 2021 s'òcupat de sa Biblioteca Heinz Jürgen Wolf de Istùdios Linguìsticos e de limba sarda de Nùgoro, dedicada a su linguista Heinz Jürgen Wolf e aberta a totus. Sa biblioteca est nàschida gràtzias a sa voluntade de sa fìgia Mimi e de sa mugere Sìlvia de Wolf, chi ant donadu sa biblioteca de s'istudiosu a sa Sotziedade, e de s'Assòtziu natzionale de sos mutilados e invàlidos de gherra de Nùgoro, chi at frunidu sos locales.

Como su presidente de sa SLS est Diegu Corràine. Vitzepresidente est Antonello Garau. Segretàriu est Lisandru Beccu.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos
* Situ ufitziale de sa SLS
Limba mama

Sa **limba mama** (naràda fintzas **de bratzolu** o **de late**, o galu **L1**) de una persone est dontzi limba chi unu imparat pro mèdiu de acchirida limbistica, est a nàrrer simpremente creschènde sena tènner in cunsideru s'imparu in iscola.

Èsser de limba mama no est a lu cunfùnder cund unu tènner "sa prima limba", chi est cussa chi unu imparat a primu, cando est piseddu, dae sos parentes suos.
Innu natzionale

S' **innu natzionale** est unu iscrittu musicale cund un'argumentu patriotticu e, a bortas, relizosu, chi unu istadu natzionale o ente derivadu issèberat de manéra uffitziale comente innu de una comunidade politica particulare.

Cando si sonat, a su solitu cando bi at una die istitutzionale de festare, si dìat figurare s'unidade e/o rappresentatividade de cussa natzione. Tando si tenet in cunsideru comente unu de sos medios pro chi su cuntzettu de istadu, atteramente astrattu e duncas bastante difficurtosu de pònner a realidade, si podet ozettivare in calicuna cosa de cuncretu.
Limba de sos Sinnos Adamorobe

**Limba de sos Sinnos Adamorobe** (AdaSL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **ads**. L'AdaSL è usata anche in Ghana (6.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Egitziana

**Limba de sos Sinnos Egitziana** (EgySL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **esl**. L'EgySL è usata anche in Egittu.

## Notes
Limba de sos Sinnos Lìbica

**Limba de sos Sinnos Lìbica** (LybSL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **lbs**. L'LybSL è usata anche in Lìbia.

## Notes
Limba de sos Sinnos Giapponesa

**Limba de sos Sinnos Giapponesa** (Nihon Shuwa) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **jsl**. Sa Nihon Shuwa è usata anche in Giappone (300.000).

## Notes
Limba de sos Sinnos Thailandesa

**Limba de sos Sinnos Thailandesa** (ThaiSL) est una Limba de sos Sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **tsq**. Su ThaiSL è usata anche in Thaìlandia (300.000).

## Notes
Palm Desert

**Palm Desert** est una tzitade de sa Califòrnia, in sos Istados Unidos, chi s'agatat in sa Contea de Riverside.

Sa bidda est crèschida meda in presse, mascamente in sos annos '80 de su sèculu XX. In su 1980 teniat difatis unos 12.000 bividores, ma giai deghe annos prus a tradu, in su 1990, nde contaiat prus de 23.000. Oe tenet unos 50.000 abitantes.
Califòrnia

Sa **Califòrnia** est unu istadu federadu de is Istados Unidos, chi s'agatat postu in su Sud-Ovest de sa natzione, a làcana cun su Mèssicu.

A Nord faghet làcana cun s'istadu federadu de Oregon e a est cun is de Nevada e Arizona. A s'Ovest si ghetat in s'Ocèanu Patzìficu.

Cun unos 40 milliones de bividores est s'istadu prus populadu de sos Istados Unidos e su de tres pro istérrida.

Est tzentru econòmicu, curturale e fintzas de s'indùstria tzinematogràfica de importu mundiale.

Is tzitades prus mannas sunt: Los Angeles, San Diego, San José, San Francisco, e sa capitale Sacramento.

## Àteros progetos
Limbas de sa Cina

Sas **limbas de sa Tzìna** sunt sas limbas chi sos 56 grupos etnicos reconnòtos faveddant in Tzina. In Tzina sa limba prus forte, chi si ischirriat in paritzos limbazos diferentes, si connoschet chin su lùmen de Hanyu (tzinesu: 汉语; tzinesu tradissionale: 漢語; pinyin: Hànyǔ) e s'istudiu suo est unu campu accademicu a banda. Hanyu, o limba Han, tenet 8 dialetos in sinu suo: sas diferentzias sunt goi mannas chi s'unu non si podet cumprender pro chie connoschet s'atteru. Sas limbas chi tenent prus amparu e istudiu in Tzina sun su mongolu, su tibetanu, Uyghur e Zhuang. Sicundu a Ethnologue, sa Tzina tenet 292 limbas galu vivas e una limba morta (Jurchen).

Su tzinesu istandard, connotu in Tzina comente Putonghua, est una variedade de su Mandarinu e in continente est sa limba nassionale e uffitziale: issu si fundat in su Beijing e si faveddat péri tottu sa Tzina nord/sudotzidentale chind una cantitade manna de dialettos. Sicomente fachet de limba franca in prus o mancu parte manna de sa Tzina, bi at unu balanzu mannu sotziale, economicu e péri praticu in s'uffitzialidade de su Putonghua.

Sas lezes tzinesas non balent pro Hong Kong o Macau e, duncas, custos tretos tenent unu limbazu, su cantonesu, chi est a diversu dae cussu continentale.

In prus, est a ammentare chi sas regiones autonomas tenent limbas uffitziales in prus chi lis sunt reconnotas. Pro esempiu, su tibetanu est uffitziale in sa Regione Autonoma de su Tibet e su mongolu lu est in Mongolia.
Thirty Seconds to Mars

**Thirty Seconds to Mars** funt unu grupu rock alternativu istadunidensu, nàschidu a Los Angeles, Califòrnia.

## Formatzione
### Atuale
* Jared Leto – boxi, ghitarra, bassu
* Shannon Leto – bateria, percussiones 
* Tomo Miličević – ghitarra, bassu

### Ex cumponentes
* Solon Bixler – ghitarra 
* Matt Wachter – bassu

## Discografia
### Albums de istùdiu
*2002 - *30 Seconds to Mars*
*2005 - *A Beautiful Lie*
*2009 - *This Is War*
*2013 - *Love, Lust, Faith and Dreams*
*2018 - *America*
*2023 - *It's the End of the World but It's a Beautiful Day*
## Àteros progetos

## Acàpius a foras
* Giassu ufitziale
Interpol (cumpressu musicale)

Is **Interpol** sunt unu cumpressu musicale rock americanu nàschidu in su 1997 in  New York.

Sa mermadura originale fiat cumponida de: Paul Banks (boghe, ghitarra), Daniel Kessler (ghitarra, boghe), Carlos Dengler (bassu, tastieras) e Greg Drudy (tumbarinos). Drudy at lassadu in su 2000 e Sam Fogarino at pigadu su logu suo. In su 2010, cun s'agabu de sa registradura de s'album de bator fintzas Dengler at lassadu pro sighire unu progetu propiu.

Is Interpol, cun ateros nòmenes apretziados comente The Strokes, Longwave, The National e Stellastarr, faghent parte de cussos cumpressos de sa ròdia musicale indie de New York chi si sunt distinghidos pro nde torrare a pesare interessiu pro su genere post-punk a primìtziu de sos annos 2000.

S'album de inghitzu, *Turn on the Bright Lights*, a sa bessida in su 2002 at tentu is mègius bàntidos de sa critica. Is traballos a sighire no ant mai arretzidu matessi apretziamentu ma nde ant fatu crèschere sa fama.

S'album a bènnere *El Pintor* diat depere bessire in su cabudanne de su 2014.

## Istòria
A s'inghitzu cumponidu iscetis de Kessler e Drudy, su cumpressu si faghet unu nòmene cun s'intrada de Sam Fogarino in logu de Greg Drudy, de Dengler e de su cantadore Paul Banks. 

Partent pro su primu tour in su 2001,  ma su primu album, *Turn On the Bright Lights*, bessit in su 2002. De tando is Interpol diventant famados intra is ròdias *[[Indie]].*

Su segundu album, *Antics*, est de su 2004 e sighet a unu tour chi at tentu durada pro totu su 2003. Su cumpressu cumponet fintzas sa colonna sonora pro sa serie de telebisura *[[Six Feet Under]]*.

S'album de tres, *Our Love to Admire*, est de su 2007. Est su primu traballu issoro impare una una major discografica, sa Capital Records, e su primu a no èssere totu produidu de issos..

In su cabudanne 2010 bessit s'album de bator, *Interpol*, ma in antis est giai pubricadu in internet su primu single isceberadu:* Lights*. Est s'ùrtimu album cun Dengler, chi teniat giai bidea de triballare in àteros progetos.

Su 5 de làmpadas 2014, is Interpol daent nova de sa bessida de s'album de chimbe, El Pintor, chi at a bessire su 9 de cabudanne 2014.
## Discografia
### Àlbumes
* Turn on the Bright Lights (2002)
* Antics (2004)
* Our Love to Admire (2007)
* Interpol (2010)
* El Pintor (2014)
* Marauder (2018)
Tzinesu classicu

Su **tzinesu classicu** (*古文*, gǔwén, "iscrittu anticu") est una forma scritta de tzinesu anticu, sa limba de sa literadura classica dae s'accabbu de su periodu de sos Beranos e Attonzos a cussu de sa dinastia Han. Su faveddu si impreat fìntzas pro su Tzinesu Literariu (文言文 wényán wén), unu istile tradissionale de tzinesu iscrittu fattu a pìzu de sa limba classica, cosa chi lu fachet diferente dae atteras formas de tzinesu. Su tzinesu literariu fit in imprèu pro tottus sos iscrittos in Tzina fìntzas a su seculu de Binti, e puru in Giappone, Corea e Vietnam in calicunu periodu. Sa prus parte de tzinesos sia at lassàu a palas su tzinesu literariu a favore de sa forma dialettale chistionada, chi est a curtzu de su tzinesu mandarinu.

Su tzinesu literariu si connoschet comente *'kanbun* in giapponesu, *hanmun* in coreanu e *Hán văn* in vietnamesu.
Brunzitu nuragicu

Su **brunzìtu nuraghèsu**, **nuraxèsu** o **nuràgicu** est una iscultura bronzea, tipica de sa Sardigna a s'acabbu de s'edade de Brunzu e a su cumintzu de cussa de su Ferru.

Sos istudiodos non sunt galu resessios a nàrrer una data pro custas istatuas minores: si credet chi las apant fatas dae su seculu de IX a.C. a cussu de VI a.C., mancàri calicunu canticheddu de Arrolli, de su seculu de XIII a.C., apat torràu a apèrrer sa chistione.

## Locos de acattu

In sos iscavos nde ant atzapàu prus de 500, mescamente in locos comente sos puttos sacros e sos gòi naràos *megara* nuraghesos, in sas biddas e in sos nuraches etotu.

Medas istatuas si ant iscopertu fìntzas in Italia tzentrale, pro esser puntillosos in calicuna tumba etrusca de su seculu de IX-VIII a.C.

## Tecnica
Fatos a chera pèrdia, sos brunzitos lòmpent fìntzas a 39 chentìmetros e ammùstrant totu sas cosas de sa bida de cada die, fachende bìer zente de classe sotziale diferente, animales, pessones a capu de sa tribù, gherreris, deos e pèri ozetos comente armas, testos e carros. Est a ammentare chi paritzas sunt sas naveddas nuraghesas, chi sunt su numeru prus mannu de isculturas istoricas a fundu marinu e, in prus, non fartant de ammustrare cantu sos sardos anticos fint tando marineris e amicos de su mare.

In sas paritzas isculturas, sicundu a calicunu istudiosu, si podent distingher tres modas:
*cussa mediterranea;
*cussa Uta;
*cussa Abini-Teti.

Galu non si connoschet si custas modas apant vìviu a pare o sunt sichìas s'una in fatu de s'attera chin su tempus.

## Museos printzipales
Sas regortas prus bellas si podent pompiare in su Museu Archeologicu Natzionale de Casteddu, in Tàtari, Nugoro e Aristanis, in prus de sos museos ispartos péri sas biddas in ube si podent ammirare sos printzipales zassos archeolozicos de totu s'isula.

## Ateras boches
*Tziviltade nuraghesa
Baltimora

**Baltimora** (in ingresu *Baltimore*) est una tzitade de sos Istados Unidos chi s'agatat in s'istadu federadu de Maryland. Est una tzitade indipendente a suta de s'autoridade amministrativa de s'istadu e chi non faghet parte de peruna contea. Est sa prus manna bidda de su Maryland e pigat nòmene de Cæcilius Calvert, segundu barone de Baltimore, fundadore e primu gubernadore de sa Colònia de Maryland.

Sa tzitade tenet populatzione de unos 620.000 bividores, ma s'àrea metropolitana Baltimora-Washington arribat a unos 2.700.000.

In Baltimora b'at s'importante univerisidade *Johns Hopkins University*, una de sas mègius de sa natzione. 

Baltimora est fintzas su prus importante portu de sos Istados Unidos.
## Geografia
Baltimora est posta in su tzentru-Nord de su Maryland, in su frùmene Patapsco, cun unu artària cumpresa intra unos 3 e 30 metros.

Sa tzitade est partzida in 9 regiones (Northern, Northwestern, Northeastern, Western, Central, Eastern, Southern, Southwestern, and Southeastern). Cuntantu custu, is residentes dda partzint prus simpremente in zona Est e zona Ovest, cunsiderende Charles Street comente lìnia de chirriadura.
## Clima
Su clima de Baltimora est classificadu ùmidu subtropicale - segundu sa Classificatzione Köppen - e arretzet s'influèntzia de s'ocèanu chi dd'istat a curtzu.

S'istade est caente e ùmida, s'ierru fridu e ùmidu. Su mese prus caente est su de trìulas, cun temperaduras a de die de 33°C e a de note 23°C. Est raru chi artzint subra de is 40°C.

In ierru est raru chi is temperaduras calent a suta de is -12°C. 

Sa propidura est distribuida in totu s'annu.
Baschismu

Su **baschismu** o **natzionalismu bascu** est una currente sotziale istruturada culturalmente, linguisticamente e politicamente, chi afirmat sa personalidade natzionale de su Paisu Bascu. Duncas, afirmat e punnat a pònnere in pràtica su deretu a sa Autodeterminatzione e a sa soberania de sa natzione basca, in contu de limba e de polìtica.
Noa York (istadu)

**Noa York** (in ingresu: *New York*, /nuː ˈjɔək/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos chi tenet a capitale Albany, mancari sa tzitade prus manna e nodia siat Noa York.

S'istadu s'agatat in su nord-est de sa natzione e tenet làcana a Nord cun su Canada, a Est cun su Vermont, su Massachusetts e su Connecticut, a Sud cun su New Jersey e sa Pennsylvania. A su Sud-Est bessit a mare.

## Economia
Est sa tzitade de New York chi ghiat s'economia de s'istadu, essende custa printzipale tzentru bancàriu, finantziàriu e de communicatzione in sos Istados Unidos.

In sa natzione est su de 3 istados chi produit prus richesa, a fatu de Califòrnia e Texas. Pro su chi pertocat su redditu pro capite est a su postu de bator.

## Àteros progetos
Soberania

Su faeddu **soberania**, chi benit dae s'isp. *soberanía* (chi derivat dae *soberano*, dae su lat. bassu **superānus*, «chi istat in subra»), inditat su podere o s'autoridade chi non tenet àteru podere superiore de ue dipendat in s'ordinamentu polìticu-giurìdicu internatzionale. Sa soberania est sa cunditzione pro pòdere proclamare s'indipendèntzia de unu territòriu o àteras solutziones istitutzionales (federatzione, cunfederatzione).
The Strokes

**The Strokes** sunt unu cumpressu rock americanu nàschidu in su 1998 in New York City e cumponidos de Julian Casablancas (boghe), Nick Valensi (ghitarra, segunda boghe), Albert Hammond, Jr. (ghitarra, segunda boghe), Nikolai Fraiture (bassu) e Fabrizio Moretti (tumbarinos).

Giai de sa bessida de s'album de inghitzu, *Is This It* in su 2001, is Strokes ant tentu luegus unu grandu apretziamentu de sa critica e fortuna cun sas bèndidas.

## Discografia
* *Is This It* - (2001)
* *Room on Fire* - (2003)
* *First Impressions of Earth* - (2006)
* *Angles* - (2011)
* *Comedown Machine* - (2013)
Vermont

Su **Vermont** ([vɚːˈmɑːn(ʔ)] o [vɚˈmɑ̃(ʔ)]) est unu istadu de is Istados Unidos chi s'agatat a su Nord-Est de sa natzione, in sa regione narada Noa Inghilterra. Su Vermont est su de 6 istados prus pitios, su segundu prus pagu populadu de sos Istados Unidos e su solu de sa Noa Inghilterra chi non tenet bessida a su mare. Su lagu Champlain faghet metade de sa làcana Ovest de s'istadu, s'àtera metade dda ispartzit cun su New York. A su Sud tenet làcana cun su Massachusetts, a s'Est cun su New Hampshire e a su Nord cun sa provìntzia canadesa de su Québec.

Sa capitale est Montpelier chi, cun unos 7900 residentes est sa prus pitia capitale de istadu de totu sa natzione. Sa tzitade prus manna est imbetzes Burlington, chi at populatzione de unos 42.000 abitantes.

In passadu su territòriu de su Vermont fiat bìvidu de duos populos nativos: is Abenaki e is Irokesos, e in manna parte fiat frantzesu a primitziu de su perìodu coloniale. Sa Frantza dd'aiat pois tzedidu a su Rènniu Aunidu a sa fine de sa Gherra de sos Sete Annos, in su 1763, sende chi aiat pèrdidu. 

Pro medas annos is colònias a làcana, mascamente su New Hampshire e su New York, si sunt perricadas s'àrea, chi difatis teniat tando nòmene de *Fidantzas de su New Humpshire*. Is ocupadores chi teniant propiedade de terras, afiantzaiant de èssere contra sa milìtzia de Green Mountain Boys, chi cheriat faghere de su Vermont unu territòriu indipendente. 

Sa Repùblica de Vermont est in realidade esistida. Fundada in su 1777, in tempus de sa Rivolutzione Americana, at tentu vida de batòrdighi annos. Su Vermont est duncas unu de is bator istados de sa federatzione chi in passadu ant tentu soberania, impare a Texas, Hawaii e Califòrnia.

In su 1791, su Vermont s'est aunidu a sos Istados Unidos comente su de 14 istados, primu a s'azùnghere a sa originale federatzione de 13 colònias. 

Vermont cando ancora indipendente est fintzamentas su primu istadu chi at in parte abolidu s'iscravidade.

Su 94,3% de sos bividores de su Vermont est de ratza bianca.

Tenet nomìngiu de *Green Mountain State* (istadu de su monte birde) e difatis su nòmene Vermont benit de sa limba frantzesa: Vert Mont (monte birde).

Image:Burke from Lyndonville.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
Image:Bartonsville Covered Bridge.jpg

## Àteros progetos
Albany (Noa York)

**Albany** est una tzitade de unos 94.000 abitantes, capitale de s'istadu de Noa York in is Istados Unidos. Est fintzas sea de sa *Contea de Albany*.
Montpelier

**Montpelier** est una bidda de 7.855 abitantes de sos Istados Unidos, capitale de s'istadu de Vermont e sea de sa *Contea de Washington*. Est sa capitale de istadu prus pitia de sos USA.

A su sud de sa bidda colat su frùmene Winooski.

S'economia s'apoderat in servìtzios amministrativos acapiados a su rolu de capitale.
Burlington

**Burlington** est una tzitade de sos Istados Unidos chi s'agatat in s'istadu federadu de Vermont in ue est sa bidda prus manna e sa sea de sa *Contea de Chittenden*. Est posta in s'oru de su lagu Champlain, a sa foghe de su frùmene Winooski. 

In sa tzitade s'agatat una universidade, sa *Vermont University*, cun unu istitutu agràriu de importu.

In Burlington sunt nàschidos su filosofu John Dewy e su serial-killer Ted Bundy.
Yamato nadeshiko

**Yamato nadeshiko** (*やまとなでしこ* o *大和撫子*) est una paragula giapponesa chi inditat sa pessonificatzione de sa femina giapponesa idealizada, o sa laude de sa bellesa feminina giapponesa chi si intendet prus "pura". Est una metafora chi biet sos frores, bidu chi ponet a pare sos faveddos *Yamato*, su lùmen anticu de su Giappone, e *nadeshiko*, chi est una pranta chi sa comunidade issientifica connoschet comente *Dianthus superbus* e chi su kanji suo si podet bortare, in sardu, comente "pitzinna galana".

Su faveddu si impreat pro inditare, a s'ispissu, una pitzocca chi est zovana e timida e, oje in die, de manera nostalgica pro laudare su chi bi aiat de bonu innantis in sas giapponesas, cosa chi est semper prus diffitzile a atzappare. De cada manera, *Nadeshiko Japan* est fintzas su lùmen de s'iscuadra feminina giapponesa de fùbalu.
Massachusetts

Su **Massachusetts** (mæsəˈtʃuːsɨts), uffitzialmente *Commonwealth of Massachusetts*, est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sa Noa Inghilterra, a su Nord-Est de sa natzione. Sa capitale est Boston.

Pigat làcana a Sud cun is istados federados de Connecticut e Rhode Island, a Ovest cun su de New York, a Nord cun is de Vermont e New Hampshire, a Est si ghetat in s'Ocèanu Atlanticu. 

Su Massachusetts est su de 7 istados prus pitios de sa federatzione, ma su de 14 in bividores e su 3 in densidade. Est su prus populosu istadu de sa Noa Inghilterra e su de 6 prus ricu de is Istados Unidos.

Si podent iscerare duas àreas metropolitanas pretzisas: *Greater Boston* a s'Est in ue bivent is duas partes de tres de sa populatzione de s'istadu, e s'àrea metropolitana de Springfield in s'Ovest. Medas tzitades, biddas e conteas in su Massachusetts tenent metessi nòmene de àteras in Inghilterra.

In s'istòria americana at giogadu unu rolu meda importante, siat pro is acuntèssias istòricas siat pro cultura e cummèrtzios.

Plymouth est su logu de sa colònia fundada de is pilligrinos in su 1620; s'Harvard University, fundada in su 1692 est sa prus antiga universidade de sos Istados Unidos.

In su 1692 in sa bidda de Salem e intòrinos at tentu logu unu famosu protzessu pro brusceria. A sa fine de su seculu XVIII, sa tzitade de Boston fiat nodia comente "bàntzigu de Libertade" pro sas rebellias chi ant pois betidu a sa Rivolutzione Americana e a s'indipendèntzia de is colònias de su Rènniu Aunidu. In su 1777, su Generale Henry Knox aiat fundadu s'Armeria de Springfield, chi at permìtidu de faghere importantes avantzamentos tecnològicos cun sa rivolutzione industriale. In 1786, sa Rebellia de Shays, at betidu a sa Cunventzione Costitutzionale de sos Istados Unidos.

In antis de sa Gherra Tzivile Americana, su Massachusetts fiat s'istadu de is movimentos moralistas e abolitzionistas. 

In su 1837, su Mount Holyoke College, fiat abertu su primu college pro fèminas. In su 2004 su Massachusetts fiat su primu istadu in sa federatzione a reconnòschere sa cogiada intre pessones de paris sessu. Su Massachusetts est fintzas s'istadu de in ue benint importantes figuras polìticas de is Istados Unidos, comente sa famillia Kennedy.

In custu istadu fiant fintzas imbentados is giogos de su basketball e volleyball.

S'economia de su Massachusetts s'apoderat subra de s'arta educatzione, sas tecnologias sanitàrias e servìtzios finatziàrios.

## Immàgines


Image:Lexington Battle Green during performance of Old Guard Fife & Drum Corps.jpg
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg
Image:Gay Head Light - USA MA.jpg


## Àteros progetos
Connecticut

Su **Connecticut** (kəˈnɛtɨkət, kuh-net-i-kət) est unu istadu federadu chi faghet parte de sos Istados Unidos e chi s'agatat in su Nord-Est de sa natzione. Faghet parte de sa regione de Noa Inghilterra in ue est s'istadu prus meridionale. 

Faghet lacana cun is istados federados Rhode Island in s'Est, Massachusetts in su Nord, New York in s'Ovest e in su Sud tenet bessida in sa foghe de su frùmene Connecticut. Sa capitale est Hartford. 

S'istadu pigat nòmene de su frùmene chi d'atraessat e ddu chìrriat in duos cantones. *Connecticut* benit de unu faeddu de limba Algonchina chi cheret nàrrere *frùmene longu chi chìrriat*.

Est naradu fentzamentas *Istadu de sa Costitutzione* e at tentu meda importu in s'isvilupu de su guvernu federale de sa natzione.
## Geografia
In istérrida est su de 3 istados prus pitios, su de 29 prus populados e su de 4 in densidade in sos Istados Unidos.

Manna parte de su territòriu meridionale e otzidentale de su Connecticut pigat parte a s'area metropolitana de New York. 
## Istòria
Is primos bividores suos fiant olandesos e pro metade fiat difatis parte de su territòriu coloniale chi teniat nòmene de Olanda Noa.

Is cussòrgias mannas sunt però de su 1630, dèpidos a is inglesos. 

In su tempus de sa Rivolutzione Americana su Connecticut est istadu una de sas trèighi colònias chi si sunt ribelladas.

## Immàgines

Image:First Congregational Church, Woodstock CT.jpg
Image:Yale Law School dining hall 1.JPG
Image:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg


## Àteros progetos
Hartford

**Hartford** est una tzitade de sos Istados Unidos capitale de su Connecticut e sea de sa *Contea de Hartford*.

Atraessada de su frùmene Connecticut, sa tzitade s'agatat in sa parte tzentrale de s'istadu.

Contant unos 122.000 abitantes e est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu a segus de Bridgeport

S'area metropolitana contat 1.185.000 abitantes.
Rhode Island

Su **Rhode Island** (/roʊd ˈaɪlɨnd/ o /rɵˈdaɪlɨnd/), uffitzialmente *State of Rhode Island*, est unu istadu de sa regione de su Noa Inghilterra, in su Nord-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Providence.

Est s'istadu prus pitiu in istèrrida de sos USA, cun su prus bàsciu nùmuru de abitantes, ma cun sa segunda prus arta densidade de populatzione, a fatu de su New Jersey.

Tenet làcana a Ovest cun su Connecticut, a su Nord e Est cun su Massachusetts e partzit territòriu de mare cun Long Island in su Sud-Ovest.

Rhode Island est istadu sa prima de is trèighi colònias a si decrarare indipendente de su Renniu Auniadu, su 4 de Maju 1776. Est istadu fintzas s'ùrtimu istadu a firmare sa costituzione de sos Istados Unidos.

Benit tzerriadu fintzas cun su nomìngiu de "The Ocean State" (s'Istadu de s'Ocèanu).

## Immàgines

Front view of Rhode Island State House.jpg
Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Salve-gates.jpg


## Àteros progetos
Pennsylvania

Sa **Pennsylvania** (/ˌpɛnsɨlˈveɪnjə/), uffitzialmente *Commonwealth of Pennsylvania*, est unu istadu de sos Istados Unidos chi s'agatat in su Nord-Est de sa natzione, in sa regione de Mèdiu-Atlànticu e in cussa de is Lagos Mannos. Sa capitale est Harrisburg.

S'istadu tenet làcana a Sud-Est cun su Delaware, a su Sud cun su Maryland, a su Sud-Ovest cun sa Virgìnia Otzidentale, a s'Ovest cun s'Ohio, a su Nord-Ovest cun su Lagu Erie e sa provìntzia canadesa de Ontario, a su Nord cun su New York e a s'Est cun su New Jersey. Non tenet bessida a mare.

Est atraessadu in mesu de sos Montes Apalacos.

Sa Pennsylvania est su de 33 stados prus mannos, su de 6 prus populados e su de 9 cun densidade majore. Is tzitades prus de importu sunt Filadelfia, Pittsburgh, Allentown, e Erie.

Est istadu fundadore se is Istados Unidos.

## Àteros progetos
Lippia dulcis

Sa **lippia dulcis** (o **Phyla dulcis**) est un'ispetzie de erba chi creschet in Messicu de zosso, su Caribe (Cuba, Hispaniola e Puerto Rico), America tzentrale, Columbia e Venezuela. Si connoschet chin paritzos lùmenes, cumpresos "erba durche azteca", "erba de mele", "hierba dulce" e "tzopelic-xihuitl" (Nahuatl). Su frore de sa pranta si podet bender comente *dushi* ("durche" in papiamentu).

## Impreu
Custa pranta la impreàban istoricamente comente tùcaru naturale e medìchina in Messicu e America tzentrale. Fit in imprèu fitianu de sos Aztecos e battìa a foras cando la aìan connotta sos colonitzadores ispagnolos.

Su sapore durche meda est traballu de unu compostu de sesquiterpene connottu comente hernadulcine, chi fit iscopertu in su 1985 e chi nde faveddàbat puru su fisicu ispagnolu Francisco Hernández in su seculu de XVI.
Virgìnia Otzidentale

Sa **Virgìnia Otzidentale** (in ingresu **West Virginia**: /ˌwɛst vərˈdʒɪnjə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos, chi s'agatat in sa regione de is Apalacos. A intro de sa natzione benit cunsideradu istadu de su Sud, mancari potzat èssere cunsideradu fintzas in sa regione de Atlànticu Mèdiu, Atlànticu de Sud, e artu sud.

Tenet làcana is su Sud-Est cun s'istadu federadu de Virgìnia, in su Sud-Ovest cun su de Kentucky, in su Nord-Ovest cun su de Ohio, in su Nord cun su de Pennsylvania e in su Nord-Est cun su de Maryland. Sa capitale e tzitade prus manna est Charleston.

Sa Virgìnia Otzidentale est su de 41 istados in istèrrida e su de 38 in nùmuru de residentes.

Sa Virgìnia Otzidentale est s'istadu de sa Cunventzione de Wheeling, in tempus de sa Gherra de Setzessione, sende chi is meres de terras chi bi biviant teniant pagus iscravos. S'intrada in sa federatzione est de su 20 de làmpadas 1863. Fiat su solu istadu a si formare separende**·**si de sa Cunfederatzione de is Istados de Sud; est fintzas unu de is duos (s'àteru est su Nevada, chirriadu de su Utah) nàschidos cun sa Gherra de Setzessione.

S'istadu est connotu pro is montes, is indùstrias de linna e sas minas de carbone.

## Àteros progetos
Educatzione

Sa **educatzione** est s'atividade, chi sas curturas podent cambiare in su tempus, chi est pro s'isvilupu de sas connoschentzias e facultades sotziales e proprias de una persone.

Picande in analisi sa radichina etimologica, su faveddu benit dae su latinu *educĕre* (est a narrer "bocare a campu" o "bocare a fora su chi bi at in intro"), paragula cumposta dae *ē-* ("dae", "foras dae") e *dūcĕre* ("jucher", "ghiare", "battire"). Sicundu a ateros, benit dae s'ateru verbu latinu *educare* ("pesare" in su sentidu de imparare a unu pitzinnu comente si depet istare in su mundu).

Sa paragula de "educatzione" a s'ispissu si ponet a pare chin cussa de "imparu", mancari chi s'urtima cherjat inditare una tecnica chi punnat a "trasmitter" sapidorìa. Mancari chi sas istrategias istitutzionales podant esser parte de unu prozetu educativu, su significu de "educatzione" est prus largu e bolet narrer, prusaprestu, a nde bocare a fora una calidade o cumpetentzia chi galu non tenet manera de si esprimer a massimu.

Eppuru, mancari chi s'etimologia niet su beru, bi at galu cunfusione meda a pizu de sa paragula. In medas curturas, "educada" est una persone chi sichit normas sotziales (péri non iscritas) de manera curreta; in ateras, comente in cussa anglosassone, narrer *education* est su matessi de boler narrer "imparu". Su chi est tzertu, de cada manera, est chi sos duos significos (unu chi pertocat una persone ischìa e s'ateru chi pertocat su cumportamentu chi tenet) sunt a curtzu meda, mancari chi non si los depat cunfunder.

Bi at tres tipos de educatzione: cussa formale, cussa non formale e cussa informale. Su primu campu de su ischire chi at istudiàu sos problemas a pizu de s'educatzione fit sa pedagogia, chi zirat in tundu a s'educatzione de sos piseddos. De pac'ora est naschia sa dissiplina de sas issentzias de s'educatzione e de sa formatzione, chi pertocant fintzas s'edade a mannu, fachènde de sa paragula "formatzione" su matessi de "educatzione".
La Sardegna, un itinerario nel tempo

*La Sardegna, un itinerario nel tempo* est unu documentariu de su 1963 cun regìa de Libero Bizzarri dae unu suggettu de Giuseppe Dessì.
Su documentariu (divisu in tres partes cun d'una durada totale de guasi tres oras) est unu intimu viaggiu giradu in Sardigna e racontadu dae s'iscritore Giuseppe Dessì. Benin racontados s'istoria e sos ammentos de s'iscritore chi, ortas meda, sunu documentos antropologicos e etnograficos, cuntenit cunfrontos de sas traditziones cun s'era contemporanea de tando.
Harrisburg

**Harrisburg** est una tzitade de unos 50.000 abitantes de sos Istados Unidos, capitale de s'istadu federadu de Pennsylvania e sea de sa *Contea de Dauphin*. S'area metropolitana, cun 643.820 abitantes, est sa prus manna de bator in s'istadu.
Vìlnius

**Vìlnius** ([ˈvʲɪlʲnʲʊs]) est sa capitale de sa Lituània. Posta in su sud-estu de sa natzione, sa tzitade tenet unos 540.000 bividores e est duncas sa prus manna de Lituània e sa segunda prus manna (in fatu a Riga) de is Repùblicas Bàlticas.

Sa parte antiga de sa tzitade est istada decrarada patrimòniu de s'UNESCO in su 1994. In su 2009 est fintzas istada Capitale europea de sa Cultura impare a sa tzitade austrìaca de Linz.

In s'istòria de Vìlnius, is bividores ebreos ant tentu influèntzia manna fintzas a su sèculu de 20, tantis ca fiat mentuada comente "Gerusalemme de Lituània".
Berna

**Berna** (in tedescu *Bern*, in frantzesu *Berne*, in romanciu Berna) est una tzitade de unos 134.000 abitantes de s'Isvìtzera.

Communemente cunsiderada capitale de s'istadu, est prus de pretzisu sa sea amministrativa de su Cunsigiu Federale e de is Dipartimentos de sa Cantzelleria de Istadu. S'Isvìtzera difatis non distinghit deaderus una capitale federale. 

Sa bidda est fentzamentas sea de su *Canton Berna*, segundu in sa cunfederatzione pro populatzione.

Est sa tzitade de bator prus manna de Isvìtzera a segus de Zürich, Genève e Basel.