open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pilos a s'imberta

Si narat de una pessone chi tenet **pìlos a s'imbèrta** (o **artudhàos**) cando sa lìnia de sos pilos suos non curret derèttu pèri sa cherveddèra, comènte dìat capitare atteramènte, ma pìcat una pìnnica a forma de V; b'at parìtzos grados de custu pìccu.  Est unu carattere dominante lassàu in eredàde e non brìncat zenerassiònes.

B'at fìntzas un'attera paràgula imbentàda in su 1849, internassionale, pro descrìvere custu carattere, chi est *pìccu de sa biuda*, ca si credìat, fòrtzis pro s'assimìzu chin sa càppa de sas biudas (bastet bìere sa *Mary Stuart Cap*), chi cussu fit sìnnu malu de biudèsa primadia.

No est un'ispantu chi, bìdu s'intendimèntu negativu, in sa curtura populare sos pilos a s'imberta lu tènzant a s'ispìssu zente o pessonàzos malos: Dràcula est un'esèmpiu, ma bi nde dìat poder àer unu muntone.
Anorak (slang)

In su limbàzu inglesu britannicu unu **anorak** (*/ˈænəræk/*) est una pessòne chi tènet un'interèssu mannu, fìntzas a arribàre a nd'èsser ossessionàdu, in argumèntos e còsas chi sòlu a pàgos interèssan, e pro custu est zènte chi no est populare meda ca in pagos la cumprènden. Su faèddu si impìtat calchi bòlta pro inditàre, sèmper in su limbazu inglesu, su gòi nàdu *geek* o *[[nerd]]*, o sa paràula giapponèsa *[[otaku]]*.
Derbi de Sardigna

*Derbi de Sardigna* est su nùmene chi tenet sa partida giogada dae su Casteddu e dae sa Torres. Est su prus importante derbi de sa Sardigna.


{| 
! Editzione
! style="width:8cm;" | Partita
! Resultatu
! Competitzione
|-
| rowspan="1" | 1
| ***' -  [[Torres calcio|Torres]]
| 5-2
| Torneo Sardigna 1920
|-
|-
| rowspan="1" | 2
|  -  [[Torres calcio|Torres]]
| 
| Prima Divisione Sardigna 1940-1941
|-
|-
| rowspan="1" | 3
|  [[Torres calcio|Torres]] - 
| 
| Prima Divisione Sardigna 1941-42
|-
|-
| rowspan="1" | 4
|  [[Torres calcio|Torres]] - 
| 
| Prima Divisione Sardigna 1942-43
|-
|-
| rowspan="1" | 5
|  -  [[Torres calcio|Torres]]
| 
| Campionatu Sardu 1945-46
|-
|-
| rowspan="1" | 6
|  -  [[Torres calcio|Torres]]
| 
| Campionatu Sardu 1946-47
|-
|-
| rowspan="1" | 7
|  [[Torres calcio|Torres]] - 
| 1-1
| Sèrie C1 1960-61
|-
|-
| rowspan="1" | 8
| ***' -  Torres
| 2-1
| Sèrie C1 1960-61
|-
|-
| rowspan="1" | 9
|  -  Torres
| 1-1
| Sèrie C1 1961-62
|-
|-
| rowspan="1" | 10 
| ** [[Torres calcio|Torres]]** - 
| 2-1
| Sèrie C1 1961-62
|-
|-
| rowspan="1" | 11
|  Torres - 
| 0-0
| Sèrie C1 1987-88
|-
|-
| rowspan="1" | 12
|  -  Torres
| 1-1
| Sèrie C1 1987-88
|-
|-
| rowspan="1" | 13
|  Torres - 
| 1-1
| Sèrie C1 1988-89
|-
|-
| rowspan="1" | 14
|  -  Torres
| 1-1
| Sèrie C1 1988-89
|-
|-
| rowspan="1" | 15
|  -  Torres
| 2-2
| Cupa de s'Amistade (sosp.)
|-
Beersheba

**Beer Sheva** , in arabu *بئر السبع‎*, **Biʾr al-Sabʿ** (ch'in ebraigu sinnìfigat “Putzu Sete”) est una tzitade israeliana situada in su desertu de su Negev in su suddu de sa Palestina. Narada fitianu “sa cabitale de su Negev", est sa de sete tzitades prus mannas de Israele, cun una pobuladura de 205.588 abitadores.

S'importu de Beer Sheva fiat crèschidu in su de 19 sègulos, addaghi sos turcos otomanos aiant fraigadu un'istassione rezionale de polima in ie. Sa batalla de Beer Sheva fiat istada parte de un'ofensiva ampra britànniga de sa segunda gherra mundiale, chi teniat s'intentu de truncare sa lìnia de defesa turca dae Gaza a Beer Sheva. In su 1947, Beer Sheva fiat istada cussiderada comente parte possìbile de un'Istadu àrabu in su Pranu de Partzidura de sas Nassiones Unidas pro sa Palestina. In fatu de sa decraradura de s'independèntzia de Israele, s'armada ezitiana aiat acumassadu sas fortzas suas in Beer Sheva comente base istratèziga e lozìstiga. In sa batalla de Beer Sheva, cumbatida in su santugaìne de 1948, sa tzitade fiat istada cunchistada dae sas Fortzas Israelianas de Defesa.

Beer Sheva at tentu una crèschida cussideràbile dae tando. Una parte manna de sa pobuladura est formada dae sos dessendentes de zudeos sefarditas e zudeos mediorientales chi fiant immigrados dae sos paìsos àrabos a pustis de su 1948, gasi etotu che comunidades prus minores de zudeos indianos. Sa de duas e sa de tres undadas de immigradura ant tentu logu dae su 1.990, batende zudeos aschenazitas dae sa Rùssia e àteros paìsos de s'Unione Soviètiga antiga, gasi che disterrados zudeos dae s'Etiòpia. Sos immigrados russos e de àteros paisos de s'ex URSS ant rènnidu su zogu de sos iscacos un'atividade de primu sinnìfigu in Beer Sheva. Sa tzitade rapresentat como su tzentru israelianu de sos iscacos, cun una prochentale de iscachistas de livellu artu prus manna ch'in cale si siat àtera tzitade de su mundu.
## Àteros progetos
Ischidorzu telefònigu

S**'ischidorzu telefònigu** est unu servìtziu telefònigu cumbidadu dae Telecom Itàlia e dae àteros zestionadores telefònigos.

Su servìtziu fiat istadu ativadu in sos annos sessanta dae sa Sip, antetzedidora de Telecom Itàlia, e pro annos aiat tentu comente nùmeru su 114.

Dae su 2002, su nùmeru de s'ischidorzu telefònigu de s'impresa de Istadu est mudadu prus bias, finas a su 42142 atuale.

Cun s'intentu de evitare s'acontèssida de brullas de malu sabore, finas a su 1986 sos usuàrios chi dimandaiant s'ischidorzu peri telèfonu fiant remutidos deretu a pustis pro berifigare sa beridosidade de sa telefonada.

In su 1986, fiat istadu introduìdu su servìtziu de reservadura automàtiga, chi sighit a esser impreadu. Pro reservare, est basante a sighire sa missada grabada, marchende in su tecradu su nùmeru telefònigu suo pròpriu a sa prima e a pustis s'ora in ue si disizat a esser ischidados. Pro evitare brullas, sa reservadura si podet realizare petzi dae s'aparitzu in ue si disizat s'ischidorzu.
Hassan Fathy

S'obera de Fathy est importante pruite in sa realizaziones suas at tentu contu de sa conditziones de su clima, de sa salude publica e de sas tecnicas tradizionales de s'architetura.  Diffattis totu sas realizaziones suas sunu fattas cun tecnicas traditzionale usende printzipalmente sa terra crua o ladiri.
1953

S'annu **1953** (MCMLIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.
1857

S'annu **1857** (MDCCCLVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in giòia segundu su calendàriu gregorianu.
1932

S'annu **1932** (MCMXXXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Aurelio Angonese

**Aurelio Angonese** (Benètzia, 16 de abrile de 1929) est un'àrbitru antigu de fùbalu italianu.

## Biografia

At aderetadu 181 partidas de sèrie A. Si fiat istrenadu in sa partzidura prus arta su 2 de santugaìne de 1960 in s'ocasione de s'addòviu Inter-Bari, chi su resurtadu fiat istadu 2-1. Fiat devènnidu àrbitru internassionale in su 1967, arbitrende unas chentu partidas in totale e rapresentende s'Itàlia in su mundiale de fùbalu de su 1974, disputadu in s'Alemània de s'Uestu de tando.

At tzeladu s'atividade sua cumpetitiva in s'istajone 1973-1974 (s'ùrtimu addòviu chi aiat arbitradu fiat istadu Bolonna-Nàpule 2-2, su 5 de maju de 1974), chimbe annos in antis a petus de sos lìmites ufissiales. In s'istajone 1969-1970, aiat retzidu su Prèmiu “Giovanni Mauro”, destinadu a su zuighe de campu chi si fiat fatu evidente in manera particulare. In su 1973, at arbitradu sa finale de Cupa Itàlia intre Milan e Juventus.

In su 1978, est istadu cummessàriu rezionale de s'AIA pro su Bènetu. In su 1986, fiat istadu cummessàriu ispetziale pro sa CAN A e B. 

In su 1991, fiat istadu Presidente de sa Corte de Apellu de s'Aia, in su 1.993 Procuradore Arbitrale e, in su 1.995, Deretore de s'Iscola pro Àrbitros. Est istadu delegadu de s'UEFA finas a su 1.999. 

## Carrera internassionale

In su 1971, fiat istadu in Montevideo pro aderetare s'addòviu de torrada de sa finale de Cupa Intercontinentale intre Nacional Montevideo e Panathinaikos.

In su 1974, in tempus de su mundiale de fùbalu, aiat arbitradu su 18 de làmpadas, in s'Istàdiu Olìmpicu de su Berilinu Uestu de tando, Alemània de s'Estu-Tzile, una partida chi presentaiat finas dubrados anzenos a su fùbalu, chi su resurtadu fiat istadu un'impate a unu, e sa finale pro su de tres logos, su 6 de triulas in Mònagu de Bavària, intre Polònia e Brasile, binta dae sos polonesos pro unu a zeru. Duas bias fiat istadu finas linieri: su 22 de làmpadas in Brasile-Zaìre (3-0) e su 26 de làmpadas in Alemània de s'Uestu-Jugoslàvia (2-0); cun anteroridade, su 14 de làmpadas, fiat istadu s'àrbitru sustitutu (su titulare fiat N'Diaye su senegalesu) de s'addòviu intre s'Alemània de s'Estu e s'Austràlia (2-0).

Fiat istadu a costazos de Concetto Lo Bello su “mìtigu”, in su rolu de zuighe de lìnia, in s'ocasione de sa finale de Cupa Intercontinentale de 1966 (Real Madridu-Penarol) e de Cupa de Campiones de 1968 (Manchester United-Benfica).
Claudio Volonté

**Claudio Volonté**, cunnotu finas cun su nùmene artìstigu de **Claudio Camaso** (Torinu, 3 de freargiu 1939 – Roma, 16 de cabudanni 1977), est istadu un'attore italianu.

Fiat su frade prus minore de Gian Maria Volonté s'atore.

## Biografia

Su 26 de triulas de 1977, aiat ochìidu in manera intzidentale a Vincenzo Mazza s'eletritzista (cunnotu pro aer leadu parte a sa pellìcula “Anna” de Alberto Grifi e Massimo Sarchielli, interpretende sese etotu), intervènnidu pro asseliare una bria nàschida intre isse e muzere sua. A pustis de deghe dies de bandidonzu, s'atore si fiat intregadu a sa zustìssia, atroghende chi s'episòdiu tràzigu fiat istadu causadu imboluntariamente.

Baranta dies prus a tardu, si fiat suitzidadu in sa presone.
Nintendo

Sa **Nintendo Company Ltd.** (*任天堂株式会社 Nintendō Kabushiki gaisha?*, Nintendō sotziedade pro atziones) est una populare siènda giapponesa (una de sas prus mannas in intro de su Giappone) chi prodùit videojòcos e console e Beastars.

Tenet un'istòria longa: l'at fundada in su 23 de Capidànne de su 1889 Fusajiro Yamauchi; a s'incomìntzu de sos annos 80 sa Nintendo est colada a jocos elettronicos dae cussos de cartas e meccanicos chi bi fit ispetzialitzàda prima. Mancari chi siat intrada in su mundu de sos videojocos in su 1975 sende sa cumpartidòra de sa console Magnavox Odyssey, in su 1977 at cumintzau a nde facher issa etottu de suas. Pro mòre de s'enorme sutzessu chi at tentu in patria, in su 1985 Nintendo fit cròmpia in su mercau de s'America de su Nord e s'annu ch'intrabat a pùstis fit arribada in Europa puru.

Pèri tottu s'istoria sua sa Nintendo at fattu ses console: su Famicom/NES, su Super Famicom/SNES, su Nintendo 64, su Nintendo GameCube, su Wii e su Wii U. In prus nd'at fattu fìntzas de butzàca, comente sete variedades de Game Boy, bàttoro de Nintendo DS, tres de Nintendo 3DS (3DS, 3DS XL e 2DS), su Virtual Boy, sos Game & Watch, sos Pokémon mini e sos Nintendo Mini Classics.

Nintendo at prubicàu prus de 500 jocos, a s'ispissu traballande chin atteras sièndas pro su chi pertòcat s'isvilùpu. In trint'annos sa Nintendo at bèndiu prus de 577 miliones de console e unos 3,5 miliardos de copias de videojocos chi issa aìat isvilupau. In su 23 de Capidanne de su 2009, Nintendo at festàu su chentubintèsimu annu de vida sua. 

Sa mascotte de sa Nintendo est Mario, unu pessonàzu chi at imbentau in su 1981 Shigeru Miyamoto pro su videojocu arcade Donkey Kong.

## Ligàmenes esternos
Giancarlo Primo

**Giancarlo Primo** (Roma, 4 de santuaine 1924 – Civita Castellana (Bitervu), 27 de nadale 2005) est istadu unu canastrista e un'assussadore de botzacanastra italianu.

## Carrera

Nàschidu in Roma in su 1924, si cunsagrat luego a sa botzacanastra.

A pustis de nche sizire unu livellu bonu in sa botza in aba, cumintzat a zogare in sos campos de tauladu cun sa Zinnàstiga Roma, cun sa cale lograt su de duos logos in su campionadu italianu de su 1950-51, e su de tres in su de 1951-52.

Intrat a s'internassionale italiana e leat parte a sos zogos olìmpigos de su 1948 e a sos campionados europeos de su 1947 e de su 1949.

Pustis terminada sa carrera de zogadore, si cunsagrat a sa de assussadore. Devenit assussadore de Nello Paratore su cummessàriu tènnigu de s'internassionale e, in custu rolu, partètzipat a chimbe campionados europeos e a tres zogos olìmpigos (1960, 1964, 1968).

In su 1968, l'intrat in parte comente cummessàriu e ghia s'internassionale pro 11 annos, otenende duas medallas de brunzu in sos campionados europeos (Essen 1971, Beligradu 1975) e logrende duas bintòrias istòrigas, sas primas pro s'Itàlia, cun sos IAA (1970) e s'URSS (1977).

Una canastra realizada in sos ùrtimos segundos dae Cuba in sa finale pro su de tres e bator logos de s'olimpiada de Mònagu li denegat s'artiada a su pòdiu. Una situassione assimizadora si dat in su mundiale de su 1978, cando sa derrota in s'ùrtimu segundu cun su Brasile li dogat una medalla de brunzu chi zai teniat in sa butzaca (duncas, est un'àteru su de bator logos a pustis de su de 1970) e li costat sa ghia de s'internassionale.

Si faghet cummessàriu de echipas de clube e binchit sa Cupa de sos Campiones (1983) e sa Cupa Intercontinentale cun su Cantù.

Tancat sa carrera in Roma in s'istajone 1988-89.

Est decraradu Caballeri de sa Repùbriga e otenet s'Isteddu de oro de su CONI pro mèritos isportivos.

Primo morit in su 2005 in Civita Castellana, una bidda de su de Bitervu.

In su 2007, est intradu a sa FIBA Hall of Fame in sa categoria de sos assussadores.

In su 2009, at retzidu su prèmiu in amentu “Italia Basket Hall of Fame”.
Tòmbola

Sa **tòmbola** est unu zogu de mesa tradissionale nàschidu in sa tzitade de Nàpule in su de 18 sègulos, comente arternativa domulana a su zogu de su loto e acumpanzadu fitianu dae unu sistema de assotziadura intre nùmeros e sinnìfigos, a s'avesu umoristas (S'Inzestru).

Cunforme a sa tradissione, sa tòmbola diat esser nàschida in su 1734 dae unu discussura intre su re Càralu de Borbone e padre Gregorio Maria Rocco in contu de su zogu de su loto, chi su primu cheriat suta de cuntrollu pùbrigu, pro evitare ch'in fatu de sa suprimidura sua s'ispainaret su loto illìtzitu, e chi su segundu cussideraiat immorale pro motivos reliziosos. Unu cumpromissu fiat istadu agatadu proibende su zogu in tempus de sas festas pascunadalencas, in su barigare de sas cales sas famìlias si fiant organizadas cun custa bersione dae domo, chi si fiat fata luego una custumàntzia de cussa dies de s'annu.

## Règulas de su zogu

Echibaledore in s'issèntzia a su zogu de ispainadura internassionale cunnotu comente bingo, sa tòmbola est tennigamente unu zogu de bonaura, peri ca sos partetzipadores devent abonare una summa de dinare chi a pustis est repartzida comente prèmiu a sos binchidores. Sende gasi, sa tòmbola italiana est zogada normarmente in unu cuntestu familiale (est unu zogu tradissionale pascunadalencu) e sas summas chi s'ingazant e si binchint tenent aversamente balores meramente simbòligos, cando est chi non s'issèberet foras male de impreare prèmios de àtera zenia.
Bitti Bergamo

**Umberto Bergamo**, cunnotu comente **Bitti Bergamo** (Benètzia, 1 de ghennarzu de 1930-Pradu, 12 de santugaìne de 1979), est istadu unu tennista italianu.

Ativu comente tennista in sos annos chimbanta de su sègulu coladu, epogale de àteros atretas italianos de grandu èsitu che Fausto Gardini, Giuseppe Merlo, Orlando Sirola e Nicola Pietrangeli, nch'aiat sizidu sa de duas rundas de s'individuale de su Roland Garros in su 1951, 1953, 1955 e 1957, e est arribadu a sa finale de su turneu de Atenas in su 1953.

In su dupru, fiat zenerarmente imparigadu cun Sergio Tacchini, e nch'at sizidu sa de tres rundas de su Ronald Garros de 1951, in ue su cumpanzu suo fiat Giuseppe Merlo.

Pustis tzelada s'atividade cumpetitiva, aiat abandonadu s'ambiente de su tennis indutorende-si in matèrias zurìdigas e imprendende s'atividade de deretore de una sotziedade de importadura e isportadura.

In su 1978, fiat istadu mutidu dae su presidente de sa Federadura Italiana de Tennis Paolo Galgani a leare su rolu de cabitanu no zogadore de s'echipa italiana de Cupa Davis. A pustis de una prima istajone disillusionadora (eliminadura in sa prima runda pro 1-4 dae s'Ungheria), in s'edissione de su 1.979 sos asulos elìminant sa Danimarca, sa Polonia, s'Ungheria, sa Grandu Bretanna e, in sa mesafinale, sa Tzecuisrovàchia in su Foro Italico, sizende sa finale manna de su turneu, a disputare a sa metade de Nadale in Santu Frantziscu contra a sos Istados Aunidos.

Sende gasi, Bitti Bergamo no aiat pòdidu partetzipare a cussu disafiu: difatis, su 12 de santugaìne de 1.979, a s'edade de 49 annos, morit a probe de Pradu in un'intzidente de tràfigu, istrampadu paris cun s'automòbile sua in s'autocaminu A11 da unu tir chi aiat realizadu un'inversura de martza no autorizada.
Campionadu de Eccellentza Sardigna

A su campionadu de Eccellentza de sa Sardigna partitzipant 16 isquadras. Chi otennet su nùmeru majore de puntos binchet su tìtulu de campione Regionale e est promovidu de manera direta a sa Sèrie D natzionale, su campionadu diletantìsticu màssimu. Sas isquadras chi ant acabadu in sa positzione dae sa sigunda a sa de chimbe giocant sos *play-off* (andada e torrada, cun finale ùnica in campu nèutru), e sa chi binchet passat a sa fase Natzionale, chi previdet partidas Interregionales pro unu logu in sa Sèrie D. Sas isquadras classificadat a sa positzione de dòighi e a sa de trèighi si afrontant in sos *play-out* pro detzidire s'isquadra chi partitzipet a sos *spareggi* interdivisionales cuntra de sas chi ant bìnchidu sos *play-off* de Promotzione pro evitare sa retrotzessione de categoria. Sas ùrtimas tres classificadas (sa de batòrdighi, sa de bìnnighi e sa de deghessèis) retrotzedent a manera automàtica in Promotzione.

### Campiones

* 1991-1992  Castelsardo (1)
* 1992-1993  Monteponi Iglesias (1)
* 1993-1994  Fermassenti (1)
* 1994-1995  Ilvamaddalena (1)
* 1995-1996  Atletico Elmas (1)
* 1996-1997  Santa Teresa (1)
* 1997-1998  Arzachena (1)
* 1998-1999  Villacidrese (1)
* 1999-2000  Tavolara (1)
* 2000-2001  Atletico Elmas (2)
* 2001-2002  Calangianus (1)
* 2002-2003  Arzachena (2)
* 2003-2004  Alghero (1) 
* 2004-2005  Nuorese (1)
* 2005-2006  Tempio (1)
* 2006-2007  Tavolara (2)
* 2007-2008  Budoni (1)
* 2008-2009  Sanluri (1)
* 2009-2010  Porto Torres (1)
* 2010-2011  Progetto Sant'Elia (1)
* 2011-2012  Torres (1)
* 2012-2013  Olbia (1)
Cojuiu cun su mare

In sa Repùbriga de Benètzia, su **Cojuiu de su Mare** (tzelebradu in s'ocasione de sa Festa della Sensa, est a narrer de s'Artiada a Chelos) fiat una tzeremònia chi simbolizaiat sa dominadura marìtima de Benètzia. Sa tzeremònia fiat istada istituìda a inghìriu de s'annu 1000 pro amentare sa cunchista de sa Darmàtzia dae bandas de su doze Pedru su de II Orsèolu e fiat istada isseberada sa die de s'Artiada a Chelos sende sa matessi in ue su doze fiat moidu cun s'ispedidura sua.

## Istòria
Sa tzeremònia teniat orizinarmente unu caràtere propissiadòriu cun su mare. S'isvilupaiat peri una professone solennale de imbarcaduras, ghiada dae sa nae de su doze (dae su 1253, su Butzintoru), chi nch'essiat dae sa laguna peri sa buca de portu de s'Iscaru. In ie, in sas abas antales de sa crèsia dedigada a Santu Nicolau, su patronu de sos navegadores, fiat retzitada un'arresa cun sa finalidade chi “pro nois e pro totu sos navegadores, su mare podat esser assussegadu e asseliadu”; posteriormente, su doze e sos àteros fiant arrosiados in manera solennale cun s'aba santa, chi s'abarru fiat a pustis ghetadu a su mare, in s'ìnteri chi sos satzerdotes intonaiant “*Asperges me hyssopo, et mundabor*”.

In su 1177, cunforme a sa paristòria in sa cale si basat su mitu de Benètzia, su Paba Lisandru su de III diat aer cuntzèdidu a custa tzeremònia unu caràtere de sagralidade, comente recumpensa pro sos servìtzios cumbidados dae Benètzia in sa pelea contra a Federico Barbarossa s'imperadore. Finas sa tzeremònia de s'aneddu tenet orìzines paristoriales e si podet dare chi remontet a unu ritu paganu. Peroe sa cròmpida sua a Benètzia de su 1177 at fatu in manera chi custu eventu fàgheret codifigare totu sa tradissione paristoriale pro finalidades polìtigas. Pro custa resone, onzi annu su doze dassaiat ruer un'aneddu cunsagradu a su mare, e peri sas paraulas “Ti cojuamus, mare. In sinnu de dominadura bera e perpetuada” decraraiat Benètzia e su mare aunidos in modu indissotziàbile, reiterende su possedimentu subra de su mare Adriàtigu. Oe sa tzeremònia est presìdida dae su sìndigu de sa tzitade.
Radiuistimadore

Su **radiuistimadore**, o **radiuamadore**, est un'isperimentadore, sena finalidade de profetu, de sos aparitzos e de sas comunicaduras radiufònigas intentadas in s'atzetadura prus ampra de su tèrmine.

## Cumprimentos legales chi règulant s'atividade

Su radiuistimadore, pro poder operare, devet superare un'esàmene iscritu, cumbocadu cun frechèntzia zenerarmente semestrale o annuale cunforme a sa Rezione respetiva, dae sas Ispetorias Territoriales Rezionales de su Departamentu de sas Comunicaduras de su Ministèriu de s'Isvilupu Econòmigu pro su logru de lissèntzias.

Cun su superamentu de s'esàmene, si cuntzedit su capatzitamentu ministeriale (naradu finas “lissèntzia”) cun su cale su radiuistimadore at a poder operare dae un'istassione radiuelètriga in sas frechèntzias e cun sas modalidades tènnigas pro sas cales est bàlidu su capatzitamentu antisfontomadu. Si non b'at elementos isfavoràbiles subra de sa pessone (pro narrer, antetzedentes penales de importu), est possìbile a retzire dae su Ministèriu etotu s'autorizadura zenerale a installare e impreare un'istassione sua pròpia, chi est identifigada in su mundu intreu in manera ùniga dae unu còdighe radiòfilu, isse puru assinnadu dae su Ministèru ch'identìfigat siat s'istassione siat su possedidore.

Su radiuistimadore etotu, bastughì possuat un'autorizadura zenerale a s'installadura de un'istassione, duncas at a poder prozetare, modifigare o fraigare intreamente sos radiuemitidores suos pròpios, a cundissione chi cumprant cun sas ispetzìfigas tènnigas apostivigadas dae su Ministèriu.
S'òmine chi abaidaiat colende sos trenos

**S'òmine chi abaidaiat colende sos trenos** est unu romanzu grogu de Georges Simenon s'iscritore berzianu de limba frantzesa, pubrigadu in su 1.938 dae sa domo editora Gallimard, e posteriormente bortadu in numerosas limbas. No esistit galu una bortadura in sardu.

## Inredu

Kees Popinga est procuradore inche unu cumertziadore de aprovisionamentos pro barcas in sa tzitade olandesa de Groningen. Est cojuadu cun duos fizos e, pagu a pagu, s'apùssiat a intro de s'aburrimentu. Una sero, s'impreadore suo li comùnicat chi s'impresa at a dever decrarare bancarota fraudulosa. Bidende-si ruinadu, Kees Popinga s'intendet ruende su mundu a subra. Detzidit duncas de si nche fuìre dae sa realidade sua gasi disacunortadora e de fagher avàntzias a Pamela, s'amadora de s'impreadore suo. Sigomente issa l'acollozit cun una rìsida befazola, isse s'intendet fertu in s'istima sua pròpia e l'ochiet chirchende de la callare a sa muda. A cussu puntu, s'ùniga solussione pro isse est a dassare s'Olanda, gasi si nche fuit a Parizi. Custa at a esser pro isse s'oportunidade de biver una bida cumpretamente diferente dae s'esistèntzia sua de burghesitu chi at cunnotu finas a tando. Popinga si relassionat cun prostitutas e pistercheddos, finas a esser craspuadu dae unu furabussas. A pustis de unu tentativu de suitzìdiu disintzertadu chi l'intregat a manos de sa polima, s'agatat internadu in un'ispidale sichiàtrigu.
Francu Angioni

**Francu Angioni** (Tzivitabetza, 25 de austu 1933) est unu zenerale italianu de orìzine sarda.

## Biografia

Cadete antigu de s'Iscola Militare Nunziatella, at frechentadu s'academia miliare e est istadu ufissiale de s'Armada italiana, sizende su gradamentu de zenerale de Corpus de Armada.

Ufissiale de sos pararutistas, at mandadu su Batallone de Sabotadores de sos Pararutistas (numenadu in fatu Batallone de assartu de pararutistas “Col Moschin”).

Intre su cabudanni de su 1.982 e su frearzu de su 1.984, in su cuadru de sa Prima Gherra Libanesa e posteriormente a su massacru de Sabra e Shatilain Beirutu, at ghiadu su continzente italianu (ITALCON) in tempus de sa missione Lìbanu 2. Custa ùrtima, a su printzìpiu, fiat nàschida comente initziativa ONA, peroe su betu postu dae s'URSS aiat annulladu s'èzida internassionale in s'ìnteri chi su continzente fiat in navegadura chirru a su Lìbanu, pro custa resone ITALCON si fiat mudada in protzessu de tarea in un'isfortzu mescamente nassionale. Comente cunseghèntzia dereta, sos mèdios VCC-1 Camillino impreados in su terrinu fiant istados, in onzi manera, colorados in arbu (identifigadura de mèdiu ONA), peroe aiant zutu pintada sa bandera italiana.

S'interventu a Lìbanu, in tempus de su cale siat su continzente ameriganu siat su frantzesu aiant tentu pertas graes a beru in fatu de duos atentados, fiat istadu gràssias a Angioni unu modellu chi si nde fiant refertos finas sas missiones italianas posterioras a logu istranzu. Sa postura de su zenerale, difatis, fiat istada sa de impeller sos sordados suos pròpios a cunnoscher sa curtura logale, subra de sa cale aiat repartzidu libros a totus. Custu aiat permìtidu a sos italianos de cumprender sas resones de sas partes e si proponner comente fortza de interponidura, prus a prestu chi comente s'ennèsimu continzente istranzu in terra libanesa. Sas relassiones cun sa pobuladura logale e sas diferentes partes in pelea, in prus de custu, fiant istadas fazilitadas in manera istremenada dae su fraigamentu de un'ispidale de campu a probe de s'abioportu de Beirutu, in ue totu sos fertos, de cale si siat banda, fiant tratados. Unu casu de cabale de su livellu de interassione sighidu est rapresentadu dae su contu de Mustafà Haoui su minore, tratadu in s'ispidale italianu, ch'in fatu fiat dèvennidu sa mascota de su continzente. Posteriormente fiat emigradu a Itàlia e atuarmente est tènnigu de laboratòriu inche s'Istitutu Regina Elena de Roma.
Paolo Attivissimo

**Paolo Domenico Attivissimo** (York, 28 de cabudanni de 1963) est unu ziornalista, iscritore, presentadore radiufònigu e bortadore italianu. Est cunnotu a su pùbrigu pro sas pubrigaduras suas e sos blogos suos, in sos cales s'òcupat de ismentire sas teorias ordinzales prus ispainadas (in particulare pro su pertocat sos atentados de s'11 de cabudanni de 2001, sa teoria de s'ordinzu lunare e sas istelas chìmigas) e de sas gasi naradas berveghes rujas informàtigas.

## Biografia

Nàschidu in York, Inghirterra, dae una famìlia italiana, s'est mudadu posteriormente a Itàlia. Dae su 1980 a su 1990 at traballadu de presentadore in sas emitidoras Pavia Radio City e Radio Luna Pavia, colende a pustis a World Music Radio (in custa ùrtima cun su seudònimu de John Sinclair). Posteriormente, pro resones de issèberu pessonale e fisgales, comente decrarat in su zassu telemàtigu cosa sua, s'est tramudadu a su Lussemburgu, posca a Grandu Bretanna pro chimbe annos e finarmente, dae su 2005, a Isvìtzera, cuncretamente a Luganu, in ue bivit galu como. Cando est in Itàlia, istat mescamente in sa zona de Pabia.

Dae su 1997 a su 2001, at contivizadu una màngara chidale de informàtiga in La Gazzetta dello Sport. In su zassu suo de retza, s'òcupat de su gasi naradu “Servìtziu contra a sas berveghes rujas”, una màngara chi berìfigat sos numerosos apellos e fileras inferrales chi tzìrculant periodigamente peri curreu eletrònigu, o puru sas gasi naradas berveghes rujas cun sas cales topant fitianu diàrios e telediàrios. Su gasi naradu “Servìtziu contra a sas berveghes rujas” s'est ocupadu finas, in manera belle sistemàtiga, de Voyager – In sas làcanas de su cunnoschimentu, atroghende chi s'emissione realizat de frechente relatas a pitzos de mistèrios presùmidos, chi su crarimentu sientìfigu est in realidade cunnotu zai dae tempus, o puru ghetende a ispertos pessones ch'in realidade non tenent sos rechisitos o sos cunnoschimentos pro faeddare de sos temas currespondidores.

Dae su 2006, presentat su programma radiufònigu “Su disinformàtigu” in RSI Rete Tre, cadena de sa Ràdiu isvìtzera de limba italiana.

Cullàborat cun unas cantas rebistas in retza (Wire, The Register, Apogeonline, Zeus News) e de pabiru (PC, Magazine, Linux Magazine, Computer Idea, Le Scienze).

Est cojuadu cun Elena Faro, bortadora issa puru, e tenet tres fizos. In prus de custu, est membru de su Tzicas, su tzentru italianu pro su cuntrollu de sos atrogamentos seudosientìfigos.
Billete abiàtigu a barra aberta

Unu **billete abiàtigu a barra aberta** est unu billete particulare de andada e torrada cun su cale s'arribat a un'abioportu e si torrat moende dae un'àteru.

Sa distàntzia intre ambas seas abioportencas si cursat a gastos pròpios, impreende cale si siat mèdiu de trasportu.

Unu billete abiàtigu de custa zenia presentat s'abantazu, in su casu de biazos itineradores, de evitare de dever torrare a sa tzitade de arribada petzi pro bi leare s'aparèchiu de ghirada.

Un'isempru cràssigu de billete abiàtigu a barra aberta est unu billete pro sos IAA cun arribada a Noa Iorcu e torrada moende dae Santu Frantziscu.
Caratza contragassu

Una **caratza contragassu** est unu dispositivu de proteghidura de sas bias respiradòrias dae azentes impestadores de s'atmosfera. Est formada dae unu carale in materiale modde e dae unu o prus firtros chi purìfigant s'àera in antis de s'inspiradura. S'impreu de sa caratza in ambientes impestadores est possìbile petzi cun una presèntzia adeguada de ossìzenu. Obiamente, in su casu de farta de ossìzenu, sos usuàrios ant a impreare una bombona probida pro s'efetu chi custìtuit una reserva e rennet s'utilizadore independente dae s'abarru de su situ perigulosu.

## Istòria

Su primu impreu massivu de sos gassos asfissiadores fiat istadu fatu dae sas tropas alemannas in tempus de sa prima gherra mundiale in sa batalla de Ypres. Duncas, sas tropas alliadas aiant dèvidu cuntziber unu sistema defensivu contra a s'arma narada e zai carchi mese a pustis (su 26 de làmpadas de 1915), su primu modellu de caratza contragassu in s'echipadura de s'armada cunsistiat in una caratza sintzilla de gassa ch'in intro b'aiat cotone suspidu de sales arcalinos, chi deviant esser a tretu de neutralizare gassu a base de croru e bromu. Posteriormente, su tipu naradu de caratza fiat istadu modifigadu annanghende finas ogreras proteghitivas, pro si mudare posca in una caratza chi cuguzaiat sa cara intrea, narada “murtibaledora cun proteghidura ùniga” e chi diat aer dèvidu protegher (cunforme a sa propaganda de sos tempos) “in manera incundissionada e cumpreta dae todos sos gassos, mancari èsserent impreados in su matessi tempus”.

Sas caratzas contragassu aiant tentu un'isvilupu cussideràbile in su tempus intre ambas gherras mudiales, e a su cumintzu de sa segunda gherra mundiale zai fiant repartzidas ampramente siat intre sas tropas siat intre sa pobuladura tzivile. Posteriormente a sa segunda gherra mundiale, s'isvilupu de armas nucreales e bateriolòzigas aiat custrìnghidu a sa prozetadura de sistemas de firtradura prus sofistigados, che pro su modellu M9, produìdu in su 1952 in sos Istados Aunidos.

## Caratza contragassu moderna

Sas caratzas contragassu atuales sunt cumpostas dae unu carale de gomma o silicone, in modu a garantire un'aderèntzia perfeta a su rostu: in prus de custu, sunt probidas de limbetas e tìbias pro poder afirmare sa caratza contragassu in palas de sa conca. Sunt dotadas aguarmente de unu bisore trasparente mannu de policarbonatu o bidru a pizos, chi cùmbidat bisivilidade ampra. In intro s'agatat una segunda caratza chi cuguzat sa zona de su nare e de sa buca. In custa caratza interna, sunt postas duas aberturas: una pro s'inspiradura e s'àtera pro s'espiradura, probidas de bàrvulas currespondedoras pro acundissionare su frussu de s'àera. Sa bàrvula de inspiradura est cunetada a unu filtru, ch'impreat sustàntzias a base de carvone ativu tratadas oportunamente pro firtrare e fissare sos gassos deleados, in s'ìnteri chi sa bàrvula de espiradura ispellit s'àera respirada sena chi s'annapet su bisore.
S'istassione (pellìcula de su 1990)

**S'istassione** est una pellìcula de 1990 aderetada dae Sergio Rubini. Est chistione de sa bersione de tzine de su traballu teatrale a su matessi nùmene de Umberto Rubini, istuturadu de acordu cun sa figura e sas caraterìstigas de su Sergio Rubini zòvanu de tando.

## Inredu

Su cabu de istassione tìmidu Domenico (Sergio Rubini) bivit a sa sola in s'impostadorzu suo minoreddu, belle isuladu in su sartu apuliesu.

Sa bida sua est fata de relozos, campaneddas e trenos, e oramài de sa sea sua l'ischit totu. Finas chi sa zanna pesada de una bardana s'at a aberrer sena dèroga semper a sa matessi ora, suta de s'efetu de sas bivraduras de unu trenu lestru transitende.

Belle gasi, una note custa rutina s'isperrat: a s'istassione acoetat una fèmina zòvana e bella (Margherita Buy), a pee e bulluzada. Si nch'est fuìda dae una billa a pagu tretu in ue, in tempus de una festa, su cumpanzu suo burratzu (Ennio Fantastichini) at cumintzadu a la malutratare.

Su matessi òmine arribat pagu ora a pustis pro recuperare sa cumpanza sua. Peroe nde naschit una bria, su cabu de istassione minore, pro defender sa fèmina (chi l'agradat a beru), binchet sa timidesa sua e lu bogat in zanna. S'òmine biolentu nche crompit a arrocare s'istassione minore, chi est tancada, chirchende foras male de li ponner fogu, e pènetrat a intro. Oramài assurviladu, est a puntu de iscuder sarvazamente siat su cabu de istassione siat sa fèmina. Peroe Rubini, cun s'azudu de sa zanna de sa bardana, at a bincher sa pelea desiguale.
Intre isse e sa fèmina oramài si sunt creados unu tensu e un'atraghidura chi augurant bene pro carchi cosa de prus ìntimu. Peroe sas diferèntzias sotziales sunt demasiadas, e sos duos s'ant a partzire.
Terrone

**Terrone** est unu faveddu malu de sos italianos, chi est a imprèu comùnu pro sa zente de s'Italia de susu, pro inditare sos chi benint dae s'Italia de zòsso, a bortas pro offendere e a bortas pro brulla.

Su faveddu (chi in toscanu ebbìa, sende su fundamentu dae ube s'italianu etottu che l'ant pesau, est uguale) cambiat dae limbazu a limbazu e dae locu a locu, comente *terún* / *terù* / *teron* in Lombardia, *terún* in Liguria, *terù* / *terún* / *tarún* in Piemonte, *tarùn* / *taroch* / *terón* in Venetu e Friuli, *teròch* / *tarón* in Emilia-Rumagna, e *terón* / *terró* o *teróne* / *taròne* in atteros trettos.

A custu paralùmene si assòtziant a s'ispìssu tzertos istereotipos, comente su de s'ignorantzia pàris chin pacu gana de traballare, menisprèssiu pro s'iziène personale e sa sotziedade tzivile: chin su tempus at picau su sinnìficu de pessone rùza e maleducada, galu pejus si est bassu, de pedde nighedda e barras artas.
Boe marinu

Su **bòe marìnu** (*Monachus monachus*) est unu mammìferu de sa famìlia *Phocidae*. Est un'ispètzie in perìculu de si estìnghere, tantu chi oje in dìe non bi nd'at chi unos 500 in tottu su mundu.

S'areale de su bòe marinu cumprendìat tottu su Mare de Mesu, su Mare Nigheddu, sas costèras atlanticas de Ispagna e Portogallu, Maroccu, Mauritania, Madera e Canarias. Oje chi est oje, peròe, sich'est belle ispàrtu dae su Mare de Mesu, pro neghe de s'attividade umana in costa (pìsca e càtza, turismu, palattos e gòi sichinde). Non bi nd'abbarrat chi 500 esemplares in grùstios ispèrdios in Grèghia e Turchia, e fintzas in su nord-ovest de s'Africa (Maroccu, Mauritania e Madera). In Sardinna fortzis bi nd'at galu calicunu, in su trettu tzentru-orientale de s'Ozzastra.
Caminu de chintorza

**Caminu de chintorza**, abreviadu fitianu in **chintorza**, est su nùmene dadu comunamente a unu sistema caminale chi organizat sa tzirculadura de sos beìculos a inghìriu de sa leada de una bidda o tzitade.

## Orìzine de su sistema caminale “a chintorza”

Cun s'isvilupu de su tràfigu beiculare cumertziale e individuale (mercantzias e pessones), dae sa metade de su de XIX sègulos in antis, si fiat manifestadu su bisonzu de decunzestare su tràfigu de rugramentu de sos logos urbanizados.

In Itàlia, sos caminos de chintorza sunt istados realizados fitianu in pinna de sa muralla de inghiriadura de sas biddas medievales o in su situ in ue s'agataiat sa muralla antiga.

Pro narrer, in su 1.864 Giuseppe Poggi aiat retzidu s'incàrrigu de prozetare su remodellamentu urbanista de Frorèntzia. In sa zona nordu, fiat istada derruta sa muralla e fiat istadu realizadu dae su 1.870 unu trassadu caminale nou chi como currespondet a sos zirones de chintorza.

Belle seguramente, sa mitza de ispiradura fiant istados sos boulevards parizianos chi Haussmann su Barone fiat realizende.
In Milanu, aiat tentu orìzine assimizadora su caminu de chintorza in pinna de s'inghiriadura de sos bastiones, sa muralla ispannola betza.

## Funtzione de unu caminu de chintorza

Sa finalidade printzipale de s'organizadura caminale narada est a azuventare sos frussos de beìculos impedende su rugramentu de su tzentru de bidda, comente fiat netzessàriu fagher fitianu pro neghe de s'organizadura tardiu-romana de sas biddas e sas tzitades o in su casu de leadas postas a longu de caminos consulares o istatales.
Passaportu

Unu **passaportu** est unu documentu de identidade formale o una tzertifigadura emìtida dae unu gubernu nassionale ch'ìdentìfigat, normarmente peroe no netzessariamente, su titulare comente unu tzitadinu de cussu Istadu particulare e dimandat su permissu, in su nùmene de sa soberania o gubernu de s'Istadu emitidore, de intrare e colare peri àteros Istados. Sos passaportos sunt relassionados cun su deretu de proteghidura legale in logu istranzu e su deretu de ghirare a s'Istadu de sa nassionalidade pròpia. Sos passaportos, a s'avesu, cuntenent sa fotografia de su titulare, sos datos suos identifigativos, sa sinzadura sua, sa nassionalidade e, a bias, àteros mèdios de identifigadura individuale. Medas Istados sunt isvilupende propiedades biomètrigas pro sos passaportos issoro pro poder cunfirmare cun seguràntzia prus manna chi sa pessone chi presentat su passaportu nde siat su titulare lizìtimu.

Unu passaportu, a s'avesu, est netzessàriu pro biazare a logu istranzu, dadu chi normarmente devet esser amustradu in sa làcana, mancari esistant acordos particulares intre nassiones cunforme a sos cales sos tzitadinos podent impreare finas àteros documentos de identidade. 

Podet esser tamponadu cun bistos emìtidos dae sa nassione istranzadora chi autorizant s'intrada. 
Unos cantos gubernos totalidàrios chircant de cuntrollare su moimentu de sos nassionales issoro emitende passaportos narados “passaportos internos”: pro isempru, in s'Unione Sobiètiga antiga, s'emitiant passaportos internos narados “propiski” a totu sos tzitadinos pro cuntrollare su moimentu issoro in intro de sas fronteras de su paìsu.

Sende documentos de identifigatura, sos passaportos sunt suzetos fitianu a fura e farsifigadura. 

Pro poder intrare a unos cantos Istados, no est bastante chi su passaportu non siat passadu, si nono chi devet tenner balidesa residuale de 3 o 6 meses a s nessi, o puru si dimandant s'aponidura de un'autorizadura tempurana a s'intrada a s'Istadu a ue si disizat biazare, numenada bistu de intrada e redassada dae ambassadas e consulados e a bias finas in sa làcana de intrada. Tocat duncas a s'informare in antis de moer a Istados chi non pertenent a s'Unione Europea si, mancari su passaportu siat galu bàlidu, sa passadura sua non siat demasiadu probiana pro realizare su biazu.
Abba minerale

S**'abba minerale** est una casta de abba benale, avesarmente amercadada in ampulla. 

In Itàlia, podet esser bèndida cun s'iscritura “abba minerale” petzi s'abba chi torrat a pare cun sos critèrios legales apostivigados dae su D.L. 25/01/1.992 n. 105 (modifigadu dae su D.L. 399/99 in aprigadura de sa Deretiva 96/70/CE), chi arresat “Sunt cussideradas abbas minerales naturales sas abbas chi, tenende s'orìzine issoro dae una tiza o zaghimentu suterranu, apròghilant dae una o prus benas naturales o pertuntas e chi tenent caraterìstigas sanidàrias particulares e propiedades favoràbiles a sa salude”. Pro sas abbas bufàbiles, sas ùrtimas duas ispetzifigaduras (caraterìstigas sanidàrias e propiedades saludales), a su contràriu, non sunt dimandadas.

Su mercadu de sas abbas minerales in ampulla tenet importu particulare in Itàlia, chi ghiat sa crassifigadura de sa cunsumidura mundiale per òmine, cun ballùmenes chi si sunt triprigados dae su 1.985 (65 litros annuales per òmine) a su 2.006 (194 litros annuales). Est de sinnìfigu finas s'impatu ambientale, relassionadu cun su trasportu de unos 6.000 milliones de ampullas e sa dissipadura issoro posteriora. 

Cunforme a sa Fundadura ICGA, in Itàlia bi diant esser 514 marcas diferentes, cando chi cunforme a àteras mitzas diant esser foras male 608.
Ijime

Su **ijime** (*いじめ* o, prus raru, *苛め*) est unu fenomenu sotziale giaponesu chi est su matessi de su chi li naran a Ponente "bullismu psicologicu", chi ponet sa vìtima a banda dae su grùstiu in ube est, lassàndela a sa sola.

Su faveddu est unu lùmene chi benit dae su verbu *ijimeru* (pessichìre) e si impreat pro inditare una zenìa de violentzia fatta in iscola. Si chistionat de *ijime* cando una trùma prus o mancu manna de dischèntes bìet una pessòne chi est a su solitu bastante passiva e mala a parare fronte a issos, e duncas li dàet trumèntu chin praticas vessatorias e disumanitzantes pro meses si non annos, e custu chin su silentziu cùmpritze de sa classe intrega, chi incoràzat sas fattìas malas o si ponet pètzi a pompiare su/a poverittu/a pro timòria de patire cusseguentzias malas, o fìntzas de sos dotzèntes: a bortas est propriu su mastru a alentare o partecipare a s' *ijime*.

## Bibliografia
### In [[Limba inglesa|inglesu]]
* Schoolland, Ken, *Shogun’s Ghost - the dark Side of japanese Education*, New York, Bergin & Garvey, 1990. ISBN 0897892186
* Yoneyama Shoko, *The japanese High School - Silence and Resistance*, London, Routledge, 1999. ISBN 0415154391

### In [[limba giapponesa|giaponesu]]
* AA.VV., *Nihon no ijime - yobō·taisaku no ikasu dēta*, Tōkyō, Kaneko Shobō, 1999.
* Fukaya Kazuko, *"Ijime sekai" no kodomo-tachi - kyōshitsu no shin'en*, Tōkyō, Kaneko Shobō, 1996. ISBN 4760821252
* Masataka Nobuo, *Ijime o yurusu shinri*, Tōkyō, Iwanami Shoten, 1998. ISBN 4000027832
* Morita Yōji, Kiyonaga, Kenji, *Ijime - kyōshitsu no yamai*, Tōkyō, Kaneko Shobō, 1986. ISBN 4760821090
* Naitō Asao, *Ijime no shakai riron - sono seigakuteki chitsujo no seisei to kaitai*, Tōkyō Kashiwa Shobō, 2001. ISBN 4760120882
* Takegawa Ikuo, *Ijime to futōkō no shakaigaku - shūdanjōkyō to dōitsuishiki*, Tōkyō, Hōritsu Bunkasha, 1993 ISBN 4589017334
* Tomoe Sōichi, *Ijime o koete, yūjō o*, Tōkyō, Hotaru Shuppansha, 1989 ISBN 4101999187

## Aggantzos de fora
*Ijime, a social illness of Japan (Akiko Dogakinai)
Abasatu de via Caravaggio

S**'abasatu de via Caravaggio** est istadu unu mortorzu tripru acontèssidu su 30 de santugaìne de 1975 in su n. 78 de via Caravaggio, in sa parte de susu de su bighinadu de Fuorigrotta in Nàpule, e iscobertu s'8 de santandria. Fiant istados ochìidos, còrfidos a sa conca cun un'ozetu iscudidore improvisadu (e mai identifigadu) e posteriormente còrfidos a sa gula cun unu leputzu totu sos bividores de s'apartamentu in sa de bator prantas de su fraigu, a ischire Domenico Santangelo, 54 annos, rapresentadores de bèndida (cabitanu antigu de cursu longu e ex sìndigu cundominiale), sa de duas muzeres suas Gemma Cenname, 50 annos, mastra de illieramentu, e sa fiza de isse, Angela Santangelo, 19 annos, impreada de s'INAM, gasi che su cane issoro Yorkshire terrier, a nùmene Dick (sufogadu cun una manta). Sas carenas de Domenico Santangelo e Gena Cenname fiant istados depositados a sa banzera, impare cun Dick su calleddu, cando chi sa carena de Angela l'aiant imboligada in unu lentolu e arrambada a su letu cojuale.

## Sas imbestigaduras

Pro su chi pertocat s'aspetu sientìfigu de sas imbestigaduras, in s'apartamentu de su mortorzu tripru, in prus de orminzas de crapita (medida 41-42) imprentadas in su sàmbene in sos pamentos de unos cantos aposentos e de su passadissu, fiant istadas imbènnidas orminzas poddigales in un'ampulla de whisky e una de brandy imbaradas a un'armarzu-ràdiu de s'aposentu de traballu de Domenigo Santangelo. A sos tempos, fiat impossìbile pro sa polima sientìfiga a detetare, refraigare e identifigare istigas biolòzigas dassadas dae su mortore in sos agatamentos de s'issena de su crìmine. Sas orminzas de crapita e sas poddigales fiant resurtadas incumpatìbiles cun sas de s'imputadu benidore (Domenico Zarrelli). Pro su chi prendet sas imbestigaduras no sientìfigas, issas nch'aiant zutu a su detenimentu e a sa cundenna a sa perpetuada in su primu gradu de Domenico Zarrelli, nebode de Genna Cenname (acusadu de cumiter s'abasatu ca fiat a poderiu de un'arrebatu de cullòbia a pustis de si bider refudende sa dimanda sua de un'imprèstidu de dinare dae bandas de tia sua Gemma), posteriormente assòrvidu a sentèntzia rassa, e refàghidu dae s'Istadu in su 2.006 pro dannos morales e materiales. Duncas, su curpàbile e su motivu iscadenadore de s'abasatu abarrant galu como iscunnotos.

## Imbestigaduras sientìfigas noas

In su beranu de 2013, sa Procuradoria de sa Repùbriga de Nàpule, in su cuadru de un'imbestigadura sientìfiga, degretat anàlisis de laboratòriu a subra de sos agatamentos de s'issena de su crìmine agatados bardados belle 40 annos a pustis de sos fatos. Est chistione de una tassa impreada, unos cantos bìculos de zigarreta e unu frobidorzu imbrutadu de sàmbene. Assionant in calidade de cussizadores setoriales sos operadores de sa partzidura de recunnoschimentu de sa polima nassionale.
Duemila leghe sotto l'America

**Duemila leghe sotto l'America** (in sardu:*Duamiza ligas suta de s'Amèriga*) est unu romanzu de Emilio Salgari, pubricadu in su 1888. Est cunnotu finas cun su tìtulu de **Su siddadu misteriosu**.

## Inredu

Smoky su cabu ìndiu betzu est isrobadu e fertu graemente dae unos cantos malufaghedores. Intendende-si a curtzu de sa morte, mutit a John Webher s'amigu suo e li revelat s'esistentzia de una cassita chi cuntenet documentos misteriosos e importantes. Un'àtera assimizadora l'est istada sustraìda dae sos feridores suos, intre sos cales at recunnotu a Carnot su malefamadu. Webher, detzifrende sos documentos, iscòberit s'esistèntzia de una bia suterrana chi aunit su Kentucky cun su Perù e, in manera surpresiva, aguarmente dae sos documentos, nche bogat infomaduras a pitzos de su “Siddadu de sos Incas” mìtigu e fabulosu. Arrimadu dae Morgan, Burthon e O'Connor, detzidit de amaniare un'ispedidura. Su mistèriu fassinadore de unu mundu suterranu chi s'isterrit pro duamiza ligas in su sutasolu ameriganu at a causare a sos protagonistas una filera de imbaros e tzircustàntzias imprebidas in una dimensione cumpretamente atìpiga a petus de cussa in ue fiant avesos a assionare. Su misterimentu de possuer su siddadu fabulosu lis at a permiter de superare totu sos arriscos e sas dificurtades chi Carnot su bartassarru at amaniadu antetzedende-los. In su respetu de sa paristòria, cunforme a sa cale su siddadu batit sa disaura, sos profanadores ant a esser castigados trazigamente.