open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kami

**Kami** ( *神* ) est sa paragula giapponesa chi serbit a indittare su chi si depet diosàre in sa fide shinto.

Mancàri chi sa paragula si bortet, a bìas, chin su vocabulu "deus", sos teologos shintoistas bi tenen a nàrrer chi sa bortàda in chistione no est curretta, antzis nche podet pesàre cunfusione a pizu de custu faveddu. In calicùna tzircustàntzia, comente a Izanagi e Izanami, sos kami sun abberu deidades, chi si assimìzan a cussas de sa Grèghia o de sa Roma antica. In atteras galu, imbètzes, comente su fenomenu astrattu de sa crèschia o tottus sas fortzas de sa natura, a bortare *kami* chin "deus" o "deidàde" non fachet. A sa lìttera, *kami* bolet nàrrer "cosa chi est in supra": tottu su chi podet ispantàre, in sentidu positivu o negativu, pro sos giapponesos est *kami*.

Pro sa fide shinto, sa paragula est un'onorificèntzia pro ispiritos nobiles e sacros, chi lassan intènder istìma e adoramentu pro sas calidades e autoridade issoro. Sicomente tottus sos esseres (in bida o nono) tenen custos ispiritos, s'essere umanu (comente, de s'atteru, dontzi atteru essere) si dìat pòder cunsiderare unu *kami* o, menzus, *kami* in potentzia. Peròe no est avvesu a li nàrrer a un'omine custu faveddu, ca sos giapponesos no imprèan mai onorificèntzias pro indittare issos etottu o su grustu chi bi fachen parte.

Sicomente sa limba giapponesa non distinghet su numeru (singulare/plurale/duale) in sos lùmenes, no est craru si *kami* si podat refèrrer a un'essere singulu o a prus de unu. Cando est pretzisu a indittare unu cuntzettu de pluralidade, si imprèat su faveddu *kami-gami* ( *神々* ), chi est comente a torràre a nàrrer sa matessi paragula (difattis, *kami* benit a *gami* pro resone de eufonia). A bortas nos referìmus a *kami* femenìnos chin su faveddu *megami* ( *女神* ). Si narat poi a s'ispìssu chi bi at *Yaoyorozu-no-kami* ( *八百万の神* ) in Giappone, est a nàrrer "otto miliones de kami"; in giapponesu, custa fràsia no est a cumprènder a sa littera, ma tenet sentidu de disfinìu (unu pacu comente su numeru 7 pro sa simbologia ebraica e cristiana).
Noa Zelanda

Sa **Noa Zelanda** (in inglesu: *New Zealand*, in maori: *Aotearoa*) est un'istadu de s'Otzeània, in su sud-uestu de s'otzèanu Patzìficu e formadu de duas ìsulas majores e numerosas àteras minores. Sa capitale est Wellington, sa bidda prus manna Auckland, is limbas uffitziales s'inglesu e su maori.

## Geografia
Sa Noa Zelanda tenet istèrrida de 268.280 km² e populatzione de 4.470.800 bividores. istesiada de unos 2000 km de s'Austràlia de chi  est ischirriada de su mare de Tasman, s'agatat a èssere meda isulada geograficamente, cosa chi at permìtidu s'isvilupu de frora e fàuna endèmica rica e disvariada. 

## Istòria
S'istòria comente paisu est meda curtza, est difatis unu de is prus reghentemente costituidos. 

Su territòriu suo est istadu iscobertu de s'òmine petzi intre su 1050 e su 1070; is primos bividores sunt istados is Māoris intames de is europeos chi bi sunt isbarcados in su 1642 pro sa prima borta. De su 1788 a su 1840 is ìsulas de sa Noa Zelanda sunt istadas parte de su Nou Galles de su Sud, pro èssere fatu a coa colònia britànnica a partire de su 6 de freàrgiu 1840 - die oe fata festa natzionale - cun sa firma de su *tratadu de Waitangi*. 

Sa Noa Zelanda est indipendente de su 26 de cabudanne 1907, cando est diventada *dominion**Istatutu de Westminter*. Sighit a mantènnere ligòngios istrintos cun su Rènniu Aunidu, comente fintzas cun s'Austràlia (paisu comente chi siat de cultura anglo-sassone e cun chi ispartzit parte de s'istòria).  

Atualmente s'istadu est una monarchia parlamentare, membru de su Commonwealth de sas Natziones. Su pòdere polìticu est mantentu de su parlamentu elèghidu democraticamente. S'inglesu est limba natzionale, ma fintzas su maori e sa limba de is sinnos neozelandesa sunt reconnotos uffitzialmente. Sa moneda est su dòllaru neozelandesu. 

## Demografia
Sa majoria de sa populatzione est est de orìgine europea, is Māoris sunt sa minoria prus numerosa. Àteras minorias sunt de orìgine polinesiana e asiàtica.

## Economia
Sa Noa Zelanda at bidu una crèschida econòmica meda lestra a partire de is annos 90 de su de 20 sèculos, ma intre su 2008 e su 2011, in paris tempus cun sa crisi econòmica at registradu una progressione record de s'inditu de isvilupu umanu, passende de su de 21 postos a su de 3 de sa classìfica mundiale, a palas isceti de Norvègia e Austràlia.
## Àteros progetos
Tempus

***Tempus*** est una cumpositzioni poètica in sardu campidanesu scritta de Giuliu Angioni e pubblicada in su 2008 in is editzionis Cuec. 

*Tempus* tratat in versus sardus (e poi italianus puru) de un'òmini bécciu de Fraus chi torrat agoa cun is arregordus suus e ddus ponit in sa storia sarda e mundiali de su Noixentus.

In su 2012 est esssida un'editzoini in audiolibru ainca ligit in sardu s'autori etotu: *Giulio Angioni legge Tempus* (Cuec)

## Liòngius esternus
Sardegna DigitalLibrary - Giulio Angioni Tempus
Chisineddula

**Chisineddula** o **Chijineddula** est unu contu populare. Si pessat chi benìat dae sa Tzina o, sicundu a atteros, dae s'Egitu anticu, e la an contada in chentina e chentina de variedades in parte manna de su mundu, e a como est parte de s'eredade curturale de paritzos populos. In Ponente, sas versiones prus connottas sun cussas de Charles Perrault (chi si fundat in supra de una trascritzione de unu contu anticu giulianesu dae parte de Giambattista Basile) e, a pustis, de sos frades Grimm; comente versione istandard moderna, peròe, si depet indittare cussa fentomada de su film de animassione de Walt Disney de su 1950. In Tzina su pede minore, nàu "lotu de oro", fit tentu in cunsideru comente simbulu de beltade e calidade femenina.
Auckland

**Auckland** ([ˈɔːklənd]) est una tzitade de uns 1.529.300 bividores de sa Noa Zelanda, posta in s*'ìsula de Norti*. Est sa prus manna zona urbana de s'istadu.

Is datos demogràficos inditant chi Aukland est sa bidda cun crèschida de populatzione prus lenstra de Noa Zelanda. Est fintzas su logu in su mundu cun prus artu nùmeru de pessones de orìgine polinesiana.
## Àteros progetos
Limba māori

Su **maori** o **māori** (pronùntzia in māori: [ˈmaː.ɔ.ɾi]) est una limba polinesiana orientale faeddada de su pòpulu de is māoris, bividores indìgenos de sa Noa Zelanda in ue, impare a s'inglesu est limba uffitziale natzionale de su 1987. 

Su māori est est faeddadu meda fluentemente de unu 9% de sa populatzione māori, chi benint a èssere unas 29.000 pessones. Segundu una chirca de su 2006 unu 4% de sa populatzione neozalandesa e unu 23,7% de is de ètnia māori est capatzu de faghere unu chistionu impitende su māori.
Polinèsia

Sa **Polinèsia** (de su grecu: πολύς "poly" meda +  νῆσος "nēsos" ìsula) est una sub-regione de s'Otzeània formada de prus de 1000 ìsulas isparghinadas in totu s'otzèanu Patzìficu tzentrale e meridionale.

Is pòpulos de sa Polinèsia sunt narados *polinesianos* e cumpartzint parebare trassas somàticas, annotamala limbas, culturas e religiones simigiantes. Istoricamente fiant marineris ispertos chi si serbiant de is isteddos pro navigare a de note. 

Su faeddu *Polinèsia* fiat usadu pro sa prima borta in su 1756 de s'iscritore frantzesu Charles de Brosses. Originariamente inditaiat totu is ìsulas de su Patzìficu. In su 1831, Jules Dumont d'Urville aiat propostu unu trèmene pro s'usu, a una àrea geogràfica pretzisa. 
## Àteros progetos
Ku Klux Klan

**Ku Klux Klan** (**KKK**), est su nùmene de tres movimentos iscerados de is Istados Unidos d'Amèrica. 

Su primu giogaiat rolu rebestu contra is afro-americanos de su sud in tempus de sa recostrutzione sighida a sa gherra de setzessione, duncas in is annos 60 de su de 19 sèculos. Fiat iscontzadu in su 1869.

Su segundu fiat una organizatzione meda ispainada e manna formada in is annos 20 de su de 20 sèculos. 

Atualmente cunsistit de grupos minores ma numerosos no acapiados s'unu a s'àteru chi impitant nùmene de KKK. Sunt caraterizados pro segretesa e costumenes dislindados. Sunt totus votados a sa causa de s'incresiada de sa sotziedade americana e comunemente cunsiderados de bideas polìticas de dereta. In su 2012 si carculat chi nde fatzant parte unu nùmeru de pessones intre is 5.000 e is 8.000.

Su primu Ku Klux Klan s'est mòvidu in is Istados Unidos meridionales a partire de sa fine de is annos 1860 fintzas a primìtziu de is 1870. Is membros faghiant a solos costumenes, medas bortas colorados, cumpostos de una bestimenta, fachile e capeddu a forma de conu, fatu a s'amposta pro pàrrere ispantosos, istremorosos e craramente pro cuare s'identidade.

Su segundu KKK, de is annos 1920, aiat adotadu costumenes pretzisos, de colore biancu, e si serbiat de còdighes de faeddos comente puru su primu Klan. Faghiant paradas e teniant impòsitu de pònnere fogu a rughes de linna.

Su de tres s'est isvilupadu a fatu de sa segunda gherra mundiale e teniat proponimentu de s'opònnere a is movimentos pro is deretos tziviles de is minorias. Custu, comente su segundu KKK, faghiat riferimentu a su sambene *anglo-sàssonu *chi a pàrrere issoro teniant is americanos de ratza ischeta. Mancari gasi totu is membros si decraraiant cristianos devotos, si podet nàrrere chi totu is organizatziones religiosas fiant contràrias a issos.
Wellington

**Wellington** est una tzitade de unos 179.500 bividores, capitale de sa Noa Zelanda e sa de tres biddas prus mannas de sa natzione. Est posta a su cabu prus meridionale de s*'ìsula de su Norti*. Est sa capitale de istadu prus meridionale de su mundu.

Wellington est su tzentru polìticu de sa Noa Zelanda, sa sea de su parlamentu, de is ministèrios, e de is dipartimentos de s'istadu. 

Sa bidda est fintzas logu de cultura, calladu de eventos artìsticos e ricu de atraidas. Est logu fitnzas de indùstria tzinematogràfica de iscala mundiale.
## Àteros progetos
Māoris

Is **māoris** sunt su pòpulu indìgenu de sa Noa Zelanda. S'orìgine issoro torrat a s'arribu de gentes sa Polinèsia orientale, chi aiant ocupadu in is ìsulas de sa Noa Zelanda in undadas cunsighidas s'una a s'àtera intre su 1250 e su 1300.

A causa de is medas sèculos de isolamentu is colonizadores polinesianos ant manu a manu isvilupadu una cultura peculiare chi est diventada nòdida che "Māori", cun limba, mitologia, e arte pròpias. Is primos māoris fiant ordingiados in grupos tribales, basados subra is usos de sa Polinèsia orientale, si sunt pois isvilupados che cultura de gherreris.

S'arribu de is europeos a partire de su de 17 sèculos, at betitu a una mudàntzia de s'istile de vida issoro. Is māoris ant a pagu a pagu adotadu tretos de sa cultura de is colonizadores noos. Is primos relatos intre europeos e māoris sunt istados de amistade, e cun sa firma de su *Tratadu de Waitangi* in su 1840, is duas culturas ant cumbìvidu in paghe fintzas a su 1860.

Is annos de cunflitos e epidemias (dadas de maladias betidas de is europeos) chi sunt sighidos, ant tentu efetu de indibilitare sa cultura de cosa issoro. Isceti de s'inghitzu de su de 20 sèculos, is māoris ant torradu a si nche pesare e sunt istados fatos medas isfortzos pro megiorare sa posidura issoro in sa sotziedade.

Segundu su tzensimentu de su 2013 in Noa Zelanda s'agatant unos 600.000 pessones chi s'identìficant che māori, chi benint a èssere unu 15% de sa populatzione totale natzionale: sunt duncas su segundu grupu ètnicu prus numerosu a fatu de is bividores de orìgine europea. Petzi unu 20% de custos faeddat però in carchi mesura sa limba māori, mancari faeddos e frasas māoris agantent impitu regulare in s'inglesu chistionadu onni die de totu is neozelandesos.

Is māoris ocupant oe rolos ativos in totu is ambientes sotziales e culturales, ma generalmente sa calidade de vida issoro est isproportzionada posta in cumparàntzia cun is àteros grupos ètnicos neozelandesos. S'isperu de vida, su rèdditu e su livellu de educatzione sunt difatis suta sa mèdia natzionale, e s'acumpangiant a crimenalidade arta.
Strasburgu

**Strasburgu** (in frantzesu: *Strasbourg*; in tedescu alemannu: *Strossburi* o *Strosburi*; in tedescu: *Straßburg*) est una tzitade de unos 272.200 bividores de sa Frantza, cabulogu de su dipartimentu de Bassu Rinu e fintzas a s'acabu de su 2014 de sa regione de Alsàtzia, est de su 1 de ghennàrgiu 2015 cabulogu de sa neo-costituida regione de Grand Est. Su nòmene cheret nàrrere *bidda a sa rughera de is caminos*.

Est capitale europea e sede de 27 istitutziones europeas, sea de su *cunsìgiu europeu* , de su *parlamentu europeu* e de su *tribunale europeu de is deretos umanos*. Pro sa Frantza est segunda pratza bancària e finantziària a fatu de Parigi

S'àrea metropolitana contat unos 1.454.400 residentes.

## Àteros progetos
Lorena (Frantza)

Sa **Lorena** (in frantzesu: **Lorraine**; in tedescu: *Lothringen*) Est una regione de sa Frantza norte-orientale, fintzas a su 2015 regione amministrativa cun cabulogu in Metz, mancari sa capitale istòrica esseret Nancy. Dae su 1 de ghennàrgiu 2016 est parte de sa nou istituida regione de Grand Est.

Partzida in bator dipartimentos: Mosa, Meuthe e Mosella, Mosella e Vosgos. Tenet istèrrida de 23.547 km² e populatzione de unos 2.243.000 bividores.

Allàcanat in su norti cun Bèlgiu, Lussemburgu e is Land tedescos de Saarland e Renània-Palatinadu, in s'estu cun s'Alsàtzia, in su sud cun sa Franca Contea, in s'ovst cun su Champagne-Ardennas.

Su nùmene de Lorena benit de su re Lotàriu II, fundadore de Lotarìngia, regione chi istoricamente fiat formada che ducadu indipendente suta is ròdias de influèntzia de Frantza e Sacru Impèriu Romanu Germànicu, de su 1048 a su 1766. 

Durante su Segundu Reich (1871-1918), una parte de sa regione fiat annessionada a sa Germània, aunida a s'Alsàtzia in su territòriu imperiale de *Alsàtzia e Lorena*. Torraiat a sa Frantza a s'acabu de sa prima gherra mundiale, pro èssere torrada a perricare in sa segunda gherra mundiale e cunchistada de is nazistas.

Atualmente s'economia de Lorena est isvilupada in relatu istrintu cun su Land de Renània-Palatinadu.

Linguisticamente sa Lorena est partzida in duas partes: su chirru sud-otzidentale est a majoria lorena unu dialetu de su frantzesu, su chirru norti-orientale est a majoria francònia chi  est una limba germanica. 

Comente in is àteras regiones de minorias linguìsticas de sa Frantza però, intre su de 19 e su de 20 sèculos sa limba francònia est istada fortemente discoidada pro favorèssere s'imparu de su frantzesu. Atualmente b'ant isfortzos pro torrare a dda imparare a is inzènneros noos.
## Àteros progetos
Metz

**Metz** (pronùntzia: [mɛs]) est una tzitade de unos 124.000 bividores de sa Frantza norti-orientale, cabulogu de sa regione de Lorena e de su dipartimentu de Mosella. 

Metz s'agatat in su puntu de acosidu intre is frùmenes Mosella e Seille e portat unu de is tzentros istòricos medievales megius cunserbados de totu sa Frantza. 

S'àrea metropolitana contat unos 390.000 residentes.
## Àteros progetos
Castìllia-La Mancha

Sa **Castìllia-La Mancha **(in** **ispagnolu:** Castilla-La Mancha **[kasˈtiʎa la ˈmantʃa])  est una** **comunidade autònoma de s'Ispagna. Su cabulogu est Toledo, sa bidda prus manna Albacete.

Sa Castìllia-La Mancha, cun 79.463 km², est sa de tres prus istèrridas comunidades autònomas de sa natzione, sa populatzione de unos 2.122.000 bividores nde faghet però una de is cun densidade prus bàscia. Allàcanat in su norti cun sa Comunidade de Madrid e sa Castìllia e León, in s'estu cun s'Aragona e sa Comunidade Valenciana, in su sud cun sa Regione de Murcia e s'Andalusia, in s'uestu cun s'Istremadura.

Sa comunidade autònoma est istada cabudianamente agrupada cun sa provìntzia de Madrid in sa *Castìllia sa Noa* (Castilla la Nueva), ma cun sa costitutzione de su sistema modernu de is comunidades autònomas  nde fiat ischirriada, sende chi sa provìntzia de Madrid teniat densidade demogràfica meda prus arta in cumparàntzia cun su restu de sa regione. A sa comunidade de Castìllia-La Mancha fiat fintzas azunta sa provìntzia de Albacete, in antis parte de sa Murcia.

Est custa sa regione in ue sunt ambientadas is acuntèssidas de su romanzu Don Quijote, iscritu de Miguel de Cervantes.

## Àteros progetos
Albacete

**Albacete** est una tzitade de unos 171.400 bividores de Ispagna, tzentru majore de sa comunidade autònoma de Castìllia-La Mancha e unu de is tzentros econòmicos printzipales.

S'agatat unos 300 km a sud-estu de Madrid, in sa regione istòrica de La Mancha. Cun s'àrea urbana lòmpet a unos 218.000 residentes.
## Àteros progetos
Galìtzia (Europa tzentrale)

Sa **Galìtzia** (in ucrainu: *Галичина*, *Halyčyna*; in tedescu *Galizien*; in polonesu: *Galicja*; in ungheresu: *Gácsország*; in cecu e is islovacu: *Halič*; in yiddish, *גאַליציע*, *Golicje* ; in turcu: *Galiçya*; in romunu: *Galiţia*; in russu: *Галиция*, *Galitsiya*) est una regione istòrica de s'Europa orientale, ispartzida atualmente intre Polònia e Ucraina. Est istada pro meda tempus regione de atumbada, zona de passada e rughera de culturas, intre s'Impèriu Asbùrgicu e s'Impèriu Russu, intre catolitzesimu e ortodossia. Su cabulogu istòricu de sa regione est Lviv.

Est una regione rica de istòria multi-culturale, marcada in su cursu de is sèculos intre is àteras etnias, fintzas de ebreos e armenos. SU de 20 sèculos est istadu perìodu tràgicu pro s'istòria sua, sinniadu in antis de sa prima gherra mundiale a coa de sa segunda. 

In antis de sa prima gherra mundiale sa Galìtzia teniat subrafache de unos 78.000 km² e aparteniat a s'impèriu Áustro-Ungheresu. Non b'aiat àtera prvìntzia de s'imperiu cun paris ammesturu de populos: is rutenos, polonesos e ebreos rapresentaiant sa majoria de is bividores, ma s'agataiant fintzas moldavos, armenos, tedescos e tziganos. 

Cun sa fine de is grandos impèrios sa regione s'est agatada in manna parte intro su territòriu de sa Polònia fintzas a sa segunda gherra mundiale, a pustis de chi est istada ispartzida in parte a s'Unione Soviètica in parte a sa Polònia, est oe ispartzida intre custa ùrtima e s'Ucraina.

Su nùmene no est de cunfundere cun su de sa Galìtzia de Ispagna, nen cun sa Galàtzia de s'Anatòlia, mancari s'orìgine de is nùmenes de totu is tres bèngiat de sa matessi raighina cèltica e indoeuropea gall- (istràngiu).
## Àteros progetos
Alsàtzia

S**'Alsàtzia** (in frantzesu: **Alsace** [al.zas]; in alsatzianu: **’s Elsass** [ˈɛlsɑs]; in tedescu: *Elsass* o *Elsaß* [ˈɛlzas]); in latinu: *Alsatia*) est una regione istòrica e fiat una regione amministrativa de sa Frantza orientale, chi dae su 1 de gehnnàrgiu 2016 costituit sa regione de Grand Est impare a sas àteras ex-regiones de Lorena e de Champagne-Ardennas. Su cabulogu fiat  Strasbourg.

Tenebat istèrrida de 8.280,2 km², chi nde faghebat sa de chimbe prus pitias intre de is 27 regiones frantzesas, contabat populatzione de unos 1.815.500 bividores, cun densidade de 224 biv./km², sa de sete prus arta de sa natzione. 
## Geografia Fisica

Allàcanat in s'estu peri su frùmene Renu, cun su  Land de Baden-Württemberg e in su norti cun su de Renània-Palatinadu, Germània, in su sud cun s'Isvìtzera, in su sud-uestu cun sa regione de Franca Contea e in s'uestu cun sa de Lorena.
## Cultura

S'Alsàtzia fiat linguìsticamente e culturalmente prus ligada a sa Germània, ma at sighidu de acuntèssidas e detzisiones istòricas, a ùrtimas is duas gherras mundiales, est in die de oe territòriu amministradu de sa Frantza. 

Sa limba istòrica sua est difatis s'alsatzianu, chi est prus pretzisamente unu dialetu de su tedescu faeddadu in ie, in una parte de sa Lorena e fintzas de s'àteru cantone de su Renu, in Germània. Is alsatzianos oe faeddant però frantzesu, sola limba uffitziale de sa Frantza. Su 43% de sa populatzione adulta est capatzu de faeddare galu s'alsatzianu, ma petzi su 3% de cuddos intre 3-17 annos ddu connoschet.

S'Alsàtzia est sea de numerosas organizatziones e istitutziones internatzionales, cosa chi politicamente nde faghet una de is prus importantes regiones de s'Unione Europea.

## Àteros progetos
Castìllia e León

Sa **Castìllia e León** (in ispagnolu: **Castilla y León** [kasˈtiʎa i leˈon]; in leonesu: *Castiella y Llión* [kasˈtjeʎa i ʎiˈoŋ]; in galitzianu: *Castela e León* [kasˈtɛla e leˈoŋ]) est una comunidade autònoma chi s'agatat in su norti-uestu de Ispagna. Est istada istituida in su 1983, ma fiat giai esistida in tempus de sa prima repùblica ispagnola, in su de 19 sèculos. Sa capitale *de facto* est Valladolid. 

Cun istèrrida de 94.223 km², est sa comunidade ispagnola prus istèrrida e sa prus manna de tres in totu s'Unione Europea. Contat populatzione de unos 2,5 milliones de bividores. Allàcanat in s'uestu cun su Portugallu, in su norti-uestu cun sa Galìtzia, in su norti cun Astùrias, Cantàbria e Paisu Bascu, in s'est cun La Rioja e Aragona, in su sud cun Castìllia-La Mancha, Comunidade de Madrid e Istremadura.

S'istatutu de sa Càstìllia e León* *definit una filera de valores essentziales e sìmbulos de is bividores suos, comente su patrimòniu linguìsticu (sa limba castilliana comente fintzas su leonesu e su galitzianu), su patrimòniu istòricu, artìsticu e naturale. Àteros sìmbulos ammentuados sunt s'istemma, sa bandera, su pinnone, s'innu regionale (mancari non nde siat mai istadu adotadu unu). 

Est sa regione de su mundu cun prus sitos patrimòniu de s'UNESCO, cun unu totale de 8.

## Àteros progetos
Rutènia

Sa **Rutènia** est una regione de s'Europa orientale in ue bivet su populu rutenu, chi est parte de is islavos de s'estu.

Atualmente sa Rutènia s'agatat ispartzida intre istados bàrios. Cunsiderende·nche s'istèrrida majore chi podet èssere contada a parte de su territòriu suo, s'agatat formadu de Ucraina, Belarus, Russia europea, una parte minore de Islovàchia e una fròngia meda istrinta de Polònia orientale.

In die de oe cun nùmene de rutenos s'inditant fatuvatu is bividores de s'Ucraina otzidentale, o cussos ucrainos chi intames de sighire sa fide ortodossa, sighint sa crèsia catòlica de ritu grecu-catòlicu o romanu-catòlicu.

Su faeddu benit de una latinizatzione de sa regione medievale de sa *Rus*. Rus dependet de s'antigu norrenu *roôs* o *roths* e fiat su nùmene cun chi is populos islavos naraiant is Vichingos.

## Artìculos ligados
* Rutènia subcarpàtica
Impèriu Àustro-Ungheresu

S**'impèriu Àustro-Ungheresu**, o **Àustria-Ungheria** (in tedescu: *Österreichisch-Ungarische Monarchie*; in ungheresu: *Osztrák-Magyar Monarchia*), fiat un'unione costitutzionale de s'Impèriu de Àustria e de su Rènniu de Ungheria, esistidu de su 1867 a su 1918, annu de s'iscontzu, sighidu a sa derrota in sa prima gherra mundiale. S'unione fiat istada resultadu de su *Cumpromissu* (Ausgleich) de su 1867. Sa capitale printzipale fiat Vienna, ma fintzas Budapest fiat capitale. 

S'Àustria-Ungheria fiat un'istadu multinatzionale e una de is potèntzias majores de su mundu. Geograficamente fiat sa segunda natzione prus istèrrida d'Europa a fatu de s'Impèriu russu, cun 621.538 km² e cun unos 48.600.000 bividores sa de tres prus populada a fatu de Impèriu Russu e Impèriu Tedescu.

Ghiada de sa dinastia de is Asburgu, fiat su resultadu ùrtimu de s'evolutzione de sa monarchia de is Habsburgos. A fatu de is reformas de su 1867 is istados austrìacu e ungheresu fiant fatos canteapares intro de s'impèriu. Su *Cumpromissu* aiat tentu cusseguèntzias fintzas in s'organizatzione polìtica de s'impèriu, sende chi is affàrios èsteros e militares andaiant a suta de cuntrollu aparigadu e totu is àteras facultades guvernativas fiant intames ischirriadas pro is respetivos istados. 

S'impèriu cunsistiat de duas monarchias (Àustria e Ungheria) e una regione autònoma suta su pòdere de sa corona ungheresa, sa Croàtzia-Slavònia, chi aiat negotziadu su cumpromissu de cosa sua  cun s'Ungheria in su 1868. A pustis de su 1878, sa Bòsnia e Ertzegòvina fiat passada a suta de su pòdere militare e tzivile de s'impèriu fintzas a su 1908, cando fiat cumprida s'annessione, ocasionende una crisi diplomàtica cun is àteras potèntzias. Fintzas una parte de su su sangiacadu de Novi Pazar, provìntzia de s'impèriu Otomanu, s'agataiat a suta de ocupatzione aparigada austro-ungheresa in cussu perìodu, ma s'esèrtzitu si fiat depidu retirare a sighidu de s'annessione de sa Bosnia e Ertzegovina.

S'Àustria-Ungheria fiat una de is potèntzias tzentrales implicadas in sa prima gherra mundiale, ma giai su 3 de onniasantu de su 1918, cun sa firma de un'armistìtziu in Villa Giusti, fiat in is fatos giai isfatu. Su rènniu de Ungheria e sa repùblica de Àustria fiant tratados che is sutzessores suos *de jure*, e is potèntzias binchidoras aiant reconnotu s'indipendèntzia de is pòpulos islavos de s'uestu e de su sud che Repùblica de Cecoslovàchia e Rènnu de Jugoslàvia.
Rutènia subcarpàtica

Sa **Rutènia subcarpàtica** o **transcarpàtica**, connota fintzamentas che *Rutènia carpàtica*, *Ucraina transcarpàtica*, *Zakarpattia*, *Rusinko*, *Rus subcarpática* o *Subcarpàtzia* (in rutenu e ucrainu: **Карпатська Русь**, Karpats’ka Rus’; russu: *Карпатская Русь*, Karpatskaya Rus’; in islovacu e cecu: *Podkarpatská Rus*; in ungheresu: *Kárpátalja*; romunu *Transcarpatia*; polonesu *Zakarpacie*; yiddish *קאַרפַּאטן רוּס*) est una regione pagu istèrrida de s'Europa tzentru-orientale chi in die de oe currespondet pro sa prus parte a s'oblast de Transcarpàtia in s'Ucraina otzidentale (in ucrainu: *Zakarpats’ka oblast’*). Su tzentru prus mannu e cabulogu istòricu est Užhorod. 

In s'istòria reghente sa regione at tentu dominatziones  bàrias. Suta cuntrollu de su Rènniu de Ungheria, fiat parte de s'Impèriu Àustro-Ungheresu fintzas a su 1918. Passada in manna parte a sa Cecoslovàchia durante s'epoca intre is duas gherras mundiales, de su 1947 est istada parte de s'Unione Soviètica e de su 1991 est territòriu de s'Ucraina indipendente.

Partes minores sunt imbètzes galu territòrios de s'istremu orientale de s'Islovàchia (printzipalmtente is kraj de Prešov e de Košice), de Lemkovyna in Polònia e de Maramureş in Romania.

## Geografia
Sa Rutènia subcarpàtica s'agatat in su chirru danubianu de is Carpatzos, chi dda ischirriant dislindadamente de sa Galìtzia polonesa e ucraina. Sa làcana sud-otzidentale est mescamente linguìstica, cun àreas a majorias ungheresas.
## Demografia
Pro su chi pertocat sa cumponidura ètnica, s'agatant bividores ucrainos, rutenos, lemkos (chi sunt de orìgine polonesa), ungheresos, islovacos, romunos, bùlgaros e russos. Minorias prus pagu numerosas sunt  bogomilos, hutsulos, ebreos, rom e csango (custos etnicamente magiaros ma de fide ortodossa).

Sa populatzione atuale de s'oblast de Zakarpattya est cumposta de is grupos chi sighint:
* ucrainos = 1.010.100 (80,5%)
* ungheresos = 151.500 (12,1%)
* romunos = 32.100 (2,6%)
* russos = 31.000 (2,5%)
* rom = 14.000 (1,1%)
* islovacos = 5.600 (0,5%)
* tedescos = 3.500 (0,3%)
Unu peschentu de su 0.8% de sa populatzione (unas 10.000 pessones) si decrarat rutenu. fintzas a chentu annos faghet is bividores ungheresos e tedescos rapresentaiant galu rispetivamente su 26% e s'8%, is bividores ebreos in antis a sa segunda gherra mundiale fiant unu 13%.
Limba rutena

Su **rutenu**, naradu fintzas **russinu **(in rutenu:*** ''русиньска бесїда'' ***o** русиньскый язык**, *rusin'ska besjida* o *rusin'skyi jazyk*), est una limba islava orientale faeddada de is rutenos de s'Europa orientale.* *

B'ant linguistas chi ddu tratant che una limba dislindada, ma àteros istudiosos de limbas islavas retènent chi siat unu dialetu de s'ucrainu. Ambadus is categorizatziones agatant implicatziones polìticas perricadas.

Segundu *[[ethnologue]]* su rutenu diat èssere faeddadu de unas 65.000 pessones, biventes in majoria in s'Oblast de Transcarpàtzia,Ucraina, in ue s'agatant unos 56.000 locutores. Foras de Ucraina is comunidades linguìsticas prus numerosas sunt in sa regione de Vojvodina, Sèrbia, chi contat unos 30.000 locutores, in Islovàchia cun unos 24.000 chi s'agatant in su Kraj de Prešov. Àteros istados cun minorias rutenas sunt Belarus, Croàtzia, Repùblica Ceca, Estònia e Ungheria.
Madawaska (Maine)

**Madawaska** est una bidda de unos 4.040 bividores de Maine, in is Istados Unidos de Amèrica, posta in sa *contea de Aroostook*.

Sa bidda s'agatat a fache de Edmundston, bidda de su Nou Brunswick, in Cànada, a chi est colligada de su ponte Edmundston-Madawaska, chi passata subra su frùmene Saint John.

S'83,4% de is bividores de Madawaska faeddat frantzesu che limba mama. Est sa bidda posta prus a norti de totu sa Noa Inghilterra.
## Àteros progetos
Impèriu Russu

S**'impèriu Russu** (in russu: **Российская империя**, trasliterdu: *Rossijskaja Imperja*) fiat un'istadu transcontinentale esistidu intre 1721 a s'austu 1917, annu de decraratzione de sa repùblica. Su territòriu s'isterriat de su mare Bàlticu a s'otzèanu Patzìficu, ammuntende totu s'estu de Europa e totu sa parte setentrionale de s'Àsia. Sa capitale fiat Santu Petersburgu (torrada a batiare *Petrograd* in su 1914).

A sa fine de su de 19 sèculos s'impèriu aiat azuntu s'istèrrida massima de 24.769.700 km², sende chi fintzas a su 1867 nde faghiat parte fintzas s'Alaska, e a s'iscòpiu de sa prima gherra mundiale contaiat unos 160.750.000 de bividores de chie sa majoria (prus de su 70%) biviat in sa parte europea de s'istadu. 

Prus de 100 grupos ètnicos diferentes bi biviant, duncas fiat unu istadu multiètnicu e no unu istadu natzionale. Is de ètnia russa rapresentaiant petzi unu 45% de sa populatzione, is àteros grupos fiant is pòpulos bàlticos, bielorussos, ucrainos, polonesos, moldavos, caucàsicos, finlandesos, is pòpulos de Àsia tzentrale e turcos.

Sa forma de istadu fiat sa monarchia eredària, ghiada de unu imperadore autocràticu (su *tzar*) de dinastia Romanov. Su cristianèsimu ortodossu fiat religione uffitziale, cuntrollada de su Tzar peri su Santu-Sìnodu.

Is bividores fiant divìdidos in classes intre chi s'agataiant is *dvoryanstvo* (nobilesa), su cleru, is cummertziantes, is *mechtchantsvo* (cummertziantes minores), is cosacos e is messajos (lìberos, de s'Istadu o de sa nobilesa). Is nadios de Sibèria fiant registrados uffitzialmente che *inorodsty* (istràngios).

In su 1914 s'impèriu fiat istadu partzidu in 81 guvernadorados e 20 oblast (regiones). A custos s'azunghiant is istados vassallos e is protetorados, chi fiant su Khanadu de Bukhara, su Khanadu de Khiva e a pustis de su 1914, Tuva. S'impèriu cumprendiat fintzas su rènniu de Polònia (1815-1915) assignadu a sa Rùssia durante su cungressu de Vienna, e su ducadu de Finlàndia (1809-1917).
Cornus

**Cornus** est una tzitade-istadu antiga de Sardigna, fundada a manu de sa fine de su 6 sèculos i.C.. Sas rastas suas s'agatant a curtzu de Santa Cadalina de Pitinuri in su comunu de Cùllieri, territòriu de sa provìntzia de Aristanis.

Cornus fiat costituida de una acròpoli (s'iscerant galu sas ruinas de sos muros), in su montigru de Corchina, e de apendìtzios artesanos, is domos fiant posta acollocadas in is zonas pranas.

Fentomada cun nùmene de *Kornos* de su geògrafu Clàudiu Ptolomeu (sèculu de 2) in s'internu de s'ìsula, est ammentuada in s'Itineràriu Antoninu (*Cornos*) a mesu caminu intre Bosa e Tharros. Titu Lìviu nde faghet chistionu che sa capitale de sos nuraghesos in tempus de sa rebellia anti-romana de Ampsicora in su 215 i.C., cando fiat cunchistada de Titu Mànliu Torcuatu.

Fiat fata munitzìpiu in època flàvia o traianea e fiat colònia in su sèculu de 3.

Subra su montigru de sa bidda si depiat agatare un'àrea pùblica, fortzis su foru, de in ue benint iscriduras onoràrias. Si podent fintzas biere is ruinas de unu cumplessu termale in opus vittatum, dabilmente restauradu suta Gratzianu, Valentinianu e Teodòsiu (379-383).

Bonifàtziu, piscamu de *Sanaphar* o *Sanafer* (identificada de unos cantos istudiosos che sa diòtzesi de *Cornus*), cun àteros 466 piscamos, intre chi sos sardos Lutzifèrru de Kalaris, Martinianu de Forum Traiani, Vitale de Sulci e Felix de Turris, aiat partetzipadu is su 484 a su concìliu de Cartàgine chi fiat istadu fissadu de Unericu, Re de sos Vàndalos, cun intentu de cunvèrtere is catòlicos a s’arianèsimu. 

In època tàrdiu-antiga, pagu a tesu de sa tzitade (a manu de S'Architu) fiat pesadu su cumplessu cristianu de *Columbaris*, cun campu santu mannu chi at torradu paritzos sarcòfagos e unu primu fàbricu cun pranta basilicale a caratere funeràriu, a palas de unu batistèriu (sèculos de III-IV). Àteras duas basìlicas fiant fraigadas ins sos de 5 e 6 sèculos, impare cun istruturas bàrias. Su primu nùcleu fiat abandonadu a pustis de su de 8 sèculos.

## Note


## Bibliografia
*
*
*
* Vittore Vitense: Historia persecutionis provinciae Africae.
* Giovanni Domenico Mansi: Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio.

## Collegamenti esterni
*Cornus  (testu de Raimondo Zucca) in su giassu de su comunu de Cùllieri
*Basìlicas de Cornus  in su giassu de sa regione Sardigna
*Imàgines de su cumplessu paleocristianu de Columbaris  in su giassu IlPortaleSardo.it
*Informatziones e itineràriu de bìsita
*Documentatzione cun insajos e su testu de Titu Lìviu traduidu
*Camminada virtuale in su situ archeològicu cun fotografias in sia
*Insaju subra s'acollocadura de su portu de Cornus
Holodomor

**Holodomor** (in ucrainu: **Голодомор**, "Istràlia peri fàmine" o "Istermìniu pro fàmine"; derivadu de 'морити голодом', "bochire peri fàmine") est istada una caristia causada supentemente de s'òmine in sa repùblica sotzialista sovièrica de Ucraina intre su 1932 e su 1933. Si carculat chi siat istada causa de morte de unu nùmeru intre 2,5 e 7,5 milliones de pessones, fatu chi in tempus de paghe no agatat premedios in s'istòria de Ucraina.

De su 2006, s**holdomor'' est reconnotu de s'[[Ucraina]] indipendente e medas àteros istados, che unu [[genotzìdiu]] de su pòpulu ucrainu promòvidu de s'[[Unione Sovietica|Unione Soviètica]] ghiada de [[Josef Stalin|Josif Stalin]].

Su nùmeru pretzisu de is mortos no est cosa fàtzile de istabilire, a causa de s'ammancu de registros, ma su datu chrèschet in manera importante chi si cunsiderant fintzas is mortos in sa regione de [[Kuban]], in s'atuale [[Rùssia]], chi fiat densamente populada de ucrainos. Segundu sa corte de appellu de [[Kiev]], is pertas demogràficas in acàpiu a sa caristia imbatent a 10 milliones, cun 3,9 milliones de faminos mortos e 6,1 milliones de dèficit in nàschidas. 

Is istudiosos sunt in desacòrdiu subra s'efetu relativu chi fatores comente cunditziones naturales e polìticas economicas inadecuadas potzant àere tentu causas in s'isvilupu de sa caristia, ma crèent chi comente chi siat [[Josef Stalin|Stalin]] aiat ordingiadu unu pranu pretzisu, chirchende de ammortiare su movimentu indipendentista ucrainu.

Apoderende·si·nche a is fontes connotas, s'apubant is cumbènias de unu bòfiu supidu, chi permitent de definire sa caristia unu genotzìdiu, sende chi est istadu refudadu onni agiudu donadu de foras, cunfiscados totu is màndigos de consumu domaresu e allindadas is possibilidades de mòvere pro sa populatzione ucraina. Sa graesa de su fatu est fatuvatu posta in cumparàntzia cun s'[[olocàustu]]. 

Chi èsseret a cumprobare chi is polìticas atuadas de is [[Unione Sovietica|sovièticos]] fiant a berus fatas chirchende de istudare s'artziada de su natzionalismu ucrainu, s**holodomor'' podet èssere definidu legalmente genotzìdiu, ma sende chi ammancant proas assolutas, non podet èssere esclùdida sa possibilidade chi siat prusaprestu istadu cusseguèntzia de is problemas graes assotziados a is mudàntzias econòmicas radicales chi ant atraessadu totu su territòriu de Unione Soviètica in su perìodu istòricu intre s'acabu de sa propiedade privada e s'aviada de s'industrializatzione.
## Àteros progetos
Kharkiv

**Kharkiv** (in ucrainu: **Харків**) o **Khar'kov** (in russu: **Харьков**) est una tzitade de unos 1.451.000 bividores, segunda bidda prus manna de Ucraina e capitale amministrativa de s'oblast de Kharkiv. 

Kharkiv, suta nùmene uffitziale de Kharkov, fiat capitale de sa repùblica sotzialista soviètica de Ucraina de su 1917 a su 1934. Oe est unu de is tzentros industriales, culturales, iscientìficos e univesitàrios de s'istadu. 
## Àteros progetos
Kuban

Su **Kuban** (in russu e in ucrainu **Кубань**, in adighè **Пшызэ**) est una zona geogràfica de su sud de Rùssia, chi s'agatat a longu de su frùmene omònimu, fintzas a su mare Nieddu, intre istepa, delta de su Volga e Ciscaucàsia.

In antis de sa colonizatzione russa, sa regione fiat cuntrollada de is adighés e is khans de Crimea. Cadalina II aiat cuntzèdidu su territòriu a is cosacos de su Kuban, crèende s*'oblast de Kuban* a intro de s'impèriu russu.

Sa majoria de sa populatzione de su Kuban fiat de limba ucraina in antis de sa grandu caristia de is annos 30 de su de 20 sèculos. In su 1862, su 47 % de is bividores faeddaiat ucrainu e su 43 % russu.

Sa *Répùblica populare de su Kouban* fiat proclamada a fatu de sa rivolutzione russa de su 1918 e sa regione fiat logu de atrumadura pro s'armada bianca durante sa gherra tzivile russa.
Impèriu tedescu

Cun **Impèriu tedescu** o fintzamentas **Segundu Reich** (in tedescu: **Deutches Reich**, segundu unos cantos istòricos *Kaiselich Deutsches Reich* o prus simpremente *Kaiserreich*) s'inditat su tretu de istòria de sa Germània chi andat de s'aunimentu e sa proclamatzione de Guglielmu I che imperadore, su 18 de ghennàrgiu 1871, a su 1918, annu cando, pèrdida sa prima gherra mundiale, s'imperadore Guglielmu II aiat abdicadu e fiat proclamada sa repùblica. 

Sa capitale fiat Berlin, sa limba uffitziale su tedescu. S'impèriu teniat subrafache de 540.766 km² e a s'iscomintzu de sa prima gherra mundiale in su 1914 contaiat unos 67.200.000 bividores. A custu si depiant azunghere is colònias de Àfrica e de Otzeània. 

S'istrutura de s'istadu fiat sa de una monarchia costitutzionale, cun istrutura federale istabilida segundu is làcanas de is bàrias entidades de chi fiat formadu. In antis de s'aunimentu difatis, su territòriu tedescu fiat ispartzidu in 26 istados costituentes. Custos cunsistiant in rènnios, grandos ducados, ducados, printzipados e tzitades anseàticas lìberas. Su rènniu de Prùssia fiat su majore de is istados, ammuntende a solu prus de su 60% de su territòriu de totu s'impèriu.

Sa populatzione de s'istadu fiat de majoria tedesca e unu 92,5% teniat su tedescu che limba mama. Sa minoria prus significativa fiat sa polonesa, chi rapresentaiat unu 5,5% de sa populatzione totale de s'impèriu, ma b'aiant fintzas minorias danesas, frantzesas, lituanas e sorabas. 

Comente chi siat s'impèriu tedescu fiat unu de is istados mannos de su tempus cun populatzione prus omogènea, susetotus cumparadu cun àteros comente Àustria-Ungheria, Frantza, Rènniu Aunidu o Rùssia.

Durante sa Repùblica de Weimar, fiat mantenta uffitziale sa denominatzione de *Deutsches Reich*, comente fintzas a pustis de s'artziada a su pòdere de su nazismu. Su nùmene fiat mudadu isceti in su 1943, cun *Großdeutsches Reich* («Grandu Impèriu Tedescu»).

In petzi 47 annos de esistèntzia, s'impèriu tedescu fiat resissidu a s'iscerare che una de is economias industriales prus potentes de su mundu.
Prùssia (regione istòrica)

Sa **Prùssia antiga''  ***(in [[limba tedesca|tedescu]]:*** **Preußen*, in [[limba polonesa|polonesu]]: *Prusy*; in [[limba latina|latinu]]: *Borussia*, *Prutenia*, *Prussia*) fiat una regione chi s'isterriat de sa costera sud-orientale de su [[Mare Balticu|mare Bàlticu]] fintzas a is lagos de sa [[Masùria]], narada *Brus* in is cartas geogràficas de su de 8 sèculos. 

Is istòricos cabudianos aiant iscerados is pòpulos prussianos che orientales; [[Tàcitu]] ddis naraiat *Aestos''. Fiat sinnialada galu in una relatada de Adalbertu de Praga, unu missionàriu cristianu mandadu de Boleslau I de Polònia pro ddos cunvèrtere, ma pois bochidu de issos etotu in su 997. 

Is rastas archeològicas in Prùssia inditant chi is pòpulos prussianos biviant in ie a su nessi de su 2000 i.C. Faeddaiant variedades mannas de limbas, intre chi su prussianu antigu, apartenente a su grupu otzidentale de is limbas bàlticas. 

In sa preistòria, sa parte orientale de s'àrea fiat ocupada de is bàlticos orientales, intames de is bàlticos otzidentales (intre custos is prussianos) chi biviant in sa Sàmbia e in is àreas de s'uestu. Is bàlticos otzidentales in su tempus diant formare sa natzione prussiana, is de oriente sa nazione lituana.

S'àrea de sa Prùssia oe est ispatzida intre sa Polònia setentrionale, s'exclave russa de Oblast de Kaliningrad e sa Lituània.
Ebreos

Is **ebreos** o **giudeos** (in ebreu: **יְהוּדִים**, *yehoudim;* in grecu antigu: * Ἰουδαῖοι*, *Ioudaĩoi;* in latinu: *Iudaei*) sunt is membros de unu pòpulu caraterizadu de religione propia, s'ebraismu, e in sensu ladu de su faeddu inditat is chi apartenet a unu grupu ètnicu e religiosu. Sunt totu de pesada de antigos israelitos de su levante mediterràneu.

Is ebreos non costìtuint unu grupu omogèneu, sa definitzione chi si ddis dat fatu-fatu est duncas cuntierrada e mudat segundu s'ènfasi chi si faghet subra su credu religiosu o s'identidade seculare ligada a traditziones, caràteres culturales e linguìsticos comunos.

S'istòria issoro est caraterizada de sufferèntzias dadas de is persighidas a chi ant dèpidu aguantare fatuvatu in logos e èpocas diferentes, susetotus a òpera de cristianos. Oe in die, sa majoria de is autoridades càrculat chi is pessones ebreas in su mundu tzàntzighent intre is 12 e 15 milliones, rapresentende unu 0,2% de sa populatzione mundiale. 

Sa prus parte de issos bivet in is Istados Unidos d'Amèrica e in Israele. Segundu istùdios fatos dae s'Universidade Ebrea de Gerusalemme, su 96% de is ebreos residentes foras de Israele sunt ispaniados in deghe paisos, totus democràticos. 

Is ebreos ant tentu importu mannu fintzas in s'istòria e cultura de Sardigna. Rastas de su cuntatu intre gentes sardas e ebreas si nd'agatant galu in is costumas, contos e fintzas in sa limba (*chenabura*, pro esempru, faghet relatu a s'aprontada de su mandigare - sa *"chena pura" -* sa die in antis de su Shabbat). Is testimonias prus antigas de ebreos in Sardigna torrant a su 19 p.C. suta s'imperadore romanu Tibèriu, e pertocant 4.000 libertos deportados a Tharros. Est dàbile però chi medas prus esserent is ebreos betidos pro triballare che minadores in Surcis o in is minas de Lùvula.

Pro totu s'Edade Mèdia sardos e ebreos diant àere bìvidu impare in paghe in totu s'ìsula, e de is connoschèntzias tentas paret chi tènnerent medas carateres ètnicu-culturales simigiantes, de su restu segundu unas cantas chircas, fintzas a su 1492 unu 50% o prus de is sambenados de Sardigna teniat derivatzione semìtica.  

A pustis de 1492, su re de Ispagna Ferdinandu su Catòlicu ddos aiat obligados a si cunvèrtere a su catolitzèsimu (is *[[marranu|marranos]]*) o a si nche andare.
Olocàustu

S**'Olocàustu** (de su grecu *ὁλόκαυστος*, holókaustos: *hólos*, "totu" e *kaustós*, "abrusiadu") connotu fintzas **Shoah** (ebreu: *השואה*, *HaShoah*, "sa catàstrofe"), est istadu unu genotzìdiu de aprossimadamente 6 milliones de ebreos (1 millione de chie pipios), bochidos de su regime nazista e autoridades collaboradoras in is territòrios ocupados de sa Germània durante sa segunda gherra mundiale. In azunta a issos, si carculat chi unos àteros 5 milliones de non-ebreos siant istodos vìtimas de is bochiduras de massa nazistas, cun totale de unos 11 milliones, bochidos intre 1941 e 1945.

Mètidas e tempos de s'annichilamentu fiant pranificados segundu unu sistema burocràticu organizadu chi perotocaiat totu is brancos de s'aparatu burocràticu de su Reich de Tres. Est fintzas a causa de custu fatu chi s'olocàustu est comunemente cunsideradu su genotzìdiu prus mannu e grae de s'istòria moderna.

Ebreos e àteros grupos ètnicos e polìticos fiant sistemàticamente assogados, deportados e bochidos cun metidas diferentes segundu su campu de presonia in ue fiant istugiados. Grupos vìtimas de is crìmenes nazistas non ebreos fiant zìngaros, polonesos, comunistas, omosessuales, presoneris de gherra sovieticos e pessones mentalmente e fisicamente màrturas.

Pro nde permitere s'assètiu, s'istagiada e sa bochidura, is nazistas aiant organizadu una retza de unos 42.000 cumplessos de presonia ispainados in totu is territòrios de Germània e de ocupatzione tedesca, ocupende unos 100-500.000 pessones chi traballaiant pro nd'assegurare s'atòliu.Sa persighida e su genotzìdiu fiant realizados in fases. A primìtziu su guvernu tedescu aiat aprovadu leges pro escludere is ebreos de sa sotziedade tzivile, mescamente cun is Leges de Nurnberg de su 1935. Is primos campos de presonia fiant fraigados a partire de su 1933 e is ghettos istabilidos de s'iscòpiu de sa segunda gherra mundiale in su 1939.

In su 1941, comente sa Germània aiat cunchistadu territòrios noos in s'Europa orientale, unidades paramilitares naradas *Einsatzgruppen* fiant impitadas pro bochire ebreos e partisanos, fatuvatu in isparadòrgios de massa.

De s'acabu de su 1942, is vìtimas fiant regularmente carradas in autotrenos a campos de istermìniu in ue, chi fiant subrabìvidos a su viàgiu, fiant luegus betidos a is càmbaras a gasu, in trumas mannas pro nde pòdere bochire medas in una borta sola aurrande risursas econòmicas. Custa mètida at sighidu a èssere posta in atu fintzas a sa fine de sa gherra, in s'abrile-maju 1945. 

Is ebreos aiant impertantu opostu fatuvatu resistèntzia. Unu de is esempros a chi prus deghet fentomu est sa rebellia de su ghetto de Varsàvia de su ghennàrgiu 1943, cando millis pessones armadas de pagu cosas fiant resissidas a rebusare is tropas de is SS pro unas bator chidas intregas. Unu nùmeru carculadu intre 20-30.000 partisanos ebreos ant cumbàtidu ativamente is nazistas in s'Europa de s'estu. Is ebreos frantzesos sunt istados ateretante ativos in sa resistèntzia frantzesa, chi faghiat oposidura a su regime de Vichy. In totale si contant prus de 1.000 rebellias armadas ghiadas de ebreos.

## Àteros progetos
Limbas semìticas

Is **limbas semìticas** sunt unu grupu de limbas faeddadas de s'antighidade in Oriente Mèdiu, Àfrica de su Norti e Corru d'Àfrica. 

Sunt cualificadas che « semìticas » de su 1781, segundu su nùmene de Sem, fìgiu de Noè. Formant unu brancu de sa famìllia de is limbas camito-semìticas (naradas fintzas àfro-asiàticas), ispaniadas de sa metade norti de Àfrica fintzas a s'Oriente Mèdiu. Orìgine e banda de s'isparghidura geogàfica issoro abarrant redutosos, chi de Àsia fache a Àfrica o chi s'imbesse.  

Limbas semìticas arcàicas che s'acadianu e ugarìticu sunt atestadas de prus de 4.000 annos. Is documentos prus antigos acadiànos, in carateres cuneiformes, dàtant a sa segunda metade de su de 3 millènnios i.C. e s'archeologia nd'at iscobertos àteros fintzas a primìtziu de s'era nostra. 

Is limbas semìticas prus ispainadamente faeddadas in die de oe sunt s'àrabu (prus de 240 milliones de locutores), s'amàricu (unos 27 milliones), s'ebreu (unos 8 milliones), su tigrinu (unos 6,75 milliones). Sunt custas, impare a su maltesu (unos 400.000 locutores) is solas limbas semìticas uffitziales, ma àteras si nd'agatant allegadas in Etiòpia, Eritrea, Gibuti e Somàlia, comente fintzas chistionadas disvariadas de limbas arameas in s'Oriente Mèdiu.
Limba ebrea

S**'ebreu** (in limba ebrea: **עִבְרִית**, trasliteradu: *ʿivrit,* pronùntzia: [ʔivˈʁit] o [ʕivˈɾit]) est una limba semìtica de sa famìllia afro-asiática, iscrita e lèghida de prus de 6 milliones de pessones in Israele e de is comunidades ebreas de sa *[[Diàspora]]*, ispainadas in prus de 80 paisos. S'ebreu, impare a s'àrabu est limba uffitziale in Israele.

De s'antighidade, s'ebreu est sa limba iscrita, litùrgica e de oratzione impreada de s'ebraismu, pro chi balet che limba sacra, denominada "Lashon ha-Kodesh " (לשון הקודש). 

Fintzas de antighidade, mancari non faeddadu in manera sighida in su cursu de s'istòria sua, sa limba ebrea at mantentu chi non fintzas crèschidu rolu de aunimentu e de elementu comunu intre is grupos bàrios ebreos de Israele e de foras.

## Referèntzias
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
Shenmue II

**Shenmue II** (in giapponesu *シェンムー II* Shenmū Tsū) est su sighidore direttu de su videojogu de atzione a mundu abertu Shenmue, iscrittu e dirigidu dae Yu Suzuki. Su jogu est essidu in Giappone in su 6 de Cabidanne de su 2001 pro sa malefadada console Sega Dreamcast. A pustis, Microsoft si at resessidu a pigare sos derettos pro sa publicadura de su jogu in sos Istados Unidos pro Xbox, e sa versione americana pro Dreamcast la an duncas iscantzellada. Sa versione Xbox fit essida in America in su 28 de Santu Gaine de su 2002.

Sa versione pro Dreamcast fit, de cada manera, publicada in Europa dae Big Ben Studios in su 23 de Sant'Andrìa de su 2001. A differentzia de Shenmue, non bi an fattu unu addoppiamentu in limba inglesa pro sa versione Dreamcast de Shenmue II, e a s'addoppiamentu orizinale in giapponesu bi an simpremente postu sos sutatìtulos in inglesu.