open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crèsia manna de Santu Pedru (Terraba)/campidanesu

Sa **crèsia manna de Santu Pedru** de Terraba, in provìntzia de Aristanis, est sa *cuncatedrali* de sa diòcesi de Ales-Terraba.

## Istòria

Sa crèsia manna de Terrarba est stètia incumentzada a fai de su 1821 in forma tardu-baroca in su situ de sa prus antiga catedrali romànica de su 1144 bòfia dae Mariano I.
A is primus de s'Otuxentus s'antiga catedrali s'agatàt in unu stadu de mala cunservatzioni e duncas s'est decìdiu de dd'isciusciai po fai logu a una strutura noa.

Is traballus funt incumentzaus in su 1820 e su progetu originàriu, realizau in parti sceti, previdiat unu tzimbòriu a sa rugrada tra sa navada principali e su transetu. Intra su 1822 e su 1833 est fraigada sa navada centrali, is capellas lateralis e is basis de is duus campanilis. Su primu, a manu dereta, est stètiu cumpletau in su 1850, mentras su de manu manca no est stètiu mai acabbau.

In su 1912 est cumpletada sa navada e in su 1927 est isciusciada s'àbside romànica e realizau su tamburu de su tzimbòriu. In su 1930 est istada cumpletada sa pamentada de su presbitèriu e collocau s'altari magiori. In su 1933 sa crèsia est cunsagrada. In su 1951 funt stètias realizadas is decoraduras internas cun is cuatru evangelistas e santu Pedru in su muru de fundu de su presbitèriu.

In sa catedrali funt custoius capitellus chi benint de Neapolis, recuperaus de s'isciusciadura de s'àbside de sa catedrali de su 1144. Funt cunservaus puru su fonti batesimali de su 1626, sa trona de linna de su de XVII sèculus e una cruxi pretziosa spagnola de argentu.
Funt de su XVII puru is stàtuas de linna de santu Pedru, de sa Madonna de su Rosàriu e de sa Madonna de s'Arremèdiu.

In su cabudanni de su 2016 est stètiu collocau un'òrganu mannu in sa navada de manu manca, òpera de sa dita Oberlinger de Windesheim de su 1950. S'Arte Organaria de su maistru Alessandro Girotto de Postioma (TV) s'est ocupada de su trasferimentu de sa crèsia Kirchegemeinde Itzenplitzstr in Schiffweiler de Hellingenwald (DE), de su restàuru e de ddu insertai in sa càscia artìstica centenària in depòsitu in s'azienda (ca s'òrganu no ndi teniat) in su mesi de cabudanni, cun sa butega de òrganu de Michele Virdis. Su cuncertu de incingiada est stètiu tentu su 19 donniasantu de su maistru Andrea Pilloni. S'òrganu est stètiu beneditu de su pìscamu de Ales-Terrarba Roberto Carboni. 

## Notas


## Ligòngius esternus

*
Spazio Ilisso

Su **Spazio Ilisso - Arte Archìvios Museu** est unu tzentru de promotzione e valorizatzione culturale sardu chi ìntegrat unu museu cun una mustra permanente dedicada a s'iscultura sarda de su Noighentos e cuntemporànea, mustras temporàneas, archìvios digitales e eventos.

S'agatat in su tzentru istòricu de Nùgoro.

## Istòria

Su Spazio Ilisso at abertu a su pùblicu in su 14 de nadale de su 2019. Tenet sede in su cumplessu architetònicu de s'ex Domo Papandrea, domo in istile Dèco, adatada a s'impreu nou a pustis de unu restàuru filològicu longu e fatu a sa minuda. Custa domo tenet una parte pro sas espositziones interna e una esterna, gràtzias a una corte giai impreada pro bi pònnere isculturas de artistas sardos.

Dae su nadale de su 2019 at istrangiadu una mustra fotogràfica de Marianne Sin-Pfältzer, fotògrafa e disinnadora industriale tedesca de sa cale sa domo editora Ilisso, chi amministrat s'istrutura de su museu, tenet s'archìviu fotogràficu, e chi at traballadu meda in Sardigna colende in Nùgoro fintzas sos ùrtimos annos de sa bida sua. In unu de sos pianos suos e in sa corte interna istràngiat, dae su 7 de trìulas de su 2021, una mustra de sos iscultores sardos prus famados de de importu prus mannu.

In su 2024, l'ant annantu a s’Albu regionale de sos istitutos e de sos logos de sa Cultura de Sardigna e a su Sistema museale natzionale.

## Espositzione

### Permanente - ''Museu de s'iscultura de su Noighentos''
Sa colletzione permanente, inaugurada su 7 de trìulas de su 2021, est dedicada a s'iscultura sarda de su Noighentos, e incluit òperas de Frantziscu Ciusa, Maria Lai, Salvatore Fancello, Antine Nivola, Eugenio Tavolara, Pinuccio Sciola e Gavino Tilocca.

### Mustras temporàneas
Sas mustras temporàneas las curat semper s'Ilisso.

* *“Marianne Sin-Pfältzer - Paesaggi umani” (2019-2020)*   Mustra monogràfica dedicada a sa fotògrafa tedesca Marianne Sin-Pfältzer.
* *”Osserva le distanze - Esercita il pensiero”*  (2020)  Mustra in collaboratzione cun s'AIAP.

### Archìvios digitales de Artes Aplicadas e Fotografia Istòrica
Spazio Ilisso istrangiat sos Archìvios digitales de Artes Aplicadas e Fotografia Istòrica, chi collint fotografias, rullinos, filmados e documentàrios in subra de sa Sardigna cun contributos de medas fotògrafos de sa Sardigna che a Marianne Sin-Pfältzer, Max Leopold Wagner, Raffaele Ciceri, Antoni Ballero.

## Riferimentos


## Artìculos ligados

* Ilisso (domo editora)
* Marianne Sin-Pfältzer

## Ligàmenes esternos

* 
*
Lambicadu

Unu **lambicadu**, est sa bèvida chi cuntenet alcol etanolu su cale est su produtu de sa lambicadura de produtos fermentados comente laores, frutos, o àteros vegetales. Custa definitzione escluet bèvidas alcòlicas otentas dae pesadura sena lambicadura comente sunt, intre àteras, sa birra, su binu, e sos licores.

Intre sas bèvidas lambicadas prus populares, sena tzùcaru annantu, s'agatant su brandy, su rum, sa tequila, sa vodka, e su whisky, mentras cussa prus connota de Sardigna est s'abbardente, nada puru filu de ferru.

Intre sas bèvidas lambicadas cun tzùcaru annantu aromas est su Grand Marnier, su Frangelico, e su Schnapps in istile americanu. 

## Istòria de sas bèvidas lambicadas
In Àsia Tzentrale e prus de pretzisu in Mongòlia, s'ismanniaiat sa pertzentuale de alcol de sas bèvidas fermentadas cun su sistema de las congelare (durante s'ierru) ma cun su disacatu chi custu fiat possìbile petzi in climas cun ierru meda fritu, e fintzas cun su problema chi s'ismanniaiat sos alcols tòssicos comente su metanolu.

Mancari sos gregos e àrabos antigos connoschiant su sistema de sa lambicadura, sa prima evidèntzia de logru de alcol pro lambicadura benit dae s'Iscola de Salerno in su de XII sèculos. In su 1437, su brandy si mentovat giai in sa contea tedesca de Katzenelnbogen. Paracels at dadu a s'alcol su nùmene modernu suo pigadu in prèstidu dae una paràula àraba chi signìficat "a ùrtimu divididu". In s'època medievale sas bèvidas lambicadas si cunsideraiant meighinales e sunt istadas usadas contra sa pesta niedda. A inghiriu de su 1400 est istadu iscobertu comente lambicare partinde dae laores.

Sa lambicadura moderna impreat unu protzessu chi in sustàntzia no est cambiadu dae su de VIII sèculu però como s'achirint mesuras sanitàrias e màdrighes industriales e si sunt achiridos produtos econòmicos de orìgine no euroasiàtica comente su trigu moriscu e sa patata.

## Riferimentos


## Bibliografia

* 
*  (hardcover)
*  (paperback)
Raju (geometria)

In geometria clàssica, su **raju** de unu chircu o isfera est cale si siat tretu liniare chi andat dae su tzentru a sa tzircunferèntzia. Pro estensione, su raju de unu chircu o un'isfera est sa longitùdine de custu tretu. Su raju est sa metade de su diàmetru.

De forma prus generale, in geometria, ingegneria e in meda àteros cuntestos, su raju de carchi ogetu (p. e. unu tzilindru, unu polìgonu, etz) est sa distàntzia dae su tzentru o de s'asse de simmetria a sa prus parte esterna. In custu casu, su raju podet èssere prus de sa metade de su diàmetru.

Sa relatzione matemàtica intre su raju e sa tzircunferèntzia est r = \frac{c}{2\pi}.

Pro carculare su raju de unu chircu chi passat dae tres puntos , si podet utilizare sa fòrmula imbeniente: P_1, P_2, P_3
r=\frac{2\sin(\theta)}
ue \theta est s'àngulu  \angle P_1 P_2 P_3. 

## Ligàmenes esternos

* Definitzione e propiedades de su raju de una tzircunferèntzia
Mastru de Otieri

Su **Mastru de Otieri** (Otieri, su de XVI sèculos – Otieri, su de XVI sèculos), identificadu dae unos cantos istudiosos in **Andrea Sanna**, fintzas chi s'identidade pretzisa sua galu non si connoschet, est istadu unu pintore sardu, a cabu de s'iscola de una currente manierista nàschida e isvilupada in su nord de sa Sardigna durante sa prima metade de su de XVI sèculos, chi in sa pintura sua ammustrat influèntzias ispagnolas e fiammingas.

## Biografia
Est su pintore de sa pala in prus cantzos de sa *Nostra Sennora de Loreto* cunservadu in sa catedrale de s'Immacolada in Otieri, partzidu in sete iscumpartos, e de su tziclu pitòricu de sa crèsia de Santa Elene in Benetuti.

## Notas


## Bibliografia

* 
* 
* 
*
Pigota

Sa **pigota** est istada una maladia infetiva causada dae duas variantes de su virus Variola, sa *Variola maior* e sa *Variola minore*. Sa maladia est fintzas connota cun is tèrmines latinos **variola** o **variola vera** (dae su latinu tardu *variŏla*, derivadu dae *varius*, a significare vàriu, pintiriadu), mentras su tèrmine inglesu *smallpox* est istadu coniadu in su Regnu Unidu in su de 15 sèculos pro dda distìnghere de sa sìfilis, denominada *great pox*. Àteros nùmenes in sardu sunt: *elogu*, *vailogu*, *ermizolu*, *murmungiolu*.

Su virus de sa pigota si localizat a livellu de sa tzirculatzione minore de sa cutis, de su canterju e de s'arguena. A livellu cutàneu si manifestat cun un'erutzione màculo-papulare e, a pustis, cun vesìculas abbumbadas prenas de lìchidu. Sa *Variola maior* est càusa de manifestatziones clìnicas prus relevantes e est caraterizada dae una letalidade de su 30-35%. Is cumplicatziones a longu tèrmine incluent tzicatritzes caraterìsticas, mescamente a sa fache, in su 65–85% de is chi resissint a subrabìvere; si podent annotamala manifestare, mancari cun prevalèntzia istimàbile a su 2-5% de is casos, tzurpesa, comente cunsighèntzia de ùltzeras corneales e imbenientes èsitos tzicatritziales, e deformidades de is membros, pro càusa de episòdios de artrite e osteomielite. Sa *Variola minore* càusat una forma de maladia prus lèbia, nòdida fintzas che alastrim, chi podet betire a sa morte in su 1% de is casos.

Si cunsiderat chi sa pigota siat tzocada in sa populatzione umana in su segundu millènniu a.C. tzirca e sa prima proa fìsica faghet a fàghere artziare torra a su isfogu a pabeddas rilevadas in sa mùmmia de su faraone Ramses V. S'est istimadu chi sa maladia apat ochidu unos 400.000 europeos cada annu durante su de 18 sèculos e siat istadu responsàbile de su tres unu de totu is casos de tzurpesa. De totu is persones infetadas sunt mortu unos 20-60% de is adultos e su 80% de is pipios. Si cunsiderat chi sa pigota siat istada sa càusa de 300-500 milliones de mortes durante su de 20 sèculos. Petzi in su 1967, segundu is datos de s'Organizatzione mundiale de sa salude, 15 milliones de persones ant cuntràidu sa maladia e de custos 2 milliones sunt mortos. A pustis de una campagna massitza de vatzinatzione tirada a in antis dae su de 19 sèculos e giuta cun un'imponente isfortzu giuntu intre su 1958 e su 1977, su OMS at decraradu in su 1979 sa maladia irraigada, a pustis de chi s'ùrtimu casu de pigota cuntràidu in natura, causadu dae *Variola minore*, fiat istadu diagnosticadu in Somàlia su 26 santugaine 1977. S'ùrtima vìtima de sa pigota est istada Janet Parker, fotògrafa chi s'est impestada mentres fiat traballende in un'aposentu a subra de su laboratòriu de Henry Bedson, viròlogu de s'Universidade de Birmingham chi fiat impinnadu in una chirca a pitzus de su virus de sa pigota. S'est tratadu de s'ùnica maladia irradigada in s'istòria de s'umanidade fintzas a su 2011, cando sa peste bovina at padèssidu su matessi destinu.

## Notas

## Àteros progetos
Tisichèntzia

Sa **tisichèntzia** o fintzas **tuberculosi** (in sigla **TBC**, dae *Tuberculosis*), est una maladia infetiva causada dae vàrios tzipu de micobatèrios, in piessignu de su *[[Mycobacterium tuberculosis]]*, fintzas naradu *Batzillu de [[Robert Koch|Koch]]*.

Cunsiderada gia dae sa metade de su de 20 sèculos una maladia grae, invalidante e a sa longa mortale candu non prontu diagnosticada e curada, devènnida oe in is paisos otzidentales prus fàtzile de diagnosticare e curare, sa tisichèntzia atacat pro s'in prus is purmones (tisichèntzia purmonare), ma podet corfire fintzas unas àteras partes de su corpus (tisichèntzia extraprumonare). Si trasmitet pro bia aèrea pro mèdiu de istiddieddos de salia emìtidas cun su tusse sicu. Sa majoria de is infetziones chi corfint is èsseres umanos resurtat èssere asintomàticas, est a nàrrere si tenet un'infetzione latente. Su de deghe unu de is infetziones latentes a segus progredit in maladia ativa, chi, chi non tratada, ochit prus de su 50% de is persones infetadas.

Is sìntomos clàssicos sunt unu tùssiu crònicu cun ispudu rigadu de sàmbene, calentura a raru arta, sudoramentu a de note e pèrdida de pesu. S'infetzione de unos àteros òrganos pròvocat un'ampra variedade de sìntomos. Sa diàgnosi si basat subra s'esàmene radiològicu (comunemente una radiografia de su toratze), una proa cutànea a sa tubercolina, esàmenes de su sàmbene e s'esàmene microscòpicu e coltura microbiològica de is flùidos corpòreos. Su tratamentu est difìtzile e rechedet s'assuntzione de antibiòticos mùltiplos pro longu tempus. Sa resistèntzia a is antibiòticos est unu problema chi creschet in su tratamentu de sa maladia. Sa preventzione si basat subra programmas de *[[screening]]* e de vatzinatzione cun su batzillu de Calmette-Guérin.

Si cunsiderat chi su tres unu de sa populatzione mundiale siat istadu infetadu cun *M. tuberculosis*, e infetziones noas acontessent a unu ritmu de agiomai unu a su segundu. In su 2007 bi fiant unos 13,7 milliones de casos crònicos ativos e in su 2010 8,8 milliones de noos casos e 1,45 milliones de mortes, mescamente in sos paisos in bia de isvilupu. Su nùmeru assolutu de casos de tisichèntzia est in abasciamentu dae su 2006 e su nùmeru de is casos noos dae su 2002. Annotamala, is populatziones de sos paisos in bia de isvilupu cuntraent sa tisichèntzia prus a discansu, ca tenent a s'ispissu unu sistema immunitàriu prus cumpromìtidu pro neghe de is artos tassos de AIDS. Sa partzidura de sa tisichèntzia no est uniforme in totu su mundu, unu 80% de sa populatzione residente in medas paisos asiàticos e africanos resurtat positiva in is proas de sa tubercolina, mentras isceti su 5-10% de sa populatzione de is Istados Unidos nd'est malàida.
## Notas

## Àteros progetos
Lepra

Sa **lepra** o **maladia de Hansen** est una maladia infetiva e difìtzile a contagiare causada dae su batzillu de Hansen* *(*[[Mycobacterium Leprae]]*, 1874). Est una maladia crònica cun interessamentu cutàneu, nervosu e viscerale, e sa disseminatzione dipendet dae s'istadu immunitàriu de su malàidu. Sa OMS dda incluet in sa lista de is maladias tropicales discoidadas.
## Epidemiologia

S'istima de su nùmeru de is casos de lepra atualmente in su mundu est difìtzile. Segundu su OMS in is annos 1980 fiant unos 12 milliones e in is annos 1990 diant èssere basciados meda, fintzas a 2,5 milliones tzirca, fintzas a is 249.000 noos casos atzertados annuales in su 2008. In su 2000, s'OMS at definidu comente àreas de endemia pro sa lepra 91 natziones. Is majores prevalèntzias si tenent in Ìndia, Àfrica subsahariana e Sud Amèrica. Sa lepra est annotamala presente in su Sud Est Asiàticu, in is Filipinas, in Malaìsia, in su Sud de sa Tzina e in is Ìsulas de su Patzìficu. In Itàlia sunt istados presentes fintzas a unu passadu reghente unos fogos endèmicos meda limitados, ma atualmente sa majoria de is casos italianos est de importatzione. Tzirca su de tres unu de is malàidos lebbrosos est inàbile a càusa de is èsitos invalidantes de sa maladia. Paret chi is indivìduos prus suscetìbiles a sa lepra siant is caucàsicos, sighidos dae asiàticos, indianos e africanos. In is àreas endèmicas su 20%-30% de is casos de maladia sunt pediàtricos, ma fintzas chi non tratados non totus cronitzizant. In Àsia is formas lepromatosas assummant a su 50% de is casos e petzi su 10% in Àfrica.
## Notas

## Àteros progetos
Sardigna de Lacon

**Sardigna de Lacon** (XI sèculu p.C - XI o XII sèculu p.C) est istada una nòbile e badessa sarda de su Rennu de Arbaree, amministradora e responsàbile de sa fraigadura de sa crèsia de Santu Perdu de Zuri, in Ilartzi, pro contu de su giùighe Marianu IV. 

## Biografia
Non s'ischit meda, in dies de oe, de sa bida de custa custa fèmina, e difatis non connoschimus nemmancu sas dies de nàschida e de morte suas. Dae su sambenadu, però, podimus cumprèndere chi fiat de famìlia de nobiltade arta, probabilmente fintzas reale, ca dae sa dinastia de sos de Lacon sunt bènnidos sos chi ant guvernadu totu sos giuigados sardos pro sèculos.

Totu sas informatziones chi tenimus in subra de issa benint dae s'epìgrafe de su 1291 chi podimus agatare in sa fatzada de sa crèsia romànica de Santu Perdu de Zuri (pronùntzia: Tzuri) in Ilartzi, chi narat:

In custu testu b'est iscritu chi Sardigna de Lacon fiat "operaja" de sa fàbrica, ma su significu de "operaja" tando non fiat su matessi de oe. Sos operajos, in sas fàbricas de architetura de s'edade de mesu, fiant amministradores e organizadores de totu sas òperas. Sardigna de Lacon rapresentaiat su giùighe amministrende su dinare e sos traballos, e fiat sa persone "de fidùtzia" de Marianu IV chi teniat s'onore, e s'ònere, de fàghere in manera chi totu aeret andadu in antis chene problemas. Pagaiat sos istipèndios e sos frunidores, isseberaiat chie mutire pro sos traballos e chie nono e medas àteras cosas. Su de èssere operaja, in sos tempos de s'edade de mesu, fiat una cosa rara pro una fèmina, e custu ponet sa figura de Sardigna de Lacon in una positzione de etzetzionalidade. S'importàntzia sua podet dare chi siat visìbile fintzas in s'architrave decoradu de sa crèsia, ca b'est chie pensat chi sa figura in su tzentru de su bassurilievu, inghenugrada cara a Santu Perdu, siat issa. Custu diat èssere unu sinnu mannu de s'importàntzia de s'amministradora, ca cussu fiat su logu chi beniat, de sòlitu, riservadu a sos cummitentes de sas òperas.

## Notas


## Bibliografia
Giorgia Loi

**Giorgia Loi** est una cantadora sarda. At fatu parte de is trumas musicales Tanca Ruja e Andhira. Dae su 2008 faghet parte de Dr. Drer & CRC posse, cun sos cales at publicadu tres CD e at bintu su SUNS fèstival de sa cantzone in limba minoritària (Udine, cabudanni 2009) e su LIET Fèstival Europeu de Mùsica in is Limbas Minoritàrias (santugaine 2009).
Irene Coghene

**Irene Coghene** (s'Alighera, 1982) est un'ativista culturale pro sa limba e sa cultura aligheresas.

Laureada in Deretu pro s'Universidade de Tàtari in su 2008. Oe traballat in un'azienda immobiliare de sa famìlia sua ma est istada coinvolta in s'Ufìtziu Linguìsticu de sa Domo comunale de s'Alighera. In s'interi, est coordinadora territoriale in s'Alighera de sa Plataforma per la Llengua, cun su cale at organizadu su recùperu de sa festa traditzionale de *Les estrenes* cada 6 de ghennàrgiu. Acapiada a is movimentos scout dae minoredda, at fundadu su Tzentru Escursionista de s'Alighera, de su cale oe est secretària. At promòvidu puru sa Passejada per la Llengua, un'adòbiu annuale in su territòriu de s'Alighera pro nde collire sa toponimia. At  segugiadu in s'Alighera s'Aplec Excursionista dels Països Catalans. At collaboradu fintzas cun sa Fundació Ateneu Alguerès pro mèdiu de s'organizatzione de cunferèntzias e de cuntzertos cun mùsicos de sos Paisos Catalanos.

In su 2014 at retzidu unu de sos Premis d'Actuació Cívica de sa Fundació Lluís Carulla. In su 2018 est istada seberada che a presidente de sa Consulta Cívica per les Polítiques Lingüístiques del Català de l’Alguer, chi adobiat sos assòtzios tzitadinos implicados in su recùperu de s'aligheresu.

## Artìculos

*
*
*

## Riferimentos
Alessandra Carboni

**Alessandra Carboni** (Cala Seda, 30 de austu de su 1974) est una maista sarda de iscola e iscritora de Cala Seda in lìgure tabarchinu e in italianu.

## Publicatziones
Carboni, Alessandra (2017). *Racconti, fiabe e leggende di Calasetta*. Ilmiolibro. ISBN: 978-8892327443.

Carboni, Alessandra (2014). *A fesc-ta de san Giuanne*. Ilmiolibro. ISBN: 978-8891077783.
Pasqua Selis-Zau

Connota fintzas comente **Paska**, **Paschedda** o **Paskedda Zau**, est intrada in s'Istòria de Sardigna pro àere ghiadu in su 1868 sa rebellia de Su Connotu, chi pigat su nùmene dae su cumbidu "Torramus a su connotu", contra a sa detzisione de su cussìgiu comunale de bèndere is terrinos de su demàniu, fintzas a cussu momentu de impreu pùblicu, pro pagare sa costrutzione de sa ferrovia.

## Biografia
Pasqua Selis-Zau est nàschida in Nùgoro dae Sebastiano Selis e Elena Mele. Su 10 de su mese de ledàmine 1828 s'est cojuada cun Salvatore Valerio Guiso e dae issu at tentu 10 fìgios. A pustis de sa morte de su pobiddu in su 1856, at bìvidu in poberesa fintzas a su 1882, cando est morta in localidade Sa conza de Nùgoro.

### Su Connotu
Is Savoja aiant incumentzadu in su 1820 sa privatizatzione de is terrinos comunales, cun su *[[Editto delle Chiudende|Editto delle chiudende]]* pro pagare s'arribu in Sardigna de sa ferrovia. In Barbàgia e Ogiastra sa gente si fiat bortada contra a custa lege, ca s'impreu de is terrinos abertos fiat pro medas famìllias s'ùnica manera de balangiare pro bìvere. 

Su mangianu de su 26 abrile de su 1868, in Nùgoro a s'essida dae sa missa, Paschedda Zau in paris cun sa fìgia Tonia aiat incumentzadu a tzarrare a is fèminas de sa bidda chi comente issa sufriant su fàmene pro neghe de una carestia e non podiant pònnere aficu a is resursas de is terrinos de su demàniu chi fiant istados serrados pro ddos bèndere, impuntzende·ddas a si rebellare. A sa bèrchida "Torramus a su connotu", chi at dadu su nùmene a sa rebellia, sa truma at iscutuladu sa ghenna de sa sea de sa comuna, Domo Martoni, leadu is armas de sa Guàrdia Natzionale e postu fogu a is documentos de s'istadu tzivile e de is progetos de sa lotizatzione de is terrinos.

Sa rebellia est acabada cun s'arrestu de 69 rebelles dae is Carabineris, ma s'interventu de su deputadu Giorgio Asproni ddis at fatu otènnere s'amnistia.

## Dèdica
Sa tzitade de Nùgoro at dedicadu una pratza a sa memòria de Pasca Selis Zau, in antis de Domo Martoni.

## Notas


## Bibliografia

*
Adelàsia Cocco

**Adelàsia Cocco Floris** (Tàtari, 1885 -- Nùgoro, 1983) est istada una mèiga sarda, sa segunda fèmina sarda laureada in meighina e sa prima fèmina mèiga giuta de s'istadu italianu in su 1914. Est istada fintzas sa prima fèmina in Sardigna a pigare sa patente in su 1919.

## Biografia
Adelàsia, chi tenet unu nùmene chi ammentat a  Adelàsia de Torres, fiat sa fìgia de Sarvadore Cocco Solinas, poeta-narradore e giornalista (chi at collaboradu cun su *Sassari* e sa *Rivista delle tradizioni popolari italiane*), amigu de Gràtzia Deledda e de Angelo De Gubernatis. Interessada a sa professione mèiga dae cando fiat minore, in su 1907 s'est iscrita a sa Facultade de Meighina de s'Universidade de Pisa,  ùnica fèmina in cue. In su 1910 est torrada a Tàtari ue s'est laureada in su 1913 cun sa tesi intitulada *Pòdere autolitico de su* *soru de sàmbene* *che a contributu a sas reatziones* *immunitàrias* (in italianu *Potere autolitico del siero di sangue come contributo alle reazioni immunitarie)*, cun sa ghia de su professore Luisi Zoia, diretore de s'Istitutu de patologia e clìnica mèdica de s'Universidade de Tàtari. Est istada sa segunda fèmina de s'ìsula a si laureare in meighina; in antis de issa, Paola Satta si fiat laureada in Casteddu, in su 1902. 

Est istada sa dutora chi at sighidu a Atìliu Deffenu e un'amiga de su poeta Bustianu Satta e de su pintore Antoni Ballero.

## Carriera
Sa paràulas de su professore suo Gughetti 

l'ant impuntzada a fàghere dimanda pro divènnere mèiga giuta in Barbàgia in su 1914. Nointames su prefetu de Nùgoro aeret refudadu de firmare su decretu de nòmina, sos cussigeris cumonales l'ant assinnadu unu traballu in su rione betzu de Seuna, in ue sa dutora giòvana at conchistadu s'aficu de sos malàidos suos. Abarrende in zona, in su 1915 sa faina sua s'est ismanniada incluende su bidditzolu de Lollove. Inoghe, su at sighidu sos 400 abitantes de su bidditzolu de monte, chi in antis fiant istados sighidos dae su mèdicu Andrea Romagna, ochidu in un'imposta. iscortada dae un'assessore a cuaddu, est su mèdicu cundutu chi passat in camineras pruinosas sanende corpus e s'ispiritu e portande aconnortu e presentzia in una terra pobera meda, in ue ci fiant bandidos meda.

Chsitionende de s'esperièntzia, issa at iscritu:

In su 1919, est istada fintzas sa prima fèmina a pigare una patente automobilìstica in Sardigna.

Benit acusada de cumpiaghentzia cando rediget su tzertificadu mèigu pro s’amiga Mariangela Maccioni, insegnante nugoresa e oposidora coragiosa de su fascismu, in ue atestat chi sa mastra est malàida e "non podet pigare parte a tzerimònias chi tengiant caràtere emotivu".

At acumpridu una faina de annestru sanitàriu sighida in calidade de Ufitziale sanitàriu in Nùgoro (numenada in su 1928) e de diretora de s'Istitutu provintziale de Igiene e Profilassi (numenada in su 1935).

Est morta in Nùgoro in su 1983, a s'edade de 98 annos.

## Intitulatziones
A Adelàsia Cocco ant intituladu una carrera in Nùgoro, a curtzu a sa Catedrale de Santa Maria de sa Nie, intre carrera Matteotti e carrera Antonio Mereu.

## Notas


## Bibliografia

* 
* 
* 
* 
* 
*
Anna Bassu

**Anna Bassu** (Nùgoro, 1989) est una ingenniera sarda, sa prima fèmina in Sardigna e in Itàlia responsàbile de un'unidade territoriale pro sa gestione de bator impiantos idroelètricos de su grupu Enel Green Power.

## Biografia
Originària de Ulìana, in su 2014 s'est laureada in ingennieria energètica e nucleare in su Politècnicu de Torinu (votu 110/110), cun esperièntzia de chirca acadèmica e unu Master internatzionale (nàschidu dae sa collaboratzione intre Enel Green Power e s'Iscola Superiore Sant’Anna de Pisa). In su 2014 cumintzat a traballare in s'Enel pro s'ocupare de seguresa e ambiente in Sòndriu. In su 2016 s'Enel la tràmudat a Sardigna, en in martzu 2017 divenit responsàbile de Plants Unit, unidade de bator impiantos idroelètricos in su lagu Coghinas (Oscheri, Tàtari), a cabu de una truma de 17 obreris, totu cantos òmines. In sos primos meses s'est dedicada a sa revisione cumpleta de sa tzentrale, gràtzias a s’Unidade Business Hydro Sardigna de Enel e cun s'agiudu de sas unidades O&M Hydro. A pustis de seis meses, sa tzentrale est resurtada a tretu de produire energia cun una mèdia annuale de belle 70 mìgia MWh, de frunire energia a belle 25 mìgia famìlias e de evitare s'emissione de 45 mìgia tonnelladas de CO2 a s'annu. De su traballu suo Anna Bassu narat: "Essere la prima donna responsabile di una centrale elettrica Hydro Enel mi rende piena di orgoglio, ma mi carica anche di grandi responsabilità: l’impianto del Coghinas ha tutte le carte in regola per scrivere altri passi fondamentali in vista dei suoi 100 anni al servizio dell’Italia". Dae su 2018 est responsàbile de s'unidade Isola Serafini in Emìlia Romagna.

## Riferimentos
Savina Dolores Massa

**Savina Dolores Massa** (Aristanis, 16 de cabudanne 1957) est una iscritora, poeta, atora e drammaturga sarda e italiana.
## Biografia

Savina Dolores Massa est cunsiderada una de is boghes prus interessantes de sa gai narada "noa literadura sarda". S'esòrdiu suo acontesset cun “Undici” (*Ùndighi*), romanzu chi resurtat finalista a su prèmiu Calvino in su 2007. Su romanzu “Mia figlia follia” (*Fìgia mia ammàchiu*) est traduidu in frantzesu.
Is òberas de Savina Dolores Massa sunt ogetu de istùdiu e de anàlisi crìtica, intre is àteras cosas, pro is solutziones narrativas e s'introspetzione ìntima de is pessonàgios Est autora de 5 romanzos e una regorta de poesias. Numerosas is partetzipatziones suas a antologias e regortas de contos e poesias.
Totu is libros suos sunt imprentados dae sa domo editora Il Maestrale de Nùgoro.
Savina Dolores Massa est atora e coautora de is ispetàculos de sa cumpangia *Hanife Ana Teatru Jazz* de chi est cofundadora.
Bivet in Aristanis.

## Òberas
### Narrativa
* *Undici*, editziones Il Maestrale, Nùgoro, 2008
* *Mia figlia follia*, Il Maestrale, Nùgoro, 2010
* *Ogni madre*, Il Maestrale, Nùgoro, 2012
* *Cenere calda a mezzanotte*, Il Maestrale, Nùgoro, 2013
* *Il carro di Tespi*, Il Maestrale, Nùgoro, 2016

### Poesia
* *Per assassinarvi, Piacere siamo spettri*, Il Maestrale, Nùgoro, 2017

## Note
Santu Sisinni de Eleni

Sighendu su chi est su contu antigu, Santu Sisinniu de Leni est su chi at batallau e bintu su tiàulu maraditu, e su chi amparat is mamais chi ant springiau de pagu. Su cultu de custu santu ndi benit de su Mediu evu sardu, gràtzias a is Condaghes, cartas a pitzus de lassas e donatzionis fatas a is cresias. In custus paperis ddoi agataus su de Santa Maria de Bonarcado abì ddoi est arremonau su nòmini de Sisinniu.
Sa sarda traditzioni si contat de Sisinniu de Eleni, una bidixedda assetiada acanta de s'arriu Leni a Biddexidru, chi nàscia fut in su 123 d.C. cumenti si scoviat s'epigrafi agatàda su 17 de su mesi de Argiolas de su 1615, in su santuariu ipogeicu de San Lutziferu a Casteddu (furriàda e torràda a scrì, studiàda e traduxa de Bonfant).
Bonfant apompiat ca Sisinniu aciotau e bocciu dd'iant unus cantu sicarius mandaus de su Rei etotu.  Is arrelichias de su santu s'agàtant me in su Duomu de Casteddu, ma ddoi amancat una costa chi est stetia arreguada aintru de unu stùggiu de prata donada a is biddaxidresus. Oindii, custa arrelicuia est aprigada in  cresia de Santa Brabara.
Si contàt chi, su santu teniat una boxi bella meda, aici bella chi dd'iant acostada a su cantu de su "Sìsini", in sa fueddada biddaxidresa. 
Sa stima po su santu no est mai sparessia,e sa festa folkloristica in nòmini cosa sua est sa de prus importu de totu sa bidda. Inghitzant is affestus sa de una domìniga de su mesi de Austu e sighint po una cida serendu sa festa in sa cresia nòmenada a issu etotu. Is "Coggius", cantus religiosus de sa traditzioni sarda, ddu arremonant a su santu cun su nomingiu de  iscongiuradori e scacciacogas.
Su cultu de Santu Sisinniu fut aici stimau de is sardus campidanesus, aici meda chi is serramannesus sa arrelicuia ndi boliant furai narendu de essi is meris. Is fusilleris localis biddaxidresus nàscius fiant propiu po sa difensa de custa relicuia po totu is diis de festa..
Adelàsia de Torres/logudoresu

**Adelasia de Torres** (? 1207 - Su Burgu, 1259) est istada Reina de Torres (o Logudoro) e de Gallura in su mesuevu, e Reina de Sardigna puru.

## Biografia
Segunda fiza de su soveranu de su rennu zudicale de Torres Marianu II de Lacon-Gunale, e de Annesa de Lacon-Massa de Càlari. 

A dòighi/trèighi annos si cojuat  cun Ubaldo Visconti, mancari sa contrariedade trigadiva de su pontèfitze Onòriu III e sas ambitziones de su re de Càlari Barisone-Torchitoriu IV de Lacon-Serra.

In su mese de santugaine de su 1232 su maridu devenit re de Gaddura e issa reina.

Devènnida biuda a trintunu annos in su mese de ghennàrgiu de su 1238, contra a sas bètias de su paba chi la cheriat fagher cojuare cun Guelfo Porcari, si torrat a cojuare, in su mese de santugaine de s'annu matessi, cun Entzu o Erricu Hohenstaufen, fìgiu naturale de s'imperadore Federicu II de Svèvia, chi teniat bìndighi annos (ma forsis bintitrès). Però la dassat noe meses a pustis de su cojuiu, in su mese de trìulas de su 1239.

Tando, si nch'est inserrada in su casteddu de Su Burgu in Gotzeanu.

In su 1246 otenet dae su paba su divòrtziu dae Entzu, e, segundu sa paristòria, si diat dever esser torrada a cojuare cun su vicàriu giudicale Micheli Zanche.

S'ùrtimu mentovu documentàriu suo, essende bia issa, est de su 1255. Paret chi siat morta in su 1259 sena eredes, cunfirmende una donatzione de s'Istadu suo a sa Crèsia, giai espressada dae su mese de martzu de su 1237. A custa donatzione si fiat apostu Entzu, chi pretendiat galu su Rennu de Torres trasmitende sos deretos soberanos suos a sos nebodes - fìgios de sa fiza -Arrigo e Nino de sa Gherardesca; ma sena cunseguèntzias.

Segundu su Libellus iudicum turritanorum fiat istada interrada «dae antis de su altare majore» de sa catedrale de Nostra Sennora de su Rennu in Àrdara; àteros, imbetzes, pessant chi siat istada interrada in sa crèsia de Santu Bainzu Màrtire in Isprollatzu.

## Artìculos ligados
*Adelàsia de Torres (LSC)
## Bibliografia
Mena Manca Cossu

**Mena Manca Cossu**, naschida **Mena** **Manca** (Crabas 1941- Crabas, 30 de làmpadas 2009) est istada una istudiosa, insignante e intelletuale militante sarda, fundadora e presidenta de sa setzione *Sinnis-Aristanis* de Italia Nostra.

## Biografia
Mena Manca Cossu at fatu su litzeu in Aristanis e s'est a pustis iscrita in sa Facultade de Literas Modernas de s'Universidade de Casteddu. S'est laureada in su 1970 discutende una tesi subra is Piscadores de Crabas. Cojuada cun Dario Cossu, insignante de filosofia in Aristanis, fiat mama de duos fìgios.

Durante sa vida sua est istada ativa subra temas sotziales, culturales, de costùmene e antropològicos, susetotus acapiados a sa comunidade de sa bidda sua, Crabas, impinnende·si a costadu de su maridu pro is problemas de is piscadores durante is annos de is gherras pro s'ispròpiu demaniale de s'istàngiu Mar'e Pontis. Est istada a pustis a cabu de sa setzione *Sinnis-Aristanis* de Italia Nostra, fundada dae issa a totu in su 1981, traballende in prima lìnia pro s'amparu de su patrimòniu ambientale, istòricu e culturale de sa comunidade sua. 

In is istùdios suos, s'est ispetzializada in s'istòria e is costùmenes de sa bidda sua, at fatu publicatziones medas subra su territòriu e s'est fata promotora de eventos culturales numerosos. Gràtzias a is istùdios giutos intre is annos '60 e '90 de su noighentos impare cun su chircadore isvìtzeru Jakob Schweizer, si sunt pòdidas cunserbare registratziones de interbistas e testimonias numerosas subra temas comente sa pisca, is traditziones e is festas de Crabas.

Est morta in su 2009 a segus de una maladia longa. In su 2016 sunt istadas agatadas òberas inèditas, chi benint a èssere chimbe contos intitulados “*Sardegna e misteri*” (Sardigna e mistèrios), prus duas comèdias tetrales in limba sarda, cun tìtulu “*Su giogu è bellu*” e “*Alliai a ca fiaus*”. Suta incuru de su maridu in su 2020 est istadu pùblicadu unu libru, "*Ricordando Mena*" (Regordende a Mena), chi nde tzèlebrat sa memòria.



## Òberas publicadas
* *I pescatori di Cabras*, S'Alvure, Aristanis, 1990
* *Donne di Cabras*, S'Alvure, Aristanis, 1998
## Notas
Limbas romanzas/campidanesu

Is **lìnguas arromanzas** funt is lìnguas caladas de su Latinu a pustis de sa fini de s'Imperu Arromanu de Ocidenti.

Is lìnguas arromanzas funt:

* Orientalis (prurali in -*i*)
** Italianu
** Arromenu

* Ocidentalis (prurali in -*s*)
** Cadelanu
** Frantzesu
** Ladinu
** Lionesu
** Otzidanu
** Portughesu
** Sardu
** Spanniolu

Su Dalmàtigu est mortu su sèculu passau. Ddu fueddànt in is ìsulas de su mari Adriàtigu chi oi si agatant in Croàtzia.

## Artìculos ligados

* Limbas romanzas (LSC)
* Limbas romanzas (logudoresu)
Limbas romanzas/logudoresu

Sas **limbas romanzas** sunt sas limbas caladas de su Latinu a pustis de sa fine de s'Imperu Romanu de Otzidente.

Sas limbas romanzas sunt:

* Orientales (plurale in -*i*)
**Italianu
** Romenu
** Sitzilianu
* Otzidentales (plurale in -*s*)
** Aragonesu
** Asturianu
** Cadelanu
** Frantzesu
** Galegu
** Ispannolu
** Ladinu
** Lionesu
** Mirandesu
** Otzitanu
** Portughesu
** Sardu

Su Dalmàtigu est mortu su sèculu passadu. Lu faeddìant in sas ìsulas de su mare Adriàticu chi oe s'agatant in Croàtzia.

## Artìculos ligados

* Limbas romanzas (LSC)
* Limbas romanzas (campidanesu)
Maria Barca

**Maria Barca** (nàschida in Nùgoro) est una giornalista sarda. S'est laureada in Sièntzias de sa comunicatzione e giornalismu in s'Universidade de Tàtari. A oe, est presentadora de su programma Terranostra, de sa rete EjaTV, ispetzializadu in temàticas acapiadas a su mundu de su pastoriu e de agricultura. In passadu, at presentadu vàrios programmas in TeleSassari: Pagine Sarde, Letziones - a iscola de sardu, e In bidda. Dae su 2012 traballat in sa redatzione de SardegnaEventi24, e collàborat cun EjaTV faghende trasmissiones de is eventos de Sardigna comente sa Sartìglia, su Redentore e Sant'Efis.

Dae deghe annos est portaboghe de su Movimentu Pastores Sardos.
Limba italiana/logudoresu

Sa **limba italiana** est una limba romanza, faeddada in Italia, in San Marino, in su Vaticanu, in su Cantone Ticino in Isvìtzera e in àteras partes de su mundu (inue bivint disterrados italianos, comente est s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica Latina).

Raighinas importantes de sa limba italiana las agatamos in Toscana de sos seculos passados, cun Dante Alighieri, Giovanni Boccaccio, Francesco Petrarca e ateros meda. Pustis: Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Niccolò Tommaseo. Medas paraulas s'italianu las at leadas dae sos dialettos varios chi esistint in Italia. S'intrada de paraulas in s'Italianu dae sos dialettos italianos est aumentada cun sa televisione. Ma sa televisione at puru livelladu s'italianu in totas sas regiones de s'Italia.
Beneita de Arbaree

**Beneita De Serra Bas** o **de Arbaree** (Aristanis, 1365 – Aristanis, 3 martzu 1383) est istada printzesa de Arborea de su 1365 a s'annu de sa morte.

## Biografia

### Famìlia
Ùnica fìgia de su giùighe o re de Arbaree Ugone III e de sa mugere *Anònima* Castelli de Vico, fiat nàschida prossimai in Aristanis in su 1365. In cussos annos si gherraiat sa gherra incanida intre su giuigadu de Arbaree e sa Corona de Aragona, chi bidiat babbu suo, soberanu benidore e fìgiu de Marianu IV, guvernare a is tropas de su regnu sardu, cunsighende vitòrias medas e importantes, comente sa de sa batalla de Sant'Anna.

Sa mama de Beneita fiat morta in su 1369, comente a testimòniat sa lìtera de su guvernadore de su Cabu de Logudoro a su re Pedru IV de Aragona, datada pròpiu a cuddu annu.

### Segunda Ambasciada Angiou in Aristanis
 
In su 1378 su balente Duca de Angiou Luisi de Valois aiat imbiadu un'ambasciada, afatante a sa de s'annu pretzedente, pro fàghere ratificare su tratadu de alliàntzia firmadu pretzedentemente. Is ambasciadores, Migone, sennore Pomerade, e Gulliermu Gaian, dottorandu in lege, fiant lòmpidos a Aristanis su 30 Austu. A ddos retzire bi fiat Ugone III in persone, chi, segundu is matessi ambasciadores, si fiat cumportadu in modu meda rude e bàrbaru. Oe, segundu is istòricos, custu cumportamentu est istadu detadu dae su fatu chi su Duca Luisi no aiat respetadu is vìnculos de su pretzedente tratadu, benende a patos cun s'inimigu chi si fiant acordados de gherrare, sa Corona de Aragona.  A sa proposta de is ambasciadores de coja intre Beneita e Luisi, erederi minore e omònimu de Luisi I, Ugone aiat rispostu disdignosamente, definende, in sa lìtera de risposta a su Duca, cussu possìbile isposòriu che "ridìculu".

### Morte
Durante unu avolotu pobulare, a is cumintzos de su 1383, su palatzu giuigale fiat istadu afracadu e pigadu. Su 3 de Martzu Beneita, de deghenoe annos, e su babbu fiant istados ghetados, galu bios e cun sa limba trinchiada, in unu putzu. A Ugone diat èssere remplasadu Fidericu de Arbaree, fìgiu de sa sorre Elionora chi aiat assùmidu s'apòmpiu.

Is mandadores de s'ochisura abarrant disconnotos mancari b'at ipòtesis, non documentadas, de s'istòricu Francesco Cesare Casula e de s'iscritora Bianca Pitzorno subra chi aiat benefitziadu de sa duplitze morte.

## Notas

## Bibliografia
*Francesco Cesare Casula, *La storia di Sardegna*, Carlo Delfino Editore, Tàtari, 1994
*Bianca Pitzorno, *Vita di Eleonora d’Arborea, principessa medievale di Sardegna*, Oscar Mondadori, Milanu, 2010
*Franco Cuccu, *La città dei Giudici*, vol. 1, S’Alvure, Aristanis, 1996
*Gian Giacomo Ortu, *La Sardegna dei Giudici*, Il Maestrale, Nùgoro, 2005

## Voci correlate
* Ugone III de Arbaree
*Marianu IV de Arbaree
*Timbora de Rocabertì
* Fidericu de Arbaree
*Elionora de Arbaree
18697 Kathanson/campidanesu

**18697 Kathanson** et unu asteroidi de su sistema solari. Scopertu in su 1997, presentat un'òrbita caratterizada dae unu semiasse maggiore de 3,1083092 UA e dae una eccentricitari de 0,1280601, croccada de 1,18971° respettu a s'eclittica.
7125 Eitarodate/campidanesu

**7125 Eitarodate** est unu asteroidi de su sistema solari. Scobertu in su 1980, portat un'orbita carateritzada dae unu semiassi magiori de 2,4130070 UA e dae un'ecentritzidadi de 0,1163679, inclinada de 2,25457° arrespetu a s'eclìtica.
Abrile/logudoresu

**Abrile** est su de bator mese de su calendàriu julianu e gregorianu.

## Boghes curreladas
*Abrile (LSC)
*Arbili (campidanesu)
Abrile/campidanesu

**Abrili**  est su de cuattru mesi de s'annu in basi a su calendariu gregorianu, e est su segundu de su beranu in s'emisferu boreali, de s'atongiu in s'emisferu australi, tenit 30 diis e si ponit in sa primu metadi de unu annu civili. Segundu calincuna interpretazioni, su nomini benit de s'etruscu *Apro*, e cussu de su gregu Afrodite, dea de s'amori, a chini fudi dedicau su mesi de arbili. Segundu atras teorias, su nomini benit invecis de su latinu *aperire*  (oberirri) po indicai su mesi auba si "oberrint" matas e froris.

Sa sua traduzioni in lingua inglesa, "April", est impreada comenti nomini propriu

## Riferimentos


## Artìculus acapiaus

* Abrile (LSC)
* Abrile (logudoresu)
Annalisa Diaz

**Annalisa Diaz Cao** (Casteddu, 19 ghennàrgiu 1935 - Casteddu 3 de Ladamini 2021) est istada una insegnante e feminista sarda.

## Biografia
Dae su 1987 a su 1992 Annalisa Diaz est istada deputada in is listas de sa Manca Indipendente, eleta cun s'amparu de militantes e feministas. Deputada in sa de X legisladura, no est istada torrada a elèghere in su 1992.

Si càndidat a sa Càmera de is Deputados pro dimanda de is cumpàngias de movimentu, calicuna de is chi faghiat parte de su PCI, in su perìodu chi Livia Turcu, Alessandra Bocchetti e Franca Chiaromonte iscrient sa Carta de is fèminas: dae is fèminas sa fortza de is fèminas.

S'istòria de Annalisa Diaz atraessat baranta annos de polìtica de is fèminas. Est istada fundadora e animadora de su Tzentru de documentatzione e istùdios de is fèminas de Casteddu, gestidu dae sa cooperativa Sa Tarantola, chi in su 1977 unit duos colletivos istòricos de Casteddu, Chirca feminista de ruga Genovesi e su Colletivu de ruga Donizetti. S'annu imbeniente aberint sa Libreria de is fèminas. Presidente de Sa Tarantola, de su 1996 a su 2004 est presidente puru de sa Retze Lilith.

In s'atividade parlamentare at assentadu is cumpetèntzias giurìdicas suas, partetzipende a sa formulatzione e sa presentada de 68 progetos de lege, de is chi bìndighi sunt divenidos leges. S'impinnu prus mannu est istadu cussu relativu a su traballu de is fèminas e a is protzeduras professionales chi discriminaiant finas a cussu momentu sa partetzipatzione feminile in su mercadu de su traballu. At traballadu pro esèmpiu a is normas de ammissione de su personale feminile in su Corpu forestale e in sa Guàrdia de Finàntzia [Lege 30/6/1990]. At acumpridu unu ruolu importante in sa discussione parlamentare subra sa violèntzia sessuale contra is fèminas. In sa dibata intre protzedibilidade de ufìtziu e cuerela de parte si ringherat a favore de custa ùrtima positzione, cun su cumbinchimentu chi siat cussa prus acanta a is sèberos de is fèminas chi ant subidu su dannu, pro chi issas siant protagonistas de is detzisiones chi si depent pigare. In sa dibata pro sa lege subra s'interrutzione voluntària de gravidàntzia, a pustis L. 194, est istada favorèvole a sa depenalizatzione, comente una parte de importu de su movimentu feminista chi reconnoschiat sa netzessidade de s'orientare fache a s'autodeterminatzione de is fèminas. At acumpridu sa faina semper in relatzione cun is fèminas de su grupu sardu suo e cun cussas de su Tzìrculu de sa Rosa de Roma.

## Riferimentos


## Bibliografia

*Alessandra Pigliaru, *Una scommessa di libertà femminile. Conversazione con Annalisa Diaz. In: I movimenti degli anni '70 tra Sardegna e continente*, a cura di Federico Francioni e Loredana Rosenkranz. Tàtari, Condaghes, 2017.
*Centro di Documentazione e studi delle donne di Cagliari ( a cura di). *Memorie del movimento delle donne degli anni '70. Contributi di una storia del femminismo in Sardegna*. University Press_Ricerche Sociali/Cuec, 2013

## Ligàmenes esternos

*
Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda

Is "**Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda**" sunt un'istandard locale, pensadu pro unu grupu de variantes de sa limba sarda de s'àrea meridionale de s'Ìsula, agrupadas in suta de su nùmene de "campidanesu", e ufitzializadu pro s'impreu amministrativu in sa Provìntzia de Casteddu (abolida in su 4 de freàrgiu de su 2016 ufitzialmente, e in s'1u de freàrgiu de su 2017 de fatu), in is ufìtzios suos e in is atividades promòvidas dae cussos ufìtzios, in su 17 de martzu de su 2010.

## Punna e istrutura
Sa norma de "**Is Arrègulas**", comente benit incurtzada de fitianu, no est istada creada cun sa punna de èssere un'istandard pro totu sa limba sarda, ma pro èssere unu de duos istandard chi dda diant, a parre de is chi ant iscritu su testu, dèpere rapresentare (unu pro is dialetos mutidos "logudoresos", chi diant dèpere incluire fintzas s'àrea nugoresa e barbaritzina, e unu pro is campidanesos). Custa punna benit espressada in manera crara in su documentu de presentatzione de sa norma matessi chi, contra a s'idea de sa LSC (Limba Sarda Comuna), seberada dae sa Regione in su 2006 comente a norma isperimentale pro is documentos suos, chi narat chi su sardu est unu e chi est possìbile a creare un'istandard "de mesania" chi in su matessi tempus esistat de a beru, pro lu rapresentare pro totus, proponet imbetzes duos istandards diferentes.

## Crìticas
Sa norma campidanesa de su sardu, atzetada dae unos cantos linguistas, est criticada in totu o in parte dae àteros chi afirmant chi sa partzidura de su sardu in macro-variantes (campidanesu e logudoresu) non tèngiat resones linguìsticas ma isceti polìticu-istòricas.

## Riferimentos
Cristiana Collu

**Cristiana Collu** (Casteddu, 27 de freàrgiu 1969) est una istòrica de s'arte sarda, dae su 2015, diretora generale de sa Galleria Natzionale de Arte Moderna e Cuntemporànea de Roma.

## Istùdios e carriera
S'est laureada in lìteras cun indiritzu artìsticu atzentradu subra s'arte medievale a s'Universidade de is Istùdios de Casteddu in su 1993. At sighidu s'istùdiu in Ispagna, in antis in Burgos e a pustis in Madrid, in ue at cunsighidu su dotoradu de chirca in istùdios museales in su 1996 e in su 2021. A poi, acumpridu unu imparamentu de ses meses in s'Art Gallery of South Wales de Sydney est mòvida a Roma in ue s'est ispetzializada. In su 1996 at bintu su cuncursu pro diretore de su Museu de arte de sa provìntzia de Nùgoro, iscrita dae su babbu a iscuse dae issa.

A 27 annos Collu est s'est fata duncas sa prus giòvana diretora de museu de Itàlia. S'esperièntzia nugoresa est acabbada in su 2012 cando at otentu sa diretzione de su Museu de arte moderna e cuntemporànea de Trentu e Rovereto. Custa diretzione ddi est bàlida su prèmiu Art Tribune che a mègius diretore de museu. Foras de s'atividade de diretzione, insènniat museologia e istòria de s'arte cuntemporànea e, dae su 2009 a su 2014, est istada curadora de su Prèmiu Terna.

In su 2015, pro mèdiu de s'issèberu internatzionale de su Ministèriu de is benes e de is fainas culturales e de su turismu, subra initziativa de su ministru Dario Franceschini, est istada fata diretora de sa Galleria Natzionale de Arte Moderna e Cuntemporànea de Roma, e in sa sede museale romana at introduidu unas cantas innovaduras.

## Notas


## Artìculos ligados

* Galleria natzionale de arte moderna e cuntemporànea
* Museu de arte moderna e cuntemporànea de Trentu e Rovereto
* Museu de arte de sa provìntzia de Nùgoro
Ad Apostolorum Principis/campidanesu

***Ad Apostolorum Principis*** est sa XXXIX enciclica de Papa Pio XII. Criada su 29 giugno 1958. Chistionat de regulas po sa Cresia Catolica in Tzina.