open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Austràlia

S**'Austràlia** (in inglesu: *Australia*), lumenàda de manera uffitziale **Commonwealth de Austràlia** (*Commonwealth of Australia* in inglesu) est un'istadu de s'emisferu de zosso chi cumprendet su continente prus minore de tottu su mundu, in prus de carchi isula pitica de sos otzeanos Pacificu e Indianu.

S'Australia continentale tenet un'estensione de 7,69 miliones de kilometros cuadratos e, si dae un'ala est su continente prus minore de su mundu, a s'attera est sa prus manna isula terrestre; s'Australia est sa parte printzipale de su continente oceanicu; s'istadu australianu cumprendet, in prus, s'isula de Tasmana e calicuna attera, comente sas isulas Christmas e Norfolk. Sos istados a curtzu sun sa Nova Zelanda, a sud-est, e a nord s'Indonesia, su Timor orientale e Papua Nova Guinea. Iffùnden s'Australia sos mares de Timor e Arafura a nord, su mare de sos Coraddos e cussu de Tasmania a est, s'otzeanu Antarticu a sud e s'otzeanu Indianu a ovest.

Dae Settentrione a Meridione, s'Australia tenet 3.700 kilometros, mentras chi dae Levante a Ponente bi nd'at unos 4000. Est s'istadu de ses prus mannu de su mundu a pustis de sa Russia, su Canada, sa Tzina, sos Istados Unidos e su Brasile, ma sa populassione sua no arribat a 20 miliones, vivènde pèri sos trettos costerìnos e a curtzu de mare comente Sydney, Melbourne, Brisbane e Adelaida. Sa muntagna prus manna est su monte Kosciusko, chin 2228 metros de artesa, su ribu printzipale est su Murray, chin 2575 kilometros de longitudine.

In s'Australia continentale fin de dommo sos aborigenos australianos dae prus de 42000 annos. A pustis de carchi bisita de sos piscadores de su Nord, e de sos esploradores e cummertziantes europeos in su seculu de XVII, sa meitade orientale l'aìan recramàda sos britannicos in su 1770 e, dae tando, tènta che colunia penale chin su lùmen de colonia de Nova Galles de su Sud, in su 6 de jannàrju de su 1788. A su crèscher de sa populassione e a pustis de àer iscopèrtu trettos novos, atteras chimbe colunias de sa corona fin istabilìas in su cursu de su seculu de XIX. In sa prima dìe de jannarju de su 1901, sas chimbe colunias s'an federàu e naschit su Commonwealth, comente forma de domìniu in intro de s'Imperu Britannicu; s'Australia fit zae indipendente, ma at secàu su chi la tenìat galu prèsa a su Rennu Unìu pètzi in su 1989. Dae su mamentu chi s'at fattu sa federassione, s'Australia at mantèsu unu sistema liberal-democraticu e fachet parte de sa Comunidade Britannica de sas Nassiones. Su capu de locu de sa federassione est Canberra.
Anime

Su **ànime** (in giapponesu *アニメ*) est su faveddu chi, foras de su Giappone, attròppat tottu sos cartones animàos giapponesos, mèntras chi in Giappone si imprèat pro inditare tottu su mundu de s'animassione. Traditzionalmente su disìnnu fit a manu, ma a commo est cosa communa s'animassione a computer. Sos anime cumprènden belle tottus sos generes e si trasmìttin pro mèdiu de istrumentos tzinematogràficos. Parallelamente a s'anime, in Giappone si isvilùpat su mundu de sos manga, chi sun sos fumèttos giapponesos. Tra s'isfera de sos manga e cussa de sos anime b'at meda interassione, postu chi sos manga tenen a pùstis fìntzas una versione anime.
Manga

Su **manga** (*漫画*) est unu faveddu giapponesu chi inditat, foras de su Giappone, tottu sos fumettos fattos in cùghe, mentras chi in patria si imprèat pro inditare tottu sos fumettos in zenerale.

In Giappone sos manga non sun unu zenere o un'istìle, ma si naran goi sos fumettos de calesisiat target, tema e nassionalidade, mancàri ischirriàos in "Nihon no manga" (*日本の漫画?* "fumettos giapponesos"), "Itaria no manga" (*イタリアの漫画?* "fumettos italianos") e gai sichìnde.

Foras de su Giappone, su faveddu "manga" si impreat pro inditare sos fumettos giapponesos, fìntzas si s'isparghimèntu de su manga pèri su mundu at fattu a manera chi sas tipicas cunventziones graficas de su manga sian bènnias a èsser tantu caratteristicas de influentziàre s'istìle de su fumettu fìntzas in foras, battìnde a sa nàschia de cosas sìmiles in Corea de Zosso chin sos *manhwa* e in Tzina, Taiwan e Hong Kong chin sos *manhua*. In Frantza fit nàschia adderettùra sa currente de *la nouvelle manga*, chi ponet a pare sos fumettos francu-belgas (*bande dessinée*) chin sos manga; in sos Istados Unidos si an imbentàu su noulozìsmu "Amerimanga" pro inditare sos manga fattos in cùghe.
Abbardente

Sa **abbardènte** (in italianu *acquavite di Sardegna*), naràda fìntzas **fìlu de ferru**, est unu limbiccàu fattu in Sardigna.

## Orìzine de su lùmen "filu de ferru"
Su lùmen benit dae su fattu chi, carchi seculu fachet, s'abbardente si fachìat in contrabbandu e sos chi nde cherìan facher fìn custrìntos a cùbare in sutta de terra sos limbìccos; pro nde pòder atzapàre a pùstis su locu esattu in ube che los aìan postos, cravàban a terra unu filu de ferru. Non de bàdas, sos chi fachìan s'abbardente *filuferràban*.

## Produssione
Pro sa produssione si limbìccan binàttas sardas de calidade manna, chi fàchen unu prodottu chind una gradassione chi a s'ispìssu brìncat sos 40 grados.
Su filu 'e ferru prus fentomàu est cussu de s'Aristanèsu, de su Montifèrru e de sos trettos tzentrales de sa Sardigna a economia pastorale.
Mascamènte laudàu est su filu 'e ferru chi si fachet in Ozzastra (pro esempiu, in Tertenia e zassos a curtzu).
Nobenarju

Sos **nobenàrjos**, in sa tradissione populare e sacra de sa Sardigna, sun locos in ube sos de parìtzas biddas si atobiàban, a tundu de unu santuàrju in campagna, pro nove dìes in àntis de sa festividade religiosa; in ìbe sos ligàmines comunitarios si istringhìan in sas goi nàdas *[[Cumbessias|cumbessìas* o *muristenes]]*, atteros lùmenes pro inditàre sos santuarjos chi, a s'ispìssu, benìan isseperàos comente locu de atòbiu pro sa bisùra meravizòsa de su paesàzu. Custu periodu fit tempus de festa, in ube si ponìat accabbu - pètzi pro cussas nove dìes - a su traballu de cada zorronàda. Custa tradissione, chi b'aìat chin meda probabilidade dae s'epoca de dominassione bizantina (seculu de VI-VII), che at ingurtìu sos cultos de fertilidade chi ziràban in supra de predas sacras.
Cumbessias

Sas **cumbessìas** (o **muristenes**) sun locos minores de allòzu pro sos peregrìnos e nobenantes postos a chìrriu de crèsias e santuarjos arbales de sa Sardigna. In epoca antica meda fin allozos pro sos mànagos; pro atteros istudiosos fin pèri ispatzios dedicàos a sos mercantes. Sun cosa a divèrsu dae sas *lollas*, chi imbètzes fin pro sos bendidores bendulèris. Sun de impòrtu fìntas pro cumprender comente, in passàu, si fachìat "turismu religiosu".
Tsundere

**Tsundere** (*ツンデレ*?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone in apparentzia presumìu e gherradore chi a pustis s'irbèlat manilàrgu e corimòdde, est a nàrrer chind una pessonalidade ischirriàda tra su chi si ammustrat e su chi si tenet in intro. Est unu pessonazu nàschiu in intro de sos videojocos, mascamente in sos *dating simulators*, e a pustis bortau in atteros media comente sos anime e sos manga.
Limba coreana

Su **coreanu** est una limba asiatica de classificatzione posta in duda, ca tenet unas cantas caratteristicas chi sun a banda dae sas atteras limbas. Est sa limba uffitziale de sa Corea de su Nord e de sa Corea de su Sud. Si chistionat fìntzas in sa prefettura autonoma coreana de Yanbian de sa Repubrica Populare Tzinesa. Pèri tottu su mundu, b'at 78 miliones de zente chi faveddat su coreanu, datu chi cumprendet grùstios mannos in s'antica Unione Sovietica, Australia, Istados Unidos, Canada, Brasile, Giappone e dae pacu sas Filippinas. De minorìas bi nd'at puru in Argentina e Messicu.

Su coreanu est una limba agglutinante pro su chi pertoccat sa morfologia sua, e tenet una sintassi Suzettu-Ozettu-Verbu.

## Limbazos coreanos
Sa classificatzione limbistica de su coreanu non si podet dare pro tzerta. A s'ispissu, carchi filòlogu l'at posta in su grupu de sas limbas altaicas, atteros la cussìderan una limba isulada. Aìat tentu medas paragulas chi benin dae su giapponesu, commo irmenticàdas in ammentu de su tristu periodu de colonialismu (adduràu dae su 1910 a su 1945), ma esìstin fìntzas medas vocabulos tzinesos dèpios a influentzia curturale.
Binos de sa Sardigna

Su binu sardu est fentomàu pro tènner bonas cunditziones climaticas, una tradissione millenaria e una variedade manna, chi b'andat dae binos autòctonos a atteros importàos dae sa Catalugna e sa Toscana.

Sa produssione prus manna est cussa de sos binos de buffare a mesa. Sas denominassiones de orìzine de prus impòrtu sun cussas de s'Alighèra (*DOC Alghero*) e sa granàtza de Aristanis. Su Vermentìnu de Caddura (*Vermentino di Gallura*) est a commo s'unicu chi tènzat una denominassione de orizine superiore DOCG (denominassione de orizine cuntrollada e garantìa).

## Istòria

Chin tottu probabilidade, sa *vitis vinifera* fit una pranta autòctona. Si credet chi sos punicos sìan istàos sos primos a ispàrgher sa curtura de binu in Sardigna, a cumintzare dae sas colunias de Tharros e Karalis, e a nde promògher su cummèrtziu e mercadùra. Sos romanos anticos aìan isvilupàu galu de prus custu settore, istabilizànde a su matessi tempus sa produssione issoro pro chi cussa sarda non podìat nòcher a sa viticurtura propia de Roma. 

A pùstis de sas imbasiònes barbaras, su cultìbu de màdria si torrat a facher chin sos bizantinos, chi b'an a introduìre sa marvasìa in sos trettos de Bosa e Casteddu dande fìntzas regulas pro su chi pertòccat sa produssione de binu.

In su periodu de s'Edade de Mesu, su cultibu de madria at connottu unu isvilùpu mannu chin s'indipendentzia judicale, mascamènte in s'Aristanesu in ube sa produssione fit bene suzeta a regulamentos e Lianora de Arbaree proibìat su mantènner bìnzas male curtibàdas.

Chin su dominiu ibericu de sa Sardigna, s'isula connoschet s'imprèu de granàtza (in cadelanu *garnatxa*, in italianu *vernaccia* e in Sardigna menzus connòttu chin su lùmen de *cannonàu*), marvasìa de trìdicu sardu (*vermentino*) e  carignanu, chi commo sun variedades tradissionales de su tottu. Sos piemontesos an fravicàu una siènda, Sella&Mosca, de sutzèssu mannu.

A commo, sa superfìtze est imminorigàda meda, arribànde a unos 40.000 ettaros ebbìa.
Steve Jobs

Est istadu unu de sos pius rappresentativos imprendidores e inventore in su campu de s'informàtica. In su 1976 aiat fundadu sa Apple Inc.
Bill Gates

Est unu de sos pius rappresentativos imprendidores e inventore in su campu de s'informàtica; umpare a Paul Allen in sa tzitade de Albuquerque aiat fundadu sa Microsoft. Gates, impari a Allen est s'inventori de su sitema lamau Windows. Custu est unu des sistemas chi permittiri as computer de funzionai in tottu su mundu. Windows est unu sistema criau de Gates in Microsoft pighendi esempiu de Apple chi già tenia una manera de funzionai con su sistema nau a ventanas.
1984

S'annu **1984** (MCMLXXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Naschidos
* 22 de nadale: Basshunter, cantante e DJ isvedese
Casos sardos

Su **casu** est unu màndicu fentomàu de sa Sardigna, dèpiu a s'antica tradissione pastorale sua.

A commo, s'isula offèrit sa produssione prus manna de casu berbechìnu pèri tottu s'Europa, tantu chi si espòrtan in parìtzos mercàos, mascamènte in s'America de Susu. Unu problema chi b'èssit a campu est chi, a bìas, su casu est suzetu a pirateria alimentare e unos cantos casos, supratòttu in sas Americas, si bènden chin su nomìnzu frassu de *Sardo Cheese* (un'ammistùru de ingresu e italianu), ma cussos s'isula non la bìen nemmancu chin su cannotzàle.

## Istòria
Fìntzas dae sos tempos anticos, sa Sardigna est semper istàda una terra de pastores. Sos nuraghèsos fin, in prus de èsser gherrèris e navigadores, allevadores e fachìan casu. In epoca romana, sos casos sardos arriccàban sa mesa de senadores e patrìtzios. A s'indipendèntzia judicale, su casu sardu benìat esportàu in parìtzas variedades comente su Sardescu, su casu de Torres, su casu arbu de Arbarée, su casu de Caddura. In su mercàu genovesu, sos dàtzios pro importare su casu de Torres fit de tres soddos e mesu, meda de prus cuffòrma a cussos de su casu *Paramensis* (est a nàrrer, de Parma).

Atteretàntu connottu e istimàu fit su casu sardu in sa dominassione piemontesa: sas cassas reales si arriccàban meda chin sas gabèllas chi sos mercadòres pacàban pro battire a fora su casu a Marsiglia, Napoli, Livorno e Genova. In sa secunda meitàde de s'Ottichèntos, si cumintzèit s'esportassione de su Berbechìnu Romanu (romanu de lùmen, ma fattu in Sardigna) in su mercàu americanu; custu at battìu a sa crèschia de su numeru de berbèches, chi fit colàda dae 850.000 in su 1881 a prus de duos miliones in su 1918.
Ontario

Sa provintzia de s**'Ontario** est una de sas provintzias de su Canada, sa capitale sua est Toronto. Sas limbas faeddadas sunu meda, sa pius diffusas sunu s'inglesu e i su frantzesu ma est meda difusu finas s'italianu. In su teritoriu sos abitantes a su 2011 fini 12.851.821 e sunu de tantas etniaa.

## Sas tzitades pius mannas de sa Provintzia
*Toronto capitale de sa provintzia
*Ottawa, capitale de sa nazione
*Hamilton
*Kitchener
*London (Ontario)
*St. Catharines CMA (Niagara Falls, Welland) 		
*Oshawa
*Windsor CMA (Lakeshore, LaSalle) 	
*Barrie
*Sudbury
*Kingston 
*Timmins
Ghost in the Shell (film)

**Ghost in the Shell** (GHOST IN THE SHELL/*攻殻機動隊* Gōsuto In Za Sheru/Kōkaku Kidōtai?) est unu filme giapponesu chi at direttu Mamoru Oshii e prubicàu in su 1995. Sos argumentos suos bènin derèttu dae su manga de Masamune Shirow, chi tenet su matessi lùmen. S'animassione est opera de Production I.G, e s'issenezadùra de Kazunori Itō. Sos chi dàen sa boche giapponesa a sos pessonàzos sun Atsuko Tanaka, Akio Ōtsuka e Iemasa Kayumi. Una versione nova, chin tantu de audio e grafica 3D annoàda, an fattu in su 2008, chi tenet su lùmen de Ghost in the Shell 2.0.

Ghost in the Shell contat sa cassa, dae parte de s'agentzia de sicuràntzia "Setzione 9", de un'hacker connòttu comente *Puppet Master* (Su Segnore de sos Burattinos). Chin s'azùdu de su grupu suo, su majòre Motoko Kusanagi si atòbiat chin su sospettàu, pètzi pro che intrare a mala bòzza ind unu cumpricàu imbolicu politicu.

Su filme lu an prubicàu in su 18 de Sant'Andrìa de su 1995 e at collìu, in generale, critica positiva dae parte de sos espertos e fìntzas de direttores comente Irmáns Wachowski e James Cameron. S'animassione sua est istàda laudàda meda. Unu sichidòre, chin su lùmen de Ghost in the Shell 2: Innocence, an fattu in su 2004.
Ghost in the Shell 2: Innocence

**Ghost in the Shell 2: Innocence** est unu filme giapponesu chi at direttu Mamoru Oshii e prubicàu in su 2004. Sichidòre de su filme laudàu Ghost in the Shell (1995). Sos argumentos suos sun picàos derèttu dae su manga, chi tenet su matessi lùmen, de Masamune Shirow.

## Istoria
In su 2032, sa differentzia tra esseres umanos e machinas est a unu libellu cuàsi malu a bìer. In intro de custu cuntestu, unu cyborg detective de s'unidade antiterrorista (Batou) est in pùnna de chircare sas ormìnas de unu robot (*ginòide*) a forma de muzère, fattu a bella posta pro suddisfàcher de bàdas gànas sessuales in locu de sas brùssas umanas, chi imbètzes si arrebèrdat e uchìdet su mere suo. Batou at a dèper indagare in sa cussentzia umana e in sa sotziedade.
St. Catharines

**St. Catharines** (in su 2011 populatzione de 131.400 abitantes; area metropolitana 392.184) est sa tzitade pius manna de sa Regione du su Niagara edd'est sa 6° area urbana de s'Ontario, cun 96,11 kilometres quadratos de territoriu. Est collocada in su sud de s'Ontario, a 51 kilometres a sud de Toronto subra su Lagu Ontario edd'est a 19 kilometres de distanzia dae su cunfine de sos Istados Unidos.
Cristina López Schlichting

**Cristina López Schlichting** (Madridu, 2 de abrile de 1965), est una ziornalista e presentadora ispannola cun orìzines ispano-alemannas.

## Carrera

In sa carrera sua de ziornalista, at traballadu in diferentes mèdios massivos, tantu iscritos (comente culonnista en ABC, El Mundo e La Razón) che audio-bisuales. Pro carchi tempus, aiat presentadu in sa Cadena COPE su programma diàriu “La tarde con Cristina” (“Sa sero cun Cristina”) e atuarmente ghiat su  programma manzanile de agabu de chida “Dos días contigo” (“Duas dies cun tegus”) in su matessi canale.
Torment: Tides of Numenera

**Torment: Tides of Numenera** est unu videojòcu RPG isvilupau dae inXile Entertainment pro Microsoft Windows, OS X e Linux. Est su sichidòre ispirituale de su fentomàu jocu de su 1999 . 

Su jocu est ambientàu in Numenera, unu locu fantasy chi si at imbentàu Monte Cook, e impreat su *Unity Game Engine*. Comente su jocu chi lu pretzèdet, Torment: Tides of Numenera tenet prus in contu s'istoria, ponènde in fattu a comente sos pessonàzos andan in pare a su mundu chi los inghìriat, chin su mamèntu de pelèa tènende su secundu postu.

Su jocu lu at finantziàu, chin sutzessu meda, Kickstarter in sas primas ses oras a 30 dies dae su bandu de su prozettu, in su 6 de Martzu de su 2013. Torment: Tides of Numenera at brincàu fìntzas a su *Project Eternity* de Obsidian Entertainment in sa classifica de sos jocos chi prus ant tentu finantziamentu chin sa piattaforma Kickstarter, collìnde unos 4,188,927 $ dae 74,405 bolontèris.
Carl Gustav Jung

**Carl Gustav Jung** (/jʊŋ/; Tedescu: [ˈkarl ˈɡʊstaf jʊŋ]; 26 de Trìbulas de su 1875 – 6 de Làmpadas de su 1961), a su solitu incurtziàu in **C. G. Jung**, est istàu unu psichiatra e psicoterapeuta isvìtzeru connòttu pro àer fundàu sa psicologia analitica. Jung at propòstu e isvilupàu sos cuntzèttos de estroversione e introversione; archètipos, e su chène l'ischìre collettivu. Su traballu suo at tèntu influentzia meda in sa psichiatria e in s'istùdiu de sa religione, filosofia, archeologia, antropologia, literadùra e campos currelàos. Isse fit unu iscritòre prolificu meda, ma meda de su chi aìat iscrìttu no aìat bìstu prubbicassiòne fìntzas sa morte sua.
1884

S'annu **1884** (MLCCCLXXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
SARDU (informatica)

**SARDU** (**S**hardana **A**ntivirus **R**escue **D**isk **U**tility) est unu programma chi permìtit de fàcher sistemas Multiboot Live USB o Live DVD chi tènen Rescue Disks cuntravirus, parìtzas Utilities e Recovery Disks, Live CD Linux, Windows PE; si podet impreàre fìntzas pro bi carricàre Windows chène masteritzare su CD o su DVD, ma impreànde una cràe USB o unu USB hard-disk ebbìa.

Chin SARDU si podent iscarricàre sos live CD criados po su sistema impreadu in su calculadore, cracànde su butone chi lu faghet, oppuru si li podet dare su propriu file .iso. Chin SARDU fachet a masteritzare sas .iso.
Sas immagines .iso e sas USB multiboot ottèntas si poden provare chin QEMU in intro suo.

## Caratteristicas
SARDU podet fàcher unu Multiboot Live USB o Live DVD; pro b'intrare in su software isseperàu, si fachet imprèu de unu menu. S'iscarricamèntu de sas .iso si podet cumintzare cracànde in su buttone appositu. S'issèperu de sas .iso si fachet cracànde in su checkbox appositu chi est a costàzu a su butone pro s'iscarricamentu.
A differèntzia de UNetbootin, SARDU podet criàre unu supportu unicu de bi pòder intrare fìntzas chin prus Live CD.
Chind unu modulu chi si nàrat "barrosu" si pòden assettare Windows Vista, Windows 7 e Windows 8 ind una USB FAT32 ebbìa.

## Itte pèdit pro nde fàcher imprèu
*Tènner Windows 2000/Windows XP/Windows Vista/Windows 7/Windows 8.
*Cunnessione internet a banda larga.

## Aggàntzos de foras
* zassu uffitziale de SARDU
* forum uffitziale de SARDU
* Computer guastu? Arrìbat "SARDU", su sistema prus impreàu de su mundu (servìtziu de Videolina)
Nepente de Ulìana

Su **Cannonàu de Sardigna Nepente de Ulìana** est unu binu DOC chi fàchen in Ulìana chin àchina cannonàu curtibàda in sas comunas de Ulìana e, in parte, Orgosolo in sa provìntzia de Nùgoro, ma est proibìu a impreàre atteras variedades o sas matessis ma curtibàdas in atteros trèttos. Si lègat su chi at nàu su Ministeru de Massaria in su 5 de Sant'Andrìa de su 1992.
Limbas de s'Europa

Sas **limbas de Europa** sun sas limbas chi sas comunidades limbisticas chistiònan, a libellu istòricu, in su continente curturale e zeograficu europeu. S'impàru de custas, s'isvilùpu istoricu issòro, sos aspettos sotziolimbìsticos e atteros gàlu sun campos chi pertòccan a sa gòi nàda "eurolimbistica".

Su prus de sas limbas europeas sun, dae su puntu de bìsta filogenèticu, sorres e ghermànas, fachènde parte de sa famìlia de sas limbas indo-europeas.

Su Cunsìzu de Europa, assòtziu internassionale chi attròpat tottus sos istados europeos fràncu sa Bielorùssia, promòghet tottus sas limbas europeas chin attentzione ispetziale pro cussas de minorìa o regionales, gràssias a su trattàu internassionale de sa Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa. Chin custa, sos istados chi bi pònen sa fìrma si cumpromìtin a las protèzer de calesisiat manèra.
Limba maltesa

Su **maltèsu** est sa limba uffitziale de Malta, e est una de sas limbas uffitziales de s'Unione Europea. Issa benit dae s'arabu (mascamènte chin sos limbàzos de s'Africa de su Nord), pro custu est una limba semìtica, ma at tèntu fìntzas un'istoria comuna chin su sitziliànu, picàndeche caratteristicas foneticas e fonologicas, e a pùstis chin s'ingrèsu. Su maltesu est s'unica limba semìtica chi si iscrìvet chin s'arfabetu latìnu.

Est sa limba uffitziale in s'ìsula de Malta dae su 1936, pàris chin s'ingresu. Gàlu in àntis, s'unica limba uffitziale in Malta fit s'italiànu. Si istìmat chi b'at 330.000 pessònes chi tènen su maltesu che limba màma, oje in dìe. B'at una trùma de maltesos fìntzas in Australia e Canada chi galu favèddat custa limba.
Colònia istiale

Sa **Colònia istiale** in Itàlia naschet in su 1822 a initziativa de s'Ispidale de Luca, chi amàniat in Biarezu una colònia pro sos pitzinnos de carrera. A bias de sa metade de su milliotughentos, sos istranzadorzos marinos sunt prus de chimbanta, ubigados in Tuscana, Emìlia e Romanna. Addae de sas colònias marinas, naschint finas sas colònias montaresas: sa San Marco de Pedavena, oe in intro de su Parcu Nassionale de sas Dolomitas Bellunesas, est fundada in su 1898. In tempus de sa prima gherra mundiale, sa Rughe Ruja intensivat s'interessu pro custas initziativas e in su 1928 sas colònias sunt cunfiadas a s'Òpera Nassionale pro sa Maternidade e sa Pitzinnia.

In tempus de su fassismu, sas colònias sunt intensivadas e aderetadas a pitzinnos e piseddos cun s'intentu de sustentare sas famìlias prus pagu bussantes e cumbidare unu tempus de atividade fìsiga e lùdiga pro sas zeneraduras benidoras. Una de sas colònias marinas prus grandes e importantes realizadas in cussu tempus fiat istada cussa fraigada in Gaeta, in sa praja de Serapo, leende su nùmene de Alessandro Italico Mussolini, nebode de su Dutze e Aderetadore de s'Òpera Nassionale Balilla, obitadu a s'edade de binti annos. Sa colònia fiat istada destruìda in sa segunda gherra mundiale dae sos alemannos, chi temiant chi s'isbarcu alliadu si daret a sa praja de Gaeta prus a prestu chi a sa de Anzio, in ue fiat acontèssidu in realidade.

A pustis de sa segunda gherra mundiale, est recunnotu su caràtere formativu e  emantzipadore de sas colònias, chi no ant a esser prus aderetadas petzi a sas fascas prus bassas. Zai moende cun sos annos setanta de su sègulu coladu, intrant a sa cumpetèntzia de sas amministraduras (comunas e comunidades montaresas) e sas entidades pùbrigas. Sende gasi, a dies de oe sa colònia tirat a esser cussiderada un'istituimentu superadu e su tèrmine “colònia istiale” est impreadu pagu a beru, sustituìdu dae “abarradas istiales” o “abarradas istiales pro minores de edade”, istruturas a sa dissiplina prus pagu rìzida chi sas colònias tradissionales. 

Una de sas primas colònias istiales realizadas in Itàlia est sa Colònia 12 Stelle de Cesenatico.
Sitzilianu-Arabu

Su **sitziliànu-àrabu**, o **sìculo-àrabu**, fit unu limbàzu de s'arabu chistionàu in Sitzilia e Malta tra s'accàbbu de su seculu de Nove e s'accàbbu de su seculu de Dòichi. Mèntras chi in Sitzìlia si nch'est mòrta, in Malta est crèschia fìntzas a bènner su maltesu de commo.
Mortorzu de Marta Russo

**Marta Russo**, istudanta de matèrias zurìdigas in s'Universidade La Sapienza de Roma, est sa bìtima de unu mortorzu realizadu in intro de sa Bidda Universidària su 9 de maju de 1997, addaghi sa bintiduarza fiat istada còrfida dae unu tiru de pistola. Su mortorzu nch'aiat zutu in fatu unu casu zudissiàriu cumprigadu, ozetu de grandu atentu dae bandas de sos mèdios massivos, siat pro su logu in ue l'aiant perpetradu, siat pro sas dificurtades chi aiant atopados sas imbestigaduras a su cumintzu, addaghi non si resessiat a identifigare unu motivu iscadenadore prausìbile.

## Fatos

Su manzanu de su 9 de maju de 1997, a sas oras 11:35, s'istudanta fiat istada atìnghida dae una balla in s'ìnteri chi cursaiat un'oturinu in intro de sa Bidda Universidària paris cun un'amiga sua, intre sas facurtades de sièntzias istadìstigas, matèrias zurìdigas e sièntzias polìtigas. Sa pisedda fiat istada trasportada a sa Murticrìniga Umbertu I situada a curtzu, in ue fiat morta su 14 de maju. Sos babos e sa sorre aiant detzìdidu de donare sos òrganos de sa zòvana.
Cannaca

Una **cannaca** est una casta de prenda o un'alamaramentu chi si zughet a inghìriu de su tzugru. Sas cannacas sunt formadas  normarmente dae una cadenita de metallu baliosu, chi podet servire o nono de suportu pro elementos decorativos (infilados che pèrolas, pendentes, eac.).

In su barigare de sos millènnios, sa cannaca at leadu gradativamente formas semper prus rafinadas, moende dae sas filas mengas de biscacos o pedrischeddas de èpogas primitivas, finas a nche cromper a tènnigas de lallaneria bariadoras cunforme a su gustu de sos tempos. 

Zai inche sos ezìtios antigos, sos artesanos aiant impreadu pro sas cannacas diferentes materiales, dae su corru a s'ossu, dae su marfiliu a sas pedras tostas. In prus de unu livellu cussideràbile de imazinadura, si fiant ispainadas tènnigas noas de traballadura de materiales baliosos, addae de sa filigrana e de sos ismartos.

Àteras leadas antigas in ue aiant proliferadu sas produiduras rafinadas de cannacas fiant istadas Creta e Mitzena, in ue aiant imperadu cannacas de ametistas. Finas sas cannacas etruscas abundaiant de oro e traballadura a trina, cando ch'in s'era ellenista sos Gregos aiant isvilupadu sos modellos issoro prus creativos, dae sos torches a sos collanas de làmina de brunzu. Totu custos elementos fiant istados releados dae sos romanos, chi b'aiant annantu motivos noos gràssias a s'introduidura de cammeos, coraddos, turchesas, eac.

Si sas cannacas produidas dae s'artesania bizantina aiant evidentziadu s'impreu de monedas e rughes, sa lallaneria bàrbara aiat abundadu de metallu e pedras baliosas.

A pustis de una fase medievale de sintzillia relativa, in su Renaschimentu s'impreu de sas cannacas fiat torradu a esser pobulare e sa lallaneria aiat produidu cabos de òpera beros e autèntigos.

In sos sègulos posteriores, sas cannacas fiant devènnidas un'istrumentu iscrusivamente femininu e aiant leadu una forma prus pagu imbargosa pro ponner in evidèntzia sa bellesa naturale de sas pedras.

Duncas, in su barigare de sos millènnios, si sunt impreados elementos bariados, sos prus comunos de sos cales sunt istadas pedras baliosas o mesubaliosas, zemmas, linna, corzu, biscacos, eac.

Sa cannaca est una de sas prendas utilizadas pro zugher unu sìmbulu cun s'intentu de afirmare sa pertenèntzia a una relizione o a una currente de pessamentu, pro narrer unu santucristu o unu Budda.
Libera

**Libera** **Associazioni, nomi e numeri contro le mafie** est unu sotziu chi si interessat de attirare s'attentzione e de cuntrastare su fenomeno de sas mafias.
Su sotziu si fit costituidu su 25 de martu de su 1995 pro sollizitare sa sotziedade contra a sa mafias e pro promuovere sa legalidade. Sa prima cosa fatta est istada de regogliere sas frimmas pro una proposta de legge chi epperat premittidu su impreu sotziale de sos benes sequestrados a sas mafia, chi fit diventada legge su 7 de martu de su 1996 cun su numeru 109.

Su presidente attualmente est Luigi Ciotti su matessi chi aiat fundadu su Gruppo Abele.
1995

S'annu **1995** (MCMXCV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu de dominiga a segunda de su calendàriu gregorianu.
Mafia

**Mafia** est una ispetzie de sindacadu de una organizatzione criminale chi prima e tottu  praticat sa protezione in fromma de racket, s'usu de sas intimidatziones violentas pro manipolare sas attividades economicas locales, ispetzie sos cummercios e sos traficos illegales.
1922

S'annu **1922** (MCMXXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Fattos
Annu de fundazione de sa SIR - Società Italiana Resine
## Naschidos
* Enrico Berlinguer
* Antoni Pigliaru
*Margherita Hack
*Ugo Tognazzi
*Doris Day
*Judy Garland
*Igor Man
*Donald Routledge Hill

## Mortos
Repùbrica de s'Irlanda

Sa **Repùbbrica de s'Irlanda** (***Poblacht na hÉireann*** in irlandesu; **Republic of Ireland** in inglesu), uffitzialmente Irlanda (**Éire** in irlandesu, **Ireland** in inglesu), est un istadu membru de s'Unione Europea, costituidu comente repùbbrica indipendente e soberana, chi occupat guasi tota s'omonima isola. S'unicu istadu cunfinante est su Regnu Unidu chi mantenet sa soberania subra sa parte restante de s'isola.

Sa capitale e tzitade pius manna est Dublinu (*Baile Átha Cliath* in irlandesu), sa segunda pro importàntzia econòmica est Cork (*Corcaigh*). In su 2008 vivian in Irlanda 4.422.100 persones, sa limba ufitziale est su Irlandesu, sighidu dae s'inglesu.

## Istòria

S'Irlanda est populada dae pius de 9000 annos. In sa segunda meidade de su I millenniu A.C. est istada invadìda dae pòpulos celticos, chi portaiant sa limba e sa cultura issoro. S'Irlanda abarraiat a foras de s'Impèru Romanu, chi da naraiat Hibernia, fintzas chi benniat cristianitzada in su sèculu V p.c., bennendi a essi unu tzentru de atividade culturale importantziosu meda in sos sèculos VI e VII. Su tempus froridu de sa tzivilizadura irlandesa cumentzat a s'arruinare cun s'arribu de pòpulos colonizadores: incursiones de sos vichingos in su sèculu X, invasiones Normannas dae s'Inghilterra dae su sèculu XII e, de su sèculu XIII, su domìniu ei sa colonizadura peri sa gente inglesa, aturada fintzas a su 1921, annu chi sa parti manna de s'ìsula at otentu sa liberatzione dae su domìniu istranzu. 

Gràtzias a s'indipendèntzia, s'ìsula de Irlanda s'est potzia integrare cun sa Comunidade Econòmica Europeana (1972) biende semper de prus unu acreschimentu econòmicu e culturale chi da fiant unu de sos istados cun sos medos prospettivas de s'Europa contemporànea. S'Irlanda at adelantadu in sos annos su turismu cun sa tarea de amostare sas bellesas naturales de s'ìsula de ismeraldu e de s'antiga cultura tzeltica.
## Àteros progetos

## Agganzos dae fora
* http://www.irlgov.ie
Latinos (USA)

**Latinos** est su faveddu chi ìnditat sos ispanoamericanos (est a nàrrer, sos chi bènint dae s'America Latina de limba ispagnòla e portughèsa) chi vìvent in sos Istados Unidos de America.

Sicundu a sas urtimas istìmas, sos latinos sunt unos 23 miliones; bi nde at de cada casta sotziale, ma sos ateros americanos los identificant a su sòlitu comente a sos ispanicos chi vìvent in sos cuartièris prus poveros de sas tzitades mannas, e chi favèddant pro su prus de sas bòrtas sa limba issoro. Sunt unu grupu etnicu de su totu, chi est oje creschènde semper de prus: in Miami, in Florida, su 45% de sa populassione sunt ispanicos, contra su 35% de àrbos e su 20% de nighèddos. Fìntzas in Los Angeles sos latinos sunt a puntu de bènner a majorìa etnica.

In sos ghettos metropolitanos, bi at meda abbolòtu tra ghèngas de latinos e afroamericanos. In Miami, in su 1988, sa bochidùra de unu pitzòccu nigheddu dae parte de unu pulitzòtu che at pesàu unu abbolòtu de sos afroamericanos contra a sos arbos e latinos. In su 1992 sos latinos, a pùstis chi bi at colàu s'uraganu Andrew, sunt istàos protagonistas de un'arrempèllu etnicu a chìrrios de Los Angeles.
Gruppo Abele

Su **Gruppo Abele** est una ONLUS fundada in Torinu in su 1965 dae don Luigi Ciotti. Su *Gruppo* trabagliat pro “dare oghe a chie non d'ada”. Cunsistit in 40 attividades basadas subra s'impignu zivile, pro sa difesa de sos deretos de i sas persones e de sa justissia sotziale; e lu faghen pratighende s'accoglientzìa in sos cunfrontos de chie at bisonzu, cun sa cultura, e cun sa cooperatzione internatzionale.
ONLUS

**ONLUS** est s'acronimu de sas peraulas in italianu: Organizzazione non lucrativa di utilità sociale; e indicat una categoria tributaria a sa cale appartenin' tzertos entes de carattere privadu, in cui sos istatudos sian ripondentes a sas calidades elencadas in s'articulu n. 10 de su decreto legislativu n. 460 de su 2050. Essende in tale categoria si at dirittu a godire de agevolatziones fiscales.
Afroamericanos

**Afroamericànu** est sa bortàda a sa lìtera de *Afro-American*, nomìnzu cumpòstu dae africanu e americanu.

In sos Istados Unidos, "afroamericanu" est unu de limba inglesa chi vìvet in sos USA e chi tènet, su prus de sas bòrtas, erèntzia de sos iscràvos chi benìant dae su continente africanu, fràncu sos africanos de orizine nordafricana (a esèmpiu egitzianos e tunisinos) e sos americanos de nassionalidade no istadounidense (a esèmpiu brasilianos o cubanos). In su 2010 su 12,6% de sa populassione, in supra de 38.9 miliones de tzittadinos, si cunsìderat comènte afroamericanu.

Pro sa matèssi resòne sos istadounidenses chi sunt nighèddos ma bènint dae s'America Latina o dae s'Africa de su Susu, e sos àrbos e indianos de s'Africa (a esèmpiu de su Sudafrica o Madagascar) non si nàrant afroamericanos.
Latinos

Sos **latìnos** fin unu populu indoeuropeu chi istàbat, a cumintzàre dae su secundu mill'annos a.C., pèri sa costèra de Ponente de sa penisula italica, in sa regione chi at picàu dae issos su lùmen de "Latium". A libellu politicu fin malunìos, ma sos latinos cumpartìan limba (su latinu) e curtura. An dàu unu cuntributu mannu pro chi picàret forma su populu de Roma (Quiritas), tzittade chi in su cursu de su primu mill'annos a.C. dìat ispàrgher limba e curtura latina a sa prus parte de su Mare de Mesu e de s'Europa. Pro custa resone su faveddu "latinu" est a s'ispìssu tèntu che sinonimu de "romanu anticu".
Quiritas

**Quirites** (in singulare ***quiris***) fit su lùmen chi si dàban sos anticos romanos pro si identificare. Chin s'accordu chi at postu accabbu a sa gherra tra sabinos e romanos, iscoppiàda pro sa fura de sas sabinas, fit nàschia una diarchìa in su gubernu de Roma tra Ròmulu e Titu Tatziu.

Titu Liviu e Plutarcu in sas operas issoro (rispettivamente *Ab Urbe Condita* e Vida de Ròmulu) iscòpian custu lùmen.
Capu Catza

**Capu Càtza** (in s'aligaresu ***Cap de la Caça***) est unu promontòriu de carchìna chi b'at in s'òru nord-otzidentale de sa Sardigna e si incàrat a sa cala de s'Alighèra; cun s'àteru promontòriu de sa tzitàde, chi de custu puru sa roca est de carchìna, Punta Lìzu (*Punta Giglio* in italianu), Capu Catza insèrrat su golfu mannu de Portu Conte.

In cùe bi est fìntzas s'istatziòne metereolòzica; gràtzias a in ue est, bi at unu faru chi, pro s'artèsa manna sua (186 metros), est unu chi, pèri totu s'Italia, dae atèsu si bìdet de prus.
Barilla

**Barilla** est un'impresa murtinassionale italiana de su setore alimentàriu, lìdera mundiale in su mercadu de sos macarrones sicos, de sos sutzos prontos in Europa, de sos produtos de forru in Itàlia e de su pane àrridu in sos paìsos iscandìnavos.

## Zeneralidades e datos de su Grupu Barilla

Sa famìlia Barilla ghiat s'impresa dae addae de 139 annos. Moende cun su santugaìne de 2012, s'amministradore delegadu est Claudio Colzani.

Sa produidura de Barilla si basat in 30 tzentros produtivos, intre macarronerias, forrerias e molinos. Sos molinos de propiedade, cuntrollados deretamente dae Barilla, aprovisionant a inghìriu de su 70% de sa matèria prima netzessària a sa produidura; s'impresa possedit e zestionat deretamente otu macarronerias: Pedrignano (Parma), Foza, Caserta, Tebe (Grètzia), Bolu (Turchia), Ames (Iowa-IAA), Avon (Noa Iorcu-IAA) e San Luis Potosí (Mèssigu), in sos cales si produint unas 900.000 tonnelladas de macarrones s'annu, diferentziados in 160 formatos de macarrones de sìmula e addae de 30 de macarrones a s'ou sicos e prenados.

In su 2008, Barilla at tzèdidu sos marcos Tre Marie e Sanson a s'impresa produidora de astrados Sammontana, cando ch'in su 2012 at tzèdidu sa Number 1 Logistics a su Grupu FISI.
Entziclopedia Britannica

Sa **Entziclopedìa Britannica** (in latìnu ***Encyclopædia Britannica***) est istàda prubicàda a cumintzàre dae su 1768-1771 chin su lùmen de *Encyclopædia Britannica, or, A dictionary of arts and sciences, compiled upon a new plan*. Sa prima editzione cumintzèit a bènner imprentàda in Edimburgu, Iscotzia. Sa Britannica fit una de sas prus mannas entziclopedìas generalistas in limba inglesa e la sìchin a mandare a in àntis oje in dìe.

Dae su tardu Settichèntos fìntzas a sos primos annos de su Novichèntos, sas boches de sa Britannica in supra de unu argumentu determinàu fin tèntas che autoridade, e a bìas bi aìat in intro teorias e chìrcas novas pro su prùbicu de istudiòsos. Sa Britannica fit tando meda fentomàda in sa curtura anglofona. S'entziclopedia at mudàu funtzione e gradu a su cumìntzu de su seculu de XX, e custu si bìet in sas editziones de sa Britannica dae sa de ùndichi in sùsu. Non fàchen prus a autoridade: in sa modernidade, sos papèris accademicos, libros ispetzialitzàos e fontes digitales an picàu su postu chi fit de s'entziclopedia.

A commo, sa Britannica est intràda pèri in sas versiones CD-ROM, DVD-ROM e in su World Wide Web; bi l'at fatta a vìvere a sa cumpetissiòne de unu numeru, semper prus mannu, de fontes informativas. In su 2012 Jorge Cauz, òmine a capu de *Encyclopaedia Britannica Inc.*, at decraràu chi s'editzione de su 2010 fit s'urtima a bènner imprentàda, ca dae s'imprènta benìat s'unu pro chèntu ebbìa de tottus sas bèndias de sa cumpanzìa.

Sas boches de sa Britannica sìchin a èsser tèntas in cussìderu mannu, e sa zente sìchit a bi fàcher riferimentu.
Yvan Colonna

**Yvan Colonna** (7 de Aprìle de su 1960 Ajacciu (Còssiga) – Marsìllia su 21 de martzu 2022), est istadu un'indipendentista còssu militante, postu a cundànna ca dìat pòder àer mortu a su prefettu frantzesu Claude Érignac in su 6 de febràrju de su 1998 in Ajacciu.

## Bìda
Bènniu a luche in Ajacciu, chin sa famìlia sua si mòghet a Nitza, in ube Jean-Hugues Colonna - babbu suo, chi fit deputàu de su Partidu Sotzialista Frantzesu - tando issinzàbat educassione fisica. Pùstis chi si at picàu su dipròma, a prìmu Yvan Colonna sìchit a istudiàre pro fàcher su matèssi traballu de babbu suo, fràncu poi lassàre tottus sos istùdios e torràre in Còssiga in su 1981.

Sich'ìstat in Cargesi, in ube pèsat e pàschet cràpas; cumìntzat puru a militare in sos movimentos nassionalistas corsicanos chi sun a cùrtzu de su FLNC. In custu periodu b'at su suspettu chi pòdat àer picàu parte a parìtzos attentatos, ma custu non lu at mai provàu nèmmos. In su 1990, a s'epoca de s'incuadramèntu de sos militantes de su FLNC in Canal Historique, Canal Habituel e Resistenza, pàret chi àpat fattu unu passu addaesècus pro su chi pertòccat su movimentu nassionalista.

## Zendarmerìa de Pietrusedda
Yvan Colonna dèpet respònder de assòtziu a delìncuere a iscòpu terrorìsticu pro s'attàccu de su 1991 a sa zendarmerìa de Pitrusedda, in Còssiga de zòsso, in ube aìat picàu dae cùghe s'arma pro uchìder a su prefettu frantzesu Claude Érignac.

## Riferimentos
Fronte de Liberassione Natzionale Corsicanu

Su **Fronte de Liberassione Nassionale Corsicànu**, o incurtziàu chin sa sigla **FLNC** (*Fronte di Liberazione Naziunale Corsu* in corsicanu de sùsu o *Fronti di Libarazioni Naziunali Corsu* in corsicànu de zòsso), est unu assòtziu militante de nassionalistas chi ghèrrat pro s'indipendèntzia de s'ìsula de Còssiga dae sa Frantza.

## Istòria
Su FLNC fit nàschiu dae s'aunimèntu de sos grùstios *Ghjustizia Paolina* e *Fronte Paesanu Corsu di Liberazione*.

In passàu bi aìat abbolòttu e fìntzas bocchidùras tra su FLNC e atteros nassionalistas corsicànos, chi an costàu sa bìda a parìtzos gherradores e militantes. Como de custas cosas non bi nd'at prus, ca sas fatziones si an appachiàu ponèndesi de accordu e, commo, ghèrran in pare pro s'obiettivu ebbìa chi bi pùnnan, s'indipendentzia.

Su FLNC est a cùrtzu de su partìdu politicu *A Cuncolta Independentista* chi còllit cunsènsu tra sa populassione, tantu chi in su cunsìzu de s'isula tènet rappresentàntzia.

Ind una cunfèrentzia tènta s'ùndichi de jannàrju de su 1996 in sa bidda de Tralonca, bi fin 600 a militare in s'assòtziu.

Su gubernu frantzèsu, tèntu contu de s'obiettivu suo e de sos mèdios chi imprèan, cussìderat su FLNC unu assòtziu terrorista.

In su 2014 an decraràu de lassare sas armas; nachi su fronte si at iscontzàu pro poder lòmper a s'indipendentzia de s'isula de attera manera, in pache.

Addaboi de sa morte de Yvan Colonna e sas manifestadas e istorbos de sa populatzione còssa, su Fronte at comunicau sa arrepresa de sas atividades armadas contra s'istadu frantzesu, faende atziones de atacus esplosivos in su 8 e 9 de su mese 'e ladamine de su 2023.
Fondo Ambiente Italiano

Su **Fondo Ambiente Italiano** (connuttu finas cun sa sigla *FAI*) est una ONLUS italiana fundada  in su 1975 e at sede in Milano, e at su fine de tutelare, mantennere in funzione e contivitzare partes de su patrimoniu artistigu e naturale italianu  chi at rezidu in donazione, eredidade o comodadu. S'associatzione curat finas s'educatzione e sa sensibilitzazione de sa collettividade a sa connoschentzia, su rispettu e contivitzu de i cussos benes finas cun interventos in sos varios territorios pro difende' su paesaggiu e sos bene culturales. 
## Istoria
Sa idea de sa fundatzione de una ispecie de National Trust italianu proveniat dae sa cultura liberale in sa persone de Elena Croce. Su fundu fit naschidu dae ideas condivisas dae Renato Bazzoni, Giulia Maria Mozzoni Crespi, Franco Russoli e Alberto Predieri.
National Trust

Su **National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty** (nodidu finas comente *National Trust*) est una fundatzione de su Rennu Unidu fundada  in su 1895 e at sede in Swindon (Inghilterra), e at su fine de tutelare, mantennere in funzione e contivitzare partes de su patrimoniu artistigu e naturale de s'Inghilterra, su Galles e i s'Irlanda (de su Nord).
1895

S'annu **1895** (MDCCCLXXXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
Swindon

**Swindon** est une tzitade inglesa in su Wiltshire, collocada fra Londra e Bristol, ada unos 155.000 abitantes. 
Est sa sede de su National Trust
Venetismu

Su **venetìsmu** est unu favèddu chi si imprèat pro inditàre unu movimèntu regionalista chi chèret prus autonomia pro su Venetu dae Roma, si non s'indipendentzia, e bòlet torràre a promògher sa Repùbrica de Venetzia chin sas tradissiones, curturas e limbas suas. A pàrrer de Paolo Possamai, su venetismu est "sa tensione de su Venetu e de sos venetos pro su reconnoschimèntu de s'identitade e autonomia issòro". Su venetismu est unu movimentu mannu chi, chène dùda, cumprèndet sos partidos venetistas, ma pèri attera zente chi bènit dae tottus sos partidos politicos.

Calicùnu venetista cunsìderat su Venetu comènte una nassione a bànda dae s'Italia e, a s'ispìssu, pònet in dùda sa lezittimidàde de su referendum chin su cale, in su 1866, su Venetu si at postu a pare chin s'Italia. Sos venetistas, dùncas, tòrran a propònner unu referendum novu oje in dìe ind una campagna politica pro punnàre a s'indipendentzia de Venètzia, unu paìsu chi lu fàchen tottus sos trèttos de sa Repubrica Venetziana istòrica, chi cumprèndet Venetu, Friuli-Venetzia Giulia e fìntzas carchi zàssu lombardu (Brescia, Bergamu, Crema e una parte de sa Provìntzia de Trentu).

De calesisìat manèra, pèri sa costitussione de sa regione veneta reconnòschet a sa zente veneta su status de "populu".

A commo s'assòtziu venetista chi tènet prus impòrtu est *Raixe Venete*, chi cada annu apparìtzat sa "*Festa dei Veneti en Cittadella*", in ube venetistas de cada zenìa e pessamèntu politicu si atòbian, e sa pazina web chi est bortàda in parìtzas limbas.
Frank Serpico

**Francesco Vincent Serpico** (nàschidu in Noa Iorcu su 14 de abrile de 1936) est un'azente antigu de su Departamentu de Polima de sa tzitade de Noa Iorcu de orìzine italiana (babos suos fiant emigrados a sos IUA dae Marigliano, una bidda a curtzu de Nàpule), famadu pro aer iscobertu su livellu artu de currompidura chi esistiat in sas filas de sa polima de sa metròpolis in s'oru de s'Hudson intre sos annos sessanta e setanta de su sègulu coladu, un'atu de balentia chi nch'aiat zutu a John V. Lindsay su sìndigu a numenare pro sa prima bia una cummissione, sa Knapp, pro realizare imbestigaduras in intro de sa polima noaiorchesa. Su prus de sa numenada sua Serpico l'aiat lograda a pustis de sa rodadura de sa pellìcula Serpico in su 1973, protagonizada dae Al Pacino, chi fiat istadu propònnidu pro unu prèmiu Oscar.
Natzionalismu sudtirolesu

Su **natzionalismu sudtirolesu** est una currente politica e sotziale chi pùnnat a s'indipendèntzia dae s'Italia pro torràre a intràre in Àustria, chi li est a làcana. A commo, b'at fìntzas grùstios chi sun a favore de un'istadu liberu de su Tirolu de Zòsso reconnòttu comente natzione.

Su movimentu sudtirolesu de indipendentzia (in tedescu *Südtirol Unabhängigkeitsbewegungis*) tènet sa resones suas ind un'identitade chi dae seculos est sèmper istàda prus a cùrtzu a cussa tedesca e germanofona chi nono a cussa italiana, mancàri chi s'Italia s'apat conchistàu sa regione a s'accàbbu de sa prima gherra mundiale. Pro custu b'at àpiu tensiones chi sun iscopiàdas dae cando su fascismu in sos annos de binti aìat cumintzàu chin su prozettu suo de italianitzassione (*Italianisierung*), fachèndeche accudìre in su trettu italianos a bella posta pro nche bocàre sa populassione de limba tedesca. A s'accabbu de sa secunda gherra mundiale s'Italia aìat reconnottu che regione autonoma su Tirolu de Zosso in su 1948, ma non fit galu bastànte: in sos annos '50 cumintzèit a si formare unu comitàu de liberassione militante sudtirolesa, su BAS (*Befreiungsausschuss Südtirol*), chi nch'at fattu rùgher a sonu de bombas sas infrastrutturas e munumentos pesàos a s'epoca fascista; una tzentrale elettrica rughéit a terra in su notte chi si connoschet comente "Notte de Focos" (*Feuernacht*). B'at nàschiu fìntzas numeru mannu de partidos natzionalistas de cada zenìa, mancàri chi su chi tenet prus cunsensu siat s'autonomista SVP (*Südtiroler Volkspartei*).

Nàchi a pàrrer de istìmas austriacas s'indipendentzia la dìat bòler su 54% de sos sudtirolesos chi favèddan tedescu e ladìnu, ma fìntzas unu numeru mannu de italianos chi vìven in cùghe li dìan dare apòzu, pro unu totale de su 46% a favore de sich'essìre dae s'Italia.