Sambenados sardos

Sos **sambenados sardos** sunt su grupu de sos sambenados chi s'agatant in Sardigna. 

## Documentatzione
Intre sas fontes prus de importu pro s'istùdiu de s'onomàstica sarda antiga sunt de tzitare sos condaghes, registros amministrativos eclesiàsticos de su perìodu giudicale chi benint dae su XI-su de XIII sèculos e s**Ultima Pax Sardiniae'', tratadu de paghe de su 1388 intre Giuanne I de Aragona e [[Elianora de Arbarèe]], documentos in ue s'agatat sa majoria de sos sambenados de oe, a s'ispissu iscritos cun una grafia unu pagu diferente (es. ''De Thori'', oe Dettori). Dae sa metade de su de XVI sèculos, gràtzias a s'istitutzione de sos ''Quinque Libros'', detzìdida in su [[Conciliu di Trento|Cuntzìliu de Trentu]], est possìbile torrare a costrùere s'istòria e s'evolutzione de sos sambenados generatzione pro generatzione.

== Variedade ==
Sos sambenados sardos de oe ant tentu orìgine in su [[Edade mèdia|s'edade mèdia bassa]]. Medas de sos sambenados petzi sardos derivant dae topònimos (es. Vitzi, de ''Vitzi'' o Onnis/Onni/''Fonne''su, dae Fonne), prus de totu dae antigos bidditzolos (es. ''Kerki'', bidditzolu de sa curadoria de sa Nurra, samb. de oe ''Cherchi'', o ''Sogus'', in sa [[Curadorias|curadoria]] de Gippi, dae ue benit ''Desogus'') oe pro sa majoria iscumpartos (est nòdidu s'abbandonu de chentinas de tzentros abitados sardos durante su de XIV sèculos, pro more de sa peste niedda e de sa gherra sardu-catalana), nùmenes de animales (es. Porcu "''porcu''", ''Piga'' "piga" (su pugione), ''Cadeddu'' "canigheddu" etz.), nomìngios (es. ''Pittau'' "Sebastiano") a bortas indicativos de unu tratu personale (es. Mannu "''mannu''") o de unu raportu de filiatzione (es. ''Corbeddu'', "fìgiu/-a de Corbu"), e, fintzas si de mancu, antropònimos (es. ''Catte'', ''Marche'' "Marcu" etc.) o nùmenes de traballos; bi nde sunt chi benint dae formas nàschidas dae su sostratu protosardu e, cada tantu, giai atestadas comente a formas onomàsticas in losas sardas de època romana.

Intre sos sambenados sardos chi benint dae foras sa pertzentuale prus manna (7% de su totale) est costituida dae cussos corsicanos o chi indicant una possìbile orìgine còrsa (es. Còssu, chi in tempos antigos beniat iscritu ''Corsu'' o ''Còssiga'' = Còrsica); custos sunt difùndidos printzipalmente, ma non petzi in ie, in sas àreas [[Limba corsicana|corsòfonas]] de sa [[Caddura|Gaddura]], de s'[[Anglona]] e de su [[Tataresu (subregione)|Tataresu.]] B'at àpidu unu flussu migratòriu mannu dae s'àtera isponda de sas [[Buccas de Bonifatziu|Bucas de Bonifàtziu]], difatis, giai dae s'edade mèdia, e est acabadu petzi in sos primos deghènnios de su de XIX sèculos.

Sunt relativamente comunes fintzas sos sambenados originàrios de sa [[penìsula italiana]] o chi indicant una possìbile orìgine italiana (es. Massa dae ''Massa'', Pisanu/o dae Pisa), carchi unu de sos cales est documentadu partinde dae su perìodu giudicale; in piessignu, pro cussu perìodu, sambenados lìgures e toscanos pro more de sos raportos polìticos e cumertziales intre sa Sardigna e sas duas [[Repùblicas marineras|repùblicas marinaras]] de [[Gènova]] e Pisa; intre sos prus illustras e influentes pro s'istòria de sa Sardigna faghent a tzitare sos ''Lacon-Massa'' (''Obertenghi''), sos ''Doria'', sos ''Viscontes'' etc. Si rilevat annotamala sa presèntzia de sambenados ibèricos od originàrios de sa [[Penìsula Ibèrica|penìsula ibèrica]] e bènnidas in su dillindadu de sa [[Catalugna]] (es. ''Aymerich'', ''Canelles'', ''Sanjust'' etc.), lòmpidos in s'ìsula durante su plurisecolare perìodu aragonesu-ispagnolu, pro cantu non manchent casos de sambenados de orìgine ibèrica financo illustras giai atestados in sos condaghes giudicales, a esèmpiu tale ''Iohanne Cadalanu'' ("Giovanni Catalano") o ''de Maiorica'' (de Maiorca), o fintzas sa matessi famìlia giudicale arborense de sos ''De Serra Bas'' (in parte erede de sos Cervera, ''Viscontes de Bas'').

== Sambenados sardos giai atestados in època romana ==
In losas romanas in Sardigna cada tantu aparint onomàsticos chi ant a torrare a cumparire in època medievale e/o moderna. Tzitemus a es.: ''Torbenius Kariti'' (CIL, X, 7876) chi s'agatat in su medievale ''Torbenio/Torbeni/Torbini/Turbini/Dorbeni''; ''Monioritinus'' (CIL, X, 7877), ligadu a su sambenadu ''Moni/Monni''; ''Baris/Barix'' e su medievale ''Barisone/Parisone''; ''Valeria Amoccada'' ligadu a su sambenadu ''Mocco'' de oe; ''Ietoccor Torceri filius'' a s**Ithoccor* medievale e a su *Stoccoro'' de oe.

## Fitiania

### Sambenados prus difùndidos
Sos binti sambenados prus difùndidos in Sardigna sunt custos:
*Sanna
*Piras
*Pinna
*Serra
*Melis
*Carta
*Manca
*Meloni
*Mura
*Lai

*Murgia
*Porcu
*Cossu
*Usai
*Loi
*Marras
*Floris
*Deiana
*Cocco
*Fadda

### Sambenados prus difùndidos pro provìntzia
Sos deghe sambenados prus difùndidos in sas provìntzias sardas betzas.

## Notas


## Bibliografia

*
*
*
*
*
*

## Artìculos ligados

* Nùmenes sardos
* Limba sarda
* Limba nuraghesa