open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dick Cheney

**Richard Bruce "Dick" Cheney** (Lincoln su 3 de Bennàlzu 1941) est un polìtigu americanu chi est istadu vice presidente de sos Istados Unidos dae su 2001 a su 2009.
Impèriu coloniale belga

S**'Impèriu coloniale belga** cunsistiat de tres colònias possedidas dae su Bèlgiu intre de su 1885 e de su 1962. A diferèntzia de sas printzipales potèntzias coloniales europeas, su 98% de s'impèriu belga fiat costituidu dae un'ùnica colònia manna, su Congo Belga, 76 bortas prus mannu de su Bèlgiu matessi.

S'impèriu fiat nàschidu che propiedade privada assegurada da[e sas àteras potèntzias coloniales a su re de su Bèlgiu Leopoldu II, prus chi pro initziativa de s'istadu belga, difatis Leopoldu fiat su soberanu siat de su Bèlgiu siat de s*'istadu Liberu* de su Congo, fintzas a cando s'istadu belga aiat assuntadu sa soberania dereta in su Congo petzi in su 1908, in reatzione a s'amministratzione pèssima de su soberanu; su costùmene, in Bèlgiu, cheriat chi a sos territòrios ultramarinos si li nararet "colònias" prusaprestu che '"impèriu".

Su "Lìberu Istadu de su Congo" no est mai istadu nen lìberu ne istadu, ma unu domìniu privadu chi su re aiat ghiadu chene cuntrollu perunu, nemmancu pro mèdiu de su guvernu belga. Totu sa terra non coltivada fiat istada decrarada propiedade de s'istadu (est a nàrrere de su re), chi teniat su monopòliu assolutu in sas risursas suas de balore immediatu (marfìliu e cauciù) e in sos minerales de su suta-terra, s'isfrutamentu de su cale fiat istadu cuntzèdidu a cumpangias vàrias, cun acòrdios de arrendu pro 99 annos. S'iscoberta de su protzessu de vulcanizatzione de sa gomma e s'impreu industriale suo aiant fatu de custa colònia unu de sos prus mannos serbatojos mundiales de custu produtu fundamentale pro s'industrializatzione de s'Otzidente.

S'impèriu coloniale belga fiat bènnidu a crèschere a sa fine de sa prima gherra mundiale, cun s'assegnatzione a s'istadu de su mandadu in sas ex-colònias tedescas de su Ruanda-Urundi (oe in die Ruanda e Burundi). Su Bèlgiu annotamala giai de sos cumintzos de su de 20 sèculos aiat fintzas otentu una cuntzessione minore in terra tzinesa, in Tientsin. In su momentu de sa màssima istèrrida fiat arribbau a subrafache de prus de duos milliones batorchentosmìgia chilòmetros cuadrados. SoS territòrios coloniales belgas ant otentu s'indipendèntzia intre de su 1960 e de su 1962.
Soldi (Mahmood)

***Soldi*** est unu sìngulu de su cantautore italianu Mahmood, publicadu su 6 de freàrgiu de su 2019 comente a ùnicu estratu de s'imprentada noa de su primu EP suo *Gioventù bruciata*.
Su branu at bintu su Fèstival de Sanremo de su 2019, balangende tando su deretu de rapresentare s'Itàlia a s'Eurovision Song Contest 2019 in Tel Aviv, in Israele.

## Descritzione
Su branu est istadu iscritu dae s'intèrprete matessi in collaboratzione cun Dario Faini e Charlie Charles. In su testu est presente una fràsia in àrabu, chi s'artista at decraradu èssere unu de sos pagos ammentos de sa pitzinnia sua in cussa limba. Sa cantzone faghet parte de unu "contu" de su tema de s'abbandonu familiare incumentzadu cun su branu antepostu *Gioventude brusiada*.

## Rastas

# *Soldi* (A. Mahmoud, D. Faini e P. A. Monachetti) – 3:15

## Vìdeu musicale
Su videoclip, dirìgidu dae Attilio Cusani, est istadu publicadu su 5 de freàrgiu de su 2019 in su canale Vevo-YouTube de su cantante.

Su chi est tatuende Mahmood in su vìdeu est su tatuatodore italianu Gian Maurizio Fercioni, nòdidu meda pro àere abertu su primu istùdiu de tatuadura in Itàlia in su 1970.

## Sutzessu cumertziale
*Soldi* at debutadu in s'81u postu de sa classìfica italiana ufitziale Top Singoli in sa 6ª chida de su 2019, cun duas dies de bèndidas. Su 10 de freàrgiu, a pustis de sa vitòria sua a Sanremo, su branu est arribadu a su cùcuru de sa classìfica iTunes italiana e at acumuladu prus de unu millione e mesu de riprodutziones in Spotify in s'arcu de 24 oras, diveninde su 40° branu prus iscurtadu de sa die in su servìtziu de streaming a livellu globale, decretende su rècord pro un'artista italianu.In prus, in sa matessi prataforma, sa cantzone est su branu italianu prus riprodùidu de semper in su perìodu de una chida de rilevamentu, dae chenàbura 8 freàrgiu a giòbia 14 freàrgiu, cun unu totale de prus de 9 milliones de riprodutziones. Sa chida imbeniente su branu est arribadu in pitzu a sa classìficaa FIMI, e at pigadu su discu de oro. A pustis de un'àtera chida at pigadu fintzas cussu de plàtinu.

## Classìficas

## Notas


## Ligàmenes esternos

*  <span style="font-style:italic;">Soldi</span>, in YouTube.
Istados crutzados

Sos **istados crutzados** fiant territòrios e/o istados organizados segundu s'ischema feudale, istituidos dae sos europeos otzidentales (catòlicos) chi fiat arribbados in su Mediterràneu orientale (ortodossu/musulmanu) durante sas Crutzadas in sos de 12 e de 23 sèculos.

## Mediterràneu
### Su Levante
Sos primos batos Istados Crutzados fiant criados un su Levante de sighida de sa Prima Crutzada:

Su primu istadu crutzadu, sa Contea de Edessa, fiat fundada in su 1098 e fiat durada fintzas a su 1149.

Su Printzipadu de Antiòchia, fundadu in su 1098, fiat duradu fintzas a su 1268.

Su Regnu de Gerusalemme, fundadu in su 1099, fiat duradu fintzas a su 1291, cando sa tzitade de Acri fiat ruta. S'agataiant fintzas medas istados vassallos de ru Regnu de Gerusalemme, intre chi:

Su Printizpadu de Galilea

Sa Contea de Giaffa e Ascalona

Sa Sennoria de Transgiordània

Sa Sennoria de Sidone

Sa Contea de Trìpoli, fundada in su 1104, cun Trìpoli conchistada in su 1109, fiat durada fintzas a su 1289.

### Tzipru
S'ìsula de Tzipru fiat bèndida dae Ricardu I a Guidu de Lusignanu in su 1192. S'ìsula fiat abarada suta poderiu de sa dinastia de sos Lusignanos fintzas a su 1489 cando s'ùrtima reina lusignana aiat dèpidu bèndere s'ìsula a sa Repùblica de Venètzia.

### In sos Balcanos
A pustis de sa de bator crutzadas, is teritòrios de s'impèriu bizantinu fiant istados partidos in istados diferentes, a comintzare de sa gasi narada "Francocratzia" (in gregu: Φραγκοκρατία).

## Grètzia
Durante sa de bator crutzadas, s'impèriu bizantinu fiat conchistadu e partzidu in bator istados:

S'impèriu latinu in Costantinòpoli chi aiat custrintu s'imperadore gregu de Bisàntziu a si mudare in Nitzea

Su Regnu de Tessalònica

Su Ducadu de Atene

Su Printzipadu de Acaja

A fatu de sa de bator crutzadas, Venètzia aiat criadu in su mare Egeu su Ducadu de s'artzipèlagu (connotu fintzas comente *Ducadu de Naxos*). Tessalònica e s'Impèriu latinu fiant torrados a conchistare dae sos bizantinos in su 1261. Sos de s'areu de sos crutzados aiat sighidu a guvernare in Atene, in su Peloponnesu e in Morea fintzas a su de 15 sèculos, cando s'àrea fiat conchistada dae s'impèriu Otomanu.

S'òrdine militare de sos Cadderis Ospitaleris de Santu Giuanne de Gerusalemme si fiat acussorgiadu in Rodi (e in àteras isuleddas in sos intòrrios de s'Egeu) in su 1310, in ue aiat aguantadu fintzas a su 1522 gratzias a s'acudimentu de afòrtios, època a pustis de chi fiant istados bogados dae sos Otomanos eaiant agatadu aprigu in Malta.
Istadu federadu de Istados Unidos Messicanos

Is **istados federados de Istados Unidos Messicanos** sunt is entidades amministrativas cun chi is Istados Unidos Messicanos sunt partzidos.

Custos benint a èssere chimbanta unidades sub-natzionales federales (46 istados federados, 4 chi prefèrint su nùmene de *commonwealth*) chi, impare a sa Tzidade de su Messicu, cumponent sa federatzione.

Is sìngulos guvernos istatales e su guvernu federale cundivident sa soberania, sende chi unu tzitadinu de is Istados Unidos est in su matessi tempus tzitadinu de s'istadu de residèntzia e de s'entidade federale.

Pro s'otenimentu de tzitadinàntzia a livellu locale non tocat de su restu a sighire ìteres burocràticos chìrdinos, non sunt rechèridas autorizatziones in casu de tramudadura e is mòvidas de pessones dae un'istadu a s'àteru sunt lìberas (francu chi pro is cundennados e is chi sunt in libertade cunditzionada).

S'iscerant 31 istados contiguosos, cun in prus sa Tzidade de su Messicu, chi s'agatant in su sub-cuntinente nordamericanu.
Mèssicu (istadu)

Su **Mèssicu** est unu de is 31 istados federados chi faghent parte de is Istados Unidos Messicanos, in paris cun sa Tzidade de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 16'187'608  bividores in 125 comunos, sa tzidade Toluca de Lerdo est su cabu de logu e sa tzidade prus manna est Ecatepec . 

S' istadu de Mèssicu tenet una mannària de 22'499'95 km².
Golfu de su Méssicu

Su **golfu de su Méssicu**,  connotu comente su mare mediterraneu de s' América de su Nord, est un'intrada naturale posta a uestu de S**'[[Otzèanu Atlànticu|Otzéanu Atlánticu]]**, cara a su Méssicu.

Est serradu totu a giru dae sa regione nortiamericana ( IUA, IUM e Cuba). Est mannu 1'550'000 km².
Hidalgo (istadu)

S**'Hidalgo** est unu de is 31 istados federados de is Istados Unidos Messicanos, prus sa Tzidade de su Messicu. Tenet una populatzione totale de 2 858 359 bividores in 84 comunos, e sa tzidade Pachuca de Soto est su cabu de logu e sa tzidade prus manna. Idalgu tenet una mannària de 20 813 km².
Creta

**Creta** ( in gregu **Κρήτη**, trasliteradu in *Kríti*) est un'ìsula de sa Grètzia, sa majore e prus populosa de s'istadu e sa de chimbe pro istèrrida (8.261 km²) intra is de su Mediterràneu a pustis de Sitzìlia, Sardigna, Tzipru e Còrsica. Paris a sas isuleddas probianas costituit sa periferia de Creta (in gregu **Περιφέρεια Κρήτης**, *Periféria Krítis*), una de sas provìntzias gregas, e sa diòtzesi detzentralizada de Creta (in gregu **Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης**, *Αpokentroméni Diíkisi Krítis*), una de sas prefeturas gregas, duas autoridades distintas si puru coestensivas cun 623 065 bividores e cabulogu Iráklio.

Intre su de 3 e su segundu millènniu a.C. s'ìsula fiat su pernu de sa tziviltade minòica, una de sas prus antigas tziviltades addelantadas de Europa, chi teniat in Cnossos, Chidònia e Faistòs sos tzentros printzipales. In su cursu de sos sèculos est istada conchistada e populada dae mitzeneos, gregos, romanos, bizantinos, musulmanos andalusos, venetzianos e turcos otomanos fintzas a sa definitiva unificatzione cun s'istadu gregu in su 1913.

Creta est intre sos printzipales logos turìsticos de sa Grètzia pro more de sos numerosos sitos archeològicos e naturalìsticos e pro su patrimòniu culturale de chi disponet, espressadu pro mèdiu de dislindadas caraterìsticas linguìsticas, literàrias, musicales e gastronòmicas.

S'ìsula tenet rèdditu peròmine meda superiore a sa mèdia greca, mentras ca su disimpreu est de unu 4%, su de ses unu de sa mèdia greca in generale.

## Àteros progetos
Repùblica de Venètzia

Sa R**epùblica de Venètzia** (in italianu: **Repubblica di Venezia**; in vènetu: **Repùblica de Venèsia**) o *Repùblica Veneta* (in italianu: *Repubblica Veneta*; in vènetu: *Repùblica Vèneta*), traditzionalmente connota che **La Serenissima** (in vènetu: Serenìsima Repùblica Vèneta)
fiat unu istadu soberanu e rèpùblica marinera de su norte-estu de s'Itàlia, chi s'est agatada durante prus de unos mill'annos intre su de 7 e su de 18 sèculos, dae su 697 a su 1797. Teniat capitale in Venètzia e fiat una potèntzia econòmica e cummertziale europea durante s'Edade Mèdia e su Rinaschimentu.

Sa tzitade-istadu de Venètzia fiat fundada che portu seguru pro sas gentes fuende·si·nche dae sas persighidas in su continente europeu a pustis de sa ruta de s'impèriu romanu. A primìtziu si fiat ispètzializada in su cummèrtziu de su sale. In sos sèculos a sighire sa tzitade aiat istabilidu una talassocratzia. Dominaiat sos cummèrtzios de su Mediterràneu, mescamente intre Europa e Àfrica de su Norte, comente fintzas s'Àsia. Sa marina venetziana fiat impitada durante sas crosadas, prus che totu in sa de bator crosadas. Venètzia aiat conchistadu territòrios in s'Adriàticu e bantaiat una classe mercantile meda influente in Europa. 

Sa repùblica fiat guvernada dae unu Doge, chi fiat elègidu dae membros de su Cussìgiu Majore (in italianu: *Maggior Consiglio*; in vènetu: *Mazor Consegio*), su parlamentu de s'istadu. Sa classe dominadora fiat una oligarchia de mercantes e aristocràticos. Sos tzitadinos susteniant generalmente su sistema de guvernu. S'istadu teniat leges severas e impitaiat tratamentos disapiadados in sas presones suas.

S'aberimentu de bias de cummèrtziu a manu de sas Amèricas e de sas Ìndias orientales pro mèdiu de s'otzèanu Atlànticu aiat signadu su commentzu de su declinu de sa repùblica. S'istadu aiat suportadu derrotas dae sa marina de s'impèriu Otomanu. In su 1797 sa repùblica fiat sachigiada in antis dae sas tropas austriacas e a fatu de sas frantzesas retirende·si·nche, a segus de una invasione de Napoleone Bonaparte e duncas fiat ispartzida in sa Provìntzia Vèneta austrìaca, in sa Repùblica Tzisalpina, chi fiat istadu cliente de sa Frantza, e in su Commisariadu de sas Ìsulas Jònias. Venètzia fiat fata parte de su Rennu de Itàlia in su 1866 a pustis de sa tertza gherra de indipendèntzia.
Gherra de Algeria

Sa **gherra de Algeria**, o mègius **gherra francu-algerina** o **gherra de indipendèntzia algerina** (in Algeria fintzas **Rivolutzione**), est sa cunflitu chi at bidu oponende·si intre su 1º de santandria de 1954 e su 19 de martzu de 1962 s'esèrtzitu frantzesu e sos indipendentistas algerinos ghiados dae su Fronte de Liberatzione Natzionale (FLN, *Front de Libération Nationale*), chi aiat in presse impostu s'egemonia sua subra sas àteras formatziones polìticas. S'iscontru s'est ispoddiadu printzipalmente in Algeria ma, partende dae su 1958, su FLN at detzìdidu de abèrrere unu segundu fronte in Frantza, iscadenende una sèrie de atentados.

In su cursu de su cunflitu, sa minoria europea de Algeria – sos *[[pieds noirs]]*, installados in sas tres tzitades majores de Oranu, Algeri e Costantina – fiat resissida a impònnere sa torrada de de Gaulle a su pòdere, minetzende unu corpu de istadu (maju 1958). Su sutzessu de unu movimentu de tretos ladinamente eversivos aiat determinadu sa derrota de sa de 4 Repùblicas giai inistàbile e s'aventu de sa de V Repùblicas, caraterizada dae Costitutzione noa chi cunferiat poderes meda mannos a su Presidente.

Sa gherra – chi at rapresentadu un'«episòdiu crae de sa decolonizatzione» – est istada particularmente sambenosa, cun unu nùmeru de vìtimas meda artu, mescamente intre sos tziviles algerinos. Intre 300 000 e 1 000 000 de algerinos fiant ochidos in custa gherra, e fintzas a 3 000 000 imbiados a sos campos de agrupamentos, in una populatzione de unas 10 000 000 de persones.

S'esèrtzitu frantzesu, memoriosu de sa derrotada padimada pagu tempus in antis in Indotzina (maju 1954), aiat postu a puntu un'istrategia noa: sa “gherra contra-soversiva”, caraterizada dae tècnicas disconnotas de contra-gherrilla chi faghiant de su controllu de sa populatzione sa posta de su cunflitu.

A pustis de sete annos e mesu de iscontros sena esclusione de corpos, dae unu cantone comente a dae s'àteru (generalizatzione de sa tortura, atentados, terrorismu, represas, napalm), sos algerinos aiant conchistadu s'indipendèntzia chi fiat proclamada su 5 de trìulas 1962.

## Notas
Tlaxcala de Xicohténcatl

**Tlaxcala de Xicohténcatl** est su cabu de logu e sa segunda tzitade prus manna de s'istadu federadu de Tlaxcala. Inoghe s'agatant is corpos prus importantes de s'Istadu. In dies de oe in Tlaxcala de Xicohténcatl b'istant pagu prus o mancu 501'655 bividores.
Paghe

Sa **paghe** (in campidanesu **paxi/paghi/pagi**; in nugoresu **pache**, in gadduresu **paci**, in tataresu **pazi**) est una cunditzione sotziale, relatzionale, polìtica (pro estensione fintzas personale overas intraindividuale, o eventualmente ligada a unos àteros cuntestos), caraterizada dae sa presèntzia de cumpartzida armonia e cuntemporànea ausèntzia de tensiones e cuntierras.

Su tèrmine derivat de su latinu *pax* (su cale issu matessi si faghet derivare de sa raighina indoeuropea pak-, pag- fissare, cuncordare, ligare, unire, saldare[2]; a sa cale sunt ligadas fintzas *pagare* e *apasiguare*) e est su contrapostu de bellum (gherra) in sensu polìticu e sotziològicu, overas de s'istadu de sos relatos intre indivìduos o grupos de indivìduos.

Tratende·si de unu de sos cuntzetos prus antigos e profundos in sensu antropològicu, su trèmene at assùntadu significados prus estensivos e generales, cumprendende verbos comente a "apaghiare", cun sos relativos riflessivos: "s'apaghiare".

Pro ulteriore estensione semàntica, su cuntzetu de paghe comente a "non-turbamentu" est a pustis coladu dae sos campos sotziològicu e polìticu a cussu individuale in sentidu in ispicadamente psicològicu, assuntende su significadu de paghe de s'ànima o paghe interiore, overas un'istadu de sussegu o tranchillidade de s'ànimu umanu intèndida che a ausèntzia de turbamentos e trumbullamentu. Tale paghe interiore (o de s'ànimu) respondet bene a sos antigos cuntzetos de eutimìa (in Democrito), de aponìa (in Epicuro), de atarassia (in sos istòicos), de eireneusi in èticas reghentes.

Prus ispetzificadamente, sa paghe est cunsiderada (o diat dèpere èssere cunsiderada, segundu s'opinione currente) unu balore universalmente reconnotu chi siat in gradu de superare cale si siat barrera sotziale e/o religiosa e onni pregiudìtziu ideològicu, in manera de evitare situatziones de cuntierra intre duas o prus persones, duos o prus grupos, duas o prus natziones, duas o prus religiones.
Startup

Una **startup** est un'azienda aviada dae fundadores o imprendidores sìngulos a sa chirca de unu mollu de business chi si podet ripìtere e iscalare. Prus in piessignu, una startup est unu business de formatzione noa chi mirat a isvilupare unu mollu de business fatìbile pro satisfàghere unu bisòngiu o unu problema de su mercadu. Sos fundadores progetant sas startup pro isvilupare e validare in modu eficatze unu mollu de business iscalàbile. Pro custas resones, sos cuntzetos de startup e imprenditorialidade sunt pretzisos. Nointames, s'imprenditorialidade faghet riferimentu a totus sas impresas noas, incluende sas fainas autònomas e a sas impresas chi non chircant mai de divenire mannas o de si registrare, mentras su tèrmine startup si referit a impresas noas chi cherent crèschere ultres su fundadore solista, cherent tènnere dipendentes e tenent intentzione de crèschere. Sas startup afrontant un'intzertesa manna e tenent tassos de faddida artos, ma sa minoria chi divenit un'azienda de sutzessu tenet su potentziale pro divenire manna e influente. Carchi startup divenint un unicorru, chi est una sotziedade de startup privadas valutada pro prus de $ 1 milliardu.

## Notas
Fuerteventura

**Fuerteventura** est un'ìsula subtropicale de sas Canàrias (Ispagna), situada in s'otzèanu Atlànticu, a illargu de sa costa africana. Tenet subrafache de 1.659,74 km², sa populatzione de 110.299 bividores (2017). Sa capitale de s'ìsula est Puerto del Rosario (Puerto Crabas finas su 1956).

Faghet parte de sa provìntzia de Las Palmas e est partzida in ses munitzipalidades:

* Antigua
* Betancuria 
* La Oliva
* Pájara
* Puerto del Rosario
* Tuineje
67 cussòrgias individuales sunt isparghinadas intre custas munitzipalidades. Su Islote de Lobos chi dd'istat a curtzu faghet parte de sa munitzipalidade de La Oliva.
Bandera sarda

Sa **Bandera sarda**, chi si connoschet de nomine comente **sos bator moros** o **is cuatru morus**, est sa bandera de sa Sardigna e de sa rezone autonoma. Est su simbulu de s'isula.

## Orizine
Amantiosos medas e istudiosos de custa bandera ant chircau de facher a modu de nde bocare a campu s'orizine sua, chi si acatat intra sa Sardinna e s'Ispanna, intra istoria e paristoria, ma abbarrat unu misteriu pro como. Tzertu est chi sa bandera de sa Còssiga tenet orizine a comune chin sa sarda.

### Traditzione iberica

Sa traditzione ispannola cussiderat custa bandera comente una criatzione de su re Perdu I, in omaju a sa battalla de Alcoraz chi sos aragonesos aiant bintu. Sicundu a issos, sa binchida la ant ottenta pro more de un'azzudu miraculosu de santu Giorghi (sa bandera sua fit una ruche de colore ruju in isfundu biancu) chi diat a aer lassau a campu sa conca secada de sos res saratzenos ("moros", ca beniant dae su Nordafrica).

### Traditzione sardu-pisana
Sa traditzione sardu-pisana bolet chi sa bandera tenet che orizine su gonfalone chi su papa Beneitu VIII aiat cunsinnau a sos pisanos pro parare fronte a sa meneta de *Mujāhid al-Āmirī* (in italianu, connotu comente *Musetto*), chi aiat chircau de conchistare sa Sardinna de badas.

### Orizine templare
S'istudiosu Lenardu Melis pessat chi sa bandera tenzat atera radichina, sa templare (comente narat in sos liberos *Shardana i Principi di Dan* e *Shardana i Custodi del Tempo* ).

## Istoria de sa bandera
### Periodu ispannolu

Dae su seculu de battordichi in susu, s'emblema de su Rennu de Aragona at fatu parte de su Rennu de Sardinna, istadu criadu in su 1297 dae Bonifatziu VIII a manera de dare a sos aragonesos sa *licentia invadendi*, ovverosiat sa possibilidade de si picare s'isula: difatis, sos catalanu-aragonesos che ant a benner dominadores, meres de su gai nau *Regnum Sardiniae et Corsicae* (pro custa resone sa Cossiga puru, chi s'Aragona no la at a tennere, at custu tipu de bandera). In sos seculos chi ant a sichire, sa bandera de sos battor moros diat a tenner prus de una versione.

### Periodu piemontesu

Sa bandera presente in su periodu piemontesu est sa chi connoschimus dae sa secunda midade de sos '700 fintzas a su 1999, bidimus sos moros tenende una benda chi coperit sos ocros: fortzis si podet narrer chi siat metafora de custa dominatzione etotu.

### Periodu italianu

Una leze de su 1999 che at bocau sa benda dae sos ocros de sos moros: a como, est custa sa versione uffitziale de sa bandera.

## Boches curreladas
*Is cuatru morus (immagines)
*Bandera de Arbaree
Mèdia

## Geografia

; Istados Unidos de Amèrica

* **[[Mèdia (Illinois)|Mèdia]]** – bidditzolu de sa Contea de Henderson, Illinois
* **[[Media (Pennsylvania)|Mèdia]]** – borough de sa Contea de Delaware, Pennsylvania

## Linguìstica

* **[[Mèdia (fonètica)|Mèdia]]** – consonante occlusiva sonora in linguìstica istòrica indoeuropea

## Mùsica

* **[[Media (flamenco)|Mèdia]]** – palu
* ***[[Media (album)|Mèdia]]*** – album de sos The Faint de su 1998

## Istatìstica

* **[[Media (statistica)|Mèdia]]** – funtzione de sa matemàtica istatìstica
* **[[Mèdia (matemàtica)|Mèdia]]** – funtzione de sa teoria de sa probabilidade

## Istòria

* Mèdia – nùmene chi sos **Mèdios** atribuiant a sa Pèrsia
* **[[Media (satrapia)|Mèdia]]** – antiga provìntzia persiana achemenide

## Àteru

* **Mèdia** – suportu de memorizzazione pro datos
* **Mèdia** – mesos de tzita de massa
* **Iscola mèdia** – iscola segundària de su primu gradu

## Pàginas curreladas

* Medium (disambigua)

## Unos àteros progetos

*  Wikizionario contiene il lemma di dizionario «**[https://it.wiktionary.org/wiki/media media]**»
Msemen

Su **Msemen** (bèrberu: ⵎⵙⴻⵎⴻⵏ *Msemen*) est unu pane traditzionale de su Nordafriga, tipigu de su Marrocu, s'Algerìa e sa Tunisia. Custu màndigu si accumpanzat, a su solitu, cun mele o una tassighedda de tei a sa menta, o galu unu pagu de cafei. Su *msemen*, in prus, si podet agattare prenadu de petza.

## Raighina de su numene
Su nùmene orizinale benit dae su faeddu berberu *msemen*, chi bolet narrer "bene coghidu" o "bene impastadu". B'at una bariedade partigulare in ue si formant filos dae s'impastonzu e si nde faghet unu discu, chi si narat fintzas "*melwi*" in s'Afriga nordotzidentale.
Mèdia (fonètica)

In linguìstica istòrica si definiant **mèdias** sas oclusivas sonoras no aspiradas de su gregu, de su sànscritu e de su protoindoeuropeu. In s'ambiente germanòfonu e in sas grammàticas normativas de su gregu clàssicu resistit galu custa terminologia.

Issas sunt: , ,  (indoeuropeu fintzas )

Si contraponent a sas dèbiles (oclusivas surdas) e -in ue bi siat custu de tres modos de articulatzione- a sas aspiradas (mèdias aspiradas in sànscritu, dèbiles aspiradas in gregu).

Sas mèdias sunt cunservadas comente a oclusivas sonoras in belle totus sas limbas indoeuropeas. In sas limbas germànicas, de sighida a sa lege de Grimm si trasformant in dèbiles.
Artes aplicadas

Sas **artes aplicadas** rapresentant s'ammenta de sas aplicatziones de formas de arte a sa progetatzione e a sa decoradura de ogetos pro los torrare in manera estètica gradevoles. Su tèrmine si distinghet de cuddu de bellas artes, chi mìriat a frunire istìmolos intelletuales e estèticos masaprestu chi funtzionales. Sas artes aplicadas sunt un'istile artìsticu prus interessadu a sa realizatzione de sos ogetos industriales.

Sunt cunsideradas artes aplicadas su disinnu industriale, sa gràfica, su design de sa moda, su design de sos internos e sas artes decorativas. In unu cuntestu creativu e/o astratu, fintzas s'architetura e sa fotografia podent èssere cunsideradas artes aplicadas.

Movimentos de *arte* aplicada sunt su Bauhaus, s'Arts and Crafts, s'Art Nouveau e s'Art déco.

## Boghes curreladas

* Estètica
* Concept arte
* Enterprise architecture
* Disegno intelligente
Giardinàgiu

Su **giardinàgiu** est sa tècnica e s'arte de su coltivu de prantas a fine printzipalmente ornamentale. Podet èssere praticadu pro hobby, comente a faina professionale opuru comente a faina riabilitativa o de sotzializassione a s'internu de càrtzeres o istitutos, pràtica chi pigat su nùmene de "Garden therapy". In generale cun su tèrmine "giardinagiu" s'indicat su cumplessu de sas atziones relativas a sa creatzione e a sa mantenidura de unu giardinu, a parusu privadu.

## Clima e istajones
Medas coltivos agrìculos, praticados subra iscala in manera majore estèndida, podent – in tzertas zonas favoridas dae unu clima mite – divenire tìpicas fintzas de su giardinagiu de ornamentu, mesches in tzertas istajones de s'annu e in suta de carchi latitùdines: est su casu, a esèmpiu, de sos limones (prodùidos printzipalmente in Sitzìlia pro una difusione de massa, ma coltivados fintzas in sas terratzas de medas tzitades italianas) e de sos ulivos, impreados a fine de decoru. 

## Tècnicas de coltivu
Praticadu in serra, comente si siat, su giardinagiu traditzionale cumportat una mantenidura bastante assidua e regulare, cun s'eliminatzione de sos frores mortos, de sos parassitas e de sas ervas infestantes, puru una regulare innetada auta a favorèssere un'armoniosu e regulare isvilupu de sa pranta o de su frore.

A su contràriu, in su giardinu naturale, naradu fintzas *giardinu ecològicu*, sos interventos de mantenidura depent e podent èssere reduidos a su mìnimu indispensàbile pro assigurare s'atzessibilidade e su gosamentu de s'àrea, e pro mantènnere in istadu de relativu echilìbriu carchi tipu de vegetatzione in manera intrìnseca instàbiles (comente a su pradu e sa siepe).

In su giardinagiu sa moltiplicazione de sas prantas podet acontèssere pro talea, margotta, propaggine, innestu, partzidura de tuberos, rizomi, stoloni e bulbi o cun la sèmenat.

## Progetatzione de giardinos
Sa progetatzione de sos giardinos, o *garden design*, est una pràtica de làcana tra giardinagiu, botànica, architetura e design..Podet èssere praticada dae sos propietàrios matessi de su giardinu o de professionistas de vàriu livellu comente a Agronomi o Architetos. Sos progetistas depent tènnere cumpetèntzias dillindadas in matèria de agrària, design o architetura.

## Bibliografia

* 
* Paolo Villa, Giardinu Giustos (monografia in su giardinaggio de su Rinaschimentu), in tesos Acadèmia de sas Bellas Artes de Bologna, Verona, 2013 formadu PDF insertadas in su testu ultres 200 diapositivas (1993-1994), 2014 riòrdinu formattazione  [A.A. 1993 - 1994 in antis editzione cartacea].

## Boghes curreladas

*Botanica
*Vegetazione
*Flora
*Floricoltura
*Orticoltura
*Pianta succulenta
*Pianta ornamentale
*Specie botaniche in Italia
*Specie botaniche spontanee

*Serra
*Storia del giardinaggio
*Giardino
*Giardino naturale
*Fertilizzazione
*Giardino segreto
*Nano da giardino
*Bonsai
*Glossario botanico
Lista de sas carreras de s'Alighera

Sas peculiaridades culturales de S'Alighera, ant batidu a s'impreu de topònimos bilìngues pro s'identificatzione de sos caminos. Pro custa resone, in paris cun su nùmene in italianu, in sas carreras de sa tzitade s'agatant medas cartellos e targas in ue est indicadu su topònimu in catalanu, in sa variante aligheresa. In su tzentru istòricu sos nùmenes in catalanu sunt cussos antigos de sa traditzione aligheresa, chi in medas casos non tenent nudda in comune cun su corrispetivu italianu; difatis carchi caminu chi in italianu tenent unu nùmene ùnicu, in su catalanu de S'Alighera tenet nùmenes diferentes in cantzos diferentes.

__NOTOC__

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## V

## W
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera

## X
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera

## Y
Perunu topònimu incumentzat cun custa lìtera

## Z

## Fertìlia

## Santa Maria La Palma

## Bibliografia
CARIA, Rafael: *Toponomastica algherese, Introduzione allo studio dei nomi di luogo della città, del territorio e delle coste di [[Alghero]]*. EDES - Editrice Democratica Sarda, Tàtari, 1993.
Limbas uralo-altàicas

Sas **limbas uralu-altàicas** sunt una famìlia de limbas, de sa cale diant dèpere fàghere parte sas limbas de sa famìlia altàica (turcu, mòngolu, kazaku, uzbecu, manciù e sos derivados issoro) e cussas de sa famìlia uràlica (ungheresu, finlandesu, èstone, e gasi sighende).

Custa definitzione no est però reconnota dae totu sos linguistas chi si nde sunt ocupados, e pro medas fintzas s'esistèntzia de unu grupu de limbas "altàicas" est galu in discussione (sa de su grupu uràlicu est, imbetzes, atzetada). In cada manera, custa categorizzazione abarrat a livellu ispeculativu. 

In tempos antigos sos pòpulos lòmpidos in Europa chi faeddaiant limbas de custu grupu, (pro esempru sos magiaros), fiant a bortas mutidos "turcos", e "turcas" sas limbas issoro. Nointames custu impreu esseret meda difùndidu in s'Europa medievale, custu est istadu frutu e concausa de una cunfusione chi est abarrada pro sèculos meda e si podet agatare fintzas oe. S'ipòtesi de una base uralo-altàica est antiga bastante; su primu a la propònnere est istadu W. Schott in s'òpera sua *Versuch über die tatarischen Sprachen* (*Sàgiu a pitzu de sa limba tàtara*) publicadu in Berlinu in su 1836, in ue ipotizaiat fintzas una relatzione cun sa famìlia ugro-fìnnica.

Medas linguistas modernos tenent dudas a pitzu de su fatu chi chi sos duos grupos potzant èssere ligados. Àteros pensant chi sos grupos lu siant petzi pro mèdiu de una famìlia prus antiga, cussa nostratica, e chi sos grupos altàicu e uràlicu non siant prus ligados intre issos de cantu lu siant sos àteros cumponentes de custa famìlia patriarcale.

Sas limbas de ambos grupos non tenent una distintzione de gènere grammaticale pro sos sustantivos e si basant in subra de un'istrutura de sa fràsia de tipu SOV. Custos elementos in cumone diant pòdere èssere s'efetu de una cointzidèntzia o de interatziones intre sos faeddadores de limbas diferentes: difatis, non b'at proa peruna chi custas caraterìsticas bèngiant dae sas matessi raighinas.

## Notas


## Bibliografia

*
Pale Blue Dot

**Pale Blue Dot** (in sardu, **puntu asulu isarboliu**) est una fotografia de su pianeta Terra,chi sa sonda Vojager 1 at tirau in su 1990 candu fiat ses milliardus de chilòmetrus a tesu.

S'idea de furriai sa foto-càmera de sa sonda e fai una fotografia de sa Terra de sa làcana de su Sistema Solari est bènnia a s'astrònomu e spainadori scientìficu Carl Sagan.

A pustis, Sagant at impreau su nòmini de sa fotografia fintzas po su lìburu suu *Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space* de su 1994.

In su 2001, in un'artìculu in su giassu **Space.com**, Ray Villard de su Space Telescope Science Institute e Jurrie Van der Woude de su Jet Propulsion Laboratory ant votau sa fotografia comenti a una de is dexi mellus figuras scientìficas de su spàtziu de sèmpiri.

## Fotografia

Sa Vojager 1 est stètia imbiada su 5 de cabudanni de su 1977 e Sagan iat intzùlliu sa NASA a tirai una fotografia de sa Terra de sa làcana de su Sistema Solari.

Su 14 de friaxu de su 1990, sa missioni primària fiat giai acabada, e sa NASA at impreau sa sonda po tirai fotografias de is pianetas de su Sistema Solari de cudda positzioni bantaxosa. Una de is fotografias fatas intra su 14 de friaxu e su 6 de làmpadas de su 1990 fiat sa Pale Blue Dot.

Su sistema de sa NASA càrculat chi sa stesiada de sa sonda in cussu perìudu fiat:

Sa fotografia est stètia fata impreendi una foto-càmera cun àngulu de visuali strintu a unus 32° asuba a s'eclìtica e cun filtrus asulus, birdis e tanaus.

Is bandas in sa fotografia si depint a sa spainadura de sa luxi in is òticas de sa foto-càmera po nexi de s'àngulu strintu de stesiada intra su Soli e sa Terra. In sa fotografia, sa Terra est prus pitica de unu sìngulu pixel. 0,12 pixel, po essi precisus.

Sa Voyager at fatu fotografias de custu tipu a Venere, Jove, Saturnu, Uranu e Nettunu. Postas impari, produsint sa figura connota comenti Ritratu de famìlia. Su praneta Mercùriu no est stètiu fotografau po ita ca fiat tropu acanta a su Soli e Marte non si biit po is efetus de sa luxi solari me is òticas de sa foto-càmera.

## Arraxonus de Sagan
In su lìburu suu Sagan contat su pensamentu suu asuba a su sinnificau profundu de sa fotografia:

## Notas
Gherra de sos chent'annos

Sa **gherra de sos chent'annos** est istadu unu cunflitu intre su Rennu de Inghilterra e su Rennu de Frantza chi at duradu, cun interrumpidas vàrias, centuseighi annos, dae su 1337 a su 1453. S'aiat concluidu cun sa bogadura de sos inglesos de totu sos territòrios continentales fata etzetzione pro sa tzitadina de Calais, conchistada a pustis dae sos frantzesos petzi in su 1558. In su protzessu de formatzione de s'Istadu unitàriu frantzesu, giai aviadu suta de sos primos res Capetos, at rapresentadu una pàusa longa, ma a sa concluida sua sa Frantza fiat sustantzialmente imbàtida a s'assetu geopolìticu modernu.

Sa gherra fiat istada isparta de tregos prus o menos curtzos e interrùmpidos dae duos perìodos de bera e pròpia paghe de sa durada rispetivamente de 9 e 26 annos chi ddu partent gai in tres fases printzipales: sa gherra edoardiana (1337-1360), sa gherra carolina (1369-1389) e sa gherra de sos Lancaster (1415-1429), a sas cales depet èssere azunta sa fase conclusiva de sa gherra (1429-1453). Tale partzidura est tìpica de s'istoriografia anglosàssone, mentras unas àteras partiduras, prus che totus sa frantzesa, prebident una prima (1337-1389) e una segunda fase (1415-1453).

De bisura militare in custu perìodu sunt istadas introduidas armas noas e tàticas noas chi ant signadu sa fine de sos esèrtzitos organizados subra base feudale e atzentrados in sa fortza de urtu de sa cavalleria grae. In sos campos de s'Europa otzidentale ant bidu sa lughe sos esèrtzitos professionales, isperdios fintzas a tando dae sos tempos de s'Impèriu romanu. S'est tratadu, annotamala, de su primu cunflitu in ue s'ant impreadu in Europa sas armas de fogu, in particulare sas bombardas, impreadas pro sa prima borta a òpera de sos inglesos in su cursu de sa batalla de Crécy.

S'istraordinàriu importu de sa gherra de sos chentu annos, pro cantu pertocat s'istòria de s'Europa in su cumplessu, est evidentziada dae su fatu chi sa fine sua (1453, annu chi at bidu fintzas acontèssere sa ruta de Costantinòpoli) est una de sas datas cunventzionalmente postas dae s'istoriografia moderna a concluida de s'Edade Mèdia europeu..
## Notas
Giuanna de Arcu

**Giuanna de Arcu** (in frantzesu *Jeanne de Arc*, in frantzesu mèdiu *Jehanne Darc*; Domrémy, 6 de ghennàrgiu 1412 – Rouen, 30 de maju 1431) est un'eroina natzionale frantzesa, venerada che santa de sa Crèsia catòlica, oe connota fintzas che "sa puntzella de Orléans" (in frantzesu "la pucelle de Orléans").

Aiat torradu a unire, in su Paisu suo, parte de su territòriu rùidu in manu a sos inglesos, contribuende a torrare a pesare sas sortes durante sa gherra de sos chent'annos, ghiende vitoriosamente sas armadas frantzesas contra cussas inglesas. Cassada dae sos Burgugnones a curtzu de Compiègne, Giuanna fiat istada bèndida a sos inglesos. Custos l'aiant sutaposta a unu protzessu pro eresia, a s'acabu de su cale, su 30 de maju 1431, fiat istada cundennada a sa foghera e brusiada biva.

In su 1456 paba Callistu III, a s'acabu de una segunda cherta, aiat decraradu sa nullidade de tales protzessu.

Beatificada in su 1909 de Piu X e fata santa in su 1920 de Beneitu XV, Giuanna est istada proclamada patrona de Frantza.

## Artìculos in ligàmine
* Gherra de sos chent'annos
Ruta de Costantinòpoli

Sa **ruta de Costantinòpoli** currespondente a s'ùrtimu assìtiu a sa tzitade, naradu difatis fintas **assìtiu de Costantinòpoli** o **conchista de Costantinòpoli**, capitale de s'Impèriu Romanu de Oriente, fiat acontèssida in su 1453. Sos turcos Otomanos, ghiados dae su sultanu Maoma II, aiant conchistadu sa tzitade martis su 29 de maju 1453, a pustis de casi duos meses de cumbatos.

Fintzas chi Costantinòpoli possediat sa chircu de muros prus seguru e impenetràbile de Europa (e de su mundu tando connotu), sos otomanos disponiant de unu trastu bèllicu de assoluta avanguàrdia: su mostru-cannone, capatzu de 5 corpos a sa die ma cun su pòdere de isciusciare sos Muros teodosianos de fraigu tardu romanu cun bòcias de granitu de 63 tzentìmetros graes 350 kg; pro ironia de sa sorte custu portentosu imbentu bèllicu fiat istadu a su comintzu propostu a sos bizantinos chi in prenu decadessimentu dd'aiant refudadu pro su costu artu. Foras de a s'avantzamentu tecnologia, chi no est istadu però totalmente eficatze pro iscagiare sos bastiones poedrosos bizantinos, sos otomanos teniant de sa parte issoro fintzas sos nùmeros: su raportu intre bizantinos e otomanos fiat de unu contra chentu sarvu a segus crèschere de su tres unu, durante su perlongare de su cunflitu.

Cun sa ruta de sa capitale, ufitzialmente cunsighente a sa morte de s'imperadore Costantinu XI Paleòlogu (1449-1453), s'Impèriu Romanu de Oriente, a pustis de 1058 annos, at sessadu de esìstere.

Segundu carchi istòricu custa data alternativamente a s'iscoberta de sas Amèricas, est de pigare in contu che sa fine de s'Edade Mèdia e su cumintzu de s'època moderna.
Taiwan

Sa **Repùblica de Tzina** (in tzinesu traditzionale: *中華民國*; in tzinesu semplificadu *中华民国*; romanizatzione Wade-Giles: *Chung-hua Min-kuo*; romanizatzione Tongyong pinyin: *ZhōngHuá MínGuó*; romanizatzione pinyin: *Zhōnghuá Mínguó*; romanizatzione Gwoyeu Romatzyh: *Jonghwa Mingwo*) est un'istadu insulare *de facto* costituidu dae su grupu de ìsulas de Formosa, Penghu, Kinmen e Matsu, ma chi in sa costitutzione rivendicat fintzas sa soberania subra sa Tzina continentale e sa Mongòlia Esterna.
Est nòdida fintzas che Taiwan (/taiˈwan/) dae su nùmene de s'ìsula printzipale chi costituit s'entidade istatale o, in sas limbas neolatinas, **Formosa**. In àmbitu internatzionale, ispetzialmente isportivu, Taiwan est connota puru che a Taipei Tzinesa pro bia de s'opositzione diplomàtica de sa Repùblica Populare Tzinesa a s'impreu de unu nùmene indipendente, sende chi issa narat ufitzialmente a sa Repùblica de Tzina «provìntzia separatista de Taiwan».

Non reconnota ne de sa Repùblica Populare Tzinesa (sa Tzina continentale propiamente narada) nen de sos àteros bator membros permanentes de su Cussìgiu de seguresa de s'ONU (Istados Unidos, Rùssia, Rennu Unidu e Frantza), puru de su Canada e de sos àteros Istados de s'Unione Europea, Taiwan intratenet noantimes cun issos raportos de collaboratzione e de cummèrtziu (a su sòlitu cun un'ufìtziu de rapresentàntzia chi fàghet funtziones de ambasciada, a nùmene Taiwàn o Taipei); in su santandria 2013 est reconnota dae 20 Istados soberanos in totu su mundu, intre chi su Vaticanu.

Sa capitale de sa Repùblica de Tzina est Nanchinu, chi s'agatat noantimes in sa Tzina continentale; sa capitale provisòria est tando Taipei. S'istadu tenet istèrrida de 35 980 km² e contat populatzione de unos 23.216.000 bividores.

## Riferimentos

### Notas


### Àteros riferimentos
Mare Càspiu

Su **Mare Càspiu** (in russu: *Каспийское море*, *Kaspijskoe more*; azeru *Xəzər dənizi*, persianu *دریای خزر* *daryā-ye xazar*, kazacu *Каспий теңізі*, *Kaspij Tengizi*, turkmenu *Hazar deňizi*) est unu mare serradu chi ocupat sa parte prus fundura de una depressione intre Àsia e Europa, sa Depressione càspica, chi faghet parte de sa manna depressione aralocàspica. Est sa massa de abba interiore (lutone endoreicu) prus manna de su mundu, cun una subrafache de 371.000 km² (chene inclùere su lagu de Garabogazköl) e unu volùmene de 78.200 km³ cun caraterìsticas a comunu tantis cun is mares comente cun is lagos. A s'ispissu est cunsideradu su lagu prus mannu de su mundu, cun totu chi no est de abba durche si nono salida. Tenet numerosas ìsulas, sa prus manna de is cales est sa de Ogurja Ada, chi tenet 47 chilòmetros de longària; a manu de su norte sa majoria de is ìsulas sunt minores e disabitadas.

## Geografia
Su Mare Càspiu est sa massa majore de abba continentale de su mundu e chi ddu cunsideramus che lagu rapresentat intre su 40 e su 44 pro chentu de su totale de is abbas lacustres de su mundu. S'agatat inghiriadu dae Rùssia in s'ovest,  s'Azerbaigian in su sud-ovest, de s'Iran in su sud, de su Turkmenistàn in su sud-estu e dae su Kazakhistan in su norte e in s'estu, in ue s'agatant is istepas de s'Àsia Tzentrale. A su sud-ovest de su Càspiu b'ant is montes de su Càucasu, e in su sud su massitzu de s'Elburz. In sa costera orientale, in su Turkmenistàn, tenet un'intrada manna in forma de golfu narada Garabogazköl.

## Referèntzias
Tasmània

Sa **Tasmània** est un'Istadu de s'Austràlia, cun capitale Hobart. Est costituidu dae s'ìsula omònima e de carchi ìsula minore, e est postu casi 240 km a sud respetu a su chirru orientale de su continente australianu (pro mèdiu de s'istrintu de Bass).

S'ìsula est longa 364 km de su puntu prus setentrionale a su prus meridionale, e 306 km de su prus otzidentale a cuddu prus orientale, tenet una subrafache de 62.409 km² e populatzione de unos 509.000 bividores.

Pigat su nùmene de Abel Tasman, su navigadore olandesu chi dd'aiat iscoberta in su 1642.

Is printzipales tzentros urbanos de sa Tasmània sunt sa capitale Hobart e is tzitades de Glenorchy e Clarence, comente fintzas is biddas de Launceston, in su chirru setentrionale de s'ìsula, e de Devonport e Burnie, in cussu nord-otzidentale.

Su guvernu regionale de sa Tasmània tenet fintzas in càrrigu s'amministratzione de s'ìsula subantartica de Macquarie.

Agiomai su 37% de su territòriu suo faghet parte de riservas, parcos naturales o àreas amparadas, e custa caraterìstica at batidu s'ìsula a si promòvere e si presentare che importante meta turìstica e naturalìstica.
## Àteros progetos
Hobart

**Hobart** (in antis *Hobartown*) est sa capitale de s'istadu insulare de Tasmània, in Austràlia. In s'annu 2001 contaiat 191.169 bividores. S'agatat in sa buca de su frùmene Derwent in pees de su monte Wellington, chi lòmpet a un'artària de 1.270 m.

## Economia

Foras de su turismu e de s'atividade portuària si bi agatat un'indùstria segundària importante de linna, de fraigu de catamaranos e de produtzione de zingu.

## Istòria
A pustis de Sydney, Hobart est sa tzitade prus antiga de s'Austràlia. Est istada fundada in su 1804 dae su coronellu David Collins cun 300 presoneros, unos cantos marineros e unos 30 colonos lìberos. Durante medas annos sa populatzione fiat formada dae presoneros e guàrdias, in prus de balleneris e cassadores de boes marinos. Giai in su cumintzu de su de 20 sèculos fiat dotada dae tramvia elètricu chi aiat unidu s'istatzione ferroviària tzentrale cun is tando trighìngios de New Town, Queensborough, Wellington, Glenorchy, Risdon e Bellerive. Est istada su portu seberadu dae s'Ispeditzione Amundsen pro atracare torrende de su Polu Sud e de in ue ant informadu a su mundu de s'èsitu de sa missione sua.
Iscoberta de sas Amèricas

Su trèmene **iscoberta de sas Amèricas** s'impitat pro si refèrrere a su primu arribu documentadu de europeos a Amèrica cun cunsighèntzias istòricas mannas. No est istadu su primu arribu de europeos, ca b'ant inditos chi a sa fine de su de 10 sèculos, sos vichingos fiant arribados a s'atuale Canada e fortzis a sos atuales Istados Unidos. Difatis, s'atribuit a Erik su Ruju s'iscoberta de Vinland, su 9 de santugaine de s'annu 1000. Est istadu su primu europeu chi apat cracadu sa terra de Amèrica. Noantimes, sa visita sua no aiat tentu efetos importantes in s'istòria posteriore de su continente. In su de 15 sèculos, su trèmene iscoberta fiat sinònimu de cristianizatzione. Pro sas resones anteriores, si narat iscoberta de sas Amèricas a s'arribu de sos ispagnolos cumandados dae Cristolu Columbu a un'ìsula de su mare Caraìbicu.

Columbu at cumintzadu unu viàgiu a manu de sas Ìndias sighende unu caminu nou passende pro s'ovest de su continente, unu caminu faddidu chi l'aiat fatu imbàtere a Amèrica su 12 de santugaine de su 1492. A primìtziu, Columbu aiat crètidu de èssere arribadu a un'artzipèlagu de s'Ìndia, a su puntu chi non si fiat acatadu ca sas terras in ue acabaiat de pònnere sos pees fiant unu continente nou. In su 1504, Amerigo Vespucci, in una publicatzione narada *Novus Mundus*, est istadu su primu a isplicare apertamente chi si trataiat de unu mundu nou: custa iscoberta noa at tentu efetu mannu e èsitu in totue de Europa. Su cartògrafu Waldseemueller si fiat pretzipitadu acreditende Vespucci che s'iscoberridore de unu continente e aiat propostu su nùmene de Amèrica partende dae *Amerigo*. In editziones posteriores de sa Cosmografia sua, Waldseemueller aiat cambiadu de opinione, ma su nùmene giai aiat tentu fortuna.

Est pretzìsu tènnere in contu chi su cuntzetu de iscoberta de Amèrica petzi tenet sentidu dae una prospetiva eurotzèntrica, giai ca su continente americanu fiat populadu dae millis de annos (unos trinta, casi). In prus, comente s'est naradu subra, b'ant evidèntzias istòricas chi navigadores vichingos giai fiant arribados a Amèrica in s'edade mèdia. Comente chi siat, est tzertu chi su biàgiu de Columbu aiat istabilidu unu vìnculu definitivu intre Europa e Amèrica, chi at cumportadu sa conchista e colonizatzione de su Mundu Nou pro parte de sas potèntzias europeas in sos sèculos a pustis.
Tailàndia

Sa **Tailàndia** (in tailandesu: ประเทศไทย), ufitzialmente **Regnu de Tailàndia** (in tailandesu: ราช อาณาจักร ไทย, Ratcha-anachak Thai), est un'istadu de su sud-estu asiàticu chi làcanat in s'estu cun su Laos (parte manna de custa frontera dda format su riu Mekong), in su sud-estu cun sa Cambògia, in su sud cun su Golfu de su Siam e sa Malaìsia , e in s'ovest cun su mare de sas Andamanas e Birmània. Est unu de sos baranta-noe istados chi cumponent su continente asiàticu. Tenet istèrrida de 513.115 km² e unos 65.500.000 de bividores su 2011 (su de 20 istados prus populados de su mundu), cun una densidade de populatzione de unos 128 biv/km². Sa capitale e sa tzitade prus pobulada est Bangkok (Krung Thep Maha Nakhon), tzentru de s'atividade polìtica, cummertziante e industriale de su istadu.

Sa Tailàndia fiat connota in antis che Siam. Custu nùmene est istadu cambiadu sa prima borta in su 1939 dae Prathet Thai (ประเทศไทย) e torra in su 1949 (essende istadu torradu a mudare durante sa Segunda Guerra Mundiale). Prathet cheret nàrrere 'paisu' e sa paràula thai (ไทย) signìficat 'lìberu' o 'libertade' in sa limba tailandesa, paràula chi puru est su nùmene de su grupu ètnicu de majoria in Tailàndia (etnia chi at agatadu sa libertade prus de duos millènnios faghet, arribados a custa regione fuende·si·nche de sos tzinesos). Custu faghet chi Prathet Thai si potzat bortare comente 'Paisu de Gente Lìbera'. Bortende a s'inglesu Prathet Thai at passadu a èssere Thailand ('Terra de sos Thai'), e de inoghe sa tradutzione «Tailàndia» in is àteras limbas.

Unu 75% de sa populatzione ètnica est tailandesa, unu 14% est de orìgine tzinesa, e su 3% est de orìgine malesa; su restu pertenet a grupos minoritàrios incluende sos Mundos, Khmer e diversas tribùs de sos montes. Sa limba ufitziale est su tailandesu. Sa religione printzipale est su buddhismu, praticadu dae su 95% de sa populatzione. Sa Tailàndia at bìvidu una crèschida econòmica lestra intre su 1985 e 1996. Oe in die est un'istadu de reghente industrializatzione e unu esportadore mannu. Su turismu puru contribuet in manera significativa a s'economia natzionale. In Tailàndia b'ant 2,2 milliones de emigrantes, e cherit fintzas annoditzadu chi custa terra puru atraet espatriados de paisos in  bia de isvilupu.
## Notas


## Àteros progetos