open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
New Hampshire

Su **New Hampshire** (/nuːˈhæmpʃər/) est unu istadu de sa Noa Inghilterra, regione a su Nord-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. S'istadu pigat nòmene de sa contea in su Sud de Inghilterra de Hampshire. Sa capitale est Concord e sa prus manna tzitade Manchester.

Allàcanat in su Nord cun sa provìntzia canadesa de Québec, in  su Est cun su Maine e s'Ocèanu Atlanticu, in su Sud cun su Massachusetts e in s'Ovest cun su Vermont. Su New Hampshire est su de 5 istados minores in istèrrida e su de 9 prus pagu populados de sos 50 istados federados.

De sas colònias britànnicas de Nord-Amèrica est istadu su primu a pònnere guvernu indipendente, at decraradu indipendèntzia in su ghennàrgiu 1776 e ses meses a pustis fiat unu de sos trèighi istodos fundadores de sa natzione.  

In su mese de làmpadas 1778 est istadu su de 8 a ratificare sa costitutzione. Su New Hampshire fiat fintzas su primu istadu federadu a tènnere una costitutzione istatale pròpia. 

Su New Hampshire tenet montes de sos prus mannos de sa costa Est e sas atraidas majores sunt sos isportos de s'ierru.

Su motto est *"Live Free or Die"* (Bive Lìberu o Mori), su nomìngiu est *The Granite State"* (S'Istadu de Granitu): su New Hampshire tenet difatis formatziones e cavas istèrridas de granitu.

## Àteros progetos
Manchester (New Hampshire)

**Manchester** est una tzitade de unos 110.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in su New Hampshire, in ue est bidda prus manna e sea de sa *Contea de Hillsborough* impare a Nashua.

Est posta in sa riba de su frùmene Merrimack.
Limba àraba

S**'àrabu** o s**'arabu** (àrabu: عربية [*ʕarabiyya*] o لغة عربية [*luḡa ʕarabiyya*]) est una limba afro-asiàtica chi fachet parte de sas limbas semìticas.

Cun s'ispaniada de s'imperiu islamicu in su seculu de VII, fintzas s'arabu est a commo una limba isparghinada meda, chi tuccat dae s'Arabia fintzas a Marocco, Pakistan e Turchia.
Istadu Islamicu

Su **Istadu Islamicu de Iraq e Levante** (in arabu *الدولة الإسلامية في العراق والشام*), fintzas connottu cun s'acronimu **ISIL** (chi istat pro s'inglesu *Islamic State in Iraq and the Levant*) o **ISIS**, est una costa militante islamista de Al-Qaida chi nch'at serradu sos rapportos cun su grupu dae ue est naschida pro fundare unu "califfadu", Istadu Islamicu, chi cumprendet tottus sas populassiones arabas chi sa Frantza e s'Inghilterra aìan mantesu separadas a pustis de sa prima gherra mundiale. Su grustu jihadista est cun sas armas in manu peri tottu su Levante arabu (Libanu, Siria, Iraq e Giordania) e in su 2014, sicunda a sos titulos de imprenta otzidentales, cumandat *de facto* in tottu su nord-est de sa Siria e su nord-ovest de s'Iraq; in lampadas sun intrados a Mossul, sa secunda tzittade irachena. Fachet masellu de tottus sas minorias religiosas chi li capiten a tiru, de manera ispetziale yazidas e cristianos.
Brockton (Massachusetts)

**Brockton** est una bidda de unos 93.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in Massachusetts. Est sea de sa *Contea de Plymouth* cun Plymouth.
Salem (Massachusetts)

**Salem** est una bidda de unos 41.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in s'istadu de Massachusetts. Cun Lawrence est sea de sa *Contea de Essex*.

Salem est famada pro su protzessu a sas bruscias de su 1692.
Springfield (Massachusetts)

**Springfield** est una tzitade de unos 153.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in s'istadu de Massachusetts. Est sea de sa *Contea de Hampden* e tzitade prus manna de 3 in s'istadu, de 4 in Noa Inghirterra.
Lawrence (Massachusetts)

**Lawrence** est una bidda de unos 70.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in s'istadu de Massachusetts. Est sea de sa *Contea de Essex* cun Salem.

S'agatat in sa riba de su frùmene Merrimack.
Noa Inghilterra

Sa **Noa Inghilterra** (in inglesu **New England**) est una regione de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat a cara de s'Ocèanu Atlànticu.

Cun sa regione de Atlànticu Mèdiuformat s'area Nord-Est de sa natzione. Sa prus manna tzitade est Boston, chi est fintzas tzentru econòmicu e de cultura printzipale.

Est cumposta de sos 6 istados de :
* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

Su faeddu inglesu pro inditare unu bividore de sa Noa Inghilterra est *New Englander*, o su nomìngiu *Yankee*.
## Istòria
In origine sa Noa Inghilterra fiat bivida de populatziones amerindas, ma de su sèculu XVII est istada a manu a manu colonizada de sos Babbos Pilligrinos chi, persighidos pro chistiones religiosas in Europa, fiant emigrende de su Renniu Aunidu.

Est sa regione chi at progetadu sa rivolutzione contra sos britànnicos chi at pois tentu a resurtadu s'indipendèntzia de sa corona. Annos a pustis si fiat imbetzes oponida a sa gherra de su 1812 contra su Rennu Aunidu.

In su sèculu XIX at tentu rolu de prima lìnia in s'abolitzione de s'iscravidade, s'isvilupu de sa literadura e sa filosofia e no a ùrtimu de s'industrializatzione.

Est istada sa prima regione de sos Istados Unidos de Amèrica a s'iscerare cun identidade propia.
## Tzitades Majores
*tzitade, istadu (nùmeru bividores) - (residentes àrea metropolitana)*
*1 Boston, Massachusetts (636.479) - (4.552.402)
*2 Worcester, Massachusetts (182.669) - (798.552)
*3 Providence, Rhode Island (182,042) (1,600,852)
*4 Springfield, Massachusetts (153.155 ) - (692.942)
*5 Bridgeport, Connecticut (147.216) - (916.829)
*6 New Haven, Connecticut (130.741) - (862.477)
*7 Stamford, Connecticut (126.456) - (parte de sa de Bridgeport)
*8 Hartford, Connecticut (124.893) - (1.212.381)
*9 Waterbury, Connecticut (110.366) - (228,984)
*10 Manchester, New Hampshire (110.209) - (400.721)
Charleston (Virginia Otzidentale)

**Charleston** est una bidda de unos 50.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Virgìnia Otzidentale e sea de sa *Contea de Kanawha*.

Est sa prus manna bidda de s'istadu e tzentru printzipale de una area metropolitana de unos 308.000 residentes.
Pittsburgh

**Pittsburgh** est una tzitade de unos 307.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Pennsylvania, in ue est sea de sa *Contea de Allegheny*.

S'àrea metropolitana contat unos 2,4 milliones de residentes.
Erie (Pennsylvania)

**Erie** est una tzitade de unos 104.000 bividore de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa *Contea de Erie*, in s'istadu de Pennsylvania.

S'àrea metropolitana contat unos 281.000 residentes.
Lansing

**Lansing** est una tiztade de unos 120.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitalde s'istadu de Michigan, posta in manna parte a intro de sa *Contea de Ingham*, ma fintzas in sas de *Clinton* e *Eaton*.

Est capitale de istadu de su 1847.
Portland (Maine)

**Portland** est una bidda de unos 63.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in s'istadu de Maine, chi s'agatat in sa *Contea de Cumberland*.

Est sa prus manna tzitade de s'istadu. Sa Portland de s'Oregon pigat nòmene de sa Portland de su Maine.
Alabama

S**'Alabama** (/ˌæləˈbæmə/) est unu istadu federadu chi s'agatat in sa regione de Sud-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Montgomery, sa prus manna tzitade Birmingham.

Su nomìngiu de s'Alabama est *"Yellowhammer State"* (Istadu de su Cincirri Grogu). Su cincirri est difatis su pugione chi rapresentat s'istadu. Àteros nomìngios sunt *"Cotton State"* (Istadu de su Cotone) e *"Heart of Dixie" *(Su coro de Dixie). Dixie est unu paranùmene usadu a inditu de sos bividores de su Sud de sos Istados Unidos.
## Geografia
Allàcanat in su Nord cun su Tennessee, in s'Est cun sa Geòrgia, in s'Ovest cun su Mississippi, in su Sud-Est cun sa Flòrida e in su Sud tenet bessida a mare in su Gulfu de Mèssicu. 

S'Alabama est su de 30 istados prus istèrridos e de 23 prus populados intre sos 50 chi cumponent sa natzione. Tenet abbas intranàbiles navigàbiles. 
## Istòria
Sos primos isproradores europeos de s'Alabama sunt istados ispagnolos in su sèculu XVI. Prus de 160 annos a pustis sos frantzesos nde aiant fundadu sa prus antiga tzitade: Mobile. 

Cun sa derrota de sa Frantza in sa gherra de sos sete annos fiat tzèdidu a su Renniu Aunidu. Passadu a èssere territòriu de sos Istados Unidos, s'Alabama fiat aprovadu a istadu federadu de 22 in su 1819. S'economia in s'800 fiat crèschida gràtzias a sos cultibos de cotone, ma fiat basada mascamente subra su traballu de sos iscravos nieddos.  

S'11 de ghennàrgiu 1861 s'Alabama aiat decraradu sa bessida de s'Unione. Fiat abarradu indipendente una pariga de dies e a coa si fiat aunidu a sos Istados Cunfederados. De s'acabu de sa Gherra Tzivile, at connotu pagu isvilupu e economicamente est abarradu acapiadu a sa massaria. Fintzas a sos annos '60 de su sèculu XX s'Alabama at antamas bidu sos interèssios de sas classes ricas biancas prevalèssire subra cussos de sos poburos. Sos afro-americanos fiant sos prus agrabiados, fintzas a tando ant bividu discriminados e chentza deretos. 
## Economia
A pustis de sa II Gherra Mundiale s'economia de s'istadu est passada de s'apoderare mascamente de massaria a si disvariare, fintzas gràtzias a imbestimentos de sas fortzas armadas de sos Istados Unidos.

## Àteros progetos
Little Rock

**Little Rock** est una tzitade de unos 197.600 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Arkansas, de chi est fintzas bidda prus manna, e sea de sa *Contea de Pulaski*.

Sa fundatzione de sa bidda est de su 1722, dèpida a s'isproradore frantzesu Bernard La Hapre chi bi aiat fraigadu una istatzione de cummèrtzios. Est capitale de s'Arkansas de sa costitutzione de s'istadu, in su 1836.

Su nòmene de Little Rock (Roca Pitia), benit de su frantzesu *Petit Roche*, chi sos colonizadores frantzesos aiant dadu a unu rocàrgiu postu in sa riba de su frùmene Arkansas.
San José (Califòrnia)

**San José** est un atzitade de unos 971.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Califòrnia. Est sea de sa *Contea de Santa Clara*.

San José est sa bidda prus manna de 3 in Califòrnia e sa de 10 in sa natzione. Pigat parte a sa *Bay Area*, area metropolitana isvilupada a inghiriu de sa Baia de San Francisco, chi contat 7 milliones de residente, e chi est s'area urbana prus manna de 5 in sos USA.

Sa tzitade est istada capitale de sa Califòrnia intre su 1850 e 1851.

Est posta 70 Km a Sud de San Francisco.
Montgomery (Alabama)

**Montgomery** est una tzitade de unos 205.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu federadu de Alabama, in ue est capitale e sea de sa contea omònima. 

Est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu a segus de Birmingham.

## Istòria
In Antis de s'arribu de sos europeos sa zona de Montgomery fiat bivida de nativos de tribus Alabama e Coshuatta. 

Fiat Abraham Mordecai, in su 1785 a costruire una istatzione postale in ue diat crèschere sa bidda. 

Est capitale de istadu de su 28 de ghennàrgiu 1846.
Birmingham (Alabama)

**Birmingham** est una tzitade de unos 212.400 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu federadu de Alabama in ue est sea de capitale de sa *Contea de Jefferson* e bidda prus manna.

Est su coro de una area metropolitana chi contat prus de 1,2 milliones de residentes, chi benint a èssere sa parte de bator de sa populatzione de s'istadu intrenu.
Mobile (Alabama)

**Mobile** est una tzitade de unos 193.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Alabama, in ue est sea de sa *Contea de Mobile*.

S'area metropolitana contat unos 565.000 residentes.

Est su solu portu de mare in Alabama.
Tasca

Una **tasca** (o **mutzilla**), in sa forma sua prus simpre, est un'istaca de pannamenta carrigada a sas palas de una pessone e segurada cun duas fascas chi andant a subra de sas palas e a suta de sos sircos.

Fitianu, si preferint sas tascas a sas balizas o sas bussas a manu, mescamente cando si devent trasportare càrrigos pesados pro tempos longos, sende chi sas tascas, pro custa casta de impreu, sunt prus inditadas chi sas manos.

Sas tascas mannas, impreadas pro trasportare càrrigos superiores a 10 chilos, normarmente iscàrrigant sa parte prus manna de su pesu issoro (finas a su 90%) a subra de chintorzas tramatzadas chi si podent prender a sos costazos: in custa manera, sas fascas in sas palas podent ser impreadas cun s'intentu ùnigu de abalansare su pesu de su càrrigu. Custu mezorat sa possibilidade de trasportare càrrigos pesados, peri ca sos costazos sunt galu prus fortes chi sas palas e mezorat in manera cussideràbile s'azilidade de chie trasportat sa tasca e s'abalansamentu, ca su càrrigu s'acùrtziat in manera annanghedora de su baritzentru de sa pessone. In prus de custu, su dossale de sas tascas medianas e mannas est a s'avesu rìzidu pro fagher chi siat mantenta s'egonomia sua independentemente dae su modu in ue est carrigada sa tasca e pro iscarrigare in manera otimale su pesu a sa chintorza in sa base. Custu normarmente si lograt a mèdiu de sa cullocadura in su dossale de làminas de materiale pràstigu cumbinadas cun barras de allumìniu bertigales ischeadas pro unu cuntatu otimale cun su dossu, cando ch'in sos modellos de montismu s'impreant frechentemente telarzos tubulares beros e autèntigos de atzarzu.

File:BNRADIO1.jpg
File:Rucksack Schweizer Armee 1960er a.jpg
File:Karrimor alpiniste 65l.jpg

## Crassifigadura de sas tascas

De acordu cun sa capatzidade de càrrigu, sas tascas si podent partzire in tres grupos mannos: tascas minoras (finas a 40 litros) inditadas pro iscursiones diàrias, sas mannas (de 40 a 65 litros), utilizàbiles in s'escurrimentu, e finarmente sas adotadas pro su montismu (prus de 65 litros), mesche pro ispediduras a zonas remotas.

## Impreos ispetziales

Unas cantas tascas sunt prozetadas ispetzìfigamente pro trasportare ozetos particulares. Isempros comunos sunt sas tascas impreadas pro ozetos de balore mannu, comente pro narrer elaboradores portàbiles e echipamentos fotogràfigos. Esistint finas modellos ispetzìfigos pro su sarvamentu. In su mercadu bi sunt aguarmente tascas pro su trasportu de ozetos mannos comente pàtinos cun rodighedddas, taulas de patinamentu o finas tascas probidas de unu reservadorzu minore cun unu tubigheddu cunetadu, peri su cale chie est trasportende sa tasca podet bufare e s'idratare sena si dever arressare a mala boza (su sistema naradu est cunnotu comunamente comente “Camelbak” o “Camel bag”): custu ùrtimu tipu de tasca s'impreat pro iscursiones in anderas, iscurrimentu e montismu.
Xöömej

Su faveddu **xöömej** o **khöömei** si impreat tantu pro indittare unu istile de musica tradissionale in sa Repubrica de Tuva (Russia) cantu unu cantu fattu pro mediu de gula. Bi nd'amus documentassione chi nde provet s'esistentzia dae prus de unu seculu.

Sas cantones trattan, a su solitu, de isteppas e caddos e si cantan fortzande sas cordas vocales, ind una manera chi si assimizat a sos canticos buddistas.

Su khöömei est una forma de cantu chi tenet radichina in sas muntagnas de Altai, a ovest de sa Mongolia. Chircat de istroccher sos sonos de sa natura e de nde facher duos a su matessi tempus: difattis, unu sonu est semper grae e un'atteru armonicu.

A bortare sa paragula "khöömei" si li diat narrer "gùtturu", ca su prus de sos sonos si fachet chin custa parte de corpus. Si ispirat a su cantu de sos puzones e serbit in sos rituales de sciamanesimu.

Su khöömei tenet duas modas pro cantare: su *kharkhiraa* chi est fentomadu pro sos sonos, chi sun graes meda, e su *isgeree* chi si cantat fruschiande e tenet, a s'imbesse, sonos agudos.

Sos mongolos fachen custu cantu tradissionale in occasione de fattos de importu mannu, comente a tzerimonias uffitziales e, mescamente, festas in familia. Sun avvesos a lu cantare fintzas murghende sos animales o carignande sos piseddos. 

In Mongolia bi at zente meda, a fiottos, chi bolet imparare a cantare e bi at letziones fattas a posta pro custu intendimentu. Est de narrer chi peròe si trasmittit galu pro su prus oralmente. Si podet cantare siat *a cappella* siat chin s'accumpanzamentu de su *Morin Khuur*.

## Aggantzos de fora
### Esempiu de sas modas
* Kargyraa
* Xöömej
* Sygyt
* Ezengileer
* Borbannadyr
Wyoming

Su **Wyoming** (/waɪˈoʊmɪŋ/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sos montes, in s'Ovest de sa natzione. Sa capitale e prus manna tzitade est Cheyenne.

Su nòmene de Wyoming benit de unu faeddu in limba Munsee, *xwé:wamənk*, chi cheret nàrrere *a su frùmene mannu e alladiadu*.

Allàcanat in su Nord cun su Montana, in s'Est cun Dakota de Sud e Nebraska, in su Sud cun su Colorado, in su Sud-Ovest cun su Utah, in s'Ovest cun su Idaho.

Est su de 10 istados prus istèrridos e su segundu prus pagu populadu de sa federatzione. 

Sas duas partes otzidentales de tres de su Wyoming sunt cumpostas mascamente de montes, in sa parte orientale s'agatant imbetzes praterias de campeda, chi pigant nòmene de *High Plains* (campuras in artària).

Su 10 de nadale 1869 su Wyoming, chi tando fiat galu Territòriu e no istadu, est istadu su primu logu in sos USA a dare deretu de votu a sas fèminas. Su wyoming est istadu fintzas su primu a ddas ammìtere in polìtica, in sas giurias de tribunales, su primu a nde tènnere a giuighes de paghe, e su primu, in su 1924 a elèghere guvernadore fèmina.

Fiat su de 44 istados a intrare in s'Unione su 10 de trìulas 1890.

Su nomìngiu de su Wyoming, chi no ispantat bida s'istòria, est *"The Equality State"* (S'Istadu de sa Paridade).
## Àteros progetos
Cheyenne (Wyoming)

**Cheyenne** est una bidda de unos 59.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de su Wyoming e sea de sa *Contea de Laramie*.

S'àrea urbana, chi contat unos 86.000 residentes e s'agatat in su chirru prus setentrionale de una àrea metropolitana chi s'istèrret de Cheyenne a Pueblo, in Colorado, chi contat populatzione de unos 5,5 milliones de bividores.

Est istada fundada in su 1867 e decrarada capitale de su Wyoming giai de sa costitutzione de s'istadu, in su 1890.
Rekuhkara

**Rekuhkara** (dae sa limba ainu Sakhalin "rekuh"　*レクㇷ* "gùtturu"; "rekut"　*レクㇳ* o *レクッ* in sa limba Ainu de Hokkaidō) est istada una moda tradissionale de cantare, chi si assimizat meda a cussa Inuit, chi at cantau su populu Ainu fintzas a su 1976, cando s'urtima cantadora chi mantenìat galu vìa custa tradissione est iscumparta. Pro indittare custu cantu, si podet fintzas atzappare su faveddu Sakhalin *rekuxkara* e cussu giapponesu *rekukkara* (*レクッカラ* in katakana).

Su cantu bolìat a mantènner duas feminas istande cara a cara: s'una, chin sa manu, fachìat unu punzu a manera de mimare unu tubu e cantàbat a sa tuva orale de s'attera, chi imbètzes impreàbat su canale vocale pro modulare su sonu.

## Aggantzos de fora
*Esempiu
Cabu de susu

Su **Cabu de susu** est istadu una rezone amministrativa de sa Sardigna, chi cumprendìat sas chi sun commo sas provintzias de Tàtari, de Terranoa-Tempiu, de Nùgoro e fìntzas de Aristànis in s'ala settentrionale. Su Cabu de susu teniat a tzentru sa tzittade de Tàtari, in cuntrastu cun Casteddu chi perteniat a su Cabu de josso. Custa partzidura benit dae sa dominadura cadelana, chi aìat partzidu s'isula in custas duas rezones mannas po nche las fagher brigare s'una cun s'attera e, duncas, cuntrollare menzus sa Sardigna.

In calchi trettu de sa Sardigna, peròe, comente a s'Aristanesu e a su Barigadu, cun su nùmen de "cabu de susu" si cheret indittare non tantu s'ala tzentru-settentrionale de s'isula, cantu prusaprestu sa Barbagia chi, sende unu logu de muntagna, est "pius in artu" de sos pianos chi si agattan in atterue. 

Unu chi vivet in Cabu de Susu si naraìat "cabesuèsu", ma non b'est unu numen po sos chi istan in su Cabu de josso, chi si naraìan "campidanesos" e bo' (mancari chi su Campidanu non siat tzertu tottu su meridione de sa Sardigna).
Cabu de Giossu

Su **Cabu de Giossu** est stau una regioni amministrativa de sa Sardigna, chi cumprendiat is chi funt immoi provintzias de Casteddu, de su Sud Sardigna e de bona parti de cussa de Aristanis puru. Su Cabu de giossu teniat a centru sa tzittadi de Casteddu, in cuntrastu cun Tàtari chi fiat de su Cabu de susu.

Custa partzidura benit dae sa dominadura cadelana, chi aìat spartziu s'isula in custas duas regionis mannas po ndi ddas fai brigai s'una cun s'attra e, duncas, cuntrollai mellus sa Sardinnia.

In sardu no nc'est unu nòmini po indittai is chi bivint in Cabu de giossu, chi si naràant "campidanesus" (mancai su Campidanu non siat certu tottu s'ala meridionali de s'isula).
Maryland

Su **Maryland** (/ˈmɛrɨlənd/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Atlànticu Mèdiu. Sa capitale est Annapolis, sa prus manna tzitade Baltimora.

Su nòmene ddi fiat dadu uffitzialmente in onore de sa reina Henrietta Maria, ma segundu is istòricos diat bènnere prus a prestu de Maria, mamma de Gesus. 

Allàcanat in su Sud e in s'Ovest cun Virgìnia, Virgìnia Otzidentale e Distritu de Columbia, in su Nord cun sa Pennsylvania, in s'Est cun su Delaware. In su Sud-Est tenet bessida in s'Ocèanu Atlanticu.

Su Maryland est unu de sos istados federados minores, ma noantamas unu de sos cun prus arta densidade de populatzione.

Est cunsideradu pro sos Istados Unidos su logu de nàschida de sa libertade de religione. A primìtziu de su colonialismu difatis sos catolicos, persighidos in Inghilterra, bi emigraiant sende chi George Calvert, I Barone de Baltimore e mere de sa colònia de Maryland, ddis daiat acòstiu.

Su Maryland fiat su de 7 istados a ratificare sa costitutzione de sos Istados Unidos.

Est s'istadu cun sas intradas mèdias peròmine prus artas, e su prus ricu de sa natzione.

Sos nomìngios sunt *"The Old Line State"* (S'Istadu a s'Antiga), *"Free State"* (Istadu Liberu), *"Cheaspeake Bay State"* (Istadu de sa Baia Cheaspeake).

## Àteros progetos
Katajjaq

Su **Katajjaq** est una moda de cantare tradissionale chi cantan sos Inuit (bi at unu cantu chi si assimizat meda, su rekuhkara de sos ainu, ma est iscumpartu dae tempus meda). A s'imbesse de su cantu tradissionale chi si atzappat in populos medas peri su mundu, su cantu Inuit lu fachen a su solitu feminas chi, ind unu canticu a duas boches, si isfidan pro iscumbatare chie est sa prima a perder su jocu mancandeli alinu pro respirare; a su solitu, su jocu addurat duos o adderettura tres minutos. De cada manera, bi at fintzas una cantadora, Tanya Tagaq, chi bolet cantare a sa sola e si fachet acccumpanzare dae musitzistas comente a Björk. Bi at fintzas su duettu Tudjaat, chi cantat musica siat tradissionale, fatta chin su gùtturu, siat pop.
Shigeru Kayano

**Shigeru Kayano** (*萱野 茂* Kayano Shigeru, 15 de lampadas de su 1926 - 6 de martzu de su 2006) est istadu unu de sos urtimos a mantènner sa limba ainu comente mama e unu de sos prus mannos gherradores de su grupu etnicu suo pro chi podan picare sos derettos politicos, curturales e umanos chi lis toccan. Shigeru Kayano nabat a Hokkaido chin custa frasia: *Hokkaido, Ainu no kuni desu* (Hokkaido, terra de sos Ainu).
Annapolis

**Annapolis** est una bidda de unos 36.600 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu de Maryland e sea de sa *Contea de Anne Arundel*.

Sa bidda est posta in sa Baia de Chesapeake, a sa buca de su frùmene Severn, 40 Km a SUd de Baltimora e 48 Km a Est de Washington.

Pigat parte a s'area metropolitana Baltimora-Washington.
Bardana

Sa **bardana** (dae su latinu *gualdana* o *waldana*) fit unu crìmene diffùndiu meda in Sardigna, in s'Ottichentos.

Fit una deichìna de omines chi, sedende a caddu chin sas armas in manu, a de note andàbant a sacchizare una bidda o un'istatzu riccu uchidende a chie fachìat resistentzia.

Cando falàbant a sa bidda isseperada, su capu de sa teppa, chi si nabat su bardaneri, muttìat a totus sos chi nde fachìant parte. Si calicunu mancabat, non bi aìat peruna bardana. A bìas si isseperàbat fìntzas de la facher in chenapura, pro iscaramantzìa.

A bortas sa teppa fit cumposta dae 50 oppuru 100 pessones, chi benìant dae biddas fìntzas atesu meda s'una dae s'atera. Sos gruppichèddos si atobiàbant a de note in sa bidda pro mògher a attaccare. Su prus de sas bortas, carchidùnu andabat a attaccare sas casermas de sos carabineris e carchidùnu ateru a irrobare a sos riccos de bidda. S'assione fit accabàda cando si nche fughìant totus e si partìant sa cosa furada. Tando sos furones torràbant a facher una bida normale.

Sa bardana fit propria de sa Sardigna e bi nde aìat medas in locos de muntagna, comente Barbagia e Gallura. Non bi aìat assotzios a delìncuer pro sa bardana, chi fit possibile a facher fintzas ca mancabat leze pro dare azudu a sa zente. Chin sa militaritzassione italiana de sa Sardigna, sa bardana aìat fatu locu a bandidos chi assachea(ba)n macchinones.

Istudiosos ant pessàu a sa bardana comente a una imposta, de manera violenta, a s'editu de sas chiudendas piemontesu dae parte de sos sardos, chi lu aìant crètiu comente a una assione de fura chi sa classe prus ricca fachiat a dannu de cussa prus povera.
Musica ainu

Sa **musica ainu** est s'ispressione musicale de sos ainu, populu in su nord de su Giappone chi tenet tradissiones, non petzi musicales, a banda. Sas modas cumprenden s'anticu *yukar*, chi est una forma de poesia epica, e s' *upopo*.

Su turcimannu prus fentomadu de musica ainu paret chi siat Oki.
Rafael Sari

**Rafael Sari** (S'Alighera, 1904 - 1978) fit unu poete sardu populare meda in tzittade sua, S'Alighera, ca fit unu de sos prus mannos a fagher poesias in s'aligaresu. At traballadu comente mastru de iscola elementare e archivista de s'Alighera. Dae su 1929 in susu, publicaìat a cadentzia regulare, in paperis o zornales de s'Alighera, articulos e poesias in cadelanu, cosa chi li aìat fattu bincher parìtzos premios literarios. Sa poesia sua est de natura intéria e si bortat a musica a s'ispissu. Fit péri su fundadore e primu secretariu de su * [[Centre d'Estudis Algueresos]] * ("Tzentru de Istudios s'Aligaresos"), impare a Rafael Catardi, chi commo ghettat su bandu de concursos literarios a nùmene de su collega.

## Liberos
**Rima, memòria, poesia*... cun Domènec Guansé e Miquel Palau, Editex, 1958.
**Ciutat mia: (Pà di casa)*, Edizioni Della Torre, 1984.
**Ombra i sol: poemes de l'Alguer* - 1980.
Joan Elies Adell i Pitarch

**Joan Elies Adell i Pitarch** (Vinaròs, 1968 - ) est unu poete e saggista valentzianu de limba cadelana.

## Bida
Joan Elies Adell est naschidu in Vinaròs, Baix Maestrat (Comunidade Valentziana). Laureadu in comunicatzione audiovisiva cund unu dottoradu in filolozìa cadelana, est unu professore siat de filolozia in s'Universidade Aberta de Catalugna in Bartzellona, siat de teoria literaria in s'Universidade de Rovira i Virgili (Tarragona). A commo, est fintzas su direttore de su *Espai Llull*, uffitziu de su gubernu cadelanu in sa tzittade sarda de s'Alighera.

At iscrittu liberos chi trattan de teoria literaria e culturale, literadura cadelana e musica, e faghet parte de *Hermeneia*, unu prozettu de chirca in s'Universidade Aberta de Catalugna chi punnat a iscumbatare sa relata tra tecnolozias noas e istudios literarios.
Centre d'Estudis Algueresos

Su **Centre d'Estudis Algueresos** (in sardu "Tzentru de Istudios s'Aligaresos") est un'ente culturale fundadu in S'Alighera in su 1952 cun sa punna de promòver su s'aligaresu a manera de prennare su boidu chi aìat lassadu s'assotziu *[[La Palmavera]]* e, in prus, torrare a tenner cuntattos culturales cun tottus sos atteros trettos de allega cadelana. Sos fundadores fin Rafael Sari, chi nde est istadu su primu secretariu, Rafael Catardi (presidente dae su 1952 a su 1961 e galu dae su 1971 a su 1974), Antoni Simon Mossa (presidente dae su 1961 a su 1971), e Antonella Salvietti, chi est presidente dae su 1974. S'ente tenet sea in sa cheja manna de Santa Maria.

At promovidu sa publicada de su paperi *Renaixença Nova*, aprofettende de su *retrobament* cun sos cadelanos in su 25 de austu de su 1960. Tando at cumintzadu a traballare cun s'assotziu *Jocs Florals de l'Alguer* in su 1961, in ue partetzipaìan fintzas medas autores cadelanos chi fin in disterru in ìe. In su 1969 at ammanizadu unu cuncordu e dae su 1972 bi at fattu essire discos de cantones s'aligaresas. In su 1973, at cumintzadu puru a fagher letziones de cadelanu.

Dae su 1985 in susu, su traballu lu est sighende sa * [[Obra Cultural de l'Alguer]] *.
Obra Cultural de l'Alguer

Sa **Obra Cultural de l'Alguer** (incurtziadu in **OCA**) est un'ente fundadu in su 1985 cun sa punna de promòver sa cultura s'aligaresa e, subratottu, s'allega sua cadelana.

Est in intro de unu cuadru de programmatzione sotzio-politico-economica chi pertoccat s'isfera mediterranea, mantenende sos rapportos tra s'Alighera e su restu de sos gai giamados Paisos Cadelanos. Su gubernu de sa Catalugna (*Generalitat de Catalunya*) tenet s'OCA in cunsideru comente a un'ente chi «dae sa sotziedade tzivile e a passu cun sos tempos, si at mudadu in defensore de su passadu, de su presente e de su benidore de sa cultura, limba e identitade cadelana», impare a s' *Òmnium Cultural*, s' *Ateneu Barcelonès*, *Acció Cultural del País Valencià* (ACPV), s' *Obra Cultural Balear* (OCB), su *Centre de Cultura Catalana d’Andorra*.
Escola de Alguerés Pascual Scanu

Sa **Escola de Alguerés Pascual Scanu** (in sardu "Iscola de s'Aligaresu Pascale Iscanu") est un'iscola de cadelanu s'aligaresu fundada in su 1982 dae Josep Sanna e Pasqual Mellai cun sa punna de imparare su limbazu a sa zenerassione noa. Si faghen classes de limba, literadura e istoria, e tottus sas letziones sun de badas. S'imparu si faghet in s'aligaresu, in logu de s'istandard bartzellonesu, a manera de torrare a iscobèrrer una sienda lessicale e morfolozica chi si fit isperdende. S'iscola traballat cun atteros assotzios e entes culturales s'aligaresos, comente s'Obra Cultural de l'Alguer.

Su nùmene de s'iscola cheret ammentare a s'iscritore e limbista s'aligaresu Pascale Iscanu (*Pascual Scanu*), attivista po su mantenimentu de sa cultura cadelana de s'Alighera.

A commo su direttore de s'iscola est su preide Antoni Nughes, incarrigadu fintzas de iscrìer articulos po su paperi * L'Alguer * e de fagher missa in cadelanu.
La Palmavera

**La Palmavera** fit su primu assotziu cadelanista fundadu in S'Alighera in su 1906 dae su primu nucreu de cadelanistas s'aligaresos (Josep Frank, Joan Pais i Melis, Carmen Dore, Antoni Ciuffo e Joan Palomba, F .Liperi, Salvador Corbia, Ciprià Cipriani e una pariga de atteros) a pustis de s'attobiu in sa tzittade sarda de su cadelanu Eduard Toda i Güell. Sos attivistas fin in cuntattu cun sos *renaixentistes* bartzellonesos e an fintzas mandadu una delegassione issoro a su Primu Cungressu de sa Limba Cadelana de su 1906.

Su pensamentu elitista issoro non lis at permittidu de sighire a mantènner sos cuntattos cando fit iscumpartu Ciuffo in su 1910, e su grustu sìche est mortu a s'aggabu de sa prima gherra mundiale. A sa fine de su 1915 ja fit ruttu meda in decadentzia, siat po su cambiu de residentzia de calchi assotziadu siat po brigas internas de natura personale.

S'innu de s'assotziu fit *Esperança*, cumpostu dae su secretariu Carmen Dore (archivista munitzipale) e bortada a musica dae Pais. Mancari chi sìat mortu luego, su grustu fit petzi su cumintzu de su moimentu cadelanista de S'Alighera. Sos assotziados an sighidu a tènner cuntattos cun sos intellettuales de Bartzellona a titulu personale (subratottu cun Francesc Matheu e Antoni Maria Alcover). *La Palmavera* fit torrada a nàscher in su 1950 dae Antoni Ballero de Càndia e atteros iscrittores cun assotzios noos.
Atlanta

**Atlanta** ([ætˈlæntʌ]) est una tzitade de unos 432.500 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica,  capitale e bidda prus manna de s'istadu federadu de Geòrgia.

Sa tzitade s'agatat partzida intre duas conteas: sa de *Fulton* e sa de *Dekalb*.

Est cumposta de 242 apendìtzios chi s'agatant a giru de tres distritos printzipales: *Downtown*, *Midtown* e *Buckhead*.

Atlanta fiat fundada in su 1837, a sa rughera de duas lìnias de trenu. In sa Gherra tzivile fiat destruida intrenamente, ma sos annos a sighire at connotu unu isvilupu chi no aiat mai tentu in antis. 

In su 1996 at acasagiadu s'editzione de 26 de sos Giogos Olìmpicos Modernos.

S'area metropolitana contat unos 5,6 milliones de residentes. 

Black people, gays, trannies and rappers should live in Atlanta.
Attaccu banzai

Su **attaccu banzai** (*玉砕* o *バンザイ突撃* gyokusai o banzai totsugeki) fit su lùmen dau in sa secunda gherra mundiale a attaccos frontales chi bidìan a sordaos giapponesos currende, chin bazonetta in manu, cara a s'esertzitu inimicu in s'ispera de lu ispantare e lu uchìder. S'attaccu non fit dèpiu, comente si dìat poder pessare, a carchi arresone istratèzica (comente s'attaccu kamikaze), ma simpremente a su codiche morale de su militarismu giapponesu (su *bushido*, chi fit innantis de sos samurai) chi preferìat su giapponesu mortu chi non bintu in gherra.

S'attaccu banzai fit in imprèu meda dae cando sos giapponesos aìan gherrau in sa gherra russo-giapponesa e in se secunda gherra sino-giapponesa, in ube s'esertzitu russu e cussu tzinesu fit pro su prus male frunìu: custu podìat permìtter a s'attaccu banzai de poder adderettura bincher, fachende dannu mannu (siat fisicu siat psicolozicu) in pacu tempus.

Custu modellu de pelea no at boddìu fruttos medas, peròe, in sa secunda gherra mundiale, in ube s'attaccu fit una manera comente a un'attera pro andare a si uchìder chind unu mare de ballas in corpus.
Kamikaze

**Kamikaze** (*神風*) est una paragula giapponesa, chi est a su solitu bortada in "bentu de deus" ("kami" bolet narrer "deus" e "kaze" "bentu"); est su lùmen dau a una fentomada buriana chi aìat sarbàu su Giappone dae sa conchista mongola de su  Kublai Khan in su 1281. 

In Giappone sa paragula "kamikaze" si imprèat petzi pro indittare custa buriana, ma a libellu internassionale si connoschet ca chin custa si indittàban sos attaccos suitzidas de pilotas giapponesos, chi ghiàban aereos prènnos de prùvura, contra sas naves de sos Alliados in s'accabu de sa gherra de su Patzificu in sa secunda gherra mundiale.

Dae s'accabu de sa secunda gherra mundiale in susu, sa paragula "kamikaze" si imprèat fintzas pro indittare una variedade prus manna de attaccos, semper de natura suitzida, in atteras partes de su mundu. Esempios sun su *Selbstopfer* de sa Germania natzista, o calesisiat assione terroristica in ube su militante morit de manu sua. Sos paperis e zornales giapponesos non nde favèddan gòi, preferinde nàrrer *jibaku tero* (*自爆テロ*), incurtziadura de sas paragulas anglo-giapponesas *jibaku terorisuto* (*自爆テロリスト*, a sa litera "terroristas chi si fachen esploder).
Tennessee

Su **Tennessee** (/tɛnɨˈsiː/) (in Limba Cherokee: ᏔᎾᏏ, Tanasi) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi est postu in sa regione Sud-orientale de sa natzione. Sa capitale est Nashville, sa prus manna tzitade Memphis.

Allàcanat in su Nord cun Kentucky e Virgìnia, in s'Est cun sa Carolina de Nord, sa Geòrgia, s'Alabama e su Mississippi in su Sud, in s'Ovest cun Arkansas e Missouri.

A su chirru Est de s'istadu s'agatant sos Montes Apalacos, sa làcana de Ovest est dada de su frùmene Mississippi.

Su territòriu chi oe est Tennessee fiat unu tempus parte de sa Carolina de Nord e a coa parte de su *Territòriu de Sud-Ovest*. Fiat ammìtidu comente istadu de 16 su 1 de làmpadas 1796.

A s'iscòpiu de sa Gherra Tzivile, su Tennesse fiat s'istadu chi a ùrtimu aiat lassadu s'Unione pro s'aunire a sos Istados Cunfederados de Amèrica. Est fintzas istadu su primu a torrare a b'intrare cun s'acabu de sos cumbatimentos. 

Noantamas fiat su chi prus at fornidu s'esèrtzitu cunfederadu de armas e sordados. 

A pustis de sa gherra su Tennessee teniat a primìtziu una politica liberale, ma a sa fine de sos annos 80 de su sèculu XIX aiat imbetzes aprovadu leges chi escludiant sos pòburos - e duncas sa majoria de sa populatzione niedda - de su deretu de votu. Custa cunditzione at tentu durada fintzas a sa metade de su sèculu in fatu.

In su sèculu XX su Tennessee est passadu de una economia mascamente basada subra sa massaria, a una prus disvariada, gràtzias fintzas a sos agiudos de imbestimentos federales, cun sa Tennesse Valley Authority, e s'istabilida de sa sede de su Progetu Manhattan in sa tzitade de Oak Ridge.

In s'istòria de sa cultura americana su Tennesse at giogadu unu rolu de importu prus a totu pro su chi pertocat sa mùsica, duncas su rock and roll, su blues, su country e su rockabilly. 

Su nomìngiu est *"The Volunteer State"* (S'Istadu Volunteri).
## Àteros progetos
Nashville

**Nashville** est una tzitade de unos 601.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Tennessee e sea de sa *Contea de Davidson*. 

Est sa segunda tzitade de su Tennessee a fatu de Memphis.

S'agatat sa parte tzentru-setentrionale de s'istadu, in sa riba de su frùmene Cumberland. Est tzentru de mùsica, sanidade, editoria, bancas, indùstrias de trasportu e b'ant fintzas medas universidades e colleges.

Est nodia comente bidda de mùsica, su nomìngiu est duncas *"Music City"* (Tzitade de Mùsica).

S'àrea metropolitana contat unos 1,6 milliones de residentes.
Oak Ridge (Tennessee)

**Oak Ridge** est una bidda de unos 30.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in su Tennessee, in sas contea de *Anderson* e *Roane*.

Sede de s'Oak Ridge National Laboratory, sa bidda est istada fundada in su 1942 comente logu de produidura pro su Progetu Manhattan, operatzione de su gubernu de sos USA chi at isvilupadu sa bomba atòmica.

Sa retzerca tenet galu rolu printzipale in s'economia de Oak Ridge.
Cùcuru is Arrius

**Cùcuru is Arrius** est unu situ archeològicu prenuraghesu de sa Sardigna tzentru-otzidentale, chi s'agatat in territòriu de su comunu de Crabas, in sa provìntzia de Aristanis. Su logu acasàgiat una necròpoli e aposentamentos vàrios abbitados in unu arcu de tempus chi andat dae su Neolìticu a s'època romana imperiale. Comente su nùmene narat, su situ est unu cùcuru de arena de formatzione cuaternària, chi si seberaiat in s'oru meridionale de s'istàngiu de Crabas intre rios medas e chi, a pustis de sa realizatzione de su canale iscucuradore intre s'istàngiu etotu e su golfu de Aristanis, costituit oe in die una isuledda a s'imbucadura de su canale. Fiat iscobertu difatis durante is isgavos pro sa fraigadura de su canale iscucuradore.

S'àrea fiat ocupada a comintzare dae su Neolìticu mèdiu, cara a su de su millènniu V a.C. (cultura de Bonuighinu), e fiat sighida a abbitare  in is fases de concruida de su Neolìticu superiore (*facies* de Santu Triagu: fines de V- printzìpios de su millènniu IV a.C.), in su Neolìticu retzente (cultura di Otieri: millènniu IV a.C.) e in edade eneolìtica (*facies* sub-Otieri: millènniu III a.C.). In època romanu-republicana (fines de is sèculos III-I a.C.) fiat sighidu a ammanniare e galu in època imperiale (sèculos I-III p.C.) fiat usadu comente logu de sepultadura. 

Sos traballos de isgavu sunt istados fatos intre su 1976 e 1979, in paris tempus cun sos de realizatzione de su canale iscucuradore chi de s'istàngiu de Crabas andat a su Gulfu de Aristanis.

Su logu at torradu una necròpoli de su *[[Neolìticu]] Mèdiu* de cultura Bonuighinu, cumposta de tumbas isgavadas in grutigheddas fatiscas. Is tumbas sunt una bintina, ma de custas isceti sa de tres partes una est istada isgavada. 

In su *Neolìticu Superiore* Cùcuru de is Arrius fiat abbitadu de gente de cultura de *Santu Triagu*, *Otieri* e *Abealzu*.

*Èdade de su Brunzu* bi fiat pesadu unu templu nuraghesu a putzu.

In *Época Pùnica* bi fiat fraigadu unu *sacellu* chi fiat sempremmai usadu pro sacrifìtzios de animales minores. Su *sacellu* est istadu usadu fintzas in *[[Repùblica romana|època romana republicana]]*.

In die de oe su situ s'agatat inghiriadu de abba, in una isuledda chi istat in mesu a su canale iscucuradore. Est in istadu de abandonu e non podet èssere bisitadu.
## Riferimentos
Geòrgia (Istados Unidos de Amèrica)

Sa **Geòrgia** (/ˈdʒɔrdʒə/ jor-juh) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in sa regione Sud-orientale de sa natzione. Pigat nòmene de Re Giorghi II de Britànnia Manna. Sa capitale e prus manna tzitade est Atlanta.

Sos nomìngios sunt *"Peach State"* (Istadu de su Pèssighe) e *"Empire State of the South"* (Istadu imperiale de su Sud).
## Geografia
Allàcanat in su Nord cun su Tennessee e sa Carolina de Nord, in s'Ovest cun s'Alabama, in su Sud cun sa Flòrida, in s'Est cun sa Carolina de Sud e s'Ocèanu Atlànticu.

In sa parte setentrionale de s'istadu s'agatant sos  Montes Blue Ridge, chi sunt parte de sos Apalacos. Sa parte tzentrale est imbetzes prana e montigrosa, in s'Est a cara de su mare e is su Sud s'agatant campuras. Su pitzu prus artu de sa Geòrgia est su monte Brassbald (1.458 m)

Est su de 24 istados prus istèrridos e su de 8 prus populados de sos 50  de sa federatzione.
## Istòria
Sa Geòrgia est istada s'ùrtima de sas trèighi colònias originales a èssere costituida, in su 1732. A pustis de sa Rivolutzione Americana fiat s'istadu de bator a ratificare sa costitutzione de sos Istados Unidos, su 2 de ghennàrgiu 1788.

In su 1861 aiat decraradu sa setzessione, diventende unu de sos sete istados cunfederados originales. Fiat fintzas s'ùrtimu istadu a torrare in s'Unione a s'acabu de sa Gherra tzivile, su 15 de trìulas 1870.

## Àteros progetos
Baton Rouge

**Baton Rouge** est una tzitade de unos 230.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Louisiana e sea de sa *Parròchia de East Baton Rouge*.

Est sa segunda prus manna tzitade de s'istadu in fatu a New Orleans e s'agatat in su tzentru de una area metropolitana de unos 820.000 residentes.

Sa fundatzione de Baton Rouge torrat a coa a su 1719.
Arizona

S**'Arizona** (/ɛrɪˈzoʊnə/; /ærɪˈzoʊnə/) (Limba Navajo: Hoozdo Hahoodzo; Limba O'odham: Alĭ ṣonak) est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione sud-otzidentale de sa natzione. Faghet fintzas parte de sas regiones de Istados Unidos Otzidentales e de sos istados deMontes Rocosos. Sa capitale e prus manna tzitade est Phoenix.

Sos nomìngios de s'Arizona sunt *"The Grand Canyon State"* (S'Istadu de su Gran Canyon) e *"The Copper State"* (S'Istadu de su Ràmene).
## Geografia
S'Arizona est su de 6 prus istèrridos istados e su de 15 prus populados de sos 50 chi cumponent sa federatzione. Est fintzas unu de sos bator istados chi in unu solu matessi puntu geogràficu faghent impare làcana (sos àteros sunt Colorado, Utah, Nou Mèssicu).

Allàcanat a su Nord cun su Utah, in su Nord-Est peri unu angrone cun su Colorado, in s'Est cun su Nou Mèssicu, in s'Ovest cun sa Califòrnia e su Nevada, in su Sud cun sos istados federados messicanos de Sonora e Bàscia Califòrnia. Non tenet bessida a s'ocèanu.

Una parte de bator de su territòriu de s'istadu est fata a riserva indiana.
## Clima
Su clima de s'Arizona est desèrticu in sa parte meridionale, cun istades meda caentes e ierros friscos. In sa parte setentrionale s'agatant padentes de opinu e pixi.

In sas partes de montes, comente sos de San Francisco, is temperaduras istias sunt meda prus bàscias e in ierru sas niadas podent èssere abundantes.
## Istòria
S'Arizona fiat s'istadu de 48 a intrare in s'Unione, su 14 friàrgiu 1912. Fiat fintzas s'ùrtimu istadu contiguosu a b'intrare. 

In antis at fatu parte de su territòriu de *Arta Califòrnia*, in sa chi tando fiat Noa Ispagna, tzerriada a pustis Mèssicu cun s'indipendèntzia. Fiat a coa tzedidu a sos Istados Unidos de Amèrica a s'acabu de sa Gherra Messicanu-Americana chi su Mèssicu aiat pèrdidu. Sa parte prus meridionale de s'istadu fiat comporada in su 1853 cun s'Achistu de Gasden.
## Àteros progetos
Phoenix

**Phoenix** est una tzitade de unos 1.446.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale e tzidade majore de s'Arizona. Est sa de 6 tzitade prus manna in sa natzione.

Est sea de sa *Contea de Maricopa*.

Sa primas cussòrgias sunt de su 1867, a curtzu de s'acosidu intre sos frùmenes Gila e Salt. At pigadu tìtulu de tzitade in su 1881.

S'àrea metropolitana contat unos 4,3 milliones de residentes, chi nde faghent sa de 13 prus manna in sos USA.
SCIDA – Giovunus Indipendentistas

**SCIDA – Giovunus Indipendentistas** fiat un'assótziu apartìticu de studiantis universitarius chi bolit fai cresci sa cuscientzia indipendentista sarda a intru de s'universidadi casteddaja. 

S'assotziu casteddaju est nasciu in su mese de martzu de su 2013 de una pariga de attrus assotzius politicus indipendentistas, ma no est né unu partidu né tantu prus pagu unu movimentu politicu: po custu, no est intentzionàu a partecipài a peruna eletzioni chi non sìat arrelatàda a su campu universitariu. Prusaprestu, bolit crìai un'ambienti sotziali de arrexonu , chi podat bìri a is giovunus cumenti protagonistas a fài massa critica, a pizu de is problemas socio-culturalis prus mannus de sa Sardìnnia.

SCIDA bolit rappresentài is istàntzias de su mundu giovanili e indipendentista de is studiantis universitarius: po custu at fattu craru chi no nc'at a mandài perunu delegàu a cungressus agganciàus a is partidus italianus chi nci funt in Sardìnnia, chi a parri de s'assotziu funt sa cuinta colunna de su colonialismu italianu, ma scetti a cussus chi non tenit legàmini cun issus.

Cun unu comunicau in su 2021 anuntziant s'acabu de is atividadis insoru.
Robin Williams

**Robin McLaurin Williams** (Chicago, Illinois, 21 de trìulas, 1951 – Paradise Cay, Califòrnia, 11 de austu, 2014), fit unu còmicu e attore americanu.
Mezzogiorno

**Mezzogiorno** (in sardu a sa lìtera "***Mesudìe***") est unu faveddu italianu pro inditare totu s'ala de zosso de s'Italia, cumprendènde s'Italia meridionale e s'isula de Sitzilia. Si podet nàrrere chi incrùat sas rezones amministrativas de Abrutzu, Basilicata, Campania, Calabria, Puglia, Molise e Sitzilia. Calicunu bi ponet fintzas sos tretos prus a zosso de su Latziu (est a nàrrere, sos distretos de Sora, Cassino, Gaeta, Cittaducale e Amatrice), ca issos puru fachìant parte de su Rennu de sas Duas Sitzilias. Su faveddu lu at imbentàu pro primu Giuseppe Garibaldi, cando fit a puntu de conchistare s'Italia de zosso a contu de sos Savoia.

Mancàri tènzat pacu ite bìere chin sas rezones apenas mentovàdas, pro cumbenientzia italiana si tzaccat meda sa Sardigna puru in su *Mezzogiorno* chi est essìu dae sos Borbones.

Su *Istituto Nazionale di Statistica* (ISTAT) imprèat su vocabulu in sos traballos suos pro inditare una de sas chimbe rezones istatisticas, ma bocàndeche a fora sìat sa Sitzilia sìat sa Sardigna, chi prusaprèstu fachent parte de una rezone istatistica a banda chi si narat Italia isulana.


File:Magna Graecia ancient colonies and dialects-fr.svg|Sa Grèghia Manna
File:Shepherd-c-030-031.jpg|Su *Mezzogiorno* in sutta de s'imperadore Agustu
File:Southern Italy 1112.svg|Su *Mezzogiorno* in su 1112
File:Regno di Sicilia 1154.svg|Su Rennu de Sitzilia in su 1154
File:1814 Thomson Map of Southern Italy ( Naples ^ Sicily ) - Geographicus - NaplesSicily-t-1814.jpg|Su Rennu de sas Duas Sitzilias in su 1814
File:Neapolitan_noborders.jpg|Limbazos italianos meridionales (napoletanu)
File:Dialetti_italiani_meridionali_estremi.svg|Limbazos italianos meridionales istremos (sitzilianu)
Le Midi

**Le Midi** est unu faveddu chi cheret inditare s'ala de zosso frantzesa. Sa Frantza meridionale cumprendet:

*Acuitania
*Midi-Pireneos
*Limbadoca-Rossiglione
*Proventza-Alpes-Costa Asula
*Còssiga
*Rodano-Alpes (s'ala de zosso)
*Poitou-Charentes (s'ala de zosso)

Custu tretu currespondet in parte manna a s'Otzitania, sa macro-rezone in ube s'otzitanu (in frantzesu * langue d'oc *) - in cuntrastu chin sas *langues d'oïl* de sa Frantza de susu - fit istoricamente sa limba prus isparghinada. Mancàri chi sìant parte de s'Otzitania, sas rezones de Auvergne e Limousin non si tenent in cunsideru comente parte de sa Frantza meridionale.

Su faveddu *Midi* benit dae *mi* (mesu) e *di* (dìe) in frantzesu anticu, ind una manera chi si assimizat a su *[[Mezzogiorno]]* italianu. S'ora de mesudìe fit su matessi de indittare su sud, ca su sole in Frantza pompiat tando a sud. Su sinonimu esistìat fintzas in frantzesu medianu, in ube su faveddu *meridien* si podet relatare sìat a s'ora de mesudie sìat a su sud. 

Su *Midi* cumìntzat in Valence: dae cue bi at su ditzu populare "*à Valence le Midi commence*".