open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Borore Sini

**Boròre "Frantzìscu" Sini** (Sarule, 2 de maju de su 1873 - Nugoro, 1954) est istadu unu abbocadu e iscritore sardu.

## Bida
Borore benìat dae una familia de pastores. Aìat isseberadu chito de istudiare in Nùgoro e si fit iscrittu a pùstis a s'Universidade de Casteddu, in sa facultade de jurisprudentzia; si nche at a essire dae in ìe cun sa laurea in su 1904.

In su 1911 aìat publicadu una cantone, *La Guerra Tripolina*, in ue narat chi sa gherra in Lìbia podet fagher petzi dannu mannu. Aìat isposadu ideas sotzialistas, comente si podet iscumbatare in calchi cantone sua. Una de sas pius fentomadas est A Diosa, nodida puru comente "Non Potho Reposare" e chi aìat intzìdidu Giuseppe Rachel.

## Poesias
* "Il Medico", Nugoro 1909.
* "La Guerra Tripolina", 1911
* "Lamentos de sas theracas de Nugoro", 1915 
* "A Diosa", 1915 (a pustis cun su titulu "Non potho reposare")
* "A diosu" 
* "Muttos" 
* "Comunismu", 1919
* "A Zuseppe Mesina", 1924
* "Sa canthone de Zuseppe Nonne", 1925
* "Su zeccu" 
* "Su cundennau innozente" 
* "Augurios pro s'isposaliziu de su Principe Umberto", 1929 
* "Il monello", galu a publicare.
Ditadura

Sa **ditadura** est unu regìmene polìticu in ue una pessone o unu grupu de pessones esèrtzitant totu sos pòderes in manera assoluta, chentza de lege o istitutziones perunos chi los allindent. Est duncas sinònimu de *regìmene autoritàriu*. 

Si caraterizat pro una ausèntzia de partzidura de sos pòderes, s'ingrinu de si serbire de su mandu a benefìtziu de sa minoria chi l'apoderat, s'indipendèntzia de su guvernu de su fatu de tènnere o non tènnere cunsensu de cale chi siat parte de sos guvernados e s'impossibilidade chi peri unu protzedimentu istitutzionalizadu s'oponidura polìtica los potzat bogare de su cumandu.

S'orìgine de su faeddu torrat a sa Roma antiga, in ue ditadura deignaiat unu istadu de sa Repùblica romana in ue su magistradu (su ditadore), in casos de cuntronos graes, si bidiat integrare in manera temporànea e legale pòderes prenos.
Ostalgie

**Ostalgie** est unu faeddu tedescu impitadu pro inditare s'ispèddiu pro sa vida in sos tempos de s'antiga Repùblica Democràtica Tedesca. Benit a èssere unu acrònimu de *Ost* (estu) e de *Nostalgie* (ispèddiu, saudade).

Fatuvatu *ostalgie * est usadu pro fàghere riferimentu a s'ispèddiu pro sa vida in su sìstema sotzialista fintzas in àteros istados de s'Europa orientale chi fiant comunistas, susetotus alleghende de sa Polònia de de s'Unione Soviètica.

Su faeddu est istadu coniadu de s'artista de cabaret - originària de Germània Esta - Uwe Steimle.
## Cuntestu e isvilupu
Intre s'isciarrocadura de su Muru de Berlin de su 1989 e su re-aunimentu de sa Germània, acontessidu s'annu a sighire, sa prus parte de sas rastas de baranta annos de sotzialismu fiant bogadas e in logu issoro fiant postos produtos de s'Uestu pro intrare sos tzitadinos noos a su sìstema econòmicu e culturale capitalista.

In pagu tempus però medas tedescos de s'ex Germània Esta bidende ca totu su mundu in ue fiant bìvidos fintzas a pagu in antis si fiat isperdende in presse chentza chi nde poderet abarrare nudda, aiant commentzadu a tènnere sentidos de ispèddiu pro a su nessi unas cantas bisuras de sa vida durante s'època sotzialista, mescamente sas culturales e fintzas totu sas chi pertocaiant sos relatos intre sas pessones, sende chi a nàrrere de issos su sensu de comunidade fiat meda prus forte tando.  

De su restu tocat a cunsiderare ca s'aunimentu de sos duos istados sinniaiat sa vitòria de una forma de sotziedade subra un'àtera destinada duncas a indullire. Non tocat mancu a si discoidare ca su capitalismu at postu sos tedescos de s'estu a in antis a problemas chi sa sotziedade issoro non connoschiat, primos intre totus su disimpreu e sa poberesa. 

Cando sa rebista famada *[[Der Spiegel]],* faghende una inchiesta at pregontadu a ex tzitadinos de RDT chi sa RTD "*teniat prus bandas positivas chi non negativas*" su 57% at respostu ca *eja*. A s'afirmadura de su giornalista ca "*sos bividores de sa RDT no teniant libertade de viagiare a manu de in ue cheriant*" li ant intames respostu ca "*nimancu cun sa paga bàscia chi sos traballadores retzint oe in die cudda libertade la tenent*".

In realidade sunt medas sos tedescos de ambadus sos chirros partzidos de su muru chi dennegant s'esistèntzia de divisione culturale peruna. Custa chistione no at però postu pentzamentu a sos cummertzantes chi apubende luegus su potentziale econòmicu chi custu movimentu podiat bàlere, ant comintzadu a bèndere produtos de su regìmene antigu o chi a su nessi lis assimbìgiarent in cale chi siat genia. A esempru, est possìbile comporare mandiares de marcas chi s'agataiant in sa RDT, o vìdeos e DVD de programmas chi fiant trasmìtidos de sa televisione pùblica sotzialista, fintzas si pòdent comporare màchinas de marcas Wartburg o Trabant.  
## Tzinema
Su tema est istadu tratadu in tempos reghentes in medas pellìculas comente:
* Sonnenallee (1999), de Leander Haußmann
* Good bye Lenin! (2003), de Wolfgang Becker
* Kleinruppin forever (2004), de Carstein Fiebeler
## Notas

## Boghes ligadas
* Muru de Berlin
* Repùblica Democràtica Tedesca
* Berlin-Est
Nitza

**Nitza** (in frantzesu: **Nice** [nis]; in otzitanu: **Niça**; in nitzardu: **Nissa**; in italianu: **Nizza**) est una tzitade de unos 348.750 bividores de sa Frantza posta in sa regione Provence-Alpes-Costera Asula, cabulogu de su dipartimentu de Alpes Marìtimas. S'àrea urbana lòmpet a prus de 1 millione de residentes.

Est unu de sos tzentros printzipales de sa Costera Asula, e sa prus manna bidda frantzesa a curtzu de sa làcana cun s'Itàlia chi istat a petzi 30 km de in ie. Nitza est difatis posta a tesu dae 195 km de Gènova e dae 215 km de Torino, contra 230 km dae Marseille (chi est capitale de sa regione) e 960 km dae Parisi.

Nitza est sa capitale istòrica de sa contea omònima, e est istada parte de su Rènniu de Sardigna fintzas a su 1860, candu fiat tzedida a sa Frantza de sos Savojas in cambiapare de s'agiudu rètzidu in sa segunda gherra de indipendèntzia italiana. Una parte de sa populatzione cunserbat su dialetu nizardu chi est una bariedade de su lìguru fortemente influentziada de s'otzitanu. 

Nitza est tzitade nadia de Giuseppe Garibaldi.

## Parade


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg


## Àteros progetos
Paisos nòrdicos

Cun **paisos nòrdicos** s'inditat una regione geogràfica e culturale chi tirat a chimbe istados de s'Europa setentrionale: 
* Danimarca
* Finlàndia
* Islanda
* Isvètzia
* Norvègia

A custos sunt azuntos fintzas sas regiones autònomas de Ìsulas Føroyar, Groenlàndia e  Ìsulas Åland. Sunt totus acapiados de istiles de vida, istòria, limbas e istruturas sotziales simbigiantes.

Traditzionalmente Estònia e Letònia fiant cumpresas in custu grupu, ma sas ùrtimas acontessidas istòricas las ant istesiadas e si las cunsìderant a parte in su grupu de sos istados bàlticos, mancari susetotus s'Estònia ambissionat a bi torrare a èssere parte.

Sos paisos nòrdicos s'agatant in sas primas posiduras de medas inditos mundiales, comente sos chi pertocant educatzione, economia, competitividade, deretos tziviles, calidade de sa vida e isvilupu umanu.

Sos chimbe paisos nòrdicos e sas tres dipendèntzias cun istatutos ispetziales costituint su cunsìgiu nòrdicu, un aorganizatzione interparlamentària de cooperatzione.
## Datos
Intre sos paisos nòrdicos s'Isvètzia est su prus istèrridu e populadu, s'Islanda su prus pagu populadu e sa Danimarca su cun subrafache prus minore.
Sa Finlàndia è su solu istadu de su grupu a chi fetzat parte de sa zona Euro; de s'Unione Europea, de chi sunt parte fintzas Isvètzia e Danimarca, mancari cunserbent moneda locale. 

S'Islanda est negotziende s'intrada in s'Unione Europea. In Norvegia intames, a fatu de duos tentativos fallidos, no est dàbile chi nde dimandet s'intrada in tempus imbeniente.
### Istados

### Regiones autònomas

## Geografia
Sa regione geogràfica s'isterret pro una subrafache de casi 3,5 milliones de km², ma prus de sa metade de su territòriu no est bivìbile sende chi ammuntadu de una capa de àstragu (mescamente sa Groenlàndia). Contat populatzione de unos 26 milliones de bividores.
## Demografia
Sa majoria de sa populatzione de Finlàndia tenet orìgines ètnicas deferentes dae isvedesos, norvegesos e danesos, sa limba de majoria faghet parte de su grupu ugro-fìnnicu, contra sos àteros chi faeddant limbas germànicas. Sa segunda limba uffitziale de Finlandia est comente chi siat s'isvedesu, èssende istada sugeta a sa dominatzione de s'Isvtzia pro unos 550 annos.

In sa regione de norti intre Isvètzia, Norvègia e Finlàndia (fintzas sa Rùssia), s'agatat sa Lapònia, regione in ue bivet su pòpulu sami, minoria chi faeddat limba de su brancu ugro-fìnnicu, comente su finlandesu. Sa populatzione de sa Groenlàndia est formada de sos inuit, unu pòpulu de orìgine amerindia.
## Notas

## Artìculos ligados
* Europa setentrionale
* Iscandinàvia
* Fennoscandia
* Lapònia
## Àteros progetos
Museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu

Su **museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu** de Crabas, in sa provìntzia de Aristanis, est un'istrutura inaugurada in su 1997, chi tenet in ammostu una campionadura manna de repertos archeològicos agatados in is sitos bàrios de su territòriu de sa penìsula de su Sinnis chi faghent parte de su comunu. 

Su museu est intituladu a su professore crabarissu Giovanni Marongiu, amministrativista e dotzente a manu de istitutos universitàrios importantes (LUISS, Universidade de Tor Vergata in Roma, Iscola superiore de sa pùblica amministratzione), membru de su cunsìgiu de amministratzione de sa Cassa del Mezzogiorno dae su 1963 a su 1971, presidente pro tempus longu de su FORMEZ e de sa Fundatzione Giulio Pastore; fiat ministru pro is Cumbènnidos istraordinàrios de su Mezzogiorno in s'ùrtimu guvernu Andreotti.
## Assètiu
S'allistramentu de su museu est partzidu in setziones diferentes:
* una dedicada a su situ de Cùcuru de is Arrius, postu a manu de s'oru meridionale de s'istàngiu de Crabas, in ue iscavos fatos a sa fine de is annos '70 de su de 20 sèculos ant torradu a sa lughe repertos chi inditant ca s'àrea fiat meda abitada in edade pre-istòrica e proto-istòrica; 

* un'àtera setzione est intregada a s'antiga tzitade de Tharros, fundada de is fenìtzios in su càbudu prus a giosso de su Sinnis, ocupadu in tempus a fatu dae is romanos chi est istadu unu de is tzentros printzipales de s'ìsula, non prus, prima capitale de su Judicadu de Arbaree fintzas a cara de su 1070.

* dae su martzu 2014 s'agatat fintzas una setzione noa, dedicada a is Gigantes de Mont'e Prama, istatuas agatadas in su situ omònimu, chi atualmente sunt is prus antigos esemplares connotos de istatua a *totu tundu* de su Mediterràneu otzidentale.
## Artìculos in ligàmene
* Cùcuru de is Arrius
* Sinnis
* Tharros
* Gigantes de Mont'e Prama

## Acàpios forànios
Museu archeològicu comunale Giovanni Marongiu
Mafia corsicana

Sa **mafia corsicana** est unu nòmene chi bolet indittare a paritzos grupos criminales chi bi sun in s'isula de Còssiga. Sa mafia corsicana est una de sas prus mannas a libellu frantzesu, e est ativa fintzas in Russia e in medas istados africanos e latino-americanos. Una teppa maffiosa corsicana chi tenet prus importu est cussa de sa *Brise de Mer*.
Penìsula italiana

Sa **penìsula italiana**, fintzas **penìsula apennina**, est una de sas tres mannas penìsulas chi cumponent s'Europa meridionale e sa prus minore a fatu de sa balcànica e de s'ibèrica.

Posta in su tzentru de su Mediterràneu, intre mare Tirrenu (a s'uestu), mare Adriàticu (a s'estu) e mare Jòniu (a su sud), atremenada in su norti de sa cadena montosa de sas Alpes. S'istrintu de Messina dda ischìrriat de sa Sitzìlia dae chi est istesiada de unos 3 km.

Sas làcanas setentrionales prus pròpias chi dda distinghent sunt dadas de una lìnia imaginària chi aunit sos frùmenes Magra e Marecchia, escluende duncas totu s'àrea de sa campura padana e a pees de sa regione alpina. Sas ìsulas mannas de Sitzìlia, Sardigna e Còssiga non sunt cunsideradas partes de sa penìsula.

Su territòriu suo est atualmente amministradu casi intregamente de sa Repùblica italiana, foras pro su chi pertocat sos micro-istados de Tzitade de su Vaticanu e Repùblica de Santu Marinu.

Est pretzisu iscerare sa definitzione de *penìsula italiana* dae sa de regione italiana.
## Istados de sa penìsula italiana

## Notas

## Artìculos ligados
* regione italiana
Judicadu de Agulliastra

Su **Judicadu de Agulliastra** o **Judicadu de Ogiastra** fiat unu judigadu sardu chi s'agataiat intre su de 10 e su de 11 sèculos, chi torraiat paris a sa regione s'Ogiastra de oe in die e a sa curadoria de *Trigonia Barbària* de s'Edade Mèdia. 

Faghiat làcana in su norte cun su judicadu de Gaddura, in su sud cun su Judicadu de Càlaris e in s'ovest cun su de Arbaree. Sa capitale fiat Tortuelie.
## Istòria
Est su solu judigadu de chi s'ant novas tzertas de sos medas àteros chi s'agataiant in cussu tretu de s'istòria medievale sarda chi est postu intre s'istesiamentu dae su cuntrollu bizantinu e s'afirmadura de sos àteros bator prus importantes. Àteros logos connotos in ue baliat a su matessi nùmene de *judicadu*, fiant sas curadorias de *Chirra* e sa de *Golostrai* (in su Càlaris).

No est craru chi amministraret custu judigadu. Fortzis sos guvernadores teniant nùmenes de judighes, essende de iscratza nòbile e sende chi teniant pòderes majores de su de curadore, o est dàbile fintzas ca s'àrea si esseret iscerada suta ghiadura de sos pisanos, chi dd'aiant otenta a cumpensu pro s'agiudu donadu boghende·nche a sos àrabos dae sas costas sardas. In custu casu issos e totu diant dare nùmene de judighe a su guvernadore chi bi poniant.

Su judigadu fiat pois surbidu in su judicadu de Càlaris pagu tempus a pustia, e su destinu suo, dae tando a in antis bi diat duncas currespòndere.

Fiat pois torradu a costituire pro pagu tempus durante su poderiu pisanu e aragonesu, in su de 14 sèculos, a coa fiat ispèrdidu definitivamente.
Project Zero

**Project Zero**, in Giappone **Zero** (零〜zero〜) e in sos Istados Unidos **Fatal Frame**, est unu videojocu de abbentura survival horror de su 2001, essidu a primu pro PlayStation 2 e a pustis, cund un'attera versione mezorada, pro Xbox. Lu at pubricadu Tecmo e, in Europa, Wanadoo. Est su primu capitulu de una seria chi at a facher sutzessu meda tra sos amantiosos de su genere.

## Istoria
Miku, sa pitzinna debile protagonista de su jocu, at a chircare a frade suo, Mafuyu, ind una domo ispèrdia de su Giappone; in s'impestantu, at a ischire su chi est sutzediu in ie, e la at a persichire chene piedade unu onryō malu meda.

## Jocabilidade
Sa protagonista chi movet su jocadore non tenet peruna manera pro si poder defensare, si nono fughindesìche o fachende fotografias cund una macchinedda particulare, sa *Camera Obscura*, chi podet cassare a sos pantasimas pro nche los bocare. Custa cosa est una caratteristica fentomada meda de sa seria intrega, chi difattis at a mantènner fintzas a pustis cun sos atteros capitulos: a su solitu, sos atteros videojocos pedin a tì nche fughire de su tottu, o a los bochire cun pistolas o atteras armas de focu; ma, sicomente si faveddat de presentzias chi su jocadore nemmancu podet tàngher o facher dannu, inoche est attera cosa.
Project Zero 2

**Project Zero II: Crimson Butterfly**, in Giappone **Zero: Akai chō** (*零〜紅い蝶〜* litt. "Zero: Sa Mariposa ruja") e in sos Istados Unidos **Fatal Frame II: Crimson Butterfly**, est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2003 essidu pro PlayStation 2, secundu capitulu chi at sichidu a Project Zero.

In su 2004 nde an fattu una versione mezorada pro Xbox, nada **Project Zero II: Crimson Butterfly Director's Cut**, e in su 2012 un'attera pro Wii, nada **Project Zero 2: Wii Edition** (o fintzas **Deep Crimson Butterfly**).

## Istoria
Duas sorres ghermanas, nadas Mio e Mayu, si perden ind unu buscu chi est su locu in ue bi aìat una bidda ispèrdia. Issas an a deper agattare una manera pro si nche fughire, e in su mentras un'onryō (pantasima malu giapponesu) si at a picare Mayu, chi est indemoniada peri tottu su jocu.
Project Zero 3

**Project Zero 3: The Tormented**, in Giappone **Zero: Shisei no koe** (*零〜刺青ノ聲〜* litt. "Zero: Sa boche de sos tatuazos") e in sos Istados Unidos **Fatal Frame III: The Tormented**, est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2006 essidu petzi pro PlayStation 2, capitulu de tres chi at sichidu a su primu e a su secundu.

Su jocu bidet torrande a Miku Hinasaki, sa protagonista de su primu jocu, e attera zente puru chi tenet itte facher cun sos atteros capitulos.
Project Zero 4

**Zero: Tsukihami no kamen** (*零〜月蝕の仮面〜* litt. "Zero: Sa bisera de sa eclisse lunare") est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2008, capitulu de battor de sa seria Project Zero.

Sicomente sa Nintendo si at comporadu parte de sa propiedade intellettuale, su videojocu est essidu petzi pro Wii e non lu an fattu galu essire foras dae su Giappone. Bi at bortaduras in limba inglesa, pro chie bi bolet jocare.

## Istoria
Cando fit minore, Ruka Minazuki e atteras chimbe pitzoccas las at sarbadas unu detective a pustis de unu sechestru. Annos a pustis, an acattadu mortas male duas de sas chimbe pitzoccas. Gai Ruka, Misaki e Madoka an isseperadu de lassare s'isula de Rougetsu.
Project Zero 5

**Zero: Nuregarasu no miko** (*零〜濡鴉ノ巫女〜* litt. "Zero: Sa miko de su corbu infustu") est unu videojocu de abbentura dinamica horror de su 2014 pro Wii U ebbìa, capitulu de chimbe de sa seria Project Zero. Lu at postu in isvilupu Koei Tecmo impare a Nintendo SPD. Project Zero 5, comente su capitulu chi benìat prima, no est essidu foras dae su Giappone pro boluntade de Nintendo.
Banditismu corsicanu

Su **banditismu corsicanu** est istadu unu fenomenu criminale e sotziopoliticu de s'istoria corsicana in edade de como.

## Istoria
Sa raighina de su banditismu in Còssiga est a chircare in sa vinditta corsicana. Est a tenner contu, de s'atteru, chi sa sotziedade corsicana si regulaìat in base a sos antzianos de su *clan*, chi fit su primu istitutu pro fagher justitzia. Custu regulamentu lu aìan fintzas postu pro dadu in sos istatutos tziviles e penales de su mere genovesu.

Su banditismu at tentu manera de si isvilupare e fagher mannu tra su segulu de XIX e sa prima meidade de cussu de XX. At cumintzadu a perder terrinu cando sa justitzia frantzesa at persighidu e bocchidu a sos prus mannos bandidos corsicanos, e mescamente cando sa Còssiga fit tottu bulluzada pro collire a sos *pieds noirs* algerinos: dae cussu mamentu in susu, su banditismu est iscumpartu, pro fagher ispatziu a sa pelea indipendentista de su FLNC e, subratottu, a sa mafia corsicana, ca fit gai a bi balanzare de prus.

Unu sartu in ue su banditismu fit isparghidu meda fit sa regione de sa *Castagniccia* (gai nada pro sos arbures de castanzu chi galu creschen in ie).

In su 21 de làmpadas de su 1935, s'urtimu bandidu mannu corsicanu, André Spada, fit postu in sutta de ghigliottina in Bastia, in pratza Saint-Nicolas.
Michele Antonio Gazzano

**Michele Antonio Gazzano** (Alba, 30 de cabidanni de su 1712 - Alba, 11 de maiu de su  1786) fit unu istòricu amantiosu de sa Sardigna.

Dae su 2 de martu de su 1758, fit istadu segretariu de Istadu cun competentzias in s'isola, e dae su 24 de maiu de su 1759 fit istadu *archivista generale delle scritture*.

## Oberas
**Storia della Sardegna* (I-II, Cagliari 1777)
Tràchia otzidentale

Sa **Tràtzia otzidentale** o fintzas **Tràtzia greca**(grecu **[Δυτική] Θράκη**, *[Dytikí] Thráki*; turcu **Batı Trakya**; bùlgaru **Западна Тракия**, *Zapadna Trakia*) est una regione geogràfica de sa Grèghia norti-orientale, parte de sa regione istòrica de sa Tràtzia, atualmente ispartzida impare a Bulgaria e Turchia. Su cabulogu est Komotini.

Sa Tràtzia otzidentale est posta in su chirru prus norti-orientale de s'istadu, in ue faghet làcana in su norti cun Bulgaria, in s'estu cun Turchia e in su sud cun su mare Egeu. Tenet istèrrida de 8.578 km² e populatzione de unos 371.200 bividores.

Est una regione populada de una minoria cunsistente, unu 35 % de sos bividores, de religione islamica, de limba mama e cultura turca. Custos non godint de peruna genia de amparu de s'istadu grecu chi, de su 1983, annu de sa decraratzione de indipendèntzia de Cipru norti apogiada de sa Turchia, cunsiderat totu sos tzitadinos de religione islàmica *grecos musulmanos*, chentza àteras isceras chi nde reconnoschent diferèntzias culturales e linguìsticas.

Est sa regione prus pobera e incuida de sa Grèghia.
## Àteros progetos
Limba cunservatora

In limbistica, unu modu, forma o varietate **cunservatora** est una chi at cambiatu pacu peri s'istoria sua, o chi est resistente meta a mutare. Su cuntzettu est a sa revessa de forma o varietate **innovatora**, chi imbetzes at tennitu cambios metas e de importu puru.

Una forma limbistica cunservatora, comente a unu faeddu, est una chi abbarrat prus a curtzu a cussa de orizine, dae ube est naschita. Pro esempiu, sa paragula ispannola *caro* e cussa frantzesa *cher* benint ambas dae su faeddu latinu *cārum*. Tando sa paragula ispannola, chi si assimizat de prus a sa raichina latina sua, est prus cunservatora de su parente frantzesu.

Una limba o limbazu si narat cunservatore cando tenet pacas mutantzias, cunforma sas ateras limbas o limbazos. Fachende un'ateru esempiu, s'islandesu si assimizat de prus a su Nordicu Anticu de sas ateras limbas chi dae cue sunt naschitas, cumprendende su danesu, su norvegesu o s'isvedesu, mentras su sardu metas istudiosos lu tenent in cunsideru comente sa limba noulatina prus cunservatora. E duncas, siat su sardu siat s'islandesu si credent limbas relativamente cunservatoras. De sa matessi manera, calicunu limbazu de una limba costoit prus de un'ateru: su sardu nugoresu, pro esempru, at cunservatu de prus calicuna cosa de raichina latina cunforma su sardu logudoresu o su sardu campidanesu.

Oppuru, s'arresonu balet pro calesisiat varietate istandard, chi abbarrande in forma iscritta pro tempus meta tendet a cunservare de prus cunforma sas varietates chi non sunt istandard. Difatis, s'iscritu est prus cunservatore de s'allega. Est a narrer chi sa forma iscritta cambiat prus pacu de sa limba faeddata. Custu azuat a cumprender diferentzias in sistemas iscritos comente cussu inglesu; sicomente sa limba chistionata at cambiatu meta de prus de sa limba iscritta, in inglesu non fachet a pronuntziare sas paragulas comente sunt iscritas.

Una limba potet esser cunservatora in calicuna cosa, ma innovatora in calicuna atera. Su bulgaru e su matzedoniu, chi si assimizant meta a sas limbas islavas, sunt innovatoras pro cantu pertoccat sa formatzione de sos nomines, ca ant lassatu su sistema de casos islavu, chi est cumplicatu meta. A su matessi tempus, peròe, ant fattu meta prus diffitzile su sistema verbale issoro, chi in su prus de limbas islavas est como simpre. S'inglesu, chi est una de sas limbas prus innovatoras intra de cussas germanicas, est comuncas cunservatore in sa fonologia cunsonantica, ca tenet sonos comente (supratottu) θ and ð (th) chi su restu de limbas germanicas at mutatu in ateros.

Si credet chi sas limbas cunservatoras siant prus diffitziles (grammaticalmente o, a su mancu, morfologicamente faeddande) de cussas innovatoras. Custu dìat poter esser beru pro sas limbas indo-europeas, in ube sa limba mama tenìat una morfologia cumplicata meta e chi est divennita prus simpre. De s'ateru, metas limbazos o limbas arabas tennitas in cunsideru comente innovatoras, comente s'arabu chistionatu in Egitu, ant fattu crescher dae su sistema classicu relativamente simpre un'ateru agglutinativu de morfologia verbale bastante diffitzile.

## Referèntzias
Liga (partidu politicu)

Sa **Liga Nord pro s'Indipendentzia de sa [[Padania]]**, prus connotta cun su nòmine in curtzu **Liga Nord**, est unu partidu politicu italianu chi fit naschidu dae s'aunimentu de ses movimentos autonomistas de s'Italia de susu e de tzentru: *Lega Lombarda*, *Liga Veneta*, *Piemont Autonomista*, *Union Ligure*, *Lega Emiliano-Romagnola* e *Alleanza Toscana*. 

Su nòmine chi tenet como su partidu lu aìan isseperadu in su 1997; cussu chi tenìat a primu, dae su 1995 a su 1997, fit imbetzes *Lega Nord Italia Federale*.

Su partidu, chi sos zornalistas muttin su *Carroccio*, est attivu mescamente in Italia de susu, comente si bi podet immaginare, ma tenet sea fintzas in carchi rezone tzentrale e in Sardigna puru.

Fundadore e segretarju federale pro una bintina de annos est istadu Umberto Bossi, chi dae su 5 de aprile de su 2013 est divennidu presidente federale a bida. In su 2012, a Bossi sichit Roberto Maroni pro sa ghia de su partidu. Dae su 15 de Nadale de su 2013, segretarju est Matteo Salvini.

Sa Liga Nord est una truma politica conotta meda, non petzi in Italia ma in Europa intrega, pro esser unu partidu populista de dresta istrema cun bideas meda xenofobas e ratzistas, chi cando fit federalista e indipendentista ziraìan in tundu a sos de s'Italia de giosso, como chi est divennidu natzionalista italianu a sos accudidos extra-europeos.
Belfast

**Belfast** (in irlandesu: **Béal Feirste** chi cheret nàrrere "*Su vadu arenosu in sa buca de su frùmene*") est una tzitade de unos 276.500 bividores de s'Irlanda a sutta 'e su Rènniu Aunidu, capitale e bidda prus manna de s'Irlanda de su Norti. S'àrea metropolitana contat unos 580.000 residentes, chi nde faghent sa de bindighi tzitades britànnicas e sa de undighi aglomerados urbanos.

Originalmente Belfast fiat una biddighedda de sa contea de Antrim, fiat sa reina Victoria, in su 1888, a dda artziare a sa cunditzione de tzitade.

Belfast s'agatat in sa costera norti-esta de s'ìsula de irlanda, a curtzu de una nera de montigros intre chi su de Cavenhill, chi si creet apat ispiradu su romanzu de Jonathan Swift, *[[Sos viàgios de Gulliver]]*. Issu imaginaiat imaginaiat ca teniat forma de uni gigante dromidu amparende sa tzitade. Belfast s'agatat fintzas posta a s'uestu de su lagu omònimu - su Belfast Loch e in sa buca de su frùmene Lagan, cosa chi nde faghet logu ideale pro s'indùstria de fraigadura navale chi unu tempus dd'aiat fata famada.

A pustis de s'indipendèntzia de sa Repùblica de s'Irlanda in su 1922, sa tzitade, chi fiat fata capitale de s'Irlanda de su Norti (abarrada intro su Rènniu Aunidu, est istada su logu in ue sas perricas intre *unionistas* e *lealistas* at tentu peus efetos. In particulare intre sos annos 60 e 90 paritzos bighinados de sa tzitade fiant a beru suta sèdiu de gherra. Atentados e bochidòrgios fiant fetianos e s'esèrtzitu britànnicu chi s'ocupaiat de tènnere s'ordine interbeniat fatuvatu cun mètidas rebestas contra sos *unionistas*, chi fiant sos cunsiderados nimigos de s'istadu. De su restu fiant custos sos chi intzullaiant su cunflitu, chirchende de torrare a aunire totu s'Irlanda in una sola natzione indipendente dae sa corona britànnica, chi ddos fiat colonizende de unos 800 annos. Sos *lealistas* contrapostos a custos fiant difatis totus de pesada dae colonizadores britànnicos chi aiant ocupadu sa parte setentrionale de s'ìsula, in ue rapresentaiant majoria in sa populatzione.

In su 1998, cun sos *Acòrdios de sa Chenabura Santa* (Good Friday Agreements) sa tzitade at torradu a agatare apaghiamentu e, a pustis de annos de crise econòmica at torradu a agatare isvilupu. Sa populatzione abarrat però galu demograficamente ischirriada segundu sentidu natzionale e sa sotziedade sighit duncas a dèpere acarare problemas de sa discriminatzione e de su setarismu.

Belfast est serbida de unu aeroportu internatzionale e est sea de duas universidades.

## Partzidura demogràfica de sa tzitade

National Identity Belfast City Council 2011 Census.png|Isparghidura de sas identidades natzionales in sa tzitade de Belfast, segundu tzesimentu de su 2011.

Religion Belfast City Council 2011 Census.png|Isparghidura de sas fides religiosas in sa tzitade de Belfast, segundu su tzensimentu de su 2011. 

Born Outside UK And Ireland Belfast City Council 2011 Census.png|Isparghidura de sos chi ant affirmadu de èssere nàschidos foras dae Rènniu Aunidu e dae Irlanda in Belfast, segundu su tzensimentu de su 2011.

## Àteros progetos
Ente Radio Trieste

**Ente Radio Trieste**, abbreviadu in italianu in **ERT**, est sa sotziedade de su servitziu pubbricu radio de su Territoriu Libberu de Trieste
A Viva Voce

***A Viva Voce*** est, a como, s'unicu paperi pubricàdu in limba italiana chi bi apat in isula de Còssiga. S'imprenta fit cumintzàda a primu in sa bidda corsicana de Ghisunaccia e a pustis in sa de Borgu; peròe, si pubricat in sa tzittade de Bastìa dae su mese de Santu Gabine de su 1992. Tottu sa redatzione cumprendet zente corsicana in sinu suo. Su paperi, chi nch'essit dontzi tres meses, tenet sa punna de accurtziare sa Còssiga a su continente italianu e si ponet a chistionare de su legamìne, istoricu e politicu, chi s'isula tenet cun s'Italia. Su dirigidore chi bi est como est Paul Colombani, chi ja fit unu amantiosu de limba e curtura italiana in s'Universidade de Nantes.

## Boches curreladas
*Zassu uffitziale
Quidditas

Sa **quidditas** est unu faeddu latinu, chi tenet raighina in su limbazu filosoficu de sa edade mèdia. Est su pronòmine "itte?", chi bolet fagher dimanda, fattu nòmine astrattu. Su faeddu benit, cun tottu probabilidade, dae cando si fin bortande in limba latina sos iscrittos filosoficos dae s'arabu, in su segulu de XII. Si podet dare chi fit Avitzenna (nòmine orizinale: *Ibn Sinā*) a si imbentare sa paraula pro furriare *τό τί ἦν εἶναι* (essentzia, appuntu) dae su gregu.

Sa *quidditas*, o essentzia de una cosa, est su faeddu pro torrare imposta a sa dimanda "itte est custa cosa?". E tando, descriet s'essentzia o natura de una cosa. Sa paraula tenet meda importu in su pensamentu de su filosofu Duns Scotu. Si impreat a s'ispissu pro lu parare contra su faeddu *haecceitas*, chi cumprendet tottus sas caratteristicas chi dìan fagher una persone tale.
Everest

Su **monte Èverest**, connotu in Nepal che **Sagarmāthā** e in Tibet che **Chomolungma,** est su monte prus artu de su mundu, s'otzales suo est de 8 848 metros s.l.m.

Si còllocat in sa cadena de s'Himalaya, a làcana de Cina e Nepal.
## Àteros progetos
TV Tropes

**TV Tropes and Idioms** est unu zassu in linia, a tipu wiki, chi pigat in analisi tottus sos elementos chi torran semper in dontzi produtzione comente film, fumetos, videojogos, webcomics e atteros traballos de custa zenia. Su zassu si podet agattare in prus limbas e est pro unu publicu internatzionale, ma sa prus parte de sas paginas est in inglesu. Fundadu in su 2004 cun sa punna de trattare petzi de filmografia, su zassu est bennidu semper prus mannu e, como, tenet atteru puru.

## Cuntennidu
Su zassu est ammanizadu pro tenner paginas, chi sun dedicadas a sos elementos chi sun in intro de cada traballu creativu; si poden agattare, peròe, peri atteras cosas chi sun caratteristicas de su mundu *fandom*, comente sa tipica faeddada in suspu. 

Sos articulos sun iscrittos ind unu limbazu chi non sonat formale meda, dende a s'ispissu immagines, aggantzos a YouTube e Wikipedia (nada *the other Wiki*, s'attera Wiki), slang e atteras ispressiones chi podimus atzappare in s'allega de cada die.

Pro dontzi elementu chi si pigat in cunsideru, bi at una lista de tottus sos traballos creativos chi bi lu an, cun calicuna nota in prus pro indittare in ue cambiat unu pagu.

Sas paginas si ponen in categorias, comente in Wikipedia, ma sas categorias in ie si naran "serias" e sun fattas a bella posta pro permitter una chirca orizontale pro mediu de buttones, chi serbin pro si mover a innantis e in segus tra sos artigulos de sa matessi seria. In prus, sas serias si poden ammanizare pro su tema trattadu: pro esempiu, si podet chircare pro unu tzertu mediu (liberos, fumetos, videojogos, e gai sighende), zenere (gherra, amore, risa, horror, etz.) o tipu de elementu figuradu (deus ex machina, istereotipos...).

Sa wiki no est formale pro nudda, non petzi pro comente si presentat ma fintzas pro comente funtzionat: si permittit, antzis est pretzisu a lu fagher, de iscrier artigulos a pizu de argumentos chi pagu si connoschen e chi in Wikipedia si dian cunsiderare comente pagu appropriados. Faghet puru a insertare cunsideros personales: difattis no est cosa rara a bi atzappare, ind unu puntu chi unu at iscrittu, un'atteru parrere chi ponet in duda s'argumentu de su primu in chistione. Un'attera cosa ca Tv Tropes si assimizat a unu forum, est sa presentzia de buttones pro cuare sos elementos de istoria (*spoiler*) a chie no nde cheret legher. Comente chi tottu custu non bastaret, bi at peri unu forum pro arresonare liberamente.

Su zassu non si basat a pizu de su software MediaWiki, a differentzia de atteros progetos comente Encyclopedia Dramatic o Uncyclopedia.
Tropa de sambene

Sa **tropa de sàmbene**, o **de sànguini**, est una caratteristica de sa persone. Si iscobiat in base a sa presentzia o farta de antizenes a pizu de sas tzèllulas rujas. Custos antizenes poden esser proteinas, carboidratos, glicoproteinas o glicolipidos chi dipenden dae su sistema de classificadura impreadu; calicunu de custos si poden agattare a pizu de atteras tzellulas puru.

Sa tropa de sambene si retzit dae cando si naschit, e si depet a tottu e duos sos parentes.

Un'agorru de paritzos antizenes superfitziales, chi benin dae un'allele e dae zenes currelados meda, forman impare unu sistema de grupos sambìnzos. Fintzas a su 1901, non si ischiat nemmancu sa esistentzia de sas tropas sambinzas. Sos istudios de Karl Landsteiner an juttu, a primu, a sa classificadura de su sambene in grupos de su sistema AB0 e, a pustis, a s'iscoberta de atteros fattores chi nos permittin de distingher su tipu de sambene, comente su fattore Rhesus.

Sas tropas de sambene, in su sistema AB0, sun:

## Cumpatibilidade de sas tropas sambinzas
Su sambene, pro non facher barrancu, non si podet intregare dae chiesisiat. Pro chi su corpus non torret imposta mala cando si collit sambene, custa est sa tabedda chi si depet sichire:

## Boghes curreladas
*Tropas de sambene in sa curtura giapponesa
Remake

Su **remake**, comente bolet nàrrer su faeddu si bortadu in limba inglesa, est unu calesisiat traballu torradu a fàgher e mezoradu. Sa paraula si ponet a pare cun pelliculas, ma si podet impreare peri pro serias televisivas o videojogos.

Cando su traballu chi si torrat a fagher benit dae un'atteru *medium*, tando nànchi si bolet fagher un'adattamentu.
Wikipedia in gaèlicu iscotzesu

**Wikipedia in gaèlicu iscotzesu** est sa versione in limba gaèlica iscotzesa de Wikipedia.

## Ligàmenes esternos
Limba in perigulu

Una **limba in perigulu** est una limba chi est in arriscu de si nche isperder ind una generatzione, tanta est paga sa zente chi la faeddat o podet faeddare. Pro fagher un'esempiu, limbas medas chi fint propias de sos indianos de America si nche sunt mortas, pro more de una tzerta linia politiga chi, in su segulu de XIX e in cussu de XX, nde proibiat s'impreu. Su matessi est sutzedidu in su segulu de XX cun s'Unione Sovietica puru, pro su chi pertocat sos populos arrotzeris. Una **limba morta** est, imbetzes, una limba chi non tenet prus zente capassa de la faeddare comente limba mama.

## Reconnoscher sas limbas in perigulu
Fintzas si non bi est una lacana tzerta pro inditare una limba in arriscu, pro si fagher un'idea bi at tres criterios printzipales:

*Canta zente galu in bida la faeddat.
*Cantos annos tenet sa zente chi la tenet comente limba mama e/o chi la faeddat bene.
*Sa pertzentuale de zovanos chi la faeddat bene.

Pro esempiu, in Giappone est a puntu de si nche morrer sa limba ainu, chi tenet a la poder faeddare unas 300 persones, e de custas petzi 15 la faeddant dontzi die, cun paga zente zovana a la chistionare bene. Una limba si dìat poder creder in perigulu fintzas si bi at zente meda a la allegare, ma est totu manna e pagos o zovanu perunu la imparat. Pro custa resone, si tenent in cunsideru comente in perigulu peri medas limbas europeas, comente su corsicanu, su sardu, su lionesu o su bretone.

Difatis calicuna limba, comente cussas indonesianas, podent tenner deghinas de milli e milli persones a la faeddare, ma esser in perigulu de cada manera ca sos pitzinnos non las sunt imparande prus, o sos faeddadores etotu sunt colande a s'impreu de limba indonesiana natzionale (unu limbazu locale de Malay) in logu de sas ateras; e tando, una limba cund una comunidade de petzi 100 persones a la faeddare si dìat poder cunsiderare forte meda, si cussa limba est sa prima (si non s'unica) chi totus sos pitzinnos impreant in ie.
Antonello Satta

**Antonello Satta** (Gavoi, 1929 – 2003) est istadu unu zornalista e iscritore sardu.

## Bida
A pustis de abbratzare ideas comunistas, fachet s'intrada sua in su movimentu sardista e traballat pro su bilinguismu sardu-italianu. Est istadu dirigidore de paritzas siendas de paperi, comente *Sardegna Oggi*, *Il Giornale* e *Nazione Sarda*, e dirigidore editoriale de sa Jaka Book. At bortadu in italianu poetes rumenos de su tempus suo. Dae su 1949, sos articulos suos fin cumpartos in *L'Unità* e in *Nazione Sarda*.

In sos annos Settanta, fit impare a Eliseo Spiga su fundadore e s'aparitzadore de su tzirculu culturale *Città-Campagna*.

Lu an sepurtadu in Sètimu, e sa losa sua la aìat fatta Pinuccio Sciola. A Satta e a frade suo Pietro, sindicu pro tempus longu, an dedicadu sa biblioteca de sa bidda in ue fit naschidu.

## Traballos iscrittos
* *Cronache del sottosuolo. La Barbagia*, Jaca Book, Milano (1991)
* Sa scomuniga de predi Antiogu arrettori de Masuddas: edizione critica, Edizioni Della Torre, 1983
* *Opere: "Politica e istituzioni" - Identità e sottosuolo"* (a cura di Alberto Contu), Condaghes, 2009
* *[http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_93_20070402143121.pdf Emilio Lussu e la cultura popolare della Sardegna] *: Convegno di Studio Nuoro 25-27 aprile 1980 Autori vari , ISRE, Regione Autonoma della Sardegna 1983 Nuoro
* Istoria de Cantoni Buttu e de sos cantadores a ballu, Ed. Domus de Janas, 2005

## Ligàmene esternos
Istados de Terramanna (Regnu de Sardinnia piemontesu)

Cun su faeddu **Istados de Terramanna** si bolent indittare, in sos segulos chi andant dae su de XVIII a su de XIX, cussos entes chi sa corona piemontesa de Savoia, tando a cuntrollu de sa Sardìnnia, retzìat. Custos, peròe, fint a diversu dae su Regnu de Sardìnnia propiamente nadu, ca fint postos in su continente europeu (sa "Terramanna").

Sos istados de Terramanna fint:
*Su ducadu de Savoia.
*Su printzipadu de Piemonte, chi lu cumponìant:
**Su marchesadu de Salutzo;
**Su marchesadu de Monferrato;
**Su marchesadu de Susa;
**Atteros minores puru.
*Su ducadu de Genova (dae su 1814 in susu), est a nàrrer sa ex-Republica de Genova;
*Sa contea de Nitza;
*Sos feudos imperiales de s'Apenninu ligurinu.
"Weird Al" Yankovic

**Alfred Matthew** "**Weird Al**" **Yankovic** (Downey, California, 23 de santuaine de i su 1959), est unu cantante, còmicu, e attore americanu.
Multi User Dungeon

S'ispressione **Multi User Dungeon** (incurtziada in **MUD**, a bortas intesu comente acronimu de *multi user dimension* o *domain*) cheret indittare una categoria de jocos de rolu chi prus zente jocat in Internet. Si trattat de jocos de testu, in ube sos jocadores si poden mògher e facher cosas in su mundu cun sa tastera.
MUD Object Oriented

**MOO** (**MUD Object Oriented**) est unu programma informaticu chi ponet zente, cullegada in Internet, ind unu ambiente ebbìa chi tenet ozetos e istàntzias, e in intro de custu est pretzìsu a interazìre chin su mundu e faveddare chin sos usuàrjos, in tempus reale.

Bi at diferentzia meda chind unu Multi User Dungeon, ca inoche sa punna no est a jocare; prusaprestu, est a abberguare comente naschin e mudan sas relatziones sotziales.
Peggy Lee

Peggy Lee (nomene de battijimu Norma Deloris Egstrom) fit naskida  in Jamestown, North Dakota. Aiat cominzadu a cantare dae sende criadura pro una radio locale de Valley City in su North Dakota. A 17 annos aiat aiat lassadu sa familia e si fit trasferisa a Los Angeles. In su 1941 fit bintrada, comente e cantante, in s'orchestra de Benny Goodman e bi fit restada pro duos annos.
## Carriera discografica
In su 1942 Lee aiat appidu su primu sucesso discograficu cun *Somebody Else Is Taking My Place* e in su 1943 cun sa cover de Why Don't You Do Right? (versione originale cantada dae Lil Green).
Why Don't You Do Right?

**Why Don't You Do Right?** (in sardu: *Pruite non ti cumportas bene?*) est su titulu de una cantone iscritta in su 1936 dae Kansas Joe McCoy e Herb Morand, fit istada pubricada dae su grupu *Harlem Hamfats* cun su titulu "The Weed Smoker's Dream". Ma McCoy l'aiat torrada a iscriere modifichende siat sa melodia che i-sas peraulas; su titulu nou fit diventadu "Why Don't You Do Right?", e fit istada registrada dae Lil Green in su 1941, cun s'accumpagnamentu a sa chiterra de *William "Big Bill" Broonzy*. Su discu fit diventadu subitu unu sucesso.
Peggy Lee fit una fan de Lil Green e aiscultaiat sempre sa cantone, finas a cantu non l'at fatta issa puru. Gai in su 1942 in New York l'aiat registrada cun s'orchestra de Benny Goodman e aiat bendidu pius de unu milione de discos. 
## Ateras versiones
* Kay Kyser (boghe de Julie Conway) 
*Ella Fitzgerald cun Joe Pass
*Julie London, 
*Mark Murphy
*Shirley Horn
*Johnny Otis
*Mel Torme
*Imelda May
*Kiri Te Kanawa
*Ashlee Simpson
*Sinéad O'Connor
*Eden Brent
Limbadoca-Rossiglione

Sa **Languedoc-Roussillon** (pronùntzia frantzesa: ​[lɑ̃ɡdɔk ʁusijɔ̃]; in otzitanu: **Lengadòc-Rosselhon**; in cadalanu: **Llenguadoc-Rosselló**) fiat una de is 27 regiones de sa Frantza, surbida in su 2016 in sa regione de costitutzione noa de s'Otzitània. Su cabulogu fiat Montpellier.

Ispartzida in  chime dipartimentos (*Aude*, *Gard*, *Hérault*, *Lozère*, *Pyrénées-Orientales*), teniat isterrida de 27,376 km2 e populatzione de unos 2,7 milliones de bividores. Allàcanaiat in su nord-ovest cun sa regione de Mesudie-Pireneos, in su norte cun s'Auvèrnia, in s'estu cun su Ròdanu Alpes e sa Proventza-Alpes-Costa Asula. In su sud-estu teniat essida a su mare Mediterràneu e in su sud allàcanaiat cun sa comunidade autònoma ispagnola de Cadalugna, e su printzipadu de Andorra. Fiat sa regione prus meridionale de sa Frantza continentale.

Sa Languedoc-Roussillon est caraterizada pro su fatu chi bi sunt faeddadas duas limbas regionales, foras de su frantzesu, chi benint a èssere s'otzitanu e su cadalanu.

S'economia s'apoderat subra setores bàrios, comente servìtzios pùblicos, sanidade, imparu superiore, turismu, sa massaria e in particulare sa produtzione de ògiu e binu. S'inditu de disimpreu est nointames unu de is prus artos de Frantza, carculadu a su 14.3% in su ghennàrgiu 2015.

In su 2016, in su cuadru de una reforma territoriale, sa regione est istada unida a su Mesudie-Pireneos, costituende impare sa regione de s'Otzitània.
Monte Arbu

Su **monte Arbu** (in italianu *monte Albo*) est unu monte de pedra 'e carchìna in sa Sardigna tzentru-orientale, in provìntzia de Nùgoro. Tenet una lìnia longa 13 km, cund un'artesa mediana de 1000 metros e passa. 

Su monte tenet prus de unu cùccuru, e sos prus artos sun duos: punta Catirina e punta Turuddò. Custas sun una cara a s'attera e sun ambasduas artas 1127 metros. Sos atteros puntos a brìncare sos 1000 metros sun:

*punta Ferulargiu, 1057 metros;
*punta Romasinu 1055 metros;
*punta Su Mutrucone, 1050 metros;
*punta Gurturgius, 1042 metros;
*punta Cupetti, 1029 metros.

Est dae s'antigorju chi s'omine est andadu a su monte, fraigande fintzas nuraghes, comente cussu fentomadu de Littu Ertiches.

In monte Arbu podimus agattare animales comente s'àbbile reale o abbilòne, sa muvra, su sirbone e s'astore sardu. Sa muntagna como est unu logu in ue sos amantiosos si atobian: pèri sos costones e passos (Janna Portellìtos, 639 metros) si podet mirare a panoramas de ispantu.
Kurdistan

Su **Kurdistan** o **Curdistan** est una regione geogràfica e culturale chentza trèmenes pretzisos de s'Oriente Mèdiu, chi definit s'àrea in ue s'agatat bìvida in majoria de su pòpulu curdu. S'impitu oe in die de su faeddu Kurdistan est allindadu a inditare is bator cantones chi ddu cumponint, ispartzidos intre is territòrios de sa Turchia sud orientale, sa Sìria e s'Irak de norti e s'uestu de s'Iran.

S'àrea tenet istèrrida intre 190.000 e 390.000 km2 e contat populatzione de unos 28 milliones de bividores.

Unas cantas organizatziones natzionalistas curdas punnant a criare unu istadu natzionale curdu indipendente, aunende is àreas a majoria de bividores curdos. Àteros grupos polìticos tenent a obietivu su de fàghere balangiare istatutu de autonomia a is regiones bàrias in intro de is làcanas de is istados chi giai s'agatant. 

## Reconnoschimentos polìticos
Su Kurdistan irachenu est istadu su primu a lòmpere a sa ràgia de s'autonomia in su 1970, a sighidu de unu acòrdiu cun su guvernu irachenu. S'istatutu est istadu pois torradu a cunfirmare in su 2005, cun s'ordìngiu - a fatu de sa segunda gherra de su golfu - de sa repùblica federale.

Sa provìntzia cun nùmene de Kurdistan chi s'agatat in Iran non godit imbetzes de autonomia peruna. In Sìria is curdos cumbatentes in sa gherra tzivile sunt istados capatzos de pigare cuntrollu de manna parte de is territòrios de su norti-estu, comente is fortzas fideles a al-Assad si sunt retiradas a cumbatere aterue. Est pro custa resone chi, aende istabilidu guvernu propiu, cherint como chi ddis siat dada autonomia in una Sìria democràtica, o fintzas s'indipendèntzia. Su Kurdistan turcu est intames una regione non uffitzialmente reconnota: is bividores suos, mancari rapresentent unu 18% de sa populatzione de s'istadu, no godint de perunu cunsideru polìticu chi nde amparet sa cultura o sa limba (in Turchia petzi su turcu est limba uffitziale). Economicamente est s'àrea prus incuida de Turchia.

Totu su Kurdistan sunfrit de discriminatziones bàrias e sos bividores, mescamente in is deghinas de annos colados, sunt istados sugetos a cumbènidos de limpiadura ètnica.
## Àteros progetos
Natzione chene istadu

Sas **natziones chene istadu** sunt cussos populos chi, mancari tenende tottu su chi nci bolet pro esser una natzione, non bivent ind unu istadu propiu e, a s'ispissu, cussu in ue bivent nemmancu los reconnoschet. E tando, cussas comunidades sunt in intro de un'istadu in ue sa natzione prus manna est un'attera, o ancora istant ind una terra sugeta a sa soberanìa de prus istados.

Su reconnoschimentu ufitziale de sas natziones chene istadu cambiat meda a segunda de cale istadu si pigat in cunsideru. In calicunu, si podet faeddare de prus natziones, in atteros sas natziones chene istadu bivent ind unu tzertu regìmene de autonomia o gubernu propriu. In atteros galu, sa diversidade natzionale si bìet de ogru malu, e cussu istadu punnat a fagher de tottucantos una natzione ebbìa.

Su chi bi cheret pro esser o nono una natzione chene istadu est meda chistione de opiniones. Ind unu matessi bicculu de terra, difattis, podet cumbìver zente chi la pensat a manera diferente. In generale, sas natziones chene istadu arribant a su mancu custas tres cunditziones:

*Reconnoschimentu ufitziale comente populu, comunidade natzionale, natzionalidade, o gai sighende.
*Presentzia de caratteristicas culturales diferentes meda dae cussa de sa prus parte.
*Unu o prus movimentos chi nde declarant s'esistentzia.
Post-punk

Su **post-punk** est unu gènere musicale rock chi at tentu isvilupu dae e parallelamente a s'iscòpiu de punk-rock, fache a sa fine de is annos '70 in su de 20 sèculos. Su gènere est prus isperimentale e de su punk e incorporat elementos de su krautrock (comente s'usu de sintetizadores), disco, e de sa mùsica dub.

Su post-punk at ispiradu is cumplessos musicales chi aparteniant a s'iscena indipendente de is annos '80. De issu ant tentu isvilupu àteros gèneres comente su gothic-rock e s'industrial.