open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turkmenistàn

Su **Turkmenistàn**, ufitzialmente **Repùblica Turkmena**, est una repùblica presidentziale (*de facto* ditadura totalitària monopartìtica) posta in s'Àsia tzentrale, cun una populatzione de 5,6 milliones de bividores e Aşgabat a capitale. Est sa segunda potèntzia econòmica de Àsia tzentrale (a pustis de su Kazachistàn) gràtzias a sos fundos ricos de gas naturale e a su cultibu de su cotone. Sos turkmenos sunt in majoria musulmanos sunnitos.
S'istadu tenet istèrrida de 491.210 km² e faghet làcana in su sud cun s'Iràn e s'Afganistàn, in su norte cun s'Uzbekistàn e su Kazachistàn e si ghetat in s'ovest a su Mare Càspiu. 

Su Turkmenistàn ammuntat unu territòriu chi est istadu ruhgera de tziviltades diferentes durante medas sèculos. In època medievale Merv (oe connota che Mary) fiat una de sas tzitade grandes de su mundu islàmicu e una parada importante de sa Bia de sa Seda, bia de cummèrtzios cun sa Cina fintzas a sa mitade de su de 15 sèculos. Annessidu dae s'Impèriu Russu in su 1881, aiat ocupadu rolu distintu in su movimentu antibolscevicu de s'Àsia tzentrale. In su 1924 fiat fatu repùblica costituente de s'Unione Soviètica, denominada ufitzialmente  Repùblica Sotzialista Soviètica de Turkmenistàn. 

A pustis de sa ruta de s'URSS e de sa cunsighente indipendèntzia in su 1991, su pòdere fiat pigadu dae s'ex cabu locale de su sistema sovièticu Saparmyrat Nyýazow, chi at detentu sa càrriga vitalìtzia de Presidente assolutu (Türkmenbaşy, Babbu de sos Turkmenos) finas sa morte, acontèssida pro infartu su 21 de nadale 2006. Sa ditadura de Nyýazow est istada caraterizada dae un' imprenta peculiarmente filosòfica, basada subra su Ruhnama, su *Libru de Oro*, in ue Nyýazow aiat iscritu is teorias filosòficas e polìticas suas, su cale istùdiu est obrigatòriu pro atzèdere a calesi cherzat càrriga pùblica. Su cultu de sa personalidade de su Presidente est istadu cultivadu in manera massitza, pro mèdiu de vàrias initziativas pùblicas. 
In su 26 nadale 2006 su Cussìgiu de su Pòpulu de su Turkmenistàn at annuntziadu in unu primu tempus chi a Nyýazow diat sighire Durdy Durdyýew, tando visu-ministru de s'isport e de su turismu, ma a fatu sa nòmina fiat dada a Muhammetnazar Gurbanow, chi s'11 de freàrgiu 2007 est istadu sostituidu dae Gurbanguly Berdimuhammedow, chi dae tando est Presidente. Berdimuhammedow at fissadu eletziones noas cumbidende sos oposidores polìticos in esìliu a torrare in pàtria. In su nadale de su 2013 s'ant tentu sas primas eletziones parlamentares multi-partiticas dae s'indipendèntzia.

## Àteros progetos
Ashgabat

**Ashgabat** (in persianu: عشق آباد‎‎, literalmente "tzitade de s'amore"; in russu: Ашхабад, trasliteradu: Ašchabad), giai **Poltoratsk** (in russu: Полтора́цк) de su 1919 a su 1927, est sa capitale e sa tzitade prus populada de su Turkmenistàn.

Est posta in s'Àsia tzentrale, intre su desertu de su Karakum e sa cadena montosa de su Kopet Dag. Fundada in su 1881 e fata in su 1924 capitale de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Turkmena, est istada distrùida dae unu terremutu in su 1948 e est a fatu torrada a fraigare, subra impulsu de su presidente turkmenu Saparmyrat Nyýazow.
## Àteros progetos
Uzbekistàn

S**'Uzbekistàn**, ufitzialmente **Repùblica de Uzbekistàn** (in uzbecu: *O‘zbekiston Respublikasi*, Ўзбекистон Республикаси) est un'istadu de s'Àsia tzentrale, giai parte de s'Unione Soviètica. Sa capitale sua est Tashkent, chi contat prus de 2,3 milliones de bividores.

S'istadu tenet istèrrida de 447.400 km² e contat populatzione de unos 22.444.000 bividores. Làcanat in su norte e in s'ovest cun su Kazachistàn, in s'estu cun su Kirghisistàn e su Tagikistàn, in su sud cun s'Afganistàn e su Turkmenistàn; paris a su Liechtenstein est s'ùnicu istadu in su mundu dapiamente chentza de isbucos a su mare, overas non tenet isbucu a su mare e làcanat cun istados issos e totu privos de isbucu a su mare. Sa limba ufitziale est s'uzbecu.

Su territòriu de s'Uzbekistàn fiat in passadu parte de s'impèriu samànida fintzas a cando fiat passadu a sa dinastia Timùrida. Sa regione fiat conchistada in su de 16 sèculos dae sos nòmades uzbecos, chi faeddaiant unu dialetu turcu orientale, faeddadu galu oe in die de sa majoria de sa populatzione de s'istadu. S'Uzbekistàn fiat incorporadu in s'Impèriu Russu in su de 19 sèculos e in su 1924 s'aiat costituidu in repùblica soviètica in sinu a sa neocostituida Unione de sas Repùblicas Sotzialistas Sovièticas suta nùmene de República Sotzialista Soviética de Uzbekistàn. Aiat balangiadu a fines indipendèntzia in su mese de nadale de su 1991 a pustis de sa ruta de URSS.

S'economia de Uzbekistàn s'apoderat subra sa produtzione de materias primas, comente cotone, oro, uràniu e gas naturale. Cuntantu chi apat declaradu s'intentu de si cunvèrtere in una economia de lìberu mercadu, oe che oe sighit mantenede cuntrollos chirdinos, chi a bias iscoràgint sos imbestidores istràngios. Sa polìtica de transitzione graduale, istrintamente controllada at produidu comente chi siat resultados in su progressu econòmicu a partire de su 1995. Sa polìtica interna pro su chi pertocat sos deretos umanos e sas libertades individuales est fatu·fatu criticada de sas organizatziones internatzionales. 
## Àteros progetos
Tashkent

**Tashkent** (de su russu Ташкент; in uzbecu: Toshkent, o Тошкент / Тoшкeнт in alfabetu tzirìllicu) est sa capitale de s'Uzbekistàn. In su 2006 teniat 1.967.879 bividores.

Su nùmene atuale benit dae su turkmenu e sinnìficat *tzitade de pedra*. Est istada durante sèculos medas unu puntu de trasida importante in sa Bia de sa Seda, caminu cummertziale chi uniat s'Àsia cun s'Europa.

Mancari non tèngiat su balore istòricu de àteras tzitades uzbecas, comente Bukharà, Samarcanda o Khivà, Tashkent est su tzentru econòmicu printzipale e culturale de s'Uzbekistàn. Si bi agatant sas printzipales istitutziones acadèmicas de s'istadu, gasi comente sas sedes de sas aziendas internatzionales cun atividade in Uzbekistàn. In sa tzitade, si pùblicant sos giornales noos in uzbecu, non prus in russu, aici comente fintzas in inglesu.
## Àteros progetos
Dushanbe

**Dushanbe** (cir. tag.: Душанбе) est sa capitale (778.500 bividores, istima 2014), sa tzitade majore e su tzentru culturale e econòmicu prinzipale de su Tagikistàn.

Su nùmene benit de sa paraula tagica*lunis* (du "duos" + šamba o šanbe "die") e si referret a su fatu chi in sa tzitade si abitaiat unu mercadu sa die de lunis, chi beniat a èssere sa segunda de sa chida. Intre su 1929 e su 1961 fiat denominada Stalinabàd.
## Àteros progetos
Otzèanu Indianu

S**'Otzèanu Indianu** est un'otzèanu de sa Terra. In particulare, siat pro subrafache siat pro volùmene, intre sos tres otzèanos de sa Terra est su prus pagu istèrridu.

S'importu de s'Otzèanu Indianu comente ruta de trasida intre Àsia e Àfrica nd'at fatu iscenàriu de numerosas cuntierras. A càusa de sa mannària sua, niuna sìngula natzione dd'at dominadu fintzas a su cumintzu de su de 18 sèculos, cando sa Bretagna Manna at resissidu a cuntrollare pro meda tempus manna parte de sas terras chi dd'allindaiant.

## Referèntzias
Otzèanu Àrticu

S**'Otzèanu Àrticu** est unu mare postu pro intreu in sa regione de su Polu Norte, allindadu dae sas estremas regiones setentrionales de Europa, Àsia e Amèrica.

Sa caraterìstica printzipale de cust'otzèanu est su fatu de tènnere, in sa parte tzentrale, sa subrafache permanentemente astragada, a inghìriu de su Polu Norte. Si tratat de sa banchisa àrtica, chi padessit variatziones in base a s'istasone, isterrende·si cara a sud durante sos meses de ierru.

S'otzèanu Àrticu tenet istèrrida intermèdia intre sos tres otzèanos e sos prus mannos mares mediterràneos, puru essende meda de prus prossimu a custos ùrtimos: Patzìficu: 179 milliones de km²; Atlànticu: 120 milliones de km²; Indianu: 73 milliones de km²; Àrticu: 14 milliones de km²; Mediterràneu Australasiàticu: 9,08 milliones de km². Est pro custa resone chi contrasemper a sa definitzione de s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale - màssima autoridade internatzionale in àmbitu idrogràficu - in Itàlia est prus nodiu che Mare Glatzale Àrticu (*Mar Glaciale Artico*).

## Referèntzias
Istajone

S**'istajone** o **istasone** o fintzas **istagione** est cadauna de is iscutas de tempus cun chi si partzit s'annu solare. B'ant maneras diferentes de definire un'istajone: cussas impreadas prus comunemente sunt sa partzidura astronòmica e sa meteorològica.

Segundu sa partzidura astronòmica un'istajone est una iscuta de tempus chi intercurret intre un'ecuinòtziu e unu solstìtziu; si distinghent tando 4 istajones: beranu, istiu, atòngiu, ierru; cada de issas tenet una durada costante de 3 meses e bene definida in su cursu de s'annu, indipendentemente de sa largària e de sa posidura geogràfica.

Sa partzidura meteorològica tenet imbetzes contu de sas mudàntzias climàticas e ambientales chi acontessent in unu dadu logu in su cursu de s'annu, e pro custu non cointzidet casi mai cun sa partzidura astronòmica de sas istajones; in sas zonas temperadas si distinghent in gènere bator istajones meteorològicas aprossimadamente prètzisas a cussas astronòmicas, ma sa durada issoro vàriat segundu de sa largària e de su microclima locale induidu dae sa geografia a rodeu; in sas regiones polares generalmente si distinghent duas solas istajones (fatu·fatu denominadas sole de mesunote e note polare, opuru simplemente *istiu* e *ierru*) determinadas dae sa presèntzia o no de su sole subra s'orizonte; infines fintzas in sas zonas tropicales si preferit partzire s'annu in duas solas istasones, definende·ddas istajone ùmida e istajone sica (fintzas chi a s'ispissu sunt presentes fintzas un'istajone caente e una frita), determinadas dae sas printzipales mudàntzias climàticas annuales chi imbèstint sa regione.

### Is bator istajones

* Beranu
* Istiu
* Atòngiu
* Ierru
Sassònia

Sa **Sassònia** (in tedescu: *Sachsen*, /ˈzaksən/; in sorabu *Sakska*), ufitzialmente **Istadu Liberu de Sassònia** (*Freistaat Sachsen*) est unu de sos sèighi istados federados de Germània. Cun una istèrrida de 18 400 km² e populatzione de 4,6 milliones de bividoes, sa Sassònia est su de deghe istados federadu pro àrea, ma de ses pro populatzione. Torradu a fundare pagu in antis de sa reunificatzione tedesca in su 1990, òcupat prossimai s'àrea de s'ex regione chi teniat su matessi nùmene, iscontzada in su 1952. Sa capitale est Dresda.

A su cumintzu de s'Edade Mèdia su trèmene "Sassònia" faghiat relatu a una regione diferente, chi ocupaiat s'àrea de sos istados atuales de sa Bàscia Sassònia, de Brema e de Westfàlia setentrionale.
## Àteros progetos
Àssia

S**'Àssia** est unu de sos 16 istados federados (Länder) de Germània, chi s'agatat in su tzentru de sa federatzione. Òcupat un'àrea de 21.100 km² e tenet unos 6.250.000 bividores, chi nde faghent su chimbe istados federados prus populados de Germània. Sa capitale est Wiesbaden, ma sa tzitade prus manna est Francuforte de su Menu, chi est su printzipale tzentru finantzieri tedescu, in ue s'agatat puru unos de sos prus mannos aeroportos de su mundu.
## Àteros progetos
Schleswig-Holstein

Su **Schleswig-Holstein** est su prus setentrionale de sos 16 istados federados de Germània. Su nùmene in danesu est *Slesvig-Holsten*, su nùmene in bàsciu sàssone est *Sleswig-Holsteen*. Istòricamente su nùmene si referit a una regione prus ampra, chi cumprendet s'atuale Schleswig-Holstein e sa contea danesa de su Jutland meridionale (*Sønderjyllands Amt* in danesu). Sa capitale est Kiel.

Su Schleswig-Holstein s'agatat a sa base de sa penìsula de su Jutland, tra su Mare Bàlticu e su Mare de su Norte.

S'ex ducadu de Holstein costituit sa parte meridionale de su Schleswig-Holstein, mentras su Schleswig meridionale nde format su cantone setentrionale. S'ex Ducadu de su Schleswig, (Sønderjylland in danesu), est istadu divididu intre Germània e Danimarca finas dae su 1920. 

Su Schleswig-Holstein làcanat cun sa Danimarca (regione de su Syddanmark) a nord, su Mare de su Norte a ovest, su Mare Bàlticu e su Meclemburgu-Pomerània Otzidentale in s'estu, e sa Bàscia Sassònia e sa tzitade-istadu de Amburgu in sud.
## Àteros progetos
Bàscia Sassònia

Sa **Bàscia Sassònia** (in tedescu: *Niedersachsen*; in olandesu: *Nedersaksen*) est unu de sos sèighi istados federados de Germània. Posta in su nord-ovest, fiat costituidu su 1946 e currispondet a sa parte otzidentale de sa Sassònia istòrica. Cun 47.614,07 km² de istèrrida e unos 8 milliones de bividores est su segundu istadu federale pro tirada a fatu de Baviera e su bator pro populatzione. Sa capitale est Hannover.

In su norte si ghetat a su mare de su Norte, làcanat cun sa tzitade istadu de Amburgu e cun su Land de Schleswig Holstein, in su nord-estu cun su Meclenburgu-Pomerània Otzidentale, in s'estu cun sa Sassònia-Anhalt, in su sud-estu cun sa Turìngia, in su sud cun s'Àssia e in su sud-ovest cun su Renània de su Norte-Westfàlia. Annotamala sa tzitade istadu de Brema (*Freie Hansestadt Brema*; *Tzitade Lìbera Anseàtica de Brema*) format duos incravamentos chentza de continuidade territoriale in intro de sa Bàscia Sassònia.

In unas cantas zonas rurales si sighit a faeddare galu su bàsciu tedescu o bassu sàssone (Plattdüütsch), e in su distretu de Cloppenburg, su frisone orientale (Seeltersk).
## Àteros progetos
Hannover

**Hannover** est una tzitade de sa Germània tzentru-setentrionale de 535 061 bividores, capitale de s'istadu federadu de sa Bàscia Sassònia (Niedersachsen) e posta in sas ribas de su riu Leine, in s'afluente suo Ihme e in su Mittellandkanal. Est fintzas cabulogu de un'ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu distritu.

Importante tzentru industriale, cumertziale e de tràficos, est andadu casi totalmente distrùidu in sa segunda gherra mundiale, e est istadu torradu a fraigare cun critèrios urbanìsticos modernos. De sa tzitade antiga abarrant sa Marktkirche, mannu fàbricu gòticu in cotu de su de 14 sèculos e s*'Altes Rathaus*, àteru fàbricu gòticu in cotu de su de 15 sèculos.

Hannover est cabulogu de su Land de sa Bassa Sassònia e de un'omònimu ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu tzircundàriu.
## Àteros progetos
Meclemburgu-Pomerània Otzidentale

Su **Meclemburgu-Pomerània Otzidentale** (in tedescu Mecklenburg-Vorpommern) est unu de sos sèighi Länder (istados federados) de Germània.
Su de ses pro istèrrida cun 23.180 km², ma isceti de trèighi pro populatzione intre sos sèighi istados de sa natzione, contende pagu prus de 1,6 milliones de bividores. In su norte est allindadu de su Mare Bàlticu, in s'ovest cun su Schleswig-Holstein, in su sud-ovest cun sa Bàscia Sassònia, in su sud cun su Brandeburgu e in s'estu cun sa Polònia (Voivodatu de sa Pomerània Otzidentale).

Sa sede amministrativa est Schwerin, mentras su tzentru prus populadu est su portu bàlticu de Rostock. Sas àteras tzitades printzipales sunt Neubrandenburg, Stralsund, Greifswald e Wismar.
S'antiga Pomerània (Pommern), cunsistente de sa tzitade de *Stettin* (atualmente narada Szczecin) e de sos territòrios a s'estu de su riu Oder, est atualmente parte de sa Polònia.

Su Meclemburgu, a ovest de sa Pomerània Otzidentale, fiat fatu ducadu in su 1348, ma fiat divididu dae su de 17 sèculos fintzas a su 1934. Sos ducados deMeclemburgo-Schwerin e Meclemburgo-Strelitz fiant fatos granducados in su 1815, ma unu guvernu republicanu fiat istituidu in su 1918. Fiant cumbinados pro pagu tempus cun sa Pomerània Otzidentale in su 1947-1952 e costìtuit su Land atuale dae sa reunificatzione tedesca de su 1990.
## Àteros progetos
Martinica

Sa **Martinica** (in frantzesu: *Martinique*; in crèolu martinicanu: *Matnik* o *Matinik*) est un'ìsula chi costituit una regione e unu dipartimentu ultramarinu (ROM-DOM) frantzesu. Posta in sas Antillas Minores, intre su mare de is Caràibes in s'ovest e s'otzèanu Atlànticu in s'estu, est ischirriada dae s'ìsula de Dominica, in su norte, dae su passu de sa Martinica, e de Saint Lucia, in su sud, dae su canale de Saint Lucia. Est cunsiderada regione ultraperifèrica de s'Unione Europea. Tenet istèrrida de 1.128 km2 e contat 393.000 bividores (segundu s'istima de su 2004). Sa capitale est Fort-de-France.

## Istòria
S'ìsula, comente àteras de is Caràibes, giai fiat bìvida in su 6000 a.C. Su populamentu est bènnidu fortsis dae s'Orinoco e dae s'ìsula de Trinidad, cun una sotziedade chentza de una divisione ispetziale de fainas e chentza de gerarchia sotziale peruna, in comunidades organizadas in cussòrgias minores.
Fiat ocupada su 15 de cabudanni de su 1635 dae Pierre Belain de Esnambuc e 150 colonos in nùmene de sa Frantza, chia aiant fundadu sa tzitade de Saint-Pierre, sa prima frantzesa permanente in is Caràibes.

## Populatzione
Ratzialmente su 91,4% de sa pobulatzione est niedda o mulata, chi benit de Àfrica e faeddat su crèolu naradu *creole*, resurtadu dae su cuntatu de su frantzesu cun limbas africanas e caraìbicas. Su 5,1% de sa pobulatzione est costituida dae biancos de raighinas frantzesas, narados béké o *bétjé* (unos 3000). Unu 1,9% de is bividores sunt asiàticos (mescamente indùs, tzinesos e àteros asiàticos). Pro su chi pertocat is religiones, su 85,3% de sos martinichesos sunt catòlicos romanos, e de sos àteros su 3,1% sunt aventistes de sa de sete dies, su 0,6% testimòngios de Gèova, su 0,5% baha’e, su 0,5% sunt musulmanos e unu 0,5% induistas.

## Economia
Sa massaria si fundat subra su cultivu de sa canna de tzùcaru, banana, ananassu tropicale e sa manioca, economia de is antigas prantedos coloniales. B'ant indùstrias de tzùcaru, de lambicadura de rum e de cunservas de fruta, e fintzas isfrutamentu forestale e de pisca. Su turismu est sa printzipale atividade econòmica.
Su 73% de sa populatzione ativa traballat in su setore tertziàriu, mentras chi unu 17% traballat in s'indùstria e petzi unu 10% in su setore agràriu. Su cummèrtziu e isfrutu de sa massaria, dedicada de su totu a s'esportatzione, est unu monopòliu de sa Frantza metropolitana. In ùrtimu si mantenet gràtzias a sos agiudos de Frantza e de s'Unione Europea, sende chi unu 20% de is produtos importados sunt alimentares. Essende s'economia tantis dipendente dae foras, sunfrit unu tassu de disimpreu endèmicu de su 25%, cosa chi puru at provocadu emigratziones a sa metropolitana. In s'ìsula non b'ant ferrovias.

## Àteros progetos
Berlinu Ovest

**Berlinu Ovest** est istada un'exclave de sa Repùblica Federale de Germània (BRD), de chi s'agatait istesiada unos 160 km, incravada in sa Repùblica Democràtica Tedesca (DDR) de su 1949 a su 1990. Teniat una istèrrida de 480 km² e cumprendiat is tres setores de ocupatzione alliados americanu, britànnicu e frantzesu, istabilidos in su 1945. Su de bator setores, ocupadu dae is sovièticos in su 1949 diat antimes costituire Berlinu Esta e fiat istadu integradu in sa Repùblica Democràtica Tedesca (Deutsche Demokratische Republik incurtzadu in DDR). Fiat connota in sa Germània Ovest che *Berlin (West)*, e in sa Germània Esta che *Westberlin*.

Su 13 de austu 1961, cun su fraigu de su Muru de Berlinu a banda de su guvernu de Germània Esta, Berlinu Ovest fiat isulada fìsicamente de sa Germània Esta. S'isulamentu aiat agatadu concluida petzi su 9 santandria de 1989 cun s'abertura de su muru. Su 3 santugaine de su 1990, in paris tempus chi acontessiat sa reunificatzione tedesca, fintzas sa tzitade de Berlinu fiat torrada a unificare.

In s'era de sa Gherra Frita, cun sos duos milliones de bividores (2.202.000 in su 1968) fiat sa tzitade tedesca cun su majore nùmeru de residentes.
## Àteros progetos
Saarland

Su **Saarland** (in latinu: *Saravia*; traduidu literalmente: *Terra de sa Saar*) est unu de is 16 istados federados de Germània. Tenet istèrrida de 2 568,70 km² e 990 718 bividores, chi nde faghent su prus minore e prus pagu populadu Land de totu sa federatzione. Sa capitale est Saarbrücken.
S'istadu federadu làcanat cun sa Frantza (Grand Est) in su sud, su Lussemburgu in s'ovest e sa Renània-Palatinadu in su norte e in s'estu.

Pigat su nùmene de su riu Saar, chi est un'afluente de sa Mosella e rugrat de s'istadu de sud a nord-ovest. Sa prus parte de sos bividores bivet in unu cunglomeradu de tzitades a curtzu de sa làcana frantzesa, a rodeu sa capitale, Saarbrücken.

Su Land tenet sa voluntade de si cunvèrtere bilìngue frantzesu-tedescu de su 2043 e sa prima limba istràngia imparada in iscola est su frantzesu.
Su territòriu de su protetoradu anglo-frantzesu de sa Saar fiat istituidu in su 1920 in acòrdiu cun cantu istabilidu dae su Tratadu de Versailles. Cumprendiat partes de sa provìntzia prussiana de sa Renania e de su Palatinadu Renanu. S'àrea fiat posta dae sa Sotziedade de is Natziones in suta de cuntrollu anglo-frantzesu pro 15 annos. A pustis de custu perìodu at tentu logu unu plebiscitu pro s'autodeterminatzione de sa Saar, 13 ghennàrgiu 1935: su 90,7% de sos votantes aiat espressadu sa voluntade de s'unire a sa Germània. Sos Nazistas ant dadu sa regione nùmene de *Westmark*.

A pustis de sa segunda gherra mundiale su Saarland aiat torradu a rùere in suta de protetoradu frantzesu. Frantza e Germània aiant detzìdidu in su 1954 de istituire unu Saarland indipendente, ma custu progetu fiat rebusadu cun unu referendum. In consultatziones noas franco-tedescas si fiat arribados a unu acòrdiu nou, segundu su cale a su Saarland diat èssere istadu permìtidu de si torrare a unire a sa Germània (Tratadu de Lussemburgu, 27 santugaine 1956). Su 1 de ghennàrgiu 1957 su Saarland fiat torradu a sa Germània.

Sas printzipales fontes de rèditu de su Saarland sunt su fraigu de automòbiles, sa siderurgia, sa fàbricu de tzeràmica e sa produtzione de programmas pro carculadores eletrònicos. In passadu su Land teniat un'importante setore mineràriu.
## Àteros progetos
Saarbrücken

**Saarbrücken** (literalmente: Ponte in su Saar; *Saarbrigge* in tedescu palatinu; *Sarrebruck* in frantzesu; *Saravipons* in latinu) est una tzitade de unos 180.000 bividores e capitale de su Land tedescu de su Saarland. Est una tzitade universitària, tzentru polìticu, culturale e econòmicu de su Land.

Saarbrücken est cabulogu de s'omònima cunfederatzione regionale (Regionalverband), ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu distritu.
## Àteros progetos
Renània-Palatinadu

Sa **Renània-Palatinadu** (in tedescu: *Rheinland-Pfalz*) est unu de sos 16 istados federados de Germània postu in su cantone sud-otzidentale de su paisu. S'istadu est istadu istituidu in su 1946 cumprendende su chirru meridionale de sa provìntzia prussiana de su Renu, sa provìntzia Renu-Àssia de s'Istadu Populare de Àssia, su chirru otzidentale de sa Provìntzia de Nassau e sa manna parte de sa regione istòrica de su Palatinadu. Tirat a 19 853 km² e contat casi 4 milliones de bividores. Sa capitale est Mainz.
Sa Renània-Palatinadu làcanat in su norte cun sa Renània de su Norte-Westfàlia, in s'est cun s'Àssia e su Baden-Württemberg, in su sud cun sa regione frantzesa de s'Alsàtzia e cun su Saarland e in s'ovest cun su Lussemburgu e su Bèlgiu (Vallònia). S'asse printzipale de s'istadu est su riu Renu, chi format sa làcana cun Baden-Württemberg e Àssia a sud-est, in antis de cùrrere longu sa parte setentrionale de sa Renània-Palatinadu. Unos àteros rios chi rugrant s'istadu sunt sa Mosella (Mosel), su Saar e su Lahn, totus tributàrios de su Renu.
## Artìculos in ligòngiu
*campu de contzentramentu de Hinzert

## Àteros progetos
Mainz

**Mainz** est una tzitade de Germània posta in s'ovest de sa federatzione, a s'oru de manca de su riu Renu, e est sa capitale e sa tzitade prus manna de s'istadu de Renània-Palatinadu. Tenet una populatzione de unos 197.778 bividores.

Mainz est unu tzentru amministrativu, culturale e econòmicu importante. Tenet universidade dae su 1477 e est sa sede de sa cadena de televisione ufitziale tedesca ZDF. Mantenet una rivalidade forte cun sa tzitade de Wiesbaden (Àssia) posta cara a Mainz a s'àteru oru de su Renu.
Est istada sa capitale de sa provìntzia romana de sa Germània Superiore.

S'archipìscamu de Mainz est istadu unu de sos prus poderosos prìntzipes tedescos in s'època de su Sacru Romanu Impèriu, sende chi fiat unu de sos sete prìntzipes eletores.

In Mainz, Johannes Gutenberg at creadu s'imprenta.

In diversos momentos istòricos est istada ocupada dae sos frantzesos.

Durante sa segunda gherra mundiale at patidu fortes bombardamentos chi ant distruidu su 80% de sa tzitade.
## Àteros progetos
Turìngia

Sa **Turìngia** (in tedescu ufitzialmente *Freistaat Thüringen*, traduidu *Istadu Lìberu de Turìngia*) est un'istadu federadu de Germània (Bundesland) chi cumponet su territòriu de sa regione istòrica de matessi nùmene. Sa Turìngia est istada un'istadu durante s'Edade Mèdia e a pustis un'istadu de sa Repùblica de Weimar, fiat a fatu divìdida in tres *Bezirk* (distritos) in tempus de sa Repùblica Democràtica Tedesca. Infines fiat torrada a atransare in su 1990 cun sa reunificatzione tedesca. Sa capitale est Erfurt.

Sa Turìngia tenet istèrrida de 16 172,50 km² e populatzione de unos 2.160.000 bividores. Est posta in su tzentru de sa federatzione e làcanat cun sa Bàscia Sassònia in su norte, cun Sassònia-Anhalt in su nord-estu, cun Sassònia in s'estu, cun sa Baviera in su sud e cun s'Àssia in s'ovest. S'istadu est connotu dae su de 19 sèculos che «su coro birde de Germània», a causa de sas padentes frungiosas chi si bi podent agatare. Sa capitale e tzitade prus pobulada est Erfurt.

S'istadu pigat nùmene de sos turìngios, una populatzione de orìgine germànica chi at ocupadu s'àrea cara a su de 5 sèculos. Sa Turìngia, a pustis de casi unu sèculu de regnu autònomu, in su de 6 sèculos fiat rùida in suta de sa dominatzione Franca: Gregori de Tours contat chi is res francos, Teodoricu I e su frade concoinu, Clotàriu I, in su 531 aiant invàdidu su regnu de Turìngia, depostu su re Ermanafridu e su regnu fiat annessionadu a su regnu de is Francos.

In su de 7 sèculos, segundu su cronista Fredegàriu, su re de in Francos, Dagobertu I aiat nominadu unu duca, Radulfu, a guvernare sa Turìngia, chi aiat intentadu de si rebellare ma fiat istadu derrotadu dae su re Sigebertu III, chi aiat fatu guvernare sa Turìngia a sos ducas de Würzburg.

De su perìodu a sighire, in ue sa Turìngia aiat sighidu a èssere guvernada dae sos ducas merovìngios e a pustis carolìngios, si tenent pagu novas.

S'istòria documentada de sa Turìngia torrat a cumintzare a su cumintzu de su de 11 sèculos, cun sos margravos de Turìngia e a pustis faghende parte (de su 1130 unu langraviadu) de su Sacru Romanu Impèriu.

Durante s'edade de sa Reforma protestante, sa Turìngia est istada unu beru e pròpiu foghile de abbolotu religiosu a isfundu sotziale. 

Suta de ocupatzione soviètica a pustis de su 1946, fiat divìdida in tres distritos (Erfurt, Gera e Suhl) in su 1952, a sighidu de sa ristruturatzione amministrativa de sa Germània Esta. Fiat torrada a costituire cun sa Reunificatzione de sa Germània in su 1990.
## Àteros progetos
Kiel

**Kiel** est una tzitade de su norte de Germània, capitale de s'istadu federadu de Schleswig-Holstein. Sa populatzione superat is 230.000 bividores.

Su portu de Kiel est unu nou importante de comunicatziones pro su trasportu de passigeris e de mercantzias a manu de su mare Bàlticu. Est collegada regularmente cun: Oslo (Norvègia), Göteborg (Isvètzia), Klaipeda (Lituània), Tallinn (Estònia), Turku (Finlàndia), Kaliningrad e Santu Petersburgu (Rùssia). Partende de su 1860, est istada sa base navale prus manna de s'istadu. A inghìriu de Kiel s'agatant unos cantieris navales, mancari su fraigu navale at connotu una crisi pro sa cuncurrèntzia asiàtica.
Su canale de Kiel de 98 chilòmetros acàpiat Kiel, posta in su mare Bàlticu cun Brunsbüttel, bidda in s'estuàriu de s'Elba e duncas in su mare de su Norte.

In Kiel si giogant unas disputas de vela intre de is prus importantes de su mundu. Sas proas de vela de sos Giogos Olìmpicos de 1936 (Berlinu) e de 1972 (Mònacu) fiant organizadas difatis inoghe.
## Àteros progetos
Brandeburgu

Su **Brandenburgu** (in limba soraba *Bramborska* o *Braniborska*, in bàsciu tedescu *Bramborg/Brannenborg*) est unu de sos 16 istados federados de Germània (*Bundesland*). Sa capitale est Potsdam.
S'istadu tenet istèrrida de 29 478,61 km² e populatzione de unos 2.450.000 bividores. Làcanat in su norte cun s'istadu federadu dae Meclemburgu-Pomerània Otzidentale, in s'estu pro mèdiu de su riu Oder cun sa Polònia, in su sud cun s'istadu de Sassònia, in s'ovest cun s'istadu de Sassònia-Anhalt. S'Oder format su lìmite orientale de s'istadu e de sa Germània cun sa Polònia, e su riu Elba costituit una parte de su lìmite otzidentale de Brandenburgu. Sos rios printzipales in intro de su territòriu sunt sa Spree e su Havel.
In sa regione de Cottbus, posta in su sud-estu de su Brandenburgu, bivet sa minoria de is sorabos, chi cunservant limba pròpia, chi benit a èssere su sorabu.

Istòricamente, su Brandeburgu est istadu una natzione casi indipendente e su nùcleu de s'istadu tedescu unificadu. Cunteniat sa capitale benidora de Germània, Berlinu, e dae su 1618 siat su Brandeburgu siat sa Prùssia, in s'època Brandeburgu-Prùssia, fiant guvernados dae is ducas Hohenzollern e a fatu dae is res de Prùssia.
Fintzas a su de 15 sèculos, carchi regione de s'àrea chi diat divennere Brandeburgo, fiant bìvidas dae su pòpulu islavu de sos Wendos, chi galu costituint una parte de sa populatzione moderna.
Su Brandeburgu est istadu unu de is istados tedescos chi in su 1539 sunt colados a su Protestantèsimu, cun s'aventu de sa Reforma.
Su Land de su Brandeburgo est nàschidu in su 1945, a fatu de s'isfaghimentu de sa Prùssia, e fiat istadu assignadu a sa zona de ocupatzione soviètica (de su 1949 Repùblica Democràtica Tedesca). In su 1952 su Land fiat istadu issu matessi isfatu in is distritos (*Bezirk*) de Cottbus, Francuforte subra s'Oder e Potsdam. De su 1961 a su 1989 sa parte de territòriu chi lacanaiat cun Berlinu Ovest fiat allindada dae su "Muru".

Su Land fiat atransadu in su 1990, a fatu de sa reunificatzione. In su 1995 is guvernos de Berlinu e de su Brandeburgu aiant detzìdidu de fùndere sos istados, cun su fine de formare su Land nou de Berlinu-Brandeburgu. Custa risolutzione fiat ispantosamente refudada in unu plebiscitu de su 1996: mentras is berlinesos aiant atzetadu, sa majoria de is brandeburghesos s'aiat opostu, e gai sos duos Land sunt abarrados partzidos.
## Àteros progetos
Sassònia-Anhalt

Sa **Sassònia-Anhalt** (in tedescu: *Sachsen-Anhalt*) est un'istadu federadu de Germània. Sa capitale est Magdeburgu. Fintzas su 3 de santugaine 1990, su territòriu suo faghiat parte de sa Repùblica Democràtica Tedesca.
Postu in su nord-estu de sa Germània tzentrale, cun 20 454 km² est su de oto in istèrrida (de su 1996) de sa federatzione, est antimes su de deghe pro populatzione cun unos 2.245.000 bividores. Làcanat cun sa Bàscia Sassònia in su nord-ovest, su Brandeburgu in s'estu]], sa Sassònia in su sud-estu e sa Turìngia in su sud-ovest.

Manna parte de su territòriu de s'istadu est pranosa e isfrutada dae s'agricultura, ma in su sud-ovest s'agatat sa parte orientale de sos montes Harz. Su frùmene printzipale de sa Sassònia-Anhalt est s'Elba, chi iscurret in mesu a s'istadu de sud-estu a nord-ovest. Su segundu riu pro mannaria, sa Saale, est unu tributàriu de s'Elba.
S'istadu fiat criadu pagu in antis de sa reunificatzione, s'atuale territòriu istatale faghiat parte de s'àrea de una regione pretzedente (1947-52) chi cumprendet s'ex *Anhalt*, s'ex provìntzia prussiana de sa *Sassònia* e carchi minores exclaves de s'ex *Brunswick*.

S'istadu e sas tzitades suas prus mannas ant pèrdidu populatzione partende dae su 1989, a càusa de sa migratzione cara a s'ex-Germània Ovest.
## Àteros progetos
Istados federados de Germània

Is **istados federados de Germània** (in limba tedesca: *Länder*, pronùntzia /ˈlɛndɐ/, a su singulare *[[Land (Germània)|Land]]* /lant/) costituint sa partzidura amministrativa de primu livellu de su Paisu e sunt in complessu 16.

Sunt designados ufitziosamente fintzas cun sa denumenatzione de *Bundesländer* (pr. /ˈbʊndɛsˌlɛndɐ/, sing. *Bundesland* /ˈbʊndɛsˌlant/); pro tres de issos (Baviera, Sassònia e Turìngia) su nùmene ufitziale est acumpangiadu dae s'agetivu *Freistaat* ("Istadu Lìberu"), sinònimu tedescu pro "Repùblica", mentras sas duas tzitades-istadu de Amburgu e Brema tenent a nùmene ufitziale respetivamente *Freie und Hansestadt Hamburg* e *Freie Hansestadt Bremen*.

Cada istadu est rapresentadu a livellu natzionale in su *[[Bundesrat]]*, su cussìgiu federale.

## Lista de is Istados federados e de is tzitades-istadu
Stuttgart

**Stuttgart** (in dialetu isvevu *Schdùagert*) est una tzitade de 632 743 abitantes de sa Germània meridionale, capitale de s'istadu federadu de su Baden-Württemberg e de su distritu amministrativu omònimu.

Cun una una istèrrida de 207 km², sa tzitade s'agatat a curtzu de sa Silva Niedda e de su riu Neckar.

S'àrea metropolitana (chi lompet fintzas a is tzitades de Tubingen, Reutlingen e Heilbronn) est una de is economicamente, amministrativente e culturalmente prus nòdidas de Germània.

Est de ses tzitade tedescas pro nùmeru de bividores e sa regione de Stuttgart est sa de bator conurbatziones de sa Germània (a pustis de sa regione de sa Ruhr, sa de Francuforte subra su Menu, e Berlinu). Is tzitades mannas prus a curtzu sunt Francuforte subra su Menu (210 km a nord) e Mònacu de Baviera (220 km a sud est).
## Àteros progetos
Regiones de Frantza

Is **regiones de Frantza** (in frantzesu: régions, sing. région, pronùntzia AFI: [ʁe.ʒjɔ̃]) costituint sa partzidura amministrativa de primu livellu de su Paisu e benint a èssere 18, de chi 13 metropolitanas (inclùida sa Còrsica, chi comente chi siat costituit unu tipu distintu de colletividade territoriale) e 5 untramarinas.

Sunt disciplinadas dae su Tìtulu XII de sa Costitutzione frantzesa de su 1958 e de sa de bator partes de su Còdighe generale de sas colletividades territoriales: si tratat de colletividades territoriales, dotadas de personalidade giurìdica, a sas cales sunt atibiadas funtziones in puntu de detzentramentu amministrativu e de autoguvernu (Mayotte non tenet unu cussìgiu regionale, ma un'assemblea ùnica chi fàghet funtzione de cussìgiu regionale e cussìgiu dipartimentale).

Sas regiones metropolitanas sunt issas e totu partidas a su nessi in 2 dipartimentos, mentras sas regiones ultramainas cumprendent cadauna unu solu dipartimentu.

Fintzas a su 31 de nadale 2015 sas regiones de sa Frantza metropolitana fiant 22.

## Reforma de su 2014
Sa lege nº 2015-29 de su 16 de ghennàrgiu 2015, aprovada su 16 de nadale 2014 e intrada in vigore partende dae sas eletziones regionales de su 2015, at dispostu, in s'àmbitu de sa reforma manna de sos entes locales, s'istitutzione de 7 regiones noas de sa Frantza metropolitana mediante fusione de 16 regiones. In particulare, sunt istadas istituidas sas sighentes regiones sos cales nùmenes, foras pro su de sa Normandia, fiant a comintzu provisòrios. Su 30 de cabudanni 2016 su Guvernu at ufitzializadu sos noos nùmenes definitivos de sas 6 noas regiones chi teniant unu nùmene provisòriu.

## Elencu de sas noas regiones, cun sas regiones suprimidas intre parèntesis:

* Grand Est, su nùmene provisòriu fiat *Alsàtzia-Champagne-Ardenne-Lorena* (Alsàtzia, Champagne-Ardennas, Lorena);
*Noa Achitània, su nùmene provisòriu fiat *Acuitània-Limosinu-Poitou-Charentes* (Achitània, Limosinu, Poitou-Charentes);
*Auvèrnia-Ròdanu-Alpes, su nùmene provisòriu est istadu fatu definitivu (Auvèrnia, Ròdanu-Alpes);
* Borgogna-Franca Contea, su nùmene provisòriu est istadu fatu definitivu (Borgogna, Franca Contea);
* Otzitania, su nùmene provisòriu fiat *Limbadoca-Rossiglione-Mesudie-Pireneos* (Limbadoca-Rossiglione, Mesudie-Pireneos);
*Artos de Frantza, su nùmene provisòriu fiat *Norte-Passu de Calais-Picardia* (Norte-Passu de Calais, Picardia);
*Normandia (Arta Normandia, Bassa Normandia).
Annotamala, sa regione *Tzentru* est istada ridenominata Tzentru-Badde de sa Lòira.

A sighidu de sa reforma, su nùmeru de regiones de sa Frantza metropolitana est coladu dae 22 a 13 (a chi s'agiunghent sas 4 regiones de sa Frantza ultramarina e Mayotte)

## Lista
### Regiones de sa [[Frantza metropolitana]]

### [[Dipartimentos e regiones ultramarinos de Frantza|Dipartimentos e regiones ultramarinas]]
Mayotte

**Mayotte** (in comorianu: *Maore*, [maˈore]; in malgàsciu: *Mahori*) est una regione ultremarina de sa Repùblica frantzesa. Cun istèrrida de 376 km² e populatzione de unos 256.000 bividores. Su cabulogu est Mamoudzou.

Mayotte est costituida printzipalmente de duas ìsulas: *Grande-Terre* (Terra Manna) e Petite-Terre (Terra Pitia). Est situada in s'Otzèanu Indianu, a s'estremidade norte de su Canale de Mozambicu, intre s'istremu setentrionale de su Madagascàr e cussu de su Mozambicu. Geograficamente faghet parte de s'artzipèlagu de sas Comoras, paris cun sas ìsulas de Comora Manna, Anjouan e Mohéli. Custas ùrtimas faghent parte de s'Unione de sas Comoras. Sunt inclùidas in sa regione 19 cantones e 17 comunas. Annotamala sa regione tenet comente a dominos internèt .yt, .fr e .eu.
## Àteros progetos
Grand Est

Su **Grand Est** (in sardu traduibile *Estu Mannu*) est una de sas regiones de Frantza. Est istada istituida su 1 de ghennàrgiu 2016 a fatu de sa reforma territoriale de su 2014, fundende sas pretzedentes regiones Alsàtzia, Champagne-Ardennas e Lorena. At assùmidu, cun custa fusione, su nùmene provisòriu de *Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine*. De su 30 cabudanni 2016, a pustis de s'aprovatzione a banda de su guvernu, at pigadu sa denumenatzione currente.

Est partzida in deghe dipartimentos e su cabulogu suo est Istrasburgu. Is tzitades printzipales de sa regione, a fatu de Istrasburgu, sunt Mulhouse, Metz, Nancy e Reims.

Est assentada in is dipartimentos: Ardennas (08), Aube (10), Marna (51), Arta Marna (52), Meurthe e Mosella (54), Mosa (55), Mosella (57), Bàsciu Renu (67), Artu Renu (68) e Vosges (88). Sa regione cumprendet 200 cantones e 5195 comunas; sa populatzione est de unos 5,5 milliones de bividores.

Su Grand est est s'ùnica regione frantzesa chi cumpartzit sas làcanas cun àteros bator istados: Bèlgiu (Flandes e Vallònia) e Lussemburgu in su norte, Germània a norte (Saarland e Renània-Palatinadu) e a estu (Baden-Württemberg) e Isvìtzera in su sud (cantones Basilea Tzitades, Basilea Campagna, Soleta e Giurat). Est annotamala s'ùnica regione frantzesa a allindare cun prus de duos istados. De paris manera allàcanat fintzas cun tres regiones frantzesas: Artos de Frantza e Ìsula de Frantza in s'ovest e Borgogna-Franca Contea in su sud.
## Àteros progetos
Noa Caledònia

Sa **Noa Caledònia** (in frantzesu *Nouvelle-Calédonie*, in canac *Kanaky*) est un'artzipèlagu de sa Melanèsia e una colletividade territoriale *sui generis* de sa Frantza. Is Natziones Unidas l'includent in sa lista de is paisos no autònomos. S'agatat in s'otzèanu Patzìficu unos 1.500 km a est de s'Austràlia e unos 2.000 km a norte de sa Noa Zelanda. Tenet un'istèrrida de 19.100 km² e una populatzione de 271.407 bividores. Sa capitale est Nouméa cun 94.285 bividores.

In su mese de trìulas 2010 a su tricolore frantzesu est istadu ufitzialmente acostadu un'istendardu pensadu dae su *Fronte de Liberatzione Natzionale Canac e Sotzialista (FLNKS)*, unu partidu polìticu chi gherrat pro s'indipendèntzia de s'ìsula.
## Àteros progetos
Nouméa

**Nouméa** (pretzedentemente *Port-de-France*; in canac *Numêea*) est sa printzipale tzitade e cabulogu amministrativu de sa colletividade ultramarina frantzesa de sa Noa Caledònia Sa tzitade est postaa in una penìsula in s'ala sud-otzidentale de sa *[[Grande Terre (Noa Caledònia)|Grande Terre]]*, s'ìsula printzipale e sa prus istèrrida de s'artzipelagu.

Est fintzas sa prus manna tzitade francòfona de s'Otzeània. Sa populatzione arribat a 91 386 persones chi devennent 146 000 contende fintzas sos trighìngios.

Sa majoria de sos residentes sunt tzitadinos europeos, siat autòctonos (*caldoches*), siat tzitadinos de sa Frantza metropolitana (*zoreilles*) acussorgiados in su territòriu pro vàrios motivos. B'est fintzas un'artu perchentu de canaches, polinesianos e asiàticos (indonesianos, vietnamitas, tzinesos). Est tando una tzitade cosmopolita ma prevalet sa cultura europea, in ue su frantzesu est meda presente.

Est sa sede de su Secretariadu de sa comunidade de su Patzìficu. In su 1966, 1987 e 2011 est istada sede de sos Giogos de su Patzìficu, una manifestatzione multisportiva a sa cale leant parte sos Istados de su Patzìficu Meridionale. In su 1984 e in su 2000 est istada sede de su Festival of Pacific Arts, una festa chi acontesser cada bator annos e chi bidet totus sos pòpulos de s'Otzeània atobiende·si pro manifestatziones artìsticas e isportivas.

## Àteros progetos
Ìsula Clipperton

S**'ìsula Clipperton** o **ìsula de sa Passione** (in frantzesu *île de la Passion*) est un'atollu de coraddu ispopuladu de 6 km² de superfìtzie e 8 km de tzircunferèntzia, postu in s'otzèanu Patzìficu setentrionale, 1.100 km a su sud-ovest de Punta Tejupán, in Michoacán (Mèssicu), chi est su puntu de terra firma prus a curtzu. Est unu poderiu de Frantza amministradu dae sa Polinèsia Frantzesa pro mèdiu  de s'artu commisariadu de sa metròpoli. S'agatat 4.930 chilòmetros a tesu de sas Hawaii e 4.018 de Nuku Hiva, in is ìsulas Marchesas.

In su 1914 su Governu de su Mèssico scarescit soldaus cun fèminas e pipius. Cussos chi fiant aparraus bius fiant stètius salvaus in su 1917.

Cun totu chi in is abbas territoriales de s'ìsula, sunt istadas identificadas 115 ispètzies cummertziales, sa tunina est s'ùnica chi est istada isfrutada. Foras de sa pisca, s'ìsula fiat isfrutada po su fosfatu e po su guano. A causa de sa forma anulare de s'ìsula, sa laguna interiore est tancada dae agiomai unu sèculu faghet. S'abba de sa laguna est agheda e aressa. Sa roca Clipperton est su puntu prus artu, cun 21 m de artària.

## Àteros progetos
Proventza-Alpes-Costa Asula

**Proventza–Alpes–Costa Asula** (in otzitanu *Provença-Aups-Còsta d'Azur*; in frantzesu *Provence-Alpes-Côte d'Azur* o *PACA*) est una regione de Frantza posta in su sud-estu de s'istadu, in sa costera mediterrànea. Sa capitale est Marsìllia.

Sa regione est formada dae 6 dipartimentos, chi fiant sas provìntzias de Proventza (Provence) e su Delfinadu (Dauphiné) durante su Règimene Antigu. Una parte de sa Vaucluse est resurtadu dae s'annessione de sa contea durante su perìodu rivolutzionàriu, sa parte majore de sos Alpes-marìtimos sunt istados incorporados a sa contea de Nitza, durante su segundu impèriu.

Tenet istèrrida de 31 400 km² e est de tres prus pobuladas regiones (prus de unos 4,9 milliones de bividores) a pustis de s'Ìsula de Frantza e Auvèrnia-Ròdanu-Alpes. Sa densidade de populatzione, 144 abitantes/km ², est unu pagu superiore a sa mèdia natzionale. Làcanat in su norte cun sa regione de Auvèrnia-Ròdanu-Alpes, in s'estu cun s'Itàlia (Piemonte e Ligùria), in su sud est allindada dae su mare Mediterràneu e in s'ovest cun sa regione de  Otzitània. Aici e totu, sa regione inghìriat su Printzipadu de Monaco. In sa costera mediterrànea si cuntzentrat sa parte majore de sa populatzione. 

Colonizada giai de sos Fenìtzios e de sos Gregos, sa regione faghiat parte de sa provìntzia romana transalpina denominada "Provìntzia Romana", dae in ue derivat su nùmene atuale, de su latinu *Provìntzia* e, posteriormente *Narbonnaise*. Sa regione est istada a pustis populada dae diferentes tribùs germànicas, comente a sos Ostrogotos, sos Burgundos e sos Francos. In s'annu 879 d.C., sa regione fiat achirida a su rennu suta nùmene de *Provence* (a bias fintzas narada *Bourgogne Cisjurane* o *Cisjurasica*) e a fatu in su de 10 sèculos, integrada a su rennu de Arles.

A primìtziu de su de 12 sèculos, fiat sutamìtida a sa giurisditzione de sos contes de Bartzellona suta de su regnu di Pedru II de Aragona. A pustis aiat pèrdidu calesisiat autonomia, abarrende sutamìtida a sa domo de Angiou chi aiat guvernadu de su 1245 a su 1482 fintzas a su regnu de Luisi XI de Frantza e fiat definitivamente annessionada in su 1483.

## Àteros progetos
Auvèrnia-Ròdanu-Alpes

S'Auvèrnia-Ròdanu-Alpes (in frantzesu *Auvergne Rhône-Alpes*, in otzitanu *Auvèrnhe Ròse Aups*, in franco-proventzale *Ôvèrgne-Rôno-Arpes*) est una de sas regiones de Frantza.

Sa regione est istada istituida in su 2016 in fatu a sa reforma territoriale de su 2014 fundende sas pretzedentes regiones Auvèrnia e Ròdanu-Alpes e assuntende in provisòriamente su nùmene atuale, fatu definitivu su 30 de cabudanni 2016. Est partzida in dòighi dipartimentos prus sa metropoli de su cabulogu Lione. Sas tzitades printzipales de sa regione, foras de Lione, sunt Saint-Étienne, Grenoble, Villeurbanne e Clermont-Ferrand.

Sa regione tenet istèrrida de 69.711 km² e populatzione de unos 7,6 milliones de bividores. Làcanat in su norte cun sas regiones de Tzentru-Badde de Lòira e Borgogna-Franca Contea, in su norte-estu cun s'Isvìtzera, in s'estu cun s'Itàlia (Badde de Aosta e Piemonte), in su sud cun sa Proventza-Alpes-Costa Asula e s'Otzitània, in s'ovest cun sa Noa Achitània.

Est assentada is sos dipartimentos de: Ain (01), Allier (03), Ardèche (07), Cantal (15), Drôme (26), Isère (38), Lòira (42), Arta Lòira (43), Puy-de-Dôme (63), Roant, Savoja (73) e Arta Savoja (74). Sunt inclùidos in sa regione 242 cantones e 4189 comunas. Est sa segunda regione frantzesa pro importu in tèrmines de PIB.
## Àteros progetos
Polinèsia Frantzesa

Sa **Polinesia frantzesa** (in frantzesu: *Polynésie française*, /pɔlinezi fʁɑ̃sɛz/; in tahitianu: *Pōrīnetia farāni*) est una colletividade ultramarina (COM) de sa Repùblica frantzesa assentada in un'impare de chimbe artzipèlagos pro unu totale 118 ìsulas de sas cales 67 populadas - s'artzipelagu de sas Ìsulas de sa Sotziedade cun sas Ìsulas de su Bentu e sas Ìsulas Sutabentu, s'artzipelagu de sas Ìsulas Australes, s'artzipelagu de sas Ìsulas Marchesas, s'artzipelagu de sas Ìsulas Gambier e s'artzipelagu de sas Ìsulas Tuamotu, postos in s'Otzèanu Patzìficu meridionale, unos 6 000 km a s'estu de s'Austràlia. Sa tirada totale est de 4.167 km², pro unos 276.000 bividores.Sa colletividade incluet annotamala sos ispàtzios marìtimos ampros a inghìriu. Su cabulogu est Papeete.
 
Sa Polinesia Frantzesa est tando unu territòriu no autònomu, definitzione chi faghet riferimentu a s'artìculu 73 de s'Istatutu de sas Natziones Unidas. 

Sa Polinesia frantzesa impreat una moneda pròpia, su Francu CFP (agantzadu a s'èuru). Su PIB est de 5.490 milliones de $ e su PIB peròmine est de 21.565$. Tenet un' economia mèdiamente isvilupada, basada subra s'importatzione de benes, su turismu e s'assistèntzia finantziària a banda de sa Frantza. Sa pisca e s'esportatzione de copra (ògiu de coco) sunt sas duas printzipales fainas traditzionales. Su turismu rapresentat su 13% de su PIB (Produtu Internu Brutu) de custas ìsulas, chi in su 2002 ant acasagiadu 190.000 turistas.

Sa Polinesia frantzesa tenet unu de sos livellos de criminalidade prus bàscios de totu sa Frantza.
## Àteros progetos
Papeete

**Papeete** (pronùntzia : /papeʔete/) est una comuna et su cabulogu de sa Polinèsia Frantzesa, posta subra s'ìsula de Tahiti. Sa tzitade contat unos 27.000 bividores.

Èssende sa capitale de sa colletividade ultramarina nde ragrupat is printzipales istitutziones, chi benint a èssere s'Artu Commissariadu, su guvernu de sa Polinèsia frantzesa cun su presidente, s'Assemblea de sa Polinèsia frantzesa, comente fintzas su Cussìgiu econòmicu, sotziale e culturale. Si b'agatant fintzas is infrastruturas mannas de sa colletividade comente su Portu de Papeete, is distribudores de Carburante, su tzentru ispidaleri territoriale, is clinicas privadas e s'èssentziale de is infrastruturas industriales e econòmicas, comente fitnzas is istitutziones bancàrias e finantziàrias.
## Àteros progetos
Ìsula de Frantza

S**'Ìsula de Frantza** (in frantzesu: *Île-de-France*) est una regione de sa Frantza setentrionale. Est sa regione in ue s'agatat sa capitale frantzesa, Parigi, chi nd'est fintzas su cabulogu. Sas tzitades importantes, foras de Parigi, sunt Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versailles. Est assentada in 8 dipartimentos: Essonne (91), Senna Arta (92), Parigi (75), Senna-Saint-Denis (93), Senna e Marna (77), Badde de sa Marna (94), Badde de s'Oise (95) e Yvelines (78). Sunt inclùidos in sa regione 25 arrondissement, 317 cantones e 1.281 comunas.

Su territòriu de sa regione làcanat cun sa Normandia in su nord-ovest, cun s'Artos de Frantza a norte, cun su Grand Est in s'estu, cun sa Borgogna-Franca Contea in sud-estu e de su Tzentru-Badde de Lòira in su sud-ovest. Est aprossimadamente pranosa cun un' artària mèdia de 33 m s.l.m., su puntu prus artu est su montigru Rosne in Haravilliers (Badde-de Oise) cun 217 m. 
## Àteros progetos