Montologia

Sa **Montologia** o **istùdios de sos montes**, mutida traditzionalmente fintzas *orologia* (dae su gregu *oros*, ὄρος, pro 'monte' e *logos*, λόγος), est unu campu de chirca chi si cuntzentrat in sos tretos de sa superfìtzie terrestre cugugiados dae paesàgios de montes.

## Àreas de monte
Sunt istadas isvilupadas maneras medas pro definire sas àreas *montanas*. Mentras unos cantos impreant una diferèntzia altitudinale de 300 m a s'internu de un'àrea, pro definire cussa zona comente montagnina, àteros cunsìderant sas diferèntzias de 1000 m o prus, a segunda de sa zona. In prus, unos includent sa betada pro definire sas regiones montanas, escludende gasi sas zonas artas (a esèmpiu s'Altipianu andinu o s'Altipianu tibetanu), zonas a s'ispissu bìdidas comente a montagninas. Una definitzione prus pragmàtica ma ùtile est istada proposta dae s'Istitutu Natzionale de Istatìstica (ISTAT), chi classìfica sas comunas comente a zonas montanas.

* si nessi de s'80% de su territòriu issoro est situadu in subra de ≥ 600 m in su livellu de su mare, e/o 
* si tenent una diferèntzia altitudinale de 600 m (o prus) a s'internu de sos cunfines amministrativos issoro.

Su Programma ambientale de sas Natziones Unidas at prodùidu una mapa de sas zonas montanas de totu su mundu; impreende una cumbinatzione de critèrios, at inclùdidu sas regiones cun

* elevatziones dae sos 300 a sos 1000 m e campu de elevatzione locale > 300 m;
* elevatziones dae sos 1000 a sos 1500 m e pendèntzia ≥ 5° o campu de elevatzione locale > 300 m;
* elevatziones dae sos 1500 a sos 2500 m e pendèntzia ≥ 2°;
* elevatziones dae sos 2500 m o prus.

## Focus

#### Definitzione ampra
In unu sensu prus ampru, sa chirca in sos montes est cunsiderada una chirca *in sas* regiones de montagna: pro esempru, istùdios disciplinares in subra de prantas (botànica) himalayanas, rocas andinas, tzitades alpinas, o grupos ètnicos carpàticos. Est paragonàbile a sa chirca chi si cuntzentrat in subra de s'Àrticu e s'Antàrticu.

#### Definitzione istrinta
In sensu prus istrintu, sa chirca in sos montes si cuntzentrat *in sas* regiones de monte, sa descritzione issoro e s'acrarimentu de s'interatzione èssere umanu-ambiente e s'isvilupu sostenìbile (normativu) de custas àreas. Sa chirca montana definida gasi si còllocat intre sas iscièntzias naturales, sas iscièntzias sotziales e sas iscièntzias umanas. Basende·si supra sos traballos de Alexander von Humboldt in sas Andes, sa geografia montana e s'ecologia de su paesàgiu sunt cunsiderados setores de istùdiu fundamentales; nointames, contribuidos de importu mannu benint dae s'antropologia, sa geologia, s'economia, s'istòria o sa pianificatzione de su territòriu. Pro fàghere unu resumu, una chirca montana definida in modu restritivu àplicat un'acostamentu regionale interdisciplinàriu e integrativu. Slaymaker resumet:

## Denumenatzione
Sos istùdios de sos montes o *orologia* - de non confùndere cun orografia -, benint a bortas denominados *montologia*. Custu tèrmine derivat de sa *geoecologia de monte* de Carl Troll - sa geoecologia est sa tradutzione inglesa de Troll de su tedescu *[[Ecologia de su paesàgiu|Landschaftsökologie]]*- e est aparta in un'incontru in Cambridge, Massachusetts in su 1977. Dae tando, istudiosos che a Jack D. Ives, Bruno Messerli e Robert E. Rhoades ant sustentadu s'isvilupu de sa montologia che a una chirca interdisciplinària in subra de sos montes. Su tèrmine montologia est istadu inclùdidu in su Oxford English Dictionary in su 2002. Definit sa montologia comente:

De un'ala, su tèrmine *montologia* est istadu criticadu pro neghe de sa mescolàntzia de su latinu (*mōns*, pl. *montēs*) e de su grecu (*logos*). De s'àtera, però, custu est fintzas su casu bene atzetadu in medas disciplinas diferentes giai consolidadas che a sa glatziologia o a sa sotziologia.

### Rivistas de istùdios de sos montes
S'elencu chi sighit cumprendet sas rivistas peer-reviewed chi si cuntzentrant in subra de sa chirca in monte e sunt abertas siat a sas iscièntzias naturales chi a sas sotziales:

## Càstia fintzas
* Mountain Research and Development
* Journal of Mountain Science 
* eco.mont – Journal on Protected Mountain Areas Research and Management

## Sitos web
* MRI Mountain Research Initiative 
* The Mountain Forum
* AAG Mountain Geography Specialty Group
* Institute for Interdisciplinary Mountain Research

## Àteras leturas
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Riferimentos