open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oroteddi/nugoresu

**Oroteddi** est una bidda de 2.314 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro, est posta a 470 m.s.l.m.,in sa Barbagia de Ollolai. Su tzentru de Oroteddi est naschidu meda probabilmente in epoca romana, galu oe si podent bidere sos restos de duas istradas romanas in s'essida de sa idda, chi fintzas a primos de su 900, innanti de faghere sas istradas chi oe connoschimus fint sas unicas istradas de atzessu.
In d'unu de sos trettos prus artos de sa idda, b'est sa cresia de Santu Juanne Batista, fraicada innanti de su 1139, (de tale data est sa prima atestatzione de sa cresia), e ampliada in su 1966 chin sas duas navadas laterales. Sa cresia, acontzada dae pacu, est particulare pro su campanile a vela, ue bi sunt galanos artos rilievos, (unicos in Sardigna) in sa pratza de Santu Juanne b'est finzas un'arcu, chi fit sa janna de su monasteru anticu. In sos campos de Oroteddi no bi mancant sos nuraghes, comente su de Calone e su de Aeddos (in sa serra de idda)

Sa idda si partit in duos riones mannos: *Oroteddi* e *Mussinzua*, ateros bichinados anticos e noos sunt: *S'iscaleddu*, *Iscattai*, *Ninillia*, *Puttu 'e lendine*, *Molinu 'etzu*, *Santu Juanne*, *Parola*, *Su chercu 'e s'ospile*, *Santu Antoni*, *Santa ruche*, *Riu 'e janna*, *Palatteddu*, *Sa cronta*, *Dionisi*, *Preda 'e s'arzola*, *Su brasile*, *Puttu 'e loddo*, *Puttu 'e dona*, *Pedeadde*, *Ena longa*, *Su palu*, *Roseddu*, *Diadoru*, *Santu Antinu*, *Sa murichessa*, *Sa ruche*, *S'angrone*, *Jumpadu*, *Turre*, *Murreri*, *Su bangulieri*, *Su tremene*, *Sa 'e tziu lostia*, *Ortivai* e ateros pacos. Su sardu oroteddesu no est barbaricinu, ma in sa idda si faeddat su logudoresu.

Un'atera cosa particulare de Oroteddi est su monte *Crastu 'e Jorzi*.
Sas mascheras de Oroteddi sunt: sos *Thurpos* e sos *Eritajos*.
Una tradizione particolare de Oroteddi est cussa de su cantu a Cuncordu (Tenore) pro su modu de cantare chi est unicu in Sardinna, mescamente pro su cantu  "a sa seria" e a "traccheddu".
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** est una tzidade de sa regione Lorena de Frantza.

## Geografia
* Tirat 46,15 kilòmetros cuadrados e contat 22.569 bividores (1999).
* Ladiore: 48° 17' Nord 
* Longhiore: 6° 57' Est 
* Artiore: 310 m. subra su mare

## Istòria
1507 : *Cosmographiae Introductio* e prima carta geogràfica de America, *Universalis Cosmographia* (Martin Waldseemüller)

## Turismu

* Sìtio archeològicu
* Catedràle
* Chégia Santu Martinu
* Fàbbrica Claude et Duval (architeto Le Corbusier)

## Ammistratzione
Universidade : Institut universitaire de technologie (IUT) 
* Eletrònica
* Informàtica
* Comunicatzione

## Acàbios foranos
* Pàgina ufitziale de sa tzitade  
* Institut universitaire de technologie
Astronomia

S**'Astronomia** (dae su gregu: αστρονομία = *astron* (ἄστρον), "istedda" + *nomos* (νόμος), "lei"= lei de is isteddas) est sa sièntzia ch'istùdiat is acuntèssius de su celu e is ogetus celestes (isteddas, pranetas, cometas e galàssias).
Danimarca

Sa **Danimarca**, ufitzialmente **Regnu de Danimarca** (in danesu: *Kongeriget Danmark*), est un'Istadu membru de s'Unione europea e s'Istadu pius minore e pius meridionale de s'Iscandinàvia, mancari no apartenet a sa penìsula iscandìnava. Est unu de sos tres cumponentes de su Reàmene danesu (*Danmarks Rige*), paris cun sas Føroyar e a sa Groenlàndia, chi gosant in diferente medida de una tzerta autonomia. Sa capitale est Copenaghen. A su 1º trìulas 2021 sa populatzione de Danimarca est resurtada èssere paris a 5.850.189 abitantes.

S'agatat a nord de sa Germània, a sud-ovest de s'Isvètzia e a sud de sa Norvègia, incrarende·si subra de su mare Bàlticu e subra de su mare de su Nord. Su paisu est cumpostu dae un'penìsula ampra, su Jutland, chi allàcanat a sud cun sa Germània, a chi s'azunghent unu nùmeru mannu meda de ìsulas, intre sas cales Sjælland*,* Fyn, Falster, Lolland, Vendsyssel-Thy e Bornholm, ultres a unas 500 isuleddas minores a bortas naradas artzipèlagu danesu. Istoricamente sa Danimarca at de semper cuntrolladu s'atzessu a su mare Bàlticu, e custas abbas sunt connotas fintzas che a sos istrintos danesos.

De su 1901 sa Danimarca est devènnida una monarchia parlamentare, a pustis de èssere istada una monarchia costitutzionale de su 1849 e una monarchia assoluta de su 1660. Sa monarchia danesa est sa segunda pius antiga de su mundu, segunda petzi a sa giaponesa, e de cunsighèntzia sa pius antiga de Europa. S'intrada in s'Unione Europea est acontèssida su 1º ghennàrgiu 1973. Su territòriu de sa Groenlàndia, puru fende parte de su Regnu de Danimarca, gosat de ampra autonomia, est reguladu dae lezes particulares segundu unu sistema federale e non faghet parte de s'Unione europea. A sa matessi manera, sas ìsulas Føroyar gosant de ampra autonomia, mescamente in matèria de polìtica interna, e fintzas issas non sunt parte de s'UE.

Partende dae sa segunda metade de su sèculu 20 sa sotziedade danesa est istada in parte caraterizada dae s'adotzione de su gai naradu modellu sotziale iscandìnavu basadu subra un'ampra difusione de sos servìtzios pùblicos. Segundu un'istùdiu publicadu dae s'UNESCO, sa Danimarca podet bantare su tìtulu de "Istadu pius ditzosu de su mundu".
## Riferimentos

## Àteros prozetos
Taulara

**Taulara** est un'ìsula de 5,9 km² in su nord-est de sa Sardigna, in su Comune de Terranòa et in sa rezone istoriga de sa Gallura. Bi si potede arrivare fatzilmente dae su portu de Poltu Santu Pàulu. S'Isula de Taulara faghede palte de s'Area Marina Protetta Taulara Punta Coda Cavallo (it. Area Marina Protetta di Tavolara Punta Coda Cavallo).

Prus a sud de Taulara bi sono atteros duos isulas, Molara e Molarotto.
Archeologia

[thumb|Sa [Stele de Rosetta .]]
S**'Archeologia**(dae su gregu ἀρχαιολογία, archaiologia – ἀρχαῖος, archaīos, "antigu, ezzu"; e -λογία, -logia) est s' iscièntzia chi istudiat sa culturas de s'omine cun su recuperu, sa catalogatzione, sas analisis e sas interpretatziones de restos materiales e datos ambientales, chi cumprenden s'architetura, manufatos, caratteres e configuratziones e paesaggios.
Sarule

**Sarule** est una bidda de 1624 bividores de sa provìntzia de Nùgoro, in sa Barbàgia de Ollollai a 600 m.s.l.m.

## Su nùmene
Est de orìgine preromana. Segundu una paristòria Sanile at un'orìgine medievale. Si narat chi in s’annu 1000 unu ricu “ Donno Sarule”, agatende su logu bellu e sanu, apat fraigadu a una bidda chiat pigadu su nùmene suo.

In su *Codex Diplomaticus Sardiniae* de su 1388 s’agatat su nùmene de Sarule.

Pro Massimo Pittau sa madrighe de Sarule est sardiana o nuràgica pro su sufissu -*ùle*.

## Su sartu
Sarule est una bidda de sa provìntzia de Nùgoro, in pees de su monte Gonare, in mesu de sa Barbàgia de Ollollai,  a 6 km dae sa bidda de Orane. Su territòriu est a monteras, prenu de abba, sas terras sunt sas prus antigas de sa Sardigna, a lu nàrrere a craru sunt sos minerales presentes in sa zona.

De importu mannu est sa cava chi b’est in sa de duas bicas de su monte Gonare, e li narant Gonareddu. Un'àtera cosa de ammentare de sa bidda est sa Funtana de Gaghisi.

## S'istòria
Vittorio Angius narat chi sos insediamentos bi sunt dae sos tempos preistòricos, medas difatis sunt sas domus de janas e sos bidditzolos in su territòriu.

Sarule in su medioevo fiat parte de sa Curadoria de Dore, e nde fiat su cabu-de-logu. Sa bidda est numenada in su Condaghe de Santu Pedru de Silki, in sa lista de sas dètzimas pagadas a sa Cùria Romana in su 1346-1350.

## S'economia
Est unu tzentru agro-pastorale, cun àteras atividades de màrmaru, granitu, linna, ferru, durches e pane carasadu.

In totu sa Sardigna sa bidda est numenada pro sos tapetes sardos, chi sa gente podet bìdere in su Museu Eugenio Tavolara. Galu oe sunt medas sas famìlias chi tessent sa burra sarulesa, impreende su telàrgiu deretu.

Sarule est fintzas connota meda pro sa "s'aranzada" sua.

## Sas festas
Sas festas prus importantes sunt sas de Santa Lughia, Santu Bernardinu, Nostra Sennora de Gonare. Un'àtera festa de importu est su Carrasegare: sa caratza de Sarule est “su gatu” o "màschera a gatu", numenada finas dae Gràssia Deledda in *Elias Portolu*. Sa màscara at duas gunneddas a su revessu, una manta bianca, (sìmbulu de sa nàschida), unu belu nieddu in cara ( sìmbulu de sa morte), e una fasca ruja a inghìriu de su tzugru (sìmbulu de su coju).

De importu sas crèsias de sa bidda: cussa de Santu Micheli de su 1764, Santa Rughe, su Rosàriu, Sant’Antoni.

## Persones nòdidas
De ammentare in Sarule b'est Sarbadore Sini, chi at iscritu “A diosa”, est a nàrrere sa cantzone chi sa gente connoschet comente “Non potho reposare”.

## Bibliografia

* 
*

## Ligàmenes esternos

*
Òsile

**Òsile** est una bidda de 3.498 abitantes (Osilesos) de sa provìntzia de Tàtari, pagu pis' a mancu, affacca a Tàtari (12 Km).
Est postu in una de sa tres puntas de su monte Tuffudesu a 650 m. s.l.m. ed est dominadu dae su casteddu de Malaspina, oramai derruttu.
Osile est sempre istadu famosu pro su casu, su fresi e pro sa bellesa de su costumine de gala de sas feminas: "Sa Cappitta".
Achern

**Achern** est una tzitade in sa Repùbrica Federale Tedesca, in su istado de Baden-Württemberg. Bivint oe in Achern 24.681 persones.
Iscièntzia

**Iscièntzia** in su sentidu prus ampru si referit a calesisiat connoschèntzia o abilidade, mascamente (ma no petzi) cando faghet a la mesurare. Sa faedda *iscièntzia* descriet puru calesisiat campu de istùdiu sistemàticu o sa connoschèntzia tirada de unu istùdiu de gai. Prus a s'istrinta, *iscièntzia* si referit a unu sistema de achirire connoschèntzia fundadu in sa isperimentadura, e finas a su corpus de connoschèntzias organisadas chi sos òmines ant tiradu dae chircas de gai.

Sos campos de iscièntzia sunt pro su prus classificados segundu duas lìneas printzipales:
:* Iscièntzias naturales, s'istùdiu de sos fenòmenos naturales; 
:* Iscièntzias sotziales, s'istùdiu de su cumportamentu umanu e de sa sotziedade.
Pubusa

Sa **pubusa** o **pupusa** (*Upupa epops*) est unu pigione de sa famìlia de is upùpidos (*[[Upupidae]]*). 

Su piculu suo est longu, sa conca pubusada, su tuju de colore rujittu, e-i sas alas e sa coa de colore biancu e nieddu. Vivede in logos cun arvures. Est unu pugione migradore. Este su sìmbulu da s'assotziatzione ambientalista sa Liga Italiana Protetzione Pigiones LIPU (*Lega Italiana Protezione Uccelli*).

## Galleria

Huppe fasciée MHNT ZOO 2010 11 161 Ouzouer-sur-Trézée.jpg|*Upupa epops*
Cussorgia

Sa **Cussòrgia** est unu antigu istitutu, tipicu de sa Sardigna, a trassa de Adempriviu, unu deretu prus forti de is cussorgialis, a pitzus de unu territòriu de monti, chi nci bogat is atrus comunistas (is componentis de una comunidadi de una bidda).

A diferèntzia de is Ademriprìvius, chi fiant sceti una usàntzia de is comunistas de arregolli is frutus de is padentis e cassai is animalis arestis, su deretu de cussòrgia si tramandat de babbu in fillu e si cumpriat in su deretu de fai e possidiri sa barraca, de fai e possidiri is furriadroxus de su bestiàmini, de pasci in is filadas chi fiant parti de sa cussòrgia.

Medas cussorgialis si passant tali deretu cun atus notarilis e bantant, de ai otènniu "ab immemore" permissus de su Feudatàriu. Custu deretu s'est trasformau, in basi a leis precisas, siat in Gallura che in is biddas de Sìnnia, Maracalagonis e Burcei, giai po totus, in propriedadi perfeta (duncas trasmitiu de babbu in figiu), mancai sempri is Consillus Comunitativus apant arrebronau talis afeterius e imbudrugus po tutelai is interessus de usu ademprivili de totus is comunistas.
Filosofia

Sa ***filosofia*** (dae gregu φιλείν (fìleìn) = *amare* e σοφία (sofìa) = *sapienzia*, est a nàrrere *amore pro sa sapienzia*) est definida comente s' istùdiu de sa possibilidade e de is làcanas de sa connoschèntzia umana e fintzas de s'anàlisi de s'òmine che sugetu de custa connoschèntzia, cussideradu in isse matessi in sa relatadura sua, teòriga e pràtiga, cun s' ogetu connotu.

Su pensamentu filòsofigu otzidentale naschet dae sa "meravìgia" naraiat Aristotele est a ischire cando s'òmine incumintzat a si preguntare chie siat isse etotu e su mundu chi ddu inghiriat. Custu, chi in filosofia est tzerriadu su problema de su raportu intra su sugetu e s'ogetu, e est tratadu segundu duas bisuras: sa prima est su de sa filosofia teorètica chi narat chi si cheret *connoschere* s'ogetu, su segundu est su de sa filosofia pràtiga o morale o ètiga, cando si cheret ischire comente nos depimus cumportare, ite fàghere in is cunfrontos de cuss'ogetu chi podet èssere un individuu che a mie etotu.

Sa definitzione de sa filosofia abbarat un problema filosoficu. Ma fintzas prus problemàtiga resurtat sa chistione de su "incomintzu" filosòficu, est a nàrrere de su fundamentu suo matessi e de sa possibilidade de sa chirca filosòfica comente tale. Si sa filosofia chircat in intro de issa etotu in manera dialètiga, in ue nche podimus pònnere is preguntas suas? 

Est un' istùdiu chi s' acumprit formulende in manera linguìstiga is problemas, dende·nde sa solutzione e giustifiende·dda, e impreende protzeduras rigorosas pro dda argumentare. Est, finamentas, s' istùdiu de sos printzìpios primos e de is resones ùrtimas.

No tenende sa filosofia unu campu materiale de indagadura ispetzìfigu, comente sas sièntzias empìricas, podet èssere cussiderada siat in crae istòrica chi in crae sistèmatica, comente "mama de sas sièntzias".

Sa passione pro sa connoschèntzia de cada cosa, de su mundu, de s'umanidade, de su pensamentu pròpriu, chi at semper tentadu s'òmine in cada logu e in cada tempus. S'isfortzu de cumprèndere su ite est, su pro ite, de is cosas.
Sa filosofia est duncas una manera de si pònnere innantis de is cosas de sa vida e de su mundu; naschet cun su cumprendòniu de s'òmine. Non est beru chi est nàschida in sa Grètzia antiga: est nàschida in cada logu ue un'òmine s'at preguntadu cale si siat cosa e at chircadu, chentza de ispantos, una respusta isceti cun s'agiudu de s'atibidura sua.
Ilartzi

**Ilartzi **(o **Bilartzi**) est una idda de 4.622 tzitadinos, situada in sa Provìntzia de Aristanis.

## Evolutzione demografica
Santu Lussurzu

**Santu Lussurzu** est una bidda de 2.578 tzitadinos, colloada in su versante orientale 'e su Montiferru, in sa Provìntzia de Aristanis.

## Territoriu
Su territoriu 'e sa 'idda est in parte manna montagninu. Lompet a oriente fintzas a s'altipianu 'e Abbasanta ibue suerzos e masones parent a intro'e una pintura. Cun Culeri si partzit sas cimas prus altas de sa cadena 'e su Montiferru.
Buscos de castanza e de elighe, chi sunt istados amenetzados de su fogu 'e su 1994 chi at postu in perigulu su Montiferru, faghent sentinella e corona a sa'idda.  
In medas narìant chi sa 'idda s'isviluppàt a intro 'e unu vulcanu. In beridade, totu su Montiferru paret de origine vulcanica ma non s'ischit ibue siat su zassu zustu 'e su cratere. 

### Escursionismu
 Dae sa 'idda est possibile a leare caminos po escursiones chi in pagos chilometros mustrant sas bellesas de su territoriu suu: istrampos,sas rocas carateristicas de sos montes, sos rios e sos frumenes, sa flora e sa fauna. Si podet visitare puru su riu 'e Bau 'e Mela, s'abba 'e su cale annat a finire a s'istrampu 'e sos molinos, chi leat su lumen de sos molinos de s'epoca pre-industriale. Ateros caminos lompent a  sas lacanas de sas biddas a funnu, comente Culeri e Iscanu.

## Zassos de interesse
A pagos chilometros de sa 'idda, in diretzione nord SP 20, si podent visitare duos interessantes zassos turisticos: Santu Nenaldu a 5 km de sa 'idda e su Monte'e Sant'Antoni a 15 km chi però est in su Comun'e Macumere. Sa idda est ricca de Cresias e su territoriu antat nuraghes de importu mannu.  

### Santu Nenaldu

Su burgu 'e Santu Nenaldu est bividu de paga zente in s'ierru ma si populat de turistas e furisteris in s'istiu, in sa cale istaione, sas dominigas e sas dies nodidas, si prenat de zente in crica 'e su friscu 'e sos montes suos. Est naschidu propriu cun su fraigu 'e Sa Cresia  romanica de su XII seculu e a costazu s'antigu ispidale, sede de s'ordine de Santu 'Anne in Gerusalemme.In cussu tempus Santu Lussurzu faghiat parte de su Giudicadu de Torres chi tra su 1127 e su 1182 fuit cumannadu de Gonario II chi ìat leadu parte a sa sigunna Crociata. 
Su burgu est como famosu po sas sete funtanas (siete fuentes), s'abba e sas cales, pura, cristallina e famosa in totu sa Sardigna po sas propriedades salubres suas, alimentat unu riu chi calat fintzas a sa pian'e Abbasanta. Su zassu est propriu a intro 'e unu buscu de elighes e suerzos. No est raru bier albures seculares, in particulare a unu chi teniat prus de 200 annos est istada posta una targa. Propriu in Santu Nenaldu oldinzant d'ogni annu sa Fiera regionale 'e su caddu, chi attìrat totu sos amantes de sa cultura lussurzesa ligada a su munnu 'e sos caddos.

### Crésias
*Crésia 'e su Carmene
*Crésia 'e Santu Predu
*Crésia 'e Santu Nenaldu
*Nostra Signora 'e sos Anghelos o Cresia 'e Cunventu
*Crésia 'e Santa Rughe

## Ligàmenes esternos

*
Ardaule

**Ardaule** est una bidda de 1.158 bividores, situada me sa Meria o Provìntzia de Aristanis.

## Evolutzione demografica
Armènia

S**'Armènia** est una natzione de su Caucaso, segundu sa geografia in Asia ma po cultura considerada Europa. Sa capitale est Erevan.

S'Armènia lacant cun sa Turchia a ovest, sa Georgia a nord, s'Azerbaigian e sa repubrica *de facto* de Nagorno Karabakh a s'est, s'Iran e s'exclave azera de Nakhchivan a sud. Est unu istadu chentza bessida a mare.

Tenet istèrrida de  29.743 km2 e populatzioni de unus 3.000.000 bividores (2016).

Yerevan-Republic Square-32-Marriott-Foreign Affairs-2019-gje.jpg|Yerevan
Geghard-Gavit-02-Kathogike-2019-gje.jpg|Geghard
Haghartsin-50-Kathogike-2019-gje.jpg|Haghartsin
Karen Hakobyan-10-2019-gje.jpg|Musicante
Zvartnots-16-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-60-Kreuzstein-2019-gje.jpg|Etchmiadzin

## Àteros progetos
Oniai

**Oniai** est una bidda de sa provìntzia de Nùgoro e giughet 766 bividores.

## Su nùmene
Sa bidda de Oniai paret chi tèngiat raighinas protosardas. Su nùmene suo imbetzes diat derivare dae su fenìtziu: Hon, chi diat chèrrere nàrrere bundàntzia e richesa de sa campagna.

## Comente atopare
Ghetende dae Casteddu si pigat sa 131 fintzas a Abbasanta; girare conca a Nùgoro colende dae sa 131 DCN cara a Thiniscole e a pustis de 71 km bortare a dereta (iscassadòrgiu Orosei-Oniai); caminare pro una bindighina de chilòmetros in sa SP 125.

Dae Tàtari/Portu Turre si depet colare in sa 131 fintzas a s’iscassadòrgiu de Macumere, girare conca a Nùgoro; a pustis de 45 chilòmetros intrare in sa 131DCN conca a Thiniscole; pustis de 20 chilòmetros bortare a dereta (iscassadòrgiu (Orosei-Oniai) e sighire in sa 125 SP pro una bindighina de chilòmetros.

Dae Terranoa si depet colare in sa 131DCN prò 75 km; bortare a dereta (iscassadòrgiu Orosei-Oniai) e sighire pro una bindighina de chilòmetros in sa SP 125.

## S'istòria
In s’istòria de sa Baronia, Oniai faghiat parte de sa Curadoria e de sa Diòtzesi de Garteddi. A pustis, suta de sos Aragonesos, est colada a sa Baronia de Orosei.

Dae su 1419 Oniai at connotu infeudatziones medas, moende dae s'era de Alfonso su Magnànimu. Dae su 1459 l'at infeudada Salvatore Guiso, su primu de sos barones, chi fiat de Orosei, de una famìlia de butegheris ricos. Sos Guisos comente feudatàrios in Oniai bi sunt abarrados pro 400 annos, fintzas a su 1808 cando sa Marchesa de Albis at tzèdidu su fèudu de Oniai a su Demàniu Règiu. Sa propiedade de su Demàniu Oniai l’at riscatada in su 1839. E in su 1946 est divènnida Comuna autònoma.

## S'economia
Oniai est de importu mannu pro ònnia casta de màndigu, mescamente pro su casu, su binu, su mele e sos durches de carrasegare. Si faghet laore, òrgiu, ortalìtzia, foràgios, àghina, uliva, arangiajos. In sa matessi manera marcada si pesant bèstias de vulu, de parile, crabas e berbeghes .

In manera prus pagu forte dant una ghetada de manu a s'economia sas butegas de maistros.

## Sas festas
Su 23 de abrile si faghet sa festa de Santu Giorgi. Custa festa est sentida meda in Oniai, su simulacru de su santu lu mudant de frores e lu pigant in professone in subra de unu carru tiradu dae su giuu in sas carreras de sa bidda.

A primos de maju, chie colat in Oniai podet abbaidare su tusòrgiu a s'antiga.

## Bibliografia

* 

## Ligàmenes esternos

*
Firentze

**Firentze** o **Frorentzia**  est una zitade de 382 743 abitantes e su cabulogu de sa provìntzia de Firentze e de sa Toscana. Est famosa in su mundu ca est istada sa patria de Dante Alighieri, de Giovanni Boccaccio e de medas pintores, iscultores, architettos  tra sos prus mannos chi sunt esistidos.

In su Medioevo est istadu unu zentru importante pro sa cultura, su cummèrtziu, s'economia e sa finàntzia: in s'etade moderna est istada sa capitale de su "Granducato di Toscana", a ditada de sas familias de sos Medici e de sos Lorena. Dae su 1865 a su 1871 est istada capitale de s'Italia, a pustis de s'unidade de s'istadu (1861).
Bi est un'universidade importante e sa zitade este patrimoniu de s'umanidade UNESCO: est apreziàda pro essere su logu in ue est naschidu su "Rinascimento" e una de sas prus bellas zitades in su mundu, gràzias a sos monumentos e sos museos chi tenet, commente su Duomo, Santa Rughe, sos "Uffizi", "Ponte Vecchio", sa piatta de sa Signoria e "Palazzo Pitti".
Gènova

**Gènova** (*Genova* in Italianu, *Zena* in limba ligure) est una comuna italiana, capitale e tzitade prus manna de sa Provìntzia de Gènova e de sa regione Ligùria.
Sa comuna tenet 608.015 bividores, s'àrea metropolitana 1.400.000. Est sa de ses tzitade italiana pro populatzione, est su de tres tzentru industriale natzionale e sa de tres tzitade prus manna de su Nord Itàlia. Cun Torinu e Milanu faghet su Triàngulu industriale Milanu-Torinu-Gènova de su Nord-Ovest.
Su tzentru istòricu de Gènova est patrimòniu de s'umanidade UNESCO.

## Apendìtzios e bighinados

Gènova tenet unu nùmeru mannu de bighinados e apendìtzios, chi tzitadinos medas bident che a logos diferentes dae sa tzitade istòrica. Bi sunt fintzas noe munitzìpios, aunidos a sa tzitade in sos annos dae s'Otighentos a oe, chi tenent galu s'istrutura tìpica de tzitades minores, cun tzentros istòricos, culturas e traditziones diferentes.
Kurów

**Kurów** (pron. ['kuruf]) est una bidda in su sud-est de sa Polonia, atraversada dae su riu Kurówka. Format unu comune autonomu in su Voivodadu de Lublin e tenet una popolatzione de aprossimadamente 2800 abitantes (in su 2005).
Tàtari

**Tàtari** (in italianu e tataresu ***Sassari***, in catalanu ***Sàsser***), est una tzitade de 130.000 ab. in su Cabu de susu de Sardigna, sede de sa Provìntzia de Tàtari. Sede de piscamu (diotzese de Tàtari) e de tribunale. Est sa segunda tzitade de Sardigna.

## Istoria
Una de is prus mannas espressiones curturales e politicas de sa tzitade est istada s'emanatzione in su XIII seculu de sos Istatudos Tataresos, iscrittos in latinu e in sardu. Su documentu, chi est lompidu a nois in duas copias: una in latinu e s'atera in sardu (in cussa in sardu b'at sa data de su 1316), est partzidu in tres partes: sa primu est dedicada a su diritu publicu, sa segunda a su diritu tzivile e sa de tres a su diritu penale. Custu codighe de diritu est istadu pagu a pagu adotadu dae medas comunes in Sardigna. Pro custu motivu podimus nàrrere chi custu est unu documentu identitariu mannu pro totu is sardos.

## Monumentos e areas de afficcu
* Altare preistoricu de Monte d'Accoddi ùnicu de su genere in totu s'area mediterranea, tzertamente s'area archeologica prus de importu pro sa Sardigna preistorica. Est istada restaurada in sos annos 80 cun mètodos chi ant creadu dibatas medas.
* Su Duomo de santu Nigola
* Su Casteddu de Tàtari

## Persones de ammentare
* Antonio Canopolo (Tatari, 1540 – 1621), archibiscamu
* Domenico Alberto Azuni (Tatari, 1749 – Casteddu, 1827), giurista
* Pasquale Tola (Tatari, 1800 – Genova, 1874),  magistradu, istoricu e omine politicu
* Antonio Segni (Tatari, 1891 – Roma, 1972), IV presidente de sa Republica Italiana
* Enrico Berlinguer (Tatari, 1922 – Padova, 1984), omine politicu
* Francesco Cossiga
* Oreste Pieroni

## Ligàmenes esternos

*
Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz** (Lipsia 1 de triulas 1646 – Hanover 14 de santandria 1716) est istadu unu scientziadu e filosofu tedescu.

Issu est istadu educadu in leges e in filosofia. Adi serbìu cumente factotum pro duas mannas domus tedescas de nobiles (una nci bessire cumente domu reale britannica). Leibniz est istadu unu diplomaticu e politicu importante in su tempu suu. Est istadu importante meda puru pro sa filosofia e pro sa matematica. Adi inbentadu su *calculus* indipendentemente de Isaac Newton, e sa notatzione sua est cussa chi est usada immoi puru. Adi inbentatu su sistema binariu puru, cussa chi est sa base de sos carculadores.

In filosofia, est arrecordadu pro s'otimismu. Sa conclusione sua est chi s'universu de nosus est su prus bellu chi Deu podia faghere. Leibnitz est istadu unu de sas ratzionalistas prus importantes de su seculu 17. Sa filosofia sua castiat a sa traditzione scolastica, e anticipat sa logica e s'analisi de oe.

Leibniz adi donadu puru sos prus mannos contributos pro sa fisica e pro sa tennica, e adi postu sos bases pro s'artras materias, cumente sa biologia, sa meighina, sa geologia, sa teoria de is probabilitades, sa psicologia e s'informatica. Issu adi iscritu puru de politica, de lege, de etica, de teologia, de istoria e de filologia. Adi iscritu puru poesias.
Psicologia

Sa **psicologia** est sa disciplina ki istudiat su compurtamentu de is individuos e is prozesos mentales insoro. Cust'istudiu castiadat a is dinamicas internas de s'individuo, is raportos ki passant intra cust'urtimu e s'ambiente, su cumpurtamentu umanu e is prozessos mentales ki passant intra is istimulos sensoriales e is relativas arrespustas.

## Etimologia

Sa peràula *psicologia* benit dae su gregu psyché (ψυχή) ki bolli narai ànimu, ispìritu, e dae logos (λόγοςm) = istùdiu, arrejonu.

Si podet duncas nàrrere ki sa Psicologia siat s'istùdiu de s'ispìritu o de s'ànima.
Berlinu

**Berlinu** est sa capitale e unu de sos seighi istados de sa Germània. Ada una populatzione de 3,4 milliones edd'est sa tzitade pius manna de sa natzione.
S'agatat in su nord-est de sa Germania subra su Riu Spree, edd'est in su centru de s'area metropolitana de Berlinu/Brandeburgu, chi contat 4 milliones e mesu de abitantes. Unu terzu de s'area de sa tzitade est cumposta de parcos, giardinos, rios e lagos.

De su 1961 a su 1989 sa tzitade de Berlinu est istada partzida in duos: Berlinu Est, capitale de sa Repùblica Democràtica Tedesca e Berlinu Ovest, Capitale de sa Repùblica Federale Tedesca, cun su famadu Muru de Berlinu. De su muru abarrant oe unos cantos bìculos; su prus famadu de issos est connotu comente East Side Gallery.

## Distretos amministrativos

## Àteros progetos
William James

**William James** (New York, 11 de ghennàrgiu 1842 - Chocorua, New Hampshire, 26 de austu 1910), est istadu unu psicologu e filosofu de sos Istados Unidos.

### Sa familia
Fiada de familia calvinista. Frade prus mannu de chimbe figius. Unu frade fiada Henry James, romantziere. Su babu fiada su filosofu trascendentalista Henry James senior. 

### Psicologu e filosofu
A pustis chi si est laureadu in meighina in su 1869, sighidi a sudiare de autodidata, interessadu spetzialmente a sa psicologia. In su 1872 cumentzada sa carriera universitaria in s'universitade de Harvard, partende de istrutore pro arribare a d'essi professore assistente de fisiologia. In su 1885 pigada s'incaricu de professore de filosofia e in su 1890 cuddu de psicologia. In s'Universitade de Harvard faidi unu de sos prus mannos laboratorios de psicologia de sos Istados Unidos. In su 1890, pubblicada unu de sos traballos suos prus mannos, "Principus de psicologia", in duos libros. In su 1907 si arritarada de s'insegnamentu universitariu. 

### Empirismu tradizionale e empirismu radicale
Su pensamentu psicologicu e filosoficu de William James si spoddada de s'empirismu tradizionale propriu in sa mannera dde intende s'esperientzia. S'esperientzia pro James si "cuntennidi de sola e nun dipendidi de nudda".

### Sos istudios de s'esperientzia religiosa e de cudda mistica
In su 1902 pubricada su risultatu de sas ricercas suas psicologicas de sa fenomenologia de sas esperientzias religiosas e, in particulare, de s'atteggiu misticu e de sos istadios esperientzialisi de su misticismu. Su titulu de custu traballu est "Sa bariedade de s'esperientzia religiosa". In unu papere adi scrittu chi est un'esperienzia chi deppid'essi difesa de sa filosofia.
Innoi, prus che ingunis, 'nci bessidi s'influenzia de su filosofu protopragmatista Emerson.

### S'incontru cun Sigmund Freud
Candu ca William James fiada su filosofu prus famosu de sos Istados Unidos, in su 1909, incontaada su medigu de Vienna Sigmund Freud.

## Atera Documentatzione
### Bibliografia
* (The Principles of Psychology, 2 vols. 1890)
* *Psychology (Briefer Course)* (1892)
* (The Will to Believe, and Other Essays in Popular Philosophy, 1897)
* *Human Immortality: Two Supposed Objections to the Doctrine* (1897)
* *Talks to Teachers on Psychology: and to Students on Some of Life's Ideals* (1899)
* (The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature, 1902), ISBN 0-300-06255-9
* (Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking, 1907)
* (A Pluralistic Universe, 1909)
* (The Meaning of Truth: A Sequel to "Pragmatism", 1909)
* (Some Problems of Philosophy, 1911)
* (1911)
* (Essays in Radical Empiricism, 1912)
* *Letters of William James*, 2 vols. (1920)
* *Collected Essays and Reviews* (1920)
* Ralph Barton Perry, *The Thought and Character of William James*, 2 vols. (1935)
* *William James on Psychical Research* (1960)
* *The Correspondence of William James*, 12 vols. (1992-2004)

### Boghes correladas
* Empirismu
* Pragmatismu

## Collegamentos a foras
* ((en)) Enciclopedia Filosofica dell'Università di Stanford
Nurighe

**Nurighe** est su logu chi dat su nomene a una grutta de su Logudoro-Mejlogu, e prezisamente de su territoriu de su comune de Cheremule, in provìntzia de Tàtari, in su cabu de susu de sa Sardigna.
Sa grutta, iscoberta e esplorada dae sa Truma de Arkeo-Gututulugia "Monte Maiore" (TAG) de Thiesi, est piena de ossos fossilizados de una ispetzie de chervu estintu de su pleistocene.

## Ateros cullegamentos

*Nurighe - Sa corona de Nùrighe e sa nàschida de sa zenia Sarda
Bonuighinu

**Bonuighinu** est unu locu chi s'incontrada in su territoriu de Mara, in su Meilogu.
Este printzipalmente conoschidu pro sa gai nada "tziviltade de Bonuighinu" e sos repertos archeologicos incontrados in una grutta nada Sa ucca de su Tintirriolu.
Su santuariu de Nostra Segnora de Bonuighinu este una creja  de su milli e settighentos chi puru s'incontrada  no lontanu dae sa grutta. E no lontanu dae inoghe bi fut su castellu de  Bonvehì o Bonuighinu fraigadu dae sos Dorias segnores de custos logos in su sec. XIII.

## Boghes ligadas

* Mara
Madrid

**Madrid** est sa capitale de s'Ispagna. Cun 3.213.271 de abitantes est sa prima tzitade ispagnola prus populada. Est fintzas cabulogu de sa comunidade autònoma de Madrid.
## Àturus progetus
Istocolma

**Istocolma** (isvedesu: *Stockholm*) est sa tzitade prus manna e capitale de s'Isvètzia.

## Persones de ammentare
* Astrid Lindgren, iscrittora
* Eric Prydz, DJ, musicante
Ballu

Su **ballu**, est cussa dantza fata po ispàssiu, in mesu a sa genti, fata po comunigai, o in dies de festa.
Su ballu, no est fatu po amostu, ma est prus una cosa de crica, chentza andai a iscola po ddu imparai.
Nci funt unu sciacu mannu de ballus, sa dantza populare, su ballu *'e discoteca*, sa *breakdance*, sa dantza *latino-americana*, tip tap, hip-hop...

Po carrasegare si ballaiat po notes intreas. Sas fèminas non podiant negare su ballu a neunu, francu chi esseret sa de tres bortas chi t'invitaiat su matessi òmine, o chi esseret frade o parente de astrintu. Su ballu fudit una cosa sèria e podiat sutzèdere brigas mannas po unu ballu negau o una allega male nada. Po invitare a su ballu si naraiat: 
:«*permitis?*» 
Po abèrrere su ballu tundu si togaiat su bratzu de sa fèmina narende:
:«*permitie.*»
Su ballu de sos tres passos fudit meda sèriu e lentu e si ballaiat a boghe fintzas de tenore ca su prus de sas bortas non nche aiat sonadore e si ballaiat in totube: messonzos, marronzos, pustis tribulau e fintzas torrande a bidda pustis de sa zornada.

Po sas festas totu cantos torraiant a bidda po sa missa e sos ballos in pratza de crèsia chi si faghiant a pustis, totus sos pastores, massajos e acudiant fintzas sos mannos. Como, po Sant'Antoni, si ballat ancora a pustis de sa beneditzione de su preide, a fùrriu de su fogu, si papat su druche traditzionale po onorare su santu, sighinde a festare a ispuntinu mannu e meda binu nieddu. In pagas biddas de Barbàgia si ballat fintzas su mèrculis de lessiu, fintzas si nche est intrada sa caresima.

In sos annos chimbanta e sessanta, cando sa crèsia sortiat sas feminas in sas associatziones (a logos ddi naraiant sas circulinas) non cheriant chi si esseret ballau ca non fudit bellu po sa religione, tando sos zòvanos, mascos e fèminas si sortiant in coghinas mannas e ballaiant a fura. Sos mannos nos contant ca su ballu fudit fintzas unu modu po fàghere fronte cun allerghia a sos perìodos lezos de bisonzu meda, cando s'incunza de labore, o de orzu fudit istada pagu po s'annada mala, sos bighinos si sortiant, un'òmine tiraiat sa boghe e ballaiant fintzas a s'ismarrire ismentigande sa gana.
Danza populare

Sa **Dantza popolare**, est sa dantza chi pertenessit a sa genti e a sà traditzioni, is prus de is bortas ballau de balladoris no professionalis.

Me s'Italia, ci funt distintzionis medas, intra su norte e su sud; ci funt, unas bintina de ballus differentis.
Sa "Tarantella" e "pizzicata" (cust'urtima est paressia a sa tarantella etotu) me sa Pulya, Calabria e sud Italia, Saltarella, me sa parti nord de sa Campania e me sa "Ciociaria", ballu tundu me sa Sardinnya, "tamurriata", me sa Campania,(ca est sempiri una tarantella), "balli staccati" , e is ballus de is baddis me su Nord de sa penisula.
Nutritzione

Sa **nutritzione** est una scientzia émpirica, ole narre chi est fata abaidanno cussu che suzzedede con ispiritu scientificu, ma non est sempere possibile dae su narre cussu chi podede suzzedere prima chi sia suzzediu. 

Commente narrada su numene servidi a cumprennere comente est a pappare, e buffare, pro bode bivere in salude o cussu chi est megnusu a pappare e buffare (mancare abba frisca) canno unu est malaidu e est puru sa manera de faere custu cun cussu chie s'agattada in d'unu logu, poite non si pode narre a chie bividi in Siberia chi deppede pappare cussu chi inie non creschede o chi si podia agattare puru ma est meda caru. 

Insomma est, puru, sa manera de pappare cummente s'ispettada dae dogna parte imperanno cussu chi sa zente tenete de pappare. Tottusu ischeusu ca canno unu tenede sa diabete non deppede pappare zuccuru e deppede ischire kantu de dogna cosa podede pappare. Atra cosa est a ischire commente deppente pappare is pitzinnos o chi est bezzu. 

A sa fine de su seculu passau du' est istetia meda atentzione pro custa cosa in sos Istados Unios, ca poite  meda gente fia ingrassannosi e ammalaidannosi de custas maladias metabolicas. Sos iscentziaos americanos anta cumpresu che su chi di bisognaiada fiat una manera de pappare cummente haeus sempere fatu noso chi biveusu in su Mediterraneu Otzidentale: pane, oggiu hermanu, tomatas, pische, ognia calidade de birdura e de frutta e mancare unu tantigheddu de inu. In custa manera hanta nau chi sa megnu cosa est a sighire sa "piramide alimentare". 

Chi chele narre chi bisognada pappare unu muntune de birdura e frutta (a su nessi kimbe tantos a sa die) unu pagu de pane e pasta, pische, fasolu, fae, pisurtze, unu tantigheddu de casu (s'arrescotu est megnusu), pagu petza e pagu tzuccuru. Non si pode non narrere chi non a tottusu servidi ischire custas cosas, o megnus, pro meda gente non parede possibile de sighire custa manera de pappare. 

Custu poite su numeru de chie est obesu (grassu meda) o sobraepesu (grassu ebbia) est creschenno dae dogna parte: a cummintzaere da sos Istados Unios e a accabbare in s'Africa, pro non narrere de logos cummente sa Cina. Cussu chi deppeus crerre, est che non bastada ischire cummente pappare si unu bivede a cudda manera e pappada a tipu "fast fudu". Custu est unu problema prus mannu e non est prusu de biere dae sa cara de sa nutritzione poite est una cosa chi dipendede da sa sozziedade.
Gdańsk

**Gdańsk** est una tzitade de 464.000 ab. in su nord de sa Polonia.


image:POL Gdańsk COA.svg
image:POL Gdańsk flag.svg
image:POL Gdańsk map.svg



image:Gdańsk Ratusz Głównego Miasta.jpg 
image:Gdańsk - Pomnik Stoczniowców.jpg
image:Gdansk 2004.jpg 



image:Pl gdansk zuraw dlugiepobrzeze2006.jpg
image:Pomnik Sobieskiego w Gdansku.jpg
image:Artus_Court_in_Gdańsk_-_20060730.jpg
Seui

**Seui** est una bidda de sa provìntzia de s'Ogiastra in sa Barbagia de Seulu, s'agatat a 800 metros in pitzu su mare e jughet 1.460 bividores.
Limba ladina

Su tèrmine **ladinu**, a sa prima difùndidu in sa Badde de Badia arta, est impreadu, como, pro definire unu grupu de limbas bastante omogèneas faeddadas in s'àrea dolomìtica. Mancari siet puru su numene de un ateru grupu linguisticu conottu puru comente Limba Ebraicu-castilliana faeddada dae sos ebreos sefraditas in s'antighidade in sa penisula Iberica e pustis in su nord Africa e in Oriente 'e Mesu. 

## Cullegamentos de fora
*
Międzyrzec Podlaski

thumb|Tzentru de sa tzidade
**Międzyrzec Podlaski** est una tzitade de 17.300 bibidores in su east de sa Polonia.

## Referèntzias
Due Fantagenitori

***Duos FantaDiddinos*** (in italianu: *Due Fantagenitori*, in inglesu: *The Fairly OddParents*) est unu cartone americanu (imbentadu de Butch Hartman).
In custu cartone c'est unu pitzinneddu de 10 annos, Timmy Turner, chi tenet su babbu e sa mamma chi traballant totu sa die e du trascurant meda. Candu issos no bi sunt, a domu sua andat una pitzoca chi si tzerriada Vicky. Issa est mala de diaderos e lu tratat meda male. Pro fortuna una die arribant pro issu *Dusu PantaDiddinos*, Cosmo e Wanda. Issos podent fàghere casi totus sas magìas pro acuntentare a su pitzocheddu. Tzertos disijus sunt proibidos e c'est unu libru (Da Rules) chi ispiegat bene bene totu.
Tabarchinu

Su **Tabarchinu** (*tabarchin*) est una bariedadi de s'antigu idioma liguri, fueddau me is biddas de Carloforte (U Paize) e Calasetta (Cadeseda), e in dd-una parti de is isulas de Santu Pedru e Sant'Antiogu, in sa Meria o Provìntzia de Carbònia-Igrèsias.
Su Tabarchinu est considerau un'isula linguistica ainturu de su macrosistema linguisticu Italianu, sa particularidadi de custa chistionada locali est sa de tenni aguantau medas arcaitzismus de lu liguri prus antigu.
Adam Mickiewicz

**Adam Bernard Mickiewicz** (Zaosie, 24 de nadale 1798 - Costantinopole, 26 de santandria 1855) est consideradu su prus famosu poete polacu.
Santeru

***Santeru*** (fintzas **Sant'Eru** o ***Santu Eru***, in italianu ***San Vero Milis***) est una bidda de 2.532 bividoris (santeresus) de su Campidanu de Mibhis, in provìntzia de Aristanis,collocau asutta 'e su Montiferru. 

Su territoriu arribat fintzas a mari, innui tenit 25km de prayas (Putzu Idu, S'Arena Scoada, Mandriola, Su Pozzosu, Sa Rocca Tunda, Su Crastu Biancu). 
Is biddas lacarantis funtis Tzedhiani, Boatiri, Arriora, Narabuya, Senighi, Mibhis e Tramatza. Sant'Eru tenit su campanilu prus artu de Sardigna et est connotta po sa crannazza, s'artigianau cun su juncu (chibirus, etc.), is prayas e sa zent'arrubia chi bivit in is paulis de Sinnis (Sal'e Purcus, Sa Salina Manna, Sa Marigosa e Is Benas. 
Is domus funti de ladiri (domus campidanesas), e pighendi de Aristanis esti sa primma idda chi tenidi domus a poatziu antigas.
Su santeresu fait parti de is dialectus Arboresus: est unu dialectu campidanesu cun medas infruentzas logudoresas in sa pronuntzia (fizu po fillu, deghi po dexi) e in is fueddus (chimbi po cincu, battru po cuattru, abba po aqua).
Genetica de sos Sardos

Sa genetica de sa populatzioni ominali sarda consistit in unus cantus de genti chi studiant sa genetica de sa genti sarda cun duus printzipalis obietivus. 

Su primu tenit unu iscopu pretamenti iscientificu e culturali, e est cussu de reconstruiri s'istoria naturali de sa populatzioni chi bivit in Sardinnia. 

Issa consistit in sa cumprensioni de s'entidadi, de is tempus e de is modalidadis de s'effetu de sa fondatzioni impari a s'atra chi benit a pustis, o concomitanti dinamica demografica e evolutiva.S'atra est insaras aplicativu e tenit sa finalidadi de cumprendi is causas geneticas de unas cantus de patologias, cunfrontendi is peculiaridadis de sa populatzioni sarda.
Meighina

Sa meighina o meixina est una parte de sa connoscientzia de s'omine chi tratat de averguare puite sa zente s'irmaladiat, de chircare de iscoperrere meixinas e ateros medios pro sanare sos maladios o po los agiudai a tirare a innantis chin sa malattia, de imparare a sa zente cales son sas maneras pro no s'irmaladiare (custu est su chi in italianu si narat "profilassi").
Sa meixina tenet una istoria chi est vezza chei s'istoria de s'omine, puite ca sa zente at pessatu sempere a azuare su maladiu e a chircare de lu sanare, o de l'azuare,chin ervas o tzerimonias a che colare sa malattia.
Sa meighina moderna otzidentale naschit de sas raichinas de sa meighina greca, romana, araba.
Chin s'iscoperta de sa manera da atuare iscientifica de Galileo, chin esperimentos e dedutziones, sa meighina colat de pratica empirica a iscienzia aplicada, i a pacu a pacu disfrutat de sas connoschenzias de sas materias chi si naran iscienzias basicas,comente sa chimica,sa biologia,sa microbiologia i s'ottighentos, sa biochimica e sa genetica i su novighentos.

A dias de oie sa meichina est una de sas materias prus istudiatas e supra sa cale si gastat prus dinari, i die chin die avanzat chircande de sanare sas malatias prus importantes de custu seculu novu, chi son sos tumores e sas malatias de su coro.

## Bibliografia

* 
*
Irlanda

**Irlanda** (***Éire*** in gaelicu irlandesu) est un'ìsula europea de s'Atlanticu de Susu, chi format impare a sa Britannia Manna, Man e àteras ìsulas, s'artzipelagu de is Ìsulas Britannicas. Politicamente s'agatat pratzìda peri sa Repùblica de Irlanda, istadu de s'Unione Europeana, e s'Irlanda de su Norte, chi galu s'agatat asuta de su Regnu Unidu de Britannia Manna. 

S'ìsula tenet istèrrida de 84.421 km2 e populatzione totale de unos 6.478.000 bividores.

## Àteros progetos

## Artìculos ligados
* Repùbrica de s'Irlanda
* Irlanda de su Norte
Narabuia

**Narbulia** (in su sardu de is Narabuiesus ddi nant Narabhuìa) est una bidda de 1.770 bividoris (31/12/2018), s'agatat a bassu de su Montiferru e tenit territòriu de mari e de monti.

Su sardu fueddau in Narabuìa est de sa "limba de mesanìa", puita ca tenit elementus de su campidanesu artu (art. det. "is", verbus in -endi/-nt/-nt, pron. pers. "ddu" ) e de su logudoresu ("cherzu"-"ozzu"-"fizzu"-"iscu", "gattu", "chimbi", "battru", "baranta", "chimmanta" etc.).
Limba bèrbera

Su **bèrberu** est sa lìngua de is Bèrberus, est una lìngua camìtica chi fait parti de sa familla linguìstica camito-semìtica, e est parenti cun s'egìtziu antigu e cun s'arabu. Is prus momentus antigus de su bèrberu funt rappresentaus de su lìbicu antigu.

In italianu, *berbero* benit de su frantzesu *berbère*, chi pigat torra sa pronùntzia magrebina de su arabu *barbar*. Su fueddu arabu probabilmenti benit de su latinu *barbarus*, nòmini po is popolatzionis de lìngua no latina. Una etimologia populari, arrelatada giai de Ibn Khaldūn, narat chi is Arabus, chi no cumprendiant chini fueddàt su bèrberu, narant chi "faiant sonus chi no si cumprendiant" ("narai sonus chi no si cumprendint" si narat in arabu *barbar*). 
Oi is Bèrberus no baliant prus a si intendi lamai cun custu nòmini (in arabu *barbar* bolit nai fintzas "bàrbaru"), e preferint a imperai po sei su fueddu bèrberu *[[Tamazgha|amazigh]]* (a su prurali *imazighen*, "òminis lìberus"), e po sa lìngua bèrbera su femininu **tamazight**.
## Estensione de su bèrberu e bariedades suas
Is limbas bèrberas ddas faeddant 40-50 miliones de persones. A pustis de àere gherradu pro otènnere su reconnoschimentu de sa limba e de sa cultura bèrbera, in Marrocu, su bèrberu s'imparat in iscolas meda e como est limba ufitziale. Su bèrberu s'imparat finas in Algeria e in unas cantu universidades. Sa limba bèrbera tamazight de su Marrocu at unu alfabetu suo chi est antigu meda e chi si narat tifinagh, in àteros logos dd'iscrient cun is alfabetos latinu o àrabu.

Is bèrberos sunt is abitantes originàrios de de s'Africa mediterrànea e oe sunt ispartzigninados in unu territòriu mannu de su nord de s'Africa, chi andat dae s' Egitu, Libia, Tunisia, Algeria, Marrocu, Mauritania, finas a su Mali, Niger e Burkina Faso (Tuareg); fintzas is antigos abitantes de is isulas canarias in capas faeddaiant su berberu. Aende in contu sa mannària de su territoriu in ue istant, si cumprendet chi esistint dialetos meda de su berberu (unos 300). In custos territòrios faeddant mescamente su bèrberu e s'arabu, limbas chi si sunt unu pagu ammesturadas cun su tempus. Pro su chi pertennet a is faeddadas podimos nàrrere ca in su sud de su Marrocu est faeddadu su Chleuh, in su nord su Rif su Tuareg chi est sa limba berbera de is nomades de su Sahara.
Due Fantagenitori/campidanesu

***Dusu PantaDiddinus*** (in italianu *Due Fantagenitori*, in ingresu *The Fairly OddParents*) est unu cartoni americanu (imbentau de Butch Hartman) chi donanta in television, a Videolina chi s'attaccada a K2 de Jetix.

In custu cartoni c'est unu piçocheddu de 10 annus, Timmy Turner, chi tenidi su babbu e sa mamma chi traballanta totu sa dì e du trascuranta meda. Candu issus no ci funti, in domu sua andada una piçiocca chi si tzerriada Vicky. Issa est mala de diaderus e du trattada meda mali. Po furtuna una dì arribanta po issu *Dusu PantaDiddinus*, Cosmo e Wanda. Issus podinti fai casi totus is maxias po accuntentai a su piçocheddu. Calincunu disiju esti proibiu e c'est unu libru (Da Rules) chi spiegada beni beni totu cumenti si faidi.
Femmina accabadora

In Sardigna no si praticaiat "s'eutanasia".  Custa fut cosa de sa "**fèmina acabadora**"  chi  procuraraiat sa morte a zente in agonia. Istudios aprofundidos  ant agatadu in cùrias de diòtzesis sardas e archìvios, chi custa figura fut vera.

S'acabadora fut una fèmina chi giamada dae sos familiares de su malàidu terminale, lu bochiat faghinde-li finire sas suferèntzias suas. Un'atzione piadosa pro su moribundu, ma puru atzione netzessària a sa vida de sos parentes, e de piùs pro sas classes sotziales piùs pòberas; in "*li stazzi*" de sa Gallura e in biddigheddas lontanas dae su duttore dies medas a caddu, serviat a brivare su malàidu de tribulias longas e dolorosas. Sa fèmina acabadora arrivaiat a sa domo de su moribundu sempre de note, e a poi chi custa aiat fattu bessire sos familiares chi l'aiant giamada, intraiat in s'aposentu de  sa morte; aberiat sa janna e su moribundu dae su lettu sou de agonia, 'idiat bintrende sa fèmina acabadora bestida de nieddu cun d'una munnedda tirada in altu pro si cuare sa cara, e cumprendiat chi sa suferentzia sua fut acanta a finire. Sa femina bochiat su malàidu cun d'unu cuscinu o li daiat unu colpu de matzola faghinde-lu morrere. S'acabadora si ch'andat a sa cua comente chi eperat fatu una "missione" e sos familiares de su malàidu pro su servìtziu fatu a su parente issoro li ofriant produtos de sa terra. Guasi sempre su colpu lu daiat in fronte (in conca) e dae inoghe fortzis sa paraula "acabadora", dae s'ispagnolu *acabar*, finire, chi cheret nàrrere "dare in conca".

Sa matzola fut una ispècie de fuste fatu aposta e chi si podet bìere in su "*Museo Etnografico Gallura*". Est unu ratu de ozastru longu 40 cèntimetros e largu 20, cun d'unu mànigu chi permitit de lu manizare in manera segura e pretzisa. Sa matzola chi est in su Museu Etnografico Gallura, l'ant agatada in su 1981: s'acabadora l'aiat cuada in d'unu muru ruzu afaca a unu coile betzu chi una 'olta fut domo sua.
Butch Hartman

**Elmer Earl Hartman IV**, prus connotu comente ***Butch Hartman***, (Highland Park, Michigan, 10 de ghennàrgiu 1965) est unu disegnadore e regista americanu, chi adi imbentadu is cartones *[[Due Fantagenitori|Due fantagenitori]]* e *[[Danny Phantom]]*.