open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lampedusa

**Lampedusa** est un'ìsula italiana situada in fache de sa costera de sa Tunisia chi partenet a sa regione Sitzìlia in ue est parte de sa provìntzia de Agrigento. Su nùmene latinu est *Lopadussa* (dae su gregu: Λοπαδοῦσσα). S'agatat a unos 40 km dae s'ìsula de Linosa e a unos 15 de s'ìsula de Lampione, e s'imparis de is tres format s'artzipèlagu de is Ìsulas Pelàgias. Sa superfìtzie sua est de 20,2 km², e sa populatzione, de unos 6.600 bividores. S'artària màssima est dada dae su monte Albero, in su chirru nord-otzidentale, cun 193 metros subra su mare. S'ìsula pertenet a sa placa africana.

Tenet unu clima mediterràneu cun caràtere de transitzione a clima desèrticu. Est logu turìsticu balneare e in is ùrtimos annos s'est fatu fintzas tzentru de acollida de emigrantes illegales dae su Magreb.
## Àteros progetos
Lampione

**Lampione** (**Lampiuni** in sitzilianu) est un'ìsula de s'Itàlia chi partenet a s'arctzpèlagu de sas ìsulas Pelàgias, in Sitzìlia.Amministrativamente partenet a su comunu de Lampedusa e Linosa, chi faghent càbudu asa provìntzia de Agrigento. Geologicamente, imparis cun s'ìsula de Lampedusa partenet a sa prataforma continentale africana. S'isoledda, longa 200 metros e largu 180 metros, tenet una superfìtzie de 0,036 km2 e s'artària màssima sua est de 36 metros subra su mare. Sos fundales de sa costa meridionale calant a picu mentras cussos in su chirru orientale bàsciant in manera durche, ammustrende canales de calcare biancu cun vegetatzione iscassa. Est disabitadu.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Guillermo Lasso

**Guillermo Lasso** (Guayaquil (Ecuador) 17 de onniasantu 1955), est un'impresàriu, bancàriu e polìticu ecuadorianu de religione catòlica, eletu presidente de s'Ecuador in su 2021.

Est istadu presidente esecutivu intre su 1994 e su 2012 (e atzionista de importu) de su Bancu Guayaquil. Est intradu in s'amministratzione pùblica in su 1998 cando su presidente Jamil Mahuad dd'at numenadu guvernadore de Guayas. In s'Ìnteri de su guvernu de Mahuad, Lasso est istadu ministru segretàriu de s'economia e a pustis, in su 2012, at fundadu su Movimentu CREO (Movimiento Creando Oportunidades), candidende·si a sa presidèntzia de s'Ecuadòr in is eletziones de su 2013 e de su 2017 sena ddas bìnchere.

Descritu comente a liberale e cunservadore,  in s'austu 2020, at annuntziadu de si torrare a candidare a sa presidèntzia a is eletziones de su 2021. In su primu turnu est arribbadu segundu cun su 19,74% de is votos. In su segundu turnu, at bìnchidu cun su 52,36% de is votos contras a Andrés Arauz, candidadu de s'alleàntzia Unione pro s'Isperantza.

## Riferimentos
Istitutu Robert Koch

S**'Istitutu Robert Koch** (in tedescu *Robert Koch-Institut*, incurtzadu *RKI*) est un'organizatzione responsàbile pro su controllu e sa preventzione de is maladias infetivas in Germània, chi faghet parte de su Ministèriu federale de sa salude tedescu. Sa sede printzipale s'agatat in Berlinu, in su bighinadu de Wedding, e una sucursale s'agatat in Wernigerode.

## Istòria
S'istitutu fiat fundadu dae su prèmiu Nobel Robert Koch, cunsideradu, cun Louis Pasteur, su babbu de sa bateriologia moderna, in su 1891 cun su nùmene de "*Preußisches Institut für Infektionskrankheiten*" (*Istitutu Prussianu pro is Maladias Infetivas*). A primìtziu s'istitutu si fiat istabilidu in unu fabricu residentziale riconvèrtidu chi s'agataiat in Schumannstraße. Fiat istadu in su 1900 chi fiat tramudadu a Nordufer, in sa chi est cunsiderada sa sede istòrica. In su 1904 Koch aiat lassadu sa diretzione de s'istitutu e s'annu a pustis aiat otentu su Prèmiu Nobel pro s'iscoberta de s'agente patògenu de sa tisichèntzia. In su 1912, in ocasione de su de 30 anniversàrios dae s'iscoberta de su batèriu de sa tisichèntzia, s'istitutu fiat intituladu a isse.

S'Istitutu in su 1917 fiat fidadu a su controllu de Fred Neufeld. In su 1960 s'istitutu aiat comintzadu a prodùere s'ùnicu vatzinu contra de sa calentura groga autorizadu dae s'Organizatzione mundiale de sa salude in Germània.

In su 2001 su cantzilleri Gerhard Schröder at criadu una tzèllula, a s'internu de s'istitutu, chi s'ocupat de bioterrorismu. Dae su 2007 su RKI est ufitzialmente incarrigadu de su controllu sanitàriu. S'istitutu regollit duncas totora datos subra su pesu de is maladias e subra su cumportamentu a arriscu intre totu is fascas de edade de sa populatzione in Germània.

## Museu e Mausoleu
A pustis de sa morte de Koch, su 27 de maju de su 1910 fiat istituida una sala tzelebrativa in ammentu de Robert Koch. In su pranu de bàsciu de s'ala sud-esta fiat allistradu un'aposentu mannu decoradu cun màrmuros de tonos vàrios. S'adatamentu a mausoleu fiat sighidu segundu is pranos de s'architetu Paul Mebes. Su 4 de nadale 1910 bi fiat posta s'urna cun is chinisas suas in presèntzia de is familiares. S'istrinadura de su mausoleu fiat acontèssida su 10 de nadale de s'annu matessi. Su mausoleu e su museu giuntu subra sa vida e su traballu de Robert Koch, comente fintzas subra su traballu atuale, sunt abertos a su pùblicu.

## Riferimentos
Ontogènesi

S'**ontogenesi** (de su gregu: on, genit. óntos, '*ente*' + gènesi **''<nowiki/>'<nowiki/>**criatzione*<nowiki/>', *isvilupu''') est unu trèmene introduidu in su 1866 de su biòlogu tedescu Ernst Haeckel chi pertocat s'imparis de is protzessos pro mèdiu de is cales s'acumprit s'isvilupu biològicu de un'organismu bividore de sa tzèlula ovarica fecundada (zigote) a s'embrione fintzas a s'indivìduu cumpletu: dipendet siatdae su genoma, chi caraterizat s'organismu, siat dae s'ambiente in su cale su protzessu s'acumprit. Custu protzessu de isvilupu, pro mèdiu de s'informatzione codificada in su patrimoniu genèticu (chi presentat caraterìsticas peculiares chi diferèntziant cada èssere bividore de s'àteru), giughet a sa formatzione de un'indivìduu. S'ontogenesi est fatu·fatu posta in relatu cun sa filogenesi, overas s'evolutzione pròpia de s'ispètzie a sa cale partenet su sìngulu organismu. Est usada meda sa locutzione: "s'ontogenesi riecapìtulat sa filogenesi", chi resumet sa teoria de Haeckel segundu sa cale in is animales superiores s'ontogenesi produit torrat, susetotus in su perìodu pre-nadale, peri-nadale e in is primas fases de sa crèschida, sa filogenesi; cheret naradu ca custa teoria de su Otighentos, narada de sa "recapitulatzione", mancari presente meda in su pensamentu e in sa chirca iscientìfica de totu su noighentos, est istada oe in die iscretidada.
## Àteros progetos
Marsha Hunt

**Marcia Virginia Hunt** (Chicago 17 de santugaine de su 1917-Los Angeles 7 cabudanni 2022), prus connota comente **Marsha Hunt**, fiat una cantante e atora americana.
Rivolutzione de Tunisia

Sa **Rivolutzione de Tunisia** o **Rivolutzione de is giasminos**, est una nera de protestas acontessidas in tzitades medas de Tunisia intre su mese de nadale de su 2010 e su 2011 in su cuntestu de is Beranos àrabos, e chi ant portadu a s'esìliu de su presidente Zine El-Abidine Ben Ali (in càrriga dae su 1987). Is tunisinos preferent sa denùmenatzione **Rivolutzione de sa dinnidade** pro calificare sos acontessimentos de su 2010-2011.

Tzocadas dae sa bidda de Sidi Bouzid, dae chi su nùmene originale de « abolotu de Sidi Bouzid » (ثورة سيدي بوزيد) o de« intifada de Sidi Bouzid», custas manifestatziones fiant atuadas protestende contra de su disimpreu chi tocaiat una fita manna de is giòvanos, in piessignu de is giòvanos diplomados, sa corrutzione e sa repressione de sa politzia. Fiant inghitzadas su 17 de nadale de su 2010, a fatu de s'immolatzione ponende·si fogu de unu pitzocu de 26 annos bendidore ambulante de fruta e birdura in Sidi Bouzid, Mohamed Bouazizi, sa cale mercantzia fiat istada cunfiscada dae is autoridades. 

Cun totu ca fiat istada atuada sa repressione, in bator chidas is manifestatzione si fiant isparghinadas in totu su paisu, provochende sa fuida de Ben Ali a Aràbia Saudita su 14 de ghennàrgiu de su 2011. Su cussìgiu costitutzionale aiat tando desinniadu su presidente de sa Càmbara de is deputados, Fouad Mebazaa, che a presidente de sa Republica a ìnterim in virtude de l'artìculu 57 de la Costitutzione de 1959. Custu rolu e sa formatzione de unu guvernu nou ghiadu dae su primu ministru in essida Mohamed Ghannouchi no aiant paradu sa crisi; su controllu de oto ministèrios a banda de su partidu de Ben Ali, s'Agrupamentu costitutzionale democràticu (RCD), fiat cuntestadu dae s'opositzione e dae is manifestatziones. Su segundu guvernu Ghannouchi fiat duradu isceti dae su 27 de ghennàrgiu 2011 a su 27 freàrgiu 2011: sa pressione populare e sindacale pro otènnere unu càmbiu prus cumpridu possìbile e is violèntzias sighidas aiat ispintu a sa nòmina de unu guvernu nou ghiadu dae Béji Caïd Essebsi e a s'isfaghimentu de su RCD su 9 de martzu.

Su 23 de santugaine de su 2011, si fiant tzelebradas infines is primas eletziones democràticas in s'istòria de s'istadu, assumende una Assemblea Natzionale Costituente, e incomintzende sa trasida de sa Tunisia a sa democratzia. Atualmente in Tunisia sighit sa crisi econòmica (cun bases pretzedentes a sa rivolutzione) e su protzessu de democratizatzione est galu in atu, nointames s'istadu rapresentat s'ùnicu esempru positivu de trasida a sa democratzia intre is beranos àrabos.

Is gherras durante sa rivolutzione ant fatu 338 ochidos et 2.174 feridos.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Gherra tzivile

Una **gherra tzivile** est unu cunflitu armadu de proportziones mannas, in su cale is partes in gherra sunt printzipalmente costituidas dae persones chi partenent a sa matessi populatzione e duncas interna a unu matessi Istadu o Paisu, partzidas in tipicamente in afiladuras opostas.

Una gherra tzivile est in generale gherrada a s'internu de un'Istadu pro impònnere subra de su territòriu istatale intreu o subra de una parte sua su monopòliu pròpiu de sa violèntzia, in càmbiu de su de sos aversàrios; s'Istadu in chistione at a èssere duncas unu de is cuntierradores, si no est derrocadu..  In una gherra tzivile is duas afiladuras in gherra a s'internu de sa matessi natzione tenent a obietivu s'iscagiadura totale de s'aversàriu, fìsica e ideològica. Custa est sa caraterìstica printzipale de sa gherra tzivile: una fatzione non parat fintzas a cando no at eliminadu s'àtera.

Unas cantas gherras tziviles sunt fintzas naradas rivolutziones cando si prospetat un'istruturatzione torra de sa sotziedade a su trèmene de sa gherra o puru sighint una fase de inghitzu de rivolutzione (esempru Gherra tzivile russa a pustis de sa Rivolutzione Russa). Un'abolotu, chi apat sutzessu o prus pagu, est fatu·fatu classificada che a gherra tzivile de sos istòricos petzi si esèrtzitos organizados gherrant batallas a berus. Unos àteros istòricos, imbetzes, faeddant de gherra tzivile cando acontessent violèntzias perlongadas intre fatziones organizadas o regiones de unu paisu (de manera indipendente chi si tratet de batallas cunventzionales o nono).

Istoricamente gherras tziviles medas in su mundu sunt pesadas a pustis de rivolutziones e/o corpos de Istadu. S'impreat antimes su trèmene de gherra de setzessione o indipendèntzia in su casu cando s'obietivu finale est su de s'ischirriadura de una parte de territòriu de s'istadu e sa formatzione de unu istadu nou indipendente. Sa làcana intre su cuntzetu de gherra tzivile e unas àteras formas de cuntierras internas a un'istadu est in estremamente arbitràriu e làbile, mancari cun cunsighèntzias importantes a livellu internatzionale (pro esempru s'ONU tenet cumpetèntzia limitada su casu de gherras tziviles, non nde tenet peruna in casu de insurretziones, mentras tenet pòderes ativos in casu de gherras de setzessione).

## Riferimentos


## Àteros progetos
Pogrom

**Pogrom** est unu trèmene de derivatzione russa (погром, cun significadu de *devastu*) usadu pro inditare cale si siat avolotu populare de caratere violentu, ispontziadu o premeditadu, cun s'obietivu de s'allindamentu o sa bochidura in piessignu de persones de orìgine giudea, gasi comente s'ispròpiu de is benes e propiedades issoro. In sentidu ladu, su tèrmine s'impreat puru pro descrìere un'atzione reativa isciovinista contra de unu territòriu, grupu natzionale o unu grupu de populatzione de àtera ìndula, acumpangiadu dae devastos, bardanas de benes e bochiduras in massa. No ispantat a bortas de dd'intèndere pronuntziadu, o de ddu bìdere iscritu, *progrom*, mancari siat errore.

## Istòria
S'orìgine istòrica de sa paràula andat torra a s'annu 1881, cando su tzar Lisandru II fiat istadu ochidu in sa tzitade de Santu Petersburgu. Is ebreos fiant istados imputados faddinamente de su mannitzìdiu, resone pro sa cale fiat tzocada una undada de violèntzia antisemita in sa Rùssia meridionale, chi si fiat perlonghada fintzas a s'annu 1884. A cussighèntzia de su pogrom, unu càrculat chi agiomai 2 milliones de ebreos russos aiant emigradu cara a Istados Unidos in su perìodu intre sos annos 1880 e 1920.

Non fiat istadu custu s'ùnica tzocada antisemita acontèssida in Rùssia. Fiant istados numerosos is pogromes documentados durante sa Rivolutzione russa de su 1917 e a fatu in sa gherra tzivile russa (1918-1921): aici, durante sa Rivolutzione bolscevica, sos ebreos ricos fiant istados, comente su restu de classes benistantes, pessighidos cun totu is fortzas. A su contràriu, sa partetzipatzione de colletivos giudeos favoràbiles a sa rivolutzione aiat motivadu a pustis sa reprimida issoro a banda de s'Armada Bianca gherrende contra de s'Armada Ruja bolscevica durante sa gherra tzivile.

In s'istòria de s'antisemitismu si faghet impreu prus mannu de sa paràula *pogrom*, pro si refèrrere a cale si siat atzione de reprimida contra de sa populatzione giudea. Pro esempru, sa chi est connota che Note de is cristallos de sa Germània nazista (9-10 de anniasanti de su 1938) si connoschet indistintamente che a *Reichskristallnacht* (note de is cristallos), *Novemberpogrome* (Pogrom de onniasanti) o sa *Pogromnacht* (Note de su Pogrom). Puru si calificat pogrom sa persighida de ebreos imputados de provocare s'isciopu de sa peste niedda in s'Europa de su sèculu XIV.

Comente s'est naradu a su cumintzu, puru s'impreat sa paràula pogrom pro designare un'atzione violenta indiritzada a cale si siat minoria. De custa manera, avolotos religiosos e avolotos ètnicos medas acontèssidos in is ùrtimos deghes de annos foras de su cuntestu giudeu, sunt istados cunsiderados pogroms etotu.
## Riferimentos
Negatzionismu

Su **negatzionismu** o **revisionismu istòricu**  cunsistis in su denegare fatos istòricos - mancari s'agatent proas in farta reportadas dae sos istòricos - cun punnas ratzistas o polìticas.

Su trèmene fiat criadu in su 1987 dae s'istòricu Henry Rousso pro desinniare sa cuntestatzione de sa realidade de su genotzìdiu postu in atu contra de sos ebreos dae sa Germània nazista durante da Segunda Gherra Mundiale, overas sa Shoah. Su negatzionismu in custu casu pretendet prusaprestu chi siat s'intentzione de ispèrdere is giudeos, siat is medidas e istermìniu (pro esempru is nodidas càmbaras a gasu) non siant esìstidas mai. A sighidu de custu, su negatzionismu desìnniat sa cuntestatzione o sa minimizatzione de crìmenes contra de s'umanidade dae su tribunale de Nürnberg. 

Pro isterrimentu sa cuntestatzione o minimizatzione de àteros fatos istòricos chi si podet calificare che a crìmenes contra de s'umanidade, tales che a su genotzìdiu armenu a banda de su guvernu de is Giòvanos-Turcos de s'Impèriu Otomanu durante sa Prima Gherra Mundiale, de s'Holodomor ucrainu a banda de s'Unione Soviètica, de is Gulag e de is crìmenes comunistas, de s'istragu de Nanchinu a banda de s'armada imperiale giaponesa, de su genotzìdiu de is Tutsis in Ruanda, is crìmenes de su regìmene Khmer in Cambògia, o fintzas is laogais de Cina.

Cun totu ca s'amprària de sos episòdios in is mìrios de is negatzionistas siat ladu meda, si podent intretzare trassas comunas in is negatziones issoro respetivas, e in s'impreu de mètodos ipercrìticos de anàlisi de is mitzas e de is testimonias, gasi comente is sofismos a sighire:

* is minudas non sunt craras o si contradighent, duncas totu s'ispricatzione est frassa, duncas is proas propostas pro custa espricatzione sunt de fatu refudos sofìsticos;
* s'ausèntzia de proas balet che a proa de s'ausèntzia de is fatos avocados.

Is negatzionistas si cuant fatu·fatu a palas de su « revisionismu istòricu », unu acostamentu adotadu dae is istòricos (a berus), chi cunsistit a torrare a pònnere legitimamente unos cantos fatos in intro de is cuntestos issoro « visitende·ddos torra », a s'ispissu deghes de annos medas a pustis de sos acontessimentos. Su trèmene « revisionista » abarrat in paris tempus polèmicu e prus in generale est usadu che a sinònimu de negatzionismu.
## Riferimentos
Impending Death

***Impending Death*** (*Morti imbenienti*) est una fotografia fata de su fotògrafu indipendenti Thomas Dallal in s'interis de is atacus de s'11 cabudanni 2001. Sa fotografia afigurat sa Turri Nord (1 WTC) de su World Trade Center, abruxendi apustis de essi corfida de su bòlidu American Airlines 11 a is 8:46 (oràriu locali), e pagu innantis de s'arrutroxa sua a is 10:28. Si biint in sa forografia is personis medas inserradas me is pranus artus de sa turri, spondendi-si po nexi de sa basca e su fumu. No podiant fui poita ca is scalas e is artziadoris no faiat prus a ddus impreai apustis de su sciorrocu de su bòlidu 11.

Sa fotografia dd'ant candidada po su prèmiu internatzionali de sa fotografia de s'annu e est arribada segunda. Fotografia pretzisas fatas de àngulus diferentis de Jeff Christensen de Reuters funt stètias impreadas apustis po circai de identificai a is vìtimas chi fiant spondendi-si.

## Acuntessimentus
S'11 de cabudanni de su 2001, unu grupu de terroristas de al-Qaeda ant desviau cuàturu aparèchius comercialis comenti parti de un'atacu a is Stadus Aunius. Duus de custus, American Airlines Flight 11 e United Airlines Flight 175, si-nci funt tzacarraus contras a is Turris Nord e Sud de su World Trade Center, de pari a pari a is 8:46 e 9:03 (oràriu locali). Is duas turris funt arrutas in prus pagu de un'ora po tzèdida struturali, po nexi de su fogu incuntrollau; sa Turri Sud a is 9:59 e sa Nord a is 10:28.

Po nexi de s'àngulu de impatu de su bòlidu 11, nemus in sa Turri Nord asuba a su de 91 pranus est pòtziu fui de s'edifìtziu. Is 1344 personis blocadas funt mortas po ai arrespirau su fumu, po si-nc'essi ghetadas de is ventanas o in s'arrutroxa de sa turri. Ddoi at fotografias medas de is vìtimas. *[[The Falling Man]]*, fata de su fotògrafu Richard Drew de sa Associated Press est bessida una de is prus fotografias famadas e contierradas de s'acuntessimentu.

*Impending Death* dd'at fata su giornalista indipendenti Thomas Dallal, pagu innantis de s'arruta de sa Turri Nord. Si biint unas 50 personis me is pranus ocupaus de sa Cantor Fitzgerald (chi at pèrdiu 658 traballadoris in s'atacu) e de Windows on the World (chi at pèrdiu 73 personis).

## Circa de is identidadis
In cabudanni 2006, *Vanity Fair* at publicau un'estratu de su lìburu *Watching the World Change*, cun minudas apitzus de is sfortzus de is famìlias de is vìtimas de s'11 de cabudanni po identificai a is parentis de custa e àteras fotografias.

## Riferimentus


## Bibliografia
* 

## Ligàminis esternus

*
Kendall Jenner

**Kendall Nicole Jenner** (Los Angeles, 3 Trìulas, 1995), prus connota comente **Kendall Jenner**, est unu personàgiu televisivu e modella americana.

Est essida famada pighende parte a su programma *Keeping Up with the Kardashians.* At incumentzadu sa carriera sua de modella a s'edade de 14 annos. A pustis de àere traballadu in sa publitzidade cummertziale e servìtzios fotogràficos, at tentu istajones de resèssida in su 2014 e 2015, isfilende pro istilistas de moda arta in is chidas de sa moda de Noa York, Milanu e Parigi. Jenner at fatu atziones, editoriales e servìtzios de coberta pro LOVE e editziones internatzionales vàrias de Vogue, e est ambasciadora de su màrchiu Estée Lauder.

## Riferimentos
Lagu Marigosu Mannu

Su **Lagu Marigosu Mannu** (in àrabu: **البحيرة المرة الكبرى**, *al-Buhayra al-Murra al-Kubrā*) est unu lagu salidu chi s'agatat intre s'Àfrica e su Sinai e partzit su Canale de Suez in duos: parte Nord e parte Sud. Est unidu a su Lagu Marigosu Piticu (in àrabu: **البحيرة المرة الصغرى**, *al-Buhayra al-Murra al-Sughrā*). Sende chi su canale non tenet digas, s'abba colat lìbera dae su Mare Mediterràneu e dae su Mare Ruju, pighende su logu de sa chi evàporat.
Crìmene contra sa paghe

Unu **crìmene contra sa paghe** in deretu internatzionale est sa «pranificatzione, preparatzione, inghitzadura o isvilupu de una gherra de afracadura o de una gherra in violatzione de is tratados internatzionales, acòrdios o patos, o sa partetzipatzione a pranos o tramas pro partetzipare a calicunu de is anteriores».

Custa definitzione fiat istada achirida in is Protzessos de Nürnberg e a pustis in sa Carta de is Natziones Unidas e fiat serbidu pro definire in manera giurìdica s'atacu bèllicu che a crìmene in contra sa paghe. Fintzamentas s'agatat in s'essèntzia de is bator crìmenes internatzionales descritos in s'Istatutu de Roma pro sa criatzione de su Tribunale Penale Internatzionale (genotzìdiu, crìmene contra s'umanidade, crìmene de gherra e crìmene de afracadura). Un'etzetzione importante sunt is atziones militares de defensa descritas in s'artìculu 51 de sa Carta de sas Natziones Unidas chi recherent supervisione de su Cussìgiu de Seguresa de s'ONU ma chi non sunt illegales segundu su Deretu internatzionale.

Unu pretzedente importante pro sa definitzione de su cuntzetu est su Patu Briand-Kellogg de su 1928, in su cale is firmatàrios aiant afirmadu chi rinuntziaiant a recùrrere a sa gherra che a istrumentu polìticu pro isòrvere brigas internatzionales gasi comente in is relatziones intre issos e issos.

Custa definitzione fiat istada aplicada sa prima borta pro giuigare crìmenes cummìtidos in Finlàndia durante sa gherra de sighimentu e fiat istada regorta in is printzìpios de Nürnberg, pro is Protzessos de Nürnberg chi aiant giuigadu is crìmenes de sa Germània nazista cummìtidos durante sa Segunda Gherra Mundiale e a su Tribunale Militare Internatzionale pro s'Oriente Estremu pro is crìmenes de s'Impèriu Giaponesu.
## Riferimentos


## Artìculos in ligòngiu

* Crìmene de gherra
* Patu Briand-Kellogg
* Ecotzìdiu
Crìmene de gherra

Unu **crìmene de gherra** est sa violatzione de is protetziones istabilidas dae is leges e is costùmenes de sa gherra, integradas dae infratziones graes de su deretu interantzionale umanitàriu cummìtidas in unu cunflitu armadu e dae is violatziones de su deretu internatzionale. Su trèmene si definit in mesura manna in su deretu internatzionale, incluende sa Cunventzione de Ginevra. Is malos tratos a presoneris de gherra, tziviles e is genotzìdios sunt cunsiderados crìmenes de gherra.

S'1 de trèulas de su 2002, at incomintzadu a funtzionare sa Corte penale internatzionale in S'Aja, cun su fine de persighire is crìmenes de gherra cummìtidos a pustis de custa data. Custu tribunale, istabilidu dae s'Istatutu de Roma, cuntemplat in intro de is crìmenes de persighire in s'artìculu 5, a is crìmenes de gherra. A intro de sa definitzione chi su propiu istatutu cuntemplat, in s'artìculu 8 si singialant intre àteros:

* Violatzione de is Cumbènnidos de Ginevra de su 12 de austu de su 1949
* Violatzione de is leges de gherra vigentes, tantis natzionales comente internatzionales
* Violatzione de is costùmenes de gherra aplicàbiles.

Prus a sa minuda sunt is chi sighent:

* Sa bochidura, is malos tratos o su disterru pro obligare a realizare traballos fortzados a sa populatzione tzivile de is territòrios ocupados
* Sa bochidura o is malos tratos de is presoneris de gherra o nàufragos
* S'esecutzione de ostàgios
* Su secuestru de benes pùblicos o privadu
* S'iscagiadura chentza de motivos de tzitades e biddas
* Su devastu chi non tèngiat giustificatzione pro netzessidade militare

I primos cabos de guvernu imputados de crìmenes de gherra fiant istados su ex-primu ministru giaponesu Hideki Tōjō (in su 1946, in sinu a is Giudìtzios de Tokio) e s'ex-presidente jugoslavu Slobodan Milošević (in su 2002 pro òrdine de su Tribunale Penale Internacionale pro s'ex-Jugoslàvia).

## Riferimentos
1183

S'annu **1183** (MCLXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàbadu segundu su calendàriu gregorianu.
Marcy Borders

**Marcy Borders** (12 de austu 1973 – 24 de austu 2015) fiat una funtzionària stadunidensa chi at traballau po sa Banca de Amèrica de su World Trade Center e est scampada a s'arruta sua in s'interis de is atentaus de s'11 de cabudanni 2001.

Stan Honda, fotògrafu de s'Agence France Presse, at fatu una fotografia de Borders, dessintotu coberta de su prùinu bessiu de s'arruta de is turris, chi apustis est stètia descrita comenti "icònica". Sa màgini est aici meda connota e spainada chi a Borders dd'ant postu "**Sa sennora de su prùinu**" (***The Dust Lady***).

## Vida apustis de s'11 de cabudanni
A su tempus de is atacus, Borders teniat 28 annus e fiat traballendi in su de 81 pranus de sa Turri Nord. At nau chi no at mai arrecuperau su tràuma e at tentu una depressioni po dexi annus. Po nexi de custa s'est lassada cun su sposu, at pèrdiu sa custòdia de is fillus e at incumentzau a impreai alcol e drogas. At nau chi un'acuntessimentu de importu po sanai est stètia sa morti de Osama bin Laden. At arreguau su bistiri chi portàt in sa fotografia.

## In sa cultura
Sa màgini est bessia un'icona; dd'ant arregordada in artìculus medas de resìnnia apitzus de is atacus de s'11 de cabudanni*.*

## Sa morti
Borders est morta de cancru a su stògumu su 24 austu 2015. Sa maladia si-dd'iant dianniosticada in austu 2014 e issa creiat chi custu fessit una cunseguèntzia de su prùinu tòssicu chi iat arrespirau candu su World Trade Center est arrutu.

## Riferimentus


## Pàginas ligadas
* The Falling Man
* Impending Death

## Ligòngius esternus
*
Laogai

Su trèmene **laogai** (勞改, 劳改, láogǎi, incurtzadura de 勞動改造T, 劳动改造S, láodònggǎizào, in tzinesu "reforma a traessu de su traballu") si referit, propiamente, a una particulare forma de traballu fortzadu de sa Repùblica Populare Tzinesa. Su trèmene est fintzas impreadu in manera generalizadu pro inditare is diversas formas de traballu fortzadu prebìdidas de su sistema giurìdicu e cartzeràriu tzinesu, chi incluet fintzas su *laojiao* (勞教T, 劳教S, láojiào, literalmente "educatzione torra a traessu de su traballu") e su *jiuye* (literalmente "personale addetu a su traballu fortzadu", ma est dae calincunos cunsideradu una forma indereta de presonia). Su trèmene laogai etotu, in sentidu astringhidore, est a bortas impreadu pro inditare unu campu de cuntzentramentu. Segundu un'iscumbata de su 2008 de sa Laogai Research Foundation, in sa Repùblica Populare Tzinesa sunt presentes 1422 laogai.

Is cunditziones de vida de is fortzados e s'impreu issoro che a fortza traballu sunt fatu·fatu inditados lesivos de is deretos umanos. A custu propòsitu tocat a tènnere a mente ca sa Cunventzione 105 de s'Organizatzione Internatzionale de su Traballu (ONU) de su 25 làmpadas 1957 chi pedit s'abolitzione de sa cundenna a is traballos fortzados no est istada ratificada dae sa Tzina fintzas a su 2013, cando sa Corte Suprema tzinesa abolit is Laogais paris cun sa polìtica de su fìgiu solu.

Mitzas vàrias sustentant chi in is campos de traballu siant aplicados comunemente sa tortura, sa educazione torra polìtica e chi bi siant tasos artos de mortalidade de is presoneris dada dae malos tratos de tipu vàriu. Documentos de cundenna de su sistema de is laogais sunt istados prodùidos dae diversos guvernos e parlamentos.

Denuntzias graes meda sunt aporridas fintzas in is òperas de Harry Wu (unu dissidente cinesu chi at passadu annos medas in custas presones, pro si nche fuire a pustis a Istados Unidos) e dae unos àteros dissidentes e ex-presoneris. Tales denùntzias pertocant fintzas crìmines che a su tràficu de òrganos de is presoneris.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Juliette Fievet

, chi pro como trabagliada in Radio France internationale e pro sa tv France 24. Printzipalmente si ocupat de presentare sos protagonistas de sa Musica rap frantzesa.
Rivolutzione iraniana

Sa **rivolutzione islàmica** o **rivolutzione irianiana** (in persianu: انقلاب اسلامی, *Enqelāb-e Eslāmī*) de s'Iràn est s'imparis de acontessimentos chi cumportant su derrocamentu de sa monarchia (personalizada in s'Iscià Mohammad Reza Pahlavi) e su càmbiu in una Repùblica islàmica suta cumandu de s'Ayatollah Ruhollah Khomeini, dae chie a bortas fintzas benet su nùmene de **rivolutzione khomeinista.** Est cunsideradu un'eventu chi "at fatu dae su fundamentalismu islàmicu una fortza polìtica... dae su Marrocu fintzas a sa Malaìsia".

Is primas manifestatziones importantes contra de s'Iscià aiant comintzadu in su mese de ghennàrgiu de su 1978. Intre su mese de austu e su de nadale de s'annu matessi, sos isciòperos e is manifestatziones aiant paralizadu s'istadu. S'Iscià si fiat fuidu dae s'Iràn a s'esìliu a metade ghennàrgiu de su 1979, e duas chidas a pustis s'Aytollah Khomeini fiat torradu a Teheràn, in ue fiat istadu retzidu dae unos cantos milliones de partidàrios. Su règimene fiat rùidu pagu a pustis, s'11 de freàrgiu, cando is gherrillas e is tropas rebeldes aiant bintu subra de is tropas leales a s'Iscià in sa cumbata armada in is istradas. S'Iràn aiat votadu in referendum pro si cunvèrtere a una Repùblica Islàmica s'1 de abrile de su 1979, e intro de su nadale fiat aprovada una costitutzione teocràtica chi cunsagraiat Khomeini a Cabu supremu de s'Iràn.

Custa rivolutzione fiat istada insolita pro is preliminares suos, pro sa manera de s'isvilupare e pro is cunsighèntzias suas, totu s'imparis de fortzas pagu frecuente in s'istòria de is rivolutziones in totu su mundu: s'agataiant a mancare medas de is càusas fitianas de una rivolutzione (derrota in una gherra, crisi finantziera, abbolotu de campagna, o iscuntentu de s'esèrtzitu); aiat produidu unu cambiu a fundu cun lestresa manna meda; fiat massimamente populare; derrocaiat unu règimene suta amparu forte de un'esèrtzitu e unos servìtzios de seguresa pagados bene meda; e cambiaiat una monarchia chi fiat modernizende s'istadu cun una teocratzia fundada subra sa tutela de is giuristas islàmicos (velayat-e faqih). Su resurtadu - una Repùblica Islàmica "suta su cumandu de unu religiosu sàbiu esiliadu dae Qom de 80 annos" - fiat, comente aiat naradu unu àteru sàbiu, "chene duda una brulla chi tocat a ti dd'ispricare", ca de intrada non si cumprendet.

Non gasi insòlita ma giai prus carca est sa cuntierra subra is resurtados de sa rivolutzione islàmica. Pro calicunos est istada un'era de eroismu e sacrifìtziu chi aiat ingenneradu s'embrione pròpiu de un'istadu islàmicu mundiale, "unu modellu perfetu de vida isplèndida, umana e divina… pro sa gente de totu su mundu." Dae s'àtera banda, unos cantos iranianos creent antimes ca sa rivolutzione fiat istada unu tempus cando "pro una pariga de annos totus nois amus pèrdidu su conca", e chi "nos promitiat su chelu, ma... at criadu un'inferru in Terra."

## Riferimentos


## Àteros progetos
Zapoljarnyj

**Zapoljarnyj** (fintzas trasliterada comenti Zapolyarny; russu: Заполя́рный) est una tzitadedda de sa Rùssia europea setentrionali, chi s'agatat in sa penìsula de Kola, parti de s'oblast' de Murmansk (distretu de Pečenga); est acanta de sa làcana cun sa Norvègia.

Fundada in su 1956 cun su nòmini de Ždanovsk (Жда́новск), at otentu su stadu de tzitadi e su nòmini atuali seti annus apustis.

Zapoljarnyj s'agatat a curtzu de su puntu innui is  sovièticus, in su 1970, ant incumentzau su scavu de sa crosta terrestri cun su *[[Putzu superfundudu de Kola]]* (in russu Кольская сверхглубокая скважина, *Kol'skaja sverchglubokaja skvažina*) cun sa punna de calare a sa fundesa màssima possìbili, lompendi a 12.262 metrus.

## Sotziedadi

### Evolutzioni demogràfica

* 1959: 6.200
* 1970: 22.100
* 1989: 23.600
* 2002: 18.640
* 2007: 18.200

## Riferimentus

## Ligòngius esternus

* 
* 
*
The Squeaky Wheel

**The Squeaky Wheel** (*S'arroda chi tzichìrriat*) est su nomìngiu postu de is ascurtadoris de undas curtzas a una statzioni radiofònica chi trasmitit unu sonu caraterìsticu, de innui ndi benit su nòmini, e, a manera ocasionali, messàgius in còdixi.

## Stòria
De su 2000 a su 2008 su sonu arregordàt su de un'arroda chi trìsinat in s'asfaltu, ma in su 2008 est cambiau, imbiendi duus e, apustis, tres tonus alternaus arrepìtius a s'infiniu. Sa frecuèntzia de trasmissioni de s'emissora càmbiat de sa dii a su noti: a de dii trasmitit in 5473 kHz, a de noti in 3828 kHz.

Sa trasmissioni acuntessit in modulazioni a banda laterali sìngula cun supressioni de sa banda superiora (USB). Prus bortas su sonu est stètiu firmau po lassai su logu a messàgius de boxi in còdixi, pronuntziaus a su micròfonu de personis beras, siat òminis siat fèminas. Su logu pretzisu de orìgini de sa trasmissioni est disconnotu, ma si creit chi siat acanta de sa tzitadi de Rostov asuba a su Don, in Rùssia. 

Su sinnali no est bonu meda in s'Europa centrali e a bortas su sonu sparessit po diis, cuau de s'abolotu. Sa trasmissioni s'est intèndia puru me is frecuèntzias 3650 kHz, 3815 kHz, 5474 kHz e 5641 kHz. Sa desinnatzioni Enigma po sa Squeaky Wheel fiat **S32**, innui "S" sinnìficat "Lìngua slava", ma de su 2000 a su 2005 est stètia cambiada in **XSW**, sendi chi sa boxi no no si connosciat prus.

## Riferimentus


## Artìculus ligaus

* UVB-76
* The Pip

## Collegamentos esternos

*
MENA

Su faeddu **MENA** bolet narrere *Middle East and North Africa* (Oriente Mediu e Africa de su Nord) e narat su matessi cuntzetu de Oriente Mediu Mannu. Est una peraula chi a s'ispissu si impreat in academia e in sos ambientes militares e de s'economia.

Sa regione MENA ch'andat dae su Marocco a s'Iran e bi cumprendet sa prus parte de sos istados mediorentales e de su Maghreb. Sa populatzione sua diat a essere, a su mancu, de unos 381 miliones de persones, est a narrere su 6% de sa populatzione peri totu su mundu; s'istimatzione massima la bolet a unos 523 miliones.

## Agantzos de foras
*''MENA'' in sa Banca Mundiale
Trotskismu

Su **trotskismu** est una currenti de su marxismu svilupada in parti manna de Leon Trotski. In generali, arrapresentat una positzioni contrària a sa bisura de Stalin de su marxismu-leninismu e is teorias suas de «sotzialismu in unu paisu sceti».

Cun custu svilupu boliat portai a cumprimentu su tretu rivolutzionàriu de s'Unioni Soviètica. Unu de is fundamentus suus est sa teoria de sa «revolutzioni permanenti», descrita in su lìburu cun su pròpiu nòmini. Àteru documentu de fundamentu est su Programa de Transidura, scritu de Trotski etotu comenti basi de programa de sa de IV Internatzionalis, fundada in su 1938. Una de is anàlisis suas po cumprendi s'evolutzioni capitalista me is paisus colonialis e semicolonialis fiat sa teoria de su svilupu desiguali e cumbinau.

Trotski at difèndiu mesuras comenti sa rotatzioni de is incàrrigus e una cuncentratzioni prus manna de is tesis leninistas de su centralismu democràticu aplicadas a sa strutura e organizatzioni internas de su partidu, chi circànt de acabai cun su burocratismu portau ainnantis de sa *nomenklatura* de su Partidu Comunista de s'Unioni Soviètica (PCUS). At contribuiu a su feminismu e a s'arti, at difèndiu sa materializadura econòmica in su sotzialismu a traessu de pranus cuincuennalis, chi Stalin puru at aplicau apustis, in una versioni mudada, in s'Unioni Soviètica.

Trotski at organizau s'Opositzioni de Manca Internatzionali, chi fintzas a s'ascensioni de Adolf Hitler a su cumandu de Germània in su 1933, fiat cunsiderada una fatzioni de s'Internatzionali Comunista, at sunfriu sa persighida de su stalinismu a is militanti suus.

A incumentzai de sa vitòria de su natzionalsotzialismu in Germània e de sa classificadura de sa de Tres Internatzionalis comenti «contra-revolutzionària», Trotski at organizau sa de Cuàturu Internatzionalis e partidus revolutzionàrius indipendientis in dònnia paisu.

In sa dècada de su 1930 at teorizau s*'entrismu* me is organizatzionis de massa de orientamentu sotzialdemocràticu, comenti forma po fai prus fàcili s'inserimentu de is partidus de sa de IV Internatzionalis in su movimentu operaiu, atraendi su setori prus avantzau a su programa suu. Custu traballu boliat fatu sèmpiri a manera aberta e po pagu tempus, giai chi is trotkistas depiant fundai is partidus e organizatzionis insoru.

Oindii esistint in totu su mundu organizatzionis trotskistas medas chi benint de is chi faiant parti de sa de IV Internatzionalis. Po esempru, in paisus comenti Algeria, Argentina, Bolivia, Brasile, Mèssicu, Rennu Auniu, Spànnia, Portugallu, Frància, Uruguay, Venezuela, is organizatzionis trotskistas funt bessius prus influentis de àterus, perou chena arribai a unu pesu decisivu.

## Riferimentus
Stasi

Su **Ministèriu pro sa Seguresa de Istadu** (in tedescu: *Ministerium für Staatssicherheit*, fintzas *Staatssicherheitsdienst)*, fintzas connotu cun s'acrònimu **Stasi**, est istadu in sa Repùblica Democràtica Tedesca (RDT) siat unu servìtziu de informatziones siat sa politzia segreta e teniat funtziones de istrumentu de controllu de su regìmene pro su Partidu Sotzialista Unificadu Tedescu. Formalmente fiat in sinu a su Cussìgiu de su Ministros unu "Dipartimentu de sos Organos de sa Defensa". Fintzas su  Hauptverwaltung Aufklärung (HVA), su servìtziu  de ispionàgiu, fiat unu de is tzirca binti Amministratziones Generales de sa Stasi.

Sa Stasi fiat fundada s'8 de freàrgiu de su 1950 e si fiat evòlvida in unu aparatu diramadu e cun meda personale de càstiu e reprimidura, a chi in s'annu 1989 parteniant unos 91.000 impreados a tempus prenu prus unos àteros intre 110.000 e 189.000 de impreados no ufitziales. Is resones pro sa cooperatzione fiant susetotus ideales polìticos. Su dinari diat àere tentu unu rolu de segunda, comente fintzas sa collaboratzione suta minetzas e magneria diat èssere istada unu fenòmenu raru.

Dae sa populatzione de sa RDT acabaiant suta is miras de sa Stasi is subra is cales si teniat suspetu de oposidura polìtica a su Partidu Sotzialista Unificadu Tedescu, de ispionagiu o intentu de si nche fuire dae sa Repùblica. Sa Stasi atuaiat metodicamente mèdidas  comente sighimentos, minetaduras, impresonamentos e fintzas s'aici naradu isvanessimentu de is crìticos oposidores de su regìmene (is "personas inimigas-negativas"). In is annos '50 sa tortura fìsica fiat galu praticada in is presones de sa Stasi, a pustis fiat remplasada cun mètodos rafinados de manipulatzione psicològica. In is annos '80 sa Stasi aiat formadu is terroristas de sa Rote Armee Fraktion (RAF) a s'usu de is armas e de sos esplosivos.

In su cursu de sa rivolutzione paghiosa de s'atòngiu de su 1989, in su mese de onniasanti aiat mudadu su nùmene in *Ufìtziu pro da Seguresa Natzionale* (Amt für Nationale Sicherheit - AfNS**)**, chi aiat sessadu su sevìtziu giai in su mese de nadale a sighidu de is pressiones de is comitados de is tzitadinos, in su mese de martzu de su 1990 fiat iscontzada de su totu. Pro sos ispricullitos e sa gestione de is documentos chi abarraiant fiat ativadu a partire de su 1990 su Commisariadu Federale pro is Artzivos de sa Stasi (*Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik* - BStU), chi est istadu iscontzadu petzi su 17 de làmpadas de su 2021 e trasladadu a s'Artzivu Federale. Sa Stasi est sa sola politzia segreta de s'istòria tedesca , chi siat istada totalmentebogada a pìgiu de s'opinone pùblica e criticada.

Pro mèdiu de su Wachregiment Feliks Dzierzynski parteniat a sa Stasi fintzas una tropa pròpia militarmente operativa, chi in su 1990 disponiat de unos 11.000 òmines. A costadu de sa Stasi s'agataiat unu servìtziu de ispionàgiu ulteriore in sa RDT, sa Militärische Aufklärung der Nationalen Volksarmee cun sede in Berlin-Köpenick, controllada de sa Stasi etotu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Central Intelligence Agency

Sa **Central Intelligence Agency** (Agèntzia de Informatziones Tzentrale), nodida cun sa sigla **CIA**, est un'agèntzia de ispionàgiu tzivile de su guvernu federale de sos Istados Unidos de Amèrica, chi faghet parte de s'United States Intelligence Community, chi esecutat is fainas suas a s'èsteru.

Cando fiat costituida, teniat sa funtzione de criare un'istrutura de istùdiu e anàlisi de sas informatziones chi pertocaiant sa polìtica èstera, a fatu su rolu e is funtziones si sunt evòlvidas e disvariadas; in antis chi in su 2004, durante sa presidèntzia de George W. Bush e a pustis de sos atentados de su 11 cabudanni 2001 e de s'inghitzu de sa Gherra contra su Terrorismu, èsseret aprovadu s'Intelligence Reform and Terrorism Prevention Act su diretore de sa CIA, foras de ghiare s'agèntzia, teniat su rolu de responsàbile de totu sos aparatos de intelligence de Istados Unidos. A pustis de sa promulgatzione de sa norma mentovada, mancari faghende raportu a su diretore de s'Intelligence Natzionale, s'agèntzia est acreschidu meda is funtziones e capatzidades suas, mescamente a pustis de sos atacos terrorìsticos de su 2001. In su 2013 su Washington Post at publicadu una cherta giornalìstica in sa cale s'aporriat ca in s'annu fiscale 2011 sa CIA gestiat su budget prus elevadu intre totu sas agèntzias de intelligence istadunidensas.

In su cuadru de custa crèschida de is funtziones suas, sa CIA at ammanniadu su nùmeru de sas operatziones clandestinas, inclùidas is de tipu paramilitare, mentras s'Information Operations Center (IOC) at iscostiadu s'atentzione sua dae sas operatziones de anti-terrorismu, cara a operatziones chi de atacu de cyber-intelligence. Mancari apat otentu resurtados positivos, comente a sa localizatzione e sa bochidura de Osama bin Laden (operatzione NEPTUNE SPEAR), sa CIA s'est mantzada de responsabilidades graes, ghiende programmas contierrados comente sas extraordinary rendition e impreende tècnicas de interrogatòriu de is mitzas  fintzas a traessu de s'impreu de sa tortura. In prus sa CIA at atuadu isvariados interventos illegales in territòriu èsteru atos a favoressire sos interèssios de sos Istados Unidos, assassinende medas pessonàgios de importu comente su presidente de Burkina Faso, Thomas Sankara, e organizende intrusidas graes in sa polìtica de cantos àteros istados soberanos, comente in su casu de s'Operatzione Condor.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Operatzione Condor

**Operatzione Condor** (in inglesu: *Operation Condor*; in ispagnolu: *Operación Cóndor*; portughesu: *Operação Condor*) est su nùmene dadu dae is columìngios de is servìtzios segretos istadunidensos, sa CIA e s'amministratzione de sa presidèntzia de Richard Nixon, a una operatzione massìtza de polìtica èstera istadunidensa, chi aiat tentu logu in sos annos'70 de su sèculu XX, in unos cantos istados de su Sud Amèrica, indiritzada a mantènnere sa classe dirigente in càrriga in cussos istados in ue s'influèntzia sotzialista e comunista fiat cunsiderada tropu influente, non prus a reprimire sas opositziones vàrias a is guvernos chi pigaiant parte a s'operatzione. In su 1993 sunt istados desecretados documentos subra de sa cumplitzidade de Richard Nixon, presidente de Istados Unidos, e Henry Kissinger, Secretàriu de Istadu de Istados Unidos de Amèrica, cun Augusto Pinochet.

Is protzeduras pro pònnere in atu custos pranos fiant istados de cada borta diversos, però totus aiant tentu in comunu su recursu sistemàticu a sa tortura e a sa bochidura de is oposidores polìticos. Fatu·fatu ambasciadores, polìticos o dissidentes amparados in s'èsteru fiant assassinados fintzas foras de is làcanas de s'Amèrica Latina. Intre is natziones interessadas s'arremonant Cile, Argentina, Bolìvia, Brasile, Perù Paraguay e Uruguay.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Securitate

Sa **Securitate** (in rumanu: *Departamentul Securității Statului* = Dipartimentu de Seguresa de s'Istadu) fiat su servìtziu secretu de su Partidu Comunista de Romania. In antis a sa politzia secreta si ddi naraiat *Siguranța Statului* (Seguresa de s'Istadu).

Custu dipartimentu fiat istadu fundadu su 30 de austu de su 1948 cun s'agiudu de su NKVD de s'Unione Soviètica. Fiat istada abolida in su nadale de su 1989 pagu a pustis de s'esecutzione de su presidente Nicolae Ceaușescu.

Su propòsitu ufitziale suo fiat de «defèndere is conchistas democràticas e is garàntzias de seguresa de is pòpulos rumanos tantis subra sos inimigos internos comente subra sos esternos».

Sa Securitate fiat, in proportzione de sa populatzione de Romania una de is politzias secretas prus dotadas e brutales de is paisos de règimene comunista de s'Est de Europa. Su primu bilantzu de sa Securitate de su 1948 istabiliat 4.641 postos de traballu, de is cales 3.549 fiant giai ocupados in su mese de freàrgiu dae su 1949. Conca a su 1951, sa base de sa Securitate si fiat ammanniada fintzas a chimbe bortas e in su ghennàrgiu de su 1956 teniat 25.468 impreados. Suta su règimene de Ceaușescu, sa Securitate ocupaiat unos 11.000 agentes e mesu millione de informadores in unu paisu cun petzi 22 milliones de bividores in s'annu 1985.
## Riferimentos
Komitet gosudarstvennoj bezopasnosti

Su ***Komitet gosudarstvennoj*** ***bezopasnosti***, prus nodiu che a **KGB** (in russu: Комитет государственной безопасности, КГБ, *Comitadu pro sa Seguresa de Istadu*), fiat su nùmene de s'agentzia de seguresa printzipale, servìtziu secretu e politzia secreta de s'Unione Soviètica, ativa dae su 13 de martzu de su 1954 a su collassu de s'istadu, su 6 de onniasanti de su 1991.

Acapiadu a su Cussìgiu de is Ministros, su comitadu fiat istadu unu sighidore deretu de agèntzias comente sa Čeka, sa NKVD e su MGB. Fiat sa agèntzia guvernativa printzipale de "giurisditzione subra-republicana", traballende a sa seguesa interna, intellighèntzia e politzia secreta. In is repùblicas sovièticas vàrias fiant esìstidas agèntzias simbigiantes parallelas, formadas dae ministèrios vàrios, comitados istatales e cummissiones istatales. Su domìniu de su KGB fiat istadu prossimai paris a su de sa CIA o sa partzidura de contra-intelligèntzia de sa FBI in is Istados Unidos.

Sa KGB puru est istadu cunsideradu che a unu servìtziu militare e fiat normadu dae is leges e regulamentos militares, de manera simbigiante a is servìtzios de sas Fortzas Armadas o a is Tropas de s'Internu de su MVD. Mancari sa majoria de sos artzivos de su KGB sighint classificados reservados, ddoe sunt duas mitzas documentadas disponìbiles. Is funtziones printzipales suas fiant s'intellighèntzia èstera, sa contra-intellighèntzia, is atividades operativas e de chirca, amparu de is fronteras de s'Unione Soviètica, protetzione de is cabos de su Comitadu Tzentrale e de su guvernu sovièticu, organizatzione e mantenimentu de is comunicatziones guvernativas, gasi comente sa cumbata contra su natzionalismu, sa dissidèntzia e sas atividades anti-sovièticas.

S'istemma de su KGB fiat "s'ispada e s'iscudu de su partidu", bardianu de sa lealidade a s'internu e a s'esternu de s'Unione Soviètica. Logos famados acapiados a sa memòria de su KGB sunt su palatzu de sa Lubjanka, giai sede de sas Asseguratziones Rossija, e su càrtzere de Lefortovo.

In su 1991, Vladimir Krjučkov, responsàbile printzipale de su KGB, aiat ghiadu su corpu de Istadu fallidu contra de su presidente Michail Gorbačëv. In fatu a custu Krjučkov fiat arrestadu e su 3 de nadale 1991 su KGB aiat sessadu de esìstere. Prus a in antis is cumpetèntzias suas fiant partzidas intre diversas organizatziones:

* *Federal'naja služba bezopasnosti* (FSB): seguresa interna e contra-ispionàgiu. At eredadu is cumpetèntzias de su Segundu Diretoradu Tzentrale.

* *Služba vnešnej razvedki* (SVR): ispionàgiu èsteru. At eredadu is cumpetèntzias de su Primu Diretoradu Tzentrale.

* *Federal'noe Agentstvo Pravitel'stvennoj Svjazi sos Informacii* (FAPSI): si trataiat de s'organismu tècnicu de is servìtzios russos. Fiat criadu unende is cumpetèntzias de su Su de oto Diretorados Tzentrales cun cussas de su Su de sèighi Diretorados. A fatu est istadu surbidu dae su FSB.

* Guàrdias de Frontera.

Su presidente russu Vladimir Putin apròliat de is neras de su KGB e est istadu fintzas presidente de su FSB.

## Riferimentos

## Àteros progetos