Memòria a atzessu casuale

Sa **memòria a atzessu casuale** (connota comente **RAM**, acrònimu de s'inglesu *Random Access Memory*, in contrapositzione cun sa memòria a atzessu secuentziale), est unu tipu de memòria volàtile caraterizada dae su permìtere s'atzessu diretu a cale si siat indiritzu de memòria cun su matessi tempus de atzessu.

## Funtzionamentu
In sa memòria RAM sunt copiados (*carrigados*) is programmas chi su protzessore depet esecutare e is datos chi custos depent impreare. Una borta chi su programma est serradu, sas mudas fatas, si no sunt sarvadas in su discu tèteru o subra àtera memòria non volàtile, ant a èssere pèrdidas.

Pro sas caraterìsticas suas, sa RAM est impreada comente a memòria primària in is elaboradores prus comunos.

Su tipu de memòria a atzessu casuale prus comunu, oe in die, est a istadu sòlidu, a letura-iscritura e volàtile, ma sunt memòrias a atzessu casuale sa majoria de is tipos de ROM (memòria a sola letura), sa NOR Flash (unu tipu de memòria flash) e vàrios tipos de memòrias informàticas impreadas a su printzìpiu de s'informàtica e oe non prus impreadas, comente sa memòria a nùcleu magnèticu.

S'acrònimu RAM (non su tèrmine "memòria a atzessu casuale") tenet fintzas unu segundu sentidu prus restrintu, ma oe in die prus difùndidu, chi identìficat sas ischedas fìsicas chi benint installadas in is elaboradores de oe (bide mòdulos DIMM, SIMM, SO-DIMM).

Su tzircùitu chi permitit de ammentare unu bit de datos ddi narant **tzella**. In antis de pòdere iscrìere o lèghere datos in sa memòria, unu grupu de tzellas depet èssere isseberadu. Custu benet fatu aplichende signales elètricos a unas cantas **lìnias de indiritzu**. Unu grupu de tzircùitos multiplexer e demultiuplexer sunt impreados pro ativare is tzellas chi currispondent a s'indiritzu isseberadu.

## Tipologias

### SRAM

In sa SRAM, acrònimu de *Static Random Access Memory* (*RAM istàtica*) ogni bit est costituidu dae unu Flip-Flop de tipu D.

Cunsentint de mantènnere sas informatziones pro unu tempus infinitu, sunt meda lestras e consumant pagu energia. Sa netzessidade de impreare medas cumponentes, però, ddas faghet gastosas, prus mannas e cun un'iscassa càbida.

Pro is caraterìsticas issoro, sunt a parusu impreadas pro is memòrias cache.

### DRAM
In sa DRAM, acrònimu de *Dynamic Random Access Memory* (*RAM dinàmica*), ogni bit est costituidu dae unu transistor e chi separat unu cundensadore, chi mantenet s'informatzione. 

Pro neghe de s'isulamentu non perfetu, su cundensadore si iscàrrigat, tando a pustis de pagu tempus su cuntentu suo bessit inaffidabile. Est netzessàriu duncas a ddu torrare a carrigare in antis chi custu acontessat. Custa operatzione est narada "**refriscamentu**" (*refreshing*). Custa operatzione est esecutada dae unu tzircùitu internu a sa memòria etotu. Custu rechedet unu gastu de energia prus mannu e faghet sa memòria prus lenta, ca mentras su refriscamentu est esecutende, no est possìbile a dda lèghere. Is memòrias sunt bastante fidadas, pro ite s'ispissu a ogni riga de sa memòria est assotziadu unu bit de paridade, chi cunsentit de individuare errores sìngulos a s'internu de sa riga, opuru una sèrie de bit, chi gènerant unu còdighe de Hamming, chi cunsentit de individuare e curregire errores sìngulos e individuare errores dòpios.

Pro ogni tzella ddoe at unu nùmeru bàsciu de cumponentes, isceti unu transistor imbetzes de is ses de sa SRAM chi permitent de otènnere una capatzidade arta de su dispositivu, una rechesta bassa de potèntzia e gastos reduidos. Sunt duncas impreadas s'ispissu pro sa memòria printzipale de su sistema.

#### SDRAM

S'ispissu saldada in unu mòdulu de tipu DIMM, est a parusu impreada comente a memòria printzipale de sos Personal Computer de tipu Pentium e imbenientes.

Esèmpios:

* SDR SDRAM: indicat sas memòrias originàrias SDRAM. Cun s'evolutzione tècnica, custu tipu at pigadu su sufissu *SDR*, est a nàrrere *Single Dada Rate*, pro ddas diferentziare de sas SDRAM imbenientes cun controllore DDR. Su *single dada rate* indicaiat s'atzetamentu de unu cumandu e su trasferimentu de 1 faeddu de datos pro tziclu de relògiu (a parusu, 100 e 133 MHz).
* DDR SDRAM
* DDR2
* DDR3
* DDR4
* SODIMM: de notare chi su formatu SODIMM no cuntenet semper memòria SDRAM.

## Impreos

### Gerarchia de memòria
In medas sistemas informàticos sa memòria est organizada comente a gerarchia. Custa organizatzione est de importu mannu, ca podet fàghere una diferèntzia manna in is prestatzionis de su sistema.

Is bator livellos tìpicos sunt:

# Internu - Registros de su protzessore e cache
# Primària - sa RAM de sistema
# Segundària - Memòria de massa (discos fissos e àteros dispositivos) in lìnea
# Memòrias esternas de massa

In custu modellu generale, sa memòria a atzessu casuale est impreada pro is primos duos livellos. Sa memòria primària est bèndida comente a mòdulos de dimensione reduida, fàtziles de montare in s'elaboradore e de cambiare, in casu de netzessidade.

### Àteros impreos

#### Discu RAM
Unu **discu RAM** (o **discu virtuale**, connotu comente a *RAM disk* puru) est una portzione de RAM impreada comente chi esseret unu discu fissu, cun s'avantàgiu de tènnere prestatziones in letura e iscritura meda prus artas, cun tempos de atzessu prus lestros. Unu discu de custu tipu est volàtile: su cuntentu chi no est copiadu in unu suportu permanente est pèrdidu cando su sistema est istudadu. Podent serbire pro atividades diferentes, pro esempru pro sa creatzione de archìvios temporàneos o fintzas pro s'installatzione de unu sistema operativu.

## Frecuèntzias a cunfrontu
Sa memòria iscàmbiat dados cun sos àteros cumponentes pro mèdiu de su bus, chi tenet una frecuèntzia operativa sua de base, a mùltiplos de 33 MHz, gasi comente sa memòria e su protzessore. Sos tres cumponentes andant sincronizados in unu mùltiplu de sa frecuèntzia de base de su bus. Sa frecuèntzia interna de relògiu de sa memòria diferit de sa frecuèntzia de su bus de E/I de su mòdulu, chi est sa de s'interfàtzia intra su mòdulu etotu e sa piastra base.

In sa tabella a suta est possìbile bìdere sas frecuèntzias operativas de is tipos vàrios de mòdulos de memòria; si faghet riferimentu a is istandard impreados dae sos produtores e non a cussos istandardizados dae su JEDEC isceti:

### DDR (2002)

### DDR2 (2004)

### DDR3 (2007)

### DDR4 (2018)

## Notas