open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capitale

Una **capitale** est sa tzitàde inue funt sos corpos de guvernu de una comunidade (manna o pitica, lìbera o sutaposta). Sa paraula benit de *capita* (campidanesu *cabitza*): comente custa, sa tzitade in ogetu est apitzos de sas àteras, in artu.
Limba còssa

Sa **limba corsicana**, **cossa** o **corsa** est una de sas Limbas Romanzas.

Su logu printzipale de manigiu de su corsu est sa Còssiga e a sighire su nord de sa Sardigna. Custu limbazu appartenet a su gruppu italo-romanzu, e si assimizat tantu a su toscanu chi sos limbistas cussiderant a bortas su cossu comente unu dialetu italianu, mancari s'evitet de lu narrer gai pro chistiones de tipu politicu. Custu est su chi naraiat in subra a su corsicanu Niccolò Tommaseo:

S'istadu frantzesu reconnoschet su corsicanu comente una limba rezonale propia. Sigundu a cantu narat una cherta sientifica, oe in die sos corsicanos allegant in sa limba de su logu semper prus pagu, difatis est in perigulu de estintzione.

## Variantes
Sa limba cossa tenet ses o noe variantes ma, comente accadit puru in sa sarda, bi nde at duas chi diant a partzire s'isula in duos: sa de su cabu de susu, o comente narant sos cossos etotu de sa "*Corsica suprana*", chi si narat *corsu supranacciu*, e sa de su cabu de jossu chi si narat *corsu suttanacciu* e tenet meda ite bider cun su galluresu (antzis, a parrer de limbistas medas su limbazu faeddadu in sa Sardigna setentrionale est una variante de cossu).

## Esempiu de corsu iscritu

## Boghes curreladas
* Italianu
* Galluresu
* Tataresu
* Limba polinomica
Baca

Sa **baca** est unu mammìferu de sa famìlia de is bòvidos (*[[Bovidae]]*), allevadu pro sa produtzione de su late ("baca de frutu") e pro sa petza. Benit allevadu lassendelu pasculare in campagna o tenindelu in istallas o in is duas maneras. Una baca, cando anzada dat unu bitellu. Su mascu de custu tipu de mammìferu est su boe. Unu tempus boes e bacas fiant meda impreados pro traballos, pro arare, pro tirare su carru, pro triulare. Su mascu adattu pro sa riprodutzione est su trau. Dae boes e bacas maselladas si ogat puru sa pedde e su corzu chi serbit in s'industria.

## Riferimentos
Equus africanus asinus

S**'àinu**, **burricu**, **molente** o **poleddu** (*Equus asinus*) de sa famìlia de is èquidos (*[[Equidae]]*), est unu mammìferu. S'àinu chi bivet in Sardigna est de media artària. De colore murru cun unu pagu de nieddu. Est un'animale forte, difatis fiat usadu pro traballu, pro trasportu de persones o de àteros pesos. Si usaiat pro fàghere girare sa mola (dae inoghe su nòmine molente). Su puddèrigu de s'àinu si narat burricu. Dae sa rugrada de un'àinu cun un'ebba naschet su *mulu*; dae unu caddu cun un'àina, su bardotu.

## Galleria

Wild_albino_donkeys.jpg|250px|left|Àinu albinu autòctonu de s'ìsula de s'Asinara
Calendàriu

Unu **calendàriu** est una manera de calculare sas dies, sas chidas, sos meses, sas festas chi capitant in s'annu. 

Esistint varios calendarios, pro es. su calendariu cinesu, su calendariu musulmanu e ateros. 

Nominamos su calendariu romanu, ca at apidu importantzia pro nois otzidentales. Sos Romanos aiant unu calendariu chi s'est mustradu imperfetu. In su calendariu romanu si faeddaiat de calendas, sas primas dies de su mese, e de “idi”, idas chi indicaiant sa medade de su mese (su 15 in tzertos meses, su 13 in ateros). Giuliu Cesare l'at cherfidu riformare. S'est leadu comente puntu de riferimentu s'equinotziu de beranu fissendelu a su 25 de martzu, e s'annu fut de 365 dies e 6 oras. Su contu s'est mustradu isbagliadu, ca ognia annu si depiat bogare 11 minutos e 12 segundos. Passende sos annos e sos sèculos custu isbagliu aumentaiat. In sos seculos prus bortas s'est presentada s'intentzione de lu cambiare, spetzialmente dae parte de sos Pabas, chi s'agataiant su problema de fissare sa data de tzertas festas. Su problema fut tocadu puru dae carchi Conciliu. Su Conciliu de su Lateranu 1518 e su Conciliu de Trento (1545-1563) chi at impostu sa riforma de su calendariu). Su Paba Gregoriu XIII (Ugo Boncompagni, elegidu in su 1572) s'est impignadu pro riformare su calendariu. Pro 10 annos sunt esaminadas varias propostas. Una pariat rispondere bene a su bisonzu. Fut fata connoschere a sos res, principes, Universidades. Sa decisione fut chi in su mese de santuaine de s'annu 1582 in su calendariu nou si saltaiant 10 dies, e a su 4 de santuaine sighiat su 15 de santuaine. S'equinotziu de beranu depiat essere su 21 de martzu, e no si nche depiat allontanare meda, e pro custu s'est introdusidu s'annu bisestile.
Ligada a su calendariu est sa chistione de su contu de sos annos in Otzidente. Su monacu Dionisi su Minore, chi est bividu in su sèculu V-VI at fissadu su contu de sos annos dae sa naschida de Gesu Cristu, ponindela in su 753 dae sa fundatzione de Roma, ma paret chi epat fatu un'errore, e custa data si depet antitzipare de 4-7 annos.
Porcu

Su **porcu** est unu animali de sa famìlia de is sùidos (*[[Suidae]]*), tipicu de su sartu; a segunda si podet narrer in sardu finamentra: sue o sube (fèmina 'e porcu, fizada), erre (mascu 'e su porcu), mannale e busatzu.

## Àteras boghes
*Porcu sardu

## Riferimentos
Limba romuna

Sa **limba rumana** (in rumanu: **limba română**, IPA ['limba ro'mɨnə]) est una limba indoeuropea chi pertènnet a su grupu orientale de sas limbas romanzas e limba mama de sa majoria de sos bividores de Romania e Moldàvia. In medas àteras isulas limbisticas de minoria in totu sa penìsula Balcànica, si faeddant àteras limbas chi tenent relatos meda istrintos cun su rumanu.

Intre sas limbas romanzas ocupat sa de 5 posiduras pro nùmeru de faeddadores in s'Unione Europea, a fatu de ispagnolu, portughesu, frantzesu e italianu. Pro resones de diferentziatzione tipològica, sa limba rumana est narada fintzas *dacorumanu*, mentras pro resones polìticas sas autoridades de sa Moldàvia impitant sa denominatzione de *moldavu* pro si refèrrere a sa limba faeddada in ie, mancari b'apant bellas che pagas diferèntzias intre sas duas, chi pro manna parte pertocant s'atzentu prus chi no àteros aspetos. 

Sa limba rumana est faeddada de unu nùmeru aprossimadu de 28 milliones de pessones de sas cales, prus de 20 milliones bivet in Romania, in ue est sola limba ufitziale e, annotamala, segundu sos datos de su 2002, limba mama pro su 90% de sa populatzione. Fintzas in Moldàvia est limba ufitziale, mancari suta nùmene de moldavu, e limba mama de unu 80% de sa populatzione.

Chene contare sos istados mentovados, est una de sas ses limbas ufitziales de sa provìntzia serba autònoma de Vojvodina. Est una de sas limbas ufitziales de s'Unione Latina e de s'Unione Europea. Non Prus, si faeddat in sas comunidades de emigrantes rumanos in Germània, Istados Unidos, Frantza, Israele, Rùssia e prus de reghente Ispagna e Itàlia (sa presèntzia de s'allega rumana in Itàlia est redundante, giai ca a fatu de Romania e Moldàvia in ie b'ant casi 2 milliones de rumanofonos), intre àteros.
## Lèssicu

Una anàlisi istatìstica, chi partzit sos faeddos rumanos pro orìgine etimològica e conduida dae Dimitrie Macrea (1961) e basada subra su *Ditzionàriu de sa Limba Rumana Moderna* (49.649 faeddos) at relevadu sa cumponidura sighente:

*43% imprèstidos romanzos reghentes (mescamente frantzesu: 38.42%, latinu: 2.39%, italianu: 1.72%)
*20% latinu eredadu
*11.5% islàvicu (antigu islavònicu cresiastu: 7.98%, bùlgaru: 1.78%, bùlgaru-serbu: 1.51%)
*3.62% turcu
*2.40% gregu modernu
*2.17% ungheresu
*1.77% tedescu
*8.31% orìgine disconnota
*2.24% onomatopèicu
Chi s'anàlisi s'istrighet a su vocabolàriu bàsicu de 2.500 faeddos fitianos, semanticamente ricos e protutivos, s'eredade latina passat in antis, sighida dae neologismos romanzos e de su latinu clàssicu, mentras ca sos imprèstidos islàvicos arribant a coa. Su lèssicu rumanu assimìgiat pro su 77% a s'italianu, pro su 75% a su frantzesu, pro su 74% a su sardu, pro su 73% a su catalanu, pro su 72% a su portughesu e a su reto-romanzu, pro su 71% a s'ispagnolu.
Limba frantzesa

Su **frantzesu** (*le français* /lə fʁɑ̃sɛ/  o *la langue française* /la lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛz/) est una limba romanza chi benit de su latinu faeddadu. Apartenet a su grupu gallo-romanzu e est originàriu de su norte de sa Frantza atuale. Si faeddat comente prima limba in Europa (Frantza, Bèlgiu, Isvìtzera, Mònacu e Lussemburgu) e fintzas in Amèrica in Canadà (Québec, Nou-Brunswick).

Est annotamala faeddadu in is Istados Unidos (frantzesu cajun e frantzesu acadianu), Haiti (cun su crèolu), e numerosos istados de su mundu, massimamente in Àfrica. Segundu istimaduras de s'Organisation Internationale de la Francophonie (fundadas subra projetziones demogràficas de is Natziones Unidas), durante su sèculu XXI su frantzesu s'at a fàghere sa de tres limbas cun nùmeru majore de faeddatores in su mundu, mescamente pro sa crèschida de sa populatzione de is paisos africanos francòfonos.

S'Organisation internationale de la francophonie càrculat chi ddoe fiant unos 300 millones (235 milliones usu cotidianu) de francòfonos in su mundu in s'annu 2018, de is cales unos 72 milliones faeddatores partziales.​ Est sa de chimbe limbas prus faeddadas de su mundu (sa de noe pro faeddatores nadios) e sa segunda limba in is relatziones internatzionales pro su nùmeru de paisos chi dda impreant comente limba ufitziale e/o de comunicatzione e pro su nùmeru de organizatziones internatzionales chi dda impreant a limba de traballu, comente podent èssere s'Organisation International de la Francophonie, s'Unione Europea, is Natziones Unidas, su Comitadu Olìmpicu Internatzionale, etz. 

## Isparghidura geogràfica

; *Paisos de limba mama frantzesa:*
**Europa*
**
**
**
**
*** Vallònia
**
***Isvìtzera romanda
** 
***  Badde de Aosta
** 
*** Ìsulas de su Canale

**Amèrica*
**  Cànada
***  Québec
***  Nou Brunswick
**  Haiti
**  Dominica
**  Saint Lucia
**  **[[Dipartimentos e regiones ultramarinos de Frantza|Frantza ultramarina]]**
***  Martinica 
***  Guadalupa
***  Saint-Martin 
***  Saint-Barthélemy 
***  Gujana Frantzesa
***  Saint-Pierre e Miquelon
** ***'
***  [[Louisiana]]
***  [[Maine]] 
***  [[New Hampshire]]
*''Àfrica''
** ***'
** ***'
** ***'
**  **[[Dipartimentos e regiones ultramarinos de Frantza|Frantza ultramarina]]**
***  Mayotte 
***  Réunion
**Otzeània*
**  **[[Dipartimentos e regiones ultramarinos de Frantza|Frantza ultramarina]]**
***  Polinèsia Frantzesa
***  Wallis e Futuna
***  Noa Caledònia

; Paisos in ue su frantzesu est limba de imparu obligatòria o limba amministrativa:

**Europa*
** ***'
*''Àfrica''
** ***'
** ***'
** ''' [[Mauritània]]'''
** ***'
**Àsia*
** ***'


; Paisos in ue su frantzesu est limba de cultura primàrgia:

* ***'
* ***'
* ***'
* ***'
* ***'
* ****

## Riferimentos

## Àteros progetos
Fìsica

**[[Movimentu|Movimentos]]**:
Movimentos in caminos derettos, in caminos curvos, bantzigadores, relativos, cumpostos, vettores.

**[[Fortzas]]**:
Sa de duas lezes de Newton, ispessias de fortzas, fortzas de inertzia, meccanica tzeleste, ecuilibriu.

**Printzipios de cunservatzione**:
Cantidade de movimentu, tzentru de massa, enerzia de gravidade, enerzia elastiga, pendulu, colpos, mamentu angulare.

**Undas**:
Movimentos armonigos, undas meccanicas, caratteristigas de sas undas, reflessione, efratzione, diffratzione, printzipiu de Huygens.

**Interferentzia**:
Printzipiu de subrappositzione, interferentzia, esperimentu de Young, undas istatzionarias, cannau vibradore.

**Fenumenos unduladores**:
Sonu, báttidos, effettu Doppler, polarizatzione.

**Ottica**:
Reflexione e refratzione subra pizos pianos, ispizos curvos, pizos curvos, lentes, puntos conzugados, lama, prisma, illuminamentu.

**Termodinamica**:
Mudas in sos gas, tzirculos, movimentu brownianu, macchinas termicas, irreversibilidade, cambiu de istadu.

**Relatividade**:
Relatividade galileana, ispessiale, zenerale.

**Eletritzidade e mannetismu**:
Campos, flussu, movimentu de una garriga in d'unu campu eletrigu, forza de Lorentz, condutzione, tzircuitos.

**Eletromannetismu**:
Indutzione eletromannetiga, generadores, tzircuitos in currente alternada, undas eletromannetigas.
Lege

Sa lege est unu cuntzetu chi si ligat a diferentes campos iscientìficos e tènnicos. Est unu printzìpiu reguladore de sos cumportamentos: connaturadu in s'òmine e istabilidu dae perisse e pro isse etotu.

## Definitzione cunforma a sa disciplina
* In su Deretu, sa lege tenet meda sinnificos: intre àteros si podet cumprendere che a unu cumplessu de atos (su gai naradu deretu positivu), ue b'at règulas cumportamentales anca si nde imponet s'osservàntzia in is territòrios o in is agregatziones sotziales (natzionales, polìticas o comuncas de indivìduos medas) ue est destinada.
* In sa matemàtica e in sa lògica matemàtica, una lege est una assertzione provada leende dae tzertas ipòtesis de partèntzia, e tenet balore assolutu in s'àmbitu de balore de sas ipotesis naradas in antis. In manera prus curreta is "leges" si narant teoremas.
* In sa fìsica, in sa chìmica e in àteras iscièntzias in ue est possìbile aplicare maneras isperimentales firmas (comente repetitzione de sa medida, inechìboga, de sas cunditziones chi bi sunt totu a inghìriu), sa lege est una relatzione de crege matemàtica chi ligat duas o prus Mannàrias medìbiles; podet èssere su resurtadu di unu mudellu teòricu suportadu dae datos isperimentales, o fintzas una formalizatzione de regularidade bida in manera isperimentale chi leat balore preditivu pro acadimentos sìmiles, in intro de làcanas definidas bene.
* In àteras iscièntzias, comente, pro nàrrere, in s'economia (ma no isceti), in is iscièntzias sotziales, biològicas e mèigas, sa lege est mescamente unu cuntzetu assertivu, chi descriet in gènere tzertas regularidades chi s'agatant in su mundu reale, pro su prus bogadas de manera empìrica dae una rilevatzione isperimentale o istòrica, e chi assumet un balore preditivu.

In s' àmbitu giurìdicu o isperimentale, duncas, sa lege èst una fòrmula chi at lòmpidu a s'eficàtzia espressiva netzessària pro registrare e/o prebìdere andàinas e/o cumportamentos, una sìntesi fata *[[ex ante]]* (a in antis) in casu chi sa lege siat giurìdica (ca sa lege pretzedit s'osservàntzia cosa sua), o *[[ex post]]* (a pustis) in casu chi sa lege siat empìrica (ca sa lege sighit sa rilevatzione isperimentale de una regularidade). Petzi sas leges matemàticas, de su restu, tenent unu balore assolutu e atemporale chi no torrat a sa definitzione narada in antis.

## Artìculos ligados

* Lege (deretu)
* Teorema
Limba Sarda Unificada

Sa **Limba Sarda Unificada** (**LSU**) est una proposta de norma iscrita pro sa limba sarda. Sas normas sunt istadas publicadas in su 2001 dae sa Rezione Autònoma de sa Sardinna (RAS), Assessoradu de sa Cultura, cun su tìtulu *LIMBA SARDA UNIFICADA / Sìntesi de sas Normas de base: ortografia, fonètica, morfolozia, lèssicu*. Sa LSU est su resurtadu de su traballu de una Cumissione de espertos de limba sarda incarrigados dae sa RAS: Eduardo Blasco Ferrer, Roberto Bolognesi, Diego Salvatore Corraine, Ignazio Delogu, Antonietta Dettori, Giulio Paulis, Massimo Pittau, Antoninu Rubattu, Leonardo Sole, Heinz Jürgen Wolf, e Matteo Porru (su segretàriu). 

Su primu incàrrigu a sos membros de sa Cumissione est istadu atribuidu cun una prima Cunventzione n. 59/117 de su 29 de nadale de su 1998 (Zunta de tzentru-manca cun Assessore de sa Cultura Ballero) e cunfirmadu cun una segunda Cunventzione n. 52/105 de su 28 de nadale de su 1999 (Zunta de tzentru-destra cun Assessore de sa Cultura Onida). Sa Cumissione at traballadu finas a su 28 de frearzu de su 2001. In totu custu tempus ant traballadu pro 21 riuniones.

Comente resurtat in sa Premissa de su libreddu "*Sa norma istandard unificada deliberada dae sa cumissione cheret mediare intro de sas variedades tzentru-orientales, prus cunservativas e sas meridionales de s'ìsula, prus innovativas, e est rapresentativa de sas variedades prus a curtzu a sas orìzines istòricu-evolutivas de sa limba sarda, prus pagu esposta a interferèntzias esternas, meda documentadas in testos literàrios, e in foras de sa [[Sardinna]] prus insinnadas e rapresentadas in sas sedes universitàrias e in su mundu sientìficu.*"

E, comente ponet sa Presentada: "*Sa norma elaborada podet esser impreada liberamente dae chie si siat, mescamente dae sas aministratziones pùblicas e privadas, ma finas dae sas impresas de onzi casta, dae sos sòtzios, dae sos òrganos de informatzione, etc.*"

## Ligòngios esternos
*Limba Sarda Unificada - Situatzione linguistica de sa Sardigna (Antoninu Rubattu)
Provìntzias de sa Sardigna

In sa Regione Autònoma de sa Sardigna b'at oe oto provìntzias, nominalmente:

*Aristanis
*Campidanu de Mesu
*Tzitade metropolitana de Casteddu
*Nord-Est Sardigna
* Nùgoro
*Ogiastra
*Sulcis Igresiente
* Tzitade metropolitana de Tàtari

## Situatziones antepostas

### Dae su 2016 a su 2021
*Aristanis
*Tzitade metropolitana de Casteddu
* Nùgoro
*Sud Sardigna
* Tàtari

### Finas a su 2016

*Aristanis
*Casteddu
* Nùgoro
*Sud Sardigna
* Tàtari

*Campidanu de Mesu
* Carbònia-Igrèsias
* Ogiastra
*Terranoa-Tèmpiu
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine

Sa **Decraratzione Universale de sos [[Deretos umanos|Deretos de s'Òmine]]** est unu documentu, firmadu in Parigi su 10 de nadale de su 1948, sa redatzione fit istada promovida dae sas Natziones Unidas pro aer aplicatzione in totu sos Istados Membros.

Si tratat de unu documentu de trinta artìculos in ue si sutalìniant sos deretos umanos cunsiderados fundamentales e chi s'àplicant, chentza etzetzione, a totu sos èsseres umanos. Est su prus fundamentale de una sèrie de tratados redatados in s'annu 1966 e chi completant sa Carta Internatzionale de Deretos Umanos, chi a pustis de èssere assuzetada a votatzione in su 1976 est istada fata leze internatzionale.

Su documentu est istadu criadu comente una sèrie de obietivos chi sos guvernadores mundiales diant depent sighire. Essende leze internatzionale, est un'aina utilizada fatu·fatu pro pressare sos guvernos de sos paisos chi non cumprint carchi artìculu suo, sende chi si tratat de unu documentu de obrigadu cumprimentu pro totu sos istados membros de sa comunidade internatzionale. Pro nde bardiare su cumprimentu in s'annu 2006 est istadu criadu in sinu a sas Natziones Unidas un'organismu ispetziale naradu Cussizu de Deretos de sas Natziones Unidas.
In s'annu 2009, su testu de sa declaratzione est istadu tradùidu a 370 limbas (cosa chi at fatu chi retziret su *Rècord Guinness* a su documentu tradùidu in prus limbas de su mundu) e s'Assemblea at pèdidu a totu sos paisos membros chi publicarent su testu de sa Declaratzione e disponnerent chi esseret "distribuidu, espostu, letu e cummentadu in sas iscolas e àteros istruturas de imparu, chentza distintzione fundada segundu sa cunditzione polìtica de sos paisos o de sos territòrios".

(su testu de sa decraratzione podet esser cunsurtadu a Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine)
## Àteros progetos
Nintendo World Cup

**Nintendo World Cup** est unu videogiogu chi simulat su giogu de pallone.

In custu giogu nche sunt 13 iscuadras natzionales (Argentina, Brasile, Camerun, Frantza, Germània, Giappone, Inghilterra, Italia, Mèssicu, Logos Bascios, Russia, Ispagna, Istados Unidos de Amèrica) chi chircant de bìnchere sa Cupa de su Mundu.

Su giocu inghitzat isseberende una iscuadra, aprontende in campu is giogadores de s' iscuadra isseberada.
Sa formatzione chi giogat est: unu porteri, duos difensores, su capitanu (cuntrolladu dae chine giogat) e duos atacantes.

In custu videogiogu nche sunt bator tipos de terrinu:

* **Erba**: su terrinu est mantesu bene comente in is mègius istàdios
* **Crastos**: In custu terrinu si unu giogadore istrampat in una pedra nche ruet a terra e abarrat corcadu pro una pàriga de segundos
* **Rena**: Su terrinu est prenu de rena e is giogadores current abellu.
* **Àstragu**: In s' àstragu de custu terrinu a iscadriare est simpre meda e unu calesisiat cuntrastu ti podet ghetare a fora de su terrinu de giogu.

Pro fàghere unu goal est possìbile a imperare trassas: si podet sinnare fintzas faghende una furriada a s' imbesse impossìbile de firmare.

A s'acabu de onni partida bìnchida essit a foras una crae de lìteras.

Su giogu acabat cando una partida finit cun una pata o cun una pèrdida.

Si si binchet sa finale s' iscuadra si aunit in una festa e a su capitanu benit donada sa cupa.
Fotografia

Sa **fotografìa** est sa tecnica de produìre una imagine artifitziale dae unu mezzu mecànicu o digitàle. Issa faghet parte de sas artes visivas. A parte sas finalidades artistigas sa fotografia est impreada finas, atoratora, pro àere imagines pro usos pratigos.
Bennàlzu

**Bennàlzu** (*bennarzu* in nuoresu e *[[Gennargiu/Campidanesu|gennargiu]] in campidanesu*) est su nòmene de su primu mese de su calendàriu gregorianu.

## Boghes curreladas
* Gennargiu/Campidanesu
Freàrgiu

**Freàrgiu** (dae su latinu *februum*, purificatzione) est su segundu mese de su calendàriu gregorianu. Est s'ùnicu mese cun 28 dies e 29 onnia bator annos.
Bolzanu

**Boltzanu** (in tedescu: **Bozen**; ladinu: **Bulsan**) est sa tzitade capitale de sa provìntzia autònoma de Boltzanu (Alto Adige). 

B'at 100.000 bividores (98.311 -mayu 2005-), pro su prus de sa limba italiana, cun una forte minoràntzia zermana (pagus prus de unu cuartu de sa popolatzione). Sa popolatzione istrannera in sa 31.12.2004 arribàt a 7% de sa popolatzione totale (6.856), sa mazoràntzia de s'Europa extracomunitària. Bolzanu at otènnidu su deretu de tzitade in su 1268.
Limbas

Sas **limbas** sunt sistemas de sinnos vocales cuncordados pro comunigare imparis sos òmines. Cando chistionamus de limba devimus pensare innantis de totu a sas limbas faeddadas, e no a cuddas iscritas: s'òmine at cumentzadu a faeddare innantis de iscrier.

Parit chi totu sas limbas de su mundu tèngiant sa matessi raighina, ma como faghet petzi a las agrupare in *eredeos* (o familias), chi si sunt formados in mìgias de annos po resones diferentes: isulamentu, disterru, ispostamentu voluntàriu etc.

Sos eredeos prus de importu oe in su mundu sunt:
* limbas indo-europeas
* limbas sino-tibetanas
* limbas uralo-altàigas
* limbas semìdigas
* limbas bantu

Bi sunt àteros eredeos minores che sas limbas caucàsicas, austronesianas, dràvidas, amerindianas, e bi sunt finas limbas isuladas, chena de parentela peruna in sas limbas oe connotas, comente e su bascu.

No bi at diferèntzia bera intra de *limba* e *dialetu*. Pro su prus intendimus pro limba unu dialetu postu apitzus de sos àteros pro lege o pro cuncordu, formale o informale, de sa gente.

Est de importu mannu amentare ca *limba* e *iscritura* (grafia) sunt cosas diferentes: faghet a iscrier sa matessi limba cun sistemas de iscritura meda diferentes.
Enciclopedia

S' **Enciclopedìa**  est un obera de riferimentu e unu compendiu chi cuntenit diversas  notizias  de diversos ramos de s'ischire. E amustrat sos varios argumentos in òrdine alfabèticu. Su nùmene benit dae su grecu *enkyklopaideia*, est a nai *imparu cumpridu*.
Sas enciclopedìas esistin dae pius de 2000 annos; sa pius antiga podet esse cunsiderada sa Naturalis Historia de Plinio.
Meda importante est istada in s' istòria moderna (sa Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers) criada in Frantza in su periodo de s'Illuminismu dae Denis Diderot e Jean le Rond D'Alembert.
Sa Enciclopedìa fit istada pubricada a volumes singolos a partire dae su 1751 a su 1772.

* Sinònimos: enciclopedia, entziclopedia
Germània

Sa **Germània** o sa **Zermània** (in tedescu : *Deutschland*) est una natzione in s'Europa otzidentale, cun unos 82.5 milliones de abitantes. Este unu Istadu Federale cumpostu dae 16 istados e sa capitale est Berlinu.
Lisbona

**Lisbona** (in portughesu: **Lisboa**) est sa capitale e, cun unos 565.000 abitantes in s'area urbana e unos 2.650.000 in sa **Grande Lisboa**, sa tzitade prus manna de su Portugallu.
Est cunsiderada una Global city (tzitade globale) est a narrere una tzitade chi este unu nodu importante in su sistema economicu globale.

## Persones de ammentare
* Sant'Antoni de Padova (inie *Sant'Antonio de Lisboa*) (1195–1231)
* António Vieira (1608–1697), missionariu gesuita
* Sebastião José de Carvalho e Melo connottu comente **Marchesi de Pombal** (1699 – 1782) 
* Fernando Pessoa (1888–1935), poete e iscrittore
* Amália Rodrigues (1920–1999), cantante de fado
* José Manuel Durão Barroso (1956), Polìtigu
* Carmen Souza

## Boghes curreladas
*Terremoto de Lisbona de su 1755
Òmine

S**'òmine** o òmini est unu mascu umanu mannu, imbetzes sa fèmina manna la tzerriamus fèmina. Su nòmene *òmine* l'impreamus pro indicare sa distintzione biològica intre sos sessos, sa distintzione culturale ligada a su tipu, o ambos duos. S'edade virile o *adulta* est su perìodu in sa bida de su mascru a pustis de sa transitzione sua de sa pitzinnia.

A largu naramus *òmines* pro indicare totu s'umanidade, est a nàrrere totu sos èsseres umanos.
Provìntzia de Nùgoro

Sa **provìntzia de Nùgoro** o **meria de Nùgoro** est in sa Regione Autònoma de sa Sardigna e at 74 comunes. Creada in su 1927 cun comunes de sas provìntzias de Tàthari e de Casteddu, ismenguada in su 1974 (nàschida de sa provìntzia de Aristanis) e in ùrtimu in su 2005. At làcanas cun sa provìntzia de Tàtari a nord e nordovest, cun su Mare Tirrenu a est, cun sa provìntzia de Sud Sardigna a sud e cun sa provìntzia de Aristanis a ovest.

Cun lege regionale n. 9 de su 12 Arzolas 2001, 23 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro ant formadu sa provìntzia noa de Ogiastra e duos comunes (Budoni e San Teodoro) sunt andados a fàghere parte de sa de Terranòa-Tèmpiu. In prus 13 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro sunt passados a sa de Casteddu (Iscalapranu, Iscroca, Istretzili, Gergei, Ìsili, Nuragus, Nuradda, Nurri, Orroli, Sàdali, Serri, Seulu e Biddanoa Tulu) e 10 a sa provìntzia de Aristanis (Bosa, Flùssio, Genoni, Làconi, Magomadas, Mòdolo, Montresta, Sàgama, Suni e Tinnura).

Sa seu est Nùgoro. Si faveddant Sardu nugoresu e italianu printzipalmente.

## Comunes de sa provìntzia de Nùgoro
*Aritzu 
*Atzara
*Àrthana 
*Austis
*Barì 
*Baunei 
*Bidda Manna Istrisàili 
*Bìroro 
*Brevìe 
*Bolòtana 
*Bòrore
*Bortigale 
*Cardedu
*Dèsulu 
*Durgali 
*Duarche 
*Elini
*Foghesu 
*'Onne 
*Adòni
*Gàiru 
*Garteddi 
*Gavoi
*Irbonu 
*Irgoli 
*Jelisuli 
*Jersu 
*Lanusè 
*Lei
*Lòcula 
*Loceri
*Lodè
*Lodine
*Lotzorai
*Lùvula 
*Macumere 
*Mamujada 
*Meana 
*Noragugume
***[[Nùgoro]]** 
*Ulìana 
*Ollolai
*Ortzai 
*Onanie 
*Oniài 
*Onieri 
*Orane 
*Orgòsolo
*Orosei
*Oroteddi 
*Orthullè 
*Ortueri
*Orune
*Osidde 
*Osini
*Otzana 
*Ovodda
*Pasada 
*Sarule
*Silanos 
*Sindia
*Talana
*Tertenia
*Thiniscole 
*Sòrgunu 
*Teti
*Tìana
*Tonara
*Torpè
*Tortuelie 
*Triè 
*Ulassa 
*Ussassa 
*Vitzi 

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* 
*
Ispagna

S**'Ispagna** (castiglianu, galegu e asturianu *España*; catalanu e aragonesu *Espanya*; bascu *Espainia*; aranesu *Espanha*) est una natzione in s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Madrid. A oriente est infusta dae su Mare Mediterraneu, a nord dae su Oceanu Atlanticu, in parte. Ca pro un'atera parte, a nord lacana cun sa Frantza e sa micronatziòni de Andorra, pro su mediu des Sos Pireneos, una cadena montagnosa chi arrivat a sos 3.000 metros. A Ovest lacana cun su Portugallu, e pius a nord con s'Oceanu Atlanticu. A sud mesu mesu, cun s'Oceanu e-i su Mare Mediterraneu. Faghent parte de s'Ispagna sas Isolas Baleares in su Mediterraneu, e-i sas isolas Canarias, in s'Atlanticu, a nord ovest de s'Africa.

## Boghes ligadas
* Comunidades autònomas de s'Ispagna
Provìntzias de sa Sardinna/campidanesu

In sa Arrejoni Autònoma de sa Sardinja dui funt 8 provìntzias:

* Casteddu
* Nùgoro
* Tàthari
* Aristanis

Provìntzias noas:

* Terranòa-Tèmpiu
* Carbònia-Igrèsias
* Campidanu de Mesu
* Ollasta
Provìntzia de Carbònia-Igrèsias

Sa **[[Provìncia de Carbònia-Igrèsias]]**, su nòmini ufficiali est in italianu **[[Provincia di Carbonia-Iglesias]]**  (in tabarkinu **Provinsa de Carbònia-Igréxi** e in sardu logudoresu *[[Provìntzia de Carbònia-Igrèsias]]*), podit essiri nomenada comenti **[[Contau de Carbònia-Igrèsias]]**, o puru Meria de Carbònia-Igrèsias, est è una provìncia italiana de sa Sardigna o Sardinia in su territòriu de sa Maurreddia o Sulcis e s'Igresienti, e sa prus piticca comenti estensioni in sa Regioni Sarda. Custa noa provìncia, fatta de pagu tempus (istituida in su 2001 e attivada da su 2005), tirat 1.494,95 km², hat 127.133 bividoris o habitantis residentis (in su 2015) e tenit 23 comunus o municìpius (cittadis e biddas), tiraus de su Contau de Casteddu Mannu, o Provìntzia de Casteddu Mannu o Provìncia de Casteddu Mannu, o puru Meria de Casteddu Mannu. Confinat cun sa Provincia de su Mesu Campidanu (in italianu Provincia del Medio Campidano) a settentrioni, cun sa Provìncia de Casteddu Mannu (in italianu Provincia di Cagliari) a orienti e a meridioni, infini a occidenti is costas suas funt in su Mari de Sardigna o Mediterràneu, aundi s'accattant puru is isulas de Sant'Antiogu e Santu Perdu (e attras isulas minoris), chi fun parti de su territòriu provinciale. Cun un PIL pro capite nominali pari a 14.346 € in su 2009 risultat essiri sa provincia prus pòbera de s'Itàlia.
No tenit po immoi una seu unica definida comenti capulogu provinciali, ma is comunus o municìpius prus mannus, chi funt Crabònia e Igrèsias, funt is seus: su primu de sa Giunta Provinciali e sa segundu de su Consìliu Provinciali. Po custa rexioni Carbònia est considerada diaderu su capulogu provinciali. 

= comunus o municìpius (cittadis e biddas) =
Provìntzia de Aristanis

Sa **provìntzia  de Aristanis** fut creada in su 1974 cun is comunes tirados de is Merias de Tàtari, Nùgoro e de Casteddu, amanniada de pagu cun àteros comunes de sa provìntzia de Nùgoro. Oe contat 88 comunes.

Tirat 82.433 km²  e contat 160.746 bividores (2016).

## Comunas
* Abbasanta
* Aidumajore 
* Ollasta Useddus 
* Abas 
* Àllai
* Arborea
* Ardaule 
* Assolu 
* Asuni
* Bobadri 
* Boàtiri 
* Baressa
* Baulau
* Biduniu 
* Bonàrcadu
* Boroneddu
* Bosa
* Busache 
* Crabas 
* Cùllieri 
* Crucuris 
* Flùssio
* Fordongianus
* Genoni
* Ilartzi 
* Gonnoscodina
* Gonnosnò
* Gonnostramatza
* Làcana 
* Magumadas
* Marrùbiu
* Masuddas 
* Miris 
* Mòdolo
* Mogoredda 
* Mòguru 
* Montresta
* Mragaxori 
* Narabuia 
* Neunele 
* Norghiddo 
* Nughedu Santa Itòria
* Nurachi
* Nureci
* Ollasta 
* **[[Aristanis]]** 
* Prammas 
* Pau
* Paulle 
* Pompu
* Arriora 
* Arruinas 
* Sàgama
* Samugheo
* Arcidanu 
* Santa Justa 
* Santu Lussurzu 
* Santeru 
* Iscanu 
* Sèdilo
* Sèneghe
* Senis
* Sennariolo
* Siamaiore
* Siamanna
* Siapicia 
* Sìmala
* Simaghis 
* Sini
* Siris
* Soddie 
* Sabarussa
* Sorradile
* Sune 
* Tadasune
* Terraba 
* Tinnura
* Tramatza
* Tresnuraghes
* Ula 
* Uras
* Useddus 
* Biddanoa Truschedu 
* Santu Antoni Arruinas 
* Biddobrana 
* Bàini 
* Tzeddiani 
* Tzorfuliu
Provìntzia de su Campidanu de Mesu/campidanesu

## Generalidadis

Creada de pagu cun 28 comunus tiraus de sa provìntzia de Casteddu.

No tenit ancora una seu definidia. Po imoi sa seu est in Seddori.

Tirat 1.516,19 kilòmetrus cuadraus e contat 105.400 bividoris (2001).

Sa targa est VS po una lei noa, ma innantis est stètia MD.

## Comunus
Diegu Corràine

**Diegu Sarvadore Corràine** (nàschidu in Nùgoro in su 1949) est un'istudiosu sardu de limba sarda e iscritore e tradutore in sardu. Est presidente de sa Sotziedade pro sa Limba Sarda e diretore e fundadore de sa sotziedade editoriale Papiros.

## Biografia
Nàschidu e crèschidu in Nùgoro, at istudiadu filosofia e istòria in s'Universidade de Firentze.

At bortadu e bortat in sardu libros pro mannos e pitzinnos, incumintzende dae su 1984 e fundende sa Papiros in su 1987. Est diretore de s'editzione sarda de Su Curreu de S'UNESCO, rivista internatzionale de s'UNESCO, e de unos cantos sitos in sardu presentes in Ìnternet.

Dae meda s'interessat de problemas de polìtica linguìstica, normativa de sa limba sarda, lessicografia, terminologia.

Est istadu membru de s'Osservatòriu de sa Limba Sarda; est istadu finas membru de sa Cummissione incarrigada dae su Guvernu Sardu de ammaniare una proposta de limba sarda de referèntzia: sa LSU e, pustis, de sa LSC.

Dae su 2001 a su 2006, Diegu Corràine est istadu diretore de s'Ufìtziu de sa Limba Sarda e coordinadore de su Master de "Tradutzione in limba sarda e Istùdios interculturales", fatu in Nùgoro in sos annos acadèmicos 2003/04,  2004/05, 2005/06 dae sa Provìntzia de Nùgoro, s'Universidade Autònoma de Bartzellona e su Cunsòrtziu Universitàriu de Nùgoro. In cussu ruolu, dae su martzu de su 2005, at coordinadu fintzas sa creatzione de s'EST - Entziclopedia Sarda Temàtica, un'entziclopedia in lìnia in limba sarda iscrita cun sa collaboratzione cun istudiosos che a Ana Aguilar Amat, Carles Biosca, Ignazio Camarda, Donatella Carboni, Roberto Coroneo, Giovanni Lupinu, Frantziscu Tzèsare Casula, Carlo Maxia,  Pala, Paolo Piquereddu,  Miquel Edo, Barto Mesa e Nicola Tanda.

In su 2012 at retzidu su Prèmiu tradutzione de su Prèmiu Ostana.

Dae su 15 de nadale de su 2021, cun sa Sotziedade pro sa Limba Sarda, s'òcupat de sa Biblioteca Heinz Jürgen Wolf de Istùdios Linguìsticos e de limba sarda de Nùgoro, dedicada a su linguista Heinz Jürgen Wolf e aberta a totus. Sa biblioteca est nàschida gràtzias a sa voluntade de sa fìgia Mimi e de sa mugere Sìlvia de Wolf, chi ant donadu sa biblioteca de s'istudiosu a sa Sotziedade, e de s'Assòtziu natzionale de sos mutilados e invàlidos de gherra de Nùgoro, chi at frunidu sos locales.

Su 18 de nadale de su 2022 at retzidu su Trofeu Tzitade de Otieri de su Prèmiu Otieri, dedicadu a personalidades sardas chi si siant distintas in manera particulare in su mundu de sa cultura, de sa connoschèntzia e de s'arte.

## Òperas

### Libros iscritos dae issu

#### Libros pro pitzinnos

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Linguìstica sarda

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Tradutziones in sardu de òperas de àteros autores

#### Libros pro pitzinnos

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Àteros libros
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Libros curados

* 
* 
* 
* 
* 

## Artìculos ligados

* Sotziedade pro sa Limba Sarda
* Papiros

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*
Europa

S**'Europa** est unu de sos sette cuntinentes de su mundu e unu de sos continentes chi fachen s'Eurasia. Sas lacanas naturales suas son: a otzidente s'Otzeanu Atlanticu, a nord su Mare Articu, a chirru 'e bassu su Mare 'e Mesus e a oriente sos montes Urales e su riu Ural.

Est su sigundu cuntinente prus minore de sa Terra chin 11.000.000 de chilometros cuadratos de superficie (7% de sas terras essitas) e mancari non siet meta mannu istan in tretos suos unas 800.000.000 de pessones chi fachen de s'Europa unu de sos cuntinentes prus populatos de su mundu a pustis de Asia e Africa.

S'Europa est su brossolu de sa curtura otzidentale. Dae s'antichidade (de importu mannu est istata s'antica Grecia) fintzas a oje, hat influentzadu economicamente e curturalmente totu su mundu.

Intre 'e sos sèculos 'e 15 e su de 20, sas natziones europeas hant controlladu belle che tottu su mundu (Americas, su prus de s'Africa, Otzeania e cantzos de gabbale de Asia); custu fintzas a sas gherras mundiales, cunflittos chi hant sinnadu s'achirrata de du su dominiu europeu in su mundu po lassare locu a superpotenzias che a sos istatos Unitos e s'Unione Sovietica.

In tempus de gherra frita intre Usa e Urss, s'Europa est istata dividita dae sa cortina de ferru fraicata dae sa Nato e su Pattu de Varsavia.

S'integratzione europea at permissu sa naschita de su Cussizu de Europa e de s'Unione Europea chi s'est irmanniata a pustis de s'iscontza de s'Unione Sovietica in su 1991.
Cabuderra

**Cabuterra** est una bidda de sa tzitadi metropolitana de Casteddu con 24.000 abitantis.
## Cennus generalis
Das collias  prus attasa de sa fasci monatana chi fairi de corona a sa zona pianeggianti de su brazzu occidentali de su Golfu des Angelusu, s'estendiri su territoriu chi pigara su nomini de Cabuderra.
Sa bidda de Cabuderra est a 17 km de Casteddu. Situara trai mari e muntangia e su stangiu, est principalmenti una bidda agricula. Nutevoli est sa sua crescita demugrafica des utimus 50 annus. In sa sua istoria funt importantis sa cresia de sant'Efis, de santa Brabara e de santu Gironi.
Armùngia

**Armùngia **(fintzas connotu comente **Armùnja**, in italianu **''Armungia'')** est unu comunu de 584 abitantes de sa Tzitade metropolitana de Casteddu.

Est su logu aundi est nàsciu Emilio Lussu.
Limba de Mesania (norma ortogràfica)

Sa **Limba de Mesania** est sa proposta de Màriu Puddu, e sa grafia dda impreant in su *Ditzionàriu de sa Limba e de sa Cultura Sarda*.

Sa proposta de Puddu fait a dda cunsiderai bàsciu duos puntos de bista: sa lìngua e s’iscridura.

## Língua
S'idea de Puddu est ca sa Arregioni Sardigna arríciat *in intrada* dogumentus in calisisiat bariedadi, ma impreit po is paperis suus *in essida* una bariedadi feti de su sardu, assentendi sa *de mesania*, est a nai sa de sa zona *murra* in mesu a Campidanu e Logudoro, spètzia is biddas de su  Barigadu, de su Mandrolisai, de sa Brabaxa de Brebí e parti arta de su Campidanu de Aristanis, de Parti Valentza e Brabaxana. A parri suu is puntus de fortza de custa bariedadi funt: 
* su de essi a mesu tretu intra Campidanu e Logudoro, tenendi in comunu cun *Cabu de Susu* e *Cabu de Jossu* medas caraterístigas (e duncas iat a podi fai a *ponti* intra is duus estremus), comenti fait a biri in s'essempru *is númenes* (camp.: *is nòminis*; log.: *sos númenes*);
* su de essi una bariedadi fueddada diaderus (e no fraigada a taulinu ke sa LSU);
* su de tenni totu is fonemas caraterístigus de su sardu, sentza de ndhi segai perunu (comenti e sa LSU) e sentza arrui in pronúntzias tropu partigularis comenti unas cantu fueddadas nugoresas, campidanesas o logudoresas.

## Scriidura
Pudhu partit de s'idea chi dònnia lìngua abisòngiat de unu sistema ortogràfigu suu, ca impreendi su de un'atra língua est capatzi ki bèngiant barrancus mannus. Custu no bolit nai chi su sistema suu siat traballosu, ma bolit unu pagu de istúdiu po dhu manigiai beni, poita ca assentat unu númeru de grafemas e fonemas prus ampru de su de sa LSU. Su sistema permitit de scriri de manera bastantementi crara no feti sa bariedadi de mesania ma casi totu is atras.

## Piessignus
Caraterìstigas de sa grafia de Pudhu, diferentis de sa LSU, funt:
* s'iscera pretzisa intra *b-,-bb-* (serrau: it. *occlusivo*) e *-b-* (frigau: it. *fricativo*), chi torrat a dhui essi po *d-*, *-dd-* e *-d-*, po *g(h)-*, *-gg(h)-* e *-g-*;
* sa scriidura *dh* de su sonu 'd' imbertiu;
* s'assentadura de *gn*, *gli*, *c* e *ci-*, *g* e *gi* paladarialis (tenint is matessi sonus de s'italianu);
* *e* e *o* acentadas portant s'acentu acutzu (´) chi funt serradas, su grai (`) chi funt abertas; *i* e *u* acentadas portant sempri s'acentu acutzu;
* s'assentadura de sa *x* campidanesa a indidai su sonu de sa *j* frantzesa.

## Riferimentos


## Cullegamentus de foras
Fait a agatai atras iscedas e ainas in su giassu www.condaghes.com/, cun artígulus de atrus istudiosus puru.
Grafia sarda autònoma

Sa **Grafia sarda autònoma** (GSA) est sa proposta, cun is annus unu pagu arranjada, de Antoni Lèpori (e de atrus innantis de issu). Pensada po su campidanesu ma bona a su pròpiu po is atras bariedadis, est nasça in is annus '70, candu unus cantu scriidoris ant tentu barrancus a scriri su sardu in grafia italiana.

Is chi scrint cun custu sistema po su prus pensant ca no dui bollat una bariedadi feti de sardu calada de s'artu, ma una agualadura fata de sa genti a partiri de una grafia comuna chi donjat a totus sa possibilidadi de scriri sa bariedadi locali insoru. Castiendi a sa polìtiga, sa Arrejoni Sardinja iat a podi arriciri calisisiat bariedadi de sardu e arrespundi in d-una de is duas bariedadis mannas (Logudoresu e Campidanesu), e provìntzias e comunus impreai sa bariedadi de sa cussorja insoru. De s'impreu fitianu e pùbrigu iat a nasci a giru de pagu tempus (unus cantu annus) unu *modellu* chi fatzat a puntu càncaru: s'idea de fundu est ca sa lìngua est una moda, e da fait sa genti chi da fueddat, no unus cantu professoris sètzius a giru de una mesa.

S'idea struturali de custu sistema est ca una lìngua de minoria no potzat impreai sa grafia de sa lìngua dominadora basçu perìgulu de biri assentau una borta po sempri su stadu de inferioridadi chi tenit e de no podi nimancu descriri a sei matessi in is bariedadis suas.
Ndi bessit unu sistema chi, jai in s'arfabetu, tenit pagus cosas in comunu cun su de s'italianu: po custu is cuncordadoris ant pigau a essemprus atras lìnguas lìnguas arromanzas e ant pigau de su connotu totu su chi podiant, po podi burrai de su sistema gràfigu cantu prus *italianismus* podessint.

Sinnus caraterìstigus de custu sistema gràfigu, cara a LdM e LSU, funt:
* su nùmeru mannu de grafemas e de fonemas assentaus;
* *k* po *ch* de LSU e LdM;
* *ç* po *ci-* e *j* po *gi-* de LdM (no dui funt in LSU);
* *nny* po *gn* e *lly* po *gli-* de LdM;
* *y* po *j* de LSU e LdM.

## Riferimentus


## Acàpius de foras
Podeis agatai prus scedas in custa pàginae in is acàpius chi eis a agatai innia.
Da impreant in medas jassus web comenti e custus (e atrus ancora)
* 
* 
*
Regione Autònoma de Sardigna

right|thumb|300px|Bandera Ufitziale de sa Regione Autònoma de Sardigna
Sa **Regione Autònoma de Sardigna** est una regione a istatutu ispetziale de sa Repùblica Italiana, istabilida in sa Costitutzione e nàschida in su 1948. Òcupat s'ìsula de Sardigna e sas isuleddas minores a inghìriu suo, comente s'artzipèlagu de La Maddalena, s'ìsula de Malu Entu, de s'Asinara...

Su primu Cussìgiu Regionale l'ant eletu in su 1949.

Sa sede regionale est Casteddu.

Sa presidente de sa Regione a incumentzare dae martzu 2024 est Alessandra Todde.

## S'Istatutu
Aprovadu dae sa *Assemblea Costituente* su 31 ghennàrgiu 1948, l'ant ufitzializadu cun lege costitutzionale n.3 de su 26 de freàrgiu 1948.

Est partzidu in oto *tìtulos*:
* definitzione de sas làcanas e de sa sede de sa Regione;
* poderes amministrativos e legislativos de sa Regione;
* sienda e intradas regionales;
* òrganos de guvernu e modalidades de legisladura;
* ligàmenes cun provìntzias e comunos;
* ligàmenes cun s'Istadu;
* modalidades de revisione de s'Istatutu;
* normas transitòrias e finales.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* Giassu regionale ufitziale in italianu
* Official regional website for tourists in English
Provìntzia de Tàtari

Sa **provìntzia de Tàtari o Sassari** o **meria de Tàtari o Sassari** est una provìntzia de sa Sardigna, sa prus antiga imparis cun sa de Casteddu. At làcanas cun sa provìntzia de Aristanis e sa provìntzia de Nùgoro a meridione, e cun su mare a tramuntana, otzidente e oriente.

Sa sede est Tàtari.

## Comunes de sa provìntzia de Tàtari
*Agghju
*Alà
*Anela
*Àldara
*Alzachena
*Badesi
*Bànari
*Benetutti
*Bessude
*Biddanoa Monteleone
*Belchidda
*Bono
*Bonolva
*Boruta
*Bottidda
*Buddusò
*Budòni/Budùne
*Bultigghjata
*Bultzi
*Bunnànnaru
*Calanzanos 
*Carzeghe
*Casteddu Sardu
*Cherèmule
*Codaruina
*Codronzanu
*Cossoine
*Cuzina
*Èrula
*Figari 
*Fiolinas
*Giave
*Illorai
*Isporlatu
*Istintinu
*Itireddu
*Ìtiri Cannedu
*Laerru
*Loiri-Poltu Santu Paolu
*Locusantu
*Lu Palau
*Lungoni
*Luras/Lurisi
*Maltis
*Mara
*Monteleone
*Monti
*Mores
*Muros
*Nughedu Santu Nigola
*Nùivi
*Nule
*Oscheri
*Òsile
*Ossi
*Othieri
*Pàdria
*Padru
*Patada
*Pèifugas
*Piaghe
*Portu Turre
*Potuvigari
*Putumajore
*Rumana
*S'Alighera
*S'Ulumedu
*Sa Madalena
*Sant'Antoni de Calanzanus 
*Santu Tiadoru
*Santu Franciscu d'Aglièntu
*Séddini
*Semèstene
*Sènnaru
*Siligo
*Sòssu
*Su Burgu
*Tàtari
*Telti
*Tempiu
*Tergu
*Terranoa 
*Tiesi
*Tissi
*Trinitai e Vignola
*Tula
*Turalva
*Tzaramonte
*Uri
*Urtei
*Ùsini
*Viddalba
Limbas de sa Sardigna

Limbas de sa Sardigna:
* Sardu
**Campidanesu
** Nugoresu
** Logudoresu
* Sardu-Corsicanu
**Gaddhuresu
**Tataresu (*sassaresu* o *turritanu*)
* Catalanu
** Saligheresu, in s'Alighera.
* Ligurinu
** Tabarchinu, in Carloforte (*u tabarkin*) e Cala Seda
* Italianu
* Ingresu (Limba tratada pro iscopu cummerciale, turisticu et militare)
***Bae puru a bidere***
*Comitadu pro sa limba sarda
*Coordinamentu de sa Minoria Linguistica Sarda
*Die de sa limba sarda e de sas àteras limbas de sa Sardigna
*Limba de minoria
Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu

Sa **Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu** o **Meria de Terranoa-Tèmpiu** est istada una de sas provìntzias de sa Regione Autònoma de sa Sardigna.

= Generalidades =

Creada in su 2005 cun 24 comunas tirados dae sa Provìntzia de Tàtari e 2 dae sa de Provìntzia de Nùgoro. 

Su nòmene ufitziale in italianu fit *Provincia di Olbia-Tempio*.

Sa seas definitivas de sos òrganos e sos ufìtzios sunt istaos Terranoa e Tèmpiu.

Tirada 3.397 chlòmetros cuadros e contat 157.859 bividores (2010).

= Comunas =
Provìntzia de Ogiastra

thumb|right|150px| Stema de sa Provìntzia de s'OgiastraSa Provintzia  de s’Ogiastra iste una Provincia de sa Repubblica Italiana In sa Regione Autonoma de Sardinnìa. Sos cabus de Logu funti sa Tzidade de Tortolì e sa bidda de Lanusè. Tenede unu portu ( de Arbatassa ) e unu aereoportu cussu de Tortoelie-Arbatassa iste gasi bene cullegada cùn sa penisula italiana.

## Generalidadis

Sa ***Provìntzia de s'Ogiastra*** o ***Meria de s'Ogliastra*** est stetia creada de pagu cun 23 comunus tiraus de sa Provìntzia de Nùgoro.

Su nòmini ufitziali est ***Provìntzia de s'Ogiastra***.

Tenit duas capitalis: Lanusèi (auba si reunit sa Giunta) e Tortuelie (auba si reunit su Cussìgiu). 

Tirat 1.854,24 chilòmetrus cuadraus e contat 57.275 bividoris (2016).

## Comunus
Isvètzia

S**'Isvètzia** (in isvedesu: *Sverige* [ˈsværjɛ]), ufitzialmente **Regnu de Isvètzia** (in isvedesu: *Konungariket Sverige*), est unu paisu iscandìnavu de Europa de su Norte chi faghet parte de s'Unione Europea (UE). Sa tzitade prus pobulada e fintzas capitale est Istocolma.

Cun un'istèrrida de 450 295 km²,​ est su de chimbe paisos prus mannos de Europa. In su 2016, contaiat una populatzione totale de pagu prus de 10 milliones de persones e una densidade de petzi 22 h/km², simigiante a àteros paisos de matessi àrea geogràfica.Allàcanat in su norte cun sa Norvègia e sa Finlàndia, in s'estu cun sa Finlàndia e su golfu de Bòtnia, in su sud cun su mare Bàlticu e in s'ovest cun su mare de su Norte e sa Norvègia. Est fintzas giunta a sa Danimarca pro mèdiu de su ponte de Øresund. 

Tzirca su 98% tenet atzessu a Internèt, cosa chi nde faghet su paisu cun sa penetratzione prus istèrrida de su servìtziu in su mundu. Su 84% de sa populatzione bivet in zonas urbanas. Sa cunservatzione de sa natura, sa protetzione de s'ambiente e s'eficatzidade energètica sunt, in generale, una prioridade in sa formulatzione de polìticas e contant subra un'apoderdura isparghinada a banda de sa populatzione.​

Mantenet su modellu nòrdicu de benistare chi oferit assistèntzia sanitària universale e istrutzione superiore gratùita a is tzitadinos, tenet sa de ùndighi intradas pro càpita prus artas de su mundu e ocupat posiduras artas in inditos medas de isvilupu umanu, inclùdida sa calidade de sa vida, seguresa, salude, educatzione, egualidade, e prosperidade.

Su megioru de is trasportos e is comunicatziones at permìtidu s'isfrutu in iscala manna de benes naturales, susetotus sa linna e su minerale de su ferru. In is annos 1980, s'iscolarizatzione universale e s'industrializatzione ant permìtidu a su paisu isvilupare un'indùstria manufatura de sutzessu. Tenet un'oferta rica de energia idroelètrica, antimes de  petròliu e setziduras de carbone iscassos. In su sèculu XX s'est agatadu in manera costante intre is paisos cun mègius Inditu de Isvilupu Umanu.

Is orìgines de s'Isvètzia torrant a su sèculu X, mancari no esistet unu cunsensu istòricu a berus subra sa data de s'unificatzione sua.​ S'Isvètzia moderna est nàschida dae sa separatzione dae s'Unione de Kalmar in su 1523, durante su guvernu de su re Gustav Vasa. Durante sa Gherra de is Trinta Annos, s'Isvètzia aiat cumintzadu un'ispainadura territoriale chi diat giughere a sa formatzione de s'Impèriu Isvedesu in su sèculu XVI. Sende gasi, sa majoria de is territòrios conchistados foras de sa penìsula iscandìnava fiant pèrdidas durante is sèculos a sighire. Sa metade orientale de Isvètzia, s'atuale Repùblica de Finlàndia, costituida dae sa metade orientale de Norrland e Österland fiat istada pèrdida a avantàgiu de s'Impèriu Russu in su 1809. Dae su 1814 a in antis, no at pigadu parte a cunflitu perunu, mantenende una polìtica èstera de paghe e neutralidade in tempus de gherra.
## Riferimentos


## Ligàmenes a foras
* www.sweden.se
* www.swedenabroad.com 
* www.visitsweden.com 
* Sweden Info  - Kingdom of Sweden (ENG)

## Àteros progetos