open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Progetu Repùblica de Sardigna

**Progetu Repùblica de Sardigna**, a s'ispìssu incurtziàdu in **ProgReS**, est unu partidu sardu sotzial-democraticu de ideas indipendentistas, fundàdu in su mese de bennàrzu de su 2011 dae parte manna de sos militantes de un'atteru partidu indipendentista, chi si nàrat *Indipendèntzia Repùbrica de Sardigna* (o *iRS*).

Su partidu est organitzàdu in oto sèas regionales sardas (Cagliari/Castèddu; Sulcis-Iglesiente; Medio Campidano/Campidànu; Oristano/Aristànis; Nuoro/Nùgoro; Ogliastra/Ogiàstra; Sassari/Tàtari; Gallura/Gaddhùra) cund una in prus (su Distèrru) a rappresentare sa diaspora sarda pèri s'Europa e su mundu intrèu. Mancàri chi medas sardos vìvan in foras de sa Sardigna, iRS e ProgReS sun istados sos primos partidos sardos a si curare de sa rappresentantzia pro sos sardos chi non b'istan prus in s'isula. Si pùblicat papèri pèri sa retza: pro esempiu, sa regione de su Disterru iscrìet *Su Bandu* cun articulos in inglesu, sardu e italianu.
Isula Piana (Capu Catza)

Sa **ìsula Piana** (in italianu *isola Piana*, in cadelànu *illa Plana*) est un'isulèdda de falèsias fatta de carchìna pòsta in Capu Catza, a nord de s'Alighera. In su periodu chi b'andat dae màrtzu a làmpadas, s'isula est una colùnia manna de làros chi in cùe bi pònent nìdu e òu, ind unu ambiente chi sos omines pagu b'ìntrant.

S'isulèdda fàghet parte de s'Area Naturale Marina Protetta de Capu Catza - Isula Piana. 

## Immazines

Image:Isola Piana a Primavera.jpg|Bisùra de s'isuledda dae Turre Pegna. 
Image:Isola Piana con mare mosso 2.jpg|Bisùra de s'isuledda.
Image:Isola Piana con mare mosso.jpg|Undàda e bisùra de s'isuledda.
Rebolussione de pannarrigada

Sa **rebolussione de pannarrigada** est su nùmene impreadu pro inditare su tempus de mudamentos rebolussionarios in sa Tzecuisrovàchia antiga intre su 17 de santandria e su 29 de nadale de 1.989, chi nch'aiat zutu a sa ruta de su rezìmene comunista e a s'introduidura de unu sistema polìtigu basadu in printzìpios democràtigos. Sos mudamentos narados fiant istados illestridos dae  s'isfaghinzu de su brocu orientale betzu e sa crèschida de sa pessamentadura intre sa pobuladura pro sa situassione econòmiga e polìtiga de su paìsu.

Sa rebolussione est definida “de pannarrigada” pro sa creze sua paghiosa, sende chi pro s'èsitu suo non fiant istadas netzessàrias nen sa biolèntzia nen sas armas: est chistione de unu casu isemprale de aprigadura de un'assione no biolenta, chi at tentu de resurtadu unu mudamentu profundu prendende sa sotzietade intrea. Cun sa dèroga de sos acontessimentos de su 17 de santandria, addaghi sos istudantes chi manifestaiant in manera paghiosa fiant istados atacados dae sas fortzas de seguràntzia, sa rebolussione no aiat tentu episòdios biolentos e fiat istadu possìbile a reapostivigare sa democratzia sena una ùniga bìtima mortale.
Testudo marginata

Sa **Testudo Marginata** est una de sas chìmbe ispètzias de rettìlios chi appartènent a sa famìlia *Testudo*, pàris chin atteros che a su de Hermanni o cussu grecu. Sa testughine "marginata" bènit issa puru dae sa Grèghia, ma che l'ant battìda in Sardinna còmmo carchi seculu sos managos pro si nudricare in dies de astinentzia: oje in dìe, est tantu a communu a l'atzapàre in s'isula sarda, mascamènte in sos trettos de muntagna comènte sa Gallura, chi s'animale si nàrat fìntzas **testùghine sarda**, mancàri bi nd'àpat grùstios pèri in su restu de Europa. In prus, sicomènte pòdet puru lòmper a 35 chentìmetros, sa marginata est sa testughine prus manna de sa famìlia *Testudo*.

## Aggantzos de fora
* Descrissiòne de sa suttispètzie sarda (in italianu)
La ragazza di Bube

**La ragazza di Bube**) in sardu:*S'amorada de Bube*) est unu romanzu iscritu dae Carlo Cassola intre su 1958 e su 1959, in ue, in mesu de s'àteru, s'isponent peri su contu de zòvanos inamorados sos probremas polìtigos e sotziales de sa pustigherra.
Pubrigadu dae Giulio Einaudi Editore  in su 1960, fiat istadu galardonadu cun su Prèmiu Strega; tres annos prus a tardu, nde fit istadu realizadu finas un'adatamentu de cinematograficu cun sa deretura de Luigi Comencini, cun atores protagonistas Claudia Cardinale e George Chakiris.

Non l'ant bortadu mai in sardu.
Publio Ovidio Nasone

**Ovidiu** (in latinu: *Publius Ovidius Naso*) est istadu unu poetes de s'antighidade, connottu printzipalmente pro s'obera sua Metamorphoses, chi costituin una de sas pius importantes referentzias pro sa mitologia classiga. Umpare a Virgiliu e Orazio costituit sos tres poete canonicos.
Virgiliu

**Virgiliu** (in latinu: *Publius Vergilius Maro*) est istadu unu poetes de s'epoca de Augusto, connottu printzipalmente pro sos tres obera suas sa Bucolica, Georgica e su poema epicu Eneide. Umpare a Ovidio e Orazio costituit sos tres poete canonicos.
Truncaràdios

Su tèrmine de **truncaràdios** si referit in zenerale a sas cantones chi, mescamente in tempus de sos meses istiales, tenent ispainadura manna a beru peri sos mèdios massivos printzipales (ràdiu e telebisura) e in sos ambientes de intratenimentu comente discutegas, balladorzos e biddarzos turìstigos, e chi fitianu sùperant sa barrera de su tempus e devenent fascas apressiadas finas in sos annos posteriores.

Su tèrmine sutaintentat, in manera brullana, chi una cantone colet gasi medas bias diàrias e ascurtada cun ballùmene gasi artu chi agabet pro “truncare” s'aparitzu radiufònigu o telebisencu currespondidore.
Testùghine alligadore

Su **testùghine alligadòre** (lùmen issientìficu: *Macrochelys temminckii*) est unu testùghine chi appartènet a sa famìlia de is chelìdridos (*Chelydridae*). Est s'unica ispètzia de sa zenìa *Macrochelys*. Si atzàpat in sos USA tzentru-meridionales, fìntzas a campàre in sos istàos de Kansas, Iowa e Indiana.

Est unu de sos testùghines prus mannos a vìver in padule, sicomènte podet lòmper a chentu kg.

Sa coràtza de custu testughine tenet unu colore mùrru o castànzu chi b'àndat dae 34 a 66 cm e fìntzas de prus. Sa conca sua est manna, sas barras sun a ùnchinu e sa còa est longa meda.

Sa singulare caratteristica de custu testùghine est chi tènet in sa limba unu penduliche ruju a forma de verme, chi s'animale imprèat pro abbaraddàre a sos chi si si pònet a catzàre pro sìche los mandicàre, comente a pìsches, crostàtzeos e atteros mammìferos minòres.
William Turner

Est istadu unu pittore romanticu cunsideradu unu de sos printzipales paesaggistas de ogni tempus, edd' est istadu unu de sos printzipales mastros de sa tecnica de s'acquarello de s'Inghilterra.
Dae medas est connottu comente su "pintore de sa lughe" e s'obera sua est cunsiderada una prefazione romantica de s'Impressionismu e calicunu de sos trabaglios suos sunu definidos appartenentes a s'arte astratta. 
Pro s'espressividade de sas oberas suas, medas contemporaneos, l'ana leadu in giru, massimu pro s'apparentzia de no finidu: ma fit istadu appoggiadu dae John Ruskin e, in tempos pius rezentes, esaltadu  dae sos *impressionistas* finas a sos *espressionistas astrattos*.
1851

S'annu **1851** (MDCCCLI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
John Ruskin

Est istadu su criticu de s'arte pius importante e cunsideradu de s'Epoca vittoriana, e in pius unu mecenate, unu disegnadore e acquarellista, unu pensadore e filantropo. Ad iscrittu subra diversas materias dae sa geologia a s'architetura, ornitologia, literadura, botanica, economia politiga. 

## Architetura
Ruskin s'est interessadu bastante de architetura, edd'est istadu unu de sos printzipales animadores de su Gothic revival, pro cantu reguardat su restauro Ruskin pensaiat chi su restauro fit distrutzione; e chi sas costrutzionea antigas devian essere arribadas comente fini.

## Iscrittos
* The Seven Lamps of Architecture, 1849
* Pre-Raphaelitism, (1851)
*The Stones of Venice 1853
Marc Dutroux

**Marc Dutroux**, nàschidu su 6 de santandria de 1956 in Ixelles (Bèrziu), est unu criminosu berzianu, a profissione eletritzista, cundennadu a sa presonia perpetuada in su chi est naradu “S'afare Dutroux”. Est nodidu a sa crònaca che su *Mostre de Marcinelle*.

In su 2004, est recunnotu curpàbile de assassinamentos, de bioladuras de minores de edade, de sechestros, de assòtziu de malufaghedores e de tràfigu de droga.
Silvio Moser

**Silvio Moser** (Tzurigu, 24 abrile 1.941-Locarnu, 26 maju 1.974) est istadu unu pilotu automobilencu isvìtzeru.

## Notas biogràfigas

Nàschidu in Tzurigu, si fiat tramudadu zai dae sa pitzinnia a su Cantone Tessinu cun babos suos, cuncretamente a Vaglio, in ue babu suo aiat montadu una butega de antiguedades rùstigas. Zai a zòvanu zòvanu, Moser si fiat averadu particularmente interessadu a sa motorizadura e a sas curreras, a sas cales aiat cumintzadu a leare parte in pessu chi èsseret possìbile. Isse aiat aguarmente formadu parte de unu grupu de apentados chi si fiat creadu a inghìriu de Tommy Spichiger.

Zai s'istajone de 1964 fiat istada particularmente ditzosa pro sas bintòrias in sa Temporada Argentina e in su campionadu europeu de Fòrmula 3, ch'isse aiat terminadu in agualidade de puntos cun Jackie Stewart.

Moser fiat istadu su primu tessinesu chi aiat partetzipadu a su campionadu de Fòrmula 1, in sos annos dae su 1967 a su 1971.

Moser, paris cun Aldo Pessina e Pablo Foletti, aiat amaniadu in su 1967 sa prima edissione de Esposauto, un'isponidura de su setore de sas beturas de curreras e seriales, chi aiat tentu logu in Luganu onzi duos annos finas a su 1997. A pustis de sa morte sua, li fiat intradu in parte Clay Regazzoni.

Silvio Moser fiat mortu in Locarnu in su 1974, unu mese a pustis de un'intzidente grae chi li fiat acontèssidu in sa 1.000 km. de Monza. S'automòbile sua nche fiat essida dae sa currera iscudende a cosa de un'àtera betura chi fiat essida a sua bia unas cantas furriadas in antis, sena chi sos cummessàrios de porfia s'ocuparent de l'evacuare. Pro neghe de s'intzidente, Moser fiat intradu a coma e fiat obitadu sena releare cunnoschimentu mai.

Moser, in prus de custu, aiat azuadu a Clay Regazzoni s'amigu suo a intrare a su mundu de sas curreras.
Movimentu pro sos derettos de sos autisticos

Su **movimentu pro sos derettos de sos autìsticos**, muttìu fìntzas **movimentu de sa neurodiversidade**, est una currente sotziale chi incoràzat sos chi pàtin de sa sindrome e sa sotziedade in generale a tènner in cussìderu s'autismu comènte una richèsa prusaprèstu chi non unu macchìghine o istròbu de conca de sanàre a chìto. Su movimentu pùnnat a una sèria de obiettivos, chi cumprènden a atzettàre su cumportamentu autisticu de manèra prus lèpia, imparàre a sos autisticos a irfruttàre sas cumpetèntzias issòro imbètzes de istròcher su chi fàchen sos fedàles neurotìpicos, a fravicàre una rètza sotziale chi permìttat a sos autisticos de sotzializàre comènte bòlen issos, a reconnòscher sa comunidade autistica comènte unu grùstiu de minorìa, e gòi sichìnde.

Su movimentu crèdet chi sa neurodiversidàde siat pro mòre genetica e si la dèpat atzettàre pro comènte est, una manèra che un'attera chi su genoma umanu tènet pro si espressàre. Custa mànera de pessàre s'autismu est distìnta dae sas atteras duas chi bi at, est a nàrrer: 
*Su pessamèntu chi s'autismu siat pro mòre genetica e si lu dèpat sanàre andànde a bìer cale est su "gene autisticu".
*Su pessamèntu chi s'autismu nàscat pro mòre de vatzìnos e incuinamèntu e si lu dèpat sanàre andànde a si bìer cales un sas causas ambientales.

Su movimentu tènet bidèas chi sun cuntroversas meda e bi nd'at unu muntòne de pàrreres chi b'ànden sìat a apòzu siat còntra custa currente sotziale dae parte de zente chi sùffrit de autismu.

Su movimentu cumprèndet unu numeru mannu de assòtzios. Calicùnu, comente su *Autistic Self Advocacy Network* (ASAN) sun no-profit, mèntras chi atteros, comente *Autism Network International*, non lu sun.
1936

S'annu **1936** (MCMXXXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu. 

## Fattos

*Su 23 de sant'andrìa fit bessìdu su primu numeru de s'editzione noa de sa rivista americana Life pro s'editore Henry Luce

## Naskidos

## Mortos
* su 29 làmpadas Ettore Petrolini  
* Su 15 de austu Grazia Deledda
1881

S'annu **1881** (MDCCCLXXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in die de sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
1584

S'annu **1584** (MDLXXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Faun

Sos **Faun** sun unu grupu musicale tedescu de genere folk, chi tenet meda itte bìer chin sos sonos de s'Edade de Mesu. Sos Faun an a commo prubicàu 6 album, chi si bi agàttat in intro unu live fattu impàre a su grupu de folk psichedelicu In Gowan Ring. Sa musica issoro est ispetziàle, ca imprèan istrumentos anticos e sun semper a su tzentru de sas cantònes sas paràgulas, cantàdas in parìtzas limbas comènte su tedescu, su latìnu, s'islandesu anticu, s'ungheresu, su ladìnu e su finlandesu. Tra sos istrumentos chi sos sonadores nde fàchen imprèu, sun a ammentàre s'arpa tzeltica, sa nyckelharpa isvedesa, sa ghironda, sas bisonas, su frautu e atteros galu.
Ghillotina

Sa **ghillotina** est una màchina de cuntzibidura frantzesa, ispirada dae modellos antigos de màchinas de detzugradura, chi fiat istada impreada in Frantza pro s'aprigadura ufissiale de sa pena de morte peri isconcamentu, e posteriormente in unos cantos cantones isvìtzeros, in Isvètzia, in Bèrziu e in Alemània. In Frantza, una ghillotina aiat funtzionadu in sa presone des Baumettes pro s'ùrtima bia in su santandria de 1977, e fiat istada intregada definitivamente a sa presone de Fresnes a pustis de s'abolidura de sa pena de morte in 1981.

Cunforme a sos ispertos de meighina, sa partzidura de su meoddu ispinale cunzughet sa pèrdida de cunnoschimentu iscutale (pretzisamente che in su casu de inforcamentu a falada longa).

Categoria : Mètodos de isecutadura
1497

S'annu **1497** (MCDLXCVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su Calendàriu Giulianu.

## Eventos
* 24 de làmpadas – S'ispeditzione de Giovanni Caboto fit arrivada in Nord America , ma non s'ischit bene in cale puntu fit apèprodadu in Canada. In varias secustantzias sun istadas propostos, comente logos de arrivu, dae sos istudiosos Bonavista, St. John's in Newfoundland, Cape Breton Island, Nova Scotia, Labrador e  Maine.
Nova Scotia

Sa provintzia de sa **Nova Scotia** est una de sas provintzias de su Canada, sa capitale sua est Halifax. Sas limbas faeddadas sunu meda, sa pius diffusas sunu s'inglesu e i su frantzesu ma est meda difusu finas sa arabu. In su teritoriu sos abitantes a su 2011 fini 921.727 e sunu de tantas etnìas.

## Sas tzitades pius mannas de sa Provintzia
*Halifax capitale de sa provintzia
*Yarmouth
Crìmine de su catamaranu

Est cunnotu a s'opinione pùbriga comente su **crìmine de su catamaranu** su mortorzu de Annarita Curina, una barrera pesaresa de 34 annos.

Sa carrera de Curina fiat istada recuperada su 28 de làmpadas de 1988, in unu fùndigu bassu de s'Adriàtigu, sete millas a largu dae Marzocca di Senigallia (Angona), dae unu bolizeri. Su cadàvere de s'iscuredda fiat insaurradu cun un'àngora de 17 chilos, sa cara fiat isermorada dae s'istare longu a modde, peroe finas dae diferentes corfos, incrividos cun unu machete, comente s'at a iscoberrer posteriormente.

Annarita Curina possediat, paris cun'amiga, unu catamaranu de 10 metros de longària, s'Ark. S'iscòberit chi, a sas 11:30 de sa chenàbura 10 de làmpadas, sa fèmina, divortziada dae un'inzineri, aiat leadu su mare impare cun un'òmine italianu e una pisedda olandesa. Su destinu issoro fiant sas ìsulas Baleares, e sa finalidade de su biazu fiat una bagàntzia, peroe finas e mescamente sa possibilidade, una bia cròmpidos a destinu, de nolitare s'imbarcadura pro rugheras.

Nche tzucant deretu sas buscas internassionales.

Sa barca, renumenada Fly2, est agatada torra su de 19 de triulas in su portu tunisianu de Ghar el Melh. Duas dies a pustis, sa polima tunisiana detenet a Filippo De Cristofaro, 34 annos, divortziadu cun una fiza, unu fulanu istranu chi campat dae isbirgos e tenet un'apentu mannu pro sas barcas de bela, e duos olandesos: sa 17arza Diane Beyer, chi cun De Cristofaro, dassende babos suos, zai si nch'est fuìda una bia chirru a sa Noa Caledònia, e Pieter Groenendijk, 27 annos, chi at a resurtare anzenu a su crìmine.

A sa prima, Filippo e Diane chircant de dare una bersione improbàbile de s'acontèssidu: un'atachizu intre ambas fèminas chi si cuntierraiant a Filippo agabadu cun trazèdia. A pustis, ambos s'istrampant a cunfissant. Annarita Curina est istada ochida dae Filippo De Cristofaro, cun sa sodalia de s'olandesita. Est istada issa chi at fertu a Annarita in unu costazu, in s'ìnteri chi s'iscuredda si fiat discansende suta de sa cuberta. Peroe isse l'at agabada cun unu machete chi s'agataiat a bordu. Posteriormente, ambos ant ghetadu sa carena a mare, a pustis de l'insaurrare pro chi no èsseret agatada mai.

Su motivu iscadenadore? Unu fùtile a beru: a furare su catamaranu de Annarita e navegare peri su mundu cun s'amiga sua zòvana. Unu crìmine a tràmunu de un'abentura. E est totu.

Protzessada dae su tribunale de sos minores de edade, su 17 de nadale de 1988, Diane Beyer at a esser cundennada a ses annos e ses meses de presonia.

Est prus gravosa sa pena pro De Cristofaro: 30 annos in su primu gradu, chi devenent presonia perpetuada in s'apellu e in sa cassadura, su 5 de làmpadas de 1.991.

Filippo De Cristofaro est evàdidu dae sa presone de Opera (Milanu) su 6 de triulas de 2007, sende atzapadu unu mese prus a tardu in Utrecht (Olanda), sa tzitade de Diane, ch'in s'ìnteri at cumintzadu una bida noa de muzere e mama.

De Cristofaro est evàdidu torra, custa bia dae su penadorzu de Porto Azzurro (Liornu), su 28 de abrile de 2.014.
Limba norvegesa

Su **norvegesu** est una limba chi pertènet a sas limbas germanicas de su nord e a sa famìlia prus manna de sas limbas indo-europeas.

Su norvegesu est una particularidàde pèri s'Europa, ca est una limba chi tènet duas formas iscrìttas (o istandard) impreàdas de manèra uffitziale in Norvegia: su *bokmål* e su *nynorsk*.

*Su Bokmål (limba de sos lìberos) est una forma istandard chi nde fàchet imprèu su 85% de sa populassione, e tènet radìchina in su danesu iscrìttu. Su danesu, difattis, fit sa limba uffitziale in Norvegia pro seculos medas cando fit aunìa a sa Danimarca.
*Su Nynorsk (norvegesu novu), chi imprèat su 15% chi bi abbàrrat, est unu imbèntu de Ivar Aasen, chi ch'at postu a pare medas limbàzos de campagna, mascamènte cussos de sa costèra otzidentale.

Sos comùnos norvegesos poden isseperàre a contu issòro si fàcher imprèu de s'una o s'attera forma istandard comènte uffitziale, chène istròbu perùnu. In medas, peròe, de manèra ispetziale pro cussos mannos comènte Oslo, no an picàu positzione atzettànde siat su Bokmål siat su Nynorsk.
Borgen (Serie TV)

**Borgen** est su titulu de una serie televisiva drammatiga danesa, comintzada in su 2010, chi racontat s'istoria de una fèmina chi est diventada primu ministru de sa Danimarca. Su numene "Borgen" ("su Casteddu") est riferidu a Christiansborg Palace, situadu in su centru de Copenaghen,chi est su palatu chi ospitat su Parlamento, s'offisciu de su Primu Ministru e sa Corte Suprema de i cussa natzione. 
Su personagiu printzipale, *Birgitte Nyborg* (interpretada dae s'atrice Sidse Babett Knudsen) paret chi siat ispiradu a Helle Thorning-Schmidt, sa prima fèmina chi est diventada cabu de su guvernu in cussa nazione. 

In Italia est trasmittidu dae sa rete televisiva La EFFE.
Leonardo David

**Leonardo David** (Gressoney-Saint-Jean, 27 cabudanni 1960 – Gressoney-La-Trinité, 26 frearzu 1985) est istadu un'ischiadore arpesu italianu.

Fiat fizu de Davide, ischiadore arpesu de livellu artu a bia sua.

## Biografia

Promissa manna de s'ischì arpesu de s'agabu de sos annos setanta, Leonardo David fiat cussideradu dae medas s'antagonista possìbile de Ingemar Stenmark su cracu isvedesu e s'erederi isportivu de Gustav Thöni.

Ispetzialista de sas dissiplinas tènnigas, mancari apat disputadu pagas porfias in sa Cupa de su Mundu, fiat resèssidu a s'evidentziare zai dae su cumintzu, arribende intre sos primos tres siat in s'islalom zigante (Schladming), siat in s'ispetziale (Kranjska Gora e Jasna). Su 7 de frearzu de 1979, aiat bìnchidu s'ùniga porfia sua, s'islalom de Osru, in dae in antis de Ingemar Stenmark e Phil Mahre s'istadunidesu.

Aiat bintu sa Cupa Europa in su 1978 e in sos Campionados Italianos aiat logradu sa medalla de brunzu in sa falada lìbera in su 1977.

Sa carrera sua fiat istada segada in curtzu dae s'intzidente grae chi li fiat intervènnidu in sa falada antisolìmpiga de Lake Placid su 3 de martzu de 1979, in ue nche fiat rutu a probe de sa raja ocasionende-si unu traumatismu carrotzale cun coma cunseghidore. Zai fiat rutu unas cantas chidas in antis, in su barigare de una falada lìbera chi si fiat isvilupada in Cortina d'Ampezzo, e in sas chidas posterioras “non resessiat a s'assussare nemancu in s'islalom zigante, ca sas bivraduras zeneradas dae sos ischìs in s'astra li causaiant dolore de conca”, comente at iscritu Paolo De Chiesa su cumpanzu suo de echipa. Nostamis de custu, aiat leadu parte a sa falada de Lake Placid in ue, cun sa raja a s'ograda, nche fiat rutu. Si fiat pesadu torra, aiat rugradu sa raja e posca si fiat istrampadu intre sos bratzos de Piero Gros. Non diat aer releadu mai prus su cunnoschimentu, malugradu s'internamentu  a s'ispidale e cuidados longos in Innsbruck.

Posteriormente a s'intzidente, fiant nàschidas polèmigas a pitzos de s'oportunidade de li dassare disputare cussa falada lìbera: sas crìtigas si basaiant in su fatu chi David galu no èsseret prontu pro parare fronte a cussa dissiplina, cun resone prus manna dada sa ruta anteriora, dae sa cale paraiat chi no àeret galu recuperadu prenamente. In particulare, custu ùrtimu episòdiu si podiat interpretare comente sinzale avertidore a su cale non fiat istadu dispensadu s'atentu dèvidu. S'acotèssida aiat tentu finas sechelas zudissiàrias.

S'ischiadore zòvanu no aiat recuperadu prus finas a sa morte, acontèssida ses annos a pustis.
Limba danesa

Su **danesu** est una limba chi pertènet a sas limbas germanicas de su nord (est a nàrrer, iscandinavas) e sa familia prus manna de sas limbas indo-europeas.

Est sa limba uffitziale in Danimarca e secunda limba uffitziale in Groenlandia, affacch'e a su *kalaallisut*, e in sas Isulas Fær Øer, paris chin sa limba faroesa. Abbàrrat galu limba uffitziale in Islanda pro sa colonitzassione. 
Est imbètzes limba de minorìa in su Land tedescu de su Schleswig-Holstein (in danesu Slesvig-Holsten), in ube la chistiònan unas 50.000 pessònes.

Est a ammentàre chi su danesu est commo iscumpàrtu in sas Isulas Vìrghines istado-unidènsas, colùnia danesa fìntzas a su 1916.

Fìntzas sa variedade norvegesa Bokmål est, dae su puntu de bìsta limbìsticu, una forma de danesu fattu norvegesu, mancàri chi s'isvilùpu istoricu-curturale fàcat a manèra chi non si la cunsìderet goi commo.

Una variedade particulare de su danesu si chistiònat in s'isula Bornholm: su bornholmesu mantènet trastos imbènnios oje in dìe in sa limba islandesa.
Oreste Pieroni

Est istadu sindigu de Tàtari dae su 1946 a su 1954 dende esempiu de bona amministratzione.
Dae su 1956 a su 1961 fit istadu su Direttore Generale de su Bancu 'e Sardigna
1899

S'annu **1899** (MDCCCLXCIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in domìniga segundu su calendàriu gregorianu.
Scots

Su **scots** est una limba germanica otzidentale anglo-frisona chi si chistiònat in Iscòtzia, in s'Ulster e su trettu lacanàrju de sa Repubrica de Irlanda (in ube si connòschet chin su lùmen de Ulster Scots), simizante a s'inglesu ma meda a divèrsu dae su gaelicu iscotzesu. Si li nàt puru *[[Lowlands|Lowland]] Scots* pro lu contrappònner a su gaelicu, ca su gaelicu si favèddat in sas Highlands.

In s'allega vulgare si mùttit simpremènte iscotzesu, mancàri chi siat menzus a impreàre su faveddu de *limba scots* pro non che lu pònner a pare chin su gaelicu. Mancàri chi siat belle su matèssi de s'inglesu, tantu chi sos duos idiomas si pòden cumprènder a pare chene troppu problemas, su scots est tèntu in cussìderu che limba a banda.

S'iscotzesu tènet radìchina in sa limba germanica de sos anglos chi istàban a nord de su rìbu Humber, chin carchi influentzia benìnde dae s'inglesu modernu.
Tramatza (ozetu)

Una **tramatza** est unu cabidale mannu, normarmente postu in una retza angorada a unu letu, in ue a dormire o discansare.

## Notas istòrigas

Istorigamente, sa tramatza est istada prenada de paza, crine, lana de berveghe o àteros materiales moddes. Sas tramatzas modernas sunt de castas bariadas e podent esser custituìdas dae mollas cuguzadas cun pizos prus o mancu grussos de lana o àteros materiales moddes, o puru cumpostas intreamente de làtighe de gomma.

Dae sos annos chimbanta de su de XX sègulos, est istada meda pobulare sa tramatza a mollas, definida fitianu finas “ortopèdiga”, peroe oe est cussiderada pratigamente antigada e superada dae sas gasi mutidas tramatzas “ergonòmigas”, est a narrer a tretu de si modellare e sighire sas bortas fisiolòzigas de sa carena. Sos ispetzialistas mèdigos oramài nde cussizant artamente s'impreu a petus de sas ortopèdigas.
Bassu tedescu

Su **bassu tedescu** o **limba bassu-sassone** (*Plattdüütsch*, tedescu istandard: *Plattdeutsch* o *Niederdeutsch*, olandesu: *Nedersaksisch*) est una limba chistionàda in su nord de sa Germania e appartènet a su grùstiu bassu-tedescu de sas limbas germanicas otzidentales. 

Oje in dìe est una limba a puntu de sìche mòrrer, sènde galu in sa bucca de una minorìa semper de prus imminorigàda in sas regiones a làcana chin su Mare de su Nord; pacu, de su bassu sassone, bi nd'abbàrrat in s'allega regionale tedesca. Fìntzas Hannover, su capu de locu de su bassu tedescu, at atzettàu de impreàre s'istandard de s'artu tedescu (*Hochdeutsch*), limba uffitziale de sa Germania.

Est a ammentàre chi "artu" e "bassu" non sèrbin a inditàre un'ispètzia de status apitzigàu a sa limba (comente chi su bassu tedescu sèret limba vulgare e s'artu sèret, a s'imbesse, limba de zente ischìda), ma su locu, sènde chi su bassu sun sos pianos e s'artu sas muntagnas.

Sas tzittàdes prus mannas in ube sa limba bassu-tedsca si chistiònat sun Amburgu, Dortmund, Essen, Brema, Hannover, Bochum, Bielefeld, Wuppertal, Magdeburgu, Münster, Gelsenkirchen (in westfalicu Gelsenkiärken) e Braunschweig. Pèri minorìas de atteros istàdos, comente sa Danimarca e su Paraguay, favèddan su bassu tedescu e calicunu limbazu si atzàpat in Brasile e in sos Istados Unidos.
Banco di Sardegna

Su **Banco Di Sardegna** S.p.A. est unu istitutu de creditu italianu, cun base in Sardigna cun diretzione a Thàtari e sede legale in Casteddu. Atùalmente faghet parte de su gruppu BPER ed est quotada in Borsa de Milanu.

## Istoria
Su *Banco di Sardegna* fit istadu fundadu in su 1944 de Casteddu, comente Creditu Industriale. In su 1953, poi de sa fusione de s'ICAS (*Istituto di Credito Agrario per la Sardegna*) e de su matessi Banco di Sardegna de Casteddu.

## Aggantzos dae fora
* Storia
Limba olandesa

Su **olandesu** , fìntzas connòttu chin su lùmen de **nederlandesu** (*Nederlands*) est una limba germanica. Si chistiònat, pro esempiu, in sos Paìsos Bassos e in Belziu.
Carillone

Su **carillone** est un'aina musigale automàtiga de su de deghenoe sègulos chi produit mùsiga faghende bivrare, peri puntas postas in unu tzilindru o in unu discu rodadore, unas cantas atzeddas de atzarzu arringheradas a pètene.

Argunos de issos, in prus de custu, tenent pratos menores a percussura o campaneddos (aguarmente mecànigos). Custas ainas tenent zenerarmente dimensiones meda limitadas, peroe unos cantos isemprales (raros) nche sizint sas medidas de unu cantzu mannu de mobìlia.
Limba frisone

Su **frisone** est una limba germanica chi pertenet a su grùstiu germànicu otzidentale e la faveddat mesu milione de pessones in sos tretos chi sun a làcana de costera de su Mare de su Nord in sos Paisos Bassos, Germània e Danimarca.

Su frisone est una limba a curtzu meda a s'inglesu (peroe, si non si tenet in cussideru su scots, su bassu tedescu si li assimizat galu de prus).

## Riferimentos
1770

S'annu **1770** (MDCCLXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
1821

S'annu **1821** (MDCCCXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Another World (videojocu)

**Another World** (**Out of This World** in sos Istados Unidos e **Outer World** in Giappone) est unu videojòcu de fantassièntzia chi at isvilupàu Eric Chahi in su 1991 pros Delphine Software International e Interplay at prubicàu. Sa grafica e sa copertedda las at fattas Chahi etòttu, mèntras chi sa musica est de Jean-François Freitas.

Oje in dìe, Another World est tèntu in cussìderu dae sa critica comènte unu classicu de *cinematic platform*. Cando fit essìu at fattu sutzessu mannu, tantu chi b'an fattu unu sichidòre: *Heart of the Alien*, prubicàu pètzi pro Sega Mega CD, in ube su protagonista est s'alienu co-protagonista de s'istoria.
Emilio Salgari

**Emilio Carlo Giuseppe Maria Salgari** (Verona, 21 austu 1862 – Torinu, 25 abrile 1911) est istadu un'iscritore italianu de romanzos de abentura meda pobulares.

Autore istraordinariamente prolìfigu, est amentadu mescamente pro esser su “babu” de Sandokan, de su tzicru de sos piratas de sa Malèsia e su de sos cursaros de sas Antiddas. Aiat iscritu finas romanzos istòrigos, comente “Cartagu in framas” e diferentes contos fantàstigos, comente “Sas maravillas de su Duamiza”, in ue prefigurat sa sotzietade atuale unu sègulu in antis, e est cunsideradu unu de sos antiscurridores de sa sièntzia fantàstiga in Itàlia, e in particulare membru de s'arrampu de su romanzu sientìfigu. Medas òperas suas sunt istadas adatadas a su tzìnema e sa telebisura.
Tomb Raider (1996)

**Tomb Raider: Featuring Lara Croft** est unu videojòcu chi at isvilupàu Core Design e Eidos Interactive at prubicàu: est su primu jocu de su chi at a èsser una sèrie longa. Su jocu fit essìu in su 1996 pro PC, PlayStation e Sega Saturn. 

Tomb Raider còntat un'istoria de Lara Croft, un'archeologa inglesa in cherta de tesoros anticos, chi pòdet ammentàre meda Indiana Jones. Su jocu at tèntu unu sutzessu gai mannu, chi non solu est istàu unu faru pro tottus sos atteros jocos de abbentura chi an a sichìre in benidòre, ma su protagonista suo, Lara Croft, ch'est essìu dae su campu de sos videojocos e est bènniu unu fenomenu de massa.

A commo fachet a iscarricare Tomb Raider e Tomb Raider: Chronicles pro PlayStation 3 e PlayStation Portable pro mèdiu de su PlayStation Network; si podet fìntzas colàre pro GOG.com pro si lu comporàre.
Honoré Daumier

Fit printzipalmente unu autodidatta, difattis finas si, in su 1828, est documentada una presentzia sua in s'Académie Suisse (Accademia isvitzera), aiat trabagliadu meda comente e litografu. Una olta imparada s'arte de sa litografìa aiat cominzadu a produrre illustratziones pro casas editrices musicales e pro sa publicidade.
In su 1830 aiat partecipadu a sa Trois Glorieuses (sa *[[Rivolutzione de làmpadas]]* in Frantza) e, dae su 1831 a su 1835, aiat collabadu a su giornale de oppositzione ''Caricature'' , pubrichende vignettas satiricas.
Artìmetru

S**'artìmetru** est unu traste de medidura chi permitit de medire sa distàntzia bertigale de unu corpus dae una superfìtzie de referimentu (artitùdine), chi podet esser su livellu mèdiu de su mare, su solu o unu livellu cumbentzionale.
Litografìa

Sa **litografìa** est una tecnica de riprodutzione meccanica de sas imagines. Su prozedimentu fit istadu postu in funzione  in su 1796 dae Alois Senefelder in d'una tzittadina vicinu a Monaco de Baviera.
1831

S'annu **1831** (MDCCCXXXI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Milena Gabanelli

Est una free lance diventada famosa, massimu pro su programma Rai de indagines giornalisticas Report. Si est sempre dimustrada indipendente e meda professionale. 

## Premios e riconnoschentzias
* (2000) - *Premiolino*. 
* (2009) - *Premio Bravo Presentatore*
* (2009) - "Premio Luigi Barzini" dae su 9 de maiu in  Orvieto
* (2010) - "Premio Venere Donna 2010", Portovenere
* (2010) - "Premio Trabucchi alla Passione Civile", Illasi (VR)
* (2011) - *Premio Pio Manzù*, Rimini. Presiedidu dae Mikhail Gorbachev
* (2011) - *Premio Fionda di Legno* conferidu in Albenga
* (2012) - "x Premio Reporteros del Mundo", Madrid
Report

**Report** est una trasmissione televisiva indipendente italiana criada e dirigida dae Milena Gabanelli chi proponet inchiestas giornalisticas ed è trasmitida dae su canale televisivu Rai 3. Trasmitida sa prima olata in su 1997 a un ora tarda cun su tempus est diventada una trasmissione de prima serada.
Ogni puntada est istruturada cun indagines e inchiestas subra diversos argumentos de caratere sotziale comente s'economìa, s'iscièntzia, sa soziedade, s'ambiente, su saludu e ateras.
Rai

Sa **Rai − Radiotelevisione italiana S.p.A.** – bortas meda abbreviadu in italianu in *Rai* o *RAI*- fundada in Roma in su 1954 est sa sotziedade concessionaria esclusiva de su servitziu pubbricu radiotelevisivu in Italia.
1850

S'annu **1850** (MDCCCL in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Modane

**Modane** est una bidda de sa Frantza de 3.830 abitantes posta in su departamentu de sa Savoja in sa rezione de Ròdanu-Arpes, in s'essida de su tunnel de su Frejus chi separat sa Frantza dae s'Itàlia.

Comuna de su badde de sa Maurienne, Modane pertenet aguarmente a su parcu nassionale de sa Vanoise.

Modane, chi s'economia fiat mescamente lacanarza, aiat patidu fortemente s'abertura de sas fronteras in su 1992, cun sa moida cunseghidora de militares e duaneris. In sos ùrtimos annos, sa bidda at rebalanzadu dinamismu e est meda frechentada dae sos turistas, ispetziarmente in sos agabos de chida cando, in mesu de s'àteru, arribant medas pessones dae s'Itàlia probiana.
Cuntrolladorzu

Unu **cuntrolladorzu** o **barrera de cuntrollu** o **puntu de cuntrollu** est un'impostadorzu o logu in ue sos transitadores e sos beìculos sunt arressados in manera obrigadòria pro berìfigas e cuntrollos dae bandas de fortzas de seguràntzia o militares. Si s'agatant in sas làcanas nassionales, sunt narados finas **zumbadorzos de làcana** e s'impreant pro su cuntrollu de mercantzias e pessones transitende, pro sa berìfiga de su respetu de sas regulativas immigradòrias, fisgales e izènigu-sanidàrias.

In Itàlia, in intro de su territòriu tzivile, sos cuntrolladorzos sunt ammanitzados dae bandas de sas fortzas de seguràntzia in casos istraordinàrios, pro narrer cando s'est in busca de unu bandidadore perigulosu o in àteras situassiones graes e istraordinàrias. Si su cuntrolladorzu est formadu dae fortzas de seguràntzia, in zenerale, issas impreant bandas cravadas, ònzulos o conos pro s'assegurare de s'illenamentu progressivu e de s'arressada de totu sos beìculos.
1796

S'annu **1796** (MDCCLXXVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos
Annu de s'inventzione de sa tecnica de sa litografìa, posta in essere dae Alois Senefelder.

## Naschidos
* Francesco Boffo

## Mortos
Apàtridu

Un**'apàtridu** est una pessone chi perunu Istadu recunnoschet comente nassionale suo pròpiu.

Diferentes milliones de pessones in su mundu intreu s'agatant oe in una situassione de apatridia, podende gosare petzi de un'atzessu limitadu a sa proteghidura legale nassionale o internassionale, o a deretos fundamentales comente sos a sa salude e a s'imparonzu.

In su tentativu de parare fronte a sa situassione difìzile de sos apàtridos, in su 1954 e in su 1961 fiant istadas parafadas duas cumbenturas, respetivamente subra de s'istatus de sos apàtridos e subra de su minimonzu de s'apatridia.

Fitianu e no semper, un'apàtridu est finas unu refuzadu. In onzi manera, sa chistione de s'apatridia intrat a sa cumpetèntzia de s'Arta Cummessaria de sas Nassiones Unidas pro sos Refuzados (ACNAR). In su 1.974, difatis, s'Adunàntzia Zenerale de s'Ona at pèdidu a s'ACNAR de dispensare assistèntzia legale a custa categoria de pessones e, in su 1996, at incarrigadu s'Azentzia de amprare su rolu suo a sa prebenidura e a su minimonzu de su fenòmenu de s'apatridia.

S'abàliat chi bi siant 12 milliones de apàtridos in su mundu. Sende gasi, petzi 64 paìsos ant comunicadu a s'ACNAR sos datos chi permitint de contare 3,5 milliones de pessones apàtridas. Custu fatore at imbaradu s'intrega chi tenet sa finalidade de abaliare sas dimensiones reales de su fenòmenu.

De cara a su de 50 annales de sa cumbentura de su 1.961 subra de su minimonzu de s'apatridia, s'ACNAR at lantzadu sa Campanna pro sas cumbenturas subra de s'apatridia, alentende sos Istados a aderire a sa cumbentura narada, gasi che a sa de su 1.954 subra de s'istatus de sos apàtridos. Ambas cumbenturas custituint unu cuadru legale cun s'intentu de prebenner s'apatridia e garantire sa proteghidura de sos chi zai s'agatant in custa cundissione.
Limba de sos sinnos

Sa **limba de sos sinnos**, est una limba bisiva, chi veìculada sos signìficos suos pro mèdiu de unu sistema codificadu de sinnos de sas manos, espressadas de sa cara e mòvidas de su corpus; *chistionada* pro sa majoria dae sa Comunidade Surda. Su tèrmine curretu est *sinnare*.

Cada sinnu de cada limba de sos sinnos podet èssere iscumentau in 4 cumponentes essentziales:
*mòvida
*orientamentu
*cunfiguratzione
*tretu

est a nàrrere sas bator cumponentes manuales de su sinnu, e 3 cumponentes non manuales:
*espressada de sa cara
*postura
*cumponentes orales

De custu urtimu elementu, sas cumponentes orales, ca sunt rappresentadas a bortas petzi dae lavralizzatziones sìmiles a su chistiononzu, s'apretziada chi non pertènnat propriamente a sa limba de sos sinnos si non pro aspetos segundàrios in uve su sinnu podet èssere identificàbile e atinnàbile a manera totale gratzias a sas àteras cumponentes.

Un'àteru sinnale ladinu de sa chirca testarruda de *integratzione* est sa pseudo-limba narada "Italianu Sinnadu", ossiat s'impreu de sinnos cun istrutura grammaticale de sa limba italiana o fintzas, galu, su ricùrrere a s'alfabetu manuale (dattilologia) cando fartat a su sinnante, pro s'ignorantzia sua, unu sinnu, o su cherema a tenore de su fonema de sas limbas chistionadas non siat galu intrau a fàghere banda de sa limba in sa LIS. Si podet, in custu casu, chistionare de cròbas mìnimas faghente referèntzia a duos sinnos chi diferini petzi de una de sas cumponentes essentziales. Calicunas de sas funtziones grammaticales benint acumpridas dae sas espressaduras de sa cara comente, pro esempiu, sa forma porrogativa. Est possìbile, in tames, rapresentare fràsias intreas o cantos cunsistentes e significativos cun unu sinnu solu chi incorporada prus elementos; pro custu esìstint sinnos particulares – comente pro esèmpiu sos chi sunt nados "classificatorios" – chi isboligant prus tareas.

Est importante non fàghere trèulu intre tèrmines apparentemente cavalientes comente "sa limba de sos sinnos" e "su limbàgiu de sos sinnos". Custu pro ite su tèrmine "limbàgiu", a su mancu segundu De Mauro Paravia, ìndicada genericamente sa capatzidade dae sa nàschida de sos òmines de comunicare intre issos in una (o prus de una) limba, a manera indipendente dae su fatu chi s'impreet sa boghe o su corpu pro veiculare tale limba. Su tèrmine "limba" desìnnada duncas unu sutainsieme dislindadu de sos vàrios "limbàgios".

## Pàginas ligadas

* Cantu in limba de sinnos
Eva Cantarella

Laureada in s'Universidade Istatale de Milano, in sa matessi universidade aiat poi insinzadu Diritto romano e Diritto greco.
Est autrice diversos saggios subra su deretu, sa cultura e sos costumes de su mundu romanu antigu e gregu. Particulare attintzione at dedicadu a sas cundetziones e s'istadu de sas fèminas in su mundu antigu. 

## Bibliografia
**L'ambiguo malanno. La donna nell'antichità greca e romana*, 2013, Feltrinelli, Milano
* *Ippopotami e sirene*, 2014, Utet, Torino recensione
Quintino Sella

Est istadu po tres bortas Ministru de sas Finanzias de su Regnu de Italia.
In su mese de maiu de su 1871 aiat iscrittu sa *Relazione alla Commissione Parlamentare d'Inchiesta sulle condizioni dell'industria mineraria in Sardegna* chi fit istada discutida in su Parlamento.

## Note
Roberto Goyeneche

Fit aprezadu pro sa calidade de sas interpretatziones, fit istadu dae su 1956 su cantadore de s'orchestra de su sonadore de bandonèon Anibal Troilo
Edmondo Mazzoni

**Edmondo Mazzoni** (Forilì, 20 maju 1973), est un'iscritore italianu. Indutoradu in meighina e silurzia in su 1.998 in Bolonna, est meigu de famìlia in sa bidda sua. Apentadu de mùsiga dae semper, cantat e sonat su bassu in sos ZIC, unu grupu rock cun su cale dae su 1.989 si produit in sos istabilimentos de sa costera romannola. 

In su 2009, cun Zona s'imprentadore, at pubrigadu “*Tres de mie*”, de creze decraradamente autobiogràfiga. Cun “Il Ponte Vecchio”, 

in su 2010, at pubrigadu “*Rugradorzos e rugramentos perigulosos. Contos foriliesos*” e, in su 2013, “*Oramài*”, bortadu in sardu dae Miale Santu Pedru.
Celestino Soddu

Est unu de sos primos in su mundu chi isperimentat sa Arte e Progettazione Generativa in architetura; e dae su 1986 at realizadu software de Intelligentzia Artificiale comente agiudu a sa progetazione.
 
In su 1970 si fit laureadu in architetura in sa Facultade de Architetura de Universidade de Roma "La Sapienza". Dae su 1988 insinzat compositzione architetonica in su Politecnicu de Milano.
Attualmente est diretore de su centru de ricerca subra s'identidade culturale e s'arte generativa *Domus Argenia*, in Serramanna in Sardigna.

## Aggantzos dae fora
*Situ de Domus Argenia
Arte generativa

S**'Arte generativa** indicat cuss'arte chi realizat creatziones artistigas digitales,in tottu o in parte, cun s'usu de sistemas autonomos, basados subra algoritmos, chi criana oberas o ogetos non determinados in antizipu.

In Italia in su Politecnicu de Milano bi at unu grupu de ricercadores, dirigìdos dae su professore Celestino Soddu, chi isperimentana cun software idoneos diversas aplicatziones. Sos primos modellos fin istados criados in su 1987.
Finas in Sardigna, in su centru *Domus Argenia* de Serramanna, Soddu dirigit ricercas in custu campu.
Software

Su **Software** (nomene intreu *computer software* o mezus *programmas pro sos [[computer]]*) est sa parte intangibile chi, umpare a s'hardware faghet andare sos computers.
1903

S'annu **1903** (MCMIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
1907

S'annu **1907** (MCMVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu martis segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos
In Monaco de Baviera fit istada fundada s'associatzione de su Deutscher Werkbund
 
## Naschidos
* Otto Hofmann
* Cab Calloway

## Mortos
Limba de Okinawa

Sa **lìmba de Okinawa** est una limba chistionàda in Giappone, a zosso in s'ìsula de Okinawa, in cussas chi li sun a Oriente e fìntzas in atteras comente Kerama, Kume-jima, Tonaki e Aguni. Sa limba de Okinawa fachet parte de su grùstiu de sas limbas ryukyu; si ischìrriat in battor limbazos: shuri, naha, torishima e kudaka. Su dialètu shuri, sicomènte nde fachìat impreu s'aristocratzìa de su locu, fit postu a norma de istandard in sutta de su rennu Ryūkyū de tàndo, cando fit re Sho Shin dàe su 1477 a su 1526; paritzos cantos e poesìas sun iscrittas in shuri.

In Giappone, sa limba de Okinawa non si la cussìderat, pro resònes polìticas, una limba a bànda dae su giapponèsu ma, prusaprèstu, unu dialètu (*沖縄方言* Okinawa hōgen) o galu, refudàndeli carattere de unidade, duos limbazos chi si chistionaban in s'isula, cussu tzentràle e cussu meridionale (*沖縄中南部諸方言* Okinawa Chūnanbu Sho hōgen). Su Giappone, pro mèdiu de cosas comente sa tessera de su dialettu, at semper pessichiu una politica assimilatzionista contr'a sas atteras curturas chi bi aìat in sìnu suo: pro custu, sa limba de Okinawa la faveddan abberu in pacos oje in die, tentu galu in bida e in ammentu chin operas de teatru comente sos *uchinaa shibai*.
Antoni Todde

**Antòni Todde** (22 de jannàrju de su 1889 - 3 de jannàrju de su 2002), pèri connòttu comènte *tzìu Antòni*, fit s'òmine in su mundu a campàre de prus dae sa morte de s'americànu John Painter fìntzas a cando est iscumpàrtu issu puru, a s'edàde de 112 annos e 346 dies. Pro unu tzertu tempus, si cussideràbat su veteranu de tres chi aìat viviu de prus pèri tottu s'arcu de s'istòria.

## Bìda
Antoni Todde fit nàschiu in su 22 de jannàrju de su 1889 in Tìana, bidda de sa provìntzia de Nùgoro in ube, paris chin ateros trètos pèri su mundu, bi aìat unu numeru mannu de sos chi colabant sos chent'annos; in Sardinna s'istìma est belle su de duos cufforma sos ateros locos e istados, sènde de unos 135 pro milione de abitadores. Custu podet inditàre una causa genetica, e pro custa resòne si ant fatu chìrcas pro mèdiu de su prelevamèntu de sàmbene a sos sardos chi aìant brincàu 95 annos. Atera particularidàde sarda est s'echilìbriu proportzionàle tra òmines e fèminas chi còlant chentu annos: in sa provintzia nugorèsa est belle su matèssi, ma in aterùbe puru no est de mancu de un'omine cada duas feminas. Custa carateristica de sa Sardinna si pòdet pònner a paragone a sa de un'atera ìsula, Okinawa in Giappone.

Sa famìlia de Todde etòtu at viviu a longu: a sa morte sua, s'omine (de s'ateru, fit ja biudu dae 11 annos) aìat lassàu una sorrastra chentenàrja e una sorre chi ja lu fit belle. Fìntzas sos parentes suos ant campàu meda: sa mama fit resessia a lòmpere a 99 annos, morìnde atoscàda dae casu chi fit a puntu malu. Todde non pipàbat e buffàbat una tassa de binu ruju cando gustàbat. At fattu su pastore fìntzas a 85 annos. Traballànde non fachìat mai imprèu de macchina, andànde pètzi a caddu o pedes cando li cumbenìat. Fit acostumàu a mandicàre pasta e supas e, a bìas, porcheddu e anzone.

Sordàu in sa prima gherra mundiale, lu aìant ricoveràu una borta ebbìa in bida sua cando fit fèrtu in battàlla. In su 1920 si aìat cojubàu; dae sa muzère Maria at tèntu chìmbe fìzos, bàtor feminas e unu màscru. Maria fit ispiràda in su 1990.

Est istàu pro càrchi tempus s'omine prus annòsigu de tottus sas gherras, superàu a pùstis dae Emiliano Mercado (chi, peròe, no aìat gherràu) e dae Moses Hardy (ma pro s'edade sua b'at carchi dùda).

## Notas
Porra

Sa **porra** o s**'allargapessones** (o fintzas **matzocu** e **fuste)** est un'arma iscudidora destinada iscrusivamente a s'ofesa chi sas fortzas de polima ebia nde sunt echipadas. Est impreada in manera ispetzìfiga de traste contra-abolotos.

Fraigada a su cumintzu in linna, a pustis in gomma e oe finas in metallu, nde sunt istados isvilupados diferentes modellos pro custu impreu.
Falco eleonorae

Su **astòre de Elianòra** (*Falco eleonorae* Gené, 1839) est unu puzòne e astore de sa famìlia de is falcònidos (*Falconidae*), chi fàchet su nìdu pèri tottu su Mare de Mesu.

Su nùmen issientìficu de s'ispètzie, Falco eleonorae, est unu omàju a Elianora de Arbarèe, reìna sarda de su sèculu de XIV chi at fattu unu còdiche de leze fentomàu meda, sa Carta de Logu, in ube proibìat sa cassa de sos astores e a los leàre dae su nìdu issòro. Su nùmen de s'astore in limbas medas ammèntat a Elianòra pro su tìtulu de reìna chi tenìat (comènte in italianu, chi lu mùttit *falco della regina* in generale) o a issa pròpiu pro comènte si narabat (in su prus de limbas ma mascamènte in cussas chi tènent prus impòrtu, comènte su frantzesu * Faucon d'Éléonore *, s'inglesu * Eleonora's Falcon *, s'ispagnolu * Halcón de Eleonor * e su tedescu *Eleonorenfalke*).

## Acapios de foras
*Charta de Logu Elianora de Arbarèe Capitulos 81-100, Capitulu 87 - De astores
Nahid Persson Sarvestani

Nahid Persson Sarvestani (in persianu: ناهید پرسون سروستانی) fit fuida dae s'Iran poi de sa revolutzione de su 1979. Refugiadasi prima in Dubai finalmente fit arrivida in Isvetzia. Dae su 1994 aiat incomintzadu s'attividade sua de documentarista e regista cinematografica.
In su 2009, poi de 30 annos dae sa revolutzione, aiat realizadu unu documentariu intituladu *[[The Queen and I]]* (in sardu: *Sa reina e deo*) inue chircat de ricostruire una parte de s'istoria de sa natzione sua, intervistende e frequentende sa muzere de su scià Farah Pahlavi, a sa fine ndi essin a pizzu diversos tipos de cosas in comune fra sa duas profugas. 

## Referèntzias