Genotzìdiu culturale de sos Uiguros

Is crìticos de su tratamentu tzinesu de sos uiguros ant acusadu su guvernu tzinesu de una polìtica de sinizatzione in su Xinjiang durante su de 21 sèculos, definende custa polìtica un**'[[etnotzìdiu]]** o unu **[[genotzìdiu culturale]] de sos [[uiguros]]**. In piessignu, est istada posta in evidèntzia sa cuntzentratzione de uiguros in is campos de re-educatzione isponsorizados dae s'Istadu (istimada in 1-3 milliones de persones, subra unos 11 milliones de uiguros presentes in Tzina), sa reprimida de is pràticas religiosas e culturales uiguras e is testimonias de presumidas violatziones de is deretos umanos, intre chi isterilizatzione fortzada e contratzetzione (su chi at giùghidu mèdias medas a chistionare de "**genotzìdiu demogràficu**" pro neghe de s'abasciamentu forte de su tassu de nàschida in àreas de Tzina cun una fita manna de populatzione uigura).

In intro de s'ONU 23 Istados membros cundennant is polìticas de sa Tzina in su Xinjiang e 54 Paisos ddas apoderant.

## Cuntestu istòricu

### Cunflitu in su Xinjiang
Dinastias tzinesas vàrias ant istoricamente esertzitadu su controllu subra partes de su modernu Xinjiang. Sa regione fiat colada suta su domìniu tzinesu modernu a fatu de s'ispaniadura cara a ovest de sa dinastia Qing, chi aiat bidu fintzas is conchistas de su Tibet e de sa Mongòlia. 

A pustis de sa bochidura in su 1928 de Yang Zengxin, su guvernadore de su Khanadu Kumul semi-autònomu in su Xinjiang orientale, suta sa Repùblica de Tzina, Jin Shuren, fiat sutzèdidu a Yang che guvernadore de su Khanadu. A sa morte de su Kamul Khan Maqsud Shah in su 1930, Jin aiat abolidu in manera cumprida su Khanadu e aiat pigadu su controllu de sa regione che a sennore de sa gherra. In su 1933, sa prima repùblica de Turkestan orientale fiat fundada durante sa rebellia Kumul. In su 1934, sa Prima Repùblica de su Turkestan fiat conchistada dae su sennore de sa gherra Sheng Shicai cun s'agiudu de s'Unione Soviètica in antis chi Sheng si torraret a apaghiare cun sa Repùblica de Tzina, in su 1942. In su 1944, sa rebellia Ili aiat batidu a sa segunda repùblica de Turkestan orientale, dipendente de s'Unione Soviètica pro su cummèrtziu, sas armas e su "tàtzitu cunsensu" pro s'esistèntzia sua in antis de èssere surbida in sa Repùblica Populare Tzinesa in su 1949.

De sos annos '50 a sos annos '70, su guvernu tzinesu aiat isponsorizadu una migratzione de massa de tzinesos Han in sa regione e aiat introduidu una sèrie de polìticas pro suprimire s'identidade culturale e sa religione de sos uiguros.  Durante custu perìodu fiant bessidas a pitzu organizatziones separatistas uiguras vàrias cun unu potentziale amparu de s'Unione Soviètica, cun su Partidu populare de su Turkestan orientale chi fiat su prus mannu in su 1968. Durante sos annos '70, is sovièticos sustentaiant su Fronte rivolutzionàriu unidu de su Turkestan orientale (URFET) in funtzione anti-tzinesa.

In su 1997, una retada de sa politzia e s'esecutzione de 30 suspetados separatistas durante su Ramadan aiat batidu a manifestatziones mannas in su freàrgiu 1997 chi aiant portadu a s'intzidente de Ghulja, una repressione violenta a banda de s'Esèrtzitu populare de liberatzione tzinesa chi aiat fatu a su nessi noe mortos. Custu aiat batidu a un'escalation: is atentados in is postales de Ürümqi a sa fine de su mese diant ochire a noe persones cun responsabilidades reconnotas dae is grupos de esiliados uiguros. In su mese de martzu 1997, una bomba in unu postale aiat ochidu duas persones cun responsabilidades rivendicadas dae is separatistas uiguros e de s'Organizatzione pro sa libertade de su Turkistan orientale cun sede in Turchia.

In su mese de trìulas de su 2009, in su Xinjiang fiant tzocados avolotos in resposta a una perrica violenta intre traballadores uiguros e tzinesos Han in una fàbrica chi aiant provocadu prus de chentu mortos. A pustis de sos abbolotos, unos uiguros terroristas aiant ochidu dusinas de tzinesos Han in atacos coordinados dae su 2009 a su 2016, comente pro esempru s'atacu cun gurteddu in su martzu 2014 in s'istatzione ferruviària de Kunming. Is atacos fiant istados ghiados dae separatistas uiguros, carchiunu ordingiadu dae s'organizatzione terroristica disinnada dae is Natziones Unidas Su Partidu Islàmicu de Turkistan (ex Movimentu Islàmicu de Turkistan Orientale). In s'èsteru, in su 2016 terroristas uiguros ant bombardadu s'ambasciada tzinesa in Kirghisistàn; in su 2014, ant ochidu 25 persones in un'atacu a unu santuàriu thailandesu pobulare intre is turistas tzinesos.

Durante su picu de sa gherra tzivile siriana (2011-2017), unos cantos millis de uiguros de Tzina (subra prus 11 milliones de uiguros in Tzina) sunt andados a Sìria e si sunt unidos a s'ISIS e a Al Qaeda. Is cumbatentes uiguros boliant imparare sas abilidades de cumbatimentu e torrare a Tzina. Fintzas unos 50.000 uiguros si sunt trasladados a Turchia, pro s'in prus in tzitades a costadu de sa làcana cun Sìria.

## Polìticas guvernativas

### "Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" de inghitzu
In s'abrile 2010, a pustis de sos avolotos Ürümqi de su trìulas 2009, Zhang Chunxian at remplasadu s'ex cabu de su Partidu Comunista Wang Lequan, chi fiat abarradu a segus de is polìticas religiosas in su Xinjiang pro 14 annos.  In su mese de maju de su 2014, sa Tzina at afiladu sa "Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" in su Xinjiang in resposta a is tensiones creschende intre is tzinesos Han e sa populatzione uigura de su Xinjiang etotu.  Annuntziende sa campagna, su leader tzinesu Xi Jinping aiat afirmadu ca "sa pràtica at dimustradu ca s'istrategia de guvernu de su partidu nostru in su Xinjiang est curreta e depet èssere mantenta a longu tèrmine". Fiat su maju 2014.

### Regulamentu de su 2017

Proibitziones e regulamentos noos sunt istados ativados su 1° abrile 2017. Barbas longas e bestire mucadores in pùblicu fiant ambos proibidos. Non castiare sa televisione istatale o iscurtare trasmissiones radiofònicas, si refudare de sighire is polìticas de pranificatzione familiare o si refudare de cunsentire a is fìgios de cosa sua de frecuentare sas iscolas istatales sunt istados fatos totus cumportamentos proibidos. Dare a unu pipiu unu nùmene chi "esageraret su fervore religiosu", comente a Mauma, est istadu fatu illegale. Paris cun custu, medas moscheas sunt istadas derrùidas o distrùidas.

Is isfortzos pro sa "re-educatzione" sunt incumentzados in su 2014 e sunt istados ammaniados in su 2017. Sunt istados fraigados campos de presonia pro s'allògiu de sos istudiantes de is programmas de re-educatzione, sa majoria de is cales sunt uiguros. Su guvernu tzinesu no at reconnotu s'esistèntzia issoro fintzas a su 2018 e ddos at definidos "tzentros de imparu e formatzione professionale". Custu nùmene est istadu cambiadu in "tzentros de formatzione professionale" in su 2019. Is mannàrias de is campos sunt triplicadas dae su 2018 a su 2019 mancari su guvernu tzinesu apat afirmadu chi sa majoria de is detentos fiat istada torrada a lassare.

### Giustificatzione de s'"anti-terrorismu"

Sa Tzina at usadu sa "gherra a su terrore" globale de sos annos 2000 pro incuadrare totu sos iscussertos separatistas e ètnicos che a atos de terrorismu islamista pro legitimare is polìticas suas contra s'insurretzione in su Xinjiang. 

In su mese de austu de su 2018, su Comitadu de is Natziones Unidas pro s'eliminatzione de sa discriminatzione ratziale at denuntziadu sa "definitzione ampra de terrorismu e riferimentos vagos a s'estremismu" impreada dae sa legislatzione tzinesa, rilevende comente ddoe aiant numerosos signaladuras de detentzione de unu nùmeru mannu de uiguros ètnicos e de unas àteras minorias musulmanas cun su "pretestu de cuntrastare su terrorismu". 

In su 2019, su comitadu de redatzione de su Wall Street Journal, Sam Brownback e Nathan Sales ant afirmadu ca su guvernu tzinesu impreat costantemente s'"antiterrorismu" che pretestu pro sa suprimida culturale e is violatziones de is deretos umanos.

## Efetos culturales

### Moscheas
Segundu Pechinu, ddoe sunt unas 24.400 moscheas in su Xinjiang, una mèdia de una moschea ogni 530 musulmanos.

In su 2005, Human Rights Watch at referidu ca "sas informatziones isparghinadas in is fontes ufitziales sugerint ca sa ritorsione" contra de is moscheas no isponsorizadas dae s'Istadu tzinesu fiat prevalente, e ca su segretàriu de su partidu de su Xinjiang at afirmadu ca sos uiguros "non diant dèpere fraigae logos pro fainas religiosas noos". Su guvernu tzinesu at proibidu a is minores de partetzipare a fainas religiosas in su Xinjiang de una manera chi, segundu Human Rights Watch, "non tenet fundamentu perunu in sa lege tzinesa".

Segundu un' anàlisi de su The Guardian, prus de su de tres unu de is moscheas e de is sitos religiosos in Tzina at padèssidu "disacatos istruturales significativos" intre su 2016 e su 2018, cun tzirca su ses unu de totu is moscheas e is santuàrios arrasados in manera cumprida. Custu includet sa tumba de s'Imam Asim, una tumba de làdire in su desertu de su Taklamakan. Segundu The Guardian, is musulmanos uiguros creent ca repìtidos pelligrinàgios a sa tumba diant acumprire a s'òbligu de unu musulmanu de cumpletare s'Hajj.

Segundu su The Guardian, unu giornalista chi at bisitadu sa regione orientale de Qumul in su 2017 at imparadu dae funtzionàrios locales ca prus 200 de sas 800 moscheas in sa regione sunt istadas distrùidas e ca prus de 500 diant èssere istadas derrùidas in su 2018. 

Unu raportu de sa CNN de su 2019 at ipotizadu chi dusinas de moscheas siant istadas distrùidas durante sa repressione de sa Tzina.

### Formatzione iscolàstica

In su 2011, sas iscolas de su Xinjiang sunt passadas a s'"imparu bilìngue". Sa majoria de s'imaramentu acontesset in tzinesu mandarinu, cun petzi pagas oras pro chida dedicadas a sa literadura uigura. Mancari s'ènfasi subra de s"annestru bilìngue", a pagos pipios tzinesos Han si dd'imparat a faeddare uiguru.

Is istudiantes uiguros annotamala sunt imbiados semper prus s'ispissu a iscolas residentziales a tesu dae is comunidades issoro de orìgine, in ue podent faeddare uiguru. 

Segundu unu raportu de su 2020 de Ràdiu Free Àsia, s'imparu monolingue in tzinesu mandarinu est istadu introduidu in una iscola superiore influente de Kashgar chi in pretzedèntzia fruniat imparu bilìngue.
### Presoneris acadèmicos e religiosos

S'Uyghur Human Rights Project at identificadu a su nessi 386 intelletuales uiguros chi sunt istados detentos e isparèssidos dae su cumintzu de su 2017 che a vìtimas de sa campagna massitza de repressione etno-religiosa giuta dae su guvernu tzinesu in sa pàtria uigura. 

S'economista uiguru Ilham Tohti est istadu cundennadu a s'ergàstulu in su 2014. Amnesty International at definidu sa cundenna sua ingiustificata e abbergongiosa. Fintzas Rahile Dawut, un'importante antropòlogu uiguru chi at istudiadu e cunservadu santuàrios islàmicos, càntigos traditzionales e folklore, est istadu impresonadu. 

Segundu Ràdiu Free Àsia, su guvernu tzinesu tenet impresonados s'imam uiguru Abduheber Ahmet a pustis de àere portadu su fìgiu a un'iscola religiosa no autorizada dae s'Istadu tzinesu. Ahmet fiat istadu pretzedentemente laudadu de Tzina che a un'imam "a chimbe isteddos", ma in su 2018 est istadu cundennadu a ultres chimbe annos de presone pro s'atzione sua.

### Campusantos

In su cabudanni 2019, s'Agence France-Presse (AFP) at bisitadu 13 campusantos distrùidos in bator tzitades e at assistidu a ossos iscobertos chi abarraiant galu in 4 de issos. Pro mèdiu de s'esàmene de sas immàgines satellitares, s'agèntzia de imprenta at istabilidu ca sa campagna de destruidura grae fiat ativa de prus de unos deghe annos. Segundu unu pretzedente raportu de s'AFP, tres campusantos in sa contea de Xayar fiant intre dusinas de campusantos uiguros distrùidos in su Xinjiang intre su 2017 e su 2019. Is ossos umanos batidos a sa lughe de is campusantos in sa contea de Xayar sunt istados iscartados. In su ghennàrgiu 2020, unu raportu de sa CNN basadu subra s'anàlisi de sas immàgines satellitares de Google Maps at afirmadu ca sas autoridades tzinesas ant distrùidu prus de 100 campusantos in su Xinjiang, massimamente uiguros. Sa CNN at colligadu sa destruidura de is campusantos a sa campagna de su guvernu pro controllare sos uiguros e is musulmanos in manera prus ampra. Su guvernu tzinesu definit su campusantu e sa destruidura de is tumbas "re-collocatziones" e afirmat ca is mortos torrant a èssere interrados in campusantos noos istandardizados.

Intre is campusantos distrùidos b'at su Campusantu Sultanim (37°07′02″N 79°56′04″E), su campusantu istòricu uiguru tzentrale cun ingènneros de interros e prus santuàriu sacru in sa tzitade de Hotan, chi est istadu derrùidu e cunvertidu in parchègiu intre su 2018 e su 2019. Sa CGTN, unu canale internatzionale de propiedade istatale tzinesa afiliadu a su Partidu Comunista Tzinesu, at afirmadu chi is tumbas siant istadas trasladadas.

### Intzentivos a is cojas

Segundu s'isperta de istùdios de gènere Leta Hong Fincher, su guvernu tzinesu at ofertu a is parigas uiguras intzentivos pro tènnere prus pagu fìgios e de manera chi is fèminas si còjuent cun persones a foras de s'etnia issoro.  Segundu su moderadore de su progetu Uyghur Human Rights Project, Zubayra Shamseden, su guvernu tzinesu "bolet burrare sa cultura e s'identidade uigura torrende a fàghere is fèminas de cosa sua".

Is cojas intre uiguros e tzinesos Han sunt incoragidos cun sussìdios de su guvernu. In s'austu de su 2014, sas autoridades locales de sa contea de Cherchen (contea de Qiemo) ant annuntziadu: "Medidas de intzentivatzione pro incoragire is cojas ammesturadas uiguros-tzinesos", inclùidu un'acumpensu in contantes de 10.000 CNY (unos 1.450 dollaros IMPREAT) a s'annu pro is primos chimbe annos a tales parigas cojuadas e tratamentu preferentziale in àmbitu de traballu e abitativu prus imparu gratis pro is parigas, is babos e is mamas e figiàmene. Su secretàriu de su PCC de sa contea Zhu Xin at osservadu:Sa defensa nostra de is cojas ammesturadas promovet s'energia positiva... Isceti promovende sa criatzione de un'istrutura sotziale e un'ambiente comunitàriu in ue totu is grupos ètnicos siant achiridos su unu in s'àteru... podemus promòvere sa unidade manna, sa fusione ètnica e s'isvilupu de totu is grupos ètnicos in su Xinjiang, e in fines realizare su bisu nostru tzinesu de ingiovanessimentu de sa natzione tzinesa nostra.

In su mese de santugaine 2017, in sa pàgina de is social mèdia de sa contea de Lop est istada tzelebrada sa coja de unu tzinesu Han[de sa provìntzia de [Henan cun una fèmina uigura de sa contea de Lop:

Ant a lassare chi s'unidade ètnica frorat pro semper in is coros issoro, Lassa chi s'unidade ètnica si fatzat sa petza pròpia e sàmbene pròpiu.

Darren Byler, un'antropòlogu e espertu de Tzina acanta s'Universidade de Washington, at afirmadu ca una campagna in is social mèdia in su 2020 pro cojuare 100 fèminas uiguras cun òmines tzinesos Han at inditadu comente "una tzerta dinàmica de pòdere razializadu faghet parte de custu protzessu", cummentende, "Paret chi custu siat un'isfortzu pro prodùere una assimilatzione prus manna e abasciare sa diferèntzia ètnica traghende a sos uiguros in relatziones dominadas dae sos Han".

In su mese de martzu 2017, Salamet Memetimin, de etnia uigura e segretàriu de su Partidu Comunista pro sa bidda de Bekchan in sa contea de Qira, est istadu bogadu dae s'incàrrigu pro pigare is votos de coja Nikah in domo sua. In is intervistas cun Ràdios Free Àsia in su 2020, is residentes e is funtzionàrios de sa contea de Shufu, in sa prefetura de Kashgar, ant afirmadu ca no fiat prus possìbile esecutare is ritos traditzionales de sa coja uigura nikah in sa contea.

### Bestimentas
Is autoridades tzinesas disincoràgent s'impreu de foulard, mucadores e àteros bestires islàmicos in sa regione. Su 20 maju de su 2014 est tzocada una protesta in Alakaga, in sa contea de Kuqa, prefetura de Aksu, cando 25 fèminas e istudiantes sunt istadas arrestadas pro portare su mucadore. Segundu unu funtzionàriu locale, ddoe at apidu duos mortos e chimbe feridos cando sa politzia ispetziale armada at isparadu a subra de is manifestantes. A pustis, un'iscuadra de su Washington Post est istada arrestada in Alakaga e a sa fine deportata dae sa regione.

### Nùmenes de pipios
Segundu Ràdio Free Àsia, in su 2015 in Hotan est istadu promulgadu un'elencu de nùmenes proibidos pro is pipios naradu "Règulas de denumenatzione pro is minorias ètnicas", bandende nùmenes de significadu potentzialmente religiosu intre cales *Islam*, *Coranu*, *Meca*, *Jihad*, *Imam*, *Saddam*, *Hajj* e *Medina*. S'impreu de s'elencu est istadu a pustis estèrridu a totu su Xinjiang.

## Acusas de violatziones de is deretos umanos

### In intro de is campos de internamentu

#### Tortura
Human Rights Watch, un' organizatzione sena fine de lùcuru cun sede in New York, at denuntziadu "abusos isparghinados", intre cales tortura e protzessos ingiustos, de sos uiguros. 
 
Mihrigul Tursun, una mama uigura giòvana, at naradu de èssere istada "torturada e sutaposta a unas àteras cunditziones brutales...". Est istada drogada, interrogada durante dies chentza de dormire, acapiada a una cadira e iscossada dae s'eletritzidade. Fiat sa de tres bortas chi fiat mandada a unu campu dae su 2015. Tursun at naradu a is giornalistas ca s'ammentat de comente is inchisidores ddi naraiant: "Èssere uigura est unu crìmene". Unu àteru detentu in passadu, Kayrat Samarkand, at naradu ca "M'ant fatu bestire cun is chi naramt 'bestires de ferru, unu bestire de metallu chi pesaiat prus de 50 libras... At costrintu is bratzos mios e sas ancas mias in una posidura tiesa. Non resissia a mi mòere pro nudda e s'ischina sufriat in manera orrorosa... Ant fatu bestire a is persones cun custa cosa pro iscagiare s'ispìritu issoro. A pustis de 12 oras, mi sei fatu aici modde, mudu e legale".

#### Isterilizatziones obligatòrias e contratzetiones
Zumrat Dwut, una fèmina uigura, at afirmadu de èssere istada isterilizada cun sa fortza durante sa permanèntzia in unu campu, in antis chi su maridu esseret capatzu de nche dda bogare peri rechestas a is diplomàticos pakistanos.  Mancari Dwut no ispetzìficat comente siat istada isterilizada, unas àteras fèminas contant de àere retzidu cun sa fortza unos imprantos contratzetivos. 

S'Heritage Foundation at referidu ca is funtzionàrios ant custrintu is fèminas uiguras a pigare drogas disconnotas e bufare una ispètzie de lìchidu biancu chi ddi at causadu sa pèrdida de connoschimentu e a bortas dd'at causadu s'interrutzione de su mènstruu.

#### Isciacuadura de su cherbeddu
Kayrat Samarkand at descritu sa routine de su campu in un'artìculu pro NPR: "Foras de bìvere in bighinados istrintos, narat ca is detentos depiant cantare cantzones pro lodare su leader tzinesu Xi Jinping in antis de pòdere papare. Narat ca is detentos sunt istados custrintos a ammentare un'elencu de sas a chi narant "126 fàulas" subra sa religione: "Sa religione est òpiu, sa religione est mala, non depes crèere in niuna religione, depes crèere in su Partidu Comunista", ammentat. "Isceti su Partidu Comunista ti depet pòdere portare a unu benidore radiosu". 

Documentos indennentados a su New York Times dae unu funtzionàriu anònimu tzinesu cussigiaiant chi "chi sos istudiantes diant àere pedidu chi is babos issoro fiant isparèssidos aiant commitidu unu crìmene, ddi diat èssere istadu naradu ca no, ma petzi ca su pensamentu issoro fiat istadu infetadu dae pensamentos malesanos. Sa libertade est possìbile isceti cando custu "virus" in su pensamentu issoro siat istadu irraighinadu e sunt in bona salude". 

S'Heritage Foundation at referidu ca "is pipios is cales babos siant detentos in is campos ddos mandant fatu·fatu a orfanotròfios istatales e sutapostos a isciacuadura de su cherbeddu pro ismentigare is raighinas ètnicas issoro. Fintzas chi is babos issoro non sunt detentos, is pipios uiguros si depent trasladare a sa Tzina interna e si nche immrghere in sa cultura Han segundu sa polìtica de is "classes de su Xinjiang" de su guvernu tzinesu".

#### Traballu tostu e fadiosu
Segundu Quartz, sa regione de su Xinjiang est descrita che unu "“gulag de su cotone" in ue su traballu cartzeràriu est presente in totu is fases de sa filiera de su cotone...". 

Tahir Hamut, unu musulmanu uiguru, at traballadu in unu campu de traballu durante s'iscola elementare cando fiat pipiu, e a fatu at traballadu in unu campu de re-educazione de mannu, acumprende tareas comente boddire cotone, ispajare giarra e fraigare matones. "Totu sunt custrintos a fàghere totu is tipos de traballos fortzados o a acarare su castigu", at naradu. "Cale si siat non siat capatzu de acabare is tareas de cosa sua at a èssere iscutu".

### Foras de is campos de internamentu

#### IUD e controllu de is nàschidas
Segundu su chircadore Adrian Zenz, su 80% de totu is poniduras de IUD in Tzina in su 2018 sunt istadas esecutadas in su Xinjiang, mancari sa regione costituet isceti su 1,8% de sa populatzione tzinesa. Sende gasi, sas istatìsticas publicamente disponìbiles de sa Cummissione sanitària natzionale inditant ca sa tzifra efetiva est de sa 8,7% (in ogni manera una proportzione arta in cumparàntzia cun sa populatzione de sa regione); batende su tabloid tzinesu controlladu dae s'istadu Global Times a criticare s'afirmatzione de sa 80% de Zenz, concuende ca "non si podet arribare a niunu càrculu, chi non ponende male su puntu detzimale".

#### Cunvivèntzia fortzada e abortu
In su 2018, is dipendentes pùblicos tzinesos ant incumentzadu is permanèntzias domitziliares obligatòrias cun famìlias uiguras pro sos agiudos a s'assimilatzione. 

Una fèmina prìngia de 37 annos de sa regione de su Xinjiang at decraradu de àere intentadu de renuntziare a sa tzitadinàntzia tzinesa pro bìvere in Kazachistàn, ma su guvernu tzinesu ddi at naradu ca depiat torrare a Tzina pro cumpletare su protzessu. At padèssidu un'abortu chi reteniat chi èsseret pretzisu pro impeire s'impresonamentu de frade.

#### Regorta de òrganos
Ethan Gutmann, unu collega de su think tank cunservadore Foundation for Defense of Democracies e osservadore de Tzina, at concluidu ca s'isplantu de òrganos dae presoneris de cussèntzia s'est fatu prevalente cando is membros de su grupu ètnicu uiguru sunt istados pigados de mìria in repressiones de seguresa e "campagnas tostas meda" durante is'Annos '90. Segundu Gutmann, sa bogada de òrganos de presoneris uiguros est acabada in su 1999 cun membros de su grupu religiosu de su Falun Gong chi ant propassadu sos uiguros che mitzas de òrganos. 

In is annos 2010, sunt torrados a bessire a foras is pessamentos pro su prelevamentu de òrganos de sos uiguros. Segundu unu determinu unànime de su China Tribunal, sa Tzina at pessighidu e sutapostu a proas mèdicas is uiguros. Su raportu suo espressaiat pessamentu pro su fatu ca sos uiguros fiant vulneràbiles a su prelevamentu de òrganos, ma non teniant galu proas de s'acontèssere.
## Respostas internatzionales
### Reatziones in s'ONU
In su trìulas 2019, 22 paisos ant emìtidu una lìtera giunta in sa de 41 sessiones de su Cussìgiu pro sos deretos umanos de sas Natziones Unidas (UNHRC), cundennende sa detentzione de massa de uiguros e unas àteras minorias in Tzina, pedende a sa Tzina de "parare sa detentzione arbitrària e de is restritziones a sa libertade de movimentu de uiguros e unas àteras comunidades musulmanas e minoritàrias in su Xinjiang". 

In sa matessi sessione, 50 paisos ant emìtidu una lìtera giunta a amparu de is polìticas tzinesas de su Xinjiang, critichende sa pràtica de "polititzizare is chistiones relativas a is deretos umanos". Sa lìtera afirmaiat ca "sa Tzina aiat cumbidadu in su Xinjiang diplomàticos numerosos, funtzionàrios de organizatziones internatzionales e giornalistas" e ca "su chi ant bidu e intèdndiu in su Xinjiang controighiat in manera cumprida cantu aporridu dae is mèdias". 

In su santugaine 2019, 23 paisos ant emìtidu una decraratzione giunta a s'ONU esortende sa Tzina a "sustentare sos òbligos suos e impinnios natzionales e internatzionales pro su respetu de is deretos umanos". 

In resposta, 54 paisos, intra is cales ditaduras comente a sa Corea de su Nord, ant emìtidu una decraratzione giunta a amparu de is polìticas tzinesas de su Xinjiang. Sa decraratzione "at faeddadu positivamente de is resurtados de is medidas de antiterrorismu e deradicalizatzione in su Xinjiang e at osservadu ca custas medidas ant in efetivamente amparadu is deritos umanos fundamentales de is persones de totu is grupos ètnicos". 

In su freàrgiu 2020, is Natziones Unidas ant pedidu s'atzessu chentza de ostàculos in antis de una proposta de bìsita connoschitiva in sa regione. 

### Reatziones pro Istadu
#### Europa
Ultres a firmare una decraratzione giunta subra is violatziones èticas chi ferrent sa comunidade uigura in su Xinjiang, istados comente a sa Germània e sa Norvègia ant adotadu medidas ulteriores pro espressare sas opiniones issoro subra custu tema. Sa Germània at dillindadamente cumbidadu sa Tzina a frunire s'atzessu a is deretos umanos de is Natziones Unidas a is campos. Annotamala, sa Norvègia at formadu unu grupu de sensibilizatzione contra de is campos de internamentu.
#### Ìndia
In un'artìculu de su 2020 in The Kashmir Magazine, su leader de su Kashmir Hashim Qureshi at sutaliniadu ca sos uiguros sunt postos cun sa fortza in is campos de cuntzentramentu in su Xinjiang, agiunghende: “A is funtzionàrios musulmanos no est permìtidu de si fàghere crèschere sa barba o ofèrrere pregadorias. Is moscheas non podent pesare minaretos artos". 
#### Oriente Mèdiu
Medas istados de s'Oriente Mèdiu ant firmadu totus unu documentu de is Natziones Unidas a defensa de is deretos umanos de sa Tzina. Unu portaboghe de su ministèriu de sos Èsteros turcu at criticadu is campos, ma su presidente turcu Recep Tayyip Erdogan at a fatu difèndidu sa Tzina durante sa bìsita sua. Fintzas Iràq e Iràn sunt abarrados in mudìmene e ant fintzas firmadu su documentu, mentras Aràbia Saudita, Egitu e Turchia sunt istados acusados de deportare sos uiguros a Tzina. 

Is Emirados Àrabos Unidos ant difèndidu formalmente is rècords subra is deretos umanos de Tzina. Su Qatàr at sustentadu is polìticas de sa Tzina in su Xinjiang fintzas a su 21 austu 2019; est a pustis istadu su primu istadu de Oriente Mèdiu a retirare sa defensa de is campos de su Xinjiang.
#### Àfrica tzentrale
Sa Repùblica Democràtica de su Congo, su Gabòn, sa Nigèria, sa Somàlia e unos àteros istados de Àfrica tzentrale ant defèndidu a sa Tzina. 
#### Sud-est asiàticu
Cambògia, Myanmàr e Filipinas ant firmadu sa defensa formale de is polìticas tzinesas. Thailàndia, Malaìsia e Cambògia ant deportadu uiguros suta pedidu de sa Tzina. In su nadale 2009, su  Assòtziu americanu uiguru at espressadu pessamentu pro sa torrada in Tzina de 20 refugiados uiguros de Cambògia.
#### Noa Zelanda
Su primu ministru de sa Noa Zelanda, Jacinda Ardern, at bisitadu Pechinu a pustis de s'isparadòrgiu in sa moschea de Christchurch e at chistionadu in privadu de su Xinjiang cun Xi Jinping. Nudda est bessidu a foras a pitzu dae custos arresonos e Ardern no at aprofundidu in manera ulteriore custu argumentu. Su New York Times at pensadu chi s'aparente farta de pessamentu fiat dèpida a su fatu ca sa Noa Zelanda esportat medas produtos a Tzina, intre cales late, petza e binu.
 
#### Pakistàn
Un'istùdiu de su guvernu pakistanu at iscobertu ca is giornales cunservadores e sos eclesiàsticos de s'istadu s'oponent a sa reprimida de sos uiguros,  pedende fatu·fatu una libertade religiosa prus manna pro sos uiguros. Presentadu su raportu, s'ambasciada tzinesa at pedidu a su Pakistàn de gestire is sentimentos negativos subra sa Tzina a s'internu de su Pakistàn. 
#### Rùssia
Sa Rùssia at espressadu s'apoderamentu suo a su tratamentu riservadu dae sa Tzina a sos uiguros in prus ocasiones.  At firmadu ambas decraratziones a sas Natziones Unidas (in trìulas e santugaine 2019) a defensa de is polìticas tzinesas de su Xinjiang. 
#### Istados Unidos
Su Cungressu de is Istados Unidos at aprovadu s'Uyghur Human Rights Policy Act in reatzione a is campos de re-educazione. S'Assòtziu americanu uiguru at afirmadu ca s'acostamentu militare de Pechinu a su terrorismu in su Xinjiang est terrorismu de Istadu. Su Museu Memoriale de s'Olocàustu de Istados Unidos at emìtidu decraratziones subra is cunditziones in su Xinjiang iscriende:
Sa campagna de su guvernu tzinesu contra de sos uiguros in su Xinjiang est multiforme e sistemàtica. Est caraterizada dae detentzione de massa, traballu fortzadu e leges discriminatòrias e suportadu dae modalidades de bardiamentu a arta tecnologia.

## Notas