open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gurissa

**Gurissa** (**Gorizia** in italianu, **Gurize** in friulanu, **Gorica** in isrovenu e **Görz** in alemannu) est una comuna italiana de 35.803 abitadores, cabitale de sa provìntzia a su matessi nùmene de su Friuli Benètzia Zùlia.

## Geografia
Gurissa est situada in pinna de sa làcana cun s'Isrovènia: petzi sa lìnia de frontera la separat dae sa bidda isrovena de Nova Gorica (“Gurissa Noa”). Dae cando s'Isrovènia format parte de s'ispàtziu Schengen, difatis, sunt istados abolidos sos cuntrollos duanales e sa làcana est aberta in manera lìbera.

Gurissa s'agatat in sa cropadura de sas duas bias naturales de comunicadura intre s'oriente e s'otzidente, sos Baddes de s'Isonzu e de su Bipacu, rapresentat unu logu importante de trànsitu zai dae s'antigòriu e est rugrada dae su riu Isonzo. Sa bidda si nch'iscàmpiat a su paris isontzianu, inghiriadu dae sos montigros durches de su Collio, cunnotos pro sa curtivadura de sa bide e sa produidura de binos òtimos.

## Demografia
Dada sa posissione sua zeogràfiga, sa bidda est unu puntu importante de cunzuntura intre su mundu latinu, isravu e alemànnigu. Sa cumponidora italiana est formada prus chi totu dae duas realidades mannas limbìstigas e curturales, sa friulana orizinale de sa bidda e sa zuliana, dèvida a su tempus coladu asbùrzigu de Gurissa e a un'immigradura antiga, chi remontat a sas grinas de s'edade moderna e chi est sodigada finas a sa segunda pustisgherra (custa ùrtima est istada alimentada in parte manna dae sos esillados aproghilende dae s'Ìstria e dae sa Darmàtzia). Sas pessones de limba isrovena sunt numerosas siat in bidda, siat in sas leadas de sa provìntzia, cun sa dèroga de Monfalcone e Grado.
Tinta segreda

Sa **tinta segreda** est una sustàntzia impreada pro s'iscritura, chi est imbisìvile, a s'ora de s'aprigadura o deretu a pustis, e ch'in fatu podet esser rènnida bisìvile a mèdiu de formas bariadas de interventu. Sa tinta segreda, o imbisìvile, est una forma de isteganografia e l'ant impreadu in s'ispionazu. Àteros impreos incruint sa contratrastocadura, sa marcadura de propiedade, zogos pro pitzinnos e sa marcadura pro s'identifigadura in su setore de sos maniestos.

Sustàntzias pro iscrier in manera imbisìbile podent esser su sutzu de limone o su late. Su Zibaldone De Canal ìnditat finas su salammòniu, cando chi su manuscritu Pal. 998 b'annanghet su sale de roca, su late de figu e su sutzu de chibudda. Una bia assutadu su pabiru, si podet legher sa missada acurtziende su pabiru de su calore de una candela. Cun su croruru de cobartu, s'amàniat una tinta segreda chi est revessàbile, o siat chi tenet sa peculiaridade de resurtare bisìvile cun su calore, peroe de torrare a esser imbisìvile in pessu chi su pabiru s'infritat.
## Note
Maccastorna

**Maccastorna** est unu comunu italianu.

Esti sa bidda prus pitticca de sa provìntzia de Lodi cun sessantaduasa abitantis, esti uno de is prus pitticcusu de Itàlia.

## Gallery


Image:MACCASTORNA-CASTELLO-02.JPG|Su casteddu
Litu de Seleni

Su litu de Seleni est unu litu de èlighe tìbidu a beru e murinatzu chi s'isterrit in un'artupranu a 1000 m. de artària, in un'ambiente belle incuntaminadu. S'agatat in Ollastra, intre Lanusè e Gairu. Sas benas, friscas friscas, sunt particularmente numerosas e sa fauna est bundantziosa: b'at sirvones, matzones, ansiles, atapajos e àteros francudos.

A pagu tretu dae sa zona de istassionamentu, est fàzile a sizire sighende sos inditamentos de sos carteddos turìstigos unu biddarzu nuràghicu cumprendende unas cantas pinnetas e domos de s'ocru chi, mancari essende deterioradu e malamente refàghidu, bardat grandu suzestura pro sa bellesa de s'ambiente naturale chi l'inghìriat.
Erich Priebke

**Erich Priebke** (Henningsdorf, 29 de trìulas 1913 – Roma, 11 de santuaine 2013) est istadu unu criminosu de gherra alemannu, cabitanu de sas SS in tempus de sa segunda gherra mundiale, cundennadu a sa presonia perpetuada pro aer leadu parte a sa pranifigadura e a sa realizadura de s'abasatu de sas Tofas Ardeatinas.

Si fiat marcadu a su Partidu Nassionale-Sotzialista de sos Traballadores Alemannos in su 1933, innodidende-si comente membru sòlidu e determinadu. Custas caraterìstigas l'aiant agradadu a Heinrich Himmler, chi l'aiat intradu a sas SS, in ue Priebke nch'aiat sizidu sa graduadura de cabitanu.

A pustis de sa callada de armas e finas a su mese de maju de 1944, òperat in Roma suta de su mandu de Herbert Kappler. Posteriormente a s'atentadu chi sos Grupos de Assione Patriòtiga (o GAP) aiant realizadu contra a una cumpanzia de su batallone Bozen in via Rasella, su 23 de martzu de 1944, Kappler aiat cumandadu sas isecutaduras de 335 ostazos, a fusilare pro represalla in sas Tofas Ardeatinas.

Sa sentèntzia de cundenna evidèntziat su caràtere erradu de su logu comunu cunforme a su cale sa leze de gherra diat aer permìtidu sa fusiladura de 330 presoneris (unu pro onzi sordadu alemannu mortu in s'atentadu) comente represalla de s'atentadu de via Rasella, e chi su meru nùmeru de sas bìtimas fusiladas, 335 pessones (chimbe in prus), siat istadu s'ùnigu cabu de imputadura a càrrigu de Priebke (sende sas àteras 330 cussideradas comente obedèntzia a sos cumandos). Sa cundenna, difatis, est istada pronuntziada pro totu sas 335 bìtimas de s'abasatu.
Roberta Tzedda

Roberta Zedda (Seddori, 1971-Sabarussa, 3 de trìulas 2003) est istada una dutora sarda assassinada a istocadas dae Mauru Tzancudi su 24arzu in sa note dae su 2 a su 3 de triulas de 2003 inche su SPAL de Sabarussa, in ue traballaiat dae duos annos. Faghiant bator annos chi Roberta si fiat indutorada e, in s'ìnteri chi dispensaiat servìtziu in Sabarussa, s'amaniaiat pro s'ispetzializare in maladias infetivas e si nche zughiat in fatu sos libros de istùdiu finas a su zassu de traballu. Roberta istaiat tando in Casteddu e onzi die cursaiat dughentos chilòmetros in betura pro si zugher a su traballu e nde torrare. Mauru Tzancudi, chi si fiat indeosadu de issa, aiat cumìtidu su mortorzu in un'arrebatu de cullòbia in dae in antis de su refudu dae bandas de Roberta de s'abordu de isse. Zancudi fiat intradu a su SPAL boghende a còntiga su bisonzu de una retzeta.

Su protzessu at cundennadu a Zancudi a 30 annos de presonia, recunnoschende-li sas tzircustàntzias isfinigadoras zenerales.

Un'annu a pustis de su mortorzu, Carlo Azeglio Ciampi su Presidente de sa Repùbriga l'aiat assinnadu a Roberta sa medalla de oro pro balentia tzivile. Su 12 de santugaìne de 2013, l'est istadu intituladu su departamentu nou de emerzèntzia e acollozida de s'ispidale de Aristanis.
Ferrara

**Ferrara** est una comuna italiana de 131.188 bividores, cabitale de sa provìntzia a su matessi nùmene de s'Emìlia-Romanna.

Situada in su paris bassu emilianu, sa bidda de Ferrara s'agatat in sos oros de su Pou de Volano, chi partzit sa parte medievale dae sa leada orizinale de San Giorgio e alindat su trèmene cun sos assentadorzos noos cuntempuranos a su suddu de sa muralla.

S'UNESCO l'at cuntzèdidu su tìtulu de patrimòniu mundiale de s'umanidade pro sa prima bia in su 1995 comente bidda de su Renaschimentu e, posteriormente, Ferrara at retzidu unu galardone annanghedore in su 1999 pro su Derta de su Pou e pro sas Delìtzias estensas. In prus de custu, sa bidda est una de sas bator cabitales provintziales (impare cun Bèrgamu, Luca e Grussetu) chi s'arrodu istòrigu est abarradu inghiriadu belle cumpretamente dae sa muralla chi, a bia sua, at mantentu azomài idèntigu s'assempru suo orizinale in su barigare de sos sègulos. Ferrara, cun Pisa e Ravenna, est finas una de sas primas "biddas de su mudìmine" fontomada in sas Laudes de Gabriele D'Annunzio.

Ferrara est sea antiga de universidade (Universidade de sos Istùdios de Ferrara) e sea archipiscamale (Archidiòtzesis de Ferrara-Comacchio). Istranzat tzentros curturales importantes: sa Pinacutega Nassionale de su Palatzu de sos Diamantes, sa sea de sa Fundadura Ermitage Itàlia, su Museu Archeolòzigu Nassionale, su Museu de sa Resurghèntzia e de sa Resistèntzia, su Museu de arte moderna e cuntempurana “Filippo De Pisis”, su Museu de sa Catedrale, su Museu Giovanni Boldini e numerosos àteros museos.

Sa bidda cuntempurana dependent dae un'economia basada in sa produidura agrìcula e industriale chi nde faghent una leada de primu importu gràssias a sa presèntzia de numerosas installaduras industriales in s'arzola de su petrochìmigu e de s'impresa minore e mèdia. Sos setores prus fortes sunt sos de sa chìmiga industriale, de s'indùstria metallùrziga, de s'eletrotènniga, de s'indùstria tèssile e de s'indùstria alimentària. In prus de custu, sas retzas caminale e ferruviària la ponent a intro de su tzircuitu cumertziale tantu rezionale che nassionale gràssias a sa presèntzia de infraistruturas adeguadas che s'Autocaminu A13, su transitadorzu de mercantzias de s'istassione ferruviària e sos transitadorzos portencos ubigados in Pontelagoscuro, chi aunint sa bidda cun su Pou e su Mare Adriàtigu.

Ferrara, addae de custu, est unu de sos pagos sitos italianos in ue s'impreat s'enerzia zeotèrmiga pro sa produidura de aba caente e calore chi alimentat sa retza de telecaentamentu de sa bidda estensa.
## Àteros progetos
Bussa de istùdiu

Una **bussa de istùdiu** est unu finantziamentu de sos istùdios cuntzèdidu a istudantes meressidores, pro narrer in su casu chi non disponzant de un'arrimu econòmigu adeguadu dae bandas de sa famìlia issoro, o puru comente prèmiu pro resurtados particulares logrados in sas artes, in sas sièntzias, o àteras dissiplinas. Podet esser dispensadu dae particulares, dae fundaduras pùbrigas, o finas in forma de minimonzu de sos impòsitos de allistamentu, dae bandas de sas entidades chi zestionant sas universidades o sas iscolas.

Sos tipos de bussas de istùdiu chi esistint in su mundu sunt medas bariadas, e duncas si podent basare in sos fatores sighidores (o cumbinaduras issoro): 
* su *mèritu* (in sos istùdios, in sas artes, in sos isportos); 
* sa *netzessidade* (pro isempru, in su casu de istudantes sena o cun pagas siendas econòmigas); 
* sa *pertenèntzia a una minoria*, che su grupu ètnigu o limbìstigu.
In Itàlia e Sardinna, sas bussas de istùdiu istitussionales sunt dispensadas dae su Ministèriu de s'Edugadura, de s'Universidade e de sa Busca, e dae sas Reziones. S'Istadu tràmudat a sas Reziones sos montos apartados a su Fundu Integrativu Nassionale pro sa Cuntzessura de sas Bussas de Istùdiu. Pro cuntzeder sas bussas de istùdiu, sas Reziones impreant in prioridade sas siendas pròpias issoro, sas chi derivant dae sa coberada de s'impòsitu rezionale pro su deretu a s'istùdiu e sas de su Fundu antisfontomadu.
Clube de Regatas do Flamengo

Su **Clube de Regatas do Flamengo** (o fintzat sceti **Flamengo**) est una sotziedadi sportiva brasiliana, connota pruschetotu po sa divisioni sua de fùbalu. Sa sei sua est in Rio de Janeiro, in su bixinau de Gávea e no in su de Flamengo comenti fait pensai su nòmini.
Istassione ferruviària de Aristanis

S**'istassione ferruviària de Aristanis** est s'istassione ferruviària printzipale de sa Comuna de Aristanis.

## Istòria
Fraigada dae sa Cumpanzia Reale de sos Caminos de Ferru Sardos, s'istutura aiat istranzadu sos primos trenos in su 1872, s'annu de abertura a su tràfigu de su rugru Santu Bèngiu-Aristanis de su caminu de ferru Casteddu-Figari, cumpretadu in su 1883. Dae tando, su transitadorzu, coladu a sos Caminos de Ferru Nassionales in su 1920, est devènnidu unu de sos prus importantes in Sardinna pro nùmeru de biazadores.

## Istruturas e imprantos
S'istassione, posta a longu de sa lìnia Casteddu-Figari, est probida de tres bias destinadas a su servìtziu de passizeris, chi duas atuarmente si podent sizire peri unu sutacoladorzu de realizadura reghente. A faca de custas, s'agatant àteras bias de servìtziu, impreadas pro s'istassionamentu de sos rodados, prus sas de su remunidorzu de locumotivas de s'istassione. In prus, bi sunt duas fileras annanghedoras de bias, impreadas pro su servìtziu de mercantzias, chi una est a su suddu de su fraigu de biazadoes e una a s'estu de custu ùrtimu. Aguarmente in custa zona de s'istassione, s'agataiat su gasi naradu isteddu, unu sistema de bias chi permitit s'invertidura de sa deretura de martza de sos rodados, a mèdiu de unu printzìpiu assimizadore a su de su triàngulu de regressu. S'isteddu, paris cun sas bias inghiriadoras, est istadu disativadu e isuladu dae sa retza dae su triulas de 2013.

A unu chilòmetru pagu prus o mancu dae su fraigu de biazadores, s'imbragat finas un'aunidorzu de unos 8 km. chirru a su portu industriale de Aristanis, belle chi non siat galu ativu. S'aunidorzu naradu fiat istadu prozetadu in sos annos setanta de su sègulu barigadu e realizadu in diferentes fases.

S'istassione est crassifigada dae RCFI in sa categoria “Silver”. Pro su chi prendet su moimentu, isse est zestionadu in situ in oràrios determinados, cando custu no acontessit, su cuntrollu de su transitadorzu colat a s'A.TZ.O. de Casteddu.

## Tretas
S'istassione, peri sas cumponiduras de Trenitalia, tenet relassiones cun sos transitadorzos de Casteddu, Santu Bèngiu, Macumere, Terranoa, Tàtari e Portu Turre. In prus de custu, in sa pratza de s'istassione est situada un'arressada de s'IRST, chi sos postales aunint su transitadorzu cun àteras zonas de sa bidda e de sa provìntzia.
911 (nùmeru de emerzèntzia in IAA e Cànada)

Su **911** est su nùmeru telefònigu de emerzèntzia impreadu in sos Istados Aunidos e in Canada. Custu nùmeru cheret mutidu petzi in su casu de netzessidade reale: sas mutidas imbiadas in situassiones chi non siant de emerzèntzia, gasi che sas brullas, custituint delitu.

A intrare in cuntatu cun un'operadore de su 911 non garantit chi sos servìtzios de emerzèntzia siant a tretu de responder a sa mutida, sende chi sunt finantziados e règhidos separadamente. Un'isempru cràssigu est su chi fiat acontèssidu in Josephine Country (Oregon) in 2.013, in unu tempus de presupostu limitadu, addaghi perunu polimesu de contadu fiat in servìtziu e perunu polimesu de Istadu fiat disponìbile pro responder a una fèmina chi s'amoradu antigu fiat chirchende de intrare a fortza a s'apartamentu suo. A pustis de deghe minutos de arresonada telefòniga intre sa mutidora e s'operadore, s'ex amoradu fiat resèssidu a atzochiare e biolare sa fèmina.

In 2.013, sos custrintos de Stacey Hightower, bìtima de mortorzu in Detroit, l'aiant moidu pretu a sa tzitade, ca su 911 aiat trigadu 90 minutos pro intervenner. Pro Robert Poff, un'òmine cun probremas respiradòrios, un'atardamentu de binti minutos in sa mutida de s'azutòriu si fiat averadu fatale. In cussa tzitade, còrfida dae una crisis econòmiga grae, sa polima in mèdia tardat in s'atualidade dae chimbanta minutos a un'ora pro intervenner in sos casos de emerzèntzia, cando chi sas ambulàntzias bi trigant dae doighi a binti minutos a su nessi.
Limba afrikaans

S**'afrikaans** est una limba zermàniga chi custìtuit unu de sos idiomas prus zòvanos faeddados in su mundu a dies de oe. Fiat istadu recunnotu comente limba ufissiale s'8 de maju de 1925 e rapresentat duncas sa de tres limbas zermànigas prus zòvana pro su chi pertocat s'ufissialidade, antetzèdida dae su faroigu, recunnotu in su 1948, e su lussemburghesu, chi est devènnidu ufissiale in su 1984.

S'afrikaans est una de sas ùndighi limbas ufissiales de s'Àfriga de su Suddu e zogat unu rolu importante in Namìbia. Est impreadu de prima limba dae unas 6.590.000 pessones in s'Àfriga de su Suddu (est a narrer, su 13,5% de sa pobuladura totale) e dae s'11% de sa pobuladura namibiana. S'afrikaans s'est isvilupadu moende dae s'olandesu de su de 17 sègulos e prus de su 95% de su faeddàriu suo est de orìzine olandesa. Una cantidade minore de paraulas est istada imprestada dae limbas che su malesu, su portughesu, su frantzesu, s'ingresu e àteros idiomas afriganos. S'afrikaans, zai dae sa nàschida sua, at infruentziadu meda s'ingresu sudduafriganu e sas limbas logales, e paritzas paraulas afrikaans sunt intradas a àteros idiomas.

A inghìriu de unu millione de sos ses milliones e mesu de locudores de afrikaans sunt bilimbes cun s'ingresu. In foras de s'Àfriga de su suddu e sa Namìbia, b'at comunidades de faeddadores de Afrikaans in su Rennu Aunidu (unos 100.000), Noa Tzelanda (21.000), Botswana (20.000), IAA (19.000), Austràlia (13.000) e Cànada (2.400).
Nie

Su **nie** o fintzas **niadu** si format in s'atmosfera arta cando su papore de aba, a una temperadura inferiore a 0°C, biddiat a inghìriu de sos gasi narados zèrmenes cristallinos colende dae s'istadu gassosu a su sòlidu e formende cristallos de astra chi cumintzant a ruer chirru a su solu cando su pesu issoro sùperat s'impèllida contrària de apizamentu in s'àera e nche sizint su terrenu sena si funder. Custu acontessit cando sa temperadura in su solu est, in zenerale, prus minore de 2°C (in cundissiones de umidade bassa, est possìbile a tenner tàpiles in terra finas a temperaduras leviamente superioras) e in sos pizos intermèdios no esistint temperaduras superiores a 0°C in ue su nie podat funder e devenner abanie o proina.

Sende gasi, in sa presèntzia de unu o prus de sos fatores sighidores: 1) pretzipitaduras meda fortes; 2) moimentos bertigales meda fortes; 3) umidade bassa; 4) àera istremamente frìzida in sas arturas, su nie podet falare, mancari pro tempos curtos, cun temperaduras positivas superiores a 2°C (si s'àera in sos pizos bassos est bastante sica, su nie nche podet cromper a su solu finas cun temperaduras leviamente superioras). Si sa temperadura lu permitit, est possìbile a produer nie artifitziale peri cannones probidos pro s'efetu, chi belle gasi creant ranzas minoras prus assimizadoras a nie tundu chi a su nie propiamente naradu.
Florence Nightingale

**Florence Nightingale** (Firenze, 12 de maju de 1820 – Londra, 13 de austu de 1910) est istada una reformadora sotziale e isperta de istadìstiga fontomada britànniga, gasi che sa creadora de sa profissione moderna de infirmera. Nch'aiat logradu sa pobularidade traballende de infirmera in tempus de sa Gherra de Crimea, in ue s'ocupaiat de sos sordados fertos. L'aiant paranumenada “sa dama cun sa làmpada” dae s'avesu suo de fagher furriadas a de note.

Sos cumentadores de su printzìpiu de su de 21 sègulos atrogaiant chi sas realizaduras de Nightingale in sa Gherra de Crimea fiant istadas esazeradas dae sos mèdios de informadura a sos tempos, pro satisfagher su bisonzu de un'eroe de su pùbrigu, peroe sas realizaduras suas posterioras sunt recunnotas in manera zenerale. In su 1860, Nightingale aiat postu sos fundamentos pro sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu peri s'iscola sua inche s'ispidale Saint Thomas de Londra. Fiat istada sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu, como parte de su King's College de Londra. Su zuramentu Nightingale prestadu dae sas infirmeras noas fiat istadu mutidu gasi in ondra sua, e sa Die Internassionale de sas Infirmeras est tzelebrada in su mundu intreu in s'ocasione de s'annale de sa nàschida sua. Sas reformas sotziales suas incruint su mezoru de s'assistèntzia mèdiga pro totu sos pizos de sa sotziedade britànniga, su mezoru de s'assistèntzia mèdia e su minimonzu de su probrema de su fàmine in Ìndia, azuende a abolire sas lezes reguladoras de sa prostituidura demasiadu tostas pro sas fèminas e ispainende sas formas atzetàbiles de partetzipadura de sas fèminas a sa fortza de traballu.

Nightingale fiat un'iscritora prodizosa e bersàtile. In tempus de sa bida sua, su bonu de sas òperas suas pubrigadas pertocaiant s'ispainadura de sos cunnoschimentos mèdigos. Unos cantos de sos libretes suos fiant iscritos in ingresu sintzillu, in manera a esser cumpresos fazirmente dae sos chi teniant pagas capatzidades literàrias. Issa aiat aguarmente azuadu a renner pobulare sa presentadura gràfiga de sos datos istadìstigos. Medas libros suos, incrùdida s'òpera sua ampra subra de sa relizione e sa mìstiga, fiant istados pubrigados pustismorte.
Forilì

**Forilì** est una comuna italiana de 118.652 abitadores, cabitale de sa provìntzia romannola de Forilì-Tzesena. In particulare, Forilì est su tzentru limbìstigu de su dialetu romannolu. Est sea piscamale de sa diòtzesis de Forilì-Bertinoro.

A pustis de esser istadu, zai dae su cumintzu de su Rennu de Itàlia e pro belle totu su de XX sègulu, sa cabitale de sa provìntzia de Forlì, chi cumprendiat finas su territòriu de Rìmini, dae su 1992 cumpartzit cun Tzesena su nùmene de sa provìntzia, chi Forilì, in onzi casu, nd'abarrat s'ùniga cabitale.

Sa bidda est cunnota finas cun su paranùmene dialetale de “Zitadon”, sende istada longamente sa leada prus pobulada de sa Romanna (pro narrer, la fiat a sos tempos de s'unifigadura italiana). In s'istòria, l'ant naradu finas cun su nùmene de *Livia*.

Forilì est postu in sa rezione istòriga de sa Romanna, de sa cale nd'est s'arzola zentrale. Custu primadu est finas limbìstigu, in su sentidu chi su foriliesu custìtuit su dialetu romannolu tìpigu: in sas àteras faeddadas, a medida chi unu s'allargat dae su tzentru de sa rezione limbìstiga, si perdent in manera graduale unas cantas caraterìstigas.

Sa bidda, fundada cunforme a sa tradissione in su 188 in antis de Cristos, festat in su 2013 sos 22 sègulos suos de crèschida. In onzi modu, Sigismondo Marchesi s'istoriadore, pustidatat sa fundadura a su 208 i.a.d.C. 

Cunforme a sa tradissione, su sinnu de su ròspogu de Forilì est su Cabricorru.
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** est una emittente televisiva privada italiana, con sede a Locri.

## Història

## Programmas
### Programmas Atuales

**54 News*, l'informazione in tempo reale, dalle 7 alle 21.00, ogni punto ora.
**Soundtracks - il cinema alla radio*, alle 8.40, 15.10, 23.
**Promodisco*, alle 12.40, alle 17.40 ed alle 19.40.
**History Time* con Luciano Procopio, alle 13.30, 23.30 e alle 5.10
**Area 54 - All days*, alle 14,30 e alle 21.30.
**Pezzi da 90*, alle 22.
**Rock Italia*, alle 8.40, 9.45, 21.20, 23.45.
**Italia in Prima Pagina*, informazione ed approfondimenti, dalle 6 alle 10.00.
**Rock Collection*, alle 14 ed alle 21.
**54 Disco Hit*, alle 7.30, 13, 18 ed alle 22.
**Rock a Mezzanotte*, dopo le 24.00.
**Action Parade*, alle 9.45 ed alle 22.20.
**The Ultimate Ipod Collection*, alle 10.20 ed alle 2.20.
**Edizione Limitata*, alle 20.40 ed alle 3.40.
**Concerto Impossibile*, alle 3.20 e alle 20.40.
**Emozioni*, dalle 23.30.
**Il Gatto e la Volpe Band Show*, alle 12:30, 14.30, 19.20
**Celebrity*, alle 10.10 e alle 21.30
**Storie*, alle 14.00 e alle 18.40.

## Aggantzos 'e fora

*Giassu uffitziale de Radio Studio 54 Network
Istassione ferruviària de Otieri-Chilivane

S**'istassione ferruviària de Otieri-Chilivane** est s'istassione printzipale de sos CFN in sa comuna de Otieri.

S'istassione ferruviària de Otieri-Chilivane est realizada a longu de su caminu de ferru Casteddu-Figari, in su puntu in ue s'imbragat subra de custu s'arrampamentu suo Otieri-Chilivane-Portu Turre. Sa cunformadura de s'intrada de sa lìnia de Tàtari e Portu Turre faghet in manera ch'in su transitadorzu siat netzessària s'invertidura de martza pro sos beìculos cròmpidos a Chilivane dae su suddu e destinados a intro de s'arrampamentu (e a s'imbesse). Custa operadura, chi dimandaiat unu tempus bastante longu in su casu chi èsseret pretzisu a realizare sa furriadura e su reposissionamentu de sa locumotiva (che in su casu de sos trenos a papore), oe dimandat unu tempus prus minore gràssias a su materiale diesel atuale presente in s'ìsula, chi sa cumponidura abarrat sena mudada e dimandat petzi s'iscostiamentu de su machinista a sos cuntrollos postos a s'àtera ala de su trenu. In prus de custu, s'abertura reghente de sa bariante de Chilivane at eliminadu s'obrigadura de s'arressare in s'istassione pro sos beìculos chi realizant custas relassiones, permitende a sos trenos chi non devent fagher arressada in Chilivane de poder intrare o essire dae sa lìnia de Tàtari sena peruna invertidura.

Su partile de s'istassione est echipadu cun 5 bias pro su servìtziu de passizeris, chi bator sunt sizìbiles peri sutacoladorzu. Addae de custu, bi sunt bias bariadas de servìtziu a costazos de sos antisfontomados. S'istassione istranzat finas unu transitadorzu de mercantzias e sa filera de bias currespondedora, chi s'aguzamentu de intrada s'agatat a pagu prus de 500 metros dae su fraigu de biazadores, in sa deretura de Terranoa.

Sa zestione de su moimentu acontessit in situ pro su bonu de sa die, in sas oras in ue no est presente s'Aderetadore de Moimentu su tràfigu ferruviàriu est cuntrolladu dae s'A.TZ.O. de Casteddu.

S'istassione bidet su trànsitu de trenos destinados a Terranoa, Figari, Tàtari, Portu Turre, Macumere e Casteddu. In prus de custu, su partile antale istranzat sos postales de s'IRST, chi aunint s'istassione cun su tzentru de Otieri e sas àteras biddas de su zirile. Cheret sutaliniadu chi, aguarmente in su partile de s'istassione, tenet tèrminus sa lìnia postalenca IRST de Tirsu e Iscra, chi dispensat su servìtziu isvilupadu finas a su 1969 dae sos trenos de sa lìnia Tirsu-Chilivane. Un'àteru trasportadore, sas lìnias postalencas Caramelli, aunit s'istassione cun Otieri e àteras leadas de sa provìntzia.
Batalla de Midway

Sa **batalla de Midway** in s'Otzèanu Paghiosu fiat istada una de sas batallas navales prus importantes de sa segunda gherra mundiale. Intre su 4 e su 7 de làmpadas de su 1942, petzi ses meses a pustis de s'atacu zaponesu contra a Pearl Harbor, e unu mese a pustis de sa batalla de su Mare de Coraddu, sa Marina de sos Istados Aunidos aiat repèllidu in manera detzisiva s'atacu de sa Marina Imperiale Zaponesa contra a s'Atollu de Midway, causende dannos irreparàbiles a sa frota zaponesa. John Keegan s'istoriadore militare aiat definidu sa batalla “su corfu prus istrepitosu e detzisivu in s'istòria de sos cumbates navales”. Pro su Giappone fiat istada sa peus derrota navale de sos ùrtimos 350 annos.

S'operadura zaponesa, che s'atacu anteriore contra a Pearl Harbor, teniat sa finalidade de eliminare sos Istados Unidos comente potèntzia istratèziga in su Paghiosu, dassende duncas terrinu lìberu a su Zapone in s'istabilonzu de sa Grandu Isfera Pròspera de s'Asia Orientale. Sos zaponesos isperaiant chi un'àtera derrota demoralizadora diat aer custrìnghidu sos Istados Aunidos a cabitulare in sa gherra de su Paghiosu e chi custu diat aer asseguradu sa dominadura de su Zapone in cussu otzèanu.

Su pranu zaponesu fiat a atraigher in un'artana sas arrima-aparèchios istadunidesas. Sos zaponesos, in prus de custu, teniant s'intentu de ocupare Midway comente parte de unu pranu grobale de isterrer su perìmetru defensivu issoro in responsta a s'interventu raju de Doolittle. Custa operadura fiat aguarmente cussiderada amaniadora de atacos annanghedores contra a sas Fiji, sas Samoa e sas Hawaii etotu.

Sos puntos dèbiles de su pranu cunsistiant in sas prebisuras erradas de sos zaponesos in contu de sa reassione amerigana e in s'inadeguadura de sos arringheramentos initziales. In particulare, sos decodifigadores ameriganos fiant istados a tretu de apostivigare sa data e su logu de s'atacu, permitende a sa Marina Istadunitesa antisavèrtida de amaniare un'impostada sua pròpia. Bator arrima-aparèchios zaponesas, Akagi, Kaga, Soryu e Hiryu, chi faghiant parte de sa fortza de ses arrima-aparèchios chi aiant lantzadu s'atacu contra a Pearl Harbor ses meses in antis, gasi che un'agrugadore mannu, fiant istadas afundadas a su costu de un'arrima-aparèchios e una destruidora amerigana. Su fraigamentu de naes e sos programmas de insajadura de sos pilotos dae bandas zaponesas fiant istados incapatzos de mantenner su passu in su sustituinzu de sas pèrdidas issoro in s'ìnteri chi sos IAA aumentaiant in modo costante sa fortza issoro in ambos domìnios.
Blue Zone

**Blue Zone** (in sardu *locu biaìttu*) est unu faveddu inglesu chi serbit a inditare locos (siat in sensu demograficu siat in sensu geograficu) pèri su mundu in ube sa zente campat de prus cuffòrma sa mèdia mundiàle, comente b'at iscrittu in su libru de Dan Buettner "*The Blue Zones: Lessons for Living Longer from people who lived the longest*". Custu cuntzettu at crèschiu chin sa chìrca demografica de Gianni Pes e Michel Poulain, chi aìant iscopertu in Sardigna, e in su zassu de sa provintzia de Nùgoro (comunes de Biddamanna Istrisàili, Àrthana, Talana, Baunei, Orthullè, Ulassa, Foghesu, Tìana, Ovodda, Ollolai, Gavoi, 'Onne, Mamujada, Orgòsolo, Ulìana) in particulàre, su locu in ube b'at resurtàu sa prus arta pertzentuale de zente chi vivet chent'annos e prus. In su traballu aìant disinnàu chìrcos de color'e chelu in sa cartina cumintzande a lis nàrrer *Blue Zone*. Buettner at atzapàu ateros de custos zàssos in Okinawa (Giappone), in Sardigna, in Nicoya (Costa Rica), in Icaria (Grèghia) e in sos de sa Crèsia Cristiana Avventista de su Die de Sete in California ispiegande, pro mèdiu de datos empiricos e autòpticos (est a nàrrer, picaos de prima manu pompiàndelos de manera partecipante), proite custa zente vivat prus a longu de sos ateros.

"Blue Zone" est fìnas una siènda chi Dan Buettner etottu aiat fundau e chi, proponènde modellos chi parìtzos grùpos etnicos pèri su mundu pràticant, azuat sa zente a vivere menzus e prus a longu, e offèrit varios servitzios comente informatziones de valore pedagogicu, màndicu e ateros benes.

## Riferimentos


## Libros
*Buettner, Dan (2012). *The Blue Zones, Second Edition: 9 Lessons for Living Longer From the People Who've Lived the Longest*. Washington, D.C.: National Geographic.
*Buettner, Dan (2010). *Thrive : finding happiness the Blue Zones way*. Washington, D.C.: National Geographic.

## Link de fora
*  Giassu Officiale | Blue Zones
* Sos noe printzìpios de sas Blue Zones: sos logos de sa longevidade *<small>Articulu de approfondimentu socioculturale in italianu – Archiviu Tres</small>*
Abasatu de su tribunale de Rezu Emìlia

S'abasatu de Rezu Emìlia est unu fatu sambenosu acontèssidu su 17 de santugaìne de 2.007 in sa bidda emiliana, chi nde fiat istadu responsàbile Clirim Fejzo, un'immigradu arbanesu de 40 annos. In cussu manzanu, Fejzo fiat resèssidu a intrare a su palatzu de zustìssia gràssias a su fatu chi tando non b'èsseret perunu cuntrollu de sos bisitadores in s'intrada. Pagu ora a pustis de sas 11, fiat programmada s'audièntzia tzivile pro sa separadura dae Vjosa sa muzere. Zai dae belle un'annu sos cojuados Fejzo no istaiant prus paris: Vjosa aiat agatadu sa balentia de denuntziare sos iscudimentos, sos malutratamentos e sas minetzas chi retziat sighidamente dae su maridu, e fiat istada acollozida in una domo de seguràntzia. Sas duas fizas de sa croba in isfaghinzu aiat sighidu a biver cun su babu. Clirim Fejzo fiat intradu a su tribunale cun s'intentu deliberadu de realizare un'abasatu. Cheriat cumintzare dae Giovanna Fava s'abogadu, che si fiat ocupende cun sensibilidade de sas acontèssidas de Vjosa s'iscuredda. A Fejzo non l'importaiant sas cunseghèntzias. Cheriat petzi destruer sa bida de muzere sua, pro su fatu sintzillu chi non fiat prus sua. E lu cheriat fagher in dae in antis de ambas fizas, chi diant aer dèvidu leare parte a s'audièntzia. E in ie, in sos bancos de su tribunale de Rezu Emìlia, nch'aiat bogadu una pistola càlibru 7.65 e aiat tiradu contra a s'abogadu. Sa balla li fiat intrada e essida peri una pala e sa legalista nche fiat essida cun unu pagu de discansu e timòria meda. A pustis aiat isparadu contra a sa muzere: unu tiru a su tzugru l'aiat intradu a su coma, àteros prumos l'aiant atìnghidu a sa petorra. S'iscuredda fiat obitada sa sero in fatu sena aer prus releadu cunnoschimentu. A pustis, Fejzo nche fiat essidu dae sa sala de audièntzias. Arjan Demcolli, 32 annos, su frade de Vjosa, aiat proadu a lu disarmare. L'aiat leadu a sas ancas in unu tentativu disisperadu. Peroe Fejzo l'aiat tiradu contra e l'aiat fertu mortarmente. Sa cotidianidade tranchilla de su tribunale si fiat agatada bulluzada in pagos minutos: totu sos presentes in sa sala (b'aiat abogados, peroe finas àteras crobas in caminu de separadura ch'isetaiant su cumintzu de sas audièntzias issoro) si nche sunt fuìdos terrorizados. In sa sala de a faca, si fiat isvilupende un'adunàntzia sindigale e medas pessones aiant seradu malistares pro s'assùconu. Belle gasi, in un'àtera sala si fiant faghende protzessos illestridos e duos polimesos zòvanos chi fiant acumpanzende sos detentos fiant intervènnidos. Fiant intrados a sa sala intimende a Fejzo de ghetare s'arma. Su primu, Stefano Marcaccioli, si fiat postu in sa zanna de s'ambiente chirchende de lu brocare, peroe aiat retzidu una balla a un'anca, fiat istadu operadu e petzi meses a pustis aiat recuperadu, retzende unu prèmiu pro sa balentia tzivile amustrada. S'àteru azente, Fabio Stella, aiat achicadu fogu ochiende a Clirim Fejzo. Dae tando, su tribunale de Rezu Emìlia est probidu de unu controllu de bisitadores in s'intrada, ch'incruit unu detetadore de metallos.
Silurzia

Pro silurzia (gr.: “cheirourgia” dae “χείρ”, “χειρός”, manu e “ἔργον”, òpera) s'intentat etimolozigamente un'atividade de traballu manuale. 

In su barigare de su sègulu coladu, s'isvilupu de sos cunnoschimentos, su caràtere ispetzìfigu de s'abordu a maladias determinadas e s'incrementu issoro, gasi che probremas organizativos, ant rènnidu netzessàriu a partzire sa Silurzia Zenerale in numerosos arrampos ispetzialìstigos. Unas cantas de issas sunt cunsagradas a sa matessi patolozia zenerale: Silurzia Oncolòziga, àteras bias a  s'ispetzìfiga de òrganu o de aparatu: Corosilurzia, Silurzia Petorrale, o tando a sa matessi finalidade: Silurzia Pràstiga e Recostrutiva, o caraterizadas dae tènnigas peculiares: Silurzia Laparoscòpiga, Silurzia Robòtiga, Silurzia Endoscòpiga. In argunos casos, in su cuadru de su matessi arrampu, bi sunt ispetzializaduras annanghedoras, che pro narrer sa Silurzia de sa manu in s'àmbitu de s'ortopèdiga.
Trento

**Trentu** est una comuna italiana de 115.368 abitadores, cabitale de sa provìntzia numenale e de sa rezione de su Trentinu-Tirolu de Suddu. Gràssias a sa creassione de diferentes buscadorzos (FBK, Trento RISE, FEM), de laboratòrios e a s'universidade sua, est istadu paranumenadu su “Silicon Valley de sas Arpes.”

## Zeografia
Sa bidda de Trentu est posta in su badde de su riu Àdize, a unos 150 km. dae sa bena sua, 55 km. a su suddu de Bortzanu, 110 km. a su nordu de Berona, 200 km. a su nordu de Robigu e a 250 km. dae sa foghe de su riu.

Trentu s'agatat in su tzentru de un'arzola urbana chi s'isterrit in manera longhitudinale intre Mezzolombardo e Rovereto e a s'estu chirru a sa Badde Sugana, finas a sa comuna de Pergine.

Trentu presentat diferèntzias istremas de territòriu e pobuladura. Sa pobuladura comunale no est cuntzentrada petzi in bidda, si nono finas in numerosas leadas ispartzinadas (trighinzos), prus a prestu distintas sas unas dae sas àteras e chi bardant galu un'identidade cosa issoro siat urbana, siat biddaresa, rurale o montaresa. Sa bidda antiga contat cun 80.000 abitadores (santugaìne de 2004). S'agrustadorzu urbanu, cun sas comunas probianas, nche crompit a 150.000 abitadores. Intre sos trighinzos, su prus pobuladu est Galdolo (a su nordu de sa bidda, cun s'inghiriadura chi tenet 12.449 abitadores). Su prus pagu pobuladu est Sardagna (1.106 abitadores). Sa majoria de issos sunt repartzidos in su fundu de su badde de s'Àdize o in sos montigros a s'estu de sa bidda, cando chi su bidditzolu de Sardagna est situadu a s'uestu in unu pranu de roca a 560 metros de artària e est cunetadu cun su fundu de su badde finas dae una telecadrea minore; sas biddas de su Bondone, intames, sunt ubigados intre sos 490 m. s.l.m. de Vigolo Baselga e sos 1.650 metros de Vason, e formant parte totus de sa matessi inghiriadura comunale.

Sa bastesa de sa zona comunale cunzughet duncas una densidade de pobuladura no caraterìstiga de biddas cumpatas e cun cuntzentradura manna de pobuladura (736 ab. pro cmq., a petus, pro isempru, de sos 1.990 ab./cmq. de Bortzanu).

Trentu bardat unu ligàmine meda astrintu cun su monte: a su nordu-uestu, s'agatat sa Paganella, a su nordu-estu su monte Calisio, a s'estu sa Marzola, a su suddu-estu sa Vigolana e s'uestu su Monte Bondone, naradu finas “S'Arpe de Trentu”. Custu ùrtimu, chi pro su bonu abarrat in su territòriu comunale, si podet sizire in tempus curtu dae su tzentru de sa bidda a mèdiu de su caminu provintziale.

Inche su lutone de sas Viote de su Bondone, est possìbile a bisitare su Tzentru de Ecolozia Arpesa e s'ortu botànigu, gasi che a cumintzare s'iscursione chirru a sa Reserva Naturale Integrale de sos Tres Cùcuros de su Bondone (Cornet, Dos d'Abramo e Cima Verde).
Istassione ferruviària de Terranoa

S**'istassione de sos trenos de Terranoa** rapresentat su transitadorzu ferruviàriu printzipale de sa bidda gadduresa.

Est fraigada a longu de su caminu de ferru Casteddu-Figari Marìtimu. Tenet tres bias impreadas pro su servìtziu de biazadores, addae de una cuarta bia de servìtziu in cara de su fraigu de passizeris. A unos 400 metros dae s'istassione de biazadores, in sa deretura de Casteddu, s'agatat su depòsitu de locumotivas de su transitadorzu, a probe de su cale b'est finas una filera de bias pro su servìtziu de mercantzias. Sende gasi, si prebidet pro sos annos benidores sa realizadura de un'istassione noa, zustu in s'oru de s'ischerriadorzu de mercantzias atuale, chi at a intrare in parte a su fraigu de passizeris de como.

S'istassione est semper pessonalada, e sa zestione de su moimentu est realizada in situ dae s'Aderetadore de Moimentu de su transitadorzu gadduresu.

Pro su chi prendet sas relassiones, a s'istassione de Terranoa arribant trenos dae e chirru a Casteddu, Aristanis, Chilivane, Tàtari, Portu Turre e Figari. In sas probianias de s'istassione, est possìbile a leare sos postales de s'IRST pro si zugher a sas logalidades inghiriadoras. In prus de custu, in su partile de s'istassione s'arressant sos beìculos de s'ISPO chi realizant sas relassiones urbanas, incrùdida una cun su portu de s'Ìsula Arba.
Butiru

Su **butiru** est sa parte rassa de su late, separada dae su soru e cundensada. Su resurtadu de su protzedimentu est un'emursione, mescamente de aba, in ue resurtant dissòrvidos tzùcaros e proteìnas, in sas rassuras, ch'in sa fase fruida cristallizant in parte. Est chistione de unu fruidu cun puntu de amoddamentu probianu a sa temperadura ambiente, de assempru sòlidu e cunsistèntzia modde cun unu colore bariàvile dae arbu làtinu finas a grogu forte, bogadu dae sa parte lipìdiga de su late de diferentes animales peri inversura de sa mantega e fermentadura eventuale, in sa tradissione europea continentale, o salidura, in sos paìsos angrosàssones. Est impreadu de cunfetu e in sa coghina, in manera assimizadora a sos ozos bezetales e a s'istrutu. A bandas de s'impreu alimentàriu, s'utilizat comente ingrediente in cosmètigos, meigamentos e inrassadores.

In sos crimas temperados, cun temperadura ambiente, su butiru est modde ca gràssias a unu puntu de fusione incrùdidu intre 28 e 33°C s'issorvit cun fazilidade.

Avesarmente, est de colore grogu ammitalladu, e podet bariare dae grogu intensivu a belle arbu. Orientativamente, pro su chi pertocat su produtu naturale e in sas produiduras chi derivant dae late de animales e alimentadura frisca, est arbu a s'ierru e prus grogu a s'istiu, pro more de sa cunseghèntzia diferente de arteraduras, de s'asseonzu finas a s'aumentu eventuale de sa càrriga batèriga retzida, pro neghe de unu perìodu de tempus relativamente longu barigadu intre sa murghidura e sa butiradura, in prus de custu podet esser coloradu in modu artifitziale cun carotenu e àteras sustàntzias. Su colore arbu, intames, si podet torrare a lograre peri protzedimentos industriales de refusione. 

Cunforme a sa leze italiana (L 202/83), sa numenadura sena azetivos de “butiru” est reservada a su produtu logradu dae sa crema bogada dae su late de baga e a su produtu logradu peri su soru de late de baga e non podet cuntenner rassuras diferentes annantas; b'at bariedades de butiru de àteras orìzines. Su butiru de bùfala (Bubalus Bubalis), pro narrer, est unu produtu tìpigu campanu, su butiru de yak (Bos grunniens) est un'ingrediente tradissionale de pratos e bufaduras tibetanas, che sa tsampa, e s'annanghet a su te custuituende sa bufadura printzipale de su paìsu, su butiru de cabra est galu como unu produtu de tradissione arpesa.
Sa Mama 'e su Sole

**Sa Mama de su Sole** fit un'essere chi sos mannos ponìan in sa conca de sos pitzinnos in assustu, cando non cherìan andare a si corcare in su bortaedìe de istìù (chi b'aiat troppu basca). Fit una bellissima femina chi passizabat peri sas istradas in istiu: si sa Mama 'e su Sole s'imbenìat ind unu pitzinnu jocande, e chi duncas no aiat postu mente a sos mannos suos, issa lu pessichìat currende finas a cando non lu picabat e, guastandelìa, li lassabat unu sinzu a conca: tando su pitzinnu aìat dèpiu jùchere una frèba arta (nada finas calentùra) chi li durabat carchi die.

## Tra paristòria e realtade
Custa paristoria fit connotta in cada bidda peri tottu sa Sardigna. Pro impedire a sos pitzinnos de essire dae domo cando b'aiat tropu basca, e duncas chin s'arriscu de si picare unu còrfu de sole, si aìat imbentàu custu pessonàzu, finas pro ispiegare su fenomenu de sa freba. Pro custu sos pitzinnos, chi a intendere custos contos si assuconàban e tenìan timòria de sa Mama 'e su Sole, a sa fine isseperàban de fàcher a bonos e siche abbarràban in domo finas a cando s'aera troppu caènte non siche fit andada.

## In prus de sa Mama 'e su Sole ebìa
In carchi bidda, in prus de sa Mama 'e su Sole, si contat chi b'aìat finas sa Mama 'e su Frittu pro s'istajòne de ibèrru, sa Mama 'e su Fogu pro ispiegare a sos pitzinnos su fenomenu de sos focos, e sa Mama 'e su Bentu chi cumparìat cando tiràbat su bentu maestru o sa tramuntana.
Central Park

Su **Central Park** est unu parcu pùbrigu de sa tzitade de Noa Iorcu, postu in sa mesania de Manhattan. Su parcu fiat istadu abertu in su 1857, in 315 ètaras de terra propiedade de sa Comuna (oe sa superfìtzie sua medit 335 ètaras). In su 1858, Frederick Law Olmsted e Calvert Vaux aiant bìnchidu una porfia prozetale pro mezorare e ispander su parcu cun unu pranu a tìtulu “The Greensward Plan”. Su fraigamentu fiat cumintzadu in su matessi annu, fiat sighidu in tempus de sa gherra tzivile amerigana e fiat istadu cumpretadu in su 1873. Su Central Park est su parcu urbanu prus bisitadu de sos Istados Aunidos.

Decraradu patrimòniu istòrigu nassionale in su 1962, su parcu est zestionadu atuarmente dae sa Cunservadoria de su Central Park cunforme a unu cuntratu sinzadu cun s'amministradura de sa tzitade. Sa Cunservadoria est un'organizadura sena finalidade de profetu chi cuntribuit pro s'83,5% a su presupostu annuale de 37,5 milliones de dòllaros de su Central Park, e impreat s'80,7% de su pessonale de mantenimentu de su parcu.

Su Central Park est fontomadu in diferentes cantones, che pro narrer “New York” de Simon & Garfunkel, interpretada finas in s'ocasione de su cuntzertu famadu isvilupadu inche su parcu su 19 de cabudanni de 1981. In cussa cantone, si faghet referèntzia a sa perigulosidade de su parcu a pustis de s'iscurigada, a su propòsitu naradu in su parcu s'agatant numerosos aparitzos telefònigos pro poder pedire azutòriu in casu de bisonzu.
Universidade de Tàtari

Sa **Universidade de Tatari** (in italianu *Università di Sassari*, in latinu *Universitas Turritana Sacerensis*) est un'ateneu prùbicu chi aìat tentu, prima in Sardigna (in Casteddu sos cursos dìant àer cumintzau pètzi in su 1626), s'identitade giuridica sua in su 1617. Oje in die, s'ateneu tenet ùndichi facultades.

S'Universidade de Tatari resèssit a si mantènner a sos libellos prus artos in sa classifica chi su Censis espònet a cadèntzia annuale dae su 2001 in susu, tra una setantìna de ateras universidades.

## Istòria
Si contat chi Alessio Fontana in su 1558 aìat lassau sos benes suos a sa municipalidade pro chi bi seret fravicàu unu collèzu de istudios intregàu a sa Cumpanzìa de Gesùs. Su re Filipu de tres aìat peroe cuntzèdiu s'istatutu de Universidade règia petzi in su 9 de frevàrju de su 1617, chin sa cunsacrassione de Tatari a prima Universidade regia.

In su 1765 fit approvàu unu regulamentu internu, riconnoschènde bàtor facultades: *Filosofia ed Arti*, *Teologia*, *Giurisprudenza* e *Medicina*; bi aìant acudìu professores piemontesos chi, nànchi, aìant fatu prus manna sa chìrca sientìfica.

In su 1877 s'ateneu tataresu si parificat chin cussos secundarios. A su cumìntzu de su Novichèntos s'ateneu aìat connotu fermentàzu curturale novu, fachèndebi intrare sa curtura positivistica in su campu de sa medìchina, de sas sièntzias e de su derètu; pro more de s'atuamèntu de su *sistema universitario nazionale* s'ant istituìu sas facultades de Butecarìa (Farmacia) e Medìchina Veterinaria e, in su 1950, sa facultade de Agraria puru naschit. S'ateneu tataresu galu creschet finas a arribare, in su 2002, a tènner undichi facultades.

## Facultades
*Agraria
*Veterinarja
*Literas e Filosofia
*Jurisprudentzia
*Medichina e Chirurzìa
*Potecarìa
*Sientzia Politica
*Limbas e Literadura istranza
*Matematica, Fisica e Sientzias naturales
*Architettura

## Immàzines

## Agganzos de fora
*
Universidade de Casteddu

Sa **universidade de Castèddu** est s'ateneu prus mannu de sa Sardigna, fundàu in su 1626. At tentu su cuàrtu postu in sa classifica Censis/La Repubblica de sos mannos ateneos italianos de istadu pro s'Annu Accademicu 2013-2014.

## Istòria
Fit dae tempus chi su parlamentu sardu pedìat un'ateneu postu in sa capu de locu, pro aumentare su tassu de istrùtzione e fàcher a manèra chi sos sardos non depìan disterràre pro fortza in sas universidades de su continente, pruscatòttu in cussas de Pisa, Bologna e Salamanca.

A sa fine, pro more de s'atzione de sos tres istamentos e de s'artzipìscamu de Casteddu Francisco d'Esquivel, su papa de tando (Paolo V) in su 1607 aìat fravicàu unu *Studium Generale* in sa tzitàde sarda, ponèndela issùtta sa Madonna e sos santos sardos Ilariu, papa, e Luciferu e Eusebiu, pìscamos. Est pro custu chi in s'emblema de s'ateneu bi sun sas mìtrias e sa tiàra, chin duos pastorales e a cùrtzu a issos (a costàzu o issùpra) bi at sa lìtera de cumìntzu de su nùmene de su santu, pàris chin s'immàgine de sa Madonna e de sos istèmmas de su Regnu e de sa tzitade. Sa *Universitas Studiorum Caralitana* at cumintzàu s'attividade sua de manera uffitziale in su 1626, a pustis chi su re Filippu de tres la aìat reconnòtta.

Oje in die, s'ateneu tenet ùndichi facultades.
Rezìmene abertu

Su rezìmene abertu est una medida arternativa a sa presonia introduìda dae sa leze Gozzini (l. 10/10/1.986 n. 663) chi at reformadu su regulamentu presonale. Est reguladu dae sos artìgulos 48 e sgs. de custu ùrtimu. S'abertista, su presoneri sutapostu a rezìmene abertu, bàrigat su prus de sa die in intro de unu penadorzu apositivu e nd'essit pro leare parte a atividades de traballu, de imparonzu o ùtiles pro sa reintegradura sotziale. Su tribunale de bizilàntzia apostìvigat in su probidimentu de cuntzessura de sa liberdade sas limitaduras pro su cundennadu.
Pro lograre su rezìmene abertu, su presoneri devet aer cumpridu a su nessi sa metade de sa pena (20 annos pro su cundennadu a sa presonia perpetuada). Su rezìmene abertu podet esser aprigadu zai dae su cumintzu cando sa cundenna est inferiore a ses meses o a s'ora de su detenimentu si su cundennadu no est cunfiadu in proa a sos servìtzios sotziales. Su rezìmene abertu podet esser rebogadu in su casu chi su suzetu perdat su traballu, o non siat afatente pro su tratamentu o, a zudìssiu de su tribunale de bizilàntzia, apat bioladu sas disposissione prebidas o si su cundennadu non faghet sa recuida a sa domo regrusòria sena motivu zustifigadu (si s'ausèntzia non sùperat doighi oras, sa rebogadura est optativa). S'ausèntzia narada custituit su delitu de evasura, castigàbile a s'arrimu de s'art. 385 de su c.p.