open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biella

**Biella** (“Bièla” in limba peemontesa) est una comuna italiana de 43.733 abitadores, cabitale de sa provìntzia numenale de su Piemonte tramuntanesu.
Sa bidda s'agatat in pee de sas Arpes Biellesas, e s'esistèntzia sua est atestada zai dae s'Edade Mèdia arta. Dominada posteriormente dae sos pìscamos de Bertzeddi, in su 1379 fiat colada a sos Savoias. In su barigare de su Milliotughentos, Biella aiat cunnotu un'isvilupu mannu urbanìstigu e industriale, devenende luego fontomada pro sas indùstrias suas pannamentales.
Sunt numerosas sas testimonias istòrigas e artìstigas de su tempus suo coladu; intre sas prus importantes, s'amentant su Bautistèriu de Biella, sa catedrale, su Campanàriu de Santu Istèvene, gasi che paritzas billas e palatzos.
Paolo Frescura

**Paolo Frescura** (Roma, 22 triulas 1953) est unu cantoneri italianu.

Nàschidu in Roma dae babos napulesos (su babu est Mario Frera s'atore e sa mama est Rosita Pisano s'atora), s'est istrenadu in su 1975 cun su 45 furriadas “Bella dentro”, logrende un'èsitu istrepitosu de bèndidas (treghentosmiza isemprales de s'individuale e trintamiza de s'ellepè a su matessi nùmene).

S'annu sighidore partètzipat a su Festivale de Santu Remu de 1976 cun “Due Anelli”, chi otenet su de chimbe logos de sa crassifigadura. Intre sas àteras cantones suas, bi sunt “Tu cielo tu poesia” e “Ti fa bella l'amore”, custa ùrtima interpretada finas dae Nicola Di Bari. 

In sos annos setanta, at cumpostu finas pro Lina Savonà sa cantadora. Atuarmente, Paolo Frescura s'òcupat de edissiones musigales.
Instituto Federal da Bahia

Sa **Instituto Federal da Bahia**, jamada comunemente **IFBA**, est una universidade cun sa sede in Salvador, in Bahia, in so Brasile. 

S'universidade fit istada fundada in su 1910.
Perrier (abba minerale)

Sa **Perrier** est un'abba minerale cun gassu frantzesa chi benat dae sa mitza des Bouillens, chi dae su 1903 si narat mitza Perrier.

Sa mitza est situada in Vergèze, in su departamentu de su Gard, a 15 chilòmetros dae Nimes.

S'abba Perriet formaiat parte de su Grupu Perrier Vittel SA (chi cumprendet finas Vittel, Quézac, Pellegrino et Contrex), devènnidu Nestlé Waters France a pustis de su resgate de s'impresa dae bandas de Nestlé in su 1992.

Est un'abba minerale naturale chi cuntenent elementos minerales (460 mg/l) e gassu de sa mitza sua (7 g/l).
Fidel Castro

**Fidel Alejandro Castro Ruz**  ( audio), nàschidu su 13 de austu de su 1926 - 25 november 2016, fiat unu politicu cubanu, abarradu in su podere dae su 1961 a su 2011, addaghi l'est intradu in parte frade suo prus minore Raul pro resones de salude. Politigamente unu marxista-leninista, suta de s'amministradura sua sa Repùbriga de Cuba si fiat fata una ditadura comunista in ue peruna oponidura fiat autorizada, e custa situassione sighit galu oe ch'in su podere b'est frade suo. Suta de su gubernu totalidàriu de Fidel Castro, mizas e mizas de oponidores sunt istados pessighidos, torturados e ochidos.

Si nch'est mortu in su 25 de Sant'Andria de su 2016 in La Havana. Su corpus suo at a abbarrare pro calchi tempus, e daboi si at a brusiare.
Lucien Febvre

**Lucien Paul Victor Febvre**, nàschidu su 22 de làmpadas de 1878 in Nancy e mortu su 25 de cabudanni de 1956 in Saint-Amour, est istadu un'istoriadore modernista frantzesu chi at tentu un un'infruèntzia forte a subra de s'evolussione de custa dissiplina, in particulare peri s'iscola de sos Annales, fundada dae isse paris cun Marc Bloch.

Febvre, in su defininzu de aspetos e problemas de s'insularidade, aiat contrapostu sa Sitzìlia, “ìsula rugradorzu” chi at semper assimiladu, elaborende-nde unas cantas caraterìstigas, sas tzivilizaduras numerosas a beru ch'in undadas sighidoras si fiant assentadas in ie, a sa Sardinna, “ìsula presone”, logu de cunservadura de “rassas betzas eliminadas, de usos betzos, de formas sotziales betzas bannidas dae su continente”, unu “mundu antzestrale e fòssile, s'imàzine imparativa de sa preistòria in s'istòria”.
Iscopofilia

Su tèrmine “iscopofilia” o, in manera cullochiale, “mironismu” (una pessone chi pràtigat s'iscopofilia est narada aversarmente “mirone”), ìnditat sa postura e sa pràtiga sessuale de sos chi, pro lograre s'essitadura o su praghere sessuale, disizant e istimant abaidare o ispiare pessones mesunuas, nuas o in fatu de s'ispozare, gasi etotu che pessones realizende un'acapiadura sessuale. Sa masturbadura acumpanzat fitianu s'atu iscopofìligu.

S'iscopofilia podet assuntare diferentes formas, peroe sa caraterìstiga sua printzipale est chi sos mirones normarmente non sunt relassionados deretamente cun sa pessone de s'interessu issoro, chi fitianu iscunnoschet de esser pompiada. S'iscopofìligu podet esser definidu, in su matessi modu, comente una pessone chi gosat bidende situassiones de sufrimentu e disaura de sos àteros.

In unas cantas curturas, su mironismu est cussideradu una pràtiga desviadora e finas unu crìmine sessuale. In su Rennu Aunidu, s'iscopofilia sena cussentimentu est devènnida unu delitu dae s'1 de maju de 2.004, cando ch'in Cànada ant aproadu una leze assimizadora a s'agabu de su 2.005.
Sòndriu

**Sòndriu** est una comuna italiana de 21.790 abitadores e una cabitale provintziale lumbarda.

Cun unu territòriu comunale de unos 20 kmc., est sa cabitale provintziale italiana prus pagu istèrrida. Abarrat in sa Badde Tellina de mesania, in sa cropadura de su traìnu Mallero cun s'Adda, in s'intrada a sa Badde Malenco, suta de su massissu de sa Corna Mara. Sa bidda est sa leada prus importante de sa zona.

Su crima de sa bidda, che su de s'abarru de sa fundunada, est continentale, cun ierros fritos e istios incardumados.
Foresta tropicale

Sa **foresta tropicale** est unu tipu de ecosistema chi si isviluppada tra sa latitudine de 28 grados  a sud e a nord de s'euqadeore. Sa foresta pluviale tropicale s'agatada in Asia, Australia, Africa, Sud America, America centrale e in meda isolas  de su Oceanu Pacificu, e de s'Oceanu indianu.
Corea de su Sud

Sa **Corea de su Sud** (in coreanu: 한국 [Hanguk], o 남한 [Namhan]), uffitzialmente connotta comente **Repùblica de Corea** (in coreanu: 대한민국 [Daehan Minguk]), est un paisu e istadu de s'Àsia orientale chi occupada sa meidade de sa penìsola coreana. Confinat a nord cun sa Corea de su Norte, a ovest cun su Mare Grogu (e sa Tzina), e ad est cun su mare de Giapone (e poi cun su Giapone). Sa capitale sua est Seùl.
1865

S'annu **1865** (MCMLXV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
Ispidale sichiàtrigu

Un'ispidale sichiàtrigu, cunnotu finas comente “manicòmiu” o, cullochiarmente, comente “domo de macos”, est un'ispidale ispetzializadu in su tratamentu de sos istrobos mentales.

Sos ispidales sichiàtrigos bàriant ampramente in tèrmine de dimensiones e crassifigaduras. Unos cantos ispidales podent esser ispetzializados petzi in sa terapia a tèrmine curtu, o sa de ambulatòriu pro passientes de arriscu bassu. Ateros podent esser ispetzializados in su tratamentu tempuranu o permanente de passientes in istadu de internamentu chi, comente cunseghèntzia de un'istrobu sicolòzigu, dimandant un'assistèntzia o unu sighimentu diàriu, o un'ambiente ispetzializadu e cuntrolladu. In medas paìsos, sos passientes a s'avesu sunt amìtidos a boluntarismu, peroe su passiente podet esser internadu finas contra a sa boluntade sua cando podet custituer unu perìgulu de sinnìfigu pro sese etotu e pro sos àteros.
Màntua

**Màntua** (*Màntua* in dialetu mantuanu e Mantova in italianu) est una comuna italiana de 49.538 abitadores, cabitale de sa provìntzia lombarda chi tenet su matessi nùmene.

Dae su trìulas de 2008 custa bidda artìstica lombarda, connota fintzas pro èssere istada su logu de nàschida de su poeta Virgìliu l'ant annànghida, paris cun Sabbioneta, posta in sa provìntzia sua e cun s'erèntzia dassada dae sos Gonzagas a cumone, a sa lista de sos patrimònios de s'umanidade de s'UNESCO. Sa bidda est istada còrfida in manera pesante meda in tempus de su terremotu de su 2012.

## Riferimentos
Corpete contraballas

Su corpete contraballas est un'indumenta impreada dae s'armada e dae sas fortzas de seguràntzia, chi servet a protegher s'operadore dae sos tiros de fogu o dae sas ascras de ucheddamentu de isprosivos, arressende sa balla o sas ascras in intro suo.

Zenerarmente, est formadu dae unu cuntenedore isternu in pannamenta balìstiga e panneddos balìstigos mùrtipros internos de acordu cun su gradu de proteghidura. Sos panneddos balìstigos, in manera zenerale, sunt custituìdos dae pizos mùrtipros de fibras aramìdigas intritzidas o tèssidas e colladas a su microfilme de polietilenu. Sa funtzione de sas fibras est a assorber o isperdissiare sa fortza de arressada e penetradura de su prumu o de s'ascra peri sa deformadura pràstiga (illonghiamentu) de sas fibras etotu. Su nùmeru de pizos subrapostos detèrminat sa capatzitade de proteghidura de su panneddu balìstigu, zenerarmente crassifigadu in crasses de proteghidura NIJ (Istados Aunidos) o SK (Alemània).
Orgasmu

S**'orgasmu** est unu cumparis de reassiones neuro-musculares imboluntàrias, de dura curta, chi currespondet a su cùcuru de s'essitadura sessuale, cunseghidore a s'istimuladura fìsiga e sicolòziga de sas zonas eròzenas e de sos òrganos sessuales. In s'òmine, su resurtadu suo fisiolòzigu est s'ejaculadura, cando ch'in sa fèmina sunt arruntzamentos antiscannaurvales, a sos cales, in unos cantos casos, si diant acumpanzare fenòmenos iscretòrios (sa gasi narada ejaculadura feminina).
Debrecen

**Debrecen** est sa de duas tzitades prus manna e pobulada de s'Ungheria a pustis de Budapestu su cabitale, contende cun 213.703 abitadores. S'agatat in sa provìntzia nordu-orientale de Hajdu-Bihar e nd'est sa cabitale. Tzentru curturale, econòmigu e turìstigu, Debrecen est una de sas tzitades ungheresas a s'isvilupu prus dinàmigu.

Fontomadu pro sa prima bia in unu documentu iscritu in su de 13 sègulos, Debrecen fiat devènnidu leada de provìntzia in su 1.361 e in su 1.693 nche fiat pesadu a su rangu de tzitade reale lìbera. In tempus de s'istòria, fiat istada duas bias sa sea de su paralamentu mazaru, respetivamente intre su 1.848 e su 1.849 e in su 1.944. In su barigare de sa segunda gherra mundiale, aiat sufertu dannos cussideràbiles. Sa festa de sa tzitade s'isvilupat s'11 de abrile.

Debrecen tenet un'abioportu minore, situadu a pagos chilòmetros dae sa leada, chi cumintzat a s'aberrer a su tràfigu internassionale de passizeris. Sa cumpanzia ungheresu-polonesa de costu bassu Wizzair aiat ammanitzadu de reghente una relassione cun Milanu Malpensa, chi at tentu paga dura  pro neghe de sa dimanda iscassa.
Toradora

***Toradora!*** (*とらドラ！ Toradora!*) est unu contu nàschiu a su comintzu comente romanzu chi aiat iscrittu Yuyuko Takemiya, chin annantos disinnos de Yasu, e battìu a pustis, abberguau su sutzessu, ind'unu manga galu in cursu de isvilupu e ind un'anime de 25 episodios.

Su titulu *Toradora!* benit dae su lùmen de sos pessonazos printzipales, Taiga Aisaka e Ryūji Takasu. Taiga cheret nàrrer "Tiger" (tìghera) in sa manera chi sos giapponesos tenen de pronuntziare s'ingresu, sende in giapponesu "Tora" (虎?). Sa prima parte de su lùmen de Ryūji, "Ryū" (竜?), cheret narrer "iscurtòne" in giapponesu e sa trasliteradùra de sa paràgula ingresa est "Doragon" (ドラゴン?).

## Istòria
Sa istoria contat su rapportu chi su protagonista, Ryūji Takasu, tenet chin sos fedales suos in su secundu annu de iscola superiore. In genere sun dificurtosos meda, ca issu non pro curpa sua tenet particulares ocros dae sénde nàschiu: crìstas a susu e iride a *sanpaku* li dan unu isguardu e aspettu de pessone violenta e delincuente, mancari chi siat zentile e de bonu coro, gai chi si biet semper custrintu a ispiegare a sos ateros s'ecuivocu. De custa caratteristica Ryūji si nde fachet unu cumpressu malu a che sanare, ca de amicos non bi nd'at, francu unu (Yūsaku Kitamura) chi pro fortuna sichit a abbarrare in classe sua, e de pitzocas mancu a nde faveddare, mancari chi bi nde siat una chi li piachet (Minori Kushieda) ma chi non li at mai ammustrau sos sentimentos chi provat issu.

Una die Ryūji at modu de provocare, chenza nemmancu lu chérrere, a sa pitzocca prus connotta peri tottu s'iscola pro su carattere violentu e negativu chi tenet chin sa zente, Taiga Aisaka, tantu chi la muttin "tìghera palmare": issa est a s'imbesse de Ryūji, ca mentras issu pro s'aspettu fachet timòria a sos atteros sende zentile de carattere, issa de aspettu est bella e disizada ma de carattere fachet onore a su paralùmen suo. Taiga lu menispressiat sa prima vorta chi lu biet. Issu abberguat chi peroe est in amore chin su menzus amicu suo, Kitamura, e issa est sa menzus amica de sa pitzocca chi tantu bisat che amorada, Kushieda: goi fachen unu pattu, alliandesi pro facher a manera chi dontzunu si ponzat a pare chin sos chi lis piachen. 

A pustis de unu muntone de provas, faddìas in tottu e pro tottu, in realtade sun Ryūji e Taiga a intender chi provan sentimentos s'unu pro s'attera, e diventan una coppia.
Ryanair

**Ryanair** est una cumpanzia abiàtiga de costu bassu irlandesa. Sa sea sua tzentrale s'agatat a probe de s'abioportu de Dubrinu, chi custituit aguarmente sa base operativa sua printzipale paris cun s'abioportu de Londra Stanstead.

Sa frota de Ryanair est formada dae addae de 300 aparèchios Boeing 737-800. Sa cumpanzia est istada caraterizada dae un'ispansura lestra, gràssias a sa dereguladura de s'indùstria de s'abiadura in Europa de su 1.997, e a s'èsitu de su modellu suo de costu bassu. Sas rotas de Ryanair servint 30 paìsos in Europa e in Afriga de Nordu.
Piponzu a intro

Su **piponzu a intro** est una custumàntzia antiga de su mundu rurale sardu. Pro pipare a intro, si mantenet sa zigarreta cun sa parte alluta in sa buca e su firtru in foras. Custu avesu fiat ispainadu una die in su sartu: fiat pratigadu cun s'iscuru e serviat pro no esser notados dae inimigos e bandidos. Un'issena in ue un'òmine pipat a intro est cuntènnida in sa pellìcula *[[Babu mere]]*, bogada dae su romanzu numenale de Bainzu Ledda. Est una custumàntzia chi dimandat capatzidade e bastante perigulosa: s'ingurtimentu intzidentale de sa zigarreta podet causare cunseghèntzias meda graes.

A dies de oe, est un'avesu pratigamente iscumpartu: sos pipadores chi timent de esser bidos dae chie non los devet bider preferent sintzillamente a s'astenner dae su piponzu. S'ispressura “piponzu a intro” abarrat in su limbazu figuradu de sa limba sarda pro inditare una tarea mala a realizare: “Pro bi resessire amus a dever pipare a intro”.
Yankee Doodle

**Yankee Doodle** est una cantone famada angro-amerigana, chi sas orìzines remontant a sa gherra de sos sete annos. Fitianu est cantada in manera patriòtiga in sos Istados Aunidos e custituit s'innu de s'Istadu de su Connecticut.

Cunforme a sa tradissione, sa cantone fiat nàschida in una gherra antisrebolussionària e a su cumintzu fiat cantada dae ufissiales de s'armada britànniga pro abbefare sos “yankees” coloniales drollos e male organizados cun sos cales aiant gherradu in sa gherra frantzesa e ìndia. Si pessat chi sa melodia apròghilet dae s'isfilada “Lucy Locket”. Una bersione de su testu de “Yankee Doodle” est atribuìda zenerarmente a dutore Richard Shuckburgh, unu silonzanu de s'armada britànniga. Cunforme a unu contu, Shuckburgh aiat iscritu sa cantone a pustis de bider s'assempru de sas tropas coloniales suta de Coronellu Thomas Fitch V, su fizu de Thomas Fitch su gubernadore de su Connecticut.
Dixie Carter

**Dixie Virginia Carter** (McLemoresville, Tennessee, 25 Maju 1939 &ndash; Houston, Texas, 10 Abrile 2010), prus conotta comente **Dixie Carter**, fue una cantante e attrice americana.
Benedicta Boccoli

**Benedicta Boccoli** (Milanu, 11 onniasantu 1966) est un'atora de teatru italiana.

## Biografia

Benedicta Boccoli est nàscia in Milanu s'11 de onniasantu de su 1966.

At incumenzau a traballai in televisioni in su programma *Pronto chi gioca*? in sa metadi de is annus 80, e est stètia atora de film. In is ùrtimus cuìndixi annus s'est dedicada a su teatru.

Giorgio Albertazzi l'at definida s*'Artistissima*

## Filmografia

**Gli angeli di Borsellino*, regia de Rocco Cesareo - 2003
**Valzer*, regia de Salvatore Maira - 2007
**Pietralata*, regia de Gianni Leacche - 2008

## Teatru

* *Spirito Allegro* de Noël Coward, regia de Franco Però - 1992/1993 - Protagunista
* *Cantando Cantando* de Maurizio Micheli, con Maurizio Micheli, Aldo Ralli e Gianluca Guidi - 1994/1995 - Co-protagunista
* *Buonanotte Bettina*, de *Garinei e Giovannini*, regia de Giáni Fenzi, con Maurizio Micheli, Aldo Ralli e Miranda Martino - 1995/1996/1997 - Protagunista
* *Can Can* - Musical de Abe Burrows, regia de Gino Landi, con Mino Bellei e Corrado Tedeschi - 1998/1999- Protagunista
* *Orfeo all'inferno* - Opera de Jacques Offenbach - 1999 - Tersicore
* *Polvere di stelle*, regia de Marco Mattolini - 2000/2001/2002 - Ispiràd al Polvere di stelle de Alberto Sordi
* *Le Pillole d'Ercole* de Maurice Hennequin e Paul Bilhaud, regia de Maurizio Nichetti - 2002/2003/2004
* *Anfitrione* (de Plauto), regia de Michele Mirabella - 2004
* *Stalker* de Rebecca Gilmann, regia de Marcello Cotugno - 2004
* *Pluto* (de Aristofane), regia de Michele Mirabella - 2004
* *Fiore di cactus* de Pierre Barillet e Jean-Pierre Grédy, regia de Tonino Pulci - 2004/2005/2006
* *Prova a farmi ridere* de Alan Aykbourn, regia de Maurizio Micheli, cun Pino Quartullo - 2006
* *La Tempesta* de William Shakespeare, - 2006 - Ariel 
* *Sunshine* de William Mastrosimone, regia de Giorgio Albertazzi, con Sebastiano Somma - 2007/2009 - Protagonista
* L'Appartamento, de Billy Wilder, regia de Patrik Rossi Gastaldi, con Massimo Dapporto - 2010
* *Vite private*, de Noël Coward - 2012-2013, con Corrado Tedeschi

## Riferimentus


## Acàpius de foras

* Pàzina ufitziale de Benedicta Boccoli 
* Benedicta Boccoli in IMDB
Anton Checov

Antoni Pavlovich Checov (in russu Анто́н Па́влович Че́хов) est istadu un iscritore de romanzos e autore de teatru.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gutenberg** (seudònimu de **Henne Gensfleisch**, nàschidu in Maunza intre su 1394 e su 1399 e mortu in ie su 3 de frearzu de 1468) est istadu s'imbentadore de s'imprenta. 

## Biografia
Fizu de unu patrìtziu, aiat dèvidu dassare sa Maunza sua nadia zai in antis de su 1430 e si tramudare a Istrasburgu, in ue aiat realizadu sos primos tentativos de imprenta. Pustis torradu a Maunza, gràssias a un'imprèstidu de 1.600 frorinos fiat resèssidu a zugher a cumprimentu s'iscoberta sua e, intre su 1454 e su 1455, si fiat ocupadu de s'imprenta de sas indurghèntzias pabales.

Belle gasi, intre su 1452 e su 1455, Gutenberg si fiat cunsagradu finas a s'imprenta in 42 lìnias de sa Bìbia latina, un'imprendimentu detzididamente dimandadore chi aiat netzessitadu de tres annos de traballu e a su nessi 20 cullaboradores califigados. S'imprenta cun lìteras mòbiles deviat esser gasi meda contivizada a parrer iscrita a manu; pro dare s'efetu de biura tìpigu de s'iscritura amanuesa, fiat istada bariada sa morfolozia de sas lìteras de s'arfabetu, aumentende-las in nùmeru, peroe tenende cuidadu cun impreare semper sas matessi abreviaduras cun sa finalidade de realizare lìnias de sa pròpia longària. 

Si fiat proadu a imprentare finas in colores, cuncretamente in ruju, peroe custa zenia de imprenta fiat istada zuigada comente demasiadu pagu istàbile dae Gutenberg etotu e duncas abandonada. Su resurtadu istètigu, pro gasi narrer, fiat e est galu como istraordinàriu e zustifigaiat unu costu elevadu meda. De sos 180 isemprales abaliados de sa Bìbia, petzi 48 sunt ananas a nois; sos lol àteros si fiant pèrdidos in fogos e gherras o pro cunservadura inadeguada chi nch'aiat zutu a impreos de avoreta de partes de sos ballùmenes etotu.

S'annu de pubrigadura de sa Bìbia in latinu (1455) fiat cuintzìdidu cun su protzessu chi l'aiant moidu pro sa recuperadura de s'imprèstidu de 1.600 frorinos. Gutenberg aiat pèrdidu su pretu abarrende a merchinzia. Eventos posteriores l'aiant bidu dassende torra sa tzitade sua (1452) e torrende a ie suta de sa proteghidura de Adorfu de Nassau, chi nd'aiat recunnotu su talentu mannu. E est zustu in Maunza chi Gutenberg fiat mortu in su 1468.
Istassione ferruviària de Igrèsias

S**'istassione ferruviària de Igrèsias**, realizada comente transitadorzu de conca de sa lìnia Deximumannu-Igrèsias, est probida de tres bias pro su tràfigu de passizeris, mancari petzi sa prima, serente su fraigu de biazadores, siat impreada normarmente dae sos trenos de passizeris S'istassione cumprendet àteras bias de servìtziu.

A su transitadorzu arribant e moent trenos CFN destinados a Casteddu e Bidda Matzraxa, cando chi su partile antale de s'intrada de su fraigu de biazadores istranzat un'arressada de sos postales de s'Irst, chi dispensant servìtziu tantu urbanu che interurbanu. In custu ùrtimu casu, dae s'istassione si podent sizire sas àteras comunas de sa zona iscresiana.

S'istassione disponet de unu tzilleri e una domo de billetes.
Abioportu JFK de Noa Iorcu

S**'abioportu internassionale John F. Kennedy** est su transitadorzu abiàtigu prus importante de sa tzitade de Noa Iorcu. Est postu in s'arrodu de Queens, a unos 19 chilòmetros dae sa parte de zosso de s'arrodu de Manhattan, e pertenet a sa Tzitade de Noa Iorcu. In s'atualidade, est nolitadu a s'Autoridade de sos Trasportos de sos Istados de Noa Iorcu e New Jersey. In su 2.011, est istadu s'abioportu de sos IAA cun su tràfigu internassionale prus mannu de passizeris, e su de tres pro su chi pertocat su tràfigu internassionale de mercantzias. 

Su transitadorzu fiat cunnotu comente abioportu de Idlewild finas a 1.963, addaghi fiat istadu dedigadu a John F. Kennedy, su de 35 Presidentes de sos Istados Aunidos assassinadu in cussu annu. 

Atuarmente, sunt operativos ses terminales in s'abioportu, cun unu totale de addae de noranta cumpanzias abiàtigas. Alitalia òperat in su Terminale 1. Su JFK est s'ùnigu abioportu de s'Amèriga de su Norte, paris cun s'abioportu internassionale Pearson de Toronto, dae ue moent bolos destinados a totu sos ses continentes abitados.

Sos ses terminales sunt cunetados dae unu trenu a tzircuitu aneddale, chi còmunicat finas cun su metropolitanu, dae ue benit bene e lestru a nche sizire Manhattan. S'impreu de su trenu est senacostu in intro de s'aneddu e finas a sa prima istassione de su metropolitanu.
Ispidale Brotzu de Casteddu

**ispidale Brotzu de Casteddu** est su prus mannu de sa Sardinna. Est situadu in pratza Ricchi 1, in sa zona nordu-uestu de sa bidda.

Su tzentru de salude est formadu dae un'istrutura moderna cun brocu ùnigu, chi disponet de unas 600 camas, isvilupada in 14 prantas, chi duas mesinterradas, e unu corpus separadu ch'istranzat sos cunsurtadorzos noos. S'ispidale est inghiriadu dae tretos birdes ampros e numerosos aparcadorzos. 

Zai dae sa prozetadura sua, est istadu cuntzìbidu comente tzentru de arta ispetzializadura, a tretu de cumbidare a sos tzitadinos sardos un'assistèntzia de antebàrdia mescamente in sas ispetzialidades, che sas chi pertocant sa maladia de su coro e sos traprantamentos de òrganos, ch'in antis fiant a disponimentu petzi in sos ispidales de continente.
Johnny Cash

**Johnny Cash** (**J.R. Cash**; Kingsland, Arkansas 26 de freàlzu de su 1932 &ndash; Nashville, Tennessee 12 de cabidandni de su 2003), est istadu unu cantante americanu.
Pier Ferdinando Casini

**Pier Ferdinando Casini** (Bolonna, 3 de nadale de 1955) est unu polìtigu italianu.

In su barigare de sa carrera sua longa polìtiga, est istadu presidente de sa Càmara de sos Diputados in sa de XIV Lezisraduras.

Est istadu Presidente de sa Cumissione de Afares Internassionales de su Senadu dae su 7 maju 2013 a su 27 cabudanni 2017 e lìderu *de facto* de s'UDS dae su 2002 a su 2016. L'est atribuìdu finas su rolu de Presidente onoràriu de s'Unione Interparlamentària Italiana dae su 19 santugaine 2005 a su 15 santugaine 2008 e de presidente de s'internassionale Democràtiga Tzentrista dae su 29 ghennarzu 2006 a su 11 trìulas 2015.
Desastru de Seveso

Cun su tèrmine **desastru de Seveso**, si faghet referèntzia a s'intzidente acontèssidu su 10 de triulas de 1976 in s'impresa ICMESA de Meda, chi aiat provocadu s'essida de una nue de diossina de su tipu TCDD, una de sas sustàntzias tòssigas prus perigulosas. Sa nue tòssiga aiat leadu in petus un'arzola basta de terrinu in sas comunas probianas de sa Brianza bassa, in particulare Seveso.

## Istòria
A ora de sas 12:37 de su sàbadu 10 de triulas de 1976, in su produidorzu de sa sotziedade ICMESA postu in su territòriu comunale de Meda, in sa làcana cun su de Seveso, su sistema de cuntrollu de unu reaghidore chìmigu destinadu a sa produidura de tricrorofenolu, un'integradore de diferentes diservadores, si fiat iscontzadu e sa temperadura nche fiat artiada addae de sos lìmites prebidos. Sa causa prus importante, cun probabilidade, fiat istada s'arressada boluntària de sa mecanizadura sena chi èsseret assionadu s'infritamentu de sa massa, duncas sena cuntrastare s'esotermitzidade de sa reassione, agravadu dae su fatu ch'in su protzessu de produidura s'atzidifigadura de su produtu èsseret realizada a pustis de sa distilladura, e no in antis. 

S'isprosura de su reaghidore fiat istada evitada dae s'abertura de sas bàrvulas de seguràntzia, peroe sa temperadura arta sizida aiat causadu una modifigadura de sa reassione, chi nch'aiat zutu in fatu una formadura massiva de 2,3,7,8-tetracrorudebenzo-p-diossina (TCDD), una sustàntzia cunnota comunamente comente diossina, una de sas sustàntzias chìmigas prus tòssigas. 

Sa TCDD nche fiat essida a s'àera in cantidade no definida e fiat istada trasportada chirru a suddu dae su bentu, ch'in cussu mamentu sulaiat fortemente. Pro cunseghèntzia, si fiat formada una nue tòssiga, chi aiat còrfidu sas comunas de Meda, Seveso, Cesano Maderno e Desio. Sa comuna còrfida in medida prus manna fiat istada Seveso, sende chi s'agataiat deretu a su suddu de sa fàbriga.

Sos primos marcos avertidores fiant istados su fragu agritinu e sas inframaduras in sos ogros. Non bi fiant istados mortos, peroe unas 240 pessones fiant istadas còrfidas dae sa croracne, una dermatosis provocada dae s'isponidura a su croru e a sos derivados suos, chi causat lesiadas e tzistas sebàtzigas. Pro su chi pertocat sos efetos a subra de sa salude zenerale, issos sunt ozetu de istùdios galu oe. Sos bezetales leados in petus dae sa nue si fiant sicados e fiant mortos pro neghe de su podere diservadore artu de sa diossina, cando chi mizas de animales contaminados fiant dèvidos esser postos a dormire. Belle gasi, sa pobuladura de sas comunas còrfidas fiat istada informada de sa gravedade de s'eventu petzi 8 dies a pustis de s'essida de sa nue.
Amudadore (de armas de fogu)

Si narat **amudadore** su suprimidore o moderadore de sonu de sas armas de fogu.

## Caraterìstigas
In s'impreu militare, s'amudadore tenet sa finalidade dupra de no allarmare su rivale e de impeìre chi siant logalizadas cun immediatura e pretzisura sa deretura e sa distàntzia dae ue nche tzucat su tiru. In custu sentidu, si lograt finas s'efetu segundàriu de minimare sa bampa, est narrer s'emissura de lughe (e fumos), duncas faghet prus pagu bisìvile su tiradore in cundissiones de lugorosidade iscassa. Pro su tiradore etotu, no est a discuidare s'eliminadura de s'infadu dèvidu a su tiru.

Custu ùrtimu aspetu, in ue est autorizadu (in Itàlia nono), est s'ùnigu a cussiderare in su domìniu isportivu.

## Esempros de impitu
Un'arma de càlibru medianu, pro narrer unu 9 mm che s'impreadu dae sas fortzas de seguràntzia italianas, pròvocat un'istrèpitu de unos 140/150 dB e, pro tenner unu'elementu de cumparadura, unu marteddu mecànigu nde pròvocat a inghìriu de 100. Pro minimare s'istrèpitu a balores atzetàbiles, inditativamente a unu tertzu, si devent utilizare amudadores cun unu diàmetru intre 25 e 40 mm, e una longària de unos 20/35 mm, o siat bastante cantu prus longos che una pistola ordinària e evidentemente imbargadores a petus de s'arma. In s'imazinadura zenerale, si pessat a su muizu cun istrèpitu azomài nuddu de sas pellìculas o telepellìculas polimencas o de assione, in ue fitianu su tiradore tòrinat unu tzilindru minore a sa bucatza de su tubu, su chi no est realista in nudda.
Riccione

**Riccione** est una comuna romannola de 34.327 abitadores, posta in s'oru de su Mare Adriàtigu, in territòriu de sa provìntzia de Rìmini.  

Est cunnotu in antis de totu comente logu de bagàntzias istiales, cun prajas ampras de arena fina e possibilidades mannas de ispassiamentu, in particulare gràssias a discutegas e istabilimentos notencos intre sos mezus de sa costera romannola. Riccione, chi est paranumenadu “sa pèrola birde de s'Adriàtigu”, atraighet onzi istiu mizas e mizas de turistas, aproghilende dae s'Itàlia e dae logu istranzu, mescamente dae s'Alemània, s'Olanda, sa Rùssia e sos paìsos nòrdigos. Sunt numerosas in bidda sas domos de recreu, chi sos meres sunt in particulare pessones de Bolonna e zirile. 

Su caminu mannu de Riccione est rapresentadu dae viale Ceccarini, unu zirone pionale longu unu chilòmetru chi dae s'istassione de sos trenos zughet finas a s'iscaru. Su caminu est pimpirinadu de butegas, cafès e restorantes de livellu artu, e in ie si cuntzentrat sa bida mundana de sa bidda.

Pro su pertocat sa coghina, dòminant sa piadina romannola cràssiga e su pische, chi si podent gustare in sa mezus manera inche numerosos istabilimentos.
Paella

Si narat **paella** (paraula balentziana chi sinnìfigat “sartaine”) una retzeta de coghina cun base de rosu còghidu, naturale de sa tzitade ispannola de Balèntzia, e chi podet echibaler a unu mandigare intreu. 

Est chistione de unu pratu de orìzine ùmile cun tradissione e istòria manna in sa Comunidade Balentziana. Sa pobularidade de custu pratu at fatu ch'in s'atualidade si siat ispansu cun cantidade manna de bariantes adatadas in sos ingredientes a sas reziones bariadas de sa coghina ispannola. Sa paella est basigamente unu rosu servidu in Balèntzia chi s'est mudadu in su sìmbolu coghinale ispannolu, peroe sa richesa de sos produtos ortencos de sa zona de Balèntzia at permìtidu chi sa gastronomia sua siat meda prus bariada e chi li si devant recunnoscher àteros pratos in prus de sa paella.

Sa bariedade de ingredientes faghet chi siat cussiderada un'amaniadura barroca pro sa disponidura finale in sa presentadura. Sa pobularidade sua est crèschida meda in tempus de su de XX sègulos a su livellu internassionale, e a dies de oe est meda cunnota finas in logu istranzu, mancari non benzat meda bene a l'agatare pro neghe de s'amaniadura sua no fàzile. Sa paella balentziana orizinale cumprendet, in prus de su rosu, puddu, anade, cunillu e croga. Duas bariantes meda ispainadas sunt sa paedda marinera, elaborada cun una cumbinadura de pische e/o frutu de mare, e sa paella mèschia chi cunsistet in una mistura de petza e frutu de mare (o pische).

In Ispanna, fitianu e no semper, sa paella est amaniada pro unu mìnimu de duas pessones in sos restorantes. In sos restorantes sardos e continentales, sa paella fiat unu pratu belle iscunnotu finas a binti annos a como; in sos ùrtimos binti annos, custu pratu s'est ispainadu bastante inche nois, siat in restorantes ispannolos cun onzi règula (chi, belle gasi, sunt règhidos de frechente dae italianos), siat in restorantes italianos, in ue est cumbidada fitianu comente pratu ispetziale, chi s'amaniat petzi in dies determinadas. In prus de custu, in sos supermercados sardos e continentales, s'agatat cun fazilidade a dies de oe sa paella astragada, chi belle gasi resurtat in zenerale de calidade prus bassa a petus de cussa cumbidada dae sos restorantes.
Làcana (frontera, trèmene)

Sa làcana (chi si podet narrer finas **frontera** cando separat duos Istados, e finas trèmene, cando separat àtera cosa) est una curva immateriale, lìmite de sa superfìtzie cuntrollada dae unu suzetu, chi podet esser una pessone in su casu de propiedade privada o autoridades logales e de Istadu in àteros casos, e chi duncas la partzit dae sas cuntrolladas dae àteras entidades. 

## Descritzione
In su deretu internassionale, in particulare, su suzetu est s'Istadu individuale, chi la podet finas cuntrollare dae su puntu de bista materiale e militare: un'isempru de custa casta fiat su Muru de Berilinu, e un'àteru est sa làcana intre sas duas Coreas, chi presentat una zona tupone demilitarizada. In su bonu de sos casos, sa trassadura est acontèssida istorigamente cunforme a caraterìstigas zeogràfigas ispetzìfigas de sos logos e, pro narrer intre sos Istados chi ant sinzadu sos acordos de Schengen, como abarrant prus chi nudda inditamentos polìtigos sena partziduras fìsigas.  In sos logos in ue sas arzolas de làcana, chi pro acordu podent finas cuintzider cun sos logos de moida e arribada de mercantzias e pessones che portos e abioportos, sunt galu como pessonaladas, b'at organismos probidos pro s'efetu chi s'òcupant de su cuntrollu de sas coladas de pessones (Polima de làcana) e mercantzias (duana). Una làcana cuintzidet fitianu cun una lìnia de partzidura de abas intre duos territòrios o cun su cursu de unu riu.

Sa làcana sighida prus longa de su mundu est cussa intre sa Rùssia e su Casachistanu, chi medit 6.846 km., cun in su de duos logos sa prus longa de sas duas partes in sas cales est partzida sa frontera intre sos Istados Aunidos e su Canada, aguale a 6.416 chilòmetros (s'àtera parte est cussa cun s'Alasca, chi medit 2.477 km.). In sa de tres posissiones, b'agatamus sa làcana intre s'Arzentina e su Tzile, longa 5.150 chilòmetros, e in sa de bator cussa intre sa Tzina e sa Mongòlia, chi medit 4.677 km.
1608

S'annu **1608** (MDCVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
Botzacanastra

Sa **botzacanastra** o **basket** est un'isportu de echipa in ue duas formaduras de chimbe zogadores onzi una s'afrontant pro marcare cun unu ballone a sa canastra rivale, cunforme a una filera de règulas antisapostivigadas.

Onzi partida durat 40 minutos e est formada dae bator tempos de deghe minutos onzi unu. Sa botzacanastra non prebidet s'impate: in su casu de agualidade a s'agabu de sos 40 minutos ordinàrios, s'ant a disputare addae-addae tempos annanghedores de chimbe minutos onzi unu, finas a cando un'echipa at a superare s'àtera.

Est nàschidu in Springfield (Massachussets) in su 1891, gràssias a s'idea de James Naismith, meigu e imparadore de edugadura fìsiga canadesu. Dae s'agabu de su de XIX sègulos, sa botzacanastra s'est ispainada a su mundu intreu gràssias a s'atividade de propaganda de sa Federadura Internassionale de Botzacanastra, fundada in su 1932. Est un'isportu olìmpigu dae sa de XI Olimpìada, chi aiat tentu logu in Berilinu in su 1936.
John Milton

Est istadu unu poete, autore de su poema Paradise Lost su *Paradisu perdidu*, bessidu in su 1667 in deghe liberos e calchi annu appoi in 1674 in doighi liberos.
Milton ada iscrittu in inglesu,latinu, grecu e in italianu, pro cussu, ancora in vida, fit meda connottu a livellu internazionale, massimu pro su saggiu Areopagitica, iscrittu in su 1644 acontro a sa censura e a favore de sa libertade de peraula e de sa libertade de istampa.
1962

S'annu **1962** (MCMXLXII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
Issoghete

“Issoghete” (o “conchete de seguramentu”) est su tèrmine nàutigu pro inditare una colunna bassa e grussa chi s'agatat in sos docos de sos portos e in sos pontes de sas imbarcaduras, a sa cale sunt imboligados o issogados sos cabres de seguramentu.

S'issoghete podet esser de metallu, pedra o linna, peroe in sa parte de susu tèrminat semper cun un'ingrussamentu a forma de antunna o de collana, o cun àteras formas chi tenent totus sa funtzione de evitare chi su cabre o s'assu s'isfilent dae su seguramentu cando est in assione.

Sa rapresentadura istilizada de unu cabre imboligadu a un'issoghete est impreada pro sos grados de sa Marina Militare.
Campanna de Appomattox

Sa **Campanna de Appomattox** fiat istada una filera de batallas cumbatidas intre su 29 de martzu e su 9 de abrile de 1865 in Birzìnia, terminadas cun sa rèndida de s'armada cunfederada de sa Birzìnia de su Nordu de Robert E. Lee su zenerale e cun s'agabu de sa gherra tzivile amerigana.

A su cuncruimentu de sa Campanna de Richmond-Petersburg (cunnota finas comente s'Arrocu de Petersburg), s'armada de Lee si fiat agatada deghimada e istasida dae un'ierru de gherra de trintzeramentu in unu fronte de 48 km., gasi che dae numerosas batallas, maladias e desertaduras. In sa Batalla de Five Forks de s'1 de abrile, sas fortzas de s'Unione mandadas dae Ulysses S. Grant su zenerale aiant segadu s'ùrtima lìnia ferruviària chi aprovisionaiat s'Armada de Lee in Petersburg e aiant ordenadu un'assartu zenerale a longu de sa lìnia de fortifigadura de Petersburg. Su 2 de abrile, Grant fiat resèssidu a truncare in manera detzisiva sas lìnias in sa de tres Batallas de Petersburg, chi aiat conchinadu a Lee a ordinare s'evacuadura siat de Petersburg, siat de sa cabitale cunfederada de Richmond in sa note dae su 2 a su 3 de abrile.

Lee isperaiat de si retirare a suddu-uestu e aunire s'armada sua cun àteras fortzas cunfederadas in sa Carolina de su Nordu, peroe s'Armada de Grant aiat sighidu sena pasu s'avantzada sua. Su 6 de abrile, s'Armada de Lee aiat sufertu una derrota de importu in sa Batalla de Sayler Creek, peroe aiat sighidu a s'iscostiare chirru a s'uestu proende a ispistare s'Armada de s'Unione. Cun sos sordados suos arrocados, in inferioridade numèriga ischerfadora e iscassos de aprovisionamentos, Lee aiat adduìdu a sa rèndida de s'armada sua su 9 de abrile inche su Tribunale de Appomattox.
Frank Lloyd Wright

**Frank Lincoln Wright** (Richland Center, Wisconsin 8 June, 1867 &ndash; 9 April, 1959), prus conotta comente **Frank Lloyd Wright**, fue unu architect americanu.
Museu de sa Vida e de sas Traditziones Populares Sardas

Su **Museu de sa Vida e de sas Traditziones Populares Sardas** est unu museu de Nùgoro. 

## Istòria
S'agatat in su montigru de Santu Nofre, in unu cumparis realizadu a printzìpios de sos annos sessanta de su sègulu coladu. Sos fraigos, progetados dae s'architetu Antoni Simon Mossa, sunt istados fraigados intre su 1950 e 1960, e presentant una genia e una repartzidura de tretos chi tirant a refraigare unu trighìngiu sardu traditzionale ideale. Bi sunt totu sas tipologias de logos: dae sa pratza cun sa crèsia a sa domo campidanesa.

Su nùmene in sos annos de fraigadura fiat *Museu de su costùmene e de sas artes populares*, ma a pustis de su 1972, cun sa creatzione de s'Istitutu superiore regionale etnogràficu (ISRE), de su cale como est propriedade, l'at cambiadu incussu de como.

Est istadu abertu a su pùblicu in su 1976; dae su 2004 su museu est istadu torradu a nou e ismanniadu.

## Su Museu
Su museu tenet prus de 8'000 repertos, chi benint pro sa majoria dae su perìodu intre s'acabu de su XIX sèculu e sos primos chimbanta annos de su XX sèculu. 

Sunt de interessu particulare pro sa richesa e sa bariedade issoro sa regorta de bistimentas populares festivas e diàrias, su repertòriu de breves de prata e in pedras e materiales bariados, sa collida de alamaramentos baliosos (butones, cannacas, aneddos, arrecadas) e sos materiales tèssiles (cobericàssias, mantas, bèrtulas). In prus de custu, si singiolat sa partzidura cunsacrada a sas caratzas traditzionales de sa Barbàgia (sos Mamuthones de Mamujada, sos Thurpos de Oroteddi e sos Boes e sos Merdules de Otzana), gasi che s'isponidura de panes diàrios, festivos e tzerimoniales de su de Nùgoro e de durches relatzionados cun funtziones particulares familiares e religiosas.

Su pitzu de su montigru de Santu Nofre (588 m.), a ue s'arribat sighende su caminu addae de su museu a longu de su girone numenale, oferit unu panorama globale de sa bidda cun vistas sugestivas a subra de su fundale mannu a su sud, de su monte Ortobene a s'est e de su Supramonte de Ulìana a su sud-est; in su màrghine istremu sud-otzidentale de sa leada, rupit su nuraghe Tanca Manna, apicadu a unu blocu de granitu.

## Ligàmenes esternos

* 
* 
* 
*
Istassione Ferruviària de Portu Turre Maritimu

S**'istassione de Portu Turre Marìtimu** est s'arressada de sos trenos de sos Caminos de ferru nassionales, atuarmente in funtzionamentu a probe de su portu turresu.

## Istòria
S'installadura fiat intrada ufissiarmente in servìtziu su 15 de abrile de 2004, sustituende s'arressada betza de Portu Turre Pratza Cristòfaru Culumbu comente conca de lìnia de s'arressada de su caminu de ferru de Chilivane. Su transitadorzu nou fiat istadu fraigadu in palas de s'istassione marìtima noa de Portu Turre, chi nde tirat profetu dae sas istruturas, incuende de unos 300 metros s'agabu de su caminu de ferru a petus de s'arressada de Pratza Cristòfaru Culumbu (posta in s'oru de sa turre aragonesa e oe ismanteddada), e a unos 700metros dae s'istassione tzentrale atuale de sa bidda turresa.

## Istruturas e impiantos
S'arressada s'agatat in s'arzola de su portu cumertziale de Portu Turre, e custìtuit sa conca de sa lìnia Otieri-Chilivane-Portu Turre, arrampamentu turresu de su biazadorzu ferruviàriu printzipale sardu. S'installadura est probida de una ùniga bia (tzurpa), cun apeadorzu serente, custu ùrtimu cunetadu cun s'istassione marìtima probiana. Una segunda bia tèrminat, issa puru tzurpa, in antis de su coladorzu livelladu de carrera Ponte Romanu, a pagos metros dae su transitadorzu. Non b'at fraigos de su grupu Cfn in s'arzola de s'arressada. 

## Serbìtzios
S'istassione de Portu Turre Marìtimu est incrùdida in sa categoria “bronze” dae su grupu RCFI, e sa zestione de su tràfigu ferruviàriu podet esser isecutada dae s'istassione probiana de Portu Turre, cando est pessonalada, o dae s'A.TZ.O. de Casteddu si no est gasi.

S'arressada est atuarmente cunetada dae sas cumponiduras de Trenitalia cun sas istassiones de Tàtari, Chilivane, Terranoa e Casteddu.
Dae su portu a curtzu, est possìbile a andare a S'Alighera, Istintinu, Osilu e Sossu impreende sos postales de s'IRST.
Berona

**Berona** (in italianu **Verona**)est una comuna italiana de 252.065 abitadores, cabitale de sa provìntzia bèneta a su matessi nùmene.

Est sa de doighi comunas italianas pro pobuladura, gasi che sa de duas comunas prus pobuladas de Itàlia chi non siat cabitale rezionale.

Sa tzitade iscalìzera est unu destinu turìstigu importante, bisitadu onzi annu dae prus de tres milliones de pessones in birtude de sa richesa sua artìstiga e architetòniga, e pro sas numerosas manifestadas internassionales chi s'isvilupant in ie.

Sa tzitade est istada decrarada patrimòniu de s'umanidade dae s'UNESCO pro s'istrutura sua urbana e pro s'architetura sua: Berona est s'isempru craru de una tzitade chi s'est isvilupada in manera progressiva e sighida in tempus de duamiza annos, integrende elementos artìstigos de calidade arta a beru de sos diferentes perìodos chi si sunt sutzèdidos; in prus de custu, rapresentat in modu istraordinàriu su cuntzetu de tzitade fortifigada in prus fases determinadoras de s'istòria europea.
## Àteros progetos
Sizillu sagramentale

Su **sizillu sagramentale** (naradu in su limbazu pobulare *segredu de sa cunfissione* o *segredu cunfissionale*) est s'obrigadura pro sos satzerdotes catòligos de bardare su segredu assolutu a subra de su chi lis est naradu in tempus de s'amministradura de su sagramentu de sa Penetèntzia. Un'obrigadura de custa casta esistit, cun carchi dèroga, finas in unas cantas crèsias reformadas, intre sas cales sa luterana e s'angricana.

Unu satzerdote chi biolet in manera dereta o indereta su sizillu sagramentale retzit automatigamente s'iscomungadura, chi podet esser dogada petzi dae sa Sea Apostòliga.

Finas in su casu in ue su cunfissadu li revelet sa cumissura de unu delitu grae, su cunfissadore est obrigadu a mantenner su segredu assolutu, foras male si unu nossente est acusadu de su matessi delitu, nen podet cundissionare s'assorvidura a su fatu chi su cunfissadu s'intreghet a sas autoridades, mancari li podat cussizare de lu fagher. Sende gasi, si su cunfissadu li revelat chi una o prus pessones sunt in perìgulu grae fontomende-las a nùmene, su satzerdote est autorizadu a averter sa o sas pessones pertocadas a pitzos de su perìgulu naradu si su cunfissadu no est a tretu de lu fagher, ca in s'ìnteri est mortu o intradu a coma.

In Itàlia, su sizillu sagramentale est amparadu dae sa leze. S'Acordu nou intre sa Santa Sea e sa Repùbriga Italiana, 18 frearzu 1.984, art. 4, n. 4, resat chi “sos ecresiàstigos non sunt obrigados a dispensare a mazistrados o àteras autoridades informaduras subra de pessones o matèrias chi apant imparadu a resone de su ministèriu issoro”.
Bissèntzia

**Bissèntzia** o **Vicenza** est una comuna italiana de 113.639 abitadores, cabitale de sa provìntzia bèneta a su matessi nùmene.

Est cunnota comente “sa bidda de su Palladio” - chi b'aiat realizadu numerosas architeturas in su renaschimentu tardiu – e est unu logu de arte intre sos prus importantes finas in foras de su Bènetu. Difatis, rapresentat su destinu de turismu curturale cun frussos dae onzi ala de s'Itàlia e internassionales. Custituende una realizadura artìstiga istraordinària pro sos numerosos cuntributos architetònigos de Andrea Palladio, sa bidda est istada intrada in su 1994 a sa lista de sos patrimònios de s'umanidade de s'UNESCO, chi nde formant parte finas sas billas palladianas de su Bènetu (dae su 1996).

Sa bidda est finas unu tzentru industriale e econòmigu italianu importante, coro de una provìntzia pibirinada dae impresas minores e medianas, chi sa pannamenta produtiva s'agatat zai dae annos in su de tres zassos in Itàlia pro ballùmene de importaduras, ghiadas mescamente dae sos setores metallùrzigu, tèssile e lallanencu: custu ùrtimu sizit in Bissèntzia addae de su tres-unu de sas isportaduras de lallaneria, rennende Bissèntzia sa cabitale italiana de sa traballadura de s'oro.

Basilica Palladiana (Vicenza) - facade on Piazza dei signori.jpg|Basilica Palladiana
Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade - Vicenza.jpg|Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade
Palazzo Chiericati (Vicenza).jpg|Palazzo Chiericati
Monument to Andrea Palladio (Vicenza).jpg|Andrea Palladio
Cathedral (Vicenza) - Sud esposizione.jpg|Santa Maria Annunciata
Interior of Teatro Olimpico (Vicenza).jpg|Teatro olimpico


## Àteros progetos
Lagu Salidu Mannu

Su **Lagu Salidu Mannu**, ubigadu in sa parte tramuntanesa de s'Istadu istadunidesu de s'Utah, est su de bator lagos salidos de su mundu a pustis de su Mare Càspiu, su Mare de Aral, su Lagu Balkhash, e su de bator sena isfogamentos. In un'annu mèdiu, su lagu cùguzat un'arzola de unos 4.400 chilòmetros cuadrados, peroe sa mannària sua bàriat in manera cussideràbile pro more de sa bassura de sas abas suas. Pro narrer, in su 1963 nch'aiat sizidu su livellu suo prus bassu rezistradu de 2.460 km2, peroe in su 1988 sa superfìtzie sua fiat arribada a sa medida istòriga de 8.500 km2. Pro su chi pertocat s'arzola, est su lagu prus mannu de sos IAA chi non formet parte de sa rezione de sos Lagos Mannos.

Su lagu custìtuit s'abarru prus manu de su Lagu Bonneville, unu lagu proinale preistòrigu chi una die cuguzaiat su bonu de s'uestu de s'Utah. Sos tres afruentes prus importantes de su lagu, sos rios Jordan, Weber e Bear, depòsitant paris a inghìriu de 1 millione e 100.000 tonnelladas de minerales a su lagu onzi annu. Su Lagu Salidu mannu est endoreigu (non tenet isfogamentos in foras de s'ispaporadura) e tenet unu livellu artu de salinidade, meda superiore a su de s'aba de mare, e su cuntènnidu suo minerale aumentat in manera costante. Sas abas suas caentes e bassas causant nies dae efetu lagu frechentes e a bias notàbiles dae s'atonzu tardiu a su beranu.

Mancari l'apant paranumenadu “su mare mortu de s'Amèriga”, su lagu rapresentat s'abitadorzu de mizas de puzones nadios, artèmias, currulios e puzones de aba, gasi etotu che de sa pobuladura furriadora prus manna de su mundu de falaropos de Wilson.
Perca de Ispinìgoli

Sa **perca de Ispinìgoli**, posta in sa parte nordu-orientale de sa provìntzia de Nùgoro, in sa comuna de Durgale, est una de sas percas prus mannas de Itàlia, cun un'isvilupu de 10 km. S'ambiente prus suzestivu e interessante est unu pàtiu naturale mannu, zai frechentadu in su perìodu nuràghicu e pùnigu e impreadu a sos tempos belle seguramente de logu de curtu. In sa mesania sua, tronezat un'istalagmita enorme de addae de 38 m., cussiderada sa prus arta de Europa. In su pee de su monolitu enorme, s'abrit unu calancone profundu naradu Fundaghe de sas Innidas, in ue paret chi èsserent tzelebrados in su perìodu pùnigu ritos propitziadores cun sacrifìtzios umanos: custa teoria diat esser arrimada dae s'agatamentu, in su fundu de su calancone, de ossos umanos e cannachiles feminencos in istilu pùnigu, como bardados inche su Museu tzìvigu archeolòzigu de Durgale.