open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Washington (istadu)

Su **Washington** (/ˈwɒʃɪŋtən/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu. Su nòmene de Washington ddi fiat dadu in onore de su primu presidente de sa natzione: George Washington. Sa capitale est Olympia ma sa tzitade prus manna est Seattle.

Allàcanat in su Nord cun sa provìntzia canadesa de Colùmbia Britànnica, in s'Est cun s'istadu federadu de Idaho, is su Sud cun su de Oregon e in s'Ovest tenet bessida in s'Ocèanu Patzìficu. 

S'istadu est istadu formadu de sa parte otzidentale de *Territòriu de Washington, *tzedidu de is britannicos in su 1846 cun su Tratadu de Oregon*. *

Su Washington est su de 18 istados prus istèrridos e su de 13 prus populados de sos Istados Unidos. Unu 60% de is residentes bivet in s'àrea metropolitana de Seattle, chi est su tzentru de affàrios e de s'indùstria. A fatu de sa Califòrnia est su segundu istadu prus populadu de sa costera otzidentale de sos USA.

Su clima de su Washington est oceànicu in s'Ovest e semi-àrridu in s'Est. Su paesàgiu est duncas ricu de padentes e montes in s'Ovest e su Nord-Est, su Sud e su Sud-Est est imbetzes semi-deserticu. Su Washington est unu istadu meda bentosu.

S'economia s'apoderat  subra sa produtzione de linnàmene e fruta comente melas, piras, lampones, carèsias e àteros. De importu in s'economia fintzas sa pisca de salmone e de halibut. Is indùstrias de manìgiu poduint mìssiles, naves e àteros mèdios de trasportu, mandiares, produtos de metallu e chìmicos.

Est su de 42 istados a èssere intradu in s'Unione, in s'annu 1889.

## Àteros progetos
Idaho

S**'Idaho** (/ˈaɪdəhoʊ/) est unu istadu federadu  de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Nord-Ovest. Sa capitale e prus manna tzitade est Boise.

Allàcanat in su Nord cun sa provìntzia canadesa de Colùmbia Britànnica, in su Nord-Est cun su Montana, in s'Est cun su Wyoming, in su Sud cun Nevada e Utah, in s'Ovest cun Washington e Oregon. Non tenet duncas bessida a mare e noantamas, unu sistema de digas in su frùmene Colùmbia e in su frùmene Snake faghet de sa tzitade de Lewiston su portu intranàbile prus a tesu de mare in sa natzione.

S'Idaho est unu istadu montosu chentza bessida a s'ocèanu, ma mancari custu dd'istet a tesu de unos 560 Km, resessit a abonatzare su clima, prus de totu in ierru chi est caraterizadu de umidade e proinosidade. Fintzas sas temperaduras non sunt bàscias comente diat bènnere de creere, cunsiderende ca est unu istadu de montes chi s'agatat in su Nord. S'efetu de s'ocèanu est intèndidu mascamente in s'Ovest, a s'Est su clima pigat carateres cuntientales.

Est su de 14 prus istèrridos istados, su de 39 prus populados e su de 7 cun prus bàscia densidade de bividores in sos USA.

S'Idaho fiat ammìtidu in s'Unione su 3 de làmpadas 1890. Fiat su de 43 istados a b'intrare.

Su nomìngiu est *"The Gem State"* (S'Istadu Gemma), pro ite casi totu sas genias de pedras pretziadas bi sunt istadas agatadas.

## Àteros progetos
Iowa

S**'Iowa** (/ˈaɪ.əwə/) est unu istadu federadu chi faghet parte de soso Istados Unidos de Amèrica e chi est postu in sa regione de su Midwest. Sa capitale e prus manna tzitade est Des Moines.

Su nòmene de Iowa benit de cussu de una tribù nativa chi biviat in su territòriu fintzas a su 1836, annu cando dd'aiat abandonadu pro si·nche retirare in Oklahoma.

Is làcanas de s'Iowa sunt dadas a s'Est de su frùmene Mississippi, chi ddu iscerat de is istados federados de Illinois e Wisconsin, a s'Ovest de su frùmene Missouri, chi ddu iscerat de is istados federados de Nebraska e Dakota de Sud. Is làcanas de Nord sunt cun s'istadu federadu de Minnesota, cussas de Sud cun su de Missouri.

Est s'istadu prus istèrridu de 26 e su de 30 prus populados in sos USA.

Su territòriu de s'istadu fiat fintzas a primìtziu de su sèculu XIX parte de sa Louisiana Frantzesa e difatis sa bandera chi oe rapresentat s'istadu pigat a modellu cussa frantzesa.

S'Iowa at tentu traditzionalmente una economia basada subra sa massaria, ma de sa segunda metade de su seculu XX ant tentu isvilupos àteros setores puru, comente su de su manìgiu, servitzios de finantza, tecnologia de s'informatzione, biotecnologia e produtzione de energia birde.

Su nomìngiu est *"Hawk-Eye State"* (Istadu Ogru de Istore).

## Àteros progetos
Maine

Su **Maine** (/ˈmeɪn/; frantzesu: *État du Maine*) est unu istadu federadu chi s'agatat in sa Noa Inghilterra, regione Nord-orientale de sos Istados Unidos de Amèrica. Est s'istadu prus a Nord e a Est de sa Noa Inghilterra. Sa capitale est Augusta e sa tzitade prus manna Portland.

Allàcanat in s'Ovest cun s'istadu federadu de New Hampshire, in su Nord-Ovest cun sa provìntzia canadesa de Québec e in su Nord-Est cun sa de Nou Brunswick, in s'Est e Sud si ghetat in s'Ocèanu Atlànticu. 

Su Maine est su de 39 istados prus istèrridos e su de 41 prus populados de is Istados Unidos. Est fintzas cunsideradu unu de is istados prus siguros de sa natzione.

Is bividores de su territòriu de Maine sunt istados pro migliajas de annos populos indìgenos. A s'arribu de is europeos bi bivinat gentes de limba algonchina. 

Is primas cussòrgias de colonizadores fiant frantzesas, in su 1604, in s'ìsula de Saint Croix, fundadas de Pierre Dugua, Sennore de Mons. 

Sa prima cussòrgia inglesa, chi at tentu durada curtza, est istada sa colònia de Popham, istabilida de sa *Plymouth Company* in su 1607. A custu nde fiant sighidos medas àteros a cara de sa costera in su 1620, cun tantu ca bi èsserent cunditziones de vida aspras e brigas cun is populos nativos. A primìtziu de su sèculu XVIII petzi mesa dosina de cussas cussòrgias sighiat a s'agatare. 

In sa Rivolutzione Americana, sa zona de s'istadu est istada perricada intre lealistas e rivolutzionàrios, e aici puru in sa gherra de su 1812.

Fintzas a su 1820 su Maine est istadu territòriu de su Massachusetts. Su 15 de martzu 1820 est istadu ammitidu in s'Unione comente istadu de 23.

Su Maine est famadu in sos USA pro is paisàgios bicheddados, pro sa costera de roca, pro is montes, is padentes, is rios e sa coghina de mare, prus  de totu allegusta e còciua.

Su 94.4% de sa populatzione de su Maine est de ratza bianca e de custos unu 24% est de orìgines frantzesas o franco-canadesas. Prus de su 5% de is bividores tenet difatis su frantzesu a limba mamma.

Is nomìngios suos sunt *"The Pine Tree State"* (S'Istadu de sas Matas de Opinu), e *"Vacationland"* (Terra de Ferias).

## Àteros progetos
Augusta (Maine)

**Augusta** est una bidda de unos 19.000 abitantes, capitale de s'istadu federadu de Maine e sea de sa *Contea de Kennebec*.

Augusta est sa bidda prus manna de oto in Maine e sa de 3 capitale de istadu prus pitia in fatu a Montpelier, in Vermont e de Pierre, in Dakota de Sud.

Sa bidda tenet universidade: s*'University of Maine at Augusta* chi est una sede de su sistema univesitàriu de s'istadu.
Coloradu

Su **Coloradu** (inglese: **Colorado**, /kɒləˈrædoʊ/ o /kɒləˈrɑːdoʊ/) est unu istadu de is Istados Unidos chi s'agatat in sa regione Ovest e Sud-Ovest de sa natzione e faghet parte de is istados de montes, chi benint a èssere cussos atraessados de sos Montes Rocosos. Sa capitale e prus manna tzitade est Denver.

Su nòmingiu est *"Centennial State"* (Istadu de su Chentenàriu). Àteros sunt *"Colorful Clorado"  *(Colorado Coloradu), *"Rocky Mountain Empire"* (Impèriu de sos Montes Rocosos), *"Mother of Rivers"* (Mamma de sos frùmenes), *"Silver State"* (Istadu de Prata).

## Geografia
Allàcanat in su Nord-Ovest cun su Wyoming, in su Nord cun Nebraska e Kansas, in su Sud cun Nou Mèssicu e Oklahoma, in s'Ovest cun Utah e Arizona. Non tenet bessida a mare.

Impare a Nou Mèssicu, Utah e Arizona est unu de is *Corner States*, is bator istados chi in unu solu, matessi puntu geogràficu s'iscerant s'unu de s'àteru.

Su Colorado est su de 8 prus istèrridos e su de 22 prus populados istados de s'Unione. Pigat nòmene de su frùmene omònimu, chi teniat abbas coloradas de ruju de is aremos colados de montes. 
## Istòria
S'intrada de su territòriu in sos USA a istadu de 38 est de su 1 de austu 1876, chentu annos a pustis de sa decraratzione de indipendèntzia.

## Àteros progetos
Missouri

Su **Missouri** est unu istadu federadu chi faghet parte de sos Istados Unidos de Amèrica e s'agatat in sa regione de su Midwest, mancari istoricamente est de medas cunsideradu comente istadu de su Sud. Sa capitale est Jefferson City e sa tiztade prus manna Kansas City.

Su nòmene de Missouri benit de unu populu nativu, chi si naraiat *ouemessourita*, chi cheriat nàrrer "*cuddos chi portant canoas de truncos bùdios"*.

Pigat làcana a Nord cun s'Iowa, a Est su frùmene Mississippi ddu chirriat de Illinois, Kentucky e Tennessee, a Sud allàcanat cun s'Arkansas e a s'Ovest cun Oklahoma, Kansas e Nebraska.

S'istadu s'agatat in su puntu de s'acosidu intre is tres prus mannos frùmenes de su Nord-Amèrica: su Mississippi, su Missouri e s'Ohio.

Est su de 21 istados prus istèrridos e su de 18 prus populados de sos USA. Est partzidu in 114 conteas e una tzitade indipendente: Saint Louis.

Is bator prus mannas areas urbanas sunt sas de Saint Louis, de Kansas City, Springfield e Columbia.

Sa zona chi oe est Missouri fiat comporada de is frantzesos cun totu su territòriu de sa Louisiana Frantzesa. Parte de su territòriu est istadu ammìtidu in s'Unione comente istadu de 24 su 10 de austu 1821.

In tempus de sa Gherra de Setzessione s'istadu, in ue bi fiant iscravos mancari prus pagus chi non in àteros, aiat votadu pro abarrare cun s'Unione, ma una manna parte de sa populatzione susteniat imbetzes is Istados Cunfederados. S'iscravidade est istada abolida isceti in su 1865.

Su clima est cuntinentale-ùmidu, cun ierros fridos e istades caentes e ùmidas. In sa parte meridionale de s'istadu, narada Bootheel, su clima pigat caràteres sub-tropicales.

Temperaduras estremas non sunt raras in Missouri, sende chi ammàncant montes o ocèanos chi ddas potzant abonatzare. Sa prus arta temperadura mai registrada est de 48°C, sa prus bascia de -40°C.

Su nòmingiu de su Missouri est *"The Show Me State"* (S'Istadu faghe·mi Biere).

## Àteros progetos
The Black Angels

Is **The Black Angels** sunt unu cumpressu rock psichedèlicu americanu de sa tzitade de Austin, Texas. Pigant nòmene de una cantzone de is Velvet Underground: *The Black Angel's Death Song*.
## Istòria
Formados in su maju 2004, sos The Black Angels pigant nòmene dae sa cantzone de sos Velvet Underground *"The Black Angel Song"*.

In su 2005 pigant parte a unu discu dopiu de mùsica psichedelica chi si narat *Psychedelica Vol.1*, cun sa *Northern Star Record*. Cun custu discu sa popularidade de su grupu faghet unu primu importante giampu in sa scena underground.

S'album de inghitzu, *Passover*, a sa bessida in su 2007 tenet criticas bonas e si distinghet in is tonos iscuros e is testos. 'In is notas de s'album s'agatat unu fentomu de Edvard Munch: "Maladia, machiori, e morte sunt sos anghelos nieddos chi sighint a abbaidare subra su bàntzigu meu e m'ant acumpangiadu totu sa vida".
Su segundu album *Directions to See a Ghost*, bessit in su 2008.
S'album de tres, *Phosphene Dream*, bessit su 14 de cabudanne 2010.
## Discografia
### Àlbumes

### Compilations
* *Another Nice Pair* (Light in the Attic Records, compilation de is primos duos EPs, 2011)

### EPs
* *[[The Black Angels (EP)|The Black Angels]]* (Light in the Attic Records, 2005)
* *[[Black Angel Exit]]* (Light in the Attic Records, 2008)
* *Phosgene Nightmare* (Blue Horizon, 2011)
* *[[Clear Lake Forest]]* (Blue Horizon, 2014)

### Sìngulos
* "The First Vietnamese War" b/w "Nine Years" (essidu su 21 de austu 2006)
* "Better Off Alone" b/w "Yesterday Always Knows" (essidu su 28 de maju 2007)
* "Doves" b/w "Drone in G# Major" (essidu su 20 de maju 2008)
* "Telephone" (essidu su 3 de austu 2010)
* "Watch Out Boy" b/w "I'd Rather Be Lonely" (essidu su 21 de abrile 2012)
* "Don't Play With Guns" (essidu su 22 de ghennàrgiu 2013)
* "Molly Moves My Generation" (essidu su 1 de nadale 2014)
* "Waterloo Waltz" (essidu su 20 de ghennàrgiu 2015)
* "Currency" (essidu su 10 de freàrgiu 2017)

## Notas
Damnatio memoriae

**Damnatio memoriae** est unu faveddu latinu chi, a sa litera, bolet narrer "cundanna de ammentu". In derettu romanu fit una pena chi nde iscantzellabat s'ammentu de una persone, bocandeche calesisiat ormina chi nde lu podiat battire a sos atteros chi benian a pustis. Fit una pena anneosa meda pro sos gai naraos *hostes*, est a narrer sos inimicos de sa tzittade. A s'imbesse est imbetzes s'apoteosi, chi bidiat sa persone picande onores de deus.

## Orizine
Sa *damnatio memoriae* iscantzellabat cada sinzu de una persone, comente chi issa non esseret mai esistia, pro mantenner s'onore de sa tzittade. Sa pena fit galu prus leza si si tenet in contu s'importu chi sos latinos daban a s'immazine sotziale e sa fieresa de esser tzittadinos romanos. Sa pena funtzionabat bene meda, ca sas fontes istoricas fin tando malas a atzappare.

## In sa Roma antica
### Repubrica
In Roma custa cundanna fachiat parte de sas penas chi si podian emitter contr'a una *maiestas* e prebidiat sa *abolitio nominis*: su *praenomen* de su cundannau non bi diat esser istau prus prus in sa familia e che fit bocau dae tottus sos iscrittos. In prus, si nde iscantzellaban tottus sos retrattos e freguras.

A bortas sa pena, si bi aiat votu positivu dae su Senadu, la sichiat sa *rescissio actorum* ("annuddamentu de sos attos"), est a narrer sa destruida de tottu su traballu chi su cundannau aiat fattu in carrica, ca dae tando in susu sa zente lu teniat in cunsideru comente unu tzitadinu pessimu. Si custa cosa capitabat in bida sua, tando fit comente chi esseret decrarada una morte tizivile.

### Imperiu
Sa *damnatio memoriae* fit falande in bassu, lompende a corfer fintzas sos imperadores mortos o ruttos e catzaos dae tronu issoro. Sa cundanna bidiat s'iscantzellamentu de su lumen de tottus sos monumentos prubicos e s'imbruttamentu de sa cara in sos soddos fattos imprentare.
Tottoi (anime)

**Tottoi** est un'anime de su 1992 chi at fattu sa *Nippon Animation*, cun Norifumi Kiozumi sèndebi a capu, e chi sa NHK at trasmittiu. Su cartone giapponesu picat s'istoria dae su contu de s'iscritore italianu pro piseddos Gianni Padoan.

## Istoria
Tottoi est unu pitzinnu, commomai mannittu, de 14 annos, fizu de unu sardu disterrau in Germania. Cando sìche morit mama sua, su babbu isseperat de cottiare a torrare a patria sua, sa Sardigna, in sa bidda ozzastrina de Durgali pro bi crescher e pascher menzus sos fizos. Tando fachen una bida nova in Cala Gonone. Accadit chi Tottoi, nadande in sas Grutas de su Boe Marinu, tenet ocasione de bier s'animale etottu, goi raru a atzappare chi si crediat iscumpartu dae belle deche annos. Su boe in chistione est una mama puru a puntu de fizare: su naschiu benit a secundu protagonista de s'anime. Su pitzinnu, grassias a s'azudu de unu naturalista chi lu accumpanzat, at a facher amistade a lestru cun su boe marinu e cun s'atteru, chi est appenas benniu a luche e chi lu an a muttire "Zabaione" pro more de una mantza groga in sa matta. Tottoi e sos amicos suos an a deper defender sos animales dae unu imprendidore americanu, chi punnat a sìche los picare chene perunu grabbu pro nche los ponner ind unu zoo privadu chi tenet in Florida.

## Editziones
Pèri tottu sos trettos de s'istadu italianu no si nd'at intesu tzinnu de s'anime, mentras chi fin bendias sas pelliculas in VHS pèri sos Istados Unidos e sa Bretagna Manna. In su 2012, peròe, su filme lu an fattu bier in su teatru de sa comuna de Durgali; in ibe, sos dischentes sa 1a A de s'iscola media li an fattu s'addoppiadura puru in sardu e in italianu.

## Curiosidade
*Tottoi est a commo s'unicu anime a esser ambientau in Sardigna. 
*Cala Gonone si podet reconnoscher bene, ca a pellicula est fatta tenende fide meda a sa realtade. Si poden fintzas pompiare prodottos e costummenes, palattos e adderettura carchi barca turistica chi est galu in impreu.
*De Tottoi bi an fattu unu videojocu educativu in sos annos '90 pro imparare menzus sa grammatica inglesa.

## Aggantzos de fora
*Pagina in su zassu web de sa Nippon Animation (giapponesu) 
*Un cartone animato giapponese ambientato in Sardegna - Formaparis (italianu)
Lina Volonghi

**Giuseppina Angela Volonghi** est istada un atrice chi aiat trabagliadu meda in teatru, radio e televisione.
Texas

Su **Texas** est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione tzentru-meridionale de sa natzione. Sa capitale est Austin e sa prus manna tzitade Houston.

S'origine de su nòmene Texas benit de unu faeddu de limba *Caddo*, "Tejas", chi cheret nàrrere *Amigos*.

## Geografia
Cun istèrrida de 696,200 Km2 e 26.4 milliones de abitantes est su segundu istadu de s'Unione in istèrrida a fatu de s'Alaska (ma su prus mannu intre de sos 48 istados contiguosos), est fintzas su segundu prus populadu a fatu de sa Califòrnia. 

Su Texas allàcanat in s'Ovest cun su Nou Mèssicu, cun s'Oklahoma in su Nord, cun s'Arkansas in su Nord-Est, cun sa Louisiana in s'Est e in su Sud-Ovest cun sos istados messicanos de Chihuahua, Coahuila, Nuevo León e Tamaulipas. In su Sud-Est tenet bessida a mare in su Gulfu de Mèssicu.

Sos paisàgios de su Texas sunt meda bàrios e mancari in sa bidea comune bengiat assotziadu a sos desertos chi s'agatant in su Sud-Ovest de sa natzione, no est prus de su 10% su territòriu chi nd'est desèritcu. De Est a Ovest si passat de sas paules a cara de sa costera, a is padentes e a ùrtimu su desertu e sos montes de su Big Bend. 

## Istòria
In passadu su territòriu de su Texas est passadu in manu a medas poderios, de in ue benit sa moda de nàrrere "six flags over Texas" (ses banderas subra su Texas).

Sos primos colonizadores sunt istados sos ispagnolos, a custos fiant sighidos pro carchi tempus sos frantzesos. Passadu a suta de su cuntrollu de su Mèssicu fintzas a su 1836, su Texas aiat pois balangiada s'indipendèntzia e fiat diventadu una rèpublica. In su 1845 fiat su de 28 istados a intrare in sos USA. Custu fatu at tentu a cusseguèntzia sa Gherra Messicanu-Americana in su 1846. 

In su 1861 su Texas, chi fiat istadu iscravista aiat decraradu sa setzessione de sos Istados Unidos e si fiat aunidu a sos "Istados Cunfederados de America". Cun s'acabu de sa Gherra Tzivile fiat torradu in s'Unione e pro unu longu periodu s'economia si fiat abarrada firma.

Sa fortuna de s'istadu at mudadu cun s'iscoberta de su petròliu in su sèculu XX, chi at atiradu inbestimentos. Oe su Texas tenet una economia disvariada, cumpetitiva e est su segundu produidore de richesa in sa natzione.

Su Texas tenet sos prus artos peschentos de immigratzione illegale de sos Istados Unidos. Segundu sos carculos unu 6% de sa populatzione est cumposta de forànios.
## Àteros progetos
Austin

**Austin** (/ˈɒstɨn/ o /ˈɔːstɨn/) estuna tzitade de unos 885.000 abitantes, capitale de s'istadu federadu de Texas e sea de sa *Contea de Travis*, in sos Istados Unidos de America. Austin est tzentru culturale e econòmicu e pigat parte a s'àrea metropolitana de Austin-Round Rock, chi contat casi 2 milliones de residentes.

Posta in su tzentru de s'istadu, nd'est sa de 4 tzitade prus manna, sa de 11 prus populada e sa segunda prus manna capitale de istadu de totu sos Istados Unidos.

Sunt de sos annos 30 de su sèculu XIX is primas cussòrgias de sa bidda, e a pustis de s'indipendèntzia e sa proclamatzione de sa Repùblica de Texas, su vice-presidente Mirabeau B. Larmar aiat propostu de nde dda faghere capitale de sa repùblica. Su nòmene de inghitzu fiat Waterloo, ma ddi fiat pagu tempus a pustis mudadu in Austin, in onore de Stephen F. Austin, babbu de su Texas e primu secretàriu de istadu.

Austin est una de sas prus siguras tzitades de sos USA intre sas majores.

Su slogan de sa tzitade est *"The Live Music Capital of the World"* (Sa Capitale Bivente de sa Musica in su Mundu), in fentomu de is medas musitzistas chi s'benint de sa zona.
Crèsia de Sant'Uanni de Sinnis

Sa **crèsia de Sant'Uanni de Sinnis** est unu fabbricu religiosu chi istat in su burgu omònimu de sa penìsula de Sinnis, apendìtziu de su comunu de Crabas, in sa provìntzia de Aristanis.

S'agatat in s'istrada chi in epoca romana acapiaiat sa bidda de Tharros a sa de Cornus, chi dd'istaiat pagu a tesu, in su Montiferru.

Est unu de is monumentos cristianos prus antigos de Sardigna.

## Istòria
Sa crèsia fiat pesada in su logu in ue s'agataiat una necròpoli, giai istada pùnica e a pustis cristiana.

Su primu acontzu est de metade de su sèculu VI p.C. ma est istada ammanniada intre is de 9 e de 10 sèculos. 

In die de oe sighit a tènnere caraterìsticas de època artu mediavale.

## Descritzione

Sa cresia est dedicada a Santu Giuanne Batista.

Tenet pranta retangulare e àbside chi andat a s'esternu e mirat a Est. Est fata cun brocos de arenàrgiu chi sunt istados pigados de is muros de sa bidda Tharros, chi ddi istat a curtzu e chi in s'Edade Mèdia fiat giai istada abandonada pro ite non segura de is lòmpidas chi arribaiant de su mare.

Sa parte de intro est ordingiada in tres navadas isceradas de tres arcos in sighidu e ammantadas cun bòvidas a carrada. In subra, a sa rughera de sa navada tzentrale cun su transetu s'agatat unu tzimbòriu.

Sa lughe intrat de una bentana otagonale chi s'agatat in s'addeinanti e de duas bìforas in s'àbside chi ammentuant modellos de àteras de sa Lombardia o de Ravenna.

De seguru, in antis de is traballos de su de 9 sèculos sa crèsia teniat istrutura a pranta tzentrale bizantina, cun bator bratzos de paris longària e unu tzimbòriu, comente sa basìlica de Santu Sadurru in Casteddu, chi est de su matessi perìodu.

Is àteras duas navadas a costàgiu sunt duncas unu acontzu afatanti.
Houston

**Houston** (/ˈhjuːstən/ hyoo-stən) est sa prus manna tzitade de su Texas, sea de sa *Contea de Harris*. 

Cun prus de 2 milliones de abitantes est sa de 4 prus manna bidda de sos Istados Unidos de Amèrica. S'area metropolitana in ue pigat parte contat imbetzes prus de 6 milliones de residentes: est sa de 5 prus manna tzitade in sa natzione.
Leeds

**Leeds** (/ˈliːdz/) est una tzitade de unos 757.000 abitantes chi s'agatat in sa regione deYorkshire e Humber, in Inghirterra setentrionale. Est sa tzitade prus manna de tres in su Renniu Aunidu.

Sos primos testimòngios iscritos de sa bidda s'agatant in su lìburu *Historia ecclesiastica de gentis Anglorum*, de su 731, in ue cumparet cun nòmene de "Loidis".

A su tempus de Gugliermu su Conchistadore Leeds fiat bidda pitia. Est pois crèschida semper prus mancari in manera adasiada, gràtzias a su fatu de s'agatare in una posidura de mesu intre de sas costeras Ovest e Est de s'Inghirterra.

In su sèculu XIV fiat diventada tzentru de industrias de lana.

Sa prima univerisdade fiat fundada in su 1904.
Denver

**Denver** est una tzitade de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale e tzentru prus mannu de s'istadu federadu de Colorado. Est sea de sa contea omònima.

Tenet populatzione de unos 734.134 abitantes, chi nde faghent sa de 25 prus manna tzitade de sa natzione e sa de 6 prus manna capitale de istadu de 6. S'agatat in su coro de s'àrea metropolitana Denver-Aurora chi contat unos 2.700.000 residentes.

Posta in campura, s'agatat pagu a Est de sos Montes Rocosos. In territòriu suo colat su frùmene South Platte.

Est nodia comente Mile-High City (Tzitade a Artària de unu Migliu), sende chi s'agatat a artària subra su mare est de 1609 metros, paris a 1 mìgliu.

Istoricamente est connòschida fintzas comente Queen City (Tzitade Reina), pro s'importu in economia de sa regione chi dda inghìriat.
Trenigheddu birde

Su **Trenigheddu Birde** (in italianu *Trenino Verde*) est unu servitziu de sas bias de ferru de s'ARST.

## Istoria
Fentomados pro bi fagher colare tempus longu in tretos bellos, est belle unu segulu chi sos caminos de ferru sardos attraent a biazadores medas pro bider su paisazu chi freguraiat peri cussas bias. Giae in su 1921 s'iscritore britannicu David H. Lawrence, in su libru sou *Sea and Sardinia* ("Mare e Sardigna"), at contadu de s'isperientzia sua biazende peri sa Casteddu-Isili-Sorgono.

In su pustigherra at pigadu pee, finas si a bellu a bellu, una forma de turismu chi ziraiat in tundu de custa bia de ferru, fatu chi at ispintu a ammanizare de manera prus organica unu servitziu pro sos turistas in sos annos '80. Si aiat tando isseperadu su numene de  Trenino Verde, dae su 1984 in susu, pro more de su tantu birde chi si podiat bider in biazu.

Bidu chi sa dimanda pro custa zenia de turismu fit creschende, sa sienda de sos Caminos de Ferru de sa Sardigna (*Ferrovie della Sardegna* o *FdS*), chi fit naschida in su 1989 dae s'aunimentu de FCS e SFS, cun s'amparu de ESIT, WWF e Italia Nostra at pigadu finantziamentos bastante dae s'ente regionale e dae sa Comunidade Europea pro ammezorare su servitziu. Cun custu dinare si ant fattu torrare a bider litorinas, carrotzas e istatziones antigas.

In su 10 de maju de su 1995, a 14 annos de cando fit serrada, sa linia Tresnuraghes-Bosa Marina aiat torradu a aberrer, beninde gai a esser sa prima linia turistica de sa Sardigna. Duos annos a pustis, in su 16 de lampadas de su 1997, ateras 4 linias de sa retza FdS (sa Mandas-Arbatax, sa Isili-Sorgono, sa Macumere-Tresnuraghes e sa Nùivi-Tempiu-Palau) fint bortadas a custu impreu. Semper pro custu prozetu, fint abertos duos museos a tema a chirrios de Monserrat e Tempiu.

In su 2010, cun s'aunimentu de sos Caminos de Ferru de sa Sardigna a s'ARST, custa sienda at tennidu che eredade sas bias de ferru sardas, cumpresa cussa de su Trenigheddu Birde.
Santa Fe (Nou Mèssicu)

Santa Fe (nòmene cumpretu *La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís*, in sardu: Sa Tzitade Reale de sa Santa Fede de Santu Frantziscu de Assisi) est una tzitade de unos 73.000 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de su Nou Mèssicu. Est fintzas sea de sa *Contea de Santa Fe*.

S'agatat a artària de unos 2.100 subra su mare, chi nde faghent sa capitale federale prus arta de sa natzione.

Santa Fe est istada fundada in su 1610 de sos ispagnolos. Est sa tzitade prus antiga de sos USA a Ovest de su Mississippi e  fintzas sa prus antiga capitale federale.
Des Moines

**Des Moines** ([dɨˈmɔɪn]) est una tzitade de unos 203.000 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Iowa e sea de sa *Contea de Polk*.

Intrada in sa federatzione su 22 de cabudanne 1851 comente *Fort des Moines* (chi cheret nàrrere *Fortilesa de sos Mongios*), in su 1857 dd'est istadu incurtzadu su nòmene a *Des Moines*.
Albuquerque

**Albuquerque** (pronùntzia in inglesu: ˈælbəkɜrkiː; pronùntzia in ispagnolu: alβuˈkerke; in navajo est connota comente Bee'eldííldahsinil) est una tzitade de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa *Contea de Bernalillo* e tzentru majore in s'istadu federadu de Nou Mèssicu.

Albuquerque contat unos 450.000 bividores e faghet parte de una àrea metropolitana de 713.000 residentes.

Est posta in sa parte tzentrale de s'istadu, a curtzu de su frùmene Rio Grande.

Est connota dae sa sotziedade pro sa saga de "Breaking Bad".
Jefferson City

**Jefferson City** est una bidda de unos 40.000 abitantes, capitale de s'istadu federadu de Missouri e sea de sa *Contea de Cole*, in sos Istados Unidos de Amèrica.

Su nòmene de *Jefferson City* ddi fiat dadu in onore de su presidente de sos USA, Thomas Jefferson.

In su 1812, chi benit a èssere s'annu cando su Missouri si fiat oraganizadu a Territòriu, sa sede de gubernu fiat Saint Louis, Saint Charles fiat capitale. 

Jefferson City est istada seberada a capitale in su 1821. Fintzas a tando aiat tentu nòmene de *Lohman's Landing*. A cuss'època sa bidda fiat isceti una istatzione de cummèrtzios de una regione ispèdria chi istaiat a mesu càminu intre Saint Louis e Kansas City.
Sacramento (Califòrnia)

**Sacramento** est unba tzitade de unos 405.000 abitantes de sos Istados Unidos de Amèrica  chi s'agatat in Califòrnia in ue est capitale de istadu e sea de sa *Contea de Sacramento*.  

Fiat fundada in su mese de nadale 1848 de John Sutter Jr.. A su tempus de sa cursa a s'oru fiat tzentru printzipale de massaria, de cummèrtzios e logu de arribu pro ferrovias e trasportos.

Sacramento tenet aeroportu internatzionale.
Kansas City (Missouri)

**Kansas City** est una tzitade de unos 825.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in s'istadu federadu de Missouri. No est de cunfùndere cun s'omònima tzitade de su Kansas chi s'agatat a s'àteru chirru de sa làcana de istadu. Is duas tzitades faghent però parte de sa matessi àrea metropolitana, chi contat unos 2 milliones de residentes.

Kansas City s'agatat posta in is territòrios de sas conteas de *Jackson*, *Clay*, *Cass* e *Platte*, e in su logu in ue su frùmene Kansas si ghetat in su Missouri. Est collegada cun sa Kansas City de Kansas gràtzias a tres pontes ferroviàrios e duos istradales.

Kansas City tenet nòmingiu de *"City of Fountains"  *(Tzitade de Funtanas). Est difatis sa segunda tzitade in su mundu in nùmeru de funtanas a fatu de Roma.
1902

S'annu **1902** (MCMII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu mèrcuris segundu su calendàriu gregorianu.
Olympia (Washington)

**Olympia** est una bidda de unos 42.500 bividores chi s'agatat sos Istados Unidos de Amèrica capitale de s'istadu federadu de Washington e sea de sa *Contea de Thurston*.

Impare a sas biddas de Lacey e Tumwater format una àrea metropolitana de unos 86.500 residentes.
Lacey (Washington)

**Lacey** est una bidda de unos 39.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa *Contea de Thurston*, in s'istadu federadu de Washington
1856

S'annu **1856** (MDCCCLVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos

## Naschidos
* 6 de maiu, Sigmund Freud, iscentziadu

## Mortos
Bismarck

**Bismarck** est una bidda de unos 63.000 bividores chi s'agatat in sos Istados Unidos de Amèrica in ue est capitale de s'istadu federadu de Dakota de Nord e sea de sa *Contea de Burleigh*. S'area urbana contat unos 100.000 residentes.

Bismarck est posta in sa riba Est de su frùmene Missouri e format unu solu populadu cun sa bidda de Mandan.

Bismarck est istada fundada in su 1872 e decrarada capitale fintzas de sa nàschida de s'istadu de Dakota de Nord, in su 1889.

Sìmbulu de sa tzitade est su *North Dakota State Capitol*, chi est su fàbricu prus artu de s'istadu e s'innòdidat in mesu a s'abitadu.

Bismarck est su coro econòmicu de manna parte de sa Dakota de Nord tzentru-meridionale e de su Dakota de Sud tzentru-setentrionale.
Mandan (Dakota de Nord)

**Mandan** est una bidda de unos 17.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa *Contea de Morton*, in s'istadu federadu de Dakota de Nord.

Fundada in su 1879, cumponet impare a sa capitale de istadu Bismarck s'area metropolitana de Bismarck-Manda
Loui Vetton

**Loui Vetton** est unu grupu musicale de Amburgo de genere Ska punk, attivos dae su mese de austu de su 2004.
Su primu album l'aian realizadu in su mese de austu de su 2007 intituladu *Off The Hook!* (chi est una frase in supu chi podet cheret narrer cosas medas, ma indicat calicunu chi est fora dae sas regulas o dae sas reponsabilidades, e gai). 
Dae su 2007, Loui Vetton est meda impignadu cun su progettu de beneficientzia pro s'aba de buffare jamadu Viva con Agua.
Dakota de Sud

Su **Dakota de Sud** (in ingresu **South Dakota**/ˌsaʊθ dəˈkoʊtə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Midwest.

S'istadu pigat nòmene de sas tribùs nativas Sioux de Dakota e Lakota. Sa capitale est Pierre e sa prus manna tzitade Sioux Falls.

Su nomìngiu de su Dakota de Sud est *"The Mount Rushmore State"* (S'istadu de su Monte Rushmore).
## Geografia
Su Dakota de sud est su de 17 istados prus istèrridos, su de 5 cun populatzione e densidade pru bàscia intre sos 50 istados federados. Est intradu in s'Unione su 2 de onniasantu 1889, impare a su Dakota de Nord.

Allàcanat in su Nord cun su Dakota de Nord, in s'Est cun su Minnesota e s'Iowa, in su Sud cun su Nebraska e in s'Ovest cun Montana e Wyoming. S'istadu est chirriadu de su frùmene Missouri in duas partes chi si distinghent siat sotzialmente siat geograficamente, naradas de sos residentes "Riba Est" e "Riba Ovest".
## Clima
Su clima de su Dakota de Nord est continentale, cun frecuèntzia de proidura majore in s'Est, s'Ovest est semi-àrridu.
## Istòria
Sa regione de s'istadu fiat populada de s'òmine giai de antighidade e in su sèculu XIX su pòpulu dominadore fiat su Sioux. Cussòrgias numerosas de europeos ant inghitzadu bi·nch'èssere cun sa *cursa a s'oru* e su fràigu de ferrovias de s'Est. S'intrusida de sos minadores in su territòriu at batidu a iscontròrios fitianos cun sos nativos, chi at tentu agabbu cun su degòlliu de Wounded Knees, in su 1890.
## Economia
Sa "Riba Est" benit a èssere sa parte de istadu prus populada cun economia basada subra sa massaria, sa "Riba Ovest" bivet mascamente de turismu e de investimentos militares.
## Logos de atraida
In su Sud-Ovest de s'istadu s'agatat unu cumplessu de montigros chi pigant nòmine de  *Black Hills*, chi sunt sacras a sos nativos Sioux e in ue s'agatat unu logu turìsticu de importu: su Monte Rushmore. Àteros logos de atraida sunt su monumentu in memòria de "Crazy Horse" (Caddu Macu), su parcu natzionale de *Badlands and Wind Cave*, su parcu *Custer State*.
## Curiosidades
Mancari sos rapresentantes chi su Dakota de Sud eleghet pro su cungressu siant sa prus parte de sas bortas democràticos, sa presidèntzia de s'istadu est tenta mescamente de republicanos.

## Àteros progetos
Fargo (Dakota de Nord)

**Fargo** est una bidda de unos 90.000 bividores chi s'agatat in sos Istados Unidos de Amèrica, in ue est sea de sa *Contea de Cass*, tzitade prus manna de s'istadu federadu de Dakota de Nord, ma non capitale.

Sa tiztade est istada fundada in su 1871.

Est sa bidda chi dat nòmene a unu famadu e apretziadu film de sos frades Coen, mancari peruna iscena bi siat istada girada. Sa pellicula est fata difatis in Minneapolis e in s'istadu de Minnesota.
Viva con Agua

**Viva con Agua** de St. Pauli est unu soziu e una organizatzione  de beneficièntzia fundada in su 2006 in su quartiere St. Pauli de Amburgo.
S'iscopu printzipale de s'organizatzione est de mezorare sa fornidura de s'aba de bufare in naziones in bia de isvilupu.

## Agantzos dae fora
* Su situ ufitziale de Viva con Agua
Pierre

**Pierre** est una bidda de unos 14.000 bividores, capitale de s'istadu federadu de Dakota de Sud e sea de sa *Contea de Hughes*, in sos Istados Unidos de Amèrica.

Fundada in su 1880 in sa riba de su frùmene Missouri, Pierre est diventada capitale de istadu in su 1889.
2007

S'annu **2007** (MMVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis a segunda de su calendàriu gregorianu.
Sioux Falls

**Sioux Falls** est una tzitade de unos 142.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, in ue est sea de sa *Contea de Minnehaha* e tzitade prus manna, mancari non capitale de s'istadu federadu de Dakota de Sud.

## Àteros progetos
Wisconsin

Su **Wisconsin** (/wɪsˈkɒnsən/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat a su tzentru-Nord de sa natzione, in sa regione de Midwest e de sos Lagos Mannos. 

Sa capitale est Madison, sa tzitade prus manna Milwaukee.

Su nòmene de Wisconsin dependet de su frùmene omònimu, chi ddu pigat de unu faeddu in limba algonchina. Fiat s'isproradore frantzesu Jacques Maruquette in su 1673 a ddu nàrrere *Meskousing*. A pustis su faeddu est istadu mudadu in *Ouisconsin* de àteros isproradores frantzesos, fintzas a s'anglitzizadura a su nòmene de oe in su sèculu XIX.

Sa zona de su Wisconsin est de propiedade de sos USA giai de su 1783, ma est abarradu a suta de su cuntrollu inglesu fintzas a su 1812. Fiat ordingiadu a Territòriu in su 1836 e est diventadu istadu in su 1848. 

Su Wisconsin est istadu intre de sos istados prus impignados pro s'abolitzione de s'iscravidade.

Allàcanat in s'Ovest cun su Minnesota, in su Sud-Ovest cun su Iowa, in su Sud cun s'Illinois, in s'Est cun su Lagu Michigan, in su Nord-Est cun s'istadu de Michigan, in su Nord cun su Lagu Superiore.

Su Wisconsin est connotu comente *"America's Dairyland"* (Sa Terra de su Casu de Amèrica), pro ite nd'est unu de is prus mannos produidores. S'economia s'apoderat fintzas de cummèrtzios e turìsmu.

## Àteros progetos
Madison (Wisconsin)

**Madison** est una tzitade de unos 240.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, capitale de s'istadu federadu de Wisconsin e sea de sa *Contea de Dane*.

Est sa segunda prus manna tzitade de su Wisconsin a fatu de Milwaukee e sa de 83 in totu sa natzione. S'àrea metropolitana contat unos 570.000 residentes.
Milwaukee

**Milwaukee** est una tzitades de unos 605.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Wisconsin in ue est tzitade prus manna e sea de sa contea omònima.

S'àrea metropolitanana de Milwaukee contat unos 1.400.000 residentes.

Sa tzitade s'agatat in s'oru de su Lagu Michigan. Sos primos colonizadores europeos de sa zona sunt istados sos frantzesos. In su 1818 Solomon Juneau si fiat istabilidu a bivere in ie. Sa nàschida de Milwaukee est 1846 cando sa bidda sua si fiat aunida cun àteras chi dd'istaiant a inghiriu. Sa bidda est creschida mascamente gratzias a s'arribu de emigrados tedescos.
Missouri (frùmene)

Su **Missouri** est unu frùmene se s'Amèrica Setentrionale chi atraessat sos Istados Unidos de Amèrica. Est su printzipale affluente de su Mississippi e su prus mannu de su mundu. Tenet longària de 3725 Km.

Nàschet in Montana de s'acosidu intre sos frùmenes Madison, Jefferson e Gallatin e colat fintzas a si ghetare in su Mississippi a su Nord de sa tzitade de Saint Louis.

## Istados atraessados de su Missouri
* Montana
* Dakota de Nord
* Dakota de Sud
* Nebraska
* Iowa
* Kansas
* Missouri
Boise

**Boise** (/ˈbɔɪsi/) est sa capitale e sa prus manna tzitade de s'istadu federadu de s'Idaho, in sos Istados Unidos de Amèrica. Est fintzas sea de sa *Contea de Ada*.

Boise s'agatat in su Sud de s'istadu, posta in sa riba de su frùmene omonimu, cun populatzione de unos 215.000 abitantes. S'àrea metropolitana tirat a chimbe conteas cun unos 616.000 residentes. 

Boise est sa de 3 àrea metropolitana in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu, in fatu a Seattle e Portland.
Lewiston (Idaho)

**Lewiston** est una bidda de unos 31.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, sea de sa *Contea de Nez Perce*, in s'istadu federadu de Idaho. 

S'agatat in s'acosidu de sos frùmenes Snake e Clearwater, a curtzu de sa làcana cun su Washington.

Cun sa bidda de Clarkston, chi s'agatat a s'àteru cantone de sa làcana, format una area metropolitana chi contat prus de 60.000 abitantes.

Lewiston portat su portu prus intranàbbile de totu sa natzione.
Clarkston (Washington)

**Clarkston** est una bidda de unos 7.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, ch is'agatat in sa *Contea de Asotin*, a sa làcana Sud-Est de s'istadu federadu de Washington.

Clarkston format una sola area urbana impare a sa bidda de Lewiston, chi s'agatat in s'istadu de Idaho.
Springfield (Missouri)

**Springfield** est una tzitade de unos 160.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Missouri, in ue est sea de sa *Contea de Greene*.

S'area metropolitana s'istèrret in sas conteas de *Christian*, *Dallas*, *Greene*, *Polk*, e *Webster*, e contat unos 440.000 residentes.

Su nomìngiu de Springfield est *The Queen City of Ozarks* (Sa Tzitade Reina de sos Ozarks). S'Ozark est unu artipranu chi s'agatat intre Missouri de Sud e Arkansas de Nord.
Columbia (Missouri)

**Columbia** est una tzitade de unos 100.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa *Contea de Boone*, Missouri.

Sa tzitade tenet s'universidade de *Missouri-Columbia*, fundada in su 1839 est istada sa prima univesidade pùbrica de s'istadu in die de oe est sa prus manna de su Missouri.
Arkansas

S**'Arkansas** (/ˈɑrkənsɔː/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sos Istados Unidos de Sud. Sa capitale e prus manna tzitade est Little Rock.

Su nòmene de Arkansas benit de unu faeddu Sioux chi ìnditat sos indianos Quapaw.

In bisura comuna s'Arkansas est bidu comente unu istadu poburu de biddajos chi sonant su banjo, e depet custa fama a cando, in su comintzu de su sèculu XIX fiat galu istadu de frontiera cun s'Ovest.

De s'Arkansas benint pessonàgios de importu comente s'ex-presidente de sos USA Bill Clinton e su musitzista Johnny Cash.

Su nòmingiu de est *The Natural State* (S'Istadu Naturale).
## Geografia
Allàcanat in su Nord cun s'istadu federadu de Missouri, in s'Est cun Mississippi e Tennessee, in su Sud cun sa Louisiana, in su Sud-Ovest cun su Texas e in s'Ovest cun s'Oklahoma. Sa làcana de Est dda faghet giai de intrenu de su frùmene Mississippi.

Sa geografia de s'istadu est meda bària, agantende·sì a su Nord zona de montes in sos montes Ozark e Ouachita, zona de padentes a su Sud e zona de campura in s'Est, a cara de su frùmene Mississippi.

S'Arkansas est su de 29 prus istèrridos istados e su de 32 prus populados in sos USA.
## Istòria
Est istadu ammìtidu in s'Unione su 15 de làmpadas 1836 comente istadu de 25. 

In tempus de sa Gherra Tzivile aiat lassadu sos Istados Unidos pro s'aunire a sos Istados Cunfederados. A fatu de sa  gherra tzivile s'economia at tenu medas difficultades a si·nche torrare a pesare, pro ite fintzas a tando s'apoderaiat subra una massaria chi dipendiat de su traballu de sos iscravos. Duncas s'istadu fiat meda incuidu siat economicamente siat sotzialmente.

Cun s'acabu de sa II Gherra Mundiale s'economia at torradu a crèschere e a si disvariare.
## Àteros progetos
Saint Louis (Missouri)

**Saint Louis** est una tzitade de unos 320.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu de Missouri. Tenet status de tzitade indipendente, non faghet parte duncas de peruna contea.

Su nòmene de Saint Louis dd'est istadu dadu in onore de Luisu IX, Re de Frantza.

S'area metropolitana s'istèrret in conteas siat de su Missouri, siat de s'Illinois e arribat a contare unos 2.700.000 residentes, chi nde faghent sa de 19 prus manna in sos USA.

Simbulu de Saint Louis est su *Gateway Arch*.
Isulas de Okinawa

Sas **ìsulas de Okinawa** (*沖縄諸島* Okinawa Shotō) sun su grùstu prus mannu de s'agorru de ìsulas o, pro lìu nàrrer atteramènte, de s'arcipelagu de sas Ryukyu (1485 km²) e cumprènden s'ìsula de Okinawa etòttu e atteras prus minòres. 

Fàchen parte de sa prefettura de Okinawa, chi dae su 2003 si istèrret pro 2265 km² chin 1.345.000 pessònes: su capu de locu est Naha (Naafa in limba de Okinawa). In Okinawa bi at 9 tzittàdes, a pùstis bi at tzittadèddas minòres e bìddas chi fòrman 3 cussòrjas (distrèttos).

Fìntzas a su 1300 d.C. Okinawa fit un'istàdu indipendente, in ube su rezìmene isseperàu fit sa monarchìa: tra su Treschèntos e s'Ottichèntos at dèpiu pacàre tassas medas a sa Tzìna. In su 1879 su Giappone si pìcat Okinawa conchistànde s'isula e ponènde accàbbu a su gubernu suo. In su mese de martzu e aprile de su 1945, est in custas ìsulas chi sas fortzas americanas e giapponesas aìan gherràu in sa battàlla sambenòsa de Okinawa, chi dae cùghe pìcat su lùmen: mescamènte in su disimbàrcu americanu de su prìmu de aprile bi aìat àpiu zente meda, dae ambas partes, a bi pèrder sa vida. Cando sos americanos aìan bìntu a sos giapponesos, s'isula de Okinawa fit colàda in manu de sos binchidòres fìntzas a su 1972. Eppuru, comènte est sutzèssu in Sardigna, bi at galu oje una presèntzia forte de militares istrànzos chin sas bases issòro, fachènde a s'ispìssu dannu mannu sìat a su locu sìat a sa zènte sua.

Dae Okinawa bènit s'arte fentomàda de su karate, naschia a s'aunimentu de sas artes martziales tzinèsas chin s'Okinawa-te (tando partìu in Naha-te, Shuri-te e Tomari-te). In prus, a libèllu istatisticu est a ammentàre chi, impàre a sos sardos, sos de Okinawa sun sa ratza a campàre de prus: s'isula est unu locu biaìttu. Carchi mèdicu nàrat chi custu sìat pro mòre de unu avvesu a mandicàre sanu e de una vìda colàda ind unu ambiente pacu imbruttàu, chi si est isperdènde ca parte de sa populassiòne si est accostumàda a mandicàre americanu.
Gioventura Piemontèisa

**Gioventura Piemontèisa** ("zoventude piemontesa" in sardu) est unu assotziu naschitu in su 1994 chi punnat a defender sa limba e curtura piemontesa. Sa sea tenet locu in Torinu.

S'assotziu fachet parte de sa *Fédération Européenne des Maisons de Pays* e de sa cussurta pro sa limba piemontesa. Traballat in liberos e imparu, fintzas cun s'ispera de facher imparare su piemontesu in sas iscolas de su Piemonte e de facher a manera chi su piemontesu siat reconnottu comente limba dae s'istatu italianu e dae s'ente regionale.
Limbas romanzas meridionales

Sas **limbas romanzas meridionales** sunt unu supostu suta-grupu de sa familia romanza chi in sa forma currente ant propostu Ethnologue et Glottolog, ma chin pacos limbistas a bi esser de accordu.

Sicundu a Ethnologue, s'agorru limbisticu diat a cumprender su sardu e su corsicanu, chin su gadduresu e tataresu fachende parte de su sardu.

Sa sientzia limbistica, pro su prus, ponet su corsicanu in suta de s'ala italo-dalmatica, a curtzu de su toscanu, mentras chi su sardu si tenet in cunsideru comente una limba a banda dae su grupu italianu.

Su filologu Heinrich Lausberg fuit su primu a partzire su mundu de limba romanza ind unu grupu otzidentale (ispagnolu, portughesu, cadelanu, frantzesu, e gai sichinde), unu grupu orientale (italianu/corsicanu, dalmaticu, rumanu) e unu grupu meridionale, chi bidiat s'estintu latinu de s'Africa, su corsicanu chistionau in antis de s'influentzia toscana e, infinas, su sardu modernu, chi est su solu a istare in pede oje in die.

## Classificatzione
* **[[Limba corsicana|Corsicanu]]** (*Corsu*) - Cossiga.
* **[[Limba sarda|Sardu]]**:
** Logudoresu - Sardigna;
** Campidanesu - Sardigna;
** Gadduresu - Sardigna;
** Tataresu - Sardigna.

## Referentzias
Assotziu Su Majolu

**Su Majolu** est unu assotziu apartìticu de istudiantes sardos naschidu in s'universidade de Tàtari in su mese de martzu de su 2011, chi punnat a s'amparu de su sardu in tottus sos libellos de imparu, dae s'iscola primaria a s'universidade, a manera de lu salvare e nde lu giugher a su matessi gradu de impreu de s'italianu ind una situatzione de plurilinguismu perfettu. 

Difattis, su sardu est in su paradossu chi est non solu sigundu a sa scientzia limbistica, ma finas po leze (*de jure*) comente a s'italianu, ma *de facto* est in foras de belle tottus sos campos sotziales e abbarrat ind un'isfera minoredda privada: custa puru si ch'est isperdende sempre de pius po more de su fattu chi s'italianitzatzione, in passadu, at pesadu in iscola unu muntone de zovanos sardos faghendelis fortzare a grisare sa limba e cultura issoro, e como non bi at ancora mediu publicu perunu po chi podat imparare e impittare sa limba sa generatzione noa, chi in sa pius parte est monolingue in italianu.

S'assotziu, po sensibilizare a sa zente, at presentadu tres motziones e petitziones: In su 2012 at collidu pius de 1000 firmas, cando at dimandadu a sos universitarios de s'universidade tataresa si fin de acordu a istituire duos cursos de làurea pro formare professores e mastros de limba sarda. Sempre in su matessi annu, sos attivistas an iscrittu a su guvernu italianu e a su parlamentu europeu po sa chistione de sa ratìfica italiana de sa "carta europea de sas limbas regionales o de minorìa", cosa chi s'istadu italianu no at mai fattu a dannu de tottus sas limbas chi, a differentzia de su tedescu in Tirolu de josso, de s'islovenu in Friuli e de su frantzesu in Badde de Aosta, non tenen istadu a ue si zirare. In su mese de abrile de su 2013, s'assotziu at mandadu a innantis un'attera petitzione po pònner, in s'universidade, unu esamine de sardu in dontzi cursu de làurea de cada dipartimentu: an tando firmadu pius de 700 istudiantes iscrittos a s'ùrtimu annu de sas iscolas superiores de totu sa Sardigna.

Peri sa chistione ambientale est de importu po s'assotziu, dae su nono a su nucleare in su 2011 a su salvamentu de sos padentes in sos fogos de istiu.

Est finas faghende essire unu giornaleddu de nùmen *Ischida*, in ue si publican opiniones e bideas de zente chi bolet iscrier calchi cosa in limba.

A s'agabbu de su 2014, s'Assotziu Su Majolu at dadu amparu a una trumighedda chi aìat pedidu a Facebook una versione in sardu; sos de Facebook an dadu su permissu in su primu de abrile, dende cumintzu a su protzessu de bortadura.

## Referentzias
Concord

**Concord** est una bidda de unos 42.500 bividores capitale de su New Hampshire e sea de sa *Contea de Merrimack* in sos Istados Unidos de Amèrica.

At pigadu nòmene de Concord isceti in su 1765, in antis si naraiat Rumford.