open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tuvalu

**Tuvalu**  (in tuvaluanu: *Tuvalu*, in inglesu: *Tuvalu* e fintzas a su 1974 naradas *Ìsulas Ellice*)est una natzione insulare polinesiana posta in s'otzèanu Patzìficu a mesu caminu intre sas ìsulas Hawaii e s'Austràlia. Sa capitale est Funafuti.

Sos artzipèlagos prus a curtzu sunt sas ìsulas Kiribati, sas Samoa e sas Figi. Est cumpostu dae bator ìsulas coraddinas e chimbe atollos cun una subrafache de a penas 26 km² pro unos 9827 bividores, chi nde faghent su segundu istadu prus pagu populadu in su mundu, a pustis de sa Tzitade de su Vaticanu. Annotamala est su segundu membru prus minore de sas Natziones Unidas. In trèmenes de mannària fìsica de su territòriu, Tuvalu est su de bator istados prus minores de su mundu, prus mannu solu de Tzitade de su Vaticanu (0,44 km²), Mònaco (1,95 km²) e Nauru (21 km²).

Sos primos bividores de Tuvalu sunt istados populatziones polinesianas. Sas ìsulas sunt rùidas in suta de s'influèntzia britànnica a sa fine de su de 19 sèculos. Sunt istadas amministradas dae sa Britànnia Manna comente protetoradu de su 1892 a su 1916 e comente parte de sa Colònia de sas Ìsulas Ellice e Gilbert de su 1916 a su 1976, e a fatu sos isolanos ant votadu in su 1974 pro diveènnere una dipendèntzia inglesa cun su nùmene de Tuvalu, separada dae sas ìsulas Gilbert, chi ant pigadu su nùmene de Kiribati. Tuvalu s'est fatu prenamente indipendente a s'internu de su Commonwealth in su 1978.
## Àteros progetos
Funafuti

**Funafuti** est un'atollu de Tuvalu, capitale de sa natzione. S'artzipèlagu, cumpostu dae 33 ìsulas sa majoria de sas cales ispopuladas, tenet una populatzione de prus de 6.000 bividores, chi lu faghet èssere sa partzidura amministrativa prus populada de s'istafdu

S'atollu, chi tenet un'àrea de 275 km2, est cumpostu dae una tiria de terra larga intre sos 20 e sos 400 metros, chi inghìriat una laguna larga 18 km e longa 14, collegada a su mare de vàrios coladòrgios cun diversos grados de navigabilidade. Su territòriu cumplessivu de sas ìsulas non superat sos 2,5 km2.

B'at una sola istrada, longa unos deghe de chilòmetros, chi atraessat de longu s'isuledda de Fongafale in ue s'agatat sa bidda de Vaiaku, sede de totu sas sedes guvernativas, de unu aeroportu minore e de s'ùnicu hotel (su Vaiaku Langi Hotel).

Su prus importante edifìtziu de Funafuti est su palatzu de su guvernu, s'ùnicu fàbricu artu prus de unu pranu. Unu àteru logu de importu turìsticu est costituidu dae sas rastas de un'aèreu militare giaponesu, aterradu durante sa Segunda gherra mundiale cando s'aeroportu de Tuvalu est istadu impreadu dae sas fortzas istadunidensas pro amparare sas ìsulas Gilbert (como Kiribati) e Marshall.
## Àteros progetos
Palau (istadu)

Sa **Repùblica de Palau** est un'Istadu insulare in s'otzèanu Patzìficu, postu unos 500 km a estu de sas Filipinas. At otentu s'indipendèntzia de sos Istados Unidos de Amèrica in su 1994 e est una de sas natziones prus giòvanas e prus pagu populadas de su mundu. Sa capitale est Ngerulmud.

S'Istadu faghet parte de sa Micronèsia, s'artzipèlagu tenet una subrafache de 459 km² e tenet un'isvilupu de costeras de 1519 km. Su territòriu est costituidu dae 200 ìsulas de orìgine vulcànica e coraddina. Sa populatzione de Palau contat unos  21.000 bividoes. Su grupu ètnicu printzipale (70%) est costituidu dae sos palauanos, de iscratza melanesiana. Sighint minorias de micronesianos, polinesianos, europeos e asiàticos (mescamente de sas Filipinas).

Sos primos bividores de Palau, cun probabilidade lòmpidos dae s'Indonèsia, si fiant istabilidoa in sas ìsulas cara a su 1000 a.C. In su 1543 s'esploradore ispagnolu Ruy López de Villalobos fiat su primu europeu a bisitare Palau, ma sos primos tentativos europeos de aposentamentu e cummèrtziu cun sos locales fiat tentu petzi in su de XVIII sèculos pro òpera de sos britànnicos. S'Ispagna aiat colonizadu sas ìsulas in su de 18 sèculos, ma a pustis las aiat bèndidas a sa Germània in su 1899.

Su Giapone aiat ocupadu Palau a s'iscòpiu de sa prima gherra mundiale e aiat otentu unu mandadu de controllu fintzas sa fine de sa segunda gherra mundiale, cando sas ìsulas fiant tzèdidas a sos Istados Unidos cale ala de su Territòriu in fidecommissu de sas Ìsulas de su Patzìficu (Trust Territory of the Pacific Islands). In su 1979 sos palauanos ant botadu contra s'unione cun sos Istados Federados de Micronèsia, optende pro s'autonomia.

Sa majoria de sa populatzione ischit lèghere e iscrìere; su tassu de sa populatzione alfabetizada est de su 90%. Sas fainas econòmicas printzipales de Palau sunt su turismu, s'agricultura e sa pisca. Su guvernu rapresentat su printzipale datore de traballu de su paisu, chi dipendet forte de sos agiudos istadunidensos.

## Àteros progetos
Àpia

**Àpia** est sa capitale de sas Samoa. Sa tzitade contat unos 58.800 bividores e s'agatat in sa costera setentrionale de s'ìsula de Upolu. Est su portu printzipale e s'ùnica bera tzitade de s'istadu.

## Àteros progetos
Nuku'alofa

**Nuku'alofa**' est sa capitale de Tonga. Est posta in su chirru norte de s'ìsula de Tongatapu. Sa populatzione istimada est de 24.500 bividores in 2005, a curtzu de su bator unu de totu sa populatzione de s'istadu. Su palatzu reale e totu sos fàbricos de su guvernu s'agatant in ie.
## Àteros progetos
Tonga

Su **Regnu de Tonga** est un'istadu de sa Polinèsia, in s'otzèanu Patzìficu, postu unos 700 km a sud-estu de sas Figi e 2.000 a nord-estu de Noa Zelanda. Contat prus de 160 ìsulas e isuleddas (36 de sas cales sunt populadas permanentemente), partzidos in bator artzipèlagos printzipales (Tongatapu, Ha'apai, Vava'u, Niuas). Su nùmene Tonga signìficat «bentu de su sud». Sa capitale est Nuku'alofa.

Su 96% de sa populatzione est de orìgine polinesiana tongalès. Sa religione de majoria, cun unu 41,3%, est sa metodista wesleyana.

S'istadu tenet istèrrida de 748,5 km² e contat unos 105.323 bividores. Sas ìsulas sunt populadas, dae unos 6000 annos faghet, dae sos polinesianos originàrios de su pòpulu lapita, in su sud-estu de s'Àsia. Si bi agatant sas rastas archeològicas prus antigas de sa  Polinèsia. Sos tongans ant creadu monumentos megalìticos intre sos cales si distìnghet s'At‘amonga. Est un'arcu de tres pedras de coraddu de 8.900 kg.

Sos primos europeos a agatare sas ìsulas sunt istadas sos olandesos. viàgiu Le Maire e Schouten aiant iscobertu, in su 1616, sas tres ìsulas de su grupu norte. Abel Tasman aiat esploradu, in su 1643, sas ìsulas prus mannas in su sud.

S'inglesu James Cook bi fiat istadu diferentes bortas intre 1773 e 1777, numenende a su grupu *ìsulas Amistosas* (''Friedly Islands) dèpidu a s'acollida calorosa chi bi aiat agatadu.

In s'annu 1900 fiat istabilidu su protetoradu britànnicu, e dae su 1970 est regnu indipendente in s'àmbitu de su Commonwealth. Est sa sola monarchia de sa Polinèsia.

In su Regnu de Tonga s'economia, in sos ùrtimos annos, at connotu unu forte progressu. S'agricultura est su setore printzipale. In s'ìsula de Tongatapu s'est isvilupadu unu parcu industriale, dominadu dae s'indùstria e de s'artesania navale. Su turismu tenet unu rolu fundamentale.
## Àteros progetos
Port Vila

**Port Vila** est sa capitale e su portu printzipale de s'istadu de Vanuatu. Contat populatzione de pagu prus de 44.000 persones. Sa tzitade e s'artzipèlagu in ue s'agatat, sunt istados interessados dae fenòmenos de inurbamentu a banda de sa populatzione rurale, chi ant provocadu una crèschida notàbile de sa capitale.
## Àteros progetos
Palikir

**Palikir** est una bidda, sa cale munitzipalidade contat unos 7.321 bividores, capitale de sos Istados Federados de Micronèsia.

Posta in s'ìsula de Pohnpei, sa bidda est capitale de su 1989, cando at sostituidu Kolonia, cabulogu de s'ìsula e prus importante tzentru de cummèrtzios. Sa bidda fiat sede de una pista de aterràgiu fraigada dae sa marina giaponesa e mai impreada. In su logu de custa istrutura sunt nàschidos in sos annos 1980 sos fàbricos guvernativos. Amministrativamente, de su 1989, pertenet a sa munitzipalidade Sokehs de su Distritu de Pohnpei.
## Àteros progetos
Ìsulas Marshall

Sa **Repùblica de sas Ìsulas Marshall** est un'istadu insulare chi at otentu s'indipendèntzia de sos Istados Unidos in su 1986, cunvertende·si·nche in unu de sos istados prus giòvanos de Otzeània. Sa capitale est Majuro.

S'istadu est cumpostu dae duos artzipèlagos e carchi iscògliu chi in totale assummant a unas 1.152 ìsulas de su Patzìficu, pro una tirada totale de 181,43 km², pro unos 52.634 bividores. Est postu a nord-estu de Austràlia, in s'ispetzìficu a norte de Nauru e Kiribati, a estu de sos Istados Federados de Micronèsia e a sud de s'ìsula de Wake, chi pertenet a sos Istados Unidos.

Colonizadas dae sos micronesianos a su segundu millènniu a.C., s'ischit pagu etotu de s'istòria antiga de sas ìsulas. S'esploradore Alonso de Salazar fiat su primu europeu a abbistare sas ìsulas Marshall, ma fiant abarradas virtualmente disconnotas fintzas a s'arribu de John Marshall, capitanu inglesu, in su 1788; sas ìsulas depent su nùmene a isse.

Su 1885 si bi fiat installada una cumpannia cummertziale tedesca, e annos apustis sas ìsulas fiant divènnidas parte de su protetoradu de sa Noa Guinea Tedesca. Su Giapone aiat conchistadu sas ìsulas durante sa Prima Guerra Mundiale, e ddas aiat amministradu segundu unu mandadu de sa Sotziedade de Natziones.

Durante sa Segunda Guerra Mundiale, sos Istados Unidos ant ocupadu sas ìsulas (1944), chi sunt istadas annantas in su Territòriu in Fidecomissione de sas Ìsulas de su Patzìficu (*Trust Territory of the Pacific Islands*). Sos Istados Unidos aiant comintzadu a fàghere esperimentos nucleares in sas ìsulas pagu a pustis de sa gherra, e ddos ant sighidu a fàghere fintzas a sos annos 1960. Medas bividores de sas Marshall aiant patidu fortes doses de radiatziones a pustis de custos esperimentos, e sos reclamos de cumpensos sighent fintzas a oe in die.

In su 1979 fiat istabilidu sa Repùblica de sas Ìsulas Marshall e fiat firmadu unu tratadu de lìberu assòtziu cun su guvernu de Istados Unidos, chi est intradu in vigore in su 1986.
## Àteros progetos
Majuro

**Majuro**, cun una populatzione de 25.500 bividores (2005), est mentovada a s'ispissu che sa capitale de sa Repùblica de sas Ìsulas Marshall, formada dae sa conurbatzione de sas biddas de **Dalap-Uliga-Darrit**, posta in sa punta esta de s'atollu Majuro, chi est costituidu dae 64 ìsulas. S'atollu de Majuro disponet de portu e un'aeroportu internatzionale. Su College of the Marshall Islands puru s'agatat in s'estremu orientale de s'atollu.

S'atollu tenet un'istèrrida de petzi 9,7 km² de terra firma, ma inghìriat una laguna de 295 km².

Durante sa Segunda Guerra Mundiale, su 30 de ghennàrgiu de su 1944, sas tropas de sos Istados Unidos aiant ocupadu Majuro, chi fiat fintzas a tando suta amministratzione giaponesa.
## Àteros progetos
Ìsulas Salomone

Sas **ìsulas Salomone** est un'istadu insulare de Otzeània, postu in su Patzìficu meridionale, a estu de Pàpua Noa Guinea, chi ocupat sa parte majore de s'artzipèlagu omònimu; est parte de su Commonwealth. Tenet istèrrida de 28.450 km² e populatzione de 470.000 bividores (2004). Sa capitale est Honiara. 

Antiga colònia britànnica dae sa dècada de 1890, Salomone ant otentu s'indipendèntzia su 7 de trìulas de su 1978. Salomone est una monarchia parlamentare. Su cabu de istadu est sa reina de Inghilterra rapresentada dae unu guvernadore generale.

Formadu dae prus de 990 ìsulas. Sa distàntzia intre s'ìsula prus otzidentale e sa prus orientale est de unos 1.500 km. In calicunas ìsulas printzipales b'ant vulcanos cun diversos grados de atividade, mentras chi medas de sas ìsulas prus minores sunt simpres atollos minùsculos de arena, cannas e pramas.
## Àteros progetos
Honiara

**Honiara** est una tzitade de 84 520 bividores, segundu s'istima de su 2017 capitale de s'istadu de sas Ìsulas Salomone.

Sa tzitade est posta in sa costera nord-otzidentale de s'ìsula de Guadalcanal a sa foghe de su riu Mataniko. Sa tzitade est istada fraigada pro sostituire a capitale Tulagi a s'acabu de sa segunda gherra mundiale.

## Àteros progetos
Bahamas

Sas **Bahamas** sunt un'istadu insulare de s'Amèrica tzentrale costituidu dae un'artzipèlagu coraddinu de 700 ìsulas e isuleddas unas cantas de sas cales disabitadas, postas in s'Otzèanu Atlànticu, a estu de sa Flòrida, a norte de Cuba e de su restu de sos Caràibes, e a ovest de sa dipendèntzia britànnica de sas Ìsulas Turks e Caicos. Sa capitale est Nassau.
## Geografia
S'artzipèlagu tenet istèrrida de 13.943 km² pro una populatzione de unos 388.020 bividores. S'ìsula prus manna de sas Bahamas est s'ìsula de Andros posta a nord-ovest de s'artzipèlagu, a s'intrada de sos Istrintos de Florida. In su norte s'agatat Grand Bahama, sa prus setentrionale intre sas ìsulas majores. In s'esut s'agatant sas Ìsulas Abaco. Ispronghende cara a sud-estu, intre sas ìsulas prus significativas cherent mentuadas Eleuthera, s'ìsula de Cat, Long Island, San Salvador, Exuma, Crooked, Acklins, Mayaguana e in su sud Great Inagua. Sa capitale Nassau s'agatat in s'ìsula de New Providence, posta intre sas ìsulas de Eleuthera e Andros. 

## Istòria
Iscobertas durante su primu viàgiu de Cristoforo Colombo fiant incluidas in sa corona ispagnola, fiant istados a pustis conchistadas dae sos inglesos in su de 17 sèculos pro si fàghere indipendentes in su 1973. In antis de s'arribu de Cristoforo Colombo, custas ìsulas si naraiant Lucayas, derivadu dae *lucayos*, nùmene de sas populatziones indìgenas paghiosas chi dda biviant. In su cursu de sos de 17 e de 18 sèculos e sas Bahamas sunt istadas unu de sos cuiles de sa pirateria assumende su rolu de cuile printzipale dae su 1716 a su 1718 candofiant lassadas chentza de defensa e chentza de guvernu dae sa Corona. In su 1718 re Giorghi I de Inghilterra aiat però imbiadu però una ispeditzione navale ghiada dae su capitanu Woodes Rogers chi at ispintu sos piratas a s'istesiare in diretzione de sa Carolina, de unas àteras ìsulas caraìbicas minores o pro fintzas de s'Àfrica. Su PLP, Partidu Liberale Progressista, at condutu su protzessu de separadura dae s'Impèriu Britànnicu. Su 10 trìulas 1973 sas Bahamas s'ant fatu indipendentes, assotziende·si luegus a su Commonwealth.
## Demografia
Sos bividores originàrios, sos Arawak, sunt istados ispèrdidos sèculos diferentes sèculos a oe, e sa populatzione atuale de s'artzipèlagu est formada mescamente de nieddos e mulatos (85% de su totale), mentras chi su restu est de orìgine europea. S'ispaniadura territoriale de sos bividores est meda disuguale e sa populatzione urbana rapresentat belle che su 88,8% de sa cumplessiva; feti sas ìsulas printzipales sunt populadas. Est in vigore sa pena de morte. S'imparu est meda isvilupadu e obligatòriu dae sos 5 a sos 16 annos e gratis in sas iscolas istatales; s'alfabetizatzione est casi totale. Sa religione est in prevalèntzia (90% belle) cristiana in sas vàrias cunfessiones protestantes. Sa limba ufitziale est s' inglesu. 
## Àteros progetos
Tziviltade Maya

Sa **tziviltade maya** est istada una tziviltade mesoamericana esìstida dae su 2000 a.C. a su 1511–1697 p.C. in su Guatemala, su sud-est de su Mèssicu, su Belize, e s'ala otzidentale de s'Honduras e de San Salvador.
Istados Federados de Micronèsia

Sos **Istados Federados de Micronèsia** (fintzas connotos simplemente che **Micronèsia**) sunt un'istadu federale de Otzeània, postu in su norte de s'otzèanu Patzìficu. Sa capitale est Palikir.

Tenet istèrrida totale de 702 km² e contat populatzione de 103.549 bividores. contat sunt postos in su nord-estu de Pàpua Noa Guinea, a estu de Palau, a sud de sas ìsulas Mariannas Setentrionales, a ovest de sas ìsulas Marshall e a nord-ovest de Nauru.

Sos Istados Federados de Micronèsia faghiant parte de unu territòriu in fidecomissione de sas ìsulas de su Patzìficu (in inglesu *Trust Territory of the Pacific Islands*), unu territòriu in fidecomissione de sas Natziones Unidas suta amministratzione nordamericana. In su 1979 ant adotadu una costitutzione e in su 1986 ant otentu s'indipendèntzia, suta forma de lìberu assòtziu cun sos Istados Unidos.

Sos Istados Federados de Micronèsia sunt localizados in una regione de Otzeània connota comente Micronèsia, chi cunsistet in chentinas de ìsulas minores divìdidas in sete territòrios. Su nùmene de Micronèsia est utilizadu a s'ispissu puru pro si refèrrere in sos Istados Federados, mancari prus de pretzisu siat su nùmene de sa regione intrea.
## Àteros progetos
Nassau

**Nassau** est sa capitale, puru su tzentru cumertziale e culturale, de sas Bahamas e cun una populatzione de belle 250.000 bividores nd'est fintzas sa tzitade prus populada.

Posta in s'ìsula de New Providence, Nassau possedit unu portu traficadu. Su clima tropicale e sas bellesas naturales de sas Bahamas ant fatu de Nassau una destinatzione turìstica populare.

Nassau fiat fundada dae sos britànnicos in sa metade de su de 17 sèculos cun nùmene de *Charles Town*, ma fiat torrada a batiare Nassau, in onore de Gulliermu III de Orange-Nassau in su 1695. Durante su de 18 sèculos fiat un'amparu famadu pro sos piratas de sos Caràibes, mescamente Barbaniedda. Nassau est istada sugeta a numerosos tentativos de invasione a banda de sos ispagnolos durante sa fine de su de 18 sèculos, e in su 1776 fiat cunchistada e tenta pro una iscurta de sos rivolutzionàrios americanos fintzas a sa liberatzione.

S'Aeroportu Internatzionale de Nassau, su printzipale aeroportu de sas Bahamas, s'agatat in Nassau, e tenet collegamentos fitianos cun sas printzipales tzitades de Istados Unidos, Cànada, Regnu Unidu e de sos Caràibes.
## Àteros progetos
Rivolutzione

Su trèmene **rivolutzione** (de su latinu *revolutio -onis*, "abolotu, furriada", derivadu dae su verbu revolvĕre "bortulare") in su significadu prus ampru inditat calesisiat mudàntzia radicale in sas istruturas sotziales comente cudda operada pro esèmpru de sa rivolutzione industriale, de cudda tecnològica o in piessignu de cudda culturale comente s'auguraiant sos illuministas in su de 18 sèculos cun sa redatzione de s*'[[Encyclopédie]]*:

«Custa òpera at a prodùere tzertamente, cun su tempus, una rivolutzione in sos ànimos e deo ispero chi sos tirannos, sos opressores, sos fanàticos e sos intollerantes non tèngiant a nde tràere avantàgiu. Amus a àere torradu unu servìtziu a s'umanidade.»

In sa filosofia polìtica est s'ideale de sa realizatzione istòrica de unu càmbiu radicale, ispiradu dae motivatziones ideològicas, in sa forma de guvernu de unu istadu cun mudàntzias profundas de totu s'istrutura sotziale, econòmica e polìtica.

Sa rivolutzione comente fenòmenu istòricu est unu protzessu lestru o de longa durada, non semper violentu, cun su cale classes o grupos sotziales, prus o pagu ampros, si rebellant a sas istitutziones a su pòdere pro las modificare e determinare unu ordinamentu polìticu nou.
## Notas
Azotu

S**'azotu** (trèmene coniadu in su 1787 de su chìmicu frantzesu Louis-Bernard Guyton-Morveau, dae su gregu *ἀ-* privativa e *ζωή* «bida») o fintzas **nitrògenu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos. Su nùmeru atòmicu est 7. Su sìmbulu est **N** (de su latinu *nitrogenum*, passende pro su frantzesu *nitrogène*, coniadu in su 1790 de su chìmicu Jean-Antoine Chaptal fundende su gregu *νίτρον*, nitron, «nitradu de potàssiu» cun sa raighina *γεν-*, ghen-, «dare bida a».

S'azotu est unu costituente fundamentale de sas molèculas orgànicas prus importantes de bisura biochìmica (DNA, proteinas, unas cantas vitaminas), paris a cumpostos inorgànicos meda difùndidos e importantes comente a s'ammonìaca e s'àtzidu nìtricu.

S'atzotu moleculare (fòrmula moleculare *N2*, naradu fintzas atzotu biatòmicu o atzotu diatòmicu o diazotu o simplemente atzotu) est unu cumpostu formadu de duos àtomos de atzotu; costituit su 78% de s'atmosfera terrestre (in fratzione de volùmene chi est fintzas aprossimadamente sa fratzione molare) e a s'istadu puru si presentat suta forma de gasu chentza de colore, fragu, sabore e inerte.

## Àteros progetos
Beranu

Su **beranu** est una de sas bator istasones de sas zonas temperadas. Astronomicamente comintzat cun s'ecuinòtziu de beranu (intre su 20 e su 21 de martzu in s'emisfèriu norte, e intre su 22 e su 23 de cabudanne in s'emisfèriu sud), e acabat cun su solstìtziu de istiu (fache a su 21 de làmpadas in s'emisfèriu norte e su 21 de nadale in s'emisfèriu sud). A bortas est cunsideradu comente sos meses intreos de martzu, abrile e maju in s'emisfèriu norte e cabudanni, santugaine e santandria in s'emisfèriu sud (beranu meteorològicu).
Solstìtziu

Su **solstìtziu** est cadaunu de sos duos momentos de s'annu cando su Sole tenet sa declinatzione màssima (distàntzia angulare) rispetu a s'ecuadore tzeleste.

In su solstìtziu de istiu de s'emisfèriu norte, su Sole arribat a su zenit a mesudie subra su tròpicu de Càncaru e in su solstìtziu de ierru arribat a su zenit a mesudie subra su tròpicu de Crabucorru.

Un'àtera manera de cumprèndere su significadu de solstìtziu est de nos refèrrere a sa durada de sa die (in astronomia, sa die cumprendet su tempus in su cale su Sole s'agatat subra de s'orizonte, est a nàrrere, su tempus chi passat intre s'arvèschida e iscurigadòrgiu. Custa durada est variàbile durante s'annu. B'ant duas dies in s'annu cando arribat a sos balores estremos: sa die prus longa currespondet a su solstìtziu de istiu, e sa prus curtza, a su solstìtziu de ierru. Su solstìtziu de istiu marcat su passàgiu de su beranu a s'istiu, mentras chi su solstìtziu de ierru marcat su passàgiu de s'atòngiu a s'ierru. In s'emisferu sud, si nde narat solstìtziu de istiu de su solstìtziu de su mese de nadale, e solstìtziu de ierru, de su solstìtziu de su mese de làmpadas, pighende in contu sa diferèntzia de istasones intre sos duos emisfèrios.
Ierru

S**'ierru** o fintzas **iberru** (de su latinu *hibernus*) est una de sas bator istasones de sas zonas temperadas. Astronòmicamente comintzat cun su solstìtziu de ierru (su 21 de nadale in s'emisfèriu norte e su 21 de làmpadas in s'emisfèriu sud), e acabat cun s'ecuinòtziu de beranu (su 21 de martzu in s'emisfèriu norte e su 21 de cabudanne in s'emisfèriu sud). A bortas est cunsideradu comente sos meses intreos de nadale, ghennàrgiu e freàrgiu in s'emisfèriu norte e làmpadas, trìulas e austu in s'emisfèriu sud.
Ecuinòtziu

S**'ecuinòtziu** est cadaunu de sos duos momentos de s'annu cando su sole passat s'ecuadore tzeleste. Durante sos ecuinòtzios, sa note e sa die tenent sa matessi durada in totu su mundu, bogadu in sos polos. Su faeddu ecuinòtziu benit dae su latinu *aequinoctium* e signìficat *igualidade cun su note*.

B'ant duos ecuinòtzios in s'annu:

* S**'ecuinòtziu de beranu**: si produit su 20 de martzu cando su Sole atraessat s'ecuadore tzeleste, passende de s'emisfèriu sud a su norte. Sa declinatzione solare est zeru, passende de negativa a positiva. In s'emisfèriu norte marcat su cumintzu de su beranu.
* S**'ecuinòtziu de atòngiu**: si produit a curtzu de su 23 de cabudanni cando su Sole atraessat s'ecuadore teleste passende de s'emisfèriu norte a su sud. Sa declinatzione solare est zeru, passende de positiva a negativa. In s'emisfèriu nord marcat s'arribu de s'atòngiu.
In s'emisfèriu sud, custos nùmenes si cuncàmbiant.

Sos ecuinòtzios puru si podent cunsiderare comente duos puntos in su chelu. Sunt sos puntos in ue s'ecuadore tzeleste segat s'eclítica. In astronomia custos puntos sunt sos noos orbitales de sa Terra. Si narant *[[puntu Aries]]* o puntu beranale (s'ecuinòtziu de beranu) e *[[puntu Libra]]* (s'ecuinòtziu de atòngiu).

Su momentu chi su Sole passat pro sos puntos ecuinotziales si podet carculare esatamente e s'ecuinòtziu tenet logu durante un'istante particulare in su tempus. In diversos puntos de sa Terra, sos ecuinòtzios podent tènnere logu in datas diferentes pro neghe de sos diferentes fusos oràrios.
Zodìacu

Su **zodìacu** est sa regione de s'isfera tzeleste in ue passat s'eclítica, e in ue si podent agatare sos pranetas. Su nùmene faghet relatu a su fatu chi sas costellatziones chi bi bidiant sos gregos si currispondiant, in generale, a animales reales o mitològicos (zoos ⇒ zodìacu).

Sas 12 costellatziones de su zodìacu, sunt una parte de sas 88 costellatziones modernas. Cada unu de sos bator elementos chi costitùint su zodìacu faghet relatu a unu de sos elementos chi, segundu s'astrologia, dòminant sa personalidade de cada èssere umanu: fogu, abba, terra e ària.

## Signos zodiacales
Sos doighi signos de su zodìacu sunt:
Èliu

S**'èliu** (de su gregu ἥλιος, *hèlios*, "sole") est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **He** e a nùmeru atòmicu 2. Est unu gas nòbile chentza de colore, fragu, sabore, non tòssicu e inerte. Tenet su prus bàsciu puntu de buddidura intre totu sos elementos e podet solidificare petzi chi sutapostu a pressiones artas a beru. Si presentat comente gas monoatòmicu e est chimicamente inerte. Est su segundu elementu prus difùndidu in s'Universu a pustis de s'idrògenu.

A pustis de s'idrògenu, s'èliu est su segundu elementu prus lèbiu e su segundu prus abbundosu in s'universu osservabile, essende presente in su 24% tzirca de sa massa totale elementare, chi est prus de 12 bortas sa massa de totu sos elementos prus graes paris. S'abbundàntzia sua est prètzisa a custos datos siat in su Sole chi subra Giove. Custu est dèpidu a s'energia nucleare meda arta de ligàmine (pro nucleone) de èliu-4 (4He) respetu a sos tres elementos a segus de s'èliu. Custa energia de ligàmine isplicat fintzas pro ite est unu produtu siat de sa fusione nucleare siat de su decadessimentu radioativu. Sa majoria de s'èliu presente in s'universu est s'èliu-4, e si creet chi si siat formadu durante su Big Bang. Mannas cantidades de nou èliu sunt totora creadas dae sa fusione nucleare de s'idrògenu chi acontesset in sos isteddos.

## Àteros progetos
Sòdiu

Su **sòdiu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos chi tenet a sìmbulu **Na** (de su latinu *Natrium*) e comente nùmeru atòmicu tenet 11. Est unu metallu modde, cherosu, pratadu, reativu. Pertenet a sa categoria de sos metallos alcalinos chi est abbundosu in sos cumpostos naturales. Est altamente reativu, brùsiat cun una frama groga, s'ossidat a cuntatu cun s'ària e reagit violentemente cun s'abba.

## Àteros progetos
Magnèsiu

Su **magnèsiu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos chi tenet a sìmbulu **Mg** e a nùmeru atòmicu 12. Su magnèsiu est su de oto elementos prus abundosos e costituit unu 2% de su còrgiu de sa Terra; annotamala est su tres pro abundàntzia intre sos elementos isolvados in s'abba de mare.

In natura, pro neghe de s'elevada reatividade, no esistet a s'istadu lìberu, ma s'agatat cumbinadu cun unos àteros elementos.

Custu metallu alcalinu terrosu est mescamente impreadu comente agente legante in sa produtzione de legas allumìniu-magnèsiu.

## Àteros progetos
Prata

Sa **prata** o fintzas **arghentu** est s'elementu chìmicu in sa tàula periòdica chi tenet sìmbulu **Ag** (de s'incurtzadura de su latinu *Argentum*) e nùmeru atòmicu 47. Est unu metallu de transitzione modde, biancu e lùghidu; sa prata est su mègius condutore de calore e eletritzidade intre totu sos metallos, e s'agatat in natura siat puru chi suta de forma de minerale. S'impreat in sa monetazione, in fotografia e in giojeria, in ue est protagonista de un'intrea branca, sa prataria, chi pertocat copas, tzìcaras, safatas, gurnisas e posadas dae tàula.

## Àteros progetos
Neon

Su **neon** (de su gregu νέος -α -ον "nèos -a -on", significadu: nou) est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos, chi tenet a sìmbulu **Ne** e comente nùmeru atòmicu 10. Est unu gasu nòbile agiomai inerte e chentza de colore. Su neon possedit una irrujadura rubiàstica cando est impreadu in unu tubu a iscàrriga o in sas làmpadas naradas, difatis, "a neon". Est presente in rastas in s'ària.

## Àteros progetos
Oro

S**'oro** o segundu s'àrea geogràfica **oru** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 79 e su sìmbulu suo est **Au** (dae su latinu *aurum*). Est unu metallu de transitzione modde, grae, dùtile, malleàbile de colore grogu, dèpidu a sa surbidura de sas longàrias de unda de su biaitu de sa lughe intzidente.

Inatacabile de sa majoria de sos cumpostos chìmicos, reagit in pràtica isceti cun s'abba règia e cun su ione tzanuru. Cun su mercùriu format un'ammesturu, ma no unu cumpostu chìmicu. S'agatat a s'istadu nadiu suta forma de pibidas, trigos e pàgias in sas rocas e in sos depòsitos alluvionales.

Est istadu impreadu giai de s'antighidade pro coniare monedas e, in antis de s'abentu de sa moneda fiat (latinu pro "siat fata", est a nàrrere creada dae su nudda, com'est sa de oe) est istadu impreadu comente a contrabàlida pro sas emissiones valutàrias de sos istados, comente acontessiat a s'internu de su gai naradu gold istandard. S'impreat annotamala in giojeria, odontoiatria e in s'indùstria eletrònica. S'oro est devènnidu in su tempus sìmbulu de puresa, balentia e lealidade.

## Àteros progetos
Legislatziones subra s'istrumadura

Sa **legislatzione subra s'[[istrumadura]]** est bastante diferente pro cada istadu de su mundu, e si nde podent agatare tantis dae s'atzessu lìberu a s'istrumadura peri servìtzios sanitàrios pùblicos e gratùitos fintzas a penas de presone pro chi lu pràtichet. Duncas, sa pràtica de s'istrumadura (o istrumada) voluntària est assugetada a s'ordinamentu giurìdicu vigente de cada paisu, in ue si podet cunsiderare comente deretu o comente delitu chi si podet punire.

## Situatzione giurìdica in su mundu

* **Eja**: legale
* **No**: illegale
* *****: legale petzi durante su 1. trimestre
* **#**: legale petzi durante su 1. e 2. trimestre
* **Limitadu**: legale ma cun importantes impedimentos
* **Vàriat**: vàriat segundu sa regione
* **?**: non si disponet de informatziones fidadas

### In Àfrica

### In Amèrica de su Norte e Tzentrale

### In Amèrica de su Sud

### In Àsia

### In Europa

### In Otzeània

## Notas
Abortu

**Abortu** est unu trèmene mèigu sientìficu pro designare s'interrùmpida de s'ingraidèntzia peri de sa bogadura de su fedu in antis chi custu siat vivìbile intre sa de 20 e sa de 28 chidas. In su vocabolàriu comunu de sa limba sarda si seberat intre abortu de is umanos (**istrumadura** o fintzas **istrumera**, **istrumu**, dae su latinu *exterminium*), e abortu de is bèstias (**aurtida** o fintzas **aurtidura**, **aurtimentu**, dae su latinu *abortus*).

Podet èssere ispontàneu o indùidu. S'istrumadura ispontànea est sa pèrdida de su fedu chentza de interventu umanu perunu. Podet èssere atzidentale (pro neghe de un'infetzione, unu corpu, una toscadura, una nèsiga de su fedu…) in una persone chi giai at tentu ingraidèntzias normales, o regulare cando una malformatzione, unu difetu ormonale o cale si siat àtera càusa faghet impossìbile chi su fedu potzat crèschere normalmente. Sabortu induidu oabortu provocadu est su resultu de sas atziones cumintzadas cun s'intentzione de interrùmpere s'ingraidèntzia.

Si faeddat de istrumadura terapèutica cando, intre àteros, sa sighida de s'ingraidèntzia o su illieròngiu signìficant unu riscu grae pro sa vida de sa mama, pro evitare sa nàschida de unu pipiu cun una maladia connàschida o genètica grave fatale o chi ddu cundennet a patimentos o disabilidades graes meda, o pro minimare su nùmeru de fedos in ingraidèntzias plùrimas fintzas a unu nùmeru chi fatzat su riscu atzetàbile.

In su casu de ingraidèntzia non disigiada, si podet provocare s'istrumadura, cando sa fèmina detzidet ca non podet o non cheret tènnere su pipiu pro resones personales, sotziales, psicològicas o de salude mentale. Custos critèrios podent èssere legìtimos o nono, segundu su marcu legale chi currispondet. Praticadu dae professionistas de sa salude abilitados e cumpletadu cando pretzisu cun apògiu psicològicu e sotziale, su riscu de complicatziones sanitàrias o psicosotziales est mìnimu. Custa forma de abortu provocadu a s'ispissu est matèria de cuntierras èticas e de impedimentos legales. In is paisos de s'Unione Europea est autorizadu, intro sos lìmites de sa lege.

S'istrumadura clandestina, sende chi est esecutadu dae personale non sanitàriu, a s'ispissu chentza de mesuras de igiene apropiadas, o chentza de una preparatzione o una sighidura adatos, est una de sas càusas printzipales de morte in fèminas giòvanas, mescamente in is paisos prus pagu isvilupados. In totale, cada annu morint unas 70.000 fèminas pro custa resone, mescamente in Àsia, in ue si produit su 55% de sas istrumaduras clandestinas.
## Riferimentos
Lesotho

Su **Lesotho** (AFI: /leˈsɔto/[5]), ufitzialmente **Regnu de su Lesotho** (*Muso oa Lesotho* in sotho de su sud, *Kingdom of Lesotho* in inglesu, in passadu nòdidu fintzas che *Basotholand* o *Basutoland*, [lɪ'sʊːtʰʊ]), est un'istadu de s'Àfrica de su Sud, membru de su Commonwealth de sas natziones. Sa capitale est Maseru.

Cun una istèrrida de 30 355 km² e populatzione de 2.171.318 persones, su Lesotho est un'enclave in intro de su territòriu de sa Repùblica de Sudàfrica e est duncas un'istadu chentza de bessida a mare.

Su nùmene "Lesotho" est costituidu (segundu un'ischema tìpicu de sas limbas bantù) de su prefissu *le-* antepostu a sa raighina *sotho*, e signìficat "*sa terra de su pòpulu chi faeddat sotho*"; s'etnia printzipale de s'istadu est sa *basotho* o *basuto* (*ba-sotho*, "*sas chi faeddant sotho*"). Unu 40% de sa populatzione bivet cun prus pagu de 1,25 dollaros istadunidensos a sa die.
## Àteros progetos
Maseru

**Maseru** est sa capitale de su Lesotho. Situada in su riu Caledon, a sa làcana cun su Sudàfrica, est s'ùnica tzitade de dimensiones consideràbiles de su Lesotho, cun una populatzione de unos 227 880 bividores. Est cabulogu de su distritu de Maseru. Importante est sa produtzione de candelas e tapetos.
## Àteros progetos
Sùrfuru

Su **sùrfuru** o **tzùrfuru** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos cun sìmbulu **S** (dae su latinu *sulfur*) e nùmeru atòmicu 16. Est unu non metallu chentza de fragu, sabore, meda abundosu. Sa forma sua prus nòdida e comuna est sa cristallina de colore grogu intensu. Est presente suta de forma de sulfuros e sulfatos in medas minerales e s'agatat s'ispissu puru in sas regiones cun vulcanos ativos.

Est un'elementu essentziale pro totu sos èsseres bividores, in sos cales est presente in duos amminoàtzidos, sa tzisteina e sa metionina, e de cussighèntzia in medas proteinas. In campu industriale s'impreat mescamente pro nde fàghere fertilizantes, ma fintzas pro prùine de isparu, lassativos, bochibabaùtzos e bochi-fungos. Annotamala su sùrfuru – in bona parte bogadu a iscòria de rafinatzione de sos idrocarburos – s'agatat in carchi disinfetante, agatat impreu mannu in sa messaria (in ue est impreadu pro sas propiedades bochi-fungos, pro esèmpru pro cumbàtere fitopatologias comente a s'oìdiu), est presente in sa conca de sos lominos e in s'ebanite.

Sas cantidades mannas de carbone brusiadas dae s'indùstria e de sas tzentrales elètricas bogant ogni die in s'atmosfera meda biòssidu de sùrfuru, chi reagit cun s'ossìgenu e su papore de abba in s'ària pro formare àtzidu sulfòricu. Custu àtzidu forte torrat a rùere a terra cun sas propiduras dende logu a sas famadas proinas àtzidas chi atzidìficant sos terrinos e sas risursas ìdricas causende graes dannos a s'ambiente naturale de medas regiones industrializadas.

## Àteros progetos
Bernardino Palazzi

**Bernardino Palazzi** (Nùgoro, 22 de nadale de su 1907 - Roma, 13 de santandria de su 1986) est istadu unu pintore sardu.

## Biografia
Est nàschidu in Nùgoro, fìgiu de Francesco, pesaresu, e de Pasqualina Siotto de Orane. A pustis de sos primos istùdios, in Nùgoro e in Tàtari, est andadu a Roma pro istudiare s'arte, sighende posca in Firenze e in Pàdova. Sas primas espositziones suas in Venètzia, a curtzu a su 1925, ant collidu opiniones positivas de sa crìtica e in su 1928 l'ant invitadu a sa biennale de Venètzia. In su 1929 s'est istabilidu in Milanu e in cue est intradu in cuntatu cun su grupu de carrera Bagutta chi at pintadu in su cuadru suo prus famadu, un'ògiu in tela de 155 x 250 cm, espostu in sa de XX Biennales de Venètzia e cunservadu in sa Galleria cumonale de Arte Moderna de Milanu. In su 1946, acabada sa gherra, at cojuadu sa modella Maray Abbove e, fintzas si sa fama sua fiat acabende, at sighidu a traballare e a espònnere cun unu sutzessu discretu. In su 1961 at illustradu, cun 320 disinnos a pastellu, sa *Storia della mia vita (S'Istòria de sa vida mea)* de Giacomo Casanova e in su 1970, cun 40 tàulas a tèmpera, sa *Gerusalemme liberata* de Torquato Tasso. Corfidu dae un'ictus in su 1985, est mortu s'annu sighente a s'edade de setantanoe annos.

## Espositziones printzipales

* Sa de IV Espositziones de Arte de sas Tres Venètzias (1926).
* Biennale de Venètzia (1928 e posca, cun continuidade, finas a su 1948).
* Quadriennale natzionale de arte de Roma in su Palatzu de sas Espositziones (1931, 1939, 1943, 1948, 1959).
* I Mustra regionale de sas artes figurativas in Sardigna (1959).

## Notas


## Bibliografia

* 
* 

## Ligàmenes esternos
Carmelo Floris

**Carmelo Floris** (Bono, 22 de trìulas de su 1891 - Ortzai, 22 de austu de su 1960) est istadu unu pintore e intzisore sardu.

## Biografia
Abarradu òrfanu de babbu a s'edade de duos annos, sa mama est torrada a sa bidda nativa sua, Ortzai, cun sa famìlia e Carmelo l'at afidadu a sas curas de unu tziu maternu, su pàrracu de Ollollai Carlo Nonnis. Inoghe connoschet Giuseppe Biasi, chi fatu fatu benit istrangiadu in domo dae su tziu.

A pustis de àere interrùmpidu sos istùdios clàssicos, in su 1909 tzucat a Roma pro frecuentare s'Acadèmia de Bellas Artes dividinde unu sostre cun Melkiorre Melis.

Dae su 1915 a su 1918, arruoladu in sa Brigata Tàtari, pigat parte a sa Prima gherra mundiale gherrende pro tres annos in s'altura de Asiago e in su Piave e sighende a pintare.

Torradu in Sardigna, intrat in s'Unione de sos Gherradores (*Unione dei Combattenti*) e a su Partidu Sardu de Atzione. Cun s'amigu Mario Delitala, bìsitat e pintat sas biddas de sa Barbàgia. Intre su 1921 e su 1924, pigat parte a sa I Biennale Natzionale de Arte a Roma, collàborat cun “Il giornalino della Domenica”  de Vamba e esponet in sa Cuadriennale de Torinu. Invitadu dae s'iscultore Frantziscu Ciusa, insegnat disinnu in s'Iscola de Artes Aplicadas de Aristanis. Est de cussos annos unu manifestu publitzitàriu fatu pro sa rassegna de sos produtos alimentares sardos in Amèrica.

## Bibliografia

* Atos de su cunvegnu *La figura e l'arte di Carmelo Floris nel centenario della nascita*. Ortzai, 10 de santandria de su 1991
* 
* 

## Artìculos ligados

*Regorta sarda Luigi Piloni

## Ligàmenes esternos

* 
* 
*
Tarquinio Sini

**Tarquinio Sini** (Tàtari, 27 de martzu de su 1891 - Casteddu, 17 de freàrgiu de su 1943) est istadu un'illustradore e publitzitàriu sardu.

Est istadu fintzas unu gràficu caricaturista famadu e apretziadu.

## Biografia
Nàschidu in Tàtari in su 1891, in su primu Noighentos s'est tramudadu cun sa famìlia sua a Casteddu, in ue est intradu in cuntatu cun sos artistas prus de importu de sa tzitade e at printzipiadu s'istùdiu de sa gràfica. In su 1910 s'est tramudadu a Torinu, e at tentu cumintzu gai una sèrie de collaboratziones cun testadas satìricas che a vignetista e una faina de cartellonista pro s'indùstria tzinematogràfica, chi in Itàlia at bidu sa lughe pròpiu in cussos annos e in cussa tzitade.

At esordidu cun sa vigneta *Una bonne inesperta* in su giornale *Il Pasquino*, de cale prus a tardu est divenidu diretore. At traballadu fintzas comente a scenegiadore e scenògrafu siat in Torinu siat in Roma. In Roma fiat in cuntatu cun unos àteros artistas sardos, intre sos cales Mario Mossa De Murtas.

A metade de sos annos binti torrat in Sardigna, in ue agatat unu clima diferente meda dae su chi connoschiat bene: s'arte isolana est truncada in duos intre sos traditzionalistas, chi punnant a una rielaboratzione de sos motivos e de sos istiles sardos antigos, e sos chi imbetzes sustentant e s'ispirant a sos movimentos artìsticos prus modernos. Chene duda Sini, cun s'istile modernu e a s'avanguàrdia suo, est tra custos ùrtimos e, cando chi non creat in un'arte sarda, cun sa realizatzione de sas bintighimbe tèmperas *Contrasti* dimustrat de àere agatadu su cumponente chi dae inoghe in antis l'at a caraterizare: issu rapresentat in sas òperas suas su cuntrastu intre traditzione e modernidade ponende costa a costa tzitadinas disinibidas e sofisticadas cun desulesinas timoradas, mamas de famìlia austeras, tenores e mamuthones. In prus, collaborat cun rivistas medas chi in cussu perìodu fiant naschinde in s'ìsula.

Saprima espositzione casteddaja sua est de su 1927, e su sutzessu chi at tentu l'at batidu a realizare medas còpias e variatziones in su tema, pro mèdiu de sa forma moderna de sa cartulina. In tantu si dedicat a sa gràfica publitzitària, realizende manifestos e calendàrios medas, siat in sa penìsula chi in sa terra natia sua. Istat in Teulada in su 1929. In su 1930 si tramudat a Milanu, in ue traballat comente a illustradore publitzitàriu e de libros pro pipios.

Morit in Casteddu in su freàrgiu de su '43 a s'edade de chimbantaduos annos, in suta de su primu bombardamentu de Casteddu, corfidu dae unu bomba in su mentres chi chircaiat amparu a curtzu de sa cripta de sa crèsia de Santa Restituta, impreada comente a amparu durante sa segunda gherra mundiale.

Carchi òperas sua s'agatat in su Museu MAN de Nùgoro, in sa Galleria cumonale de arte e in sa regorta sarda "Luigi Piloni" in Casteddu e in su Museu tzìvicu de Treviso.

## Bibliografia

* 

## Artìculos ligados

* Museu de Arte de sa Provìntzia de Nùgoro
* Regorta sarda Luigi Piloni
* Tàtari
* Casteddu
Mario Delitala

**Mario Delitala** (Orane, 16 de cabudanni 1887 - Tàtari, 28 de austu 1990) est istadu unu pintore e intzisore sardu.

## Biografia
Fiat fìgiu de Bardilio Delitala, mèdicu de sa bidda e de Adelaide Corti. Est cunsideradu unu de sos prus mannos intzisores in s'istadu italianu de su Noighentos. 

A pustis de àere frecuentadu sas iscolas primàrias in sa bidda nadale sua sighit sos istùdios in Tàtari, in ue pigat su diploma de ragionieri. Pro tres annos istat in Milanu, traballende in su setore amministrativu de sa dita *Duchesne* e in su matessi tempus frecuentende su Cursu Superiore de Disinnu litogràficu. In su 1911 torrat a Orane, in ue realizat duas òperas pro su Munitzìpiu. In su 1912 si tràmudat a Casteddu. In su cabu de logu de sa regione connoschet unos àteros artistas, intre sos cales Frantziscu Ciusa, Filipu Figari e Remo Branca.

Su 28 de nadale de su 1914 benit fatu intrare in sa Massoneria in sa Loggia *Karales* de Casteddu, fundada in su 1912 dae sa Serenìssima Loggia Manna de Itàlia de Pratza de su Gesùs, chi pagos mese in antis de s'initziatzione sua fiat colada a sas dipendèntzias de s'Oriente Mannu de Itàlia. 

In su 1915, a s'iscòpiu de sa gherra mundiale, partit sordadu pro su fronte. 

A s'acabu de sa gherra si firmat in Venètzia, in ue acabat sa formatzione sua. Torradu in Sardigna in su 1922 daet inghitzu a su perìodu prus produtivu de sa produtzione sua pintende s'àula de sa Comuna de Nùgoro in su 1926, esecutende sos afriscos in sa Crèsia majore de Lanusèi intre su 1927 e su 1931, traballende in Tàtari e in medas àteras localidades isolanas. In su 1935 binchet su *Prèmiu de sa Regina*, ex aequo cun Stanis Dessy.

A pustis de s'èssere tramudadu a Urbino, in su 1936, in sa Biennale de Venètzia, binchet su *Prèmiu Presidèntzia Biennale*, pighende a pustis parte a mustras in totu su mundu. A pustis de sa torrada in Sardigna in su 1945, in su 1948 lu mutint a dirìgere s'Istitutu de Arte de Palermu, in ue abarrat finas a su 1960 esecutende medas òperas in Palermu, Enna e Tràpani.

In su 1963 otenet sa pensione e s'istabilit in Tàtari sighende a pintare e realizare òperas artìsticas originales in tzeràmica e unos àteros materiales, collaborende meda cun sa decoradura de sa sede noa de su Cunvitu Natzionale "Canopoleno". Morit in su 1990 a s'edade de 102 annos.

A issu ant intituladu su litzeu artìsticu de Lanusèi.

In su 2022 su Comunu de Patiolla e s'assòtziu Casa Falconieri, chi dae trinta annos s’òcupat de difùndere s’arte in totu su mundu, ant isseberadu de li dedicare sa mustra “*I luoghi del segno – Mario Delitala, Arte come progetto*”.

## Notas


## Bibliografia

*
*

## Artìculos ligados

*MAN - Museu de Arte de sa Provìntzia de Nùgoro
*Nùgoro
*Regorta sarda Luigi Piloni

## Ligàmenes esternos
Saint Vincent e sas Grenadinas

**Saint Vincent e Grenadinas** est unu istadu de sos Caràibes, in Amèrica, costituidu dae s'ìsula de Saint Vincent e pro sa metade nord de de sas Grenadinas. Tenet làcanas marìtimos cun Saint Lucia, in su nord-estu, e cun Grenada, in su sud-ovest, e est unu de sos istados prus a curtzu de Barbados. Sa capitale est Kingstown.

San Vincent e sas Grenadinas s'agatat intre Saint Lucia e Grenada in sas Ìsulas de Subrabentu de sas Antillas Minores, un'arcu insulare de su Mare de sos Caràibes. Sas ìsulas de Sant Vincent e sas Grenadinas incluent s'ìsula printzipale de Sant Vincent (344 km²) e sas de tres duas partes de sas Grenadinas de su nord (45 km²), una cadena de ìsuleddas tirendei conca a su sud dae Sant Vincent fintzas a Grenada.

San Vicente e sas Grendinas est una democratzia parlamentare intro de su Commonwealth de sas Natziones. Su soberanu de Regnu Unidu est cabu de Istadu e est rapresentadu in s'ìsula dae unu Guvernadore Generale.
## Àteros progetos
Barbados

**Barbados** est un'istadu insulare de s'Amèrica Tzentrale, a sas Antillas Minores. Est formadu dae s'ìsula omònima, posta in s'otzèanu Atlànticu, a s'est de Saint Vincent e sas Grendinas. Antiga colònia britànnica, est indipendente dae 1966. Tenet una populatzione deunos 284.700, chi si cuntzentrat mescamente in sa capitale, Bridgetown.

Barbados est un'ìsula relativamente prana: su puntu prus artu est su Monte Hillaby, chi agiùnghet sos 338 mslm. Est sa prus orientale de sas Antillas Minores, sa cadena de ìsulas chi agatamus in su mare de sos Caràibes, intre custu e s'otzèanu Atlànticu. Su clima est tropicale cun temperaduras de unos 25º totu s'annu e un'istasone proina de su mese de làmpadas a su mese de santugaine. Allindadas dae iscòllios coraddinos, si cumponet mescamente de terra calcàrea e vulcànica.

Fiat su 1536 cando s'esploradore portughesu Pedro A. Campos chi in orìgine li aiat dadu su nùmene de "Os Barbados" ("Sos barbudos") pro s'aparèntzia de sos àrbures de figu de s'ìsula, sos cales teniant raighinas aèreas assimigiantes a "barbas".

Sende gasi, s'ìsula fiat abarrada disabitada fintzas a cando sos britànnicos aiant comintzadu sa colonizatzione su 1627, mancari carchi tribù Amerìndias bi aiat bìvidu annos in antis. Pagos annos a pustis (1652) fiat istada cunvèrtida in poderiu britànnicu. Fiat torrada a populare cun iscraos chi traballaiant in sas prantàrgias de tzùcaru fintzas a cando in su 1834 fiat abolida s'iscravidade.

Sas riformas sotziales e polìticas intre sos annos '40 e '50 ant batidu a s'indipendèntzia dae su Regnu Unidu in su 1966, mancari dae sas eletziones de 1961 giai teniant unu gradu forte de indipendèntzia dae s'Impèriu. Noantimes, est abarradu membru de su Commonwealth de sas Natziones comente monarchia cun a cabu su soberanu britànnicu. Su 30 de onniasantu de su 2021 Barbados s'est torradu a costituire repùblica.

Sa majoria de sa populatzione atuale de Barbados est afrobarbadiana, est a nàrrere niedda e mulata chi tenent antepassados africanos.
## Àteros progetos

## Notas
Bridgetown

**Bridgetown**, cun 98.725 bividores (2006), est sa capitale de Barbados, unu destinu turìsticu importende in sas Antillas Minores. Est in sa baja de Carlisle in su sud-ovest de s'ìsula. Est su portu printzipale e tzentru cummertziale de s'ìsula. Su tzentru istòricu de Bridgetown  est iscritu a sa lista de su Patrimòniu de s'Umanidade de s'UNESCO dae su 2011.

Dae Bridgetown s'esportat mescamente tzùcaru, rum e melassa. Bridgetown est fintzas unu tzentru finantzieri. Sa tzitade est istada fundada dae su Regnu Unidu in s'annu 1628.

## Àteros progetos