open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goda (re)

**Goda** (a curtzu a su 500 - Casteddu, 533) est istadu unu funtzionàriu vàndalu, incarrigadu dae Gelìmeru de guvernare sa Sardigna dae s'incumintzu de su 530, pagu prus o mancu, e chi a pustis s'est ribelladu, proclamende·si *rex* de s'ìsula.

Sa rebellia est incumentzada in su beranu de su 533; su nùmene suo aparit, in sa forma "CVDA", in carchi moneda.

## Biografia
No ischimus nudda de tzertu a pitzu de custu delegadu bàrbaru, chi cun probabilidade fiat de orìgine gòtica, chi si fiat proclamadu re de sa Sardigna. Sas rafiguratziones suas in sas monedas nos nche dant s'idea de unu giòvanu chene barba cun unu nare pronuntziadu. De sa bida privada sua non s'ischit nudda, mentras de cussa pùblica nos est arribbada una testimonia de importu gràtzias a unu passu de s'istòricu bizantinu Procòpiu de Tzesarea, chi contat chi, durante su regnu de Gelìmeru, Goda, un'òmine fidadu suo, aiat tentu s'incàrrigu de amministrare sa Sardigna, cun s'impinnu de frunire a su re suo unu tributu annuale. Si podet presumire chi Goda siat istadu ochidu durante una batalla a curtzu de Casteddu in s'istiu de su 533 dae sas milìtzias vàndalas, in su mentres chi chircaiat de fàghere una resistèntzia disperada.

## Perìodu de s'indipendèntzia sarda
In su beranu de su 533 Goda, incoragidu e sustentadu dae su pòpulu sardu, aiat luidu sas sortes de s'ìsula dae cussas de su regnu vàndalu assumende su tìtulu de "*rex*". A custu puntu Goda aiat imbiadu una lìtera a Giustinianu, decrarende de èssere dispostu a s'alleare a unu re giustu che a issu e no a unu tirannu che a Gelìmeru.

Entusiasta, Giustinianu aiat predispostu agiudos militares e aiat imbiadu su guvernadore suo Eulògiu cun s'incàrrigu de cunsignare a su re bàrbaru una lìtera sua in ue si promitiat s'imbiu de una fortza militare e de unu cumandante bizantinu a su cumandu suo, notizia custa ùrtima pro more de sa cale Goda aiat dèpidu mandare una lìtera de rèplica a Costantinòpoli narende chi de capos militares in s'ìsula bastaiat issu. Custa atzione rapresentat unu de sos pagos tentativos de creatzione de unu regìmene polìticu autònomu in Sardigna. Ma non s'aiat fatu in tempus: in s'istiu de su 533 un'esèrtzitu vàndalu cumpostu dae 120 naves e 5000 òmines fiat arribbadu in Sardigna a su cumandu de Zazo, frade de Gelìmeru, e in pagu tempus aiat postu fine a su regnu sardu efìmeru de Goda, e fintzas a cussu re chi aiat pèrdidu sa bida, probabilmente, in sa batalla chi bi fiat istada a curtzu de Casteddu.

Sa rebellia sarda de Goda diat èssere istada fatale pro su regnu vàndalu. Difatis, in su mentres chi sa majoria de sas fortzas vàndalas fiat partida cun Zazo cara a sa Sardigna, un'armada bizantina ghiada dae Belisàriu fiat isbarcada in *Caput Vada* (sa chi oe est Chebba, in Tunisia), binchende contra a sos soldados vàndalos in sa batalla de Ad Decimum.

## Notas


## Bibliografia

*
*
* 

## Artìculos ligados

* Istòria de sa Sardigna
*Vàndalos
*Impèriu bizantinu
Prumu

Su **prumu** o fintzas **prumbu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos chi tenet su sìmbulu **Pb** e nùmeru atòmicu 82.

Su nòmine dependet de su latinu *plumbum*. S'elementu s'agatat in sa Terra in su minerale galantza. Su prumu est tòssicu pro su corpus umanu.

## Àteros progetos
Lìtiu

Su **lìtiu** est un'elementu chìmicu chi currispondet a su nùmeru atòmicu 3 e su sìmbulu sou est **Li**.

## Àteros progetos
Berìlliu

Su **berìlliu** est un'elementu chìmicu chi currispondet a su nùmeru atòmicu 4 e su sìmbulu sou est **Be**. Su nòmene dependet dae su minerale berillu innoghe s'agatat

## Àteros progetos
Sa Cumpanzia de s'Aneddu

***Sa Cumpangia de s'Aneddu*** (in originali ***The Fellowship of the Ring***) est su primu volumu de sa trilogia de *[[Su Sennore de sos Aneddos|Su Sennori de is Aneddus]]*, saga de J. R. R. Tolkien.

S'acontéssiu incumenciat caligunu annu in fattu de s'acabu de *[[Su Hobbit]]*, storia chi contat is impresas de Bilbo Baggins, e, a su mancu a su comenciu, si ponit comenti una sighidura sua in is tematicas e in su stili (peri chi a pustis si ndi stesiat in ddunu pranu prus artu). Su nòmini benit de sa omonima cumpangia formada de is Noi Biagiantis, protagonistas de su romanzu.
La Gomera

**La Gomera** est un' ìsula posta in s'ala otzidentale de s'artzipèlagu ispagnolu de sas Ìsulas Canàrias. Sa tirada est de 352 km² (sa de ses ìsulas de s'artzipèlagu), sa populatzione est de unos 25.000 bividores. Sa capitale de s'ìsula est San Sebastián de La Gomera. Amministrativamente s'ìsula pertenent a sa provìntzia de Santa Cruz de Tenerife.

La Gomera, connota fintzas cun su nùmene de *ìsula columbina* essende istada s'ùrtima terra tocada dae Cristolu Columbu in su 1492 in antis de s'iscoberta de s'Amèrica, est de orìgine vulcànica ma a diferèntzia de sas unas àteras ìsulas de s'artzipèlagu non presentat vulcanos ativos. Sos ùrtimos episòdios erutivos andant torra a unos duos milliones de annos faghet e s'atzione erosiva de sos agentes atmosfèricos at delineadu su perfilu atuale de s'ìsula pintiniada de numerosos gorropos e tonneris in su mare. S'àrea naturale amparada de "Los Órganos" rapresentat un'esempru de colunna basàltica, formada dae una iscidradura lenta de sa lava de un'antigu cratere, erodida a tonneri in su mare.

## Àteros progetos
Partidu Otzitanu

Su **Partidu Otzitanu** (in otzitanu *Partit Occitan*) est unu partidu polìticu regionalista frantzesu, chi si ponet s'obietivu de otènnere unu livellu de autonomia prus mannu pro sa regione istòrica de s'Otzitània, in su sud de sa Frantza. Nàschidu in su 1987 in Tolosa dae sa fusione de unas cantas listas regionalistas locales (*Unión Occitana de Tarn*, *Per las regionalas*, *Los Regionalistas de l’Alta Garona*, *Volèm Viure al País* e *Païs Nòstre*), est unu membru de s'Alliàntzia Lìbera Europea.

## Ligàmenes esternos

*Situ ufitziale
Masculinismu

Su **masculinismu** est unu impare polisèmicu de ideologias e movimentos polìticos, culturales e econòmicoschi punnant a analizare su «fraigu masculinu de s'identidade e sos problemas de sos òmines respetu a su gènere».

Unos cantos autores ddu cunsìderant anàlogu a su femminismu, ca diat chircare s'egualidade cun sas fèminas, ma de su puntu de bista maschile.

Duncas, custu trèmene podet èssere impreadu in diversas àreas pro si refèrrere a sa defensa de sos deretos e de sos bisòngios de sos òmines, s'adesione o sa promotzione de sas opiniones, sos balores e sas atitudines cunsideradas tìpicas de sos òmines.

Segundu unas àteras perspetivas, su masculinismu est definidu comente a una forma piessigna de antifeminismu e un'acostamentu chi si cuntzentrat in sa presumida superioridade masculina, s'esclusione de sas fèminas e sa sutamissione issoro, est a nàrrere una filosofia cun culligamentos a su pensamentu patriarcale.


## Notas


## Artìculos ligados
* Feminismu
* Mascrismu

## Àteros progetos
Aborìgenos canàrios

Sa denuminatzione de **aborígenes canàrios** s'àplicat genericamente a sos diferentes pòpulos de orìgine bèrbera chi biviant in is ìsulas Canàrias in antis de sa conchista de s'artzipèlagu chi fiat acontèssida intre su 1402 e su 1496. Sunt classificados che «aborìgenos», mancari sunt fintzas connotos che ***antigos canàrios*** e susetotus che **guanches** (lege *guances*), trèmene chi originalmente si referiat petzi a sos aborìgenos de etnia berbera de s'isula de Tenerife. Àteros nùmenes de impitu minoritàriu sunt **indígenos canàrios**.

Is aborìgenos de is ìsulas Canàrias fiant s'ùnicu pòpulu nadiu chi biviat in sa regione macaronesia, giai ca in sas ìsulas Azorras, Cabu Birde, Madeira e ìsulas Arestes no est istada constatada niuna cultura nadia in antis de s'arribbu de sos europeos a estos artzipèlagos.

## Trèmenes ispetzìficos pro sos aborìgenos canàrios de cada isla
Distintas fontes sostenent ca sos bividores de cada ìsula impitaiant etònimos ispetzìficos. Noantimes, su Dotore José Farrujia afirmat chi cusso trèmenes sunt modernos o «modismos» chentza de caràtere istòricu.

* El Hierro - Bimbaches.
* La Palma - Benahoaritas o Auaritas.
* La Gomera - Gomeritas o Gomeros.
* Tenerife - Guances.
* Gran Canària - Canàrios
* Fuerteventura y Lanzarote - Mahos.

## Orìgine de s'antiga populatzione de Canàrias
Segundu is teorias prus atzetadas, is primos **aborìgenos canàrios** diant arribbare de su norte de Àfrica intre su de 5 sèculos a.C. e su comintzu de s'era cristiana. Iscobertas archeològicas reghentes fàghent creere chi su primu populamentu diat àere pòdidu tènnere logu meda in antis, in su de 10 sèculos a.C. In Tenerife, concretamente in sa zona Archològica de la Cueva de los Guanches in Icod de los Vinos, at istimadu sas cronologias prus antigas prus antigas de Canàrias cun dataduras in intorinos de su 6 sèculos a.C.

## Notas


## Àteros progetos
El Hierro

**El Hierro** (literalmente, "*su ferru*") est un'ìsula de s'artzipèlagu de sas Ìsulas Canàrias (Comunidade Autònoma de Canàrias), sa prus otzidentale de s'artzipèlagu. Sa capitale est Valverde (3.929 biv., 1996). Est de orìgine vulcànica e montosa meda, e presentat relevos formados dae conos vulcànicos e campos de lava; s'artària màssima est su pitzu de Malpaso (1.501 m). In su setore primàriu, in prus de sa pisca marìtima, b'ant cultivos de bananas, laores, bìngias epastoriu de berbeghes e crabas cun produtzione de casos. B'at su progetu de si frunire de energia cun una cumbinatzione idroeòlica.
## Àteros progetos
Sessismu

Sa **discriminatzione de gènere**, **discriminatzione sessuale** o **sessismu** est sa discriminatzione fundada subra su sessu de sa persone chi la patit. Sunt tipu sessismu, pro esempru, su mascrismu e lu micromascrismu, chi discriminant sas fèminas cara a sos òmines, o puru sa discriminatzione de s'òmine cara a sa fèmina.

Est unu tipu de pregiudìtziu chi àlterat s'obietividade e impedumat de apretziare sas persones pro sos mèritos issoros. Si podet refèrrere a tres atitùdines sutilmente diferentes: pensare chi unu sessu est superiore a s'àteru; crèere chi b'at diferèntzia manna intre òmines e fèminas e duncas depent èssere riflètidas in sa manera de si cumportare in sotziedade, comente su limbàgiu, sas atitùdines sessuales o sa lege; o tènnere aversione a sas fèminas (misoginia) o a sos òmines (misandria).

Sos cumbinchiemntos sessistas sunt una forma de essentzialismu, chi sustenet chi sos indivìduos podent èssere cumprèndidos (e a s'ispissu giuigados) in trèmenes de sas caraterìsticas de su grupu a chi pertenent. In su casu de su sessismu, su grupu est su relativu a su sessu -"òmine" o "fèmina"-, assumende chi totus ruent craramente in una de sas duas categorias.
## Àteros progetos
Machismu

Su **machismu** (lege *macismu*) o fintzas **mascrismu** est s'impare de ideas, atitùdines e pràticas fundadas subra un'atributzione culturale imparada dae superioridade de s'òmine, in canto mascru, subra sa fèmina. In generale, in totu su mundu s'agatat mascrismu. Una persone cun ideas, atitùdines o cumportamentos mascristas est mascrista. Un'òmine, in generale cisgènere, chi s'essende còmodu cun sas ideas suas mascristas, cunsìderet is chi ddu sunt o no, e non tenet peruna intentzione de ddas revisionare, est unu mascrista (o machista). In su mundu otzidentale, su mascrismu de su de 21 sèculos est prus sutile de su chi bi fiat fintzas a su sèculu pretzedente: sas leges sunt egualitàrias ma su ddas pònnere in sa pràtica, is costùmenes e sa vida cotidiana, incluende su limbàgiu verbale, su non verbale e is metanarrativas, no ddu sunt de fatu.

Sa sotziedade europea est mascrsta dae como sèculos: su feudalèsimu (relatzione òmine-sennore), su cristianèsimu, s'umanesimu (cun s'òmine in su tzentru de totu e sa bochidura de fèminas sàbias o brujas), su capitalismu (sistema de famìlias-cumintzadas, su traballu produtivu de dinares dignificat s'òmine), etz In die de oe, ponet fronte in una sotziedade capitalista e patriarcale, si manifestat tìpicamente, pro esempru, in unos tzertos balores traditzionalmente "mascros", is rolos sotziales de gènere, sa bisura masculina, su disprètziu bastante evidente o a livellu sotziale atzetadu conca a sa fèmina, s'istima de is fèminas a traessu de s'aspetu fìsicu o pro sa relatzione (fìgia, mama, sorre, isposa, amante) chi tenent cun carchi òmine o pro s'impreu de su limbàgiu.

S'antònimu de "mascrismu" no est feminismu (fèmina diferente, ma cun su matessi balore -nen superiore ne inferiore- a s'òmine), sende chi cust'ùrtimu punnat a sa defensa de is deretos de is fèminas e a sa paridade de issas cun is òmines, chentza de òdia, disprètziu, o pregiudìtzios conca a is òmines, cosa a chi si ddi narat misandria. Sa misandria est unu fenòmenu a màrghine de su feminismu, chi medas fèminas ant denegadu in su cursu de su tempus, proite contras a is printzìpios de su movimentu.  Pro su post-feminismu, is feminismos de sa diferèntzia e is istùdios de gènere, totus tenet su matessi balore e is matessis deretos, essende cada persone comente chèrgiat, chene dèpere intrare in manera segura in istereotipos nen binarismu de gènere.
## Notas


## Artìculos ligados
* Feminismu
* Masculinismu
Limba piemontesa

Su **piemontesu** (in piemontesu: *piemonteis*) est una limba chi fachet parte de su grùstiu cisalpinu o gallu-italicu de sas limbas romanzas. Si chistiònat in s'Italia de su Nord, mascamènte in Piemonte ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu.

Su piemontesu est una limba chi tenet duas variedades mannas, su piemuntesu de ponente (Torinu, Cuneo e Asti) e su de s'oriente (Alessandria, Vercelli e Novara): sos chi favèddan custos duos limbàzos si pòden sèmper cumprènder a pare.
Misoginia

Su trèmene **misoginia** (de su gregu *μισέω* misèō, "odiare" e *γυνή* gynḕ, "fèmina") inditat unu sentimentu e una cunsighente atitudine de òdia o aversione cara de sas fèminas, persighidu in manera indiferente a banda de òmines o unas àteras fèminas.

In resone de custa dillindada delimitazione de sa categoria umana ogetu de aversione, si distinghet de sa misantropia e costituit su cuntzetu isprigu e contrapostu de sa misandria.

Sa misoginia est dirìgida cara a sas fèminas cunsideradas che grupu: una persone misògina podet intratènnere comente si siat relatziones carignosas de amighèntzia e amore cun sìngulas fèminas; de cunversu, tènnere relatos negativos cun unu nùmeru mannu de fèminas pigadas in manera singulare non signìficat netzessariamente èssere persones misòginas.

Sas resones chi podent batire indiferentemente de su gènere a tale atitudine podent èssere de natura disvariada: esperièntzias personales traumàticas, aspetos culturales pròpios o tramandados dae sos pròpios antepassados, rialias arraighinadas in àmbitos familiares e sotziales, sa manera comente si bivet sa cumpetitzione, in su pranu passionale o fintzas in su cuntestu de traballu.

Sa misoginia est generalmente un'atitudine individuale, mentras chi su mascrismu, paris a su feminismu, est un'atitudine culturale, non netzessariamente acumpangiadu dae òdia.
## Notas

## Artìculos ligados
*Misandria
* Sessismu
## Àteros progetos
Misandria

Sa **misandria** est una tendèntzia ideològica o psicològica relatzionada cun s'òdia, aversione o antipatia a sos òmines o persones de sessu mascru. Sa paràula benit dae su gregu, chi issa e totu est formada dae miseín (*μισεǐν*, "òdia") e andros (*άνδρός*, "òmine"). Sa misandria faghet de sos òmines s'orìgine de totu sos males de s'umanidade mentras chi sas fèminas sunt sas vìtimas de custos males e sas responsàbiles de totu su bonu. Tocat a non la cunfùndere cun s'androfòbia. Sa misàndria no est perunu istrobu psìchicu, comente diat èssere su casu de l'androfòbia, si nono un'ideologia imparada a sa sotziedade o sa cultura gosi comente lu podet èssere sa misoginia. In manera omòloga diat èssere s'echivalente a sa misoginiaconca a sas fèminas. Sa misantropia est l'aversione a sos èsseres umanos, tantis òmines comente fèminas.

In s'annu 1920, Sigmund Freud, istudiende unu casu cuncretu de omosessualidade (lesbismu) aiat osservadu unu movimentu opostu a sa misogínia, o un'aplicatzione de custa conca a sos òmines intames chi non conca a sas fèminas, ma galu no esistiat perunu faeddu pro lu definire. Carchi autore de fines de su de 20 sèculos e de su de 21 sèculos est andadu prus a in antis, cunsiderende la misàndria non comente a unu fenòmenu psicològicu individuale si nono culturale.
## Notas


## Artìculos ligados
* Misoginia
* Sessismu
## Àteros progetos
Istùdios de gènere

Sos **istùdios de gènere** (in inglesu *gender studies*) rapresentant un'acostamentu multidisciplinare e interdisciplinàriu a s'istùdiu de sos significados sòtziu-culturales de sa sessualidade e de s'identidade de gènere.

Nàschidos in Nordamèrica a caddu de sos annos setanta e otanta in s'àmbitu de sos istùdios culturales, si difundent in Europa Otzidentale in sos annos otanta. S'isvilupant partende dae unu tzerta currente de su pensamentu feminista e agatant ispuntos fundamentales in su post-istruturalismu e decostrutzionismu frantzesu (mescamente Michel Foucault e Jacques Derrida), in sos istùdios chi ùnint psicologia e limbàgiu (Jacques Lacan e, in una prospetiva postlacaniana, Julia Kristeva). De importu dillindadu pro sos istùdios de gènere sunt fintzas sos istùdios gay e lèsbicos e su postmodernismu.

Custos istùdios non costitùint unu campu de s'ischire a sese, ma rapresentant in antis de totu una modalidade de interpretatzione. Sunt su resurtadu de una rugrada de metodologias diferentes chi abratzant diversos aspetos de sa vida umana, de sa produtzione de sas identidades e de su raportu intre indivìduu e sotziedade, intre indivìduu e cultura. Pro custu motivu una letura "gender sensitive", atenta a sos aspetos de gènere, est aplicàbile a belle calesisiat brancu de sas sièntzias umanas, sotziales, psicològicas e literàrias, de sa sotziologia a sas sièntzias etno-antropològicas, a sa literadura, a sa filosofia, a sa teologia, a sa polìtica, a sa demografia etz.

Mescamente a sos iscumentzos, ma in parte fintzas oe in die, sos istùdios de gènere sunt caraterizados dae un'imprenta polìtica e emantzipativa. Sunt difatis in istrintamente connètidos a sa cunditzione feminile e a cussa de sugetos minoritàrios. Non si lìmitant tando a propònnere teorias e las aplicare a s'anàlisi de sa cultura, ma mirant fintzas a realizare càmbios in àmbitu de sa mentalidade e de sa sotziedade. Sunt in manera istrinta ligados a sos movimentos de emantzipatzione feminile, omosessuale e de sas minorias ètnicas e linguìsticas e a s'ispissu s'òcupant de problemàticas connètidas a opressione ratziale e ètnica, isvilupu de sas sotziedades postcoloniales e globalizatzione.
Feudalèsimu

Su **feudalèsimu** fiat unu sistema polìticu, econòmicu e sotziale chi s'aiat afirmadu in s'Europa otzidentale cun s'Impèriu carolìngiu (su de 9 sèculos) e cun sa morte de Càralu su Mannu, finu a s'aventu de s'edade moderna. In sentidu sotziale e econòmicu est istadu un'evolutzione de sa sotziedade curtense.

In manera impròpria s'agettivazione "feudale" est istada impreada fintzas pro fàghere fentomu a cussas organizatziones territoriales piessignas in ue fiat ladina sa presèntzia de relatos personales pare·pare e orizontales intre sos vàrios sennores locales, a s'ispissu dotados de unu pòdere in vàriu gradu autònomu e de una fortza militare de reliu de caràtere pròssimu a su privadu - prusaprestu chi feti in riferimentu a sa clàssica istruturatzione sotziale istrintamente geràrchica chi tenet a in pitzu de sa piràmide unu solu elementu, su soberanu; un'esempru in custu sentidu s'agata foras sas làcanas europeas medievales in s'ispetzìficu in Giapone durante su perìodu Shogun. Su suepramentu de su sistema feudale s'at tentu cun s'emanatzione de sas leges eversivas de sa feudalidade in su 1806 a banda de Napoleone Bonaparte, prus de tres sèculos a pustis de sa fine de s'Edade Mèdia.

## Notas

## Àteros progetos
Impèriu carolìngiu

**Impèriu Carolìngiu** est unu trèmene istoriogràficu utilizadu pro si refèrrere a unu perìodu de s'istòria europea derivadu dae sa polìtica de sos res francos, Pipinu e Càralu su Mannu, chi at supostu unu tentativu de recùperu in sos àmbitos polìticu, religiosu e culturale de s'època medievale in Europa otzidentale.

Fundadu traditzionalmente cun sa coronadura de Càralu su Mannu a imperadore romanu a banda de paba Lione III sa note de Pasca de Nadale de s'annu 800. A sa morte de Càralu, s'Impèriu fiat coladu a su fìgiu Ludovicu su Piu, tando fiat istadu ispartzidu intre sos erederis suos, frammentende·si·nche irreversibilmente. Nde fiant nàschidos de segus sa monarchia frantzesa, su Regnu de Itàlia (una definitzione chi designaiat unu territòriu cun làcanas non bene definidas, galu oe ogetu de cuntierras a banda de unos cantos istòricos) e su Sacru Romanu Impèriu. Custa ùrtima denumenatzione, de s'àteru cantone, est atibiada fatu·fatu fintzas a s'Impèriu carolìngiu e totu.
S'istèrrida de s'impèriu a primìtziu fiat de unos 1.112.000 km² cun una populatzione intre sos 10 e sos 20 milliones de persones.

## Artìculos ligados

* Sacru Romanu Impèriu

## Àteros progetos
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Uzbekistan

Sa **Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Uzbekistan** (in uzbeku: *Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси* - *O`zbekiston Sovet Socialistik Respublikasi*), connòtta fìntzas comènte **RSS Uzbekistan** fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica.
Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Letònia

Sa **Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Letònia** (in letònu: *Latvijas Padomju Sociālistiskā Republika*), connòtta fìntzas comènte **RSS Letòna** fit unu istàdu federale comunista de s'Unione Sovietica.
Lanzarote

**Lanzarote** est una de sas ìsulas de s'artzipèlagu de sas Canàrias. Paris cun sas ìsulas de Gran Canària, Fuerteventura e La Graciosa format sa provìntzia de Las Palmas (in sa Comunidade Autònoma de sas Canàrias), in s'Otzèanu Atlànticu, in antis a sas costeras de su sud de su Marrocu. Sa capitale est Arrecife; portu naturale, e tzentru agrìculu e industriale. Sa populatzione est connota cun nùmene de *lanzaroteños* o *conejeros* (conilleris).

Depet su nùmene a s'italianu Lancellotto Malocello, chie l'aiat bisitada in su de 14 sèculos. No fiat istada conchistada fintzas a s'ispeditzione de Jean de Béthencourt (1402), chi diat acabare amparende·si de totu s'artzipèlagu.

Est dividida in 7 munitzìpios: Arrecife, Haría, San Bartolomé, Teguise, Tías, Tinajo e Yaiza. Cun 141.938 bividores e istèrrida de 791 km², Lanzarote est sa de tres ìsulas prus pobuladas dae sas Canàrias, a pustis de Tenerife e Gran Canària e sa de bator pro tirada a fatu de sas duas fentomadas e de Fuerteventura. In su tzentru-sud-ovest de s'ìsula b'at su Parcu Natzionale de Timanfaya, chi est una de sas printzipales atratziones turìsticas de Lanzarote. Totu s'ìsula est dae su 1993 Reserva de sa Bioisfera de s'UNESCO.
## Àteros progetos
La Palma

**La Palma**, su cale nùmene istòricu est **San Miguel de La Palma**, est un' ìsula de s'artzipèlagu de sas Canàrias (Ispagna) chi s'agatat 80 km a ovest de Tenerife. La Palma, cun unos 82.346 bividores (2015), est sa de chimbe ìsulas prus populadas de sas Canàrias e tirat a 708,32 km² (unos 40 km pro 20 km) chi nde faghent sa de chimbe fintzas pro istèrrida. Sa capitale de s'ìsula est Santa Cruz de La Palma.

In su tzentru de s'ìsula s'agatat su Parcu natzionale de sa Caldera de Taburiente, chi est unu de sos bator parcos natzionales presentes in s'artzipèlagu. In su 2002 s'ìsula est istada decrarada Reserva de sa biosfera de s'UNESCO.
atratziones turìsticas de Lanzarote. Totu s'ìsula est dae su 1993 Reserva de sa Bioisfera de s'UNESCO.

## Àteros progetos
Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu

S**'Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu** (**FAO**, sigla de *Food and Agriculture Organization*) est un'organizatzione ispetzìfica de s'ONU, criada su 16 de santugaine de su 1945, in sa tzitade de Québec. Sa FAO cunsistet de 188 membros (187 istados prus s'Unione Europea). Su lemma suo est «Agiudare a costruire unu mundu chene fàmine» e sa sede sua est in sa tzitade de Roma, Itàlia.

Sa FAO realizat programmas pro artziare sos livellos de nudriamentu e de vida, megiorare s'atòliu de sa produtzione, elaboratzione, cummèrtziu e distributzione de sos alimentos e produtos agrìculos de fatorias, forestales e de pisca, promovende s'isvilupu e megioriu de sa populatzione rurale.

Custu organismu preparat a sas natziones in isvilupu a fàghere fronte a situatziones de emergèntzia alimentare e, in casu netzessàriu, prestat agiudu de urgèntzia. Promovet investimentos in sa massaria, su perfetzionamentu de sa produtzione agrìcula, sa pesadia de bestiàmene e su trasferimentu de tecnologia a sos paisos in isvilupu. Puru favoresset sa cunservatzione de sas risursas naturales istimulende s'isvilupu de sa pisca, pischicultura e sas fontes de energia rennovàbiles.

Dae su 1981 si cunsìderat su 16 de santugaine comente Die Mundiale de s'Alimentatzione.

## Àteros progetos
Die internatzionale de sa limba mama

Sa **Die Internatzionale de sa limba mama** est una tzelebratzione aprovada in sa Cunferèntzia Generale de s'UNESCO de santandria de su 1999 e fissada pro su 21 de freàrgiu. In custa data s'intregat su prèmiu Linguapax, in defensa de su plurilinguismu.

## Istòria

Intre su 1951 e su 1952 su bengalesu est istadu s'obietivu tzentrale de su Movimentu pro sa Limba Bengalesa (*Bhasha Andolon*) in su Bengala Orientale (oe Bangladèsh). Cun totu chi su bengalesu fiat faeddadu dae sa majoria de sa populatzione de su Bengala Orientale, s'urdú fiat pro lege s'ùnica limba natzionale de su Domìniu de su Pakistàn. Su 21 de freàrgiu de su 1952 istudiantes e ativistas sunt istados isparados dae sos militares e sa politzia in s'Universidade de Dhaka e tres giòvanos istudiantes e àteras persones sunt istadas ochidas. Prus tardu, su 1999, s'UNESCO at decraradu su 21 de freàrgiu comente a Die Internatzionale de sa Limba mama, in reconnoschimentu de sos mortos.

## Bibliografia
***(EN)** Bangladesh, From a Nation to a State.  Westview Press, 1997. .
***(EN)** Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives. Routledge, 2001. .

## Notas


## Càstia puru

* Die europea de is limbas

## Ligàmenes esternos

* 
* 
*
Fundu Mundiale pro sa Natura

Su **Fundu Mundiale pro sa Natura** (in inglesu: *World Wide Fund for Nature*, *World Wildlife Fund* o incurtzadu **WWF**) est un'organizatzione de cunservatzione globale de s'ambiente, chirca e de defensa ambientale. Custu assòtziu, tenet sa sede in Gland (Isvìtzera), contat cun unos 5 milliones de membros in totu su mundu e disponet de una rete operativa in 96 istados.

Cun s'arribu a su zoològicu de Londra de su panda gigante (*Ailuropoda melanoleuca*) Chi-Chi su 1961, fiat comintzada sa chistione subra s'interventu de s'òmine in sa natura e sas ribàtidas in s'estintzione de ispètzies comente sos ursos panda, in perìgulu a causa de s'annichilamentu de sas padentes de cannas de bambú, promòvida dae sos otzidentales colonizadores, pro evitare pragas de sòrighes in casu de froridura e produtzione manna de laore de sos bambús, comente fiat acadèssidu a Mizoram in su 1959; in contradditzione a su pensamentu traditzionale de Oriente segundu chi si cunsìderat chi s'annu chi frorit una padente de bambú (segundu s'ispètzie podent istentare deghinas de annos a frorire) at a èssere un'annu de progressu,chentza de passare fàmine, cun meda laore immagasinadu.

Su WWF est istadu fundadu s'11 de cabudanni de su 1961 a Morges, Isvìtzera, dae Sir Julian Huxley (1887-1975), Sir Peter Markham Scott (1909-1989), Guy Mountfort (1905-2003) e Max Nicholson (1904-2003) suta nùmene de *World Wildlife Fund for Animals*, pro mudare nùmene in su 1986 cun s'atuale *World Wide Fund for Nature* (cun totu chi in sos Istados Unidos e in su Canada galu cunservant su nùmene originale), adotende a logòtipu reconnotu a livellu mundiale su panda, de ogros espressivos e marcados nieddos, ispiradu dae su panda Chi-Chi.

## Notas

## Àteros progetos
Allumìniu

S**'allumìniu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de is elementos e cun nùmeru atòmicu 13. Su sìmbulu suo est **Al** su e est identificadu dae su nùmeru CAS.7429-90-5

Si tratat de unu metallu brandu color prata. S'allumìniu si bogat printzipalmente de sos minerales de bauxite e est notàbille su moddiore, sa sua ligeresa e sa resistèntzia a s'ossidatzione, dèpida a sa formatzione de unu pìgiu de òssidu meda fine chi impeigat a s'ossìgenu dae arròere su metallu sutastante. S'allumìniu grussu si traballat peri diversos protzessos de produtzione industriale, cales pro esèmpru sa fundidura, s'estrusione, sa sestadura o su moldàgiu.

S'allumìniu est impreadu in medas indùstrias pro sa fabricatzione de milliones de produtos diversos e est meda importante pro s'economia mundiale. Cumponentes istruturales fatos in allumìniu sunt vitales pro s'indùstria aerospatziale e meda importantes in unos àteros campos de is trasportos e de s'edilìtzia in is cales ligeresa, durada e resistèntzia sunt pretzisos.
## Notas


## Àteros progetos
Impèriu coloniale Olandesu

S**'Impèriu olandesu** (o **neerlandesu**), o **Impèriu coloniale olandesu**, est su nùmene dadu a sos diversos territòrios controllados dae sos Paisos Bàscios intre sos de 17 e su de 20 sèculos.

Sos Paisos Bàscios sunt istados su de tres istados europeos a istabilire un'impèriu globale coloniale foras de Europa continentale. S'abilidade sua pro cummertziare e pro su trasportu de mertzes, unidu a s'undada de natzionalismu e militarismu chi aiat sighidu a s'indipendèntzia dae Ispagna, ant agiudadu a s'impresa. A costadu de sos britànnicos, sos olandesos aiant acumuladu a comentzu poderios coloniales in sa base de su colonialismu capitalista de sas cumpannias, cun su domìniu de sa Cumpangia Olandesa de sas Ìndias Orientales. S'interventu deretu de s'istadu in s'impresa coloniale dd'aiat fatu prosperare. Is cummertziantes e is marineris olandesos puru aiant pigadu parte a s'undada de esploratziones chi aiat sighidu durante is de 16 e de 17 sèculos e, mancari is olandesos aiant iscobertu mannos territòrios gràtzias a iscobridores comente Willem Barentsz, Henry Hudson, Willem Janszoon e Abel Tasman in s'Árticu e in Otzeània, custos territòrios non fiant arribados a fàghere parte de s'Impèriu coloniale olandesu.

Su pòdere navale de s'Olanda creschiat im presse, arribende a si cunvèrtere a sa fine de su de 16 sèculos in una potèntzia marìtima de Europa. Durante su de 17 sèculos si fiant cunvèrtidos in potèntzia dominadora de sos mares, arribende a dominare su cummèrtziu marìtimu durante totu sa segunda metade de su sèculu. Puru durante custu sèculu si produit sa froridura culturale olandesa, connota che s'Edade de Oro olandesa.

Is olandesos ant pèrdidu manna parte de sas colònias issoro, gasi comente s'istadu de potèntzia mundiale in is manos de sos britànnicos cando sa *metròpoli fiat istada atacada dae is esèrtzitos frantzesos durante sas Gherras Rivolutzionàrias. S'Olanda at passadu a èssere una provìntzia frantzesa durante su «Perìodu frantzesu», dae 1795 finas a 1814. Cun sa Restauratzione de s'Europa, Olanda si fiat annessionada su Bèlgiu e aiat pòdidu mantènnere suta su domìni suo parte de s'Impèriu, su restu l'aiat dèpidu tzèdere a s'Inghilterra, prus in cuncretamente aiat pòdidu mantènnere suta su domìniu suo sas Ìndias Orientales Olandesas: s'Indonèsia, su Suriname e sas Antillas Olandesas, impèriu chi aiat pòdidu mantènnere finas a sa ruta de s'Imperialismu Europeu, durante sa segunda metade de su de 20 sèculos.
Rènniu de sos Paisos Bàscios

Sos **Rènniu de sos Paisos Bàscios** (in olandesu *Koninkrijk der Nederlanden*, in frisone *Keninkryk fan de Nederlannen*, in papiamentu *Reino Hulandes*), est un'Istadu postu intre s'Europa otzidentale e s'Amèrica tzentrale cun una populatzione de unos 17 milliones de bividores, membru de s'Unione europea. Sa capitale est Amsterdam.

Istituidu in su 1954, cunsistet de bator natziones costitutivas: sos Paisos Bàscios propiamente narados, Aruba, Curaçao e Sint Maarten. Su Rènniu de sos Paisos Bàscios si movet comente natzione unitària in matèria de defensa, polìtica èstera e tzitadinàntzia, mentras sas natziones costitutivas faghent comente natziones indipendentes pro totus sas àteras matèrias (pro esempru internas, sanidade, imparu e trasportos).

Sa forma istitutzionale est sa monarchia, cun su soberanu de sos Paisos Bàscios cale cabu de Istadu. S'istatutu de su rènniu de sos Paisos Bàscios est de su 28 santugaine 1954.

## Populatzione, istèrrida e moneda

Source Aruba: Central Bureau of Statistics
Source Netherlands: 
Source Netherlands Antilles: Central Bureau of Statistics - population and area

 Su territòriu de sos Paisos Bàscios non cumprendiat Bonaire, Saba e Sint Eustatius fintzas a su 10 de santugaine 2010.

## Àteros progetos

## Ligàmenes esternos
Limba papiamentu

Su **papiamento** o **papiamentu** est una limba crèola faeddada in sas ìsulas caraìbicas de Aruba, Curaçao e Bonaire.
Su papiamentu est naschidu de unu pidgin portughesu faeddadu dae sos ebreos sefarditas e de sos iscraos issoro fuende·si·nche dae Brasile. Unu àteru pidgin portughesu at lòmpidu in sas gai naradas ìsulas *ABC* (Aruba, Bonaire e Curaçao), batidu de sos ebreos bènnidos de Cabu Birde: si trataiat de un'ammesturu de crèolu basadu subra su portughesu *Mina* (issu e totu ammesturu de crèolu de Cabu Birde e de twi) e de crèolu basadu subra su portughesu *angolar* (ispaniadu in Angola e Congo).

Cun sa dominatzione ispagnola, tale limba est istada ulteriormente arrichida cun influèntzias ispagnolas (de su restu, una forte imprenta ispagnola fiat giai presente in sa limba giudeu-ispagnola allegada dae sos ebreos sefarditas de su Brasile).

Cando a pusis sas ìsulas *ABC* sunt istadas atacadas a s'impèriu coloniale olandesu, numerosos imprèstidos sunt arribados dae sa limba olandesa. Est istadu gai chi at tentu orìgine s'idioma atualmente connotu cun su nùmene de papiamentu, in ue *papia* signìficat "faeddare"; tèrmine chi derivat de su portughesu *papear*. De su restu, unas àteras limbas crèolas basadas in su portughesu sunt naradas papia, pro esèmpru su Papia Kristang de sas ìsulas Cabu Birde (Sud).
Epidèmia

Una **maladia epidèmica**, **epidèmia** est una maladia chi cumparet in casos noos in una populatzione in unu perìodu cun intzidèntzia chi propassat sustantzialmente su chi est "normale", basende·si in una esperièntzia reghente. Pro tantis, est una categoria unu pagu sugetiva e dependet de su chi ìstat "a in cue de s'isperu". Una epidèmia podet èssere allindada in unu logu o focus limitadu (una intzeurrada epidèmica), o prus generale (epidèmia) o fintzas a livellu globale (pandèmia). Comente chi siat si basat in "a in cue de s'isperu" o chi si pensat, unos cantos casos de una maladia meda rara comente s'arràbiu podet èssere classificadu che epidèmia, mentras chi unu nùmeru mannu de casos de una maladia comuna (comente su romadiu) no est normalmente tipificada comente tales. A maladias comunes chi sutzedent a livellu costante però relativamente artu in una determinada populatzione si ddi narat "endèmicas". Esempros famosos de epidèmia incluent sa pesta bubònica de s'Europa medievale, connota che "Pesta Niedda", s'epidèmia de influèntzia de su 1918 o s'epidèmia (pandèmia) atuale de AIDS/infetzione de HIV.
## Artìculos ligados
* Pandèmia
## Àteros progetos
Illuminismu

S**'illuminismu** est istadu unu movimentu polìticu, sotziale, culturale e filosòficu isvilupadu a inghìriu a su de 18 sèculos in Europa. Fiat naschidu in Inghilterra ma at tentu su màssimu isvilupu in Frantza, a pustis in totu Europa e est lòmpidu fintzas a s'Amèrica.

Su trèmene "illuminismu" est coladu a significare genèricamente cale si siat forma de pensamentu chi bògiat "illuminare" sa mente de sos òmines, annebidada de s'ignoràntzia e de sa superstitzione, serbende·si de sa crìtica, de sa resone e de s'aportu de sa sièntzia.
## Notas

## Àteros progetos
Mercùriu (elementu chìmicu)

Su **mercùriu** est un'elementu chìmicu cun sìmbulu **Hg** e nùmeru atòmicu 80.

Si tratat de unu metallu de transitzione grae, chi tenet colore de prata. Est unu de is pagos elementos de sa tàula periòdica (e s'ùnicu metallu in assolutu) a èssere lìchidu a temperadura ambiente, paris comente su bromu e unos àteros elementos. Àteros nùmenes impreados mescamente in su tempus coladu pro inditare su mercùriu sunt *arghentu biu* e *idrargìriu*, de su latinu hydrargyrum (Hydrargyrum est su nùmene de cale derivant is lìteras Hg) chi issu e totu derivat de su gregu hydrárgyros, cumpostu dae *ὕδωρ*, "hydor" (abba) e *ἄργυρος*, "árgyros" (prata). S'otenet printzipalmente peri ridutzione de sa senobida.

## Àteros progetos
Desertu

In geografia, su **desertu** est definidu comente un' àrea de sa subrafache terrestre, casi o de su totu disabitada, de arta pressione atmosfèrica de cale sas massas de ària s'istèsiant suspìnghidas dae sos bentos in sa cale sas propiduras difitzilmente superant sos 50 millìmetros a s'annu e su terrenu est prevalentemente àrridu, cun iscassa o nudda vegetatzione.

In base a custa definitzione, andant incluidas in sos desertos fintzas sas Regiones polares, paris a sas prus familiares zonas àrridas chi s'intzapant a sas mèdias e bassas latitùdines.

Suta perfilu geomorfologicu su desertu podet cumprèndere montes, alturas o campuras raspiosos e àsperos, ocupende a bortas ltones dislindados de montes. Sa subrafache podet èssere pedrosa, giarrosa o arenosa: sos paesàgios caraterìsticos cun sas dunas e s'arena mòvida dae su bentu funt petzi unu de sos medas aspetos cun chi si podet presentare unu desertu.

Partiparis sa paràula "desertu" est impreada pro inditare unu logu non populadu dae èsseres umanos e iscassamente bìvidos dae unas àteras ispètzies biventes: fintzas in base a custa definitzione, sos desertos cumprendent sos logos de su clima fridu, comente a s'Antàrticu e sa tundra o prus in generale sas Regiones polares.
## Notas
Inchisitzione

S**'inchisitzione** est istada una sèrie de istitutziones giuditziàrias, pro sa majoria a sa Crèsia Catòlica Romana, de orìgine medievale e chi teniant a missione de disvelare pro s'integridade de soc costùmenes e pro sa puresa de sa fede cristiana e de cumbàtere e castigare sas eresias (sas ideas chi sa Crèsia cunsideraiat farsas). Sa prima inchisitzione fiat istabilida in sa Lengadòc in s'annu 1184, cun su bandu de su paba Lùtziu III a sos pìscamos a istabilire tribunales pro gherrare contra de sos càtaros.

## Istòria
Istòricamente, s'Inchisitzione faghet a dda cunsiderare istabilida giai in su Cuntzìliu presididu in Verona in su 1184 de paba Lùtziu III e de s'imperadore Federicu Barbaruja, cun sa costitutzione *[[Ad abolendam diversarum haeresum pravitatem]]* e fiat istada perfetzionada de Innotzèntziu III e de sos pabas sighidores Onòriu III e Gregori IX, cun s'ocurrèntzia de reprìmere su movimentu càtaru, difùndidu in sa Frantza meridionale e in s'Itàlia setentrionale, e de compidare sos diferentes movimentos ativos ispirituales e pauperìsticos.

In su 1252, cun sa bulla Ad extirpanda indiritzada a sos podestades de Lombardia, Romagna e Marca Trevigiana, Innotzèntziu IV aiat autorizadu s'impreu de sa tortura pro ite sos erèticos giai cunsiderados culpàbiles a pustis de un'interrogatòriu cun s'autoridade religiosa torrarent a s'autoridade tzivile una cunfessione aberta e inditarent unos àteros erèticos. Giuanne XXII aiat istèrridu sos pòderes de s'Inchisitzione in sa luta contra de sa brusceria. Tale Inchisitzione medievale si distinghet de s'Inchisitzione ispagnola, istituida dae Sistu IV in su 1478 suta dimanda de sos soberanos Ferdinandu e Isabella, chi fiat istada istèrrida a sas colònias de s'Amèrica tzentru-meridionale e a su Regnu de Sitzìlia (ma no in su Regnu de Nàpoli, pro sa fiera opositzione pobulare), e de s'Inchisitzione portughesa, istituida in su 1536 de Pàulu III subra dimanda de su re Giuanne III, chi s'aiat istèrridu a su Brasile, a sas Ìsulas de Cabu Birde e a Goa, in Ìndia.

A segus, a su fine de gherrare in manera prus eficatze sa Reforma protestante, su 21 trìulas 1542 Pàulu III aiat emanadu sa bulla *Licet ab initio*, cun sa cale si costituiat s'Inchisitzione romana, est a nàrrere sa «Cungregatzione de sa sacra, romana e universale Inchisitzione de su santu Ofìtziu».

Mentras in su de 19 sèculos sos istados europeos aiant suprìmidu sos tribunales de s'Inchisitzione, custa est istada mantenta dae s'Istadu Pontifìtziu e at assùmidu in su 1908, regnende Piu X, su nùmene de «Sacra Cungregatzione de su santu Ofìtziu», fintzas a cando cun su Cuntzìliu Vaticanu II, durante su pontificadu de Pàulu VI, in unu clima mudadu a fundu a pustis de su papadu de Giuanne XXIII, aiat assùmidu in su 1965 s'atuale nùmene de «Cungregatzione pro sa dotrina de sa fide».

Istimas reghentes in sas vìtimas de s'Inchisitzione s'atestant in unu nùmeru de unas 12.000 vìtimas documentadas, pro unu totale acreditadu istimadu variàbile intre 40.000 e 60.000, unu nùmeru inferiore a cantu s'est crètidu in pretzedèntzia.

## Notas
Labrador (penìsula)

Sa **penìsula de su Labrador** (in frantzesu *Péninsule du Labrador*, in inglesu *Labrador Peninsula*) est una penìsula manna de s'estu de su Cànada. Est inghiriada dae sa baja de Hudson in s'ovest, s'istrintu de Hudson in su norte, su mare de Labrador in s'est e su golfu de Santu Larentzu in su sud-estu.

Geologicamente, sa penìsula de su Labrador pertenet a s'iscudu canadesu. Sos montes Torngat, chi dda rugrant de norte a sud, nde costituint su filu de ischina.

A livellu amministrativu cumprendet partes de sas provìntzias de Terranoa e Labrador (regione de su Labrador, o «Costa de su Labrador») e Québec (regiones de Saguenay-Lac-Saint-Jean, Côte-Nord e Nord-du-Québec).

## Àteros progetos
Alpes

Sos **Alpes** sunt sa cadena montosa prus importante de Europa, posta a caddu de sas làcanas de Itàlia, Frantza, Isvìtzera, Liechtenstein, Germània, Àustria, Islovènia e Ungheria. Partzint s'Europa tzentrale de sa meridionale e allindant sa regione geogràfica italiana, cumprendende in sinu issoro sos pitzos prus artos de su continente europeu, intre chi su Monte Biancu, chi cun sos suos 4.810 m de artària est su monte prus artu de sa cadena, de Itàlia, de Frantza e in generale de su continente.

In s'àmbitu europeu custa cadena montosa assumet importu notàbile, suta numerosos aspetos: geogràficos, istòricos, culturales e naturalìsticos; in piessignu sa natura alpina est contraddistìnghidu dae medas ambientes incontaminados, pro ite amparados dae cunditziones geogràficas peculiares e de una atentzione primadia a sa cunservatzione issoro; no est unu casu difatis chi su primu parcu natzionale de Europa siat istadu istituidu in sas Alpes Isvìtzeras in su 1914 e chi Frantza e Itàlia tèngiant sos parcos natzionales prus antigos pròpiu in sos Alpes (respetivamente su Parcu Natzionale de su Gran Paradiso e su Parcu Natzionale de sa Vanoise); significativu annotamala est su fatu chi bene deghessete sitos alpinos pertenent a su Patrimòniu de s'umanidade, bator pro critèrios naturalìsticos e trèighi pro critèrios culturales.

Sa regione alpina tenet una populatzione de 14 milliones de persones in s'intrea àrea e possedit una forte identidade culturale, chi a s'ispissu superat sas làcanas natzionales; si podet difatis faeddare de "tziviltade alpina", de "cultura alpina" e de "folclore alpinu". Fintzas a livellu econòmicu sos Alpes presentant medas elementos de omogeneidade; difatis in sas biddas alpinas de ogni natzione est frorente sa cultura traditzionale de s'agricultura de monte, de sa produtzione de late e casu e de sa traballadura de sa linna, cando s'indùstria turìstica, chi at cumintzadu a s'isvilupare a su cumintzu de su de 20 sèculos, s'est ispaniada notabilmente a pustis de sa segunda gherra mundiale, finas a i fàghere oe sa faina econòmica dominante in manna parte de su territòriu alpinu. Sas bellesas naturales notàbiles de sos Alpes sunt difatis logu de cunsideràbile flussu turìsticu: cada annu bi imbatent unos 120 milliones de visitatores.

Fintzas pro su chi pertocat sos isportes de ierru, sos Alpes ammuntant un'importu notàbile; a cumprou de custu, deghe editziones de sos giogos olìmpicos de ierru, in sas bintitrès in totu disputadas, sunt istadas acasagiadas in sos Alpes isvìtzeros, frantzesos, italianos, austrìacos e tedescos.
## Notas

## Àteros progetos
Grupu de Visegrád

Su **Grupu de Visegrád** (polonesu: *Grupa Wyszehradzka*, ungheresu: *Visegrádi Együttműködés*, islovacu: *Višegrádská skupina*, cecu: *Vyšehradská skupina*; pronùntzia: "viscegrad"), nòdidu fintzas che **Visegrád 4** o **V4**, est un' alliàntzia culturale e polìtica de bator istados de s'Europa tzentrale - chi sunt membros de s'UE - a sos fines de s'adelantamentu militare, culturale, econòmicu e de sa cooperatzione energètica; in prus su grupu serbit a promòvere s'integratzione de sos sìngulos istados in s'Unione Europea.

Su grupu traet orìgine de sas riuniones de sos leaderes de Cecoslovàchia, de Ungheria e de Polònia tentas in su casteddu-tzitade ungheresu de Visegrád su 15 freàrgiu 1991. Visegrád fiat istadu seberadu comente a logu de s'adòbiu in su 1991 comente allusione a su Cungressu medievale de Visegrád in su 1335 tra Giuanne I de Boèmia, Càralu I de Ungheria e Casimiru III de Polònia. A pustis de s'iscontzu de sa Cecoslovàchia in su 1993, sa Cèchia e s'Islovàchia sunt istadas fatas membros indipendentes de su grupu, creschende gai su nùmeru de membros de tres a bator. In orìgine fiat prevìdida sa partetzipatzione a su grupu fintzas de sa Romania. Sunt istados sos iscontròrios ètnicos graes acontèssidos in Transilvania in sa bidda de Târgu Mureș/Temesvár intre ungheresas e rumanos in su 1990 a istesiare sa Romania de Ion Iliescu de sos protzessos preparadores pro sa formatzione de su grupu de cooperatzione. Totus e bator sos membros de su grupu Visegrád ant adillidu a s'Unione europea su 1º maju 2004, mentras pro como petzi s'Islovàchia at adotadu s'euro, in su 2009.
## Àteros progetos
ISBN

Su **còdighe ISBN** (de s'inglesu *International Istandard Book Number*, "nùmeru de riferimentu internatzionale de su libru") est una secuèntzia numèrica de 13 tzifras impreada internatzionalmente pro sa classificatzione de sos libros (est galu impreada fintzas sa codìfica pretzedente a su 2007, costituida dae unu nùmeru de tzifras paris a 10 in ue s'ùrtimu caràtere podet in s'in casu cuntènnere sa lìtera majùscula X). Est definidu dae unu istandard de s'ISO, derivadu dae sa codìfica SBN inglesa de su 1967. Mancari no obligatòriu, s'impreu suo però s'est comomai fatu essentziale pro s'immissione de su produtu libràriu in sos canales de sa distributzione manna.

Ogni còdighe ISBN identìficat in modu unìvocu ogni editzione dillindada de unu libru (non però sas simples reimprentas, chi mantenent su matessi còdighe de s'editzione a chi si referint) e, una borta assignadu, non podet prus èssere torradu a impreare.

S'agatant fintzas anàlogos còdighes numèricos pro sa classificatzione de publicatziones periòdicas comente sos cotidianos o sas revistas (s'ISSN) e pro sos ispartidos musicales (s'ISMN).
## Notas

## Àteros progetos