Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (20 abrile 1889 Braunau am Inn, Àustria-Ungheria; 30 de abrile 1945 Berlinu, Germània) est istadu su ditadore de sa Germània nazista dae su 1933 a su 1945. Sa morte peri suitzìdiu fiat acontessida in su bunker de Berlinu, mentras chi sas tropas sovieticas moviant sos ùrtimos atacos in sa chi oe est nodida cun nùmene de *[[Batalla de Berlinu]]. 

Secretàriu de su [[Partidu Natzionalsotzialista Tedescu de sos Traballadores|NSDAP]] a partire dae su mese de trìulas, aiat chircadu giai in su mese de onniasanti de su [[1923]] de fàghere rùere sa [[repùblica de Weimar]]. Cun su lìburu suo [[Mein Kampf]] (1925/26) aiat influentzadu s'ideologia razista de su natzionalsotzialismu.

Su 30 de ghennàrgiu de su 1933 Hitler fiat numenadu cantzelleri de su Reich dae su presidente de Germània, [[Paul von Hindenburg]]. In pagos meses fiat resissidu a impònnere su regìmene suo peri aterrimentu, òrdines de emergèntzia, imponidura de su cuntrollu subra sa sotziedade ([[Gleichschaltung]]), preubidura de sos partidos e organizatziones democraticos, su federalismu e s'istadu de deretu. Sos oponidores polìticos fiant arrestados e postos in campos de presonia, torturados e mortos. In su 1934 in s'ocurrèntzia de sa *Note de sos gorteddos longos* aiat fatu bochire riales potentziales in su partidu suo matessi. Aiat isfrutadu sa morte de Hindenburg su 2 de austu de su 1934 pro fàghere unire sas càrrigas de presidente e de cantzelleri de su Reich, e aiat guvernadu dae tando cun tìtulu de „Dugone e Cantzelleri de su Reich“ (*Führer und Reichskanzler*).

Sos [[ebreos]] bivende in [[Germània]] fiat brivados de sos deretos e abbandados a partire dae su [[1933]], in particulare cun sa [[leges de Nurimberga]] de su cabudanne de su 1935 e sos [[progrom]]es de su mese de onnisanti de su [[1938]]. Hitler fiat in segus contrabènnidu a sos [[tratados de Versailles]] cun sos òrdines de torrada a armare de s'esèrtzitu e s'ocupatzione de sa [[Renània]]. Sa [[propaganda]] natzionalsotzialista presentaiat in s'intertantu sas polìticas econòmicas, sotziales e èsteras comente cumbènnidos de sutzessu e aiat sighidu a crèschere de popularidade intre sos tedescos fintzas a su 1939.

In su [[1938]] si fiat incarrigadu de su cumandu  de s'esèrtzitu e aiat impostu s'annessione (Anschluss) de s'[[Àustria]]. A traessu sos [[acòrdios de Mònacu]] de su 30 de cabudanne de su [[1938]], chi ddi reconnoschiat deretos subra sa regione [[Cecoslovàchia|cecoslovaca]] de sos [[Sudetos]], aiat annessionadu a sa Germània parte de su territòriu de sa [[Cecoslovàchia]], chene de s'incurare de s'integridade de s'àteru istadu. S'atacu a sa [[Polònia]] de su 1 de cabudanne [[1939]] sinniat su comintzu de sa [[segunda gherra mundiale]]. Su 31 de trìulas de su [[1940]] aiat comunicadu a sos rapresentantes de sos Oberkommandos de s'esèrtzitu sa detzisione sua de atacare s'[[Unione Sovietica|Unione Soviètica]]. Aiat duncas comintzadu sa gherra contra de s'[[Unione Sovietica|Uonione Soviètica]] su 22 de làmpadas de su 1941 suta nùmene in còdighe de *Operatzione Barbarossa*, cun sa punna a sa conchista, annichilamentu e a s'ispaniadura de su logu vidale a manu de s'estu.

Durante sa [[segunda gherra mundiale]] sos natzionalsotzialistas e sos cùmpritzes suos aiat cummìtidu crìmenes de massa e [[genotzìdiu|genotzìdios]]. Giai in s'istiu de su [[1939]] aiat dadu s'òrdine de allingiare s'[[eutanasia]] de sos mannos màrturos mentales. Intre su cabudanne 1939 e s'austu de su 1941 cun s*'Aktion T4* fiat bochidos prus de 70.000 malàdios psìchicos e imbàlidos fìsicos e mentales, e peri unu pore de formas de *eutanasia'' fiat sistematicamente bochidas a su nessi unas 190.000 pessones. Cun s'Olocàustu fiat bochidu unu nùmeru intre 5.6 e 6.3 milliones de ebreos, cun sos Porajmos unos 500.000 romes e sintis. Hitler aiat autorizadu sos passos printzipales de su genotzìdiu de sos giudios, e si manteniat informadu subra sa persighida sua. Sa polìtica sua aiat batidu a medas milliones de mortos in gherra e sa distruida de manna parte de de sa Germània e de s'Europa.
## Notas