open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceuta

**Ceuta** [ˈθeuta] (nòmine uffitziale ispagnolu *Ciudad Autónoma de Ceuta*, in àrabu *سبتة* *[Sabta]*) est una tzitade autònoma de s'Ispagna chi s'agatat in s'Àfrica de Norti, a cara de sa costera mediterrànea e inghiriada de su Maroco, pagu a tesu de s'istrinu de Gibilterra. Tenet populatzione de unos 79.000 bividores e istèrrida de su territòriu de 18,5 km². 

In s'istòria Ceuta est istada fatvatu abbadinada a is poderios cartaginesu, romanu, visigotu e àrabu, fintzas a èssere cunchistada de su Portugallu su 14 de austu 1415. Su Portugallu dd'aiat pois tzèdida a s'Ispagna in su 1668.

Ceuta bantat unu status a metade instra su de unu comunu e de una comunidade autònoma. In antis de s'Istatutu de Autonomia, faghiat amministrativamente parte de sa provìntzia de Cádiz.

Su territòriu est parte de su sistema duanale de s'Unione Europea e de su sistema polìticu e econòmicu de s'Unione. Sa bidda est unu portu francu.

Su guvernu de su Maroco pretendet s'intrada de Ceuta in su Maroco, ma su guvernu de Madrid no at mai fatu peruna tratativa a custu reguardu.

Allàcanat cun is biddas marochinas de Fnideq e Tangeri.

## Àteros progetos
Melilla

**Melilla** (nùmene uffitziale in ispagnolu *Ciudad Autónoma de Melilla*; in àrabu: *مليلية*, [Malīliya], in bèrberu Mrič o Tamlilt, *"sa bianca"*; antigamente connota da is romanos comente *Rusadir*; de is grecos* Ῥυσσάδειρον*, [Ryssadeiron]) est una bidda autònoma de s'Ispagna chi s'agatat in s'Àfrica de su Norti.

Contat populatzione de unos 85.000 bividores e istèrrida de su territòriu comunale de 12,3 km².

Melilla est unu portu francu, e sa faina printzipale est sa pisca. Àteras atividades sunt dadas is commèrtzios atraessu sa làcana (legales o de contrabandu).

Allàcanat cun is comunos marochinos de Beni Ansar e Farkhana.
## Àteros progetos
Àfrica de su Norti

S**'Àfrica de su Norti** o **Nordàfrica** est sa regione prus setentrionale de su cuntinente africanu. Segundu sa definitzione de is Natziones Unidas nde faghent parte ses istados:
* Algeria
* Egitu
* Lìbia
* Maroco
* Sudan
* Tunisia
A custos, segundu is bisuras benint azuntos fintzas:
* Chad
* Mali
* Mauritània
* Niger

Algeria, Maroco, Tunisia, Lìbia e fatuvatu sa Mauritania e su Sahara Otzidentale cumponent su *Maghreb*, intames Egitu e Sudan  cumponent sa *Badde de su Nilu* (chi pigat nùmene de su frùmene omònimu).

S'Egitu est unu istadu transcuntinentale, sende chi sa penìsula de su Sìnai geograficamente est posta in Àsia. S'Àfrica de su Norti contat fintzas is possidèntzias ispagnolas de Ceuta, Melilla, duas exclaves chi s'agatant a cara de sa costera de su Maroco. Is ìsulas Canàrias, chi faghent parte de s'Ispagna e is ìsulas de Madeira, chi sunt portughesas, a illargu de sa costera norti-otzidentale de s'Àfrica, sunt carchi bortas cunsideradas a partes de sa regione.

Culturalmente su Nordàfrica s'iscerat de su restu de su cuntinente africanu, pro ite su desertu de su Sahara at fatu de barriera limitende is cuntatos cun is àteros populos chi bivent in a sud de su desertu. S'Àfrica de su norti est duncas istoricamente e antropologicamente prus custrinta a s'Oriente Mèdiu, in Àsia e a s'Europa. S'influèntzia islamica in s'àrea, nde faghet fintzas una parte significativa de su mundu àrabu.
Tangeri

**Tangeri** (in àrabu : طنجة, *Ṭanjah*; in bèrberu : *Tanja*, ⵟⴰⵏⵊⴰ ; in latinu : *Tingis*) est una tzitade de unos 670.000 bividores de su norte de su Marocu, chi s'agatat in sa regione de su Rif otzidentale. 

Est su cabulogu de sa regione de Tanger-Tétouan e de sa prefetura de Tanger-Asilah. Posta in su cabu prus a norte de su Marocu, sa bidda nd'est fintzas su portu majore de collegamentu cun s'Europa, de chi est istesiada isceti de is 14 km de s'Istretu de Gibilterra.

## Àteros progetos
Jerez de la Frontera

**Jerez de la Frontera** [xe'ɾeð ðe la fɾon'teɾa], prus nodiu simpremente comente **Jerez**, est una tzitade de unos 212.000 bividores chi s'agatat in Ispagna, in sa comunidade autònoma de s'Andalusia, a intro de sa provìntzia de Cádiz, est posta duncas in su chirru prus meridionale de sa natzione, 12 km a tesu de s'oceanu e 85 km de s'Istrintu de Gibilterra. Sa bidda est sa prus manna de sa provìntzia e sa de chimbe de totu s'Andalusia.

Sa posidura tzentrale e in collegamentu bonu cun su restu de sa provìntzia, nde faghet su logu printzipale de comunicatzione e unu de is tzentros logìsticos e de trasportu prus importantes de s'Andalusia otzidentale. Gràtzias a su nùmeru de bividores e a is possibilidades de crèschida, Jerez tenet dinamismu econòmicu majore in cumparantzia cun su cabulogu de sa provìntzia, Cádiz.  Jerez est connota in su mundu pro su binu omònimu.

Su territòriu comunale de Jerez est de 1.188,23 km², e s'agatat in sa badde de su Guadalquivir. Cun istèrrida comunale de 1.188,23 km², Jerez tenet su segundu prus mannu de s'Andalusia a pustis de su Córdoba e su de sete de totu s'Ispagna. Fintzas a su 1995, in antis de s'ischirriadura de de San José del Valle fiat su prus mannu de s'Andalusia.

Est una de is biddas prus importantes de s'àrea metropolitana Baja de Cádiz-Jerez, àrea urbana de tres in Andalusia e una de is prus ativas economicamente e industrialmente.
## Àteros progetos
Beni Ansar

**Beni Ansar** o **Aït Nsar** (in bèrberu **Aït Nṣar**; in àrabu **بني نصار**) est una bidda de unos 32.000 bividores de su Marocu de norti-estu, posta in territòriu de sa provìntzia de Nador. 

S'agatat a curtzu de s'exclave ispagnola de Melilla e a 77 km de sa làcana cun s'Algeria.

Su portu de Beni Ansar est unu de is prus importantes de s'istadu.

## Àteros progetos
Farkhana

**Farkhana**, connota fintzas comente **Farẖānah** e **Farkhâna**, est una bidda de unos 11.000 bividores de su Marocu norte-orientale chi s'agatat in sa provìntzia de Nador.
Limba ucraina

S**'ucrainu** (*украї́нська мо́ва*, ukrajins’ka mova) est una limba islava de s'ala de Ponente chi faveddan in Ucraina. Fintzas a su 1917-1918 si la connoschiat fintzas comente **limba rutena** pro si rifèrrer a cussos ucrainu-faveddantes chi vivian in s'Imperju Austro-Ungaricu e, peri, comente **limba russa minore** pro narrer a cussos chi vivian in s'Imperju Russu.
Fnideq

**Fnideq**, connota fintzas comente **al-Finīdiq** (in ispagnolu **Castillejos**) est una bidda de unos 53.500 bividores de su Marocu de su norte, chi s'agatat in sa regione de Tangeri-Tétouan. 
Est sa bidda marochina prus a curtzu a s'exclave ispagnola de Ceuta.
## Àteros progetos
Malària

Sa **malària **o **malàghera** o** malàrica** est una parassitosi, maladia causada de is parassitos protozoos de su gènere Plasmodium.

Intre de is bàrias ispètzias de su Plasmodium, bator sunt is prus ispaniadas, ma sa prus perigulosa est su *Plasmodium falciparum*, chi in is sugetos imfestados dat prus artas pertzentuales de morte. 

Su parassita sighit a bìvere in is infestados cronicamente e est trasmìtidu peri sa ispitzuladura de sintzulas cun sambene impestadu de gènere *Anopheles*. 

Sa malària est sa parassitosi prus ispaniada, e si manifestat cun cuadru clìnicu de maladia caraterizadu pro si presentare acutamente cun calentura e sìngias disvariadas segundu s'ispètzia infetante.

Si podet agatare che maladia endèmica in àreas de su mundu comente Amèrica de su Sud, Àfrica e Àsia, ma fatu·fatu podet interessare fintzas paisos chi s'agatant in àreas climàticas temperadas, in ue is casos sunt dados de is mòvidas de pessones dae is àreas cun endemia.
## Pàginas ligadas
* Die mundiale de sa tzìntzula

## Àteros progetos
Ùteru

S**'ùteru** o **madre** est unu òrganu chi apartenet à s'aparatu riprodutore femininu. Est una busciaca meda vascularizada, chi a cara de sa chèrbica s'aberret a su canale vaginale, e chi in sa parte codiana a manu de sa busèriga, s'istringhet in duas partes isceradas chi pigant nùmene de tubas de Falloppio, chi andende s'una fache a dereta, s'àtera fache a manca de sa lìnia mediana s'aberrent a is overas.
San José del Valle

**San José del Valle** est unu comunu ispagnolu de unos 4.300 bividores, chi s'agatat in sa comunudade autònoma de Andalusia.

Su comunu est istadu fatu in su 1996, cun s'ischirriadura de sa bidda de Jerez de la Frontera.
## Àteros progetos
Sevilla

**Sevilla** (pronuntziadu [seˈβiʎa]; localmente [seˈβiʝa]) est una tzitade de unos 700.000 bividores de s'Ispagna, cabulogu de sa comunidade autònoma de Andalusia e de sa provìntzia omònima.

Sa bidda, de orìgine iberu-pùnica, s'agatat in su chirru sud-otzidentale de s'istadu, in s'oru de su frùmene Guadalquivir. Si podet cunsiderare chi siat su tzentru artìsticu, culturale, finantziàriu, econòmicu e sotziale de su sud de sa natzione.

Sevilla est sa de bator tzitades de s'Ispagna a populatzione. S'àrea metropolitana contat unos 1,5 milliones de residentes. 

Is numerosos monumentos, s'aèrgiu urbanu, is giardinos e s'istile de vida nde faghent unu logu turìsticu de fama mundiale. Sa Giralda, sa Seu, s'Alcázar e s'Archìviu de is Ìndias sunt decrarados patrimòniu de s'umanidade de s'UNESCO fintzas de su 1987.

## Àteros progetos
Córdoba (Ispagna)

**Córdoba** [ˈkorðoβa] (in àrabu: قُرطبة‎, [Qurṭubah], in latinu: Cordŭba), est una tzitade de uns 328.000 bividores de Ispagna, chi s'agatat in Andalusia, in ue est cabulogu de sa provìntzia omònima.

Sa bidda antiga cunserbat numerosaa testimonias architetònicas de cando Córdoba diat capitale de *Hispania Ulterior*, in su tempus de su poderiu romanu  e de cando, fiat capitale de s'Emiradu Islàmicu  e a pustis Califfadu de Córdoba. 

Segundu is istùdios, in su sèculu de 10 Córdoba fiat sa tzitade prus populada de su mundu, suta e a su tempus de su Califu Al Hakam II fiat diventada unu tzentru culturale islamucu. Is universidades de sa tzitade fiant tando is prus modernas de su mundu e ant tentu importu mannu in s'isvilupu de is connoschèntzias de su tempus subra matemàtica e astronomia. Córdoba fiat su tzentru intelletuale de s'Europa e nodia pro sa sotziedade musulmana tolerante in is cunfrontos de is minorias.

In die de oe su tzentru istòricu est patrimòniu de s'UNESCO.
## Àteros progetos
Itri

**Itri** est unu comunu de unos 10.600 bividores italianu chi s'agatat in sa regione de su Lazio meridionale, in sa provìntzia de Latina.
## Àteros progetos
Amèrica de su Sud

S**'Amèrica de su Sud** o **Sudamèrica** (grafia alternativa: "Sud-America") o **Amèrica Meridionale** est sa parte de su cuntinente americanu posta a su sud de s'Amèrica Tzentrale.  Atualmente est cunsiderada segundu de is bisuras unu sub-cuntinente o unu cuntinente a parte (ma isceti su de bator unu modellu de istùdiu ddu cunsiderat propiamente cuntinente)..

Cun s'Amèrica de su Norti e s'Amèrica Tzentrale, est una de is tres macro-regiones cun chi s'Amèrica est atualmente partzida.

S'Amèrica de su Sud est porta integramente in s'emisfèriu otzidentale e pro sa prus parte in s'emisfèriu australe. S'agatat posta intre s'ocèanu Patzìficu in s'uestu, s'ocèanu Atlànticu in s'estu, su mare de is Caràibes in su norti e format sa làcana setentrionale de su mare antàrticu in s'estremu sud. In su norti uestu, peri sa làcana intre Colòmbia e Panamà est aunida cun s'Amèrica Tzentrale.

Tenet istèrrida de 18 841 000 km², chi currespondent a unu 3,5% de sa subrafache de su praneta. Sa populatzione est carculada de èssere de unos 400 milliones de bividores.
## Paisos de s'Amèrica de su Sud
### Istados indipendentes
* Argentina
* Bolìvia
* Brasile
* Cile
* Colòmbia
* Ecuador
* Guyana
* Paraguay
* Perù
* Suriname
* Trinidad e Tobago
* Uruguay
* Venezuela
### Dipendèntzias
* Aruba, Paisos Bàscios
* Bonaire, Paisos Bàscios
* Curazao, Paisos Bàscios
* Guyana Frantzesa, Frantza
* Ìsulas Falkland, Rennu Aunidu
* Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales, Rennu Aunidu
## Notas

## Àteros progetos
Amèrica de su Norte

S**'Amèrica de su Norte **o **Amèrica Setentrionale** o **Nordamèrica** (grafia alternativas: "Nord-America") est una de is tres macro-regiones printzipales cun chi est partzidu su continente americanu (is àteras duas sunt s'Amèrica Tzentrale e s'Amèrica de su Sud. 

S'àrea sua currespondet a manna parte de su chi, segundu unos cantos geògrafos, est su *cuntinente Nordamericanu* (sa parte minore diat bènnere a èssere s'Amèrica Tzentrale), e chi segundu àteros est unu *sub-cuntinente*.

Su Mèssicu no est intregamente parte de su territòriu de su sub-cuntinente e est fatu·fatu insertadu a parte de s'Amèrica Tzentrale. Prus de pretzisu non s'agatant in s'Amèrica setentrionale sos istados federados Tabasco, su Campeche, su Yucatán, su Quintana Roo, su Chiapas e una parte minore de su Veracruz e de s'Oaxaca.

S'Amèrica de su Norte tenet istèrrida de 21 949 120 km² (o de 23.473.000 km² cumprendende su Mèssicu) e contat unos 351 milliones de bividores (o 430 milliones cunsiderende fintzas is messicanos). Rapresentat prus de su 55% de su territòriu de su cuntinente americanu e su 4,6% de sa subrafache de sa Terra.
## Paisos de s'Amèrica de su Norti
### Istados indipendentes
* Cànada
* Istados Unidos de Amèrica
* Mèssicu
### Dipendèntzias
* Bermuda, Rennu Aunidu
* Groenlàndia, Danimarca
*Saint-Pierre e Miquelon, Frantza
## Notas

## Àteros progetos
Port of Spain

**Port of Spain** (in ispagnolu **Puerto España**) est una tzitade de unos 37.000 bividores, capitale de Trinidad e Tobago. 

Cun àrea metropolitana chi contat unos 270.000 residentes, Port of Spain est su tzentru printzipale de s anatzione. Est fintzas unu de is portos prus mannos de su mare de is Caràibes. Su turismu est una de is fainas printzipales de sa bidda.

## Àteros progetos
Chaguanas

**Chaguanas** est una bidda de Trinidad e Tobago chi s'agatat in s'ìsula de Trinidad. Cun unos 83.500 bividores est sa bidda prus populada de sa natzione.
## Àteros progetos
Todos caballeros

S'ispressione ispagnola "***Todos caballeros***" (in sardu "Tottus Caballeris") est una cosa chi dìat àer nàu Càralu de V ind una bisita a s'Alighera tra su 7 e su 8 de Santu Gabine de su 1541. Sas fontes, peròe, non sun de accordu nen a pizu de su fattu chi sa cosa la apat nada de abberu, nen a pizu de cale essèret sa reale imposta de su re. Tra sos significos sas teorias naran:
*Unu messazu pro torrare grassia a sos s'aligaresos, colunia cadelana chi fit fidele a Caralu de V; su re lu dìat àer pronuntziau dae Palattu de Albis in Pratta Tzivica. Caralu aìat descrittu s'Alighera comente "*Bonita, por mi fé, y bien assentada*" (bella, in fide mea, e bene arrocada) abbaitande sa turre de s' *Esperó Reial*.
*Su saludu a tres mannos s'aligaresos, chi Caralu lis aìat cuntzèdiu su caballeràdu pro àer picau parte a s'ispedissione cara a Algeri (pro calicunu atteru fit Tunisi); in biazu, Caralu si aìat firmau in sa tzittade sarda.

*sa grida de dillìriu fatta a sa bentana de sa Dommo De Ferrera cando fit pompiande sa corrida in ube aìan mortu prus de 200 animales pro sa frunidura de sas naves tuccande.

*S'imposta torrada a su fiottu de tzittadinos s'aligaresos accudìos a si bòler picare titulos de nobile, chi su re nch'aìat furriàu gai a sa lestra pro poder torrare a isse etottu chene perunu atteru anneu.

Peròe, ind unu traballu de Giuseppe Fumagalli si leghet:

S'ispressione si impreat, oje in dìe, in sentidu isputziadore pro descrìer cussas propustas chi tenden a dare a s'unu e a s'atteru tzertos privillèzios, annuddandelos gai etottu; de sa matessi manera, est de impreu fintzas pro indittare una situassione in ube tottus si naran binchidores.
Paramaribo

**Paramaribo** (fintzas incurtzadu in **Parbo**) est una tzitade de unos 245.000 bividores, capitale de su Suriname.

Est sa prus manna bidda e tzentru econòmicu de su Suriname, in su distretu suo suo bivet su 50% de sa populatzione de totu s'istadu.

Su tzentru istòricu est istadu decraradu patrimòniu de s'UNESCO, pro s'architetura carateristica.
## Àteros progetos
Limba franca

Una **limba franca** est una limba chi benit impitada che istrumentu de  comunicatzione internatzionale o, comente chi siat intre pessones chi tenent diferente limba mama e pro chie est duncas limba istràngia.

S'impitu de una limba franca permitet a is operadores interessados de faghere una comunicatzione dereta chentza de abisòngiu de s'agiudu de medianeris.
Bogotá

**Bogotá** est una tzitade de unos 7,4 milliones de bividores, capitale de sa Colòmbia e cabulogu de su dipartimentu de Cundinamarca.

Su nùmene dependet de su faeddu indìgenu *Bacatá*, chi inditat unu tipi de massaria praticada de is ìndios muisca.

Fintzas a su 1998 su nùmene integru de sa bidda fiat *Santa Fé de Bogotá*.
## Àteros progetos
Panamá

**Panamá**  [panaˈma], ufitzialmente **Repùblica de Panamá** (in ispagnolu: **República de Panamá** [reˈpuβlika ðe panaˈma]), est s'istadu prus meridionale de Amèrica Tzentrale. Sa capitale est Panamá, sa limba uffitziale s'ispagnolu.

## Geografia
S'istadu tenet istèrrida de 78.200 km² e populatzione de unos 3.700.000 bividores. S'agatat postu in s'istmu chi unit su sub-continentenordamericanu cun su sudamericanu. Allacanat in su norti cun su Costa Rica e in su su cun sa Colòmbia. 

## Istòria
In antis de s'arribu de is ispagnolos in su sèculu XVI, su territòriu de Panamá fiat bìvidu de medas tribùs indìgenas.

S'indipendentzia de s'Ispagna dd'at balangiada in su 1821, unida cun Colòmbia (tando narada *Noa Granada*), Ecuador e Venezuela in sa *Repùblica de Colombia* *Manna*. 

A s'iscontzu de *Colòmbia Manna* in su 1832, isceti Panamá fiat abarrada unida a Noa Granada chi a coa aiat pigadu su nùmene de *Repùblica de Colòmbia*. Cun s'apògiu de Istados Unidos Panamá s'est pois pòdida ischirriare e faghee istadu indipendente in su 1903.

A s'indipendèntzia est cussighida sa fraigadura de su Canale de Panamá, chi est istada fata de s'esèrtzitu USA intre de su 1904 e su 1914. In su 1977, est istadu firmadu unu acòrdiu chi afiantziaiat sa tramudadura de su canale de is Istados Unidos a Panamá cun s'acabu de su sèculu de 20. Sa tramudadura at tentu atu su 31 de nadale 1999.

## Economia
Su traficu atraessu su canale rapresentat galu una parte importate de sa richesa de s'istadu, chi bantat sa segunda economia prus manna de s'Amèrica Tzentrale, sa cun crèschida prus lestra e su prus consumu peròmine artu.

In su 2013 Panamá est imbàtida a sa de 5 posiduras in sa classìfica de s'isvilupu umanu intre de is istados latinu-americanos e a sa de 20 posiduras in sa classìfica mundiale. 

## Àteros progetos
Panamá (tzitade)

**Panamá** (nùmene integru: *Nuestra Señora de la Asunción de Panamá*), est una tzitade de unos 708.738 bividores, capitale de Panamá, in ue est tzentru printzipale econòmicu, polìticu e culturale. Est fintzas cabulogu de sa provìntzia omònima.

Panamá s'agatat in sa costera de su Patzìficu, a s'intrada de su Canale de Panamá.

S'àrea metropolitana contat prus de unu millione de residentes.

## Àteros progetos
Mare Caraìbicu

Su **Mare Caraìbicu** o su **Mare Carìbicu** (naradu fintzas "Mare de is Caràibes, de is Caraìbes o de sos Caribes"), est unu mare tropicale chi s'agatat in s'emisfèriu otzidentale, parte de s'ocèanu Atlànticu, a su sud de su golfu de su Mèssicu.

Est unu mare de tipu mediterràneu, chi tirat a manna parte de s'àrea caraìbica. S'agatat serradu in su sud de s'Amèrica Meridionale, in s'uestu e sud-uestu de s'Amèrica Tzentrale, in su norti e in s'estu de is Antillas. Totu s'àrea de su mare caraìbicu est connota cun nùmene de Caràibes.

Su mare Caraìbicu est unu de is prus mannos de sa Terra, cun isterrida de unos 2.754.000 km². Su puntu prus funduru est a illargu de s'ìsula de Cayman, intre Cuba e sa Giamàica, cun fundigu de 7.686 metros a suta de su mare. 

## Istados chi s'agatant in su mare Caraìbicu
* Antigua e Barbuda
* Barbados
* Belize
* Colòmbia 
* Costa Rica 
* Cuba 
* Giamàica 
* Grenada 
* Guatemala 
* Haiti 
* Honduras 
* Mèssicu
* Nicaràgua 
* Panamá 
* Repùblica Dominicana 
* Saint Kitts e Nevis 
* Saint Vincent e sas Grenadinas
* Saint Lucia
* Trinidad e Tobago 
* Istados Unidos de Amèrica 
* Venezuela

## Referèntzias


## Àteros progetos
Amèrica Latina

S**'Amèrica Latina** est costituida de is paisos de su cuntinente americanu chi sunt istados colonizados o comente chi siat fortemente influentzados pro resones disvariadas, de is natziones latinas europeas de Ispagna, Portugallu e Frantza e in ue sunt faeddadas limbas neo-latinas comente ispagnolu, portughesu e frantzesu.

Sa definitzione de Amèrica Latina  no est allindada petzi a in caraterìsticas linguisticas, ma fintzas is chi pertocant sa cultura, s'istòria, sa geografia, sa religione, s'etnia, sa polìtica, sa sotziedade e s'economia.

Custu contu balet mescamente pro is paisos indipendentes. Nd'est duncas perricada s'apartenèntzia de is territòrios francòfonos de Québec e Nou Brunswick de su Cànada. Sunt intames cunsiderados faddinamente paisos latinu-americanos su Belize, Grenada e Guyana chi sunt de ròdia anglòfona, su Suriname de ròdia olandesa e àteros.

S'ispainadura de culturas e limbas latinas imbatet in realidade a interessare fintzas istados de traditzione diferente in totu su cuntinente. In is Istados Unidos de America, a esempru, chi sunt de ròdia anglo-sassone, siat pro chistiones istòricas de is bàrios territòrios, siat pro is acuditas de migradòres, est meda chistionadu fintzas s'ispagnolu, chi est limba co-uffitziale impare a s'inglesu in su Nou Mèssicu. In Louisiana intames, unu 5% de is bividores chistionat galu su frantzesu che limba mama, sende chi fintzas a su de 18 sèculos fiat colònia frantzesa; unu arresonu simigiante podet èssere fatu pro su Maine in ue prus de su 5% de is bividores est de limba mama frantzesa.
## Istados
Is istados cunsiderados partes de s'Amèrica Latina sunt is chi sighint:



## Artìculos ligados
* Amèrica
* Amèrica de su Norti
* Amèrica Tzentrale
* Amèrica de su Sud
* Limbas romanzas
## Àteros progetos
Suriname

Su **Suriname**, uffitzialmente **Repùblica de su Suriname** (in olandesu: *Republiek Suriname*, [ˌrepyˈbliːk ˌsyriˈnaːmə] ; in sranan tongo: *Ripoliku Sranan*), est unu istadu chi s'agatat in su norti-estu de s'Amèrica Meridionale, a cara de sa costera atlàntica. 

Sa capitale est Paramaribo, sa limba uffitziale est s'olandesu, impatadu impare a sa limba franca, su sranan tongo, crèolu chi benit de s'inglesu cun fortes influèntzias de s'olandesu, portughesu e ispagnolu. Chistionadas sunt fintzas àteras limbas, mescamente, dialetos de s'hindi, su giavanesu, su cinesu e limbas amerindas.

## Geografia
S'istadu tenet istèrrida de 163.270 km² e populatzione de unos 539.000 bividores, chi bivent mescamente in su chirru setentrionale, a cara de sa costera. Allàcanat in s'estu cun sa Guyana Frantzesa, in su sud cun su Brasile, in s'uestu cun sa Guyana e in su norti si ghetat in s'ocèanu Atlànticu.

## Istòria
Su Suriname fiat colonizadu de is britànnicos e de is olandesos in su sècule de 17. Cunchistadu de is olandesos in su 1667, est abarradu a suta de su cuntrollu suo cun nùmene de *Guyana Olandesa* fintzas a su 1954. Fintzas a tando fiat cunsideradu parte costituente de is territòrios (in olandesu *landen*) de su *[[Rènniu de sos Paisos Bàscios|Rènniu de is Paisos Bàscios]]*, a costadu cun is Paisos Bàscios  e is* *Antillas Olandesas. 

Su 25 de santandria 1975, s'istadu de Suriname at lassadu su Rènniu, e est diventadu indipendente. Mermu de su CARICOM, est cunsideradu culturalmente parte de is Caràibes. Sa de is Caràibes est difatis sa regione cun chi tenet cambiapares printzipales  culturales cummertziales. 

## Economia
Is atividades estrativas minerarias sunt is risursas economicas printzipales de su Suriname, in particolare sa de baucsite, de prus pagu tempus at tentu inghitzu s'isfrutu de is reservas de petròliu. Sa massaria est comente chi siat sa faina printzipale de su 25% de sa populatzione.

S'economia de s'istadu est noantames meda dipendente de is comunàrgios esteros, chi sunt is Paisos Bàscios, is Istados Unidos e is istados caraìbicos.

## Àteros progetos
Tegucigalpa

**Tegucigalpa** [teɣusiˈɣalpa] (nùmene integru:  **Tegucigalpa, Municipio del Distrito Central** o **Tegucigalpa, M.D.C.**) est una tzitade de unos 1.126.000 bividores, capitale e tzentru prus importante de s'Honduras.

Est capitale de istadu de su 30 de santugaine 1880.

## Àteros progetos
Québec

Su **Québec** [kebɛk] est una provìntzia de su Cànada tzentru-orientale. Est sa sola provìntzia de su Cànada chi tèngiat majoria de populatzione de limba mama frantzesa, chi est fintzas sa sola limba uffitziale de sa provìntzia. Su cabulogu est Québec, sa bidda prus manna Montréal.

## Geografia
Su Québec tenet istèrrida de 1,542,056 km2 e populatzione de unos 8 milliones de bividores. Est sa provìntzia prus istèrrida de totu su Cànada e sa segunda prus manna divisione amministrativa (sa prima est su territòriu de Nunavut). 

Allàcanat in su sud-uestu cun sa provìntzia de Ontàrio, in s'uestu cun is bajas de *James* e *Hudson**istrintu de Hudson* e sa *baja de Ungava*, in s'estu cun su gulfu de Santu Larentzu e is provìntzias de Terranova e Labrador e Nou Brunswick. In su sud allàcanat cun is istados USA de Maine, New Hampshire, Vermont e New York. Ispartzit fintzas làcanas marìtimas cun su territòriu de Nunavut, Ìsula de su Prìntzipe Eduardu e Noa Scotia.

## Demografia
Su Québec est sa segunda provìntzia prus populada de su Cànada a segus de s'Ontàrio. Sa prus parte de is bividores bivet in àreas urbanas a curtzu de su frùmene Santu Larentzu in s'àrea intre Québec e Montréal. Is communidades chi faeddant inglesu sunt cuntzentradas in s'uestu de s'ìsula de Montréal, ma si nd'agatant fintzas is regiones de *Outaouais*, *Eastern Townships*, e *Gaspé*. Sa regione de *Nord-du-Québec*, posta in sa parte prus setentrionale de sa provìntzia, est pagu bìvida e mescamente de pòpulos nadios.

## Polìtica
In sa polìtica de sa provìntzia sa chistione de s'indipèndentzia tenet unu rolu primàrgiu. Is guvernos amministrados de su *[[Parti Québecois]]* ant fatu referendum subra sa soberania in su 1980 e in su 1985; in totu is duos casos su proponimentu est istadu rebusadu de is votantes, ma sa segunda borta su màrgine de votos est istadu mada istrintu. De is anàlisis de is resultados regionales est resurtadu chi ma majoria de is votantes francòfonos aiat votadu pro su *Oui*.   In su 2006, sa *House of Commons* de su Cànada at passadu una motzione simbòlica chi reconnòschet su Québec che una natzione a intro de su Cànada aunidu.  

## Economia
Mancari is risursas naturales de sa provìntzia sunt istadas pro tempus meda longu s'apògiu printzipale de s'economia, fintzas su setore aero-spatziale, is tecnologias de s'informatzione e de sa comunicatzione, sa bio-tecnologia e s'indùstria farmatzèutica tenent rolu de primàrgiu e ant dadu contributu mannu a fàghere de su Québec una provìntzia meda influente in s'economia Cànada, in ue est segundu isceti a s'Ontàrio.  
## Àteros progetos
Messina

**Messina** est una tzitade italiana de s'isula de Sitzìlia, cabu-de-logu de sa omonima provìntzia, su territoriu sou est de 213,75 kmq e aiada a su 2014 240.890 abitantes.
Est una tzitade de fundatzione grega eddìest sa patria de su pintore Antonello da Messina. Es famosa sa antiga Cattedrale de Santa Maria Assunta.

## Comunes a lacana
Fiumedinisi, Itala, Monforte San Giorgio, Rometta, Saponara, Scaletta Zanclea, Villafranca Tirrena.
Provìntzia de Messina

Sa **Provìntzia de Messina** est una provìntzia de sa Sitzilia de 647.477  bividores (2014). Portada una tirada de 3.266,12 km², est formada dae 108 comunes.
Belize

Su **Belize** (/bəˈliːz/) est unu istadu chi s'agatat in sa costera esta de s'Amèrica Tzentrale. Est solu a tènnere s'inglesu a limba uffitziale; su crèolu, su *Kriol* e s'ispagnolu bi sunt noantamas comunemente faeddados. Sa capitale est Belmopan, sa bidda prus manna Belize City.

Su Belize tenet istèrrida de 22.966 km² e populatzione de unos 340.000 bividores. Est s'istadu cun densidade prus bàscia de s'Amèrica Tzentrale, ma su carculu de crèschida est de su 1,97% a annu, chi est su segundu prus artu de sa regione e unu de is majores de s'emisfèriu Otzidentale. Allàcanat in su norti cun su Mèssicu, in su sud cun su Guatemala e in s'estu tenet bessida in su mare de is Caràibes. 

Sa sotziedade est disvariada, cun medas culturas e limbàgios. Sende chi in orìgine fiat parte de s'Impèriu Britànnicu, cundivìdet istòria coloniale cun àteros istados anglòfonos de is Caràibes. De su 1862 a su 1973 at tentu nùmene de *Honduras Britànnicu*. Est istadu indipendente de su 1981, ma su cabu de s'istadu sighit a èssere su soberanu britànnicu.

In generale, su Belize est cunsideradu natzione de s'Amèrica Tzentrale e una natzione caraìbica, cun ligòngios fortes cun totu s'Amèrica Latina. Est mermu de sa Carribean Community (CARICOM), sa Comunidade de is Istados Latinu-Americanos e Caraìbicos (CELAC), e su Central American Integration System (SICA). Est solu istadu a èssere mermu de totu is tre organizatziones.

Belize est connotu pro is *September Celebrations*, e est su logu de nàschida de su chewing gum.
## Àteros progetos
Belize City

**Belize City** est una tzitade de unos 71.000 bividores de su Belize in ue est bidda prus manna. Cabulogu de su *Distretu de Belize*, est istada capitale de s'istadu fintzas a sa tramudàntzia cun Belmopan.

Belize City est su portu printzipale de sa natizone e su tzentru finantziàriu e industriale majore.
## Àteros progetos
Belmopan

**Belmopan** est una bidda de unos 14.000 bividores, capitale de su Belize.

Posta in su *Distretu de Cayo*, Belmopan s'agatat in s'estu de su frùmene Belize e a artària de 76 metros subra su mare, in logu prus intranabile de sa capitale cabudiana, Belize City. Sa bidda est istada pesada in su 1961 a fatu chi Belize City fiat a curtzu de èssere destruida de unu araganu.

Est capitale de su 1 de austu 1970.
## Àteros progetos
Nou Brunswick

Su **Nou Brunswick** (in frantzesu **Nouveau-Brunswick** [nu.vo.bʁɔn.ˈzwɪk ] o [nu.vo.bʁœn.ˈswik ] en français de France ; in inglesu **New Brunswick** [njuː ˈbɹʌnz.wɪk ]) est una de is deghe provìntzias canadesas, chi cun custu tìtulu costìtuint istados federados.

Su Nou Brunswick tenet istèrrida de 71 355 km2 e populatzione de 751 171 bividores. Una parte de tres de sa populatzione est de limba mama limba frantzesa e bivet in su norti e in s'estu de sa provìntìnzia, is àteras duas partes de tres est limba mama inglesa. Est sa sola provìntzia a tènnere duas limbas uffitziales.

Sa capitale est Fredericton, chi est una de is tres biddas prus mannas impare a Moncton, e Saint-Jean. Sa prus manna bidda unilingua francòfona  est intames Edmundston, chi est fintzas sa majore de su Canada a foras de su Québec.

Su territòriu de su Nou Brunswick est bìvidu de a su mancu 10.000 annos e sa provìntzia est istada costituida uffitzialmente su 16 de austu 1784. Est una de is batos provìntzias fundadoras de sa cunfederatzione in su 1867.
## Àteros progetos
Fredericton

**Fredericton** est una bidda de unos 56.000 bividores de su Cànada, cabulogu de sa provìntzia de su Nou Brunswick. 

Fundada in su 1740 cun nùmene de *Saint Anne*, est capitale de sa sola provìntzia bilingue de su Cànada, ma sa majoria de sa populatzione sua est anglòfona (isceti su 6% de is bividores chistionat su frantzesu).
Moncton

**Moncton** est una bidda de unos 70.000 bividores de su Cànada chi s'agatat in sa provìntzia de Nou Brunswick. S'àrea metropolitana, chi est una de is primas trinta de su Cànada, contat prus de 126.000. 

Moncton est unu tzentru bilingue: s'inglesu e su frantzesu sunt s'una e s'àtera limbas uffitziales. Una parte de tres de sa populatzione impitat su frantzesu, s'àtera s'inglesu. In mesura minore sunt faeddadas fintzas àteras limbas chi sunt istadas betidas de is immigrados asiàticos e europeos.
## Àteros progetos
Saint-Jean (Nou Brunswick)

**Saint-Jean** (in frantzesu) o **Saint John** (in inglesu) est una bidda de unos 70.000 bividores de su Cànada chi s'agatat in sa provìntzia de Nou Brunswick. 

Sa bidda s'agatat a sa buca de su frùmene Saint John, in sa baja de Fundy. Est sa prus populada de sa provìntzia.
## Àteros progetos
Edmundston

**Edmundston** est una bidda de unos 16.000 bividores de su Cànada chi s'agatat in sa provìntzia de Nou Brunswick, in sa *contea de Madawaska*.

Sa bidda est mesamente francòfona, unu 98% de is bividores est de limba mama frantzesa

Edmunston s'agatat meda a curtzu de sa làcana cun is Istados Unidos, e difatis unu ponte da aunit a sa biddighedda de Madawaska, in su Maine.
Emisfèriu Otzidentale

Su de **Emisfèriu otzidentale** est unu faeddu geogràficu impitadu pro inditare sa metade de sa Terra chi s'agatat a s'uestu de su Meridianu de Greenwich (chi atraessat Londra, in su Rènniu Aunidu), sa metade chi dd'istat a s'estu est narada emisfèriu Orientale.

Est fintzas impitadu de manera ispetzìfica in logu de is Amèricas (o Mundu Nou) e de is abbas serentes, escluende duncas àteros territòrios chi geograficamente nde faghent parte (parte de s'Àfrica, de s'Europa, de s'Àrtide e de s'Àsia. Est cussiguentemente naradu fatuvatu *Emisfèriu americanu*.

A bortas su faeddu est usadu che canteapare in chistiones de geopolìtica, pro inditare a su mundu otzidentale, chi est definidu de is Amèricas, s'Europa e s'Austràlia.
## Artìculos ligados
* Emisfèriu Norte
* Emisfèriu Sud
* Emisfèriu Orientale

## Àteros progetos
Emisfèriu Orientale

Cun su faeddu de **emisfèriu orientale **si inditat sa metade de sa Terra chi s'agatat a s'estu de su meridianu de Greenwich imbatende fintzas a su meridianu estu de 180.

Tirat a totu su cuntinente asiàticu, s'otzèanu Indianu, s'Austràlia, sa prus parte de is cuntinentes europeu e africanu e parte de s'Antàrtide e de s'ocèanu Patzìficu.
## Artìculos ligados
* Emisfèriu Norte
* Emisfèriu Sud
* Emisfèriu Otzidentale

## Àteros progetos
Limba crèola

Una **limba crèola** est una limba cun caraterìsticas pretzisas chi at tentu orìgine de s'ammesturu de duas o prus limbas e chi, tipicamente, tenet tratos iscerantes chi non sunt istados eredados de peruna de custas. Totu is limbas crèolas si sunt isvilupadas de unu pidgin chi est diventadu limba mama de is membros de una comunidade.

Sa definitzione de crèolu est impitada particularmente pro cussas limbas chi sunt cumpostas, a esempru, de limbas africanas cun inglesu o frantzesu. 

Esempros de limbas crèolas sunt su giamaicanu e su papiamentu, is limbas faeddadas in Cabu Birde e Mauritius e su Belgranodeutsch, faeddadu in s'apendìtziu de *Belgrano,* in Buenos Aires.
Giamàica

Sa **Giamàica** (in ingresu: *Jamaica*, /dʒəˈmeɪkə/; in crèolu giamaicanu: *Jumieka*) est unu istadu insulare chi s'agatat in su mare de is Caràibes, in ue est fintas sa de tres ìsulas prus mannas de is Antillas Majores. Sa capitale est Kingston, sa limba uffitziale s'inglesu.

Sìsula tenet istèrrida de 10.990 km² e pobulatzione de unos 2.900.000 bividores, chi nde faghent su de tres istados anglòfonos prus pobulados de is Amèricas. Est posta unos 90 km a sud de Cuba e unos 119 km a s'uestu de Hispaniola (ìsula in ue s'agatant Haiti e sa Repùblica Dominicana. Est su de chimbe istados insulares prus istèrridos de is Caràibes.

Sa Giamàica est parte de su Commonwealth, duncas su soberanu britànnicu est su cabu de istadu. Sa Giamàica est duncas una monarchia costitutzionale cun costitutzione parlamentare.

## Àteros progetos
Honduras

S**'Honduras** (/onˈduɾas/), uffitzialmente **Repùbbrica de Honduras** (in ispagnolu: República de Honduras [reˈpuβlika ðe onˈduɾas]), est una repùbbbrica de s'Amèrica Tzentrale.

Sa capitale est Tegucigalpa, sa limba uffitziale s'ispagnolu, mancari siant reconnotas regionalmente fintzas is limbas garifuna, miskito.

S'istadu est fatuvatu inditadu fintzas cun nùmene de *Honduras ispagnolu*, pro dd'iscerare de s*'Honduras britànnicu*, chi benit a èssere s'istadu modernu de Belize.

## Geografia
S'Honduras tenet istèrrida de 112,492 km2 e populatzione de unos 8.250.000 bividores. Allàcanat in s'uestu cun su Guatemala, in su sud-uestu cun s'El Salvador, in su sud-estu cun Nicaràgua, in su sud in ue s'agatat su gulfu de Fonseca tenet bessida a s'ocèanu Patzìficu e in su norti peri su gulfu de Honduras tenet bessida in su mare de is Caràibes.

## Istòria
S'Honduras est istadu logu de origine de pearitzas culturas mesoamericanas, de chi is prus nodias sunt is Maja, in antis de sa cunchista de s'Ispagna in su sèculu de 16. S'Ispagna at intradu sa religione catòlica e sa chi in die de oe est limba de majoria, s'ispagnolu, impare a àteros usos chi si sunt a pagu a pagu ammesturados cun sa cultura locale.

S'istadu est imbàtidu a s'indipendèntzia in su 1821 e de tando est istadu una repùblica, mancari agrabiadu de cuntronos sotziales e inseguresa polìtica.

## Economia
S'economia de s'Honduras s'apoderat subra is risursas minerales e is prantedos de cafè, frutas tropicales, canna de tzùcuru, ma est fintzas de importu su tessìngiu, indùstria chi serbit a su mercadu internatzionale.

## Àteros progetos
Kingston (Giamàica)

**Kingston** est una tzitade de unos 937.000 bividores, capitale e portu printzipale de sa Giamàica. 

Sa bidda s'agatat a pedes de is Blue Mountains, a cara de sa costera sud-esta de s'ìsula.

Est sa tzitade in su mundu cun is prus artos peschentos de bochiduras. Comente in su restu de s'istadu sa criminalidade est meda ispainada.
## Àteros progetos
Manitoba

**Manitoba** est una provìntzia de su Cànada otzidentale, chi s'agatat in is praterias canadesas. Sa provìntzia est istada costituida su 15 de trìulas de su 1970. 

Su cabulogu est Winnipeg, sa limba de majoria, faeddada de s'89% de is bividores est s'inglesu, sighint francòfonos e amerindos. 

Manitoba tenet istèrrida de 649 950 km² e pobulatzione de unos 1.214.000 bividores. Allàcanat in s'estu cun s'Ontàrio, in s'uestu cun Saskatchewan, in su sud cun is istados USA de Dakota de Norti e Minnesota, in su norti cun Nunavut e in su norti-estu tenet bessida in sa *Baja de Hudson*.

Sa faina printzipale de sa provìntzia est sa massaria. Is farras produidas sunt calidade primorosa e meda famada.

Su motto de su Manitoba est *Gloriosus et Liber*.
## Àteros progetos
Winnipeg

**Winnipeg** est una tzitade de unos 633.500 bividores, cabulogu e bidda majore de sa provìntzia canadesa de Manitoba.

Sa metade de sa populatzione prvintziale bivete in ie.

Winnipeg est posta in s'oru orientale de sa regione de is praterias canadesas. Tenet rolu de importu in is trasportos, e est tzentru de affàrios, industriale e de educatzione in sa provintzia.

Est unu nou fundamentale in su trafficu autostradale e ferroviàriu intre estu e uestu de su Cànada, cosa chi ddi balet su nomìngiu  de *Portale a s'Uestu*.
## Àteros progetos
Ìsula de su Prìntzipe Eduardu

**Ìsula de su Prìntzipe Eduardu** (in inglesu: **Prince Edward Island** **[PEI]** o **[P.E.I.]**; in frantzesu: **Île-du-Prince-Édouard** **[Î.P.E.]**; in Mi'kmaq: **Epekwitk**; in gaèlicu iscotzesu: **Eilean a' Phrionnsa**) est una provìntzia canadesa formada de s'ìsula omònima e de 231 àteras ìsulas minores. Su cabulogu est Charlottetown, sa limba uffitziale s'inglesu.

Est una de is tres provìntzias maritimas e sa provìntzia minore in isterrida (5,685.73 km2) e pobulatzione (unos 146,000 bividores). Istoricamente su P.E.I. rapresentat unu de is territòrios cun cussòrgias prus antigas e demograficamente sighit a si caraterizare galu pro sa cumponidura in is grupos immigrados tando: cèlticos, anglu-sàssonus e frantzesos sunt is tres chi binchent in nùmeru subra totu is àteros.

S'economia s'apoderat mescamente subra sa massaria, sa provìntzia produet difatis su 25% de is patatas de su Cànada. 

S'ìsula tenet una pariga de nomìngios informales: *"Garden of the Gulf"* (Giardinu de su Gulfu) in fentomu de is paisàgios de paschimenta e sa massaria, *"Birthplace of Confederation"* (Logu de Nàschida de sa Cunfederatzione) in fentomu de sa cunferèntzia de Charlottetown de su 1864, mancari su P.E.I. non fiat intradu che provìntzia canadesa de sete in antis de su 1873.  
## Àteros progetos
Tzeltos

Cun nùmene de **Tzeltos** (o **Celtos** o fintzas **Cheltos**) sunt inditados unu grupu de pòpulos indoeuropeos chi in su perìodu de lughidore majore (sèculos IV-III i.C), biviant un'àrea istèrrida de s'Europa, de is ìsulas Britànnicas, a su lutone de su  frùmene Danùbiu, impare a unas cantas cussòrgias assoladas prus a sud, a manu de sa penìsula Ibèrica, Itàlia e Anatòlia.

Culturalmente fiant acomunados de is orìgines ètnicas, de limba de matessi brancu linguìsticu, e matessi religione, abarraiant noantimes ispartzidos politicamente. Intre is bàrios grupos s'iscerant Britànnos, Gallos, Pannonos, Celtiberos, Galatos, acusorgiados respetivamente in is ìsulas Britànnicas, Frantza e Itàlia tzentru-setentrionale, penìsula Ibèrica e Anatòlia. 

De su sèculu de 2 i.C. is tzeltos sunt istados sugetos a pressiones polìticas, militares e culturales de àteros duos grupos indoeuropeos: de norte is Germanos e de sud is Romanos. Fiant abbadinados e assimilados progressivamente, e giai de edade tàrdiu-antiga sa cultura issoro fiat in decaimentu.

S'incuida comente pobulu autònomu agatat testimonia de s'allindadura de sa limba issoro a is ìsulas britànnicas (chi s'agataiant a sa làcana ùrtima de s'impèriu Romanu).

Est in ie chi s'agatant is eredes issoro: is populos de Irlanda, de is territòrios otzidentales e setentrionales de sa Britànnia Manna e de Bretagna sighint a faeddare limbas e a aguardare culturas chi dependent de is abos antigos.
Ìsulas Britànnicas

Is **ìsulas Britànnicas** (fintzas **archipèlagu britànnicu**, **Britànnia Manna e Irlanda** e **ìsulas anglo-cèlticas**) sunt unu archpèlagu postu a su chirru norti-uestu de s'Europa cuntinentale. Sunt cumpostas printzipalmente de sa Britànnia Manna e de s'Irlanda a inghìriu de chi s'agatant numerosas ìsulas minores, comente s'ìsula de Man, is Sorlingas, is Èbridas, is Shetland e is Òrcadas.

S'archipèlagu contat prus de 6.000 ìsulas cun istèrrida totale de 315 134 km². S'agatat partzidu in duos istados soberanos de su 1922: su Rènniu Aunidu de Britànnia Manna e Irlanda de Norti e sa repùblica de Irlanda, a chi s'azunghent una cantas dependèntzias de sa corona britànnica: is ìsulas anglu-normannas de Guernesey e Jersey; custas ùrtimas duas, mancari politicamente britànnicas, geograficamente s'agatant pagu a illargu de sa costera de sa Normandia, in Frantza.
## Àteros progetos
Anatòlia

S**'Anatòlia** o **Àsia Minore** (in turcu *Anadolu*) est sa penìsula chi s'agatat a s'estremu otzidentale de s'Àsia. 

Su faeddu Anatòlia dependet de su grecu *Anatolē* (ἀνατολή), chi cheret nàrrere *Oriente*, o literalmente *abreschere*.  S'àteru faeddu de Àsia Minore (in latinu *Asia Minor*) est galu meda usadu, ma sa provìntzia romana chi teniat custu nùmene no ammuntaiat chi sa parte de tres uesta de s'Anatòlia.

In sensu istrintamente geogràficu, cun custu faeddu s'afiotant is terras chi s'agatant a s'uestu de sa lìnia *Çoruh-Oronte*, intre su Mediterràneu, su mare de Màrmara e su mare Nieddu, ma oe est impitadu fatuvatu pro inditare totu sa parte asiàtica de sa Turchia (chi rapresentat unu 97% de su territòriu, cun su 3% chi abarrat dadu de sa Tràchia orientale).
## Àteros progetos
Penìsula Ibèrica

Sa **penìsula Ibèrica** (in asturianu, galitzianu, leonesu, mirandesu, portughesu, ispangnolu: *península Ibérica*; in catalanu: *península Ibèrica*; in aragonesu, otzitanu: *peninsula Iberica*; in frantzesu: *péninsule Ibérique*; in bascu: *iberiar Penintsula*), narada fintzas **Ibèria** est sa de tres penìsulas europeas prus istèrridas (a segus de s'Iscandinàvia e de sa penìsula Balcànica), chi s'agatat a su sud-uestu estremu de su cuntinente.

Tenet subrafache de unos 582,000 km2 e contat populatzione de unos 60 milliones de bividores chi acusorgiados mescamente in is costeras e a manu de is tres biddas majores de Madrid, Lisbona e Bartzellona.

Est partzida in tres istados: Ispagna, Portugallu, Andorra. Una parte minore de sa Frantza (s*'Arta Cerdagna*) s'agatant in sa penìsula, comente fintzas su territòriu britànnicu de Gibraltar.
## Àteros progetos
Gibraltar

**Gibraltar** (pronùntzia in inglesu [dʒɨˈbrɔːltər]; pronùntzia in ispagnolu [xiβɾalˈtaɾ]; in italianu **Gibilterra**) est unu territòriu ultramarinu britànnicu chi s'agatat in su sud de sa penìsula Ibèrica, a sa buca de su mare Mediterràneu cun s'otzèanu Atlànticu. Sa limba uffitziale faeddada est s'inglesu ma est connotu fintzas s'ispagnolu. Sa limba de impitu comune intre is residentes est su Llanito (pronuntziadu [ʒaˈnito]), unu dialetu andalusu cun medas prèstidos de s'inglesu e àteras limbas.
In passadu fiat nòdida cun nùmene de *Calpe*, una de is *Colonnas d'Ercole*. Su nùmene atuale ddu depet a s'àrabu Tariq ibn Ziyad ( طارق بن زياد, mortu in su 720), cònnoschidu in Ispagna comente *Taric el Tuerto*, chie aiant cunchistadu d'Ispagna in nùmene de s'Islam. De issu dependet *Jabal Ţāriq* (جبل طارق), chi in àrabu cheret nàrrere "Monte di Tariq".Gibraltar portat àrea de 6.0 km2 e tenet populatzione de unos 30.000 bividores. Allàcanat in su norti cun sa povìntzia ispagnola de Cádiz, in s'Andalusia.

Sa cunchista de sa roca a s'Ispagna est acuntèssida in su 1704 de tropas anglo-olandesas, durante sa Gherra de Sutzessione Ispagnola, a contu de su pretendente de aràntzia de is Habsburg. Su territòriu suo fiat a coa tzèdidu sa sa corona britànnica cun su tratadu de Utrecht de su 1713. 

Est istada una base navale importante de sa flota britànnica. Oe s'economia s'apoderat mescamente subra turismu, giogu de azardu, servìtzios finantziàrios e trasportos marinos.

Sa soberania subra Gibraltar est galu chistione de perricas intre Rènniu Aunidue Ispagna, sende chi custa pretendet chi ddi siat torrada. Is residentes ant però rebusadu craramente su proponimentu de èssere torrados a tzedere a s'Ispagna in un referendum de su 1967 e un'àtera borta in su 2002.Segundu sa costitutzione de su 2006, Gibraltar guvernat is affàrios suos, mancari carchi pòdere comente relatos internatzionales abarrant de cumpetèntzia de su guvernu britànnicu. Is bividores de Gibraltar intre issos e issos si narant Llanitas/os. 
## Àteros progetos
Ìsulas Baleares

Is **ìsulas Baleares** (nùmene uffitziale in catalanu **Illes Balears**; in ispagnolu **Islas Baleares**) sunt unu artzipèlagu de su mare Mediterràneu otzidentale, chi format una comunidade autònoma de s'Ispagna.
Su cabulogu est Palma de Majorca. Sa comunidade est cumposta de una provìntzia sola.

Is Baleares portant istèrrida totale de 4 992 km² e contant populatzione de unos 1.107.220 bividores (2016).

Is limbas uffitziales sunt su catalanu e s'ispagnolu, ma su nùmene catalanu, illes Balears, est su chi su guvernu ispagnolu impitat cunventzionalmente. 

Is ìsulas majores sunt Majorca, Minorca, Ibiza e Formentera, totus famados logos de su turismu internatzionale.

Intre is ìsulas minores bi sunt Cabrera, in ue s'agatat su *Parcu Natzionale de s'Artzipèlagu de Cabrera*, Conejera, Dragonera, Es Vedrà, Espalmador, Espardell, Tagomago.

Su dialetu catalanu faeddadu in is Baleares portat una caraterìstica comuna cun su sardu, sende chi s'artìculu determinativu dependet in totu is duas limbas de su latinu *ipse/ipsu* in logu de *ille/illu*, duncas su narat es/sa/so (in sardu su/sa) e es/ses/sos (in sardu is/sas/sos).

## Àteros progetos
Charlottetown

**Charlottetown** est una bidda de unos 34.500 de sa costera atlàntica Canades, cabulogu de sa provìntzia de Ísula de su Prìntzipe Eduardu. 

Fundada in su 1765 pigat nùmene in fentomu de sa reina Charlotte, mugere Giorghi III, re de Grandu Britànnia.
## Àturus progetus
Zaitokukai

**Zaitokukai**, forma incurtziada de **Zainichi Tokken o Yurusanai Shimin no Kai** (*在日特権を許さない市民の会*, "Tzitadinos contra sos Privilezios ispetziales de sos Zainichi"), est una truma giapponesa de dereta istrema chi nche bolet bocare sos derettos de sos furisteris chi li ant reconnottu su "Istadu de Abitadore Ispetziale Istranzu". Sa prus parte de custos istranzos sunt *Zainichi* coreanos, chi mantenent sa tzittadinantzia sud- o nordcoreana. A su chi narat su zassu uffitziale de custu grustu politicu, sos chi bi sunt in intro sun prus de 11,000.

Su grupu lu ghiat Makoto Sakurai. Mancari sìant istremistas, a su solitu fachent manifestadas chene violentzia. In Giappone e in foras, sa zente los criticat meda pro su ratzismu issoro.
Palma de Majorca

**Palma de Majorca** (in catalanu **Palma** o **Ciutat de Mallorca**, in ispagnolu **Palma de Mallorca**) è unu comunu ispagnolu de  402.949 bividores (2016), bidda printzipale de s'ìsula de Majorca e cabulogu de sa comunidade autonoma de is ìsulas Baleares. 

Est unu de is prus mannos tzentros turìsticos de is Baleares, apretziadu internatzionalmente pro is prajas, is ispàssios e sa vida a de note.
## Àteros progetos