open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Camerùn

**Camerùn** est una natzione in s'Àfrica, sa capitale sua Yaoundé est. Isterrit 475.442 km cuadrados, e unos 24.000.000 de abitantes. Est una repubblica e si allegat su frantzesu, s'ingresu e su bantu. Religione animista, cristiana e musulmana. Clima ecuatoriale. Riccu de forestas a sud e de territoriu de savanas e istepas. A sud unu vulcanu, su Camerùn de 4070 m. In s'istadu si faeddant prus de 250 limbas. 

Pigat làcana cun sa Nigèria in s'ovest e su nord, su Ciàd in su nord-est, sa Repùblica Tzentrafricana in s'est e Guinea Ecuatoriale, su Gabòn e sa Repùblica de su Congo in su sud. In sa costera s'agatat a sa baja de Biafra, chi faghet parte de su golfu de Guinea e s'otzèanu Atlànticu. Sa prus parte de su paisu est montosu. S'artària màssima est su monte Camerùn (4.070 m), vulcanu ativu situadu a curtzu de su golfu de Guinea. In su nord s'agatant sos rios Benoué e Logone, e su Sanaga e su Nyong in sa regione meridionale. In s'estremu nord b'at s'oru meridionale de su lagu Ciàd. Si li narat «Àfrica in miniadura» pro s'enorme diversidade paesagìstica sua.

Mancari no siat un'istadu membru de s'ECOWAS, pro geografia e istòria partenet in s'Àfrica Otzidentale. Su Camerùn de su Sud, chi in die de oe s'iscerat in sas regiones de su Nord-ovest e Sud-ovest, at tentu unu rolu importante in s'istòria de s'Àfrica Otzidentale. In su 2017, partes de custas regiones si fiant decraradas un'istadu indipendente (sena reconnoschimentu internatzionale) cun su nùmene de Ambazònia. 

Intre sos primos bividores de su territòriu b'aiat sa tziviltade Sao, chi biviat in s'oru su lagu Ciàd, e sos baka, cassadores-regollidores de padente de su sud-est. Sos esploradores portughesos fiant arribados in sa costera sua in su sèculu XV e l'aiant dadu su nùmene *Rio dos Camarões* ('Riu de sos Gàmbaros'), chi cun su colare de su tempus diat mudare in «Camerùn». In su sèculu XIX, soldados fulbe aiant fundadu s'Emiradu de Adamaua in su nord de su paisu, mentras chi diversos grupos ètnicos de s'ovest e su nord-ovest aiant formadu tribùs poderosos. In su 1884, su Camerùn fiat fatu in colònia tedesca cun nùmene de *Kamerun*.

A pustis de sa Prima Gherra Mundiale, su territòriu fiat istadu divididu in duos mandados de sa Sotziedade de sas Natziones, una guvernada dae sa Frantza e s'àteru dae su Regnu Unidu. Su Camerùn frantzesu e una parte de su Camerùn britànnicu ant formadu, in s'annu 1961, sa Repùblica Federale de su Camerùn, chi in su 1972 fiat divènnida Repùblica Unida dae su Camerùn. Su Camerùn in generale at gosadu dae istabilidade, cosa chi at permìtidu s'isvilupu de sa massaria, de sas ferrovias, gasi comente de s'indùstria petrolìfera. Si bi agatant de reghente movimentos conca a una riforma democràtica, su podere polìticu però abbarrat firmu in sas manos de un'oligarchia de base ètnica.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Bruno Martino

**Bruno Martino** (Roma, 11 de santandria 1925 — Roma, 12 làmpadas 2000) fit unu compositore de jazz, cantante e pianista italianu. A livellu internatzionale esty meda connotu pro su pius pro sa cantone Estate, cumposta in su 1960, chi est diventadu unu jazz standard chi est istadu ripresu dae meda jazzistas e non solu comente Joao Gilberto e Michel Petrucciani.

## Sa vida
Aiat comintzadu sa carriera musicale in su 1944, cando comente pianista fit intradu in sa orchestra de sa radio RAI. In su matessi tempus sonaiat cun jazz bands locales.
In su 1947 at lassadu s'Italia e at comintzadu a sonare per i sos locales in tota Europa massimu in sa Danimarca. S'orchestra sua sonaiat una muùsica a misciu tra jazz, cantones napoletanas e composiziones suas, ma sempre a unu livellu meda altu.
Poi chi torreit in Italia, aiat comintzadu a iscriere cantones pro cantantes comente Caterina Valente, Renato Rascel e Wilma de Angelis. Finas a tando non aiat mai cantadu, ma una orta essendeli mancadu unu cantante de improvvisu si ponzeit a cantare e dae tando sigheit pro tota sa carriera, cun bonos resultos. 

Fit connotu cun s'isunzu "Principe dei nights" ("prinzipe de sos night clubs") e sas cantones suas chi andaian de pius fini "Sono stanco", "Sabato sera", "Cos'hai trovato in lui" e "Baciami per domani". Su sucesso pius mannu est istadu - "E la chiamano estate" - chi fit istada registrada finas dae Fred Buongusto e dae pagu Laura Pausini. Ma sa cantone chi l'at resu famosu in totu su mundu est istada "Estate, in italianu l'ana interpretada Mina, Joao Gilberto Mia Martini, Ornella Vanoni, Vinicio Capossela, La Crus, Irene Grandi, Andrea Bocelli e ultimamente Sergio Cammariere. Estate est diventadu unu standard chi ana eseguidu diversos jazzistas comente Joe Diorio, Chet Baker, Toots Thielemans, Mike Stern e Michel Petrucciani.

In sos annos a sighire at giradu cun s'orchestra sua totu sos mezus Night clubs de su mundu dae Monte Carlo a Las Vegas.

Bruno Martino est mortu de infarto su 12 de lampadas de su 2000 a 74 annos
Ñico Saquito

**Ñico Saquito** (su nomene justu Benito Antonio Fernández Ortiz, Santiago de Cuba, 17 ennarzu 1901 - Havana, 04 Austu 1982) fit unu chitarrista, cumposidore e cantante Cubanu. In totta sa carriera at cumpostu pius de 500 cantones. Est istadu s'inventore de su tipu 'e cantu jamadu guaracha.

## Sa Vida
A 15 annos si fit ja fattu notare pro sas cantones suas, gai lasseit sa carriera de su baseball e aiat sighidu a cantare e iscrier cantones. In su 1920 aiat formadu su gruppu sou, e dae tando e pro tottu sos annos '30 at giradu a Cuba. In su 1937 Ñico Saquito at fundadu su trio **Compay Gallo Trio**. 
Dapoi, torradu a Santiago  at fundadu su gruppu **Guaracheros de Oriente**, chi at giradu dae Havana, a Puerto Rico e Venezuela finas a su 1950. 
Poi de sa rivolutzione de Fidel Castro issu torreit a Cuba ma sos atteros componentes de su gruppu nono. 

## Sa Mùsica
Issu at cumpostu printzipalmente guarachas  ma finas medas guajiras e sons. Sas cantones suas pius famosas sunu:

* María Christina (guaracha)
* Adios compay gato (son)
* Al vaivén de mi carreta (guajira)
* Saca la jabita (guaracha)
Cabu Birde

**Cabu Birde**, ufitzialmente **Repùblica de Cabu Birde** (in portughesu: *República de Cabo Verde*), es un'istadu soberanu insulare de Àfrica cun capitale in Praia. Sa limba ufitziale est su portughesu.

S'istadu est situadu in s'otzèanu Atlànticu, prus concretamente in s'artzipèlagu vulcànicu macaronèsicu de Cabu Birde, in fache a is costas senegalesas. Tenet istèrrida de 4.033​ km² pro unos 556.857 bividores. Sa forma de governu est sa repùblica semipresidentzialista e su territòriu s'agatat organizadu in 22 *concelhos* o munitzìpios. 

Su nùmene de s'artzipèlagu benit dae sa penìsula de Cabu Birde, s'estremu prus otzidentale de su continente africanu, acanta de chi istat sa tzitade de Dakar (Senegàl). Is ìsulas fiant abarradas disabitadas fintzas a s'iscoberta in su de 15 sèculos a banda de is portughesos, chi ddas aiat colonizadas pro ddas cunvèrtere in unu tzentru de trata de iscraos.Sa majoria de isbividores atuales de Cabu Birde est de iscratza de ambaduos is gruposː colonizadores e iscraos.

Is gherras pro s'otenimentu de s'indipèndentzias andant torra a sa metadi de su de 20 sèculos. In su 1974, a pustis de sa ruta de su regìmene ditatoriale in Portugallu cun sa Rivolutzione de is Gravellos, fiat formadu unu guvernu de trasida e afines fiat proclamada s'indipendèntzia in su 1975. 

Est unu paisu membru de sa Comunidade de Paisos de Limba Portughesa.

### Ìsulas majores

## Àteros progetos
Ciàd

Su **Ciàd** (in àrabu تشاد, *Tšād*; in frantzesu *Tchad*), ufficialmente **Rèpublica de su Ciàd**, est un'istadu de s'Àfrica tzentrale chi tenet capitale in N'Djamena e su frantzesu e s'àrabu sunt is limbas ufitziales. 

Tenet istèrrida de 1.284.000 km² e unos 15.477.751 bividores. Allàcanat in su norte cun sa Lìbia, in s'estu cun su Sudàn, in su sud cun sa Repùblica Tzentrafricana, in su sud-ovest cun su Camerùn e Nigèria e in s'ovest cun su Niger. Non tenet essida a mare. 
Su Ciàd est partzidu in tres regiones geogràficas mannas: sa zona desèrtica de su norte, su chintu àrridu de su Sahel in su tzentru e su territòriu sudanesu fèrtile in su sud. Su lagu Ciàd, pro su cale su paisu at otentu su nùmene, est sa massa de abba prus manna de su Ciàd e sa segunda prus manna de Àfrica. Su puntu prus artu de su Ciàd est s'Emi Koussi in su desertu de su Sahara. Su Ciàd acasàgiat prus de 200 etnias, mentras is religiones cun prus sighidores sunt s'islam (unu 54% de sa populatzione) e su cristianèsimu (unu 20% de catòlicos e unu 14% de protestantes), sighint cultos animistas e àteos.

A cumintzu de su de 7 millènnios a.C., populatziones umanas medas fiant arribadas a su territòriu de s'atuale Ciàd. Pro fines de su primu millènniu a.C., fiant nàschidos e fiant ispèrdidos istados e impèrios vàrios in sa zona tzentrale de su paisu, totus dedicados a cuntrollare is caminos de su cummèrtziu transaharianu chi rugraiant sa regione. In su de 19 sèculos sa Frantza aiat conchistadu custu territòriu e su 1920 dd'at agiuntu a s'Àfrica Ecuatoriale Frantzesa. In su 1960 su Ciàd aiat otentu s'indipendèntzia suta su cumandu de François Tombalbaye. In su 1965 sas intzurpadas contra de is polìticas conca a is musulmanos de su norte de su paisu aiant portadu a una gherra tzivile. Aici, in su 1979 is rebeldes aiant pigadu sa capitale e aiant postu fine a su cumandu de is cristianos de su sud. Sende gasi, is cumandantes de is rebeldes fiant abbarrados in una cumbata costante fintzas a cando Hissène Habré si fiat impostu a in antis de is rivales suos, ma in su 1990 fiat istadu bogadu dae su generale suo Idriss Déby. De reghente, sa crisi de su Darfur in su Sudàn at  passadu sa frontera e est desestabilizende fintzas su Ciàd, cun chentinas de millis de pròfugos bivende in is campos in s'estu de su paisu.

Cun totu chi esistent partidos polìticos ativos diversos, su podere abarrat firmu in is manos de su presidente Déby e su partidu suo, su Movimentu Patriòticu de Sarbamentu. Su Ciàd abbarrat inviscadu in sa violèntzia polìtica e fatu·fatu tentativos de corpu de istadu. In die de oe, su Ciàd est unu de is paisos prus pòberos e cun majore ìnditze de corrutzione de su mundu, dae chi sa majoria de sa populatzione bivet in poberesa che a massajos e pesadores de sussistèntzia. Dae su 2009 su petròliu s'est cunvertidu in sa fonte printzipale de esportatziones pro su paisu, propassende s'indùstria traditzionale de su cotone.

## Àteros progetos
Eritrea

S**'Eritrea** est un istadu multilingue, multietnicu e multi religiosu. 

### Limbas faeddadas
In sa natzione b'at duas limbas uffitziales sa tigrigna e s'arabu ma finas s'italianu, s'inglesu e s'amaricu sunu meda faeddadas.
Sa mazore parte de sas limbas faeddadas in Eritrea sunu de origine **semitica** comente s'arabu (faeddada dae sos indigenos Arabos Rashaida), tigre e tigrigna e s'ultima reconnotta su Dahlik, custas limbas sun faeddadas dae pius de s'80% de sa populatzione.
Medas sun puru sas limbas de origine Cushitica chi includini: Afar, Beja, Blin, e Saho. 
Unu terzu gruppu est formadu dae limbas chi appartenin a sa famiglia **Nilo-Saharianas** comente sas limbas Kunama e Nara. 

## Referèntzias
Gabòn

**Gabòn** (in frantzesu:République Gabonaise)est una natzione de s'Àfrica, situada in s'equadore in sa costa ovest de s'Africa Centrale. Sa capitale sua est Libreville. Sa limba ufitziale est su frantzesu.

Allàcanat a norte cun sa Guinea Ecuatoriale e su Camerùn, a nord-est, est e sud cun sa Repùblica de su Congo, a ovest s'incarat subra su Golfu de Guinea. Òcupat una superfìtzie de 267.667 km² e contat 2.119.275 abitantes. 

Guvernadu dae presidentes autocràticos dae su momentu de s'indipendèntzia dae sa Frantza otenta su 17 de austu de su 1960, su Gabòn at introdùidu unu sistema multipartidicu e una costitutzione noa a su cumintzu de sos annos noranta, chi at permìtidu unu protzessu eletorale pius trasparente e sa reforma de sas istitutziones guvernativas.

S'economia de su Gabon est printzipalmente ligada a su petroliu, difattis custu settore rappresentada su 46% de sas bintradas de su guvernu e s'81% de sas esportaziones. Meda importantes sunu puru sas risorsas de su linnamine, diffattis ada 20 milliones de ettaros de foresta tropicale. Attualmente b'ada conflittos in attu pruite sa popolazione est chirchende de frenare sa deforestazione chi sun ponzende in attu zertas multinatzionales, in su matessi tempus su guvernu est ponzende in attu unaserie de iniziativas de produtziones de linnamine rispettosa de s'ambiente.

Su fatu de àere populatzione pagu numerosa, unidu a sas risursas naturales abundantes e a sos investimentos istranzos ant azudadu a fàghere de su Gabòn una de sas natziones pius pròsperas de sa rezone e de su continente africanu.

## Àteros progetos
Gàmbia

Su **Gàmbia**, ufitzialmente *Repùblica de Gàmbia*, est una repùblica de s'Àfrica otzidentale, inghiriada de su totu dae su Senegàl francu in s'ovest, in ue s'estuàriu de su riu Gàmbia tocat a s'otzèanu Atlànticu. Sa capitale est Banjul. 

Su Gàmbia est un'istadu minore e istrintu (tenet mancu de 48 km de largària) chi tirat a 11.300 km² pro unos 2.100.568 bividores. Is fronteras fiant definidas in su 1889 peri un'acòrdiu intre Regnu Unidu e Frantza. Est casi una *enclave* in sinu a su Senegàl, e est su paisu prus minore de s'Àfrica continentale.

Antiga colònia britànnica, si nd'est decrarada indipendente su 18 de freàrgiu de su 1965 in calidade de monarchia in intro de su Commonwealth. Est divènnidu una repùblica in su 1970 e, intre 1982 e 1989 at formadu una cunfederatzione cun su Senegàl, chi est istada denumenada Senegàmbia.
## Àteros progetos
Repùblica Democràtica de su Congo

Sa **Repùblica Democràtica de Congo** (narada fintzas *Congo*, *Congo-Kinshasa* o *ex-Congo belga*) est un'istadu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Kinshasa.

At istèrrida de 2.345.410 km² pro unos 100.000.000 abitantes. Su norte de s'istadu est una de sas pius àreas mannas de silva ecuadoriale in su mundu; sa zona orientale s'afachiat a su rift est-africanu mannu, àrea de montes, de montigros, de  lagos mannos, ma fintzas de vulcanos. Su sud e sa zona tzentrale, àrea de savana cun arbures, format unu pianu ricu de minerales. In su chirru estremu a ovest, una barantina de chilòmetros a norte de sa foghe de su riu Congo s'isvilupat sa costa in s'otzèanu Atlànticu.

Est s'istadu francòfonu pius populadu in su mundu. Vàrias chentinas de etnias formant sa populatzione de s'istadu. S'economia est printzipalmente de su setore primàriu (agricultura e bogadura minerària). Su paisu possedit unas risursas naturales immensas. Su frantzesu est sa limba ufitziale e bator limbas bantù (kikongo, lingala, tshiluba, swahili) sunt reconnotas a limbas natzionales.

Dae su 1908 a su 1960 custa colònia fiat istada narada «Congo belga», comente fintzas «Congo-Léopoldville» dae su nùmene de sa capitale (*Léopoldville* fintzas a su 1966, data de sa càmbiu de denumenatzione de sa capitale in Kinshasa). De su 1971 a su 1997 fiat istada ufitzialmente nodida cun su nùmene de Zaire.

## Àteros progetos
Costa de Avòriu

**Costa de Ivòriu** est una natzione in s'Àfrica e sa capitale uffitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade pius manna est Abidjan.

Sa **Costa de Avòriu** o **Costa de Marfilu**, ufitzialmente **Repùblica de Costa de Avòriu/Repùblica de Costa de Marfilu** (in frantzesuː *République de Côte d'Ivoire*), est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale ufitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade prus manna est Abidjan.

Tenet istèrrida de 322 460 km²  pro unos 26 378 274 bividores. Allàcanat a ovest cun Libèria e Guinea, a norte cun su Mali e su Burkina Faso, a estu cun su Ghana e a sud tenet essida a mare in su golfu de Guinea.

Sa Costa de Marfilu est una repùblica presidentziale cun capitale amministrativa in Yamoussoukro, mancari sa capitale econòmica e guvernativa e fintzas tzitade prus manna e populada, est a Abidjan. Sa limba ufitziale est su frantzesu, ma s'agatant limbas locales vàrias comente a su baulé e su djoula.

Sa Costa de Marfilu possedit una de sas economias prus pròsperas de Àfrica, mancari fràgile ca si basat prus che totu subra s'esportatzione de matèrias primas. Su mercadu suo dipendet massimamente dae su setore agrìculu; difatis unu 70% de sa populatzione ivoriana est impreada in carchi forma de faina agrìcula. In manera cunsighente, s'economia est meda sensìbile a is maretadas de is prètzios internatzionales de custos produtos e a is cunditziones meteorològicas.

In su santugaine 1985 su guvernu ivorianu at pedidu chi s'istadu esseret connotu in ogni limba che a *Côte d'Ivoire*. Difatis, segundu sa lege natzionale, su nùmene non podet èssere traduidu dae su frantzesu. Mancari custu, su nùmene sighit a èssere traduidu in is limbas vàrias. Nointames, sa Costa de Marfilu faghet aplicare custa voluntade s'àmbitu de s'ONU, in ue su nùmene no est mai traduidu, nemmancu in inglesu.

## Àteros progetos
Ghana

Su **Ghana** (AFI: /ˈɡana/), ufitzialmente **Repùblica de Ghana** (in inglesu: *Republic of Ghana*), est un'Istadu de Àfrica otzidentale cun capitale Accra. 

Tenet istèrrida de 238.540 km² pro unos 27 milliones de bividores. Allàcanat a ovest cun sa Costa de Marfilu, a norte cun su Burkina Faso, a est cun su Togo, e a sud cun su golfu de Guinea. Est unu paisu multiculturale e multiètnicu, sende chi sa populatzione s'agatat ispartzida intre grupos ètnicos, linguìsticos e religiosos varios. Su 71,2% de sa populatzione est cristiana, su 17,6% musulmana e su 5% est animista.

Su territòriu de sa Costa de Oro (nùmene de su Ghana durante sa colonizatzione europea, in riferimentu a is setziduras de oro mannas chi si bi agataiant), abitadu dae millis de annos (is primos rastos de presèntzia umana àrtziant torra a su sèculu XI a.C.), fiat intradu in is mìrios de is colonizadores europeos giai de su sèculu XV. Cara a sa fine de su sèculu XIX su territòriu fiat intradu suta de su controllu de is britànnicos e su 6 de martzu 1957 su paisu aiat otentu, primu intre is natziones de s'Àfrica subsahariana, s'indipendèntzia dae su Regnu Unidu. Su Ghana est unu de sos istados de s'Àfrica otzidentale in ue fiat presente sa trata de is iscraos cara a Amèrica, susetotus in sa *central region* de s'Istadu, comente testimòniant monumentos e fortilesas numerosos cales Cape Coast Castle e Elmina Castle, is prus connotos e bisitados.

Su Ghana est una repùblica democràtica ghiada dae unu presidente chi est siat cabu de Istadu siat cabu de su guvernu. Su paisu est membru de medas organizatziones internatzionales intre cales su Commonwealth de is natziones, sa Comunidade econòmica de sos Istados de Àfrica otzidentale, s'Unione africana, sa Francofonia (membru assotziadu) e is Natziones Unidas. Su paisu bantat una de sas economias prus istàbiles e pròsperas de su continente e est su segundu majore produtore mundiale de cacau.

Subra de su territòriu suo est istadu realizadu su lagu Volta, su lagu artifitziale prus mannu de su mundu.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Guinea

Sa **Guinea** (AFI: /ɡwiˈnɛa/), ufitzialmente **Repùblica de Guinea** (in frantzesu *République de Guinée*), nodida informalmente fintzas che a Guinea Conakry, est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale est Conakry, sa limba ufitziale su frantzesu.

Allàcanat cun Guinea-Bissau e Senegàl a norte, Malì a norte e nord-estu, Costa de Marfilu a sud-estu, Libèria e Sierra Leone a sud, otzèanu Atlànticu a ovest. Su territòriu suo acasàgiat is mitzas de isfrùmenes Niger, Senegàl, e Gàmbia.

S'atuale Guinea s'agataiat in passadu in su territòriu de regnos vàrios chi si fiant sighidos in su cursu de su artu Niger, s'istadu fiat istadu una de is primas regiones fèrridos dae sa trata de sos iscraos. S'istadu chi aiat leadu profetos prus mannos dae sa trata fiat istadu su Regnu de Fouta Djallon, chi si fiat consolidadu in su sèculu XVIII bendende iscraos a sos Europeos in cambiapare de armas de fogu. Fatu colònia frantzesa in su 1898 cun sa derrota de s*'almami* Samory Turé,
File:Guinea_sat.png|Immàgine satellitare de sa Guinea
File:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dama de Mali
File:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Ispèndula de Tabouna in Kindia
File:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Ispèndula de Saala in Labé
File:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Iscimpantzè  de Bossou
File:Plage_de_Roume.jpg|Marina in s'ìsula de Loos

## Riferimentos


## Àteros progetos
Guinea-Bissau

Sa **Guinea-Bissau**, ufitzialmente **Repùblica de Guinea-Bissau** (*República de Guiné-Bissau* in portughesu) est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale, unu de is prus piticos de su continente. Sa capitale est Bissau, sa limba ufitziale su portughesu, est fintzas allegada una limba crèola subra base portughesa.

S'istadu tirat a 36.120 km² pro unos 1.500.000 bividores. Allàcanat cun su Senegàl a norte, cun sa Guinea a sud e a est e cun s'Otzèanu Atlànticu a ovest. A illargu de sa capitale, Bissau, est situadu s'artzipelagu de sas ìsulas Bijagos, cumpostu dae chentinas de ìsulas de vàrias tiradas, medas de is cales disabitadas. Pretzedentemente colònia de su Portugallu cun su nùmene de Guinea Portughesa, sa Guinea-Bissau at proclamadu s'indipendèntzia su 24 de cabudanni de su 1973 e est istada reconnota a livellu internatzionale su 10 de cabudanni de su 1974. A su nùmene originàriu fiat istadu agiuntu su de sa capitale Bissau, pro evitare de si cunfùndere cun su istadu bighinu de Guinea, ex colònia frantzesa.

S'atuale territòriu de sa Guinea-Bissau faghiat paris unu tempus cun su regnu de Gabù, custu etotu parte de s'Impèriu de su Malì; is ùrtimos rastos de custu regnu aiant subravìvidu fintzas a su sèculu XVIII. Is costas e is cursos de is frùmenes fiant intre is primas terras a èssere colonizadas dae su Portugallu, chi ddas aiat isfrutadu pro buscare iscraos dae is mercantes àrabos a partire dae su sèculu XVII. Is zonas prus in intro fiant abarradas inesploradas fintzas a su sèculu XIX. Sa Guinea-Bissau aiat cumintzadu sa gherra pro s'indipendèntzia in su 1956, annu cando su PAIGC (*Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde*) fiat resèssidu, a pustis de una rebellia armada, a afortigare is posiduras pròpias in su paisu. A diferèntzia de is movimentos anticoloniales chi si fiant organizados in unas àteras colònias portughesas, su PAIGC fiat resèssidu a ispaniare a lestru su controllu militare suo subra de zonas ampras de su paisu: custu fiat istadu possìbile gràtzias a is caraterìsticas de su territòriu, ammantadu pro s'in prus de sa giungla, e a is cantidades mannas de armas frunidos dae sa Tzina, dae s'Unione Soviètica e de àteros paisos africanos. Su PAIGC ifat resèssidu finas a si dotare de una fortza contra-aèrea. A manu de su 1973, agiumai totu sa Guinea-Bissau fiat in is manos de su PAIGC. S'indipendèntzia fiat decrarada in manera unilaterale su 24 de cabudanni de su 1973 e reconnota in su mese de santandria de su matessi annu dae s'Assemblea generale de is Natziones Unidas. Su Portugallu aiat reconnotu s'indipendèntzia de sa comomai ex-colònia a fatu de su corpu militare portughesu, passadu a s'istòria cun nùmene de Rivolutzione de is gravellos.

Dae s'indipendèntzia a in antis s'istadu at subrabìvidu in una situatzione polìtica instàbile meda, caraterizada dae una intrusida forte de is militares in sa vida pùblica, rutas violentas de guvernos, intentos de istabilire sa democratzia e corpos de istadu vàrios. S'ùrtimu copru de istadu militare est acontèssidu su 13 de abrile de su 2012.
## Àteros progetos
Algeria

S**'Algeria** (in àrabu: الجزائر‎, a su-Jazāʾir; in bèrberu: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, Dzayer), ufitzialmente *Repùblica Democràtica Populare de Algeria*, est un'istadu de s'Àfrica de su norte, chi partenet a su Maghreb, in parte manna ocupadu dae su desertu de su Sahara. Contat unos 42 milliones de bividores e tenet a capitale, Algeri, est etzentrica respetu a sa totalidade de su territòriu e si sìtuat a s'estremu norte. Su nùmene identìficat fintzas su de su paisu in s'interi.

In trèmenes de superfìtzie est su prus istadu mannu de su continente africanu, dae su 9 trìulas 2011, cando su Sudàn de su Sud s'est fatu indipendente de su Sudàn; est annotamala con tirada de 2 381 741 km² su prus istadu mannu de su mundu àrabu puru su de deghe istados prus istèrridos de sa Terra. Allàcanat a norte cun su mare Mediterràneu, mentras is fronteras terrestres si partzint cun sa Tunisia a nord-estu, sa Lìbia a estu, su Niger a sud-estu, sa Mauritània, su Malì e su Marrocu a ovest.

S'Algeria est membru de s'Unione Africana e de sa Liga àraba dae su momentu de s'indipendèntzia dae sa Frantza in su 1962, faghet parte de s'OPEC de su 1969 e at contribuidu in manera ativa a sa criatzione, in su 1988, de s'Unione de su Maghreb Àrabu (UMA).

Costitutzionalmente, s'Algeria est definida unu paisu (in s'òrdine) musulmanu, àrabu e bèrberu.
## Àteros progetos
Guinea Ecuadoriale

Sa **Guinea Ecuadoriale** o **Guinea Ecuatoriale**, ufitzialmente **Repùblica de Guinea Ecuatoriale** (in ispagnolu R*epública de Guinea Ecuatorial*, in frantzesu *République de Guinée équatoriale*, in portughesu *República de Guiné Equatorial*), est un'istadu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Malabo.

De s'Àfrica continentale sa Guinea Ecuatoriale est su tres de is prus istados minores in trèmenes de superfìtzie (a pustis de su Gàmbia e Gibuti) e unu de is prus minores pro populatzione: s'istèrrida de su territòriu est de 28.051 km², e contat isceti 676 000 bividores segundu sas istimas ONU de su 2009, 1.014.999 segundu su tzensu de su 2001 o 1.222.422 segundu su de su 2015. Is limbas ufitziales de sa natzione sunt s'ispagnolu, su frantzesu e su portughesu.

Sa zona continentale (su Rio Muni) allàcanat cun su Camerùn a norte, cun su Gabòn a estu e a sud e cun su Golfu de Guinea a ovest. In sa costa s'acarant is ìsulas minores de Elobey Chico, Elobey Grande e Corisco. Sa parte insulare est costituida dae s'ìsula de Bioko (fintzas a su 1970 *Fernando Pó*), subra chi est situada sa capitale Malabo, a 160 km prus a nord-ovest de sa costa de su Rio Muni e de s'ìsula minore de Annobón posta a sudovest, a tesu 500 km dae sa costa continentale equatoguineana e 600 km dae Bioko. Custa faghet de sa Guinea Ecuatoriale su solu istadu africanu chi, puru no essende un'istadu insulare, tenet capitale posta in un'ìsula in logu de su continente.
## Referèntzias

## Àteros progetos
Libèria

Sa **Libèria** est un'istadu de s'Àfrica otzidentale chi si ghetat in s'Atlànticu in su sud e in su sud-ovest, e chi faghet frontera cun su Sierra Leone in su norte-ovest, Guinea in su norte e sa Costa de Marfìliu in s'estu. Est istadu fundadu dae antigos iscraos de sos Istados Unidos de Amèrica cun totu chi pro sa majoria est populadu dae africanos indìgenos. Sa capitale est Monròvia.

Sa libèria tenet istèrrida de 111.369 chilòmetros cuadrados e contat populatzione de unos 4.3 milliones de bividores.

De reghente at patidu duas gherras tziviles (1989-1996 e 1999-2003) chi nd'ant iscostiadu mìgias de tzitadinos e nd'ant ispèrdidu s'economia, chi dipendet dae sas esportatziones de minerales, in sustàntzia de su ferru o de sos diamantes. In die de oe b'at prus de unu 85% de disimpreu. Sos printzipales sòtzios cummertziales suos sunt paisos europeos.

Su clima est tropicale. Culturalmente est caraterizadu de ammisturu ètnicu e religiosu mannu, cun domìniu de diversas formas de cristianèsimu e creèntzias locales. Sa limba ufitziale, s'inglesu, est connotu petzi dae sas tres partes una de sa populatzione, su restu faeddat una bintina de limbas diferentes.

Sa Libèria aiat fatu parte, finas a su 2007, de sa lista de paradisos fiscales non cooperativos de s'Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu (OCIE).
## Àteros progetos
Gibuti

**Gibuti** est una natzione in s'Àfrica.
Su **Gibuti**, ufitzialmente **Repùblica de Gibuti** (in àrabu *جمهورية جيبوتي*; in frantzesu *République de Djibouti*), est un'istadu de s'Àfrica orientale postu a s'estremidade meridionale de su Mare Ruju, acanta de s'istrintu de Bab el-Mandeb, e est situadu in su Corru de Àfrica. Sa capitale est Gibuti. 

Su Gibuti tenet istèrrida de 23.000 km², allàcanat cun s'Eritrea a norte, s'Etiòpia a ovest e a sud, cun su Somaliland (istadu non reconnotu  separadu de sa Somàlia) a sud-estu. Est infùndidu dae su Mare Ruju e de su Golfu de Aden. Su Jemen, in sa penìsula àraba, s'agatat petzi a 30 km de sa costa de su Gibuti.

Sa populatzione arribat a unos 890.000 bividores e tenet una cumposidura multiètnica, fintzas si cun neta prevalèntzia de sòmalos e afar. Sa religione predominante est s'islam, professadu dae prus de su 90% de is gibutianos. Ex-colònia frantzesa, at conchistadu s'indipendèntzia in su 1977. Is limbas ufitziales sunt s'àrabu e su frantzesu.
## Àteros progetos
Kenya

thumb|246x246px|right|Bandera

thumb|247x247px

Su **Kenya** est un'istadu de s'Àfrica orientale cun capitale in Nairobi. Su nùmene si depet a su Monte Kenya, unu logu traditzionale de su paisu e su segundu monte prus artu de Àfrica. Su Kenya est connotu fintzas pro sa biodiversidade e pro una bariedade manna de ecosistemas. Est un'istadu mutiètnicu.

Tenet istèrrida de 581.309 km² e contat unos 48.468.138 de bividores. Allàcanat in su norte cun su Sudàn de su Sud e s'Etiòpia, in s'estu cun sa Somàlia e s'otzèanu Indianu, in su sud cun sa Tanzània e in s'ovest cun s'Uganda. Su lagu Victòria est situadu in su sud-ovest e est cumpartzidu cun Uganda e Tanzània. 

Su Kenya tenet 47 distritos, cadaunu cun unu guvernu semiautònomu respetu a su guvernu tzentrale de Nairobi. Geograficamente, si dividit in diversas àreas cun una demografia variàbile meda, esistende zonas de savana, àrridas e semiàrridas, in prus de una costera longa subra s'otzèanu Indianu. Is regiones tzentrales e s'otzidente tenent padentes e montes, mentras ca is regiones de su norte sunt prus àrridas.

Paris a parte de s'Estu de Àfrica, su Kenya est istadu su bàntzigu de s'òmine dae su paleolìticu inferiore. S'ispaniadura bantù aiat resèssidu a dominare s'àrea in su primu millènniu in antis de s'era nostra, e is lìmites de s'istadu modernu cumprendent is passos de sas àreas linguìsticas e culturales Nilu-Sahariana, afro-asiàtica e bantu, pro custa resone su Kenya est unu paisu multiètnicu. Sa presèntzia europea e àraba in Mombasa si andat torra a primìtzios de s'Edade Moderna, ma s'esploratzione de s'internu fiat comintzada in su sèculu XIX. S'Impèriu Britànnicu aiat istabilidu su Protetoradu de s'Estu de Àfrica in su 1895, connotu che a sa Colònia de Kenya dae su 1920. Sa Repùblica Indipendente de Kènia fiat proclamada in su 1963.

Sa capitale de su Kenya, Nairobi, est una tzitade de importu cummertziale mannu in Àfrica. S'economia de su Kenya est in prus sa cun produtu internu brutu prus mannu de sa regione Est e Tzentrale de Àfrica. S'istadu est produtore traditzionale de te e cafè, e prus de reghente s'est dedicadu a s'esportatzione de frores in Europa. Semper de prus su Kenya s'est dedichende a s'indùstria de is telecomunicatziones. Su Kenya est puru una potèntzia mundiale de s'isport, essende pàtria de atletas famados comente su campione Paul Tergat e prus de reghente David Rudisha.
## Àteros progetos
Malawi

thumb|246x246px|right|Bandera

Su **Malawi** est un'Istadu de s'Àfrica orientale cun capitale in Lilongwe. Is limbas ufitziales sunt s'inglesu e su chewa.

Tirat a 118.480 km²  pro unos 16.362.567 bividores. Allacanat a sud e a est cun su Mozambicu, a norte cun sa Tanzània e a ovest cun su Zàmbia. Non tenet bessida a su mare, ma est infùndidu dae su lagu Malawi (naradu fintzas *Niassa*), chi est su de tres lagos prus mannos de Àfrica e ammuntat tzirca su chimbe unu de sa superfìtzie de su Paisu.  

S'orìgine de su nùmene Malawi (chi est su nùmene dadu in orìgine a su lagu, in limba bantù) no est tzerta. Si suponet chi derivet de su nùmene de una tribù de su sud de su Paisu o chi fatzat relatu a s'ischintiddadura de su sole chi pesat subra su lagu (rapresentadu in sa bandera natzionale). Su nùmene antigu, semper ligadu a sa toponomàstica de su lagu, est *Niassaland*.

In su 2005, unu 14% de sa populatzione adulta cun edade intre 15 e 50 annos fiat sorupositiva o teniat s'AIDS. Is fèminas fiant is prus tocadas dae sa maladia. S'economia de su Malawi est basada subra s'agricultura, chi rapresentat su 38.6% de su PIB de su paisu e frunit prus de su 80% de s'ocupatzione e s'80% de sas esportatziones. Sa richesa est cuntzentrada prus che totu in is manos de una élite istrinta, mentras ca su de bator tres de sa populatzione si bivet cun prus pagu de 1,25 dòllaros istadunidensos a sa die.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Mali

Su **Mali** o **Malì** est un'istadu de s'Àfrica Otzidentale cun capitale in Bamako. Sa limba tuareg e su bambara fiant in tempus coladu allegados de sa majoria de sa populatzione e oe in die in incuida forte in favore de su frantzesu, sola limba ufitziale.

S'istadu tirat a 1.241.238 km² pro unos 20 milliones de bividores. Allàcanat cun Mauritània e Algeria in su norte, cun su Niger in s'estu, cun Burkina Faso, Costa de Marfilu e Guinea in su sud e cun Senegàl e Mauritània in s'ovest. Su puntu prus artu est su Monte Hombori (1.155 m.s.l.m.) situadu in sa parte tzentrale de su paisu. Est un'istadu chentza de bessida a mare e est su de sete paisos prus mannos de Àfrica.

Costituidu dae oto regiones, su Malì tenet is fronteras setentrionales in su tzentru de su Sahara, mentras chi sa regione meridionale, in ue bivet sa prus parte de is bividores, s'agatat acanta de is frùmenes Niger e Senegàl. S'istrutura econòmica de su paisu si cuntzentrat subra sa massaria e sa pisca. Mancari unas cantas risursas naturales sunt s'oro, s'uràniu e su sale. Est cunsideradu unu de is paisos prus pòberos de su mundu.
## Àteros progetos
Lìbia

Sa **Lìbia** (in àrabu ليبيا, Lībiyā), puru connota che a **Istadu de Lìbia** (in àrabu دولة ليبيا, Dawlat Lībiyā), est una repùblica de su norte de s'Àfrica. Allàcanat in su norte cun su mare Mediterràneu, in s'ovest cun Tunisia e Algeria, in su sud-ovest cun su Niger, in su sud cun su Ciàd, in su sud-estu cun su Sudàn e in s'estu cun Ezitu. At istèrrida de 1.759.540 km² e contat unos 6.778.000 abitantes. Su clima est mediterràneu in sa costera e desèrticu a su restu de su territòriu.

Sa capitale est Trìpoli, cun pius de unu millione de abitantes, e sas tzitades chi la sighint in importu sunt Bengasi (650.000 ab.) e Misratah (380.000 ab.).

Finas a su 2011, su paisu aiat s'ispera de vida pius arta de su continente africanu (a segus de sas tzitades de Ceuta e Melilla, sas ìsulas Canàrias e Sant'Alena) cun un'isperu de vida de 77,65 annos. Puru, pro su chi pertocat su continente africanu, aiat su segundu postu de su PIB peròmine e unu de sos inditos de isvilupu umanu pius artos, mancari dae su 2011 at pèrdidu medas positziones in totu sas classìficas.
## Àteros progetos
Madagascàr

Su **Madagascàr**, ufitzialmente **Repùblica de Madagascàr** (in malgàsciuː *Madagasikara* o *Repoblikan'i Madagasikara;* in frantzesuː *Madagascar* o *République de Madagascar)* est un'istadu insulare situadu in s'otzèanu indianu, a illargu de sa costera orientale de Àfrica, cara a su Mozambicu. Sa capitale est Antananarivo, is limbas ufitziales su malgàsciu e su frantzesu.

Tenet istèrrida de 587 041 km² pro unos 25.571.000 bividores. S'ìsula printzipale, chi tenet a pustu nùmene de Madagascàr, est sa de bator prus ìsulas mannas de su mundu (a palas de Groenlàndia, Noa Guinea e Bòrneu). Acasàgiat su 5% de is ispètzies animales e vegetales de su mundu, su 80% de is cales sunt endèmicas de su Madagascàr. Intre sos esempros prus nodidos de custa biodiversidade de etzetzione s'agatat s'òrdine de is lèmures, is ultres 250 ispètzies de ranas, is ispètzies numerosas de camaleontes e s tìpicos baobabes.

S'agetivu assotziadu a su Madagascàr (impreadu pro nd'inditare sa limba nadia, is etnias e sa tzitadinàntzia) est malgàsciu. Sa limba malgàscia est sa prima limba de su Madagascàr, ma sa populatzione faeddat in manera currente fintzas su frantzesu (a sighidu de su passadu coloniale de s'ìsula).

Ecoturismu e agricultura, inbestimentos mannos in su campu de s'imparu, de sa sanidade e is impresas privadas, sunt is elementos crae de s'economia malgàscia. Suta de su guvernu Ravalomanana, custos inbestimentos ant prodùidu una crèschida econòmica sustantziales, ma is benefìtzios non sunt istadosdistribuidos in manera intre sa populatzione, produende tensiones in mèritu a su chi creschet costu de sa vida e declinu de su tenore de vida intre is pòberos pro carchi tretu de sa classe mèdia. In su 2005 su Paisu at annuntziadu de àere iscobertu setziduras de petròliu, risursa chi diat pòdere tènnere unu ruolu importante in sa crèschida econòmica de s'ìsula africana; comente chi siat in su 2017 su Paisu est àncora economicamente intre de is prus pòboros e sa calidade de sa vida abarrat bàscia pro sa majoria de sa populatzione.
## Àteros progetos
Namìbia

Sa **Namìbia**, ufitzialmente **Repùblica de sa Namìbia** (in inglesu *Republic of Namìbia;* in tedescu *Republik Namìbia*, in afrikaans *Republiek van Namibië*), est un'Istadu de s'Àfrica meridionale. Sa cale capitale est Windhoek, sa limba ufitziale s'inglesu, mancari a livell regionale sunt reconnotos su tedescu, s'afrikaans e s'oshiwambo. 

Cun una populatzione totale de unos 2.700.000 bividores e istèrrida cumplessiva de 825 418 km², sa Namìbia si còllocat a sa segunda posidura (a pustis de Mongòlia) intre is istados soberanas in su mundu cun sa densidade de populatzione minore (3,3 biv/km²). Allàcanat in su norte cun s'Angola e su Zàmbia, in estu cun su Botswana e in sud cun su Sudàfrica; is ovest s'acarat in s'Otzèanu Atlànticu. Manna parte de su territòriu est costituidu dae sas iscampiaduras àrridas de su desertu de su Namib e de su Kalahari. Su nùmene de Namìbia, chi derivat de su desertu de su Namib, àrea ampra chi caraterizat manna parte de su paisu, e chi est istadu seberadu che a ètimu neutrale pro evitare cuntierras intre sas etnias vàrias.

Est una de is natziones prus giòvanas de su continente africanu, sende chi at otentu isceti in su 1990 s'indipendèntzia dae su Sudàfrica, de su cale fiat amministrada. Dae su 1884 a su 1919 est istada colònia de s'Impèriu tedescu cun su nùmene de *[[Deutsch-Südwestafrika]]*. A pustis de sa prima gherra mundiale at fatu parte de s'Impèriu britànnicu a s'internu de s'Unione sudafricana fintzas a su 1961 pro divènnere a fatu, fintzas a s'indipendèntzia, una provìntzia de sa Repùblica Sudafricana.

S'economia namibiana est acapiada a forte (e pro unos cantos aspetos simigiante) a sa de su Sudàfrica. Sa faina econòmica printzipale est sa bogadura de minerales, chi contribuit pro unu 20% a su PIB natzionale. Sa Namìbia est su de bator prus esportadores africanos importantes de minerales non combustìbiles, e su de chimbe produtores de uràniu in su mundu. Una parte importante de sa bogadura minerària pertocat, paris a in su Sudàfrica, is diamantes; unas àteras produtziones importantes sunt is de prumu, ferru, zingu, prata e tungstenu.

Cun totu ca su rèditu peròmine siat in Namìbia chimbe bortas su de is paisos prus pòberos de Àfrica, sa majoria de sa populatzione si bidet in poberesa pro neghe de su disimpreu mannu, de sa disugualidade in sa partzidura de sa richesa, e de sa cantidade manna de capitales chi sunt inbestidos in s'èsteru.
## Àteros progetos
Niger

Su **Niger**, ufitzialmente sa *Repùblica de su Niger* (*République du Niger* in frantzesu, limba ufitziale) est un'istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale sua est Niamey.
Su Niger tenet superfìtzie de 1.267.000 km² e contat unos 21.500.000 de bividores. Allàcanat in su sud cun sa Nigèria e su Benìn, in s'ovest cun su Burkina Faso e su Mali, in su norte cun s'Algeria e sa Lìbia e in s'estu cun su Ciàd. Is zonas setentrionale e tzentrales s'agatant is àreas desèrticas de su Sahara e su Sahel. Sa populatzione est pro sa majoria musulmana e si cuntzentrat a sa fròngia meridionale, in piessignu in sa regione sud-otzidentale a s'oru de su riu Niger. Est divididu in sete dipartimentos e sa cussòrgia de sa capitale, Niamey.

Su Niger est istadu una colònia europea de s'Àfrica Otzidentale Frantzesa, chi at agiuntu a s'indipendèntzia in su 1960. S'economia sua est una de is prus pòberas de su mundu e is de duos tres de sa populatzione bivet suta su liminàrgiu de poberesa. S'ìnditu de isvilupu umanu in su 2010 fiat su de tres prus bàscios de su mundu. Est un'istadu ricu in minerales, intre is cales si distinghent s'uràniu, cun totu chi est unu produtu pretziosu, registrat variatziones fortes de prètziu. A penas su 3,9% de su territòriu suo est adatu pro sa massaria, cosa chi summada a is sicàngias e a sa desertificatzione de su territòriu, ddu faghet vulneràbile a is caristias. Su guvernu at cumintzadu s'esploratzione e is progetos de esploratzione dae bassinos de oro e de petròliu.

Sa democratzia est inistàbile e at sufridu corpos de istadu vàrios in is ùrtimas dècadas, s'ùrtimu in argiolas de su 2023, cando ant depostu a su presidente Mohamed Bazoum chi aiat bìnchidu eletziones democràticas in su 2011, a pustis chi  s'ufitziale Salou Djibo aiat guvernadu cun una giunta militare, posta cun un'àteru corpu de istadu in su 2010 chi aiat bogadu a su presidente Tandja Mamadou a pustis de 10 annos de podere.

## Àteros progetos
Nigèria

Sa **Nigèria**, ufitzialmente **Repùblica Federale de Nigèria** (in inglesu: *Federal Republic of Nigeria*) est unu paisu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale est dae su 1991 Abuja, chi at remplasadu Lagos.

S'istadu tirat a 923.768 km²  pro una populatzione de unos 190.886.311 bividores.  S'agatat in su golfu de Guinea, allàcanat in su norte cun su Niger, in s'estu cun su Ciàd (peri su lagu Ciàd) e cun su Camerùn, in s'ovest cun Benìn, e in su sud si ghetat a s'otzèanu Atlànticu, in ue s'agatat s'ìsula de Bioko (chi pertenet a sa Guinea Ecuatoriale). Est su paisu prus populadu de Àfrica e su de sete in su mundu, connotu fintzas che a «su gigante de Àfrica». Est unu produtore importante de petròliu.

Sa Nigèria est una federatzione partzida in 36 istados federales prus sa capitale federale, Abuja. Su nùmene suo benit dae su riu Niger, chi rugrat su paisu. Su nùmene fiat coniadu dae Flora Shaw in su de 19 sèculos. Est istada una colònia de s'Impèriu britànnicu dae sa fine de su de 18 sèculos, otenende s'indipendèntzia in su 1960. In sa dècada de 1960 at padessidu una gherra tzivile sambenosa, sa Gherra de Biafra, in sa cale una parte de su sud-estu de su paisu aiat cumbàtidu pro si fàghere indipendente, perdende. Comente istadu indipendente, sa Nigèria est andada alternende guvernos democràticos e guvernos militares.

In àmbitu religiosu, sa populatzione sua est dividida meda: giai sa metade est de cunfessione musulmana e s'àtera metade est pro s'in prus cristiana; una minoria de sa populatzione sighet is religiones africanas traditzionales. In su de 21 sèculos sa Nigèra padessit cunflitos religiosos, pruc che totu in su norte, in ue su grupu islamista Boko Haram cheret istabilire sa sharia. A causa de s'importante influssu monetàriu pro s'esportatzione de petròliu, sa Nigèria est istadu cunsideradu dae su grupu de is paisos N-11 (pròssimos ùndighi).

## Àteros progetos
São Tomé e Príncipe

**São Tomé e Príncipe**, ufitzialmente **Repùblica Democràtica de São Tomé e Príncipe** (in portughesu *República Democrática de São Tomé e Príncipe*; literalmente *Santu Tomasu e Prìntzipe*) est un'istadu indipendente de Àfrica cun capitale São Tomé.

S'istadu tenet isterrida de 1 001 km² e tenet populatzione de unos 165.397 bividores. Si tratat de un'artzipelagu de unas 20 ìsulas chi s'agatat in s'otzèanu Atlànticu a illargu de s'Àfrica tzentru-otzidentale, in su golfu de Guinea. Is duas ìsulas majores sunt São Tomé e Príncipe, istesiadas unos 140 km intre issas e issas, e situadas respetivamente a tzirca 250 e 225 km dae sa costa nord-otzidentale de su Gabòn; totu sas ìsulas faghent parte de una cadena montosa vulcànica nodida che a lìnia vulcànica de su Camerùn. S'Ilhéu das Rolas, sa cale superfìtzie est de unos 3 km² e s'agatat a isceti 2 km a sud de s'ìsula de São Tomé, est su puntu prus meridionale de s'artzipelagu e de su Paisu; s'agatat esatamente in sa lìnia de s'Ecuadore, tantis de acasagiare una pedra miliare chi marcat sa làcana intre de is duos emisfèrios.

Depet su nùmene a Tomasu apòstolu (in portughesu *São Tomé*) pro more de sa die in cale est istadu iscobertu dae is portughesos (21 de nadale 1471), a s'època data de amentu de su santu. Colònia de su Portugallu, at otentu in su 1975 s'indipendèntzia e s'est dadu s'ordinamentu giurìdicu de repùblica semipresidentziale. 

Sa populatzione orìginat dae grupos ètnicos vàrios migrados in is duas ìsulas partende dae su 1485. In is annos setanta de su de 20 sèculos sunt acontèssidos duos càmbios importantes de populatzione: s'èsodu de is 4 000 residentes de orìgine portughesa e s'arribu de paritzas chentinas de pròfugos dae Angola.

Partende dae s'indipendèntzia in su 1975, fundamentale pro s'economia de São Tomé e Príncipe est istadu su coltivu de cafè e massimamente cacau, chi però at padèssidu, fintzas pro neghe de sa sicàngiaa, unu declinu grae, a su sighidu de su cale custa ex-colònia portughesas'est fata unu de is prus paisos pòberos de Àfrica, fintzas chi carchi prospetiva de crèschimentu benit dae s'iscoberta de unas cantas setziduras petrolìferas in is abbas territoriales e is inbestimentos cun is cales su guvernu isperat de isvilupare su turismu.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Maurìtzius

**Maurìtzius**, o sa **Repùblica de Maurìtzius** (in inglesu *Republic of Mauritius*; in frantzesu *République de Maurice*; in crèolu maurìtzianu *Repiblik Moris*), est unu paisu insulare de Àfrica cun capitale Port Louis. S'istadu non tenet limba ufitziale. S'inglesu - essende ex-colònia britànnica - est sa limba faeddada in su parlamentu, mancari sa populatzione alleghet fatu·fatu una limba crèola basada subra su frantzesu, cun influèntzias inglesas, portughesas, malgàscias e hindi. Unu 4% de sa populatzione est francòfonu puru.

S'istadu currespondet a s'artzipèlagu de sas ìsulas Mascarenas, foras pro sas ìsulas de Reunione e de Tromelin, chi pertenent a sa Frantza. Tenet istèrrida de 1.860 km²  e contat unos 1.299.172 bividores. S'agatat in s'otzèanu Indianu sud-otzidentale, 550 km a est de su Madagascàr. Franca a s'ìsula printzipale, omònima, cumprendet fintzas is ìsulas de Agalega, Cargados Carajos e Rodrigues.

S'ìsula fiat giai nòdida a is Malesos e a sos Àrabos a su nessi de su de 10 sèculos. Is Àrabos ddi naraiant *Dina Arobi*. Is Portughesos dd'aiant iscoberta in su 1505, batijende·dda cun su nùmene de *Ilha do Cerne* ("ìsula de su sìsine"), ma fiat abarrada disabitada fintzas a su primu aposentamentu olandesu, in su 1598. Fiant istados is Olandesos a ddi dare su nùmene de *Maurìtziu*, in onore de su prìntzipe Maurìtziu de Nassau. Tziclones e unos àteros eventos climàticos disfavoràbiles aiant portadu, carchi deghe de annos a pustis, is olandesos a dd'abbandonare.

In su 1715 is frantzesos nd'aiant pigadu possessu, torrende·dda a batijare *Île de France*. Conchistada dae is britànnicos in su nadale de su 1810, Maurìtziu fiat torradu a su nùmene olandesu pretzedente. Su 1 de freàrgiu 1835 s'amministratzione aiat abolidu s'iscravidade. In su 1965, is britànnicos aiant sutràidu a Maurìtziu sas Ìsulas Chagos, chi fiant fatas parte de su Territòriu britànnicu de s'Otzèanu Indianu. A fatu, su guvernu de Maurìtziu aiat sustentadu chi custa operatzione esseret illegale, segundu is leges internatzionales, pretendende su possessu de is Chagos.

Sa natzione at agiuntu s'indipendèntzia su 12 de martzu 1968, e est devènnida repùblica in s'àmbitu de su Commonwealth in su 1992. S'ìsula est de semper una democratzia istàbile, cun eletziones lìberas e regulares, in su respetu de is deretos umanos, e atraet inbestimentos mannos dae s'èsteru. Tenet unu de is PIB peròmine prus artos de totu s'Àfrica.

No esistet una religione de istadu, ma cussa prus praticada est s'induismu, dae prus de sa metade de sa populatzione, chi pro su 70% est de orìgine indiana, de iscratza de traballadores imbiados in ie durante s'impèriu Britànnicu in regìmene de tzerachia. Si tratat de s'ùnicu istadu africanu a majoria induista.

## Àteros progetos