open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oliana

**Oliana** est' una viddha catalana, i'ssa provinćia dess'Alto Urgel.
Prossa ɔonta dessu 2009, sa populašìone hìdi de 1.976 pessònes.
Este sa sicundha viddha prus popula' dessa provinća, dopo sa kapitale Seo de Urgel.
In Sardiña b'este sa viddha de Ulìana, đemmella' in Oliana katalana.
Vinđias i'kue b'hìdi unu ɔasteddhu.
## Istoria
Nasɔìa assu tempu'r desso'r Romanos, sa viddha acia' parte dessa Contea de Urgel.
Sa viddha s'e'r forma' attundhu assu ɔasteddhu de Oliana.
ɔAndho b'hi's sa ġerra ɔontra Juvanne II de Kastiglia, est'ista' difesa dae Ramon del Brull.
I'ssu 1569, sa populašìone est'ista' isperdia dae sa pesta.
ɔAndho b'i' ssa ġerra 'esso'r Messadores, sa viddha aviad' ađđiudàu a ke torrar' a piɔare sos ɔasteddho'r de Opul-Perillos e de Salses, i'ssa provinća de Rosellon.
I'ssu 1642 aviad'hattu unu dinare propriu suo.
I'ssu 1810, ɔandho b'hi' ssa Ġerra de Indipendhenšìa Ispañola, est ista' okkupa' dae sas troppa'r Vrančesas.
ɔAndho b'hi' sa Prima Ġerra Karlista, sa viddha est'istà affortiɔa' e lassa' pro dua'r vorta'r dae su populu.
## Monumentos
Dessu ɔasteddhu antiɔu de Oliana no abbarra' belle ke nuddha.
Sa kresia antiɔa dedika' a Sant'Andria, ɔi idi sa kresia 'essu ɔasteddhu e'r de istile Romaniku.
Vrabbika' i'ssu sékkulu XI, est' ista' kunsakra' intra su 1037 e su 1040.
Es' ɔumposta dae una navada kukkuđđia' dae una bòveda a arɔu.
S'abside este unu mesu kirku, joɔàu ɔin arkittos.
Su ɔampanile est' a base kuadra.
Un àttera kresia de istile Romaniku este ɔussa de Santa Eulalia de les Anoves.
Sa navada sua es' tanka' dae un'abside a mesu kirku ɔi'ssu ɔampanile a ɔostas.
I'fforas dessa viddha b'este unu putthu largu 5,45 m ɔi venia' trattàu pro ɔusservare s'àstraġu.
In intro'r dessu sartu de Oliana b'es' sa diġa de Oliana, vrabbika' i'ssu rivu Segre.
## Usos
Sa hesta manna de Oliana est'in Aġustu.
I'sso'r meses de Làmpadas e Trìvulas b'es' sa Gara 'essos Poeta'r Đovanos.
## Ekonomia
Parte dessa populašione dipendhede ekonomikamente dae una vràbbika de makkinas prossa dommo.
Sa patata es' su prodottu prus kultivàu.
## Referenšias
*Tomàs Bonell, Jordi. *Descobrir Catalunya, poble a poble*. Barcelona: Prensa Catalana, 1994. 
*Artículo en la Enciclopedia Catalana
Splendor in the Grass

***Splendor in the Grass*** est unu film romanticu e drammaticu de su 1961 realizzadu in Technicolor. S'istoria de amore si isvilupada in d'unu ambiente de repressione sessuale pro chi sos personaggios sufrin e non poden realizare su chi desideraiana. Iscrittu dae William Inge, su film est istadu direttu dae Elia Kazan.
Welsh Not

Su **Welsh Not** fit unu casticu chi praticabant in calicuna iscola gallesa in sos seculos de XIX e de XX a sos pitzinnos chi sos mastros intendiant faveddande in gallesu. 
Cunsistìat in su pònner a tucru de su pitzinnu una praca de linna chin s'iscrita "WN", chi si podiat bocare e dare a un'ateru si su mastru lu cassabat faveddande in gallesu. A s'acabbu de dìe, su mastru iscudìat su pitzinnu chi teniat custa praca a tucru. 

S'iscopu fit cussu de facher abbirgonzare sos pitzinnos chi faveddabant in sa limba issoro e dissuadire a totus de chistionare su gallesu, in acordu chin sa politica limbistica de tando de sa Gran Bretagna, chi cherìat promòver s'inglesu in locu de sas limbas de su locu, a cumintzare dae s'iscola.

Custa bidèa de natzionalismu chi at fatu zenotzìdios limbisticos in lùmen de "unìre sa natzione", no est propia de sa Gran Bretagna ebìa ma fìntzas de ateros istados europeos, comente s'Italia in Sardigna dae s'epoca fascista in susu o sa Frantza a cumintzare dae sa figura de s'abate Gregoriu, chi dìat a praticare su sistema de sa "vergohna" chin casticos chi si assimizant meda a cussu de su *Welsh Not*.
1994

S'annu **1994** (MCMXCIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
Simbulu (Frantza)

Su **sìmbulu** (fintzas connottu in bretone comente * ar vuoc'h *) fit un'ozettu chi sas iscolas frantzesas impreàban pro nd'irradichinàre sas limbas de su locu, mascamente in Britannia, Paìsu Bascu, Catalugna de su Nord e Otzitania. S'ozettu in chisione podìat esser unu arròche de pedra aggantzàu a tucru, comente puru unu buttone o una pracca de linna.

Su mastru lu dabat a unu dischente cada vorta chi nde intendìat unu nande carchi paragula in su goi narau *patois* (vocabulu chi tenet sa matessi balèntzia de menisprèssiu chi sos italianos dan oje puru a cussa de *dialettu*, fintzas pro inditare limbas chi limbazos de su frantzesu e/o de s'italianu non lu sun pro nudda); su poberittu depiat cassare, pro si nde illiberàre, calicunu atteru fachende cussu chi at fattu issu prima. S'istudiante chi at àer tentu su sinzale a acabbu de lessione, finìat fachende o patinde carchi cosa de abberu umiliante, comente a esser picau in ziru dae tottu sa classe e frobbire sos pamèntos o èsser iscùttu dae su mastru etottu.
Limba giaponesa

Sa **limba giaponesa** (*日本語* nihongo?) est una limba chistionada in Giapone e in paritzos locos a ube sos giaponesos fin disterraos.

Su giaponesu, paris chin sas limbas ryūkyūanas, sun parte de sa famìlia limbìstica de sas limbas nipònicas. Dae su puntu de bista filogenèticu su giaponesu, a su sòlitu, si tenet a cussideru comente limba isulada, ca non fachet a che bocare a campu s'orìzine sua. Calicuna teoria pessat chi su giaponesu tenzat radìchinas a comunu chin sa limba ainu (faveddada oje in die dae paca zente in s'ìsula de Hokkaidō), chin sas limbas austronesianas opuru chin carchi limba de su grùstiu uralu-altaicu. Si tenen meda prus a contu sas ùrtimas duas ipòtesis: medas, tra sos limbistas, pessan chi su giaponesu tenzat unu substratu austronesianu chin carchi elementu de superstratu de orìzine uralu-altaica. Làdinos sun sos assimizos chi tenet su giaponesu chin su coreanu, sèndebi sas diferèntzias prus mannas in su pianu morfològicu-lessicale. 

Paritzos istudiosos imprèan su faveddu "protogiapponesu" (dae s'inglesu *Proto-Japonic*) pro inditare sa protolimba de totu sas variedades de sas limbas modernas de su Giapone, est a narrer sa limba giaponesa de commo, sos limbazos de su Giapone e totu sas limbas chi si chistionan in sas ìsulas Ryukyu.

Dae su puntu de bista tipològicu su giaponesu tenet medas caraterìsticas chi sun pròprias de sas limbas aglutinantes de tipu SOV, chind un'istrutura "tema-cummentàriu" (pretzisu meda a su coreanu). Sa presèntzia de carchi elementu caraterìsticu de sas limbas flessivas at ispintu a medas limbistas a ponner su giaponesu in intro de su grùstiu de sas limbas "semi-agglutinantes".

## Sillabàrios
S'iscritura giaponesa impreat duos sillabàrios, paris a sos ideogrammas (*[[kanji]]*) de orìzine tzinesa.

## Boches curreladas
* Kanji
* Hiragana
* Katakana
* Giapone

## Riferimentos
Limba ainu

Sa **limba ainu** (in ainu *アイヌ イタク*, aynu itak; in giapponesa *アイヌ語*, ainu-go) est una limba chistionada dae su grupu ètnicu europoide de sos Ainu in s'ìsula de Hokkaidō, a nord de su Giappone. Tempus fachet si faveddabat fintzas in sas ìsulas Curili, in sa parte nord de Honshu, e in sa meitade meridionale de Sakhalin.

S'ainu est una limba isulada chene raportos chin sas àteras limbas. A bortas che la ponen in su grùstiu de sas limbas paleosiberianas, ma custu est unu faveddu chi cumprendet medas familias limbìsticas minores e isuladas chi b'aiat in Siberia innàntis de s'artziada de etnias turcas e tungusas; de cada manera, no est una familia limbìstica. In medas creden chi s'ainu siat currelau a su giaponesu e a sas limbas altàicas (Patrie 1982). Dae pacu tempus s'at provau a che la pònner a pare chin sas limbas austronesianas, pro mèdiu de cumparàntzias curturales e lessicales, comente nat su limbista giaponesu Shichiro Murayama. B'at fintzas sa proposta de chie la cheret sorre de s'indoeuropeu, ca b'an atzapàu unas 200 paràgulas de possìbile orizine a comunu e carchi assimizu sistemàticu.

A commo, s'ainu est una limba chi sich'est morinde. Difatis, pèri totu s'ìsula de Hokkaidō b'at petzi 100 pessones chi galu la faveddan, e custas sun in sa bidda de Nibutani e tenen prus de trint'annos; mancari totu, s'interessu de la torrare a imparare dae parte de sa zente de su locu chi non la connoschet prus est vivu.
La Valse à mille temps

La Valse à mille temps est una cantone de Jacques Brel (pubricada in s'album *[[La Valse à mille temps (album)|La Valse à mille temps]]* in su 1961.
Sa cantone est caraterizada dae su crescendo (in Frantzesu: «crescendo brélien» ) chi est una progressione dramatiga de su ritmu chi nezessitat de una particulare interprétazione. In Italia custu modu e cantare est istadu ripresu in manera eccellente dae su cantautore Giorgio Gaber in modu prezisu in sa cantone Com'è bella la città
Il signor G

***Il signor G*** est un album de Giorgio Gaber de su 1970.

## Su discu
Su discu est sa registrazione dal vivo de s'omonimu ispettaculu, fatta in Milano su 6 de santuaine de su 1970.

Calchi cantone presente in s'album fit istada ja pubricada comente 45 giors:
* *Suona chitarra* de su 1967 (lato B: *Al bar del Corso*)
* *Eppure sembra un uomo* pubricada in su 1968 in s'LP L'asse di equilibrio.
* *Le nostre serate* fit bessida in su 1963 
* *[[Com'è bella la città]]* fit bessida in su 1969 (lato B: *Chissà dove te ne vai*).
* *Maria Giovanna* e *L'orgia* fin bessidas in su 1970.

## Traccias

### Discu 1

LATO A
# *Prologo: Suona chitarra* - 3:35
# *Prima ricorrenza: Il signor G nasce* - 2:39
# *Giuoco di bambini: Io mi chiamo G* (prosa) - 2:26
# *Eppure sembra un uomo* - 2:45

LATO B
# *Una storia normale: Il signor G e l'amore* - 3:10
# *G accusa* (prosa) - 0:45
# *Il signor G dalla parte di chi* - 3:22
# *Il signor G sul ponte* - 3:06
# *L'orgia: ore 22 secondo canale* (prosa) - 1:28

### Discu 2

LATO A
# *Le nostre serate* - 2:57
# *[[Com'è bella la città]]* - 3:39
# *Il signor G incontra un albero* (prosa)- 2:40
# *Vola, vola: Il signor G e le stagioni* - 2:33

LATO B
# *Preghiera* (prosa)- 1:22
# *Io credo: Autoritratto di G* - 3:10
# *Maria Giovanna* - 3:55
# *Seconda ricorrenza: Il signor G muore* - 3:37

## Collegamenti esterni
*La pagina della Discoteca di Stato sul 33 giri
Pino Piras

**Giuseppe** (connottu fìntzas comente *Pino*) **Piras** est istau unu cantautore s'aligheresu.

## Bida
Pino Piras fit naschiu in s'Alighera in su 18 de martzu de su 1941 dae Angelino Piras e Maria Masala, primu fizu de deche, ind una dommo posta in su tzentru istoricu. In cughe at bìviu e, chin s'amicu Pino Ferraris, at cumintzau ja dae sende zovaneddu a cumpònner cantones e poesias in s'aligheresu. Issu puru, comente a medas sardos e s'aligheresos, fit custrìntu a colare unu periodu de disterru lassande sa Sardigna e sa tzittade sua pro sich'andare in Lombardia, in ube at connottu su mundu de su teatru, cosa chi fit de importu meda pro s'isperièntzia artistica sua. Torrau in Sardigna, Piras at dèpiu traballare che mastru de muru e in Casteddu pro una siènda de pulitzias. Sos annos Settanta fit unu periodu istoricu mannu pro s'affirmassione de sas identitades, e s'Alighera no aìat fattu eccetzione: Pino fit unu de sos chi aìan fundàu su "Bar Folklore", locu chi sos amantiosos de curtura s'aligheresa bi benìan a s'ispissu. Aìat puru prozettàu sa nàschia de sa *Companyia del Reganal*, una cumpanzìa de teatru chi at debuttau chin sa cummedia satirica *Paìs de alegries*, sutzessu mannu de prubbicu e critica. In su 1979 Pino fit dèpiu torrare a repìtere s'isperientzia de su disterru, ma s'annu chi benìat a pùstis, torrande definitivamente in patria, su Comunu l'aiat assuntu che mastru de muru, bivende ind unu macasìnu de sas dommos populares de bìa Sant'Agostino. In su 1982 Pino Piras s'aìat picau unu grave malannu: sa diagnosi nabat chi si fit immalabidàu de tubercolosi. Sa cundissione de salude e sas difficurtades economicas non lu an isporàu pro nudda, de cada manera, e at sichìu a traballare e a iscrìver cumponimentos chi fin semper de prus istimàos, mascamente pro sa carica satirica issoro. In su 30 de maju de su 1989, Giuseppe Piras benit a mancare. Su Comunu de s'Alighera li at reconnottu unu postu mannu, ponènde una pràcca chin su lùmen suo ind una de sas prattas prus importantes de sa tzittade.

## Cullegamentos a foras
* Giassu ufitziale
Tessera de su dialetu

Sa **tessera de su dialetu** (in giapponesu: *方言札* Hepburn: *hōgen fuda?*) fit una pratica de casticu posta in opera dae s'iscola giapponesa pro inditare sos chi faveddaban in sa limba de Okinawa. Sa tessera l'an picada de boluntade issoro sos istudentes de s'isula a su comintzu de su seculu de XX, ma fit bènnia a obbricu cando sas politicas assimilatzionistas an sichìu a crèscher a pùstis de su 1917. A un'istudiante chi fit cassàu faveddande in sa limba de Okinawa su mastru ponìat sa tessera apitzicàda a tucru, fìntzas a cando no nde cassabat un'atteru. S'istudiante chi tenìat sa tessera a s'acabbu de dìe finìat iscùttu dae sos dotzentes.

Politicas chi s'assimizan a custa las aìan fattas fìntzas s'Italia in Sardigna pro de-sarditzare a sa zente, sa Frantza pro sos otzitanos (si bìat sa "vergonha") e in Gran Bretagna pro sos gallesos (si bìat su Welsh Not).

## Notas
Rosanna Benzi

**Rosanna Benzi** (Morbello, Alessandria, 10 maju 1948 - Gènova, 4 frearzu 1991) est istada un'iscritora italiana, cunnota pro aer bìvidu 29 annos in unu purmone de atzarzu.

## Biografia

In su martzu de 1962, addaghi galu non teniat batòrdighi annos, Rosanna Benzi fiat istada còrfida dae sa poliomelitis in una de sas formas suas prus graes, sa burbo-ispinale. Sa maladia l'aiat causadu una tetraprezia e un'imbastàntzia respiradòria grae e l'aiat cunstrìnghida a barigare s'abarru de sa bida in unu purmone de atzarzu in s'ispidale San Martino de Zènova. Rosanna Benzi fiat devènnida unu pessonazu pùbrigu zai a s'agabu de maju de 1963, addaghi Paba Zuanne su de XXIII, pustis intradu in cunnoschimentu de sa cundissione sua, l'aiat imbiadu una lìtera pro li “torrare sas gràssias pro sa gana sua de biver”; dae cussu mamentu, in Rosanna Benzi aiat cumintzadu a si formare s'orientamentu chirru a s'ingazu sotziale. In s'edade adurta, Benzi diat esser dèvennida una de sas boghes prus cumpetidoras e ascurtadas de sas campannas pro arrimare sos deretos de sos discapatzitados.

Moende cun su 1976, Rosanna Benzi aiat fundadu e aderetadu una rebista, “Sos àteros”, chi dae sas pàzinas aiat lantzadu unas cantas campannas importantes de sensibilizadura chirru a sos temas de sa discapatzidade e de sa marghinalizadura sotziale; intre issas, cheret amentada sa campanna contra a sos imbaros artifitziales e sa pro s'abolidura de s'Imposta subra su Balore Annànghidu (IVA)  a subra de sas cadreas de rodas e sos biziladorzos ortopèdigos. Aiant tentu impatu notàbile finas sas inchertas suas a pitzos de sa discapatzidade e sa sessualidade de sos discapatzitados e sas subra de su tratamentu inadeguadu chi podiant sufrer sos malaidos sichiàtrigos in sos manicòmios. In mesu de sos libros de Benzi, si devent listare “Il vizio di vivere” (Rusconi, 1984) e “Girotondo in una stanza” (Rusconi, 1987). A Rosanna Benzi l'ant dedigadu sa bibriutega tzìviga de Gènova-Voltri e sa pratza antale de s'ispidale San Martino.

Ispirende-si a s'acontèssida sua, in su 1988 Dino Risi aiat rodadu su longumetrazu telebisadu “Il vizio di vivere”, in ue su rolu de Rosanna Benzi fiat interpretadu dae Carol Alt s'atora.
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi**(Corea:성재기, china:成在基, Daegu, 11 de Cabidanni 1967 – Mapo in Seoul, 26 de Trìulas 2013) fit unu attivista pro sos derettos umanos, filosofo liberalismo de sa Corea de su Sud.

## Agganzos dae fora
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah* 
* [http://english.yonhapnews.co.kr/news/2013/07/27/0200000000AEN20130727001300320.html Police continue search for missing men's rights activist] yonhapnews 
* [http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130729000881 Body of Sung Jae-gi found in Han River] Koreaherald 2013.07.29 
* [http://marcianosmx.com/grabacion-suicidio-corea-del-sur/ *Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación*] 
* [http://www.elgonzi.com/2013/08/activista-sung-jae-ki-se-suicido-frente.html *Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión*] 
* [http://stream.aljazeera.com/story/201307292238-0022943 *South Korean channel films suicide'']
Vergonha

Cun sa lìnia politica de **vergonha** (**vergonya** in otzitanu, *birgònza* in sardu) si bolet contare tottu su chi s'istadu frantzesu at fattu pro nche ispèrder sas limbas diferentes dae su frantzesu, non petzi s'otzitanu chi a custu fenomenu li an dàu unu lùmen, ma fìntzas su cadelanu, su corsicanu, su bascu, su bretone e gòi sichìnde.

Sa "vergonya" est sa pratica de fàcher abbirgonzàre de sa limba propria sos chi favèddan una limba diversa dae su frantzesu: pro custu si at promòghiu s'escrusiòne, s'umiliassiòne e s'ostracìsmu in iscòla, afforticàu dae s'assèntzia de mèdios de comunicassiòne in sa limba "de minorìa".

Custa assiòne de genocìdiu limbisticu, chi an fattu fìntzas atteros in prus de sa Frantza (Italia in Sardigna e atteros trèttos chi faveddàban una limba a divèrsu dae s'italianu, Giappone in Okinawa, etz.), la an promòghia paritzos òmines de potere e politicos frantzesos, dae Henry Grégoire in su cursu de sa rivolutzione frantzesa fìntzas a Nicolas Sarközy.
Com'è bella la città

**Com'è bella la Città** est una cantone de Giorgio Gaber pubbricada comente e singulu su 18 de santuaine de su 1969, s'annu poi est istada inclusa in s'album Il signor G.
Sa cantone est dedicada a su fenomeno de s'inurbamento chi in Italia in cussos annos fit a su massimu isviluppu, difattis zente meda aiat abbandonadu sa biddas e i sa campagna pro andare a vievre in sas zittades inue fit pius fazile agatare unu trabagliu. Gaber presentat una riflessione subra custu fenomeno, chi si presentat sempre pius forte e chena pasu.
Po rende mezus s'idea Gaber ripitit sas frases de sa cantone cun d'unu ritmu sempre pius incalzante e siguramente si fit ispiratu a Jacques Brel e a su «crescendo» chi est in sa cantone La Valse à mille temps.
Umanesimu

S**'Umanesimu** est unu sistema razionalisticu de pensamentu chi dat primaria importanzia a s'umanu pius cha a su divinu o a chistiones subranaturales. Segundu Martin Heidegger fit comintzadu cun Platone. Est istadu a fundamentu de totus sas eticas chi si sun isvilupadas in s'era pre-tecnolica.
Roberto Dinamite

**Carlos Roberto de Oliveira**, prus cunnotu a paranùmene de **Roberto Dinamita** (Duque de Caxias, 13 abrile 1954 - Rio de Janeiro 8 de Ghennarzu 2023) est unu fubaleri antigu brasilianu, deputadu de s'Istadu de Rio de Janeiro pro su PMDB, gasi etotu che presidente atuale de su Vasco de Gama.

Est cussideradu dae sos reziradores s'ìdolu prus mannu de su Vasco, in ue aiat zogadu pro 21 de sos 22 annos suos comente profissionale, resurtende su mezus goladore de s'istòria de su crube, cun 711 golos, e s'atreta cun su nùmeru prus artu de partidas disputadas, gasi che su mezus bomberi de s'Istàdiu de São Januário, cun 184 golos. Fiat istadu cussideradu, in una botadura intre 240 pessonalidades ligadas a su Vasco amaniada dae su chidàriu isportivu Placar, comente su mezus zogadore de s'istòria de su Vasco. In prus de custu, paris cun Pelé e Rogério Ceni, est s'ùnigu zogadore de su fùbalu brasilianu chi apat disputadu prus de milli addòvios in sa matessi echipa. Dinamita si ponet in craru aguarmente pro esser su mezus bomberi de s'istòria de su Campionadu Brasilianu (190 golos) e de su Campionadu Carioca (279 golos). S'IFFHS l'abàliat comente su de chimbe goladores prus mannu de su fùbalu mundiale in su campionadu nassionale de prima partzidura, cun 470 golos in 758 partidas.

Pro su chi pertocat s'internassionale brasiliana, Roberto fiat istadu cumbocadu a su mundiale de 1978 in Arzentina, marchende tres golos: unu cun s'Àustria in sa prima runda, e duos contra a sa Polònia in sa segunda. Aiat logradu sa cumbocadura finas a su mundiale posteriore de 1982 in Ispanna, peroe sena esser impreadu carchi bia dae Tele Santana s'assussadore brasilianu.
Sidney Poitier

**Sidney Poitier** (Miami, Florida, 20 Bennàlzu, 1927 - Los Angeles, 8 Bennàlzu, 2022) est unu regista e attore americanu e cun cittadinantza bahamesa.
Telecuntrollu

Su **telecuntrollu** est unu dispositivu eletrònigu chi permitit de imbiare (peroe no de retzire) sinzales a un'àteru dispositivu postu a tesu. Su telecuntrollu, in zenerale, est un'ozetu de dimensiones minores alimentadu peri bateria, cuntzìbidu pro esser bardadu azuventadamente in una manu, o in onzi manera trasportadu fazirmente dae unu lògu a un'àteru sena bisonzu de iscostiare su dispositivu telecuntrolladu.

Atuarmente, sas funtziones de sos telecuntrollos sunt mùrtipras e pertocant sos domìnios prus bariados: s'impreu domulanu prus comunu est relassionadu cun sa reghidura de sas funtziones de sos telebisores o de aparitzos de arta fidelidade, peroe finas cun s'abertura e cunzadura de zannas e zagas, gasi che a su cuntrollu de sistemas de allugadura. Unu domìniu in ue su telecuntrollu est impreadu avesarmente est su modellismu e diferentes àteras aprigaduras sunt possìbiles in numerosas atividades.
Pàtiu de s'iscala

In s'architetura, su **pàtiu de s'iscala** o **repranu** est s'elementu pranu postu comete intermesu intre duas leadas de un'iscala.

Si podent diferentziare issentziarmente duos tipos de pàtios de iscala: su pàtiu de arribada o de moida, est a narrer s'elementu de ischerriamentu chirru a àteras zonas de su fraigu (pro narrer, s'in ie s'agatant sas intradas de apartamentos o àteros ambientes) e su pàtiu de discansu, chi servit petzi a aunire prus leadas. Sa diferèntzia de cuota intre duos pàtios de s'iscala est narada interpranta. In su matessi tempus, si narat biga de oru sa parte de su pàtiu de s'iscala chi servit pro s'increddamentu de sas leadas.

In sa terminolozia de sos fraigamentos tziviles, finarmente, si definit cursiva unu pàtiu de s'iscala postu in foras, a s'avesu a longu de fatzada de palas de unu fraigu, in logu ch'in intro, est a narrer in sa bardana de sas iscalas: custa casta de pàtiu de iscala orìzinat sas gasi naradas domos acursivadas o abarandilladas, chi tirant profetu dae un'intrada isterna peri cursiva in logu de un'intrada interna peri iscala.
Emmanuel Chabrier

Est istadu unu protagonista de s'opera romantica frantzesa. Seberadu dae Charles Lamoureux comente mastru in sos concertos, aiat fattu meda pratiga de orchestratzione; est meda famosa una orchestratzione sua de s'aria Habanera de Georges Bizet.
1841

S'annu **1841** (MDCCCXLI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
Guido Morselli

**Guido Morselli** (Bolonna, 15 austu 1.912-Baresu, 31 triulas 1.973) est istadu un'iscritore e un'aforista italianu.

## Biografia

Guido Morselli naschit in Bolonna comente su de duos fizos de una famìlia bussante de sa bona burghesia de sa cabitale emiliana. Babu suo Giovanni est aderetadore de impresa in su domìniu apotecariale, mama sua Olga Vincenzi est fiza de unu de sos abogados prus cunnotos de sa tzitade. In su 1.914, sa famìlia si tràmudat a Milanu. Finas a s'edade de deghe annos, sa bida de Guido s'isvilupat bastante tranchilla, peroe in su 1.922 mama sua s'amalaidat seriamente de calentura ispannola e abarrat internada pro unu tempus longu.

Guido sufret pro custa largania fortzada e finas pro sas ausèntzias frechentes de babu suo, dèvidas a resones de traballu, e cando sa mama morit in su 1.924, custa pèrdida lu marcat profundamente. Su babu est semper ausente, e sena su cuntributu familiale de sa mama sas acapiaduras intre ambos sighint a si deteriorare, siat dae su puntu de bista carateriale, siat dae s'afetivu. Guido est pagu sotziàbile, intranchillu, no meda istimadore de s'iscola, peroe arrimadu dae un'intellighèntzia primadia; a s'istùdiu preferit leghiduras pessonales.

Pustis superadu disganadamente s'esàmene de maturidade in su 1.931 de individuale a pustis de esser iscorcorigradu in su 1.930, pro cumpragher babu suo autoritàriu si marcat a sa facurtade de matèrias zurìdigas de s'Universidade de s'Istadu de Milanu e cumintzat a iscrier, sena los pubrigare, sos primos insajos curtos de creze ziornalenca.

Deretu a pustis de s'indutoramentu in su 1.935, moet a sordadare e frechentat s'iscola de ufissiales de sos arpesos. Posteriormente, at a abarrare longamente in logu istranzu, iscriende reportadas ziornalencas e contos chi ant a arreare ineditados. Babu suo lu faghet cuntratare inche Caffarro comente promoidore pubritzitàriu: custa isperièntzia de traballu at a terminare a pustis de un'annu ebia, zughende a unu peoramentu de sas relassiones cun su babu. A pustis de sa morte de sorre sua istimada Luisa in su 1.938, a sos 27 annos ebia, Guido lograt dae babu suo unu bidalìtziu chi li permitit de si cunsagrare a sas atividades chi preferit dae semper: sa leghidura, s'istùdiu e s'iscritura. Sighit a redatare insajos breves e cumintzat a isterrer unu diàriu, un'avesu chi l'at a acumpanzare pro sa bida intrea.

Est autore de romanzos e insajos chi sunt istados pubrigados petzi moende cun su 1.974 (o siat a pustis de sa morte sua) pro neghe de sa postura isfavoràbile de sas domos imprentadoras, chi no aiant ischidu abaliare curretamente s'importu de sas òperas suas. E pretzisamente sos refudos sighidos de sos imprentadores nche l'aiant zutu a su zestu suitzidale cun su cale Morselli, su 31 de triulas de 1.973 in su bividorzu suo de Baresu, si nche fiat catzadu sa bida.

In sa domita de Santa Trinita chi fiat istada sua, oe s'agatat unu museu dedigadu a sas òperas suas.
Limbas de sa Frantza

Sas **limbas regionales o de minorìa frantzesas** sun sas limbas chistionadas in su territoriu de s'istadu frantzesu, in prus de su frantzesu etottu. Sas variedades in intro de su frantzesu non sun limbas de minorìa, ma dialettos de su frantzesu.

Comente in Italia, b'at una traditzione de las mutire "dialettos" o *patois* imbetzes de limbas, pro assinzare unu ruolu de primu pianu a su frantzesu ebbìa. Eppuru, in limbistica su faveddu "dialettu" no est in cuntrastu chin cussu de "limba", ca no inditat su matessi referente, ma una variedade chi b'est in intro de una determinada limba, tantu chi in medas su nomìnzu de "patois" non lu imprèan in campu ispetzialisticu. Carchi limbista, comente Henriette Walter, fachet imprèu de tottus sos tres faveddos.

## Limbas regionales de sa Frantza
Trèichi limbas regionales sun ozettu de impàru prùbicu in Frantza:
*In intro de su cuadru de sa leze Deixonne (1951): su bascu, su bretone, su cadelanu e s'otzitanu.
*Dae su 1974: su corsicanu
*Dae su 1981: su tahitianu
*Dae su 1992: battor limbas de minorìa melanesianas (s'ajië, su drehu, su nengone e su paicî)
*Dae su 2006: su gallot, su francu-proventzale e s'alsatzianu.

Est in riferimentu a custas limbas chi si chistionat de "limbas de minorìa".
Toscanu

Su **toscanu** est unu dialettu italianu, chi pertoccat a sa familia italo-dalmata, chistionau in Toscana; unu limbazu toscanu l'aìat juttu Pisa in Còssiga e, dae cùghe, fìntzas in Sardigna (Gallura).

S'italianu istandard l'an fravicàu in supra de su toscanu, tuccànde dae sa variedade fiorentina: custu istandard est bènniu, a pacu a pacu, a rappresentare belle tottus sas populassiones de sa penìsula italiana, gràssias a su traballu de Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio, Niccolò Macchiavelli e Francesco Guicciardini; at a èsser sa limba uffitziale de sos istados italianos e de su Rennu de Italia. 

S'italianu, de cada manera, no est mai assimizàu troppu a su toscanu berdadèru.
Iscritura automàtiga

S**'iscritura automàtiga** est su protzessu de iscritura de fràsias chi no arribant dae su pessamentu cussiente de s'iscritore. Podet acontesser in istadu de transa, o puru in manera cussiente, peroe sena sa sièntzia de su chi s'est iscriende. Est istada impreada a bias in s'anàlisis sìchiga comente istrumentu possìbile pro bogare a campu cunfritos issientes. Est unu de sos istrumentos prus importantes de sa tènniga de iscritura surrealista.

A bandas de sos casos de fraude, s'iscritura automàtiga acontessit fitianu in bona fide totale: sos sicòlogos l'intèrpretant comente su resurtadu de sos gasi narados automatismos, cumportamentos ghiados dae assotziaduras issientes (efetu ideomotòriu).

## In sa parasicolozia

Cunforme a sa parasicolozia, custu fenòmenu diat poder permiter de intrare in cuntatu no petzi cun sos istimados pròpios zai obitados, si nono finas cun pessonazos famados de s'istòria e foras male cun iscunnotos, no petzi a su suzetu, si nono a totus. Sende gasi, no esistint proas sientìfigas chi s'iscritura automàtiga comùnichet àteras informaduras in prus de sas cuntentas in sa mente de sa pessone chi est iscriende.

Su tèrmine “iscritura automàtiga” fiat istadu impreadu pro sa prima bia in su 1.861 dae Allan Kardec, cussideradu su babu de s'ispiritismu frantzesu, chi l'abaliaiat comente su mèdiu prus sintzillu e prus cumpretu pro poder istabilire relassiones cun sos ispìritos. In s'ispiritismu s'impreant finas sas ispressuras “iscritura mediàniga” o “iscritura ispirìtiga”. In su 1.934, Gino Trespoli aiat definidu su fenòmenu comente “sicografia”, cumprendende finas sa capatzitade presùmida de unu sensitivu de infruentziare sa matèria fotosensìbile de una pàzina fotogràfiga, imprimende-bi un'imàzine de un'issena pessada.

Addae de s'ispiritismu, s'iscritura automàtiga est pratigada finas in sa New Age: cunforme a sos partisanos suos, peri custa casta de iscritura si podet devenner “canales” (in ingresu “channeler”) e comunicare cun sas divinidades, sos ispìritos de sa natura, sos obitados, entidades murtipessonales, foraterresos e s'issiente zenerale.

## In s'anàlisis sìchiga

Cun Sigmund Freud, s'iscritura automàtiga est cussiderada s'ispressura de su sutaissiente, chi podiat bogare a campu cunfritos sicolòzigos no resortos o traumatismos de sa pitzinnia.

S'iscritura automàtiga est impreada dae unos cantos analistas sìchigos comente istrumentu pro atzeder fazirmente a sas memòrias reprìmidas, peroe sa fiabilidade de custa tènniga terapèutiga est meda cuntierrada.

## In sa literadura

S'iscritura automàtiga est istada impreada de metodolozia artìstigu-literària dae unas cantas currentes literàrias, in particulare dae su surrealismu chi, referende-si pretzisamente a s'anàlisis sìchiga, cheriat minimare onzi interponidura tzensurale de tipu rassionalista intre s'artista e sa creatividade ch'imbrotat dae su sutaissiente.
Su massacru de Katyń

Su **massacru de Katyn**, cunnotu finas comente **Su massacru de su padente de Katyn**, est un'isecutadura massiva de nassionales polonesos cumìtida dae sa Cummessaria Pobulare pro sos Afares Internos (NKVD), sa polima segreda soviètiga, in abrile e maju de 1940. Su massacru aiat leadu sa frua dae sa proposta de Lavrentiy Beria su cabu de su NKVD de isecutare totu sos presoneris de su Corpus de Ufissiales Polonesos, ispressada su 5 de martzu de 1940. Custu documentu ufissiale fiat istadu aproadu e sinzadu dae su Politburo soviètigu, incrùdidu Joseph Stalin su lìderu suo. Su nùmeru de bìtimas est abaliadu a inghìriu de 22.000. Sas bìtimas fiant istadas assassinadas in su padente de Katyn in Rùssia, in sas presones de Kalinin e Kharkiv e in aterue. 8000 de sos zustissiados fiant ufissiales leados comente presoneris in tempus de s'Imbasura soviètiga de sa Polònia, àteros 6000 fiant azentes de polima e s'abarru fiant nassionales polonesos detènnidos chi cunforme a sos soviètigos fiant “azentes segredos, zendarmes, tancheris, sabotadores, domuleris, abogados, funtzionàrios e preìderos”.

Pro medas annos, su massacru fiat istadu atribuìdu dae sos soviètigos a sos natzistas, efetivamente curpàbiles de atrotzitades meda, peroe no de custa. In 1990 bi fiat istadu su recunnoschimentu ufissiale de responsabilidade dae bandas de s'Unione Soviètiga antiga.
## Àteros progetos
Tedescos

Sos **tedescos** (*Die Deutschen*) sun unu grùstiu etnicu germanicu de s'Europa tzentrale. Su faveddu "tedescu" s'at impreàu pro inditare sos chi faveddaban su tedescu in parìtzos trettos e istados a largu de s'istoria, mascamènte in Prussia, su Sacru Imperu Romanugermanicu, s'Imperu Tedescu, sa Repùbrica Federale Tedesca o sa Repùbrica Democratica Tedesca. 

De sos chi faveddan tedescu che limba mama pèri su mundu (unos 100 miliones), si intènden tedescos tra sos 66 e 75 miliones. B'at fìntzas unos 80 miliones de erèntzia tedesca in su mundu, ma de custos sa prus parte no at mantèsu su tedescu che prima limba. Duncas, su numeru de tedescos pèri su mundu est tra sos 66 e sos 160 miliones, a secunda de su critèriu chi si imprèat pro facher sa conta.

In medas zassos in ube s'allèga est cussa tedesca (Austria, Isvìtzera, Liechtenstein o Lussemburgu), oje in dìe, s'at isvilupàu una cussèntzia nassionale distinta e sa zente si podet refudàre de s'identificare chin custu grupu umanu.
Frantzesos

Sos **frantzesos** (*Français*) sun unu grùstiu etnicu chi vivet in Frantza e chistionat in frantzesu (ma fìntzas su bretone, s'otzitanu, su corsicanu, su cadelanu, su tedescu alsatzianu e su fiammingu). Su lùmen benit dae sos Francos, anticu populu germanicu chi s'at latinitzàu e vivìat in sa Frantza de commo in àntis e a pùstis de su degòlliu de s'Imperu Romanu de Ponente.

Unu muntone de zente, siat de limba mama siat de erèntzia frantzesa, vivet pèri in Isvìtzera, in sos Istados Unidos, in Belgiu e mascamente in Canada. Si contamus sas comunidades extra-europeas si lòmpet a unos 100 miliones (70 in Europa, 30 in sas Americas). Bi nd'at fìntzas a gruppichèddos ispèrdios in Asia (Sud-Est asiaticu), Africa de su Nord e Oceania, in ube bi sun medas accudìos in arcipelagos de propriedade frantzesa.
Càssia de risparmiu

Sa **càssia de risparmiu** est unu tipu de istitutu de crèditu nàschidu cun sa finalidade de collire s'aorru minore, torrendelu peri sa pràtiga de su crèditu ipotegàriu e fondàriu, o a mèdiu de imbestimentos pagu arriscados, che sos in sos tìtulos de s'Istadu; a sa funtzione de crèditu, in prus de custu, s'assòtziat sa dispensadura de servìtzios de seguràntzia individuale e s'atividade de benefissèntzia. Istrumentos tìpigos de sas càssias de aorru sunt sos libretes de aorru. Zenerarmente, a su nessi a s'orìzine, sas càssias de aorru fiant istituimentos sena finalidades de profetu, e duncas si diferentziaiant dae sas bancas privadas. S'evoluidura de sa lezisradura bancària nch'at zutu sas càssias de aorru a esser echiparadas issentziarmente a sas àteras bancas; in su casu italianu, medas càssias de aorru sunt istadas imboligadas in protzessos de fundidura e assorvimentu.

S'Assòtziu de sas Càssias de Aorru Italianas (Acri, fundadu in su 1912), in prus de assotziare 45 càssias de aorru SA chi ant bardadu su nùmene cumertziale issoro, incruet finas sas Fundaduras custituìdas peri sa leze 218 de su 1990 (“leze Amato”) de reordinamentu de su sistema bancàriu.

Istituimentos crassifigàbiles comente càssias de aorru esistint o sunt esìstidos in diferentes paìsos europeos, cun su nùmene de Sparkasse in Alemània (sas prus antigas de totus), Caissa d'Epargne in Frantza, Caja de Ahorros in Ispanna. Istituimentos chi si podent assimilare a sas càssias de aorru sunt sas Savings and loans associations e Credit Unions in sos Istados Aunidos e sas Savings Banks in su Rennu Aunidu.
Casu martzu

Su **casu martzu** (cunfromma sas incontradas est conotu finas comente *casu maltu, casu fràzigu*, *casu fràtzigu*, *casu prùdicu*, *casu modde*, *casu bèciu*, *casu fatitu*, *casu giampagadu*, *cassu fatu*, *casu cunditu*) est un prodotu alimentare de sa Sardigna caraterizadu dae su prozessu particulare de formatzione: est unu casu eveghinu colonitzadu dae larvas de sa musca casearia.

## Agganzos dae foras
Casu frazigu

## Referèntzias
Ipermercadu

S**'ipermercadu** rapresentat una tipolozia de operadore de sa distribuidura manna organizada. Est caraterizadu dae un'arzola echipada pro sa bèndida a sa minuda cun superfìtzie de bèndida superiore a 2.500 metros cuadrados.

Cun s'aumentu isponentziale de sas superfìtzies de sos ipermercados, issos sunt istados partzidos in sutacategorias: dae 2.500 a 4.000 m2 si faeddat de mini-iper, intre 4.000 e 10.000 m2 si faeddat de ipermercados propiamente narados, addae de 10.000 m2 si faeddat de ipermercados mannos (o megacumèrtzios). Su formatu mini-iper si subraponet partiarmente pro metradura a su formatu supercumèrtziu (1.500-3.000/3.500 m2): su chi diferèntziat sos duos formatos sunt su pesu e s'istrutura distinta de su setore no alimentàriu.

S'ipermercadu si distinghet pro s'assortimentu ampru de issèberu e est cumpostu dae siendas alimentàrias e àtera cosa. Si un'ipermercadu bendet petzi màndigos e deterzentes, es definidu “iperalimentàriu”.

In sa punna atuale, si sunt isvilupende assortimentos cun benes de cunsumidura mesuduràbiles (no alimentàrios), pro narrer produtos eletrònigos che installaduras istereofònigas, telebisuras, ràdios, eletrotzeracos, elaboradores, ozetos relassionados cun sa telefonia, eac.

S'istrutura cumprendet fitianu unu nùmeru cussideràbile de àteras butegas (galleria) chi cùmbidant assortimentos diferentziados pro calidade o preju. In su casu naradu, si faeddat de tzentru cumertziale.

## Curiosidades

Su primu ipermercadu de Itàlia est istadu inaguradu in su cabudanni de 1.971 dae Montedison in Castellanza (Baresu) cun s'insinna “maxi STANDA”. Dae su 9 de martzu de 2.012, est devènnidu ufissiarmente un'ipermercadu de sa cadena italiana Il Gigante.

In custu mamentu, s'ipermercadu prus istèrridu de Itàlia est su Carrefour de Assago (Milanu), cun una superfìtzie de 16.100 m2, sighidu dae s'Auchan de Rescaldina (Milanu) de 16.000 m2 e dae su Carrefour de Carugate (Milanu) de 15.507 m2. 

In Itàlia, su formadu de sos ipermercados est dominadu dae cadenas frantzesas e grupos cooperativos italianos logales suta de s'insinna Ipercoop.
Italianos

Sos **italianos** sun sa populassione chi vivet in s'Europa de Zòsso, est in sutta de s'istadu italianu e chistiònat in italianu comente limba mama. Sos italianos viven in sa penìsula italiana e chìrrios a curtzu.

Secund'a carchi istìma de su 2012, b'at unos 60 miliones de italianos in Italia, unos 300.000 in San Marino e prus de 500.000 in Isvìtzera. Pro more de una diaspora longa, si carculat chi 4,5 miliones de italianos vivan in disterru, mascamente in America e Europa, e chi prus de 80 miliones de pessones apan èrentzia italiana.

Sos italianos sun connottos pro s'influentzia manna in s'arte, sa curtura e s'issièntzia de sa tziviltade de Ponente.
Ispagnolos

Su faveddu "**ispagnolos**" inditat sos grupos etnicos chi sun nàschios in Ispagna e tenen natzionalidade ispagnola.

Sa limba uffitziale de s'Ispagna est su castiglianu, o ispagnolu, limba nou-latina nàschia in Castiglia e chi at a bènner limba de s'amministrassione tzentralitzada a cumintzare dae s'artziada de sos Borbone a su tronu ispagnolu. Sa costitussione de su 1978 nat, in s'articulu 3.1, chi su castiglianu est sa limba uffitziale de tottu s'Istadu, e tottus sos tzitadinos tenen su derettu a la connòscher e impreàre, ma in s'articulu 3.2 ammenta chi sas atteras limbas de Ispagna sun offitziales in ube si faveddan. Oje in dìe, sas limbas chi an tentu su reconnoshimèntu de uffitzialidade sun su catalanu/valentzianu, su galegu e su bascu, mancari chi bi nd'apat atteras chi non gòdin de custu istatus, comente a s'aragonesu o s'asturo-lionesu.

In intro de s'Ispagna b'at una sèria de natzionalismos e atteros populos, chi non cheren a s'identificare chin su grupu umanu ispagnolu; b'at fìntzas unu fiòtu de latino-americanos.
Incadradore

S**'incadradore**, o **operadore de càmara**, est sa pessone chi assionat fisigamente in sa telecàmara o in sa tzinecàmara in una produidura telebisenca  o tzinematogràfiga, cun sa finalidade de releare e emiter o grabare sas issenas dimandadas.

Cunforme a sa zenia e a su livellu de sa produidura, s'incadradore podet esser una figura profissionale independente o finas su deretore etotu o su responsàbile de sa fotografia. In sa produidura telebisenca est meda frechente su casu de una produidura murticàmara cun sa presèntzia de prus operadores.

Dae su puntu de bista profissionale, sa figura sua est a metade intre sa cumpetèntzia tènniga e sa sensibilidade creativa. In su mamentu de sa releada, difatis, est su chi s'agatat pretzisamente in sa posissione de su puntu de bista de sa pellìcula. Pro custa resone, devet interpretare in sentidu bisuale sas dimandas de su deretore e de su responsàbile de sa fotografia, devende mantenner a suta de cuntrollu sos aspetos tènnigos de sa releada.
Marianna Madia

## Biofragia

Nascia a Roma in su 1980, esti laureada in Scienze Politiche ass' universidadi La Sapienza de Roma.

Esti deputada de su Partidu Democraticu de su 2008 e faidi patti de sa commissioni traballu pubblicu e privau.

De su 21 de fabbraiu 2014 esti ministru po sa pubblica amministrazioni e sa semplificazioni.

## Acàpius de foras

* Pàzina ufitziale de Marianna Madia
Gaeltacht

**Gaeltacht** est una paragula gaelica chi inditat tottus sos trettos in ube s'irlandesu dìat esser de imprèu communu e in ube s'inglesu (sa limba prus faveddada in Irlanda oje in dìe) sa zente lu dìat impreàre pacu.
2014

Su **2014** (MMXIV in numeros romanos) est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de mèrcuris.
Serbariu

**Serbarìu** fit una bidda de sa Sardigna, dae su 1937 petzi "fratzione" de Carbònia.

Fit una burgada de pastores e massajos, commo belle ingurtìa dae Carbonia prima chin sos bichinàos, naràos "*palazzoni di Serbariu*", poi chin cussu de Santa Caderina, benìnde duncas a essere unu cuartièri de sa tzittade fravicàda in epoca mussoliniana.

Serbarìu si podet cussiderare comente su nùcreu orizinàrju de sa tzittade carbonièsa; su topònimu dìat bènner a pàrrer de carchidùnu dae "s'erba de s'arrìu", a pàrrer de atteros dae "serba arrìu" o "serba rìu", chi dìat inditare comente sa bidda sèret amparàda dae s'unda de su rìvu Santu Milanu (sicund'a sas cartas de s'Ottichentos, rìu Bau Baccas).

## Referèntzias
1979

S'annu **1979** (MCMLXXIX  in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in lunis segundu su calendàriu gregorianu.
1944

S'annu **1944** (MCMXLIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
Catherine (videojocu)

**Catherine** (*キャサリン* Kyasarin?) est unu videojòcu a tìntas *horror*, *platform* e *adventure* chin carchi lèpiu elementu eroticu, postu in isvilùpu e prubicàu dae Atlus pro PlayStation 3 e Xbox 360. Su videojocu est su primu titulu de s'Atlus a èsser isvilupàu pro sa zenerassione de sete in HD (arta definissione). Sa parte *anime* de su jocu l'at curada su STUDIO 4°C. Su jocu l'an prubicau in Giappone in su 17 de febràrju de su 2011 e in America de su Nord in su 26 de trìbulas de su 2011. Sa Deep Silver at prubicau su jocu pro sos istados chi fachen parte de sa regione PAL (Asia, Africa, Australia, Zelanda Nova e Europa) in su 10 de febrarju de su 2012. 

S'istòria zirat in tundu a Vincent Brooks, un'inzenièri de trintaduos annos chi dae càrchi tempus in su note fachet bisòs malos in ube, nànchi, est posta in arrìscu fìntzas sa bida reale sua e, comente chi non bastàret, depet fìntzas gestìre una relatzione chin duas feminas, s'una s'amoràda de semper chi si cheret cojubàda chin issu (Katherine), e s'attera un'antzèdda de bintiduos annos chi chi b'intrat comente nudda in sa bida de Brooks ponèndelu in seria difficurtade.
Succuba

In sa mitologia de sa Roma antica e in s'Edade de Mesu, unu/-a succubu/-a est unu dimòniu de apparentzia feminìna chi abbaràddat sos omines (mascamente sos mànagos) pro bi facher sessu, suzetos de su tottu a sa boluntade sua.

Nànchi sas succubas s'ingurtìan tottu s'energia de s'omine pro si nudricàre, protzessu chi a s'ispìssu ucchidìat s'indemoniàu. Sicund'un'attera versione de custa paristòria, sa succuba induìat sos omines a tentassione juchèndelos a su peccau. Custu contu fit pro s'ispiegàre sas pollutziònes de su note chi càpitan a sos zovanos a mannìttos.
Cabaret

Su **Cabaret** est unu locale inue si manigada e si buffada abbaidende un'ispettaculu.
In Frantza a sos tempos de sa Belle Époque si fit isviluppadu su fenomeno de sos *cafés-concerts* chi fini locales frequantados dae poveros e riccos, finas pruite sos prejos fini bascios meda.
Sos locales pius famosos de i cuss'epoca fini Le Chat noir e les Folies Bergère.
Incubus

In sa mitologia de sa Roma antica, unu **Incubus** (dae su latìnu *incubare*, "jàgher in supra") fit unu dimoniu de apparentzia masculina chi istabat firma in supra de su corpus de feminas zovanas pro lis dare sònnos malos e, carchi bìa, pro bi facher sessu. Si assotziàbat fìntzas a su Faunu, in pari a *Fatuus*, *Factulus* e *Inuus*. Chie s'imbenìat in issos tenìat su potere de atzapàre tesoros cubàos.
Triei

**Triei** (fintzas **Triè**) est una bidda de sa Meria o Provìntzia de s'Ogiastra, s'agatat a 140 metros in pitzu su mare e jughet 1.115 bividores.
Yandere

**Yandere** (*ヤンデレ*?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone durche in apparentzia, ma chi a pustis si irbèlat ossessionàu dae sa pessone (a su solitu s'ammoràu/-ada) chi li ponet in fattu. Unu pessonazu chi a primu si ammustrat timidòsu e birgonzòsu, ma a su matessi tempus est capassu de una zelosìa furiosa e biolènta contr'a sos chi li dàen infadu, siat s'ozettu de passione carinnòsa o un'atteru, fìntzas a arribare a su puntu de uchìdere, siat atteros siat issu etottu.

## Etimolozìa
Su faveddu naschit dae sas paragulas "yanderu" (*病んでる*?) e "deredere" (*デレデレ*?). "Yanderu" si podet bortare in sardu comente "malàbidu", mentras "deredere" comente "ammoràu meda". "Yanderekko" est su lùmen chi inditat una femmina chi tenet una pessonalidade yandere.

A differentzia de su faveddu "tsundere" chi est tottu s'imbèsse de "yandere", custu faveddu est pro su prus misconnottu in foras de su Giappone, ca l'an imbentàu dae pacu tempus. Su vocabulu "yangire" (*ヤンギレ*?) serbit a inditare unu pessonazu yandere chi irbelat s'aspettu prus pacu durche e oscuru de sa pessonalidade sua.
Yangire

**Yangire** (*ヤンギレ* Yangire?) est unu faveddu giapponesu chi inditat un'istereotipu de pessone chi a primu si ammustrat zentile e affettuosu, ma a pustis si irbelat psicopaticu e biolentu. Est unu pessonazu nàschiu in sinu de sos videojocos, mascamènte in sos *dating simulators*, e a pustis bortau in atteros media comente sos anime o sos manga.

A differentzia de su yandere, chi ammustrat sa cara berdadèra sua pro zelosìa, sa pessonalidade yangire pro iscoppiare no at bisonzu de perunu *trigger* chi benzat dae foras.