open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ascurtadura

S**'ascurtadura** in su deretu protzessuale italianu est unu mèdiu de busca de sa proa tìpigu, sende chi est prebidu e reguladu dae s'art. 266 e sighidores de su còdighe de protzedura penale italianu. Sos òrganos autorizados a la degretare sunt s'Az e sa polima zudissiària italiana.

## Impreu e regulativa

Intre sos motivos chi podent zugher a un'ascurtadura bi sunt sos inditzos graes de delitu e su caràtere assolutamente indispensàbile de s'ascurtadura pro poder sodigare sas imbestigaduras, pro sos delitos definidos dae s'art. 266 e a sas cundissiones de s'art. 103, par. 5. In mesu de sos rechisitos, b'est su degretu motivadu dae s'Az a pustis de s'autorizadura de su ZIP.

<<1. S'ascurtadura de arresonadas o comunicaduras telefònigas e de àteras formas de telecomunicadura est autorizada (226 coord.) in sos protzedimentos chi pertocant sos delitos sighidores:

a) delitos no curposos pro sos cales est prebida sa pena perpetuada o de presonia superiore a chimbe annos a s'arrimu de s'art. 4;

b) delitos contra a s'amministradura pùbriga pro sos cales est prebida una pena de presonia no inferiore a chimbe annos a s'arrimu de s'art. 4;

c) delitos chi pertocant sustàntzias trassicadoras o sicotropas;

d) delitos chi pertocant sas armas e sas sustàntzias isprosivas;

e) delitos de contrabandu;

f) delitos de inzurza (594 c.p.), minetza (612 c.p.), molestadura o istrobu de sas pessones (660 c.p.) a mèdiu de su telèfonu;

f bis) delitos prebidos dae s'art. 600-ter (pornografia minorenca), paràgrafu tres, de su còdighe penale.

2. In sos matessi casos, est autorizada s'ascurtadura de comunicaduras intre presentes. Sende gasi, si custas ùrtimas acontessint in sos logos inditados dae s'art. 614 c.p. (bioladura de bividorzu), s'ascurtadura est autorizada petzi si b'at resone fundada de abaliare chi s'atividade criminale si siat isvilupende in ie. 

Issa cunsistit in s'atividade destinada a captare comunicaduras e arresonadas, gasi che frussos de comunicaduras informàtigas o telemàtigas peri istrumentos tènnigos. S'ascurtadura tirat a limitare in manera grae unas cantas libertades custitussionales importantes, intre sas calas sa libertade de comunicadura de su pessamentu (art. 15 Cust) e sa libertade in su bividorzu (art. 14 Cust), pro custa resone sunt aprigadas normas protzedurales particulares cun sa finalidade de garantire sa lizitimitade formale e sustantziale de s'atividade. In sa dissiplina de sas ascurtaduras, sunt in fortza sa reserva de leghe e sa reserva de zurisdissione, sende chi sunt prebidas ispressamente dae su Custituimentu. Su còdighe de protzedura penale prebidet lìmites e cundissiones bàsigas, gasi che una dissiplina de protzedimentos meda rigurosa.
To the Moon

**To the Moon** est su cuartu videojòcu de su cumponidore e designer canadesu Kan "Reives" Gao e sa prima produssione cummertziale de su grùstiu de isvilùpu suo, Freebird Games. Prubicàu in su mese de Sant'Andrìa de su 2011, est unu jocu fattu chin su programma RPG Maker XP engine, mancàri chi non sìat unu jocu de ruolu e si assimìzet de prus a una visual novel giapponesa. Su jocu lu at a prìmu lassàu in su zassu web suo, fràncu poi intràre in Steam e GOG dae su 2012 in sùsu. A *To the Moon* bi pòdet jocàre zente chi imprèat Windows, dae su 98 in sùsu, OSX e Linux.

Su jocu est tèntu in istìma meda e at collìu fìntzas premios, comènte su votu pro su mènzus *indie* (jocu fattu dae zente chi non tènet a palas sièndas mannas) RPG de su 2011.

## Istòria
Semus in su benidòre. Duos dutores, Eva Rosalene and Neil Watts, sun impiegàos ind una siènda chi dèpet cumprìre s'urtimu disìzu de sos chi sun a puntu de sìche mòrrere, pro mèdiu de istrumèntos chi acòntzan sos ammèntos a manèra de fravicàre, in sa conca de su moribundu, un'attera realtàde chi menzus li pòdat dare pàsu in sos urtimos mamèntos de bida sua. Custa borta los cràman pro torràre impòsta a sa làstima de unu betzèddu chi est a còmmo in coma, Johnny Wyles: bolìat biazàre a pompiàre sa luna, ma nemmancu issu nd'ischìat su proìte de custu rimpiantu. Acò sos dutores sun custrìntos a brincàre, in intro de sos ammentos de Wyles, pro iscumbatàre dae ube ch'essìat custu disìzu. Tzentrale est s'atòbiu a minoreddu chind una pitzìnna chi a pùstis dìat bènner a muzère sua, River: pro si torràre a bìer, si promìtin de andare cònca a sa luna, pessànde a issa che sa màtta de unu cunìllu. Ma, pacu a pùstis, su tandu zovanu Wyles non l'ischìat chi frade suo fit pòstu in sutta de una macchina, ghiàda dae mama sua: issa, ammachiàndesi pro su dolore, appòrrit a su pitzinnu betabloccantes chi nèssi a issu li dìan evitare su trauma, ma li iscantzèllan pèri s'ammèntu de su passàu, e li mudat pessonalidade fachèndeche su frade iscumpàrtu. River, chi sùffrit de autismu a artu funtzionamentu, est mala a li torràre ammentu, gai còlat tottu sa bida chircànde, de bàdas, a li faveddàre de manera indiretta, fachènde unu muntòne tantu mannu de origami a forma de cunìllu de pàrrer unu firmamèntu. Wyles, arribànde fìntzas a betzèsa, mai at a cumprènder a muzère sua e, in s'impestàntu, li tòrrat a conca su disìzu de biazàre a sa luna. A costu de li bocàre s'ammentu de River, Eva Rosalene and Neil Watts resèssin in sa pùnna: River e Wyles si atòbian che cullegas de sa NASA e, mèntras chi in su bìsu de su moribundu sos duos si pòmpian a manu tenta càra a sa luna, su coro de Wyles si fìrmat pasànde in pache.

## Aggantzos de fora
* Zàssu uffitziàle in ube comporàre su jocu (o iscarricàre una versione de prova chi addùrat un'ora) 
* Colùnna sonora de To the Moon (a la comporàre su chimbànta pro chèntu de s'ispèsa b'àndat a bonufàchere)
Isola Mauritius

S**'isola Mauritius** s'agatat in s'oceanu Indianu, a 800 km dae su Madagascar. Est unu istadu indipendente cun 1.200.000 abitantes. Longa unos 70 km e larga 48 e 1865 km2 de mannaria. Logu de turismu cun ispiaggias bellas. Tenet unu parcu naturale, su Black River Georges National Park de pius de 3500 etteros. Produet tuccaru meda. Si faddat s'inglesu, su frantzesu e una limba creola e si faeddant puru ateras limbas (indianu, cinesu ecc) Su clima est topicale, cun su periodu pius caldu dae sant'andria e abrile. Pioet in sos meses dae bennalzu a abrile.
## Àteros progetos
Sindrome de Asperger

Sa **sindrome de Asperger** (incurtziàda in SA) est unu istròbu pervasivu de s'isvilùpu tèntu in cussìderu comente una forma de autismu a artu funtzionamentu. Su favèddu lu at imbentàu sa psichiatra inglesa Lorna Wing ind unu papèri medicu de su 1981: at dàu custu lùmen a sa sindrome in ammèntu de Hans Asperger, unu psichiatra e pediatra austriacu chi non si at bìdu reconnòttu su traballu fìntzas a sos annos Novanta. Sos chi pàtin custa sindrome sun cumpromìssos a libellu de cuntattu e comunicassione sotziale, tènen ischèmas istereotipàos de interèssos e cosa itte fàcher, in prus de pùnnas pro sas cales bi pòden colare tottu sa bida. Cuffòrma s'autismu classicu, s'isvilùpu cognitivu e de su limbàzu non b'est a tardu. 

Carchi sintomu de sa sindrome, chi s'etziologia sua est misconnòtta, est a communu chin s'istròbu de impàru non-verbale (*nonverbal learning disorder*), sa fobia sotziale e s'istròbu ischitzòide de pessonalidade. Sa sindrome de Asperger non si diagnòsticat pètzi pro sas caratteristicas chi li pertènen, ma fìntzas pro unu muntòne de atteros problemas chi a issa pòden esser currelàdas, comente sa depressione, s'ansia e s'istròbu ossessivu-compulsivu.
Autismu

Su **autìsmu**, connòttu in sa comunidade issientìfica fìntzas chin su lùmen de **sindrome de Kanner**, est unu istròbu neuro-psichiatricu chi còrfet sa funtzione de su cherbèddu; sa pessòne chi sùffrit de custa patologia tènet unu cumportamentu tale de marcàre una cumpromissione in su campu de sa comunicassione e de sos rapportos sotziales. S'etziologia est misconnòtta, ma si pèssat chi che pòdan intràre cajònes de carattere neurobiologicu e/o psicoambientale.  

Sa comunidade issientìfica crèdet chi, tènende contu de sa variedade manna de sintomos chi mùdan dae pessone a pessone e, dùncas, de sa difficurtade a dàre una definissione clinica coerente, non si pòdat faveddàre tantu de autismu ma de istròbos de s'ispettru autisticu (DSA o, pro li nàrrer a s'inglesa, *Autistic Spectrum Disorders*). Custu pònet a pare una sèrie de patologias chi tènen a communu su matessi cumportamentu, mancari chi si èsprichet a parìtzos grados.

A libellu de classificassione nosografica, in su DSM-IV s'autismu b'est in sa categoria clinica de sos istròbos pervasivos de s'isvilùpu, chi li pertènen fìntzas sa sindrome de Asperger, sa sindrome de Rett e s'istròbu disintegrativu de pitzinnìa.
Còssiga Arta

Sa **Còssiga Arta** (in còssu: *Corsica suprana* o *Cismonte*; in frantzesu: *Haute-Corse*) fit unu dipartimentu frantzesu chi cumprèndet sa meidàde de sùsu de tottu s'ìsula. Su capu de locu de sa Còssiga Arta est Bastia.

## WWW
* http://www.haute-corse.gouv.fr/ 
## Boches currelàdas
*Còssiga
Còssiga de su Sud

Sa **Còssiga de su Sud** (in còssu: *Corsica suttana* o *Pumonti*; in frantzèsu: *Corse-du-Sud*) fit unu dipartimentu frantzèsu chi cumprèndet sa meidàde de zòsso de tottu s'ìsula. Su capu de locu de sa Còssiga Bassa est Ajacciu.

## WWW
* http://www.corse-du-sud.gouv.fr/
## Boches currelàdas
*Còssiga
Abbamele

Su **abbamèle**, connòttu fìntzas comente **abbatu** o **abbatzu**, est unu màndicu anticu de sa Sardìnna fattu mascamènte in sos trètos a economìa pastorale.

## Produssione
Cando sas arrègras si mùrghent, si pònent a banda sas bòtzas de chèra chi tènent su 20-30% de mele. A pùstis de nd'àer bocàu tottu su mele chi resèssit a nch'essìre a foras, sas arrègras si pònent a iffùnder in abba caènte meda (~ 50 °C), de manèra chi s'abba isòrvat tottu su mele chi gàlu b'at. A custu puntu, chin sas manos si disfàchent tottus sos crùmos de chera e póddine. Sa chera si tòrrat a mùrgher e si mantènet a banda. Dùncas s'abba si fìltrat assumàncu duas bortas, a esèmpiu chind unu pànnu de lìnu, e chèret pòsta ind unu pajòlu mannu: tàndo si cumìntzat a buddìre. In su mèntras si bi pòdet annàngher carchi còrju de aràntzu o limòne. Su colore bènit sèmper prus iscùru e su sapore, pro mòre de sa cuntzentrassiòne, prus dùrche. Si accàbbat de sichìre a caentàre cando su lìcuidu pìcat una cussistèntzia de mele: su pajolu si pònet ind unu lòcu abbandiàu e su chi in intro bi resùrtat, in àntis de che lu pònner in vasìttos, si làssat bene a intepiàre.
Maoro

Su **Maoro** est unu binu nieddu sardu produìdu dae sos Fundagos Tzica de Biddamanna Istrisàili, est fattu in mazore parte de Cannonau e in parte de Monica. Sos primos pàstinos fiant istados imprantados in su 1979 dae Frantziscu Tzica su fundadore. Sos Fundagos aiant cumintzadu s'atividade issoro bendende binu abertu, chi belle gasi non si fiat averada meda profetosa e non lis permitiat nemancu de cuguzare sos costos de sa binza. Pro custa resone, sos Tzicas aiant detzìdidu de si cunsagrare a su cumèrtziu de su binu in ampulla, logrende un'èsitu mannu. A dies de oe, su Maoro est unu de sos binos nieddos no frantzesos cussizados de s'issefu de su Restaurant San Francisco istòrigu de Parizi.
Clock Tower: The First Fear

**Clock Tower: The First Fear** (*クロックタワー* Kurokku Tawā) est su primu videojòcu chi pertènet a sa sèrie *survival horror* Clock Tower, chi at postu in isvilùpu Human Entertainment pro su Super Nintendo e prubicàu in Giappone in su 1995 pro sa prima bìa. In su 1997 si at fattu fìntzas una versione pro PlayStation, chin càrchi accòntzu novu. In su 1999 bi nd'at a èsser pèri una pro WonderSwan e Windows 95.

A pàrrer de sos produttores, Clock Tower: The First Fear si ispìrat meda a sa pellìcula Phenomena de Dario Argento. Su pessonàzu de Jennifer si assimìzat a sa protagonista de sa pellicula, gòi comente s'assassinu de fòrtiches est su psicopaticu e Mary sa mama sua.
Emilianu-Romagnolu

Su **emiliànu-romagnòlu** (*emiliàn-rumagnòl*) est unu grùstiu de dialettos chi pertènen a sa famìlia limbistica gallu-italica chistionàda in s'Italia de su Tzentru-Nord.

Tottu custu muntòne de dialettos est reconnòttu dae su 1981 in su numeru de sas limbas de minorìa europeas (Rapportu 4745 de su Cunsìzu de Europa); in su 2009 sa Registration Autority pro s'istandard ISO 639-3 ch'at bocàu su còdiche "eml", ponèndeche imbètzes sos còdiches "egl" e "rgn" pro s'emilianu e su romagnolu. S'emilianu-romagnolu fachet parte de sas limbas in perìculu chi s'UNESCO reconnòschet in su *Red Book in endangered languages*.
Virna Lisi

**Virna Lisi** (Ancona, 8 de santandria 1936 – Roma, 18 de nadale 2014) est istada una atora italiana.
Yume Nikki

**Yume Nikki** (*ゆめにっき*, a sa lìttera Dìariu de Bìsu) est unu videojòcu indie a tìntas *horror*-psicologicas de su 2004 fattu pro su PC dae s'isvilupadòre giapponesu Kikiyama. Su jocu l'at fattu fachènde imprèu de RPG Maker 2003, ma de RPG tènet pacu e nudda. 

Su jocadòre biàzat pèri sos bìsos de sa protagonista Madotsuki, una pitzìnna hikikomori chi tènet tìmmoria a b'essìre foras de dommo. 

Su jocu at tèntu unu tzertu sutzèssu, tantu chi b'at àpia cosa meda de bènder in supra de su jocu e an annuntziàu de bi fàcher fìntzas una light novel e manga.
Famìlia

Sa **famìlia** est s'istitutu chi tènet prus impòrtu in cada sotziedade umana, fundàda in supra de sa cunvivèntzia e de sa coja, chin sos caratteres de escrusividàde, firmèsa e responsabilidàde: pro mèdiu de custos sa sotziedade etòttu si torrat a produìre eternàndesi, tantu in su pianu biologicu cantu in cussu curturale.

In sa curtura de Ponente sa famìlia est unu grùstiu de pessònes chi tènen unu càrchi ligàmine, chi bènzat dae sa lèze, cunsambenidàde, còja, mannos a communu o atteru gàlu, pro esèmpiu: custu no nche bòcat su fattu chi bi àpat sotziedades, sènde non otzidentales, chi pèssan a sa famìlia in attera manèra chi non siat su sàmbene.
Pulentone

**Pulentòne** est unu faveddu malu de sos italianos, chi est a imprèu comùnu pro sa zente de s'Italia de zòsso, pro inditare sos chi benin dae s'Italia de susu, a bìas pro offènder e a bìas pro brulla. In prus, cussu de *pulentùn* est unu vocabulu chi in Badde Padana si imprèat pro li nàrrer a unu chi est impatzàu.

Su nomìnzu bènit dae su fattu chi su màndicu de cada dìe pro sos chi vivìan in s'Italia de sùsu (Lombardia, Venetu, Piemonte e gài sichìnde) fit sa pùlenta ebbìa, cosa chi lis at sarbàu sa pedde prus bortas in tempos de fàmmine ma chi, a s'ispìssu, fìniat a patìre de focu mudu o iscorbutu. Cussu de su mandicadòre de pulenta o pulentàrju, tando, in s'Italia de zòsso est bènniu a istereotipu de pessòne ruza e ignorante.
Natziones Celticas

Sas **nassiònes tzèlticas** sun trèttos in s'Europa de su Nord e de Ponente in ube si at mantèsu limba e / o tradissiones chi bènin dae sa curtura tzeltica.

Sos ses zàssos chi sun reconnòttos comente "nassiones tzelticas" sun sa Bretàgna (*Breizh*), Cornuvàglia (*Kernow*), Irlanda (*Éire*), s'ìsula de Man (*Mannin*), s'Iscòtzia (*Alba*), e su Gàlles (*Cymru*): cadaùnu tènet una limba tzèltica chi si sìchit a faveddàre o si chistionàbat fìntzas a pacu tempus fàchet. Pèri calicùna terra ibèrica de su Nord-Ovest, mascamènte sa Galìtzia, su Portugallu de su Nord e sas Asturias - nàdas pùru *Gallaecia*, chi cumprèndet fìntzas su Portugallu tzentrale - est tènta in cussìderu pro mòre de sa curtura e istòria issòro; cuffòrma sos atteros trettos, peròe, in cùghe su tzèlticu ch'est iscumpàrtu dae tempus meda. Innàntis de sas populassiones germanicas e de sos tempos chi sa Roma antica aìat cumintzàu a si mògher contr'a sas atteras terras pro sìche las ingurtìre, una parte manna de s'Europa fit tzèltica.
Balaros

Sos **Balaros** fin una populassione antica sarda de s'epoca nuraghèsa.

## Istòria
Sos Balaros fin accudìos in Sardigna chin su movimentu curturale de su bottu campaneiforme in sa tarda edade de su ràmene, dànde luche a sa curtura de Bunnànnaru in s'edade de bronzu. In epoca nuraghèsa, sos Balaros vivìan in su trettu nord-otzidentale de s'isula (Nurra, Anglona, Tatarèsu) e custu fit a làcana chin sos Ilienses a sud (Tirsu) e chin sos Cossos in su nord-est (Monte 'e Limbara).

Cando sa Sardigna si l'an picàda sos punicos e romanos, parte de sos Balaros, impare a sos Ilienses e Cossos, si fit retiràda in su trettu de muntagna connòttu comente Barbàgia pro menzus paràre fronte a sos invadores. In su 177 A.C., nàchi sos Balaros e Ilienses aìan chircàu de che furriàre sos romanos ma los aìat bìntos Tiberiu Graccu su Betzu.
Boko Haram

Sa Cungregadura de sos Pòbulos de Tradissione pro su Proselitismu e sa Jihad, cunnota mezus cun su nùmene suo in limba hausa **Boko Haram** (“S'edugadura otzidentale est immorale”) est un'organizadura terrorista isràmiga jihadista chi tenet sa base sua in su nordu-estu de sa Nizèria, su nordu de su Camerunu e su Nizer. Fundada dae Mohammed Yusuf in su 2.002, s'organizadura tenet sa finalidade de istabilire un'istadu isràmigu “puru” règhidu dae sa leze de sa sharia, ponende agabu a su chi abàliat comente “otzidentalizadura”. Su grupu est cunnotu pro sos atacos suos contra a cristianos e membros de su gubernu, sos atentados suos a bomba contra a crèsias, sos assartos suos contra a iscolas e istassiones de polima e sos sechestros suos de turistas otzidentales, peroe at finas assassinadu membros de s'istabilimentu isràmigu. Sa biolèntzia relassionada cun sa rebellia de Boko Haram at causadu unas 10.000 bìtimas mortales entre su 2.002 e su 2.013.
Quinto Orazio Flacco

Est cunsideradu unu de sos pius mannos poetes de s'antighidade, fit dotadu de grande ironia, at ischidu vivere comente epicureu amante de sos piagheres de sa vida.
Corbata

Sa **corbata** est un'atzessòriu de bestimenta otzidentale chi simbulizat s'elegàntzia masculina. Cunsistit in una fasca de pannamenta chi est annudada a inghìriu de su tzughitu de sa camisa, dassende-nde falare s'istremidade prus lunga a sa petorra.

## Descritura

Zenerarmente, sa longària sua fùrriat a inghìriu de 150 cm., peroe non sunt raras corbatas numenadas “XL”, longas finas a 165 cm. Sa longària narada est relassionada dae meda curtzu cun duos fatores printzipales: s'artària de sa pessone chi la zughet e su tipu de nudu impreadu.  Sa prima infruèntziat bastante sa longària de sa corbata, sende chi pro òmines de àrtaria aguale a 190 cm. o prus si cussizat una corbata “XL”, in manera chi, a pustis de l'annudare, nche crompat pagu prus o mancu a su livellu de sos pantalones. Su segundu fatore tenet infruèntzia galu prus manna, ca unu nudu cun prus fases a petus de unu prus sintzillu at a “ocupare” una parte prus notàbile de sa corbata in su nudu, agabende pro la renner prus curta.

Sa paraula est intrada a sa limba sarda peri s'ispannolu. Paret chi su cantzu de indumenta apat tentu s'orìzine sua in Croàtzia: difatis, sos cadderis croatos, ingazados dae Luisi su de XIV, zughiant un'isserpa in su tzugru.

S'utilidade estètiga de sa corbata cunsistit in su cuonzu de sa fasca bertigale de butones de sa camisa.
Ilienses

Sos **Ilienses** o **Ioleos** fint una populassione antica sarda de s'epoca nuraghesa.

## Istòria
In sa mitologia antica custa populassione benit dae sos tempos de Iolau, s'eroe chi aìat juttu in Sardigna, in ube aìat fundàu una colunia, carchi fizu de Eracle; pro sos latinos fint in Sardigna ca sos de Troia, nàda fìntzas Iliu, si aìant mòghiu in cughe a pùstis de cando sa tzittade fit rùtta: pro custu si naran Ioleos, populassione chi pro Pomponiu Mela fit sa prus antica de tottu s'isula. Posta a banda sa paristòria, pro s'archeologia sos Ilienses fint bènnios dae su Mare de Mesu orientale, mancàri cumpartìnde s'identitade chin sos fentomàos Shardana.

Cando sa Sardigna si l'ant picàda sos punicos e romanos, parte de sos Ilienses, impare a sos Balaros e Cossos, si fit retiràda in su trettu de muntagna connòttu comente Barbàgia pro menzus paràre fronte a sos invadores. In su 177 A.C., nàchi sos Balares e Ilienses aìant chircàu de che furriàre sos romanos ma los aìat bìntos Tiberiu Graccu su Betzu.
Cossos

Sos **Còssos** fint una populassione antica de s'epoca nuraghesa. A li nàrrer "sarda" sa cosa est unu pacu cuntroversa, bìdu chi istàbat in Sardigna ma at dàu su nomine a s'isula de Còssiga chi li est a curtzu.

In Sardigna sos Còssos fint de dommo mascamènte in sa costèra nordorientale, chi prus o mancu cumprèndet sa chi est oje connòtta comente Gallura, a costàzu de sos Tibulatos e a nord de sos Coracenses, mancàri bi aìat ateras tribù còssas a pède de su Marghine, comente ammùstrat su toponimu anticu de *Corsein* (oje Cossoine).
Letera

Sa **letera** o **àndia** est unu traste de primu azutòriu impreadu pro trasportare passientes intro e foras de sos ispidales.

Sa letera est avesarmente zuta dae duas pessones, una in sa conca e una in sos pees de su passiente, e est impèllida in manera chi su passiente podat bider a ue est trasportadu.

Esistint diferentes tipos e modellos de leteras. Probida fitianu de rodas e corrias pro immobilizare su passiente, est impreada in sas ambulàntzias pro b'arrambare sos fertos e possibilitare su trasportu issoro dae su logu de s'intzidente a su beìculu de azutòriu e, finarmente, a su logu de tratamentu.

## Istòria

Sas leteras sunt istadas impreadas zai dae s'antigòriu, mescamente in sos campos de batalla e in sas situassiones in ue sos beìculos de azutòriu fiant imbarados dae sas cundissiones puriosas de su terrinu. Sa forma prus sintzilla cunsistit in unu telu a ue s'arrambat su passiente, e duas pèrtigas longas chi sunt agarradas dae sos letereris, ch'in custu casu fitianu sunt prus de duos. Si su trasportu cun custa letera sintzilla est realizadu dae duos azutoriadores ebia, issos podent impreare corrias chi repartzant s'isfortzu a su dossu in prus de sos bratzos.

## Notas legales

Una letera devet poder esser impreada a sa sola o in cumbinadura cun unu carritu de suportu solidanu o separàbile. Issa devet esser prozetada in modu chi su pesu suo e de su passiente siat pesadu/batidu dae su pessonale incarrigadu petzi pro unu tempus mìnimu. In prus de custu, devet esser prozetada in manera ch'in tempus de su carrigamentu e s'iscarrigamentu, su pesu màssimu chi tantat in onzi membru de su pessonale incarrigadu resurtet esser sa metade de su pesu totale de su passiente prus sa letera, e siat limitadu a su tempus mìnimu possìbile, in posissione ergonòmiga otimale, in modu a minimare su prus chi si podat su pinnigamentu de su dossu.
Domìniga de sos Arrampos

In su calendàriu litùrzigu catòligu, sa **Domìniga de sos Arrampos** si tzèlebrat sa domìniga anteriora a sa die santa de Pasca Manna. Cun issa, cumintzat sa chida santa, peroe non tèrminat su Barantinu, chi at a agabare petzi cun sa tzelebradura de sa de noe oras de sa zòvia, die in ue, cun sa tzelebradura serenca, s'at a dare cumintzu a su Sagru Triduo Pascumannencu.

In sa forma ordinària de su ritu romanu, issa est narada finas domìniga “De Passione Domini” (de sa Passione de su Sennore). In sa forma istraordinària, sa domìniga de Passione si tzèlebrat una chida in antis, pro custu sa Domìniga de sos Arrampos est narada finas “Segunda Domìniga de Passione”.

Custa die santa est osservada no petzi dae sos Catòligos, si nono finas dae sos Ortodossos e dae sos Protestantes.

In custa die, sa Crèsia amentat s'intrada triunfale de Zesùs a Zerusalemme in sa sedda de unu burricu, osannadu dae sa turma chi lu saludaiat tranchinende arrampos de parma (cmp. Zv 12.12-15). Sa turma, cungregada dae sos narinzos subra de s'arribada de Zesùs, aiat istèrridu sos manteddos a su solu, cando chi àteros segaiant arrampos dae sas àrvures a inghìriu, e tranchinende-las festosamente li renniat ondra.
Arbëreshë

Sos **arbëreshë** (pron. [ar'bəreʃ]) o **albanesos de Italia** sun una minorìa etno-limbìstica albanesa chi b'est in sa penisula italiana e in Sitzìlia commo carchi seculu. 

Issos fin bènnios dae s'Albania e dae comunidades albanofonas de sa Grèghia e si an fattu dommo in Italia tra su seculu de XV e su de XVIII, a pustis de s'iscumpàrta de s'eroe nassionale albanesu Gjergj Kastrioti Skënderbeu e de sa conchìsta turcu-ottomana de s'Albania e de tottu s'imperu bizantinu. Sa curtura issoro si bìet in limba, relizione, tradissiones e cochìna, tottu cosas chi sos arbëreshë galu mantènen sènde cussientes de esser unu grùstiu etnicu a banda.

Sa prus parte de sas chimbànta comunidades arbëreshë galu mantènen sa funtzione grecu-bizantina. Issos pònen in fattu a duas eparchìas: cussa de Lungro pro sos chi b'istan in Italia continentale e cussa de sa Pràna de sos Albanesos pro sos chi sun de dommo in Sitzilia. Sa Crèsia italu-albanesa, e dùncas sas Eparchias bizantinas sorres, est sa realtade curturale a fundamentu de sa cussèntzia etnica de sa minorìa albanesa de Italia.

Sos arbëreshë favèddan s'arbërisht chi est una variedade antica de su toscu, limbàzu albanesu chi si chistiònat in s'Albania de zosso e pertènet a su grùpu de sas limbas indo-europeas. Sa limba albanesa l'amparat sa leze n. 482 pro su chi pertòccat sas minorìas limbisticas istòricas.

Si crèdet chi sos arbëreshë sìan unos 100.000. Vìven pèri tottu s'Italia de zosso e in s'isula sitziliana, e sun una de sas minorìas etno-limbisticas prus mannas chi bi sìan a commo in Italia. Sa nassione issoro est sa gài nàda Arberia.
Galsi

Su **Galsi**, acrònimu de **G**asdottu **A**lgerìa **S**ardigna **I**talia, est unu prozèttu chi dìat punnàre a fravicàre unu gasdottu chi podat battìre su gas naturale de s'Algeria in continente biazànde pèri tottu sa Sardigna.

In supra de su Galsi sun essìas a campu criticas medas dae parte de sos comitados sardos chi sun contr'a custu prozettu pro custas resones:
*Su Galsi at a attappàre sa Sardigna chène chi issa podat torrare mai comente fit a prìmmu: su gasdottu at a colàre pro 300 rìvos, 108 istradas e 14 bìas de ferru.
*Su fattu chi non b'apat siènda sarda perùna a fravicàre su gasdottu, chin sa prus parte de sos traballadores e tècnicos sènde istranza o continentale.
*Su finantziamentu prùbicu pro custu prozettu, cando non bi nd'at àpiu mai, dae parte de s'istadu italianu, pro belle tottus sas infrastrutturas chi bi sun in Sardigna.
*Su Galsi at a isbentràre sa Sardigna in duos, colànde fìntzas pèri zàssos a interèssu archeològicu e turisticu de s'isula.
*Su fattu chi sa terra netzessària pro su gasdottu, a sos chi la tenìan a prìmmu, lis at a esser furàda chène pàca perùna chi lis pòdat torràre.

Si tìmet, in summas, chi su Galsi pòdat diventàre un'attera teracchìa energetica italiana in prus de cussas chi ja bi sun.
Intzidente de Vermicino

S**'intzidente de Vermicino** fiat istadu unu casu de cròniga italiana de sos primos annos '80 de su de XX sègulos, in ue aiat pèrdidu sa bida Alfredo Rampi naradu Alfredino (nàschidu in Roma s'11 de abrile de 1.975), chi nche fiat rutu a unu putzu artesianu in via Sant'Ireneo, in sa logalidade de Selvotta, unu trighinzu minore de sartu a curtzu de Frascati, postu a longu de sa bia de Vermicino, chi aunit Roma suddu cun Frascati nordu. A pustis de belle tres dies de tentativos disintzertados de sarvamentu, Alfredino fiat mortu intro de su putzu, 60 metros in suta de sa superfìtzie.

S'acontèssida sua, chi aiat tentu meda faeddonzu, fiat istada sighida a sa dereta dae sas telecàmaras pro sas ùrtimas 18 oras, e custa cuguzadura ziornalenca aiat rènnidu su fatu de cunnoschimentu ampru a beru inche s'opinione pùbriga.
Mutettu

Su **mutèttu** (connòttu fìntzas comènte **muttu**, **repentina** o **ottada**) est una forma de improvvisadùra poetica de sa Sardigna de zòsso in campidanesu, mèntras chi in s'àla de sùsu b'at sa **battorina** in logudoresu. B'at duas càstas de mutettus: sos "mutettus a dus pèis" chi sun cùrtzos, e sos "mutettus a ottu pèis" chi sun longos. Su mutettu longu o a otto pèdes tènet una metrica cumpricàda, e sun in pacos sos cantadores chi sun capàssos de improvvisàre su mutettu a duos pèdes a cumpònner bene cussu longu. In intro de custa cumposissiòne, sìat longa sìat cùrtza, b'at duas partes chi sun a divèssu: una sterrina de otto vèrsos (a bìas pèri de nòve o dèche) pro su mutettu longu, duas pro su mutettu a duos pèdes e, in prus, una torrada (o cobertantza/crobetantza) de duos vèrsos.

## Boghes curreladas
*Muttu
*Musica sarda
Funtana de Lucullo

Sa **Funtana de Lucullo** (o **Mitzas de Lucullo**) est una perca artifitziale romana cun funtzione de chisterra de aba, situada intro de su Parcu Nassionale de su Circeo in sa logalidade de Molella, a mèdiu caminu intre Sabaudia e San Felice Circeo. Sa mitza, antigamente cunnota cun su nùmene de Bagnara, como est inditada cun su nùmene de Lùtziu Litzìniu Lucullu su patrìtziu, su cale, in su 78 in antis de s'era nostra, diat aer incarrigadu a Inneu Domìtziu Armandu de collire sas abas de cussa zona.

Su fraigadore aiat creadu duas mitzas de aba: una impreada pro bufare, e s'àtera, chi batiat aba prus pagu neta, fiat utilizada pro sas installaduras termales.

Sa mitza fiat istada iscoberta in su 1.904, suta de 15 metros de arena, e sighit a benare in intro de s'istrutura romana antiga cun cuguzu abovedadu. A dies de oe, a dolu mannu, su deterioramentu e sos fraigos illìtzitos pro sa restoradura nd'afàchilant s'assempru orizinale, e zai dae annos no est prus autorizadu s'umpimentu.
Captains Courageous

**Captains Courageous** (in sardu:*Cabitanos balentes*]] est unu romanzu ingresu de su 1897 iscritu dae Rudyard Kipling, chi narat sas abenturas de Harvey Cheyne Jr. su bindigarzu, fizu imberriadu de unu cabotatzu de sos caminos de ferru, a pustis chi est sarvadu dae una barca de pisca in s'Atràntigu de su nordu. Su romanzu fiat istadu pubrigadu pro sa prima bia in pasias in sa rebista britànniga “McClure's”, cumintzende cun s'edissione de santandria de 1.896.

Su tìtulu de su libru benit dae sa ballada “Mary Ambree”, chi printzìpiat gasi: “Sos cabitanos balentes, chi sa morte no atemorit”. Kipling aiat impreadu anteriormente su matessi tìtulu pro un'artìgulu subra de sos òmines de afares comente abentureris noos, pubrigadu in “The Times” su 23 de santandria de 1892.

Su romanzu no est istadu bortadu mai in sardu.

## Inredu

Harvey Cheyne est su fizu imberriadu de unu cabotatzu de sos caminos de ferru e de muzere sua, ch'istant in Santu Diegu, California. A pustis de ruer a modde dae una nae transatràntiga a papore e de esser sarvadu dae piscadores a largu dae su Newfoundland, Harvey Cheyne su zòvanu non resessit a los cumbincher a lu batire torra lestramente a unu portu e nemancu de su fatu de esser ricu. Disko Troop, cabitanu de sa “We're here” (“Semus inoghe”), li cùmbidat unu traballu de membru de echipazu finamentras a cando torrent a portu. No tenende issèberu, Harvey atzetat.

Peri una sèrie de proas difìziles e abenturas, su piseddu imparat a s'adatare a sa bida sua noa e, cun s'azudu de s'amigu suo, Dan Troop su fizu de su cabitanu, resessit a progressare. A s'agabu, sa guleta torrat a portu e Harvey imbiat unu telegramma a babos suos. Issos s'impressant a si zugher a Boston, postu a s'àtera ala de su paìsu, in su bagone ferruviàriu issoro privadu, a su cale l'est acordada prioridade a subra de su tràfigu cumertziale. Dae ie, issos andant a sa bidda de piscadores de Gloucester e constatant chi fizu issoro est maturadu e s'est fatu unu zòvanu dilizente, sèriu e echilibradu.

Sa mama de Harvey recumpensat su marineri chi aiat sarvadu fizu suo dae s'afogamentu. Su babu de Harvey recumpensat su Cabitanu Troop leende in servìtziu fizu suo Dan pro chi traballet in sa frota sua prestizosa de beleris lestros chi trasportant te. Isse est meda ditzosu de sa maturidade de fizu suo, s'acapiadura intre issos mezorat e Harvey detzidit de cumintzare sa carrera sua in sas lìnias de navegadura de su babu.
Provìntzia

Sa **provìntzia** est in generale una divisione territoriale o aministrativa de unu Istadu. Su ruolu de sa provìntzia rispetu a su guvernu centrale est diferente sigundu s'istadu.

Sa peraula benit da su termine latinu *provincia*, cumpostu de *pro* + *victa*, "vinta nantzu". Difati sas provìntzias rumanas fiant sos territorios conchistados chi non tenias mica deretu a sa *civitas* (sa tzitadinantzia rumana).

## Referentzias
* Provìntzias de sa Sardigna
* Provìntzias de s'Itàlia
Zogu de su mudìmine

Su **zogu de su mudìmine** est unu zogu pitzinnencu tìpigu de sas iscoleddas e de sas iscolas primàrias.

## Su zogu

Sa custumàntzia de su zogu dimandat chi unu partezipadore si nche zugat a sa pitzarra, leet unu ghiseddu minore e, cun sas manos in palas de su dossu, lu ponzat a cua a intro de sa manu sua dereta o manca e las cunzet meda bene. In fatu, custu ùrtimu at a mutire unu cumpanzu (su prus mudu) e, porrende-li sas manos, l'at a invitare a intzertare in cale manu est su ghiseddu (est proibidu a chircare de abaidare o apoddigare, s'issèberu devet acontesser peri sa boghe o unu tocamentu lizeri de sa manu isseberada). Si si faddit, isse at a esser imbiadu torra a su seidorzu suo deretu, in su casu contràriu at a esser isse su chi at a dever cuare su ghiseddu e mutire àteros cumpanzos. Su zogu tèrminat a un'ora apostivigada a s'adelantada o cando sos partetzipadores s'istracant de zogare. Su zogadore arreadu cun su ghiseddu in sa manu at a esser su binchidore simbòligu, peroe diat esser ùtile a leare una nota in tempus de su zogu in manera a poder decrarare binchidore su chi apat bardadu su ghiseddu pro prus bias cunsecutivas o, si si preferit, su chi l'apat bardadu prus bias cussiderende sa dura totale de su zogu.
Iscòtzia

S**'Iscòtzia** (in gaelicu iscotzesu: ***Alba***, in inglèsu e scots: ***Scotland***) est una de sas battor nassiones chi fachen su Rennu Unìu. In s'anticoriu, dae sos romanos in sùsu e pèri s'Edade de Mesu, si nàbat *Caledònia*.

S'Iscòtzia est in sa parte de sùsu de sa Bretagna Manna. Tando fit unu rennu indipendente, ma dae su 1707 ch'est intràda impàre a s'Inghilterra in su Rennu de Bretagna Manna chin su *Union Act* ; b'at de nàrrer chi sos rennos fin ja tèntos unìos dae su puntu de bìsta dinasticu dae su 1603.

S'Iscòtzia tenet una superfitze de 78.782 km². Su capu de locu suo est Edimburgu, o Edinburgh; un'attera tzittade de impòrtu est Glasgow, tantu chi sos iscotzesos etottu pèssan a custa e a Edimburgu comènte chi sìan ambasdùas capu de locu: Glasgow comente cussu economicu, Edimburgu comente cussu curturale. In prus, Edimburgu est unu de sos tzentros finantziarios europeos prus mannos, e sos fundales de su Mare de su Nord e de s'Atlanticu de Settentrione tènen sa cantitade de ozu de prèda prus manna pèri tottu s'Europa. Non si podet poi facher a mancu de facher tzìnnu de Aberdeen, Perth, Dundee e Inverness.

Mancàri chi facat, a commo, parte de su Rennu Unìu, s'Iscotzia tenet unu sistema juridicu autonomu, unu sistema iscolasticu a bànda e una crèsia nassionale tottu sua. A pùstis chi si at fattu su referendum de su 1997 in supra de sa *devolution* amministrativa, s'at torràu a fàcher su Parlamentu Iscotzèsu puru, chi fit tott'unu chin cussu inglesu dae su 1707. Su parlamentu britannicu est, de cada manèra, s'unicu organu chi podat facher leze pèri tottu su Rennu Unìu in tottu sos campos fràncu cussos chi sa *devolution* ponet a cràru.

S'Iscòtzia, dae su puntu de bìsta istoricu-curturale, si ischìrriat in Highlands (Terras Artas) e Lowlands (Terras Bassas).
## Àteros progetos
Highlands

Su favèddu **Highlands** (de bortàre in sardu a sa lìttera "Terras Artas") inditat sa regione iscotzesa de muntagna. Sa terra de cùghe si distìnghet, de manèra istorica e curturale, dae sas Terras Bassas ca si at mantèsu galu sa limba gaelica de sos tempos anticos.
Lowlands

Su favèddu **Lowlands** (de bortàre in sardu a sa lìttera "Terras Bassas") inditat sa regione meridionale iscotzèsa, in ube su gaelicu est iscumpàrtu e si at ingresizàu de prus, fìntzas in religione (chi, in custa terra, est de majorìa protestante).
Forada massiva

Sa **forada massiva** est unu fossu destinadu a prus cadàveres.

In su tempus coladu, fiat impreada ampramente pro bi tudare sas carenas de sos pòberos chi non si podiant permiter unu monumentu funeràriu. Zenerarmente, in tempus de sas gherras s'impreat siat pro interrare sordados, siat pro afufare zenotzìdios e àteros crìmines de gherra.
Wanna Marchi

**Wanna Marchi** (Castel Guelfo di Bologna, 2 de cabudanni de 1942) est unu pessonazu telebisencu italianu, fontomada comente cumertziadora e trampadora in su setore de sa telebèndida gràssias a sos mètodos suos comunicativos particulares.

Impare cun fiza sua Stefania Nobile, su maghiarzu sesenaradu Mario Pacheco Do Nascimentu e su cumbividore suo antigu Francesco Campana, est istada imboligada in un'acontèssida zudissiària in ue at agabadu pro esser cundennada pro bancarota fraudulosa, trampa califigada e assòtziu de maufaghedores cun finalidade de trampa in fatu de emissiones telebisadas in ue s'ingrangulaiant medas ispetadores.

## Acàpius de foras

* Wanna Marchi in IMDB
Minorias limbisticas de s'Italia

Sas ** minorìas limbìsticas de s'Italia ** sunt comunidades chi, in intro de sa Repùblica Italiana, favèddant unas cantas limbas in foras e/o in prus de s'italianu, e chi italianas non sunt. Sa leze 482/999 reconnoschet 12 minorìas etno-limbisticas chi sunt, postas a pare, 2.500.000 cristianos chi vìvent in 1171 commùnos de 14 regiònes.

## Reconnoschimèntu uffitziàle
S'artìculu 2 de sa leze 482/999 reconnòschet s'esistèntzia de 12 minorìas istòricas e nde ammìtit s'amparu de limba e tradissiones curturales, in accordu chin s'articulu ses de sa Costitussiòne italiana. Sas minorìas chi a commo sunt reconnòttas sunt sa sarda (chi est sa prus manna in contu de persones, sènde prus o mancu unu milione), sa cadelana, sa tedesca, sa greca, s'islovena, sa croata, sa frantzesa, s'otzitana, sa francu-proventzale e sa friulana. In realtàde, non tottus sas minorias s'Italia las tràttat de manèra eguale; àntzis, si pòdet nàrrer chi pètzi tres de custas minorias (sa germanica sudtirolèsa, s'islovèna e sa frantzèsa) tènent unu reconnoschimèntu chi bàlet de manera effettìva, ca vìvent in terras a làcana de atteros istados e s'Italia, pro no nche pesàre cuntrovèrsia chin issos, est custrìnta a lis dare apòzu fìntzas pro mòre de trattados internassionàles: minorìas comènte a sa sarda gàlu non tènent tutela perùna in contu de limba e tradissiònes curturàles, pro esèmpiu. Si tènzat in cussìderu su fattu chi s'istadu italianu, a differèntzia de medas atteros pèri s'Europa, no at mai ratificàu sa carta europea de sas limbas regionales o de minorìa.

## Referentzias
Michel de Montaigne

Est istadu s'autore de sos Essays (chi in frantzesu cheret narrer *proas*) pubricados in su 1580, chi sunu una raccolta de cunsideratziones subra s'omine e sos argumentos frequente sunu affortigados dae citatziones de testos de su Gregu antigu de su Latinu e Italianu.
Catanzaro

**Catanzaro** ( in gregu:Κατανθέρος (Katantheros)), connotta finas comente sa tzitade de sos duos mares, est una tzitade italiana de unos 96.000 abitantes edd'est sa capitale de sa regione Calabria.
Griko salentinu

Su **grìko**, fìntzas iscrìtu **grico** e connòtu comente **grecànicu**, est unu limbàzu dòricu de su grecu, chi favèddant sas comunidades italu-grecas in sa chi fit tando sa regione antica de sa Grèghia Manna, est a nàrrer s'Italia de zòsso e sa Sitzìlia. Sos de sa Grèghia a custu limbàzu li nàrant a s'ispìssu "su dialetu de Katoitaliótika" (bortàu dae su grecu *Κατωιταλιώτικα* in "Italia de zosso") e a bòrtas calabrèsu, comènte chi sèret un'ispètzie de limba pidgin tra grecu e italianu. Sos istudiòsos crèdent chi su grìko siat s'urtima cosa chi gàlu abbàrrat de sa colonitzassione greca de s'Italia meridionale.

Duas comunidades griko-faveddàntes, a commo minorèddas, galu vìvent in sas regiones italianas de Calabria e Puglia (penìsula salentìna).

## Esèmpiu de testu in grìko
Custu est unu càntu ebbìa de sa *Kalinifta*, unu cantu populare grecanicu.

### Griko
Εβώ πάντα σε σένα πενσέω,
γιατί σένα φσυχή μου 'γαπώ,
τσαι που πάω, που σύρνω, που στέω
στην καρδιά μου πάντα σένα βαστώ.

*Translitteradùra*:
Ebo panta se sena pensèo,
ghiatì sena phsikhèy mou gapò,
Tsai pou pao, pou syrno, pou steo
steyn kardià mou panta sena bastò.

### Grecu modernu
Εγώ πάντα εσένα σκέφτομαι,
γιατί εσένα ψυχή μου αγαπώ,
και όπου πάω, όπου σέρνομαι, όπου στέκομαι,
στην καρδιά μου πάντα εσένα βαστώ.

### Sardu
Pènso semper a tibe
Ca ti istìmo, anima mea,
E in calesisìat locu ande, in calesisìat cosa mi apo a tràicher, in calesisìat locu dego sia
T'apo sèmper a tènner in còro meu.
Grecanicos

Sos **grecànicos** o **grìko** (in grècu: *Γκρίκο*) sunt unu populu grecu chi bivet in Italia de zosso, mescamente in sas regiones de Calabria e Puglia (penisula salentina). 

Si credet chi sos grecanicos siant in cughe pro sa colonitzassione greca chi at fattu sa Grèghia Manna: si ant fattu domo in Italia pro millennia, accudinde dae sa Grèghia in su seculu de Otto A.C. fintzas a su de 15 D.C., cando sos bizantinos si ant dèpiu movere dae cughe pro more de sa conchìsta ottomana. In s'Edade de Mesu, sas comunidades grecanicas fint enclaves minorèddas.

Mancàri sa prus parte de sos grecanicos siat a como italianitzàda (fintzas pro more de sos mass media), sa comunidade at mantesu s'identitade greca, sa limba e sa curtura distinta sua (su 15% de sos sambenàos in sa provìntzia de Calabria tenent erentzia greca, pro esempiu, ma custu si bìet in sa religione puru, bìdu chi ponent in fattu a sa funtzione orientale de su cristianèsimu).

Sos grecanicos favedd(ab)ant tradissionalmente unu limbazu doricu de su grecu anticu, su griko. Su numeru de sos chi lu chistionant oje in die est minore minore: sa majoria de zovanos allegat in italianu ebbìa.
Italianitzatzione

Sa **italianitzatzione** o **italianitzadùra** est su protzèssu, ispìntu a fòrtza o boluntàde, de assimitzatzione curturale pòstu in opera dae s'Italia pro tottus sas minorìas limbìsticas e comunidàdes etnicas chi *non* tèniant s'italianu comènte limba pròpia.
1580

S'annu **1580** (MDLXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
1533

S'annu **1533** (MDXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.

## Naschidos
*Michel de Montaigne

## Mortos
*Ludovico Ariosto
Indipendèntzia Repùbrica de Sardigna

**Indipendèntzia Repùbrica de Sardigna**, incurtziàdu fìntzas in **iRS**, est unu partidu sardu sotzial-democraticu e non-violentu de ideas indipendentistas. Su partidu, chi aìat fraigàdu Baìnzu Sale (in italianu *Gavino Sale*), est a favore de su fundamentu de una Repubrica de Sardigna e de s'indipendentzia sua dae s'istadu italianu.
Punta Lizu

**Punta Lìzu** (in italianu *Punta Giglio*, in cadelànu *Punta del Lliri*) est unu promontòriu de carchìna chi b'at in s'òru nord-otzidentale de sa Sardigna in s'Alighera, chi impàre a s'ateru promontoriu (de nùmene Capu Catza) insèrrat su golfu mannu de Portu Conte.

De manèra impròpia si li nàrat "punta", ca in realtàde tènet prusaprèstu sas carateristicas de unu capu pro s'artèsa manna sua sùbra de su libellu de su mare; su nùmene chi tènet, a dòntzi modu, pòdet iscobiàre su fatu chi in cùe bi aìat unu numeru mannu de pràntas de lìzu creschènde arèste.

Punta Lìzu est in intro de su zàssu marinu protetu de Capu Catza - Isula Piana. Dae su puntu prus artu si podet miràre totu su paesàzu chi inghìriat sa punta. Pro mòre de su puntu istrategicu chi podìat dominare tottu s'area, in sa segunda gherra mundiale s'esèrtzitu italianu e cussu tedescu bi aìant fraigàdu una base antiaèrea: de cussa como bi abbàrrat galu una parìga de casermas, chi si pòdent agatàre pèri totu sa zona e fìnt fatas de carchìna pro las pòder cuàre menzus a sos ogros de sos Alliàdos.
Faru de Capu Catza

Su **faru de [[Capu Catza]]** est in su promontòriu de carchìna chi tènet su matèssi nùmene, pòstu in s'òru nord-otzidentàle de sa Sardigna a nord de s'Alighera, a chìrriu de sa ròcca manna chi bi est in sùbra de sa grutas de Nettunu. Sa tùrre chi si bìdet còmo l'an fraigàda tra su 1950 e su 1960, ma in su promontòriu ja bi aìat unu àtteru faru, chi si pènsat chi fit de su 1864.
Portu Conte

**Portu Conte** (in italianu *Porto Conte*, in cadelànu *Port del Comte*) est su golfu prus mannu de sa Costèra de su Coràddu, postu in s'ala nord-otzidentale de sa Sardigna e in intro de sa tzitade de s'Alighera, a una distantzia de unos 20 kilometros. Su golfu lu inserrant sos promontorios de Capu Catza e Punta Lizu. Dae s'intrada a s'aggabu b'at unos 6 kilometros. Totu sa costèra la faghent caleddas minores, rocas e un'ispiàggia manna connòta cun su nùmene de Mugoni, chi serrat su golfu.

Connòtu a su tempus de sos romanos antigos comente *Portus Nimpharum* (su portu de sas ninfas), su golfu est unu de sos portos naturales prus mannos chi si agàtent pèri totu su Mare Mediterràneu. Pro custu fatu, est sèmper istàdu de impòrtu istratègicu mannu in sos segulos colàdos. Como carchi annu su logu est suzetu a amparu, faghende parte de su Parcu Regionale de Portu Conte in su tretu terrestre, e in cussu marinu de s'Area Naturale Proteta de Capu Catza - Isula Piana.

Su logu istrategicu at fatu a manera chi su golfu fit cuadorzu de barcas chi apartenìant a piscadores e nàes de mercadùra e de gherra. In su fondale ant agatàdu medas imbarcatziones latinas. In su 27 de aùstu de su 1353, Portu Conte at bìdu una battalla in ue s'armada cadelàna e venetziana, chi nde fit a cabu Bernardu de Cabrera, binchìat cussa genovesa, fatu istoricu chi at pòstu s'Alighera e sa Sardigna in suta de sa Corona de Aragòna.

In su cursu de sas gherras napoleònicas, sa flota britannica chi ghiaìat s'almirante Oratziu Nelson bi aìat una base sua in sa costèra nord-otzidentale de sa Sardigna. Sa presentzia inglèsa ponìat cuntrollu a sas intràdas e bessìdas de s'armada frantzèsa, chi tenìat - e galu tenet - sa base sua in su portu de Tolone. Su golfu de Portu Conte fit unu ispàtziu seguru in ue istàre pro sas nàes britannicas, chi fint alliàdas cun cussas sardo-piemontèsas pro impidìre un'isbàrcu frantzesu in s'isula de Sardigna.
Golfu de s'Alighera

Su **golfu de s'Alighèra** est un'intràda naturale pòsta a nord de su Mare de Sardigna, càra a s'Alighera. Una làcana li pònen a zòsso Capu Marrargiu e a sùsu Capu Catza, su promontoriu prus mannu de s'ala nord-otzidentale de sa Sardigna.

Su golfu, gràtzias a su logu zeograficu in ue est, at sèmper offèrtu cuadòrzu segùru a sas nàes cando su tempus si pònet male. Sa costèra bi andat pro unos 70 kilometros. In su golfu b'at parìtzas biddas, in prus de s'Alighera chi est sa tzittade prus manna: Fertilia, Maristella e Tramarigliu, pro esempiu. B'at fìntzas carchi logu de impòrtu ecolozicu mannu, comente s'Area Marina Protetta de Capu Catza - Isula Piana e su parcu regionale de Portu Conte.

## Immazines


Image:SoleMare.jpg|Bisùra de sole. 
Image:Capo Caccia e Punta Giglio.jpg|Punta Lizu e Capu Catza bìdos a bolu dae sud-est
Image:Pischina Salida.jpg|Bisùra de su golfu minore de Pischina Salida, chi si agàtat a cùrtzu de Capu Catza.
Isula Foradada

Sa **ìsula Foradàda** (in italianu *isola di Foradada*, in cadelànu *illa Foradada*) est a pagos kilometros de distantzia dae sa tzittade de s'Alighera, a chìrriu de Capu Catza in mare abertu.

Si tràttat de una rocca de carchìna e de colore bianchìttu, chi sos piscadòres de s'Alighera li aìant pòstu su nùmene de *Furaràra* ca tottu s'isula fit prènna de istàmpos. B'at sa possibilidade de intràre in sa Foradada pro mèdiu de navèddas chi, tuccànde dae su portu de s'Alighera, jùghent sos turistas a sas grutas de Nettunu; difàttis sas nàes, innàntis de visitàre sa gruta, b'àndant prima a sa Foradada.
Mògoros Eugànigos

Sos **Mògoros Eugànigos** sunt unu grupu de montigros de orìzine burcàniga chi cumparent, belle che archipèlagu, in su paris padanu-bènetu, iscassos chilòmetros a su suddu-uestu de Pàdua.

Su mògoro prus artu est su Monte Venda, artu 603 metros, ch'istranzat unos cantos repetidores de sinzales de tele chi cuguzant su bonu de sas zonas inghiriadoras (provìntzias de Pàdua e Bissèntzia).

In s'arzola de sos Mògoros Eugànigos s'agatant 16 comunas, totus postas in su de Pàdua, francu Albettone chi s'agatat in su de Bissèntzia. Monselice, cun 22.603 abitadores, est sa leada eugàniga prus pobulada. Sos mògoros cumprendent logalidades termales bariadas che Montegrotto, Abano, Battaglia e Galzignano.

Sos Mògoros Eugànigos sunt su primu parcu rezionale de su Bènetu, istituìdu in su 1.989.