Alfabetu fonèticu internatzionale

S'alfabetu fonèticu internatzionale (**AFI**; fintzas indicadu cun sa sigla inglesa **IPA**, *International Phonetic Alphabet*) est unu sistema de iscritura alfabèticu impreadu pro rapresentare sos sonos de sas limbas in sas trascritziones fonèticas. S'AFI naschet pro initziativa de s'Assòtziu fonèticu internatzionale cun su fine de creare unu istandard cun su cale trascrìere in manera unìvoca sos sonos linguìsticos (fonos) de totu sas limbas; a ogni sìmbulu de s'AFI currispondet unu e unu solu sonu, sena possibilidade de cunfusione.

## Istòria

Su printzìpiu generale de sas lìteras de s'alfabetu fonèticu internatzionale est de frunire una lìtera pro ogni sonu distintivu. Custu signìficat chi non impreat cumbinat*z*iones de lìteras pro rapresentare unu sìngulu sonu (che a *gn* chi in sardu si leghet [ɲ]) o de lìteras chi rapresentant duos sonos (comente a sa *x* chi in inglesu si leghet [ks], mancari in sardu si legat [ʒ]); a custa faghent etzetzione sas africadas (comente a sas *z*, *c* e *g* in italianu) trascritas cun duos sìmbulos unidos ca sunt cunsideradas sa sutzessione de duos sonos indistintos.

S'isvilupu originale est partidu dae sos fonetistas inglesos e frantzesos dae su bolere de s'Assòtziu fonèticu internatzionale fundadu in Parigi in su 1886.

S'alfabetu at subidu una sèrie de revisiones durante s'istòria sua, intra de custas, una de sas prus importantes est istada codificada in s'IPA Convention de Kiel (1989). Bi sunt istadas posca ulterioras mudas in su 1993, cun s'annanta de bator vocales mèdiu-tzentrales e sa rimotzione de sos sìmbulos pro sas oclusivas surdas. S'ùrtima importante revisione arribat su maju de su 2005, cando est istadu agiuntu unu sìmbulu pro sa consonante adobbada labio-dentale sonora (in frantzesa *consonne battue labio-dentale voisée* o *labiodental flap* in inglesa).

Lassende s'agiunta e sa rimotzione de sos sìmbulos, sas mudas annantas a s'alfabetu fonèticu internatzionale cunsistent mescamente in su rinominare sìmbulos e categorias o mudare s'ammenta de sos caràteres suos.

## Orìgine de sos sìmbulos

Sa majore ala de sos sìmbulos est pigada dae:

* alfabetu latinu (in sa majore ala) pitiu (in sa majore ala) e manniteddu (ʙ ɢ ʜ ʟ ɴ ʀ ʁ);
* alfabetu gregu pitiu (β, ɛ, θ, ɸ, χ);
* unas àteras lìteras, otentas modifichende s'istrutura de sas lìteras chi esistint (es. ɓ ɗ ɖ ɠ ʂ ɳ ɣ ʋ), bortende·las (ɐ ɔ ə ɟ ɥ ɯ ɹ ᴚ ʇ ʌ ʍ ʎ ʁ) o agiunghende·li carchi sìmbulu (es. signos diacriticos e subrasegmentales).

Dae su 1989 s'Assòtziu fonèticu internatzionale ammitet fintzas unos àteros sìmbulos. In su 1989, pro esempru, sos sìmbulos ʘ, |, !, ǂ e ǁ ant sostituidu sos sìmbulos ʘ, ʇ, ʗ, ʖ impreados pro indicare sas cunsonantes clic.

Sa grafia est sistemàtica meda: sas cunsonantes retroflessas presentant unu gantzu in bassu (ɖ ʂ ɳ), mentras sas cunsonantes implosivas presentant unu gantzu in artu (ɓ ɗ ɠ).

S'Assòtziu fonèticu internatzionale at chircadu de fàghere currispòndere su prus possìbile ogni sonu a su rispetivu sìmbulu, pro cale sas lìteras b, d, f, ɡ, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, x e z indicant consonantes, mentras a, e, i, o, y e u indicant vocales.

## Impreu
S'alfabetu fonèticu internatzionale oferit ultres chentusessanta sìmbulos pro trascrìere sos sonos (fintzas si ogni limba nd'impreat petzi un ammenta bastante minuja).

Est possìbile trascrìere su faeddadu isfrutende vàrios livellos de pretzisione: una trascritzione fonètica pretzisa, in cale sos sonos sunt descritos cun una manna cantidade de minudas, est nòdida cun su nùmene de *trascritzione istrinta*, mentras una trascritzione prus grussera, chi disconnoschet carchi de custas minudas, est mutida *trascritzione larga*. 

Sa trascritzione IPA s'impreat printzipalmente in sas tratatziones sientìficas de àmbitu linguìsticu (in su dillindadu, in sas disciplinas de sa fonètica e de sa fonologia); a s'ispissu est impreadu, cun fine prus pràticu, in sos ditzionàrios pro indicare sa pronùntzia de sas paràulas, ma est impreada fintzas pro indicare sa pronùntzia in paràulas iscritas cun alfabetu non latinu (es. tzirìllicu, thailandesu, amarico, tzinesu, coreanu, giaponesu). Benit impreadu in àmbitu clìnicu dae sos logopedistas pro analizare sos campiones linguìsticos in casos de istorbu de su limbàgiu, a sos fines de un' anàlisi a sa minuda de sos sonos prodùidos e/o sostituidos in su limbàgiu de sos sugetos pigados in esàmene. S'impreat, annotamala, in vàrias entziclopedias, intra sas cales Wikipedia, pro trascrìere sa pronùntzia de sas paràulas istràngias.

## Sìmbulos
Sos sìmbulos cun forma prètzisa a sas lìteras latinas in gènere currispondent a sonos prètzisos. Cando sos caràteres de s'alfabetu fonèticu internatzionale sunt insertados in unu testu, benint isulados dae su restu de su testu pro mèdiu de barras (/ /) pro trascritziones fonèmicas opuru parèntesis cuadras ([ ]) pro trascritziones fonèticas; si bidat Diacritici e unos àteros sìmbulos pro un'esèmpiu de custa diferèntzia.

### Consonantes

#### Cunsonantes "prummonares"
Una cunsonante prummonare est una consonante prodùida cun un'ostruzione de sa glòtide (s'ispàtziu tra sas cordas vocales) o sa cavità orale (sa buca) e cun un'emito simultàneu o susseguente de àera bènnida de sos purmones. Sas cunsonantes prummonares rapresentant sa majoria de sas cunsonantes in IPA, comente a in sas limbas de su mundu. Sa tabella aporrit custas consonantes organizadas in colunnas segundu su logu de articulatzione, overas su puntu de s'aparatu fonatoriu in cale sa consonante est prodùida, e in rigas segundu su modu de articulatzione, est a nàrrere  su modu in cale sunt prodùidas.

#### Cunsonantes coarticuladas
Sas cunsonantes coarticulads sunt sonos chi interessant duos logos de articulatzione in su matessi mamentu. 

#### Africadas e articulatziones dòpias
Sas africadas e sas cunsonantes cun articulatzione dòpia sunt signaladas cun duos sìmbulos IPA unidos dae un'arcu, postu subra o in suta de sos duos sìmbulos: sas ses africadas chi prus ricurrent sunt a bortas rapresentadas dae "ligamentos", mncari custu non siat prus s'impreu IPA ufitziale.

#### Consonantes non prummonares
Sas cunsonantes non prummonares sunt sonos chi no isfrutant s'àera de sos purmones: custas includent sos click (presentas in sas limbas khoisan), sas implosivas (chi s'agatant in limbas comente a su swahili) e sas ejetivas (chi s'agatant in medas limbas americanas e caucàsicas).

### Vocales

S'IPA organizat sas vocales a segunda de sa positzione chi sa limba assumet durante sa produtzione issoro: su disponimentu de sas vocales pigat sa forma de unu trapétziu.

S'asse verticale de custu trapétziu currispondet a s'artària vocàlica: sas vocales chi sunt pronuntziadas cun sa limba artzada cara a su paladu sunt in artu, mentras cussas prodùidas cun sa limba abbassada sunt collocadas in bassu. Pro esempru, sa [i] s'agatat in chima a su trapètziu ca produende**·**la sa limba est in positzione arritzada cara a su paladu, mentras s'[a] est in bassu ca sa limba est bassa mentras benit prodùida.

In manera parallela, s'asse orizontale rapresentat sa posterioridade vocàlica: sas vocales postas a destra sunt cussas prodùidas cun sa limba cara a s'ala posteriore de sa buca, mentras cussas signadas a manca sunt prodùidas cun sa limba sobrada cara a s'ala anteriora de sa buca.

Cando sas vocales sunt in còpia, cussa de destra est lavralizada mentras cussa de manca est sa contraparte sua non lavralizada.

### Diacrìticos e unos àteros sìmbulos

#### Barras e parèntesis cuadras
In una trascritzione IPA s'impreant sas barras diagonales cando benit data una *trascritzione fonematica* de una paràula o de una frase, indichende, est a nàrrere, sos fonemas (de sas unidades de sonu astratas) chi diant dèpere èssere realizados in una variante reconnota de una tzerta limba.

S'impreant, imbetzes, sas parèntesis cuadras cando benit oferta una *trascritzione fonètica*, est a nàrrere unu tentativu de s'acurtziare su prus possìbile a sa *bera* realizatzione de una tzerta paràula o frase. In una trascritzione fonètica, tando, at a èssere indicadu cale, tra sos diferentes allofonos atzetados in una limba est istadu realizadu.

Pro esempru: sa trascritzione fonematica de sa paràula "domo" in italianu istandard at a èssere: //; in realidade, sa trascritzione fonètica de sa resa de unu faeddadore setentrionale at a èssere cun probabilidade [ˈkaːza], mentras cussa de unu faeddadore campanu at a pòdere [ˈkaːsɐ] o finas . a pronùntzia surda o sonora de sa sibilante o sa resa belle aberta de sa vocale finale sunt cunsiderados allofoni in italianu, e s'ascurtadore toscanu at a reconnòschere sa paràula riconducendo in manera ispontànea sos diferentes foni  e  a s'entidade astrata /s/.

#### Corsivu, asteriscos e parèntesis tundas

* S'impreu de su corsivu signìficat chi unu sonu de una determinada paràula podet èssere pronuntziadu opuru no; pro esèmpiu in s'artìculu determinativu *is* in sa faeddada meridionale de su sardu, sa *s* podet no èssere pronuntziada, e sa trascritzione est /i*s*/.
* S'impreu de sas parèntesis tundas () signìficat chi unu fonema in positzione finale podet èssere pronuntziadu solu si est sighidu dae una vocale in s'arresonu; in sos ditzionàrios de limba inglesa pro indicare chi una /ɹ/ podet èssere leta o nono s'impreat fintzas un'asterisco (*) a su locu de /(ɹ)/.

#### Diacrìticos
Sos diacrìticos sunt signos bortadu a modificare unu sonu, a diferèntzia de sos subrasegmentales, chi modìficant su tonu e s'atzentu. Semus faddende de puntos, gantzos, mantzas... postos a un'ala de unu sìmbulu IPA a su fine de ammustrare una tzerta alteratzione o sa descritzione prus dillindada in sa pronùntzia de sa lìtera. Ulteriores signos diacrìticos sunt istados introduidos in sas estensiones IPA, progetados printzipalmente pro sa logopedia. Sos signos diacrìticos benint cumbinados cun sos sìmbulos IPA pro trascrìere balores fonèticos modificados in manera lèbia, o articulatziones segundàrias.

Tabella de sos diacrìticos:

S'istadu de sa glottide podet èssere trascritu in manera fine cun signos diacrìticos:

Nòdidas:

* S'allongada de una vocale si signalat cun su sìmbulu "" chi assimìgiat a sos **duos puntos**, a esèmpiu:  est ***bene***.
* Una vocale rotica si signalat cun su sìmbulu "  " atacadu a sa vocale, a esèmpiu:  est ***bird*** in inglesu americanu.
* Sa nasalizzazione si signalat cun su sìmbulu "   ", a esèmpiu:  est ***bon*** in frantzesu.
* Sa vocale àtona de unu ditongu si signalat cun su sìmbulu " ", a esèmpiu:  est unu modu de trascrìere sa paràula italiana "voi". Custu signalat chi su ditongu siat difatis unu ditongu e non duas sìllabas divididas dae su jatu.

#### Diacritici subrasegmentales
Sos diacrìticos subrasegmentales sunt signos chi non s'unint a unu sonu e sunt dados a sa muda de s'atzentu, de su tonu, de s'intonatzione. Custos sìmbulos descrient sas caraterìsticas de unu limbàgiu a s'in subra de su livellu de sìngulas consonantes e vocales, comente a sa prosodia, tonu, longària, e su stress, chi s'ispissu òperant in sìllabas, paràulas o frases, est a nàrrere elementos cales s'intensidade, tonu, geminatzione e de sos sonos de una limba, gasi comente su ritmu e s'intonatzione de s'arresonu. Cando chi sa majore ala de custos sìmbulos indicant distintziones chi sunt fonemicas a livellu de paràula, sos sìmbulos esistent fintzas pro s'intonatzione a unu livellu superiore a cuddu de su paràula.

Sighit s'elencu de sos sinnos subrasegmentales:

##### Atzentu tònicu
B'ant duos atzentos tònicos in s'alfabetu IPA: cussu ***primàriu*** e cussu ***segundàriu***.

Cussu primàriu assimìgiat in manera gràfica a un'apòstrofu () chi pretzedet sa sìllaba interessada.

: Esèmpios:
:* tribù [tri**bu**];
:* istatzione [istatˈ**ʦjoː**ne];

Cussu segundàriu assimìgiat a una **virgola** () chi pretzedet sa sìllaba interessada, e serbit a descriere a su mègius sa sfumatura de atzentatzione in sas paràulas longas, chi duncas s'assentant de nessi chimbe sìllabas.

: Esèmpios:
:* australopitecu [ˌ**au**stralopi**teː**ku];
:* spressurizatzione [ˌ**spres**suriddzat**ʦjoː**ne];
:* ammutinamentu [ˌ**am**mutina**men**tu].

#### Sìmbulos non prus impreados o no istandard
In su cursu de s'istòria sua s'IPA at atzetadu pro perìodos de tempus belle longos sìmbulos chi posca sunt istados declassados ca sostituidos dae cussos de oe. Unos àteros sìmbulos imbetzes sunt impreados in trascritziones fonèticas IPA ma non sunt reconnotos ufitzialmente. Est su casu de [ɷ] chi oe est rapresentadu cun [ʊ], opuru de [ʦ], [ʣ], [ʧ] e [ʤ], oe iscritos separados [ts], [dz], [tʃ] e [dʒ]. In unos àteros casos si tratat de discretziones de s'autore: a esèmpiu in sos ditzionàrios de limba inglesa est meda raru bìdere s'approssimante alveolare indicada cun su sìmbulu ufitziale IPA [ɹ], ma benit indicada cun [r], ca tale lìtera in inglesu indicat semper su subranumenadu sonu.

#### Ulteriores crarimentos

* Totus sas cunsonantes retroflessas tenent su matessi sìmbulu de sas consonantes alveolares ecuivalentes cun s'annanta in bassu de unu gantzeddu chi puntat a dereta.
* S'IPA ufitziale no est s'ùnicu alfabetu fonèticu chi esistit: Luciano Canepari, partinde de custu, nd'at elaboradu unu mutidu canIPA /kaˈnipa/ [käˈniːpä].

## Nòdidas


## Boghes curreladas

* International Phonetic Association
* Fonètica articolatoria
* IPA in Unicode
* Trasparèntzia fonologica

## Collegamentos esternos

* 
* 
* 
* WikiTeX  suportat s'editing de secuèntzias IPA diretamente in un'artìculu Wiki
* Tabella IPA multimediale cun filas audio de 2 speaker e esèmpios de su Laboratòriu de Fonètica de s'Universidade de Torinu
* Editor IPA online de su Laboratòriu de Fonètica de s'Universidade de Torinu
*