Pòpulu Sami

Sos **sami**, o **saami**, fintzas connotos che **làpones** est unu pòpulu chi bivet in Lapònia, una regione chi s'iscampiat intre su norte de Finlàndia, Isvètzia, Norvègia e sa penìsula de Kola, in su norte-uestu de Rùssia. Si cumponet de unas 82.000 pessones, ispainadas aprossimadamente aici: unos 50.000 in Norvègia, unos 20.000 in Isvètzia, unos 10.000 in Finlàndia e unos 2000 in Rùssia.

Sos archeòlogos ant iscobertu rastas de unu pòpulu chi biviat de pisca i cassa de rennas arestes. Custas rastas inditant unu populamentu istàbile de sas costeras àrticas iscandìnavas in unu perìodu postu intre 7000 e 2000 annos a.C. Sunt istadas fintzas agatadas tzeràmicas de sos antepassados de sos sami chi datan a cara de su 500 a.C. Sin duda est dificultosu atribuire una filiatzione filolinguìstica o ètnica a custos grupos. Atualmente si cunsiderat che sos sami siant sa prima populatzione autòctona connota de Iscandinàvia e revengant su deretu issoro che pòpulu indìgenu.

## Limbas
Is limbas de is sami sunt imparentadas cun sas limbas ugro-fìnnicas e s'Europa orientale e setentrionale. Esistint variedades diferentes de su làpone- Usualmente si partzint in tres grupos printzipales: orientale, tzentrale e meridionale. Is primas rastas iscritas remontant a su de 17 sèculos. Mancari sugetos a *norvegizatzione* intre sa fine de su de 19 e is primìtzios de su de 20 sèculos, sa limba aiat torradu a agatare importàntzia a fatu de sa segunda gherra mundiale.

## Caraterìsticas ètnicas
Sos sami tenet carateristicas genèticas mascamente caucasoides, però sende chi faeddant limbas de sa famìllia linguistica uràlica, s'ipotizat chi siant frutu de ammesturos de populatziones europoides e monogloides, carateristica chi s'agatat avalorada fintzas dae sa frecuèntzia minore de biondismu e dae sa ligera plica mongòlica chi meda indivìduos tenent. Sunt su pòpulu prus bàsciu de Europa, mannos mediamente 157 cm.

## Cultura
Sa cultura traditzionale at tentu influèntzias fortes dae sas aitivdades de sa cassa e sa pisca. In èpocas coladas, una de is printzipales aitividades fiat su pesamentu de sas rennas, oe in die a penas una proportzione iscarsa de sami (unu 10%) sighent a bìvere nòmades de sa paschimenta de custu animale. Noantimes, custa dimensione traditzionale tenet galu importu in sa cultura de custu pòpulu, comente fintzas sa pisca in sos fiordos.

Sa música traditzionale es narada cantu Yoik.

## Organizatzione política
Sos sami ant resistidu durante prus de unu sèculu a sas cumproas de asimigiatzione de sa sotziedade no sami. In su 1903, unu giornale polìticu, su *Sagai Muittalaegje*, aiat denuntziadu cun fortza cunstu fatu. In su 1917 aiat tentu logu su primu cumbenidu de sami. A pustis de sa segunda gherra mundiale, fiat fundada s'Assòtziu de Allevadores de Rennas Sami. In su 1956, fiat criadu su Cussìgiu Nòrdicu de sos samu che òrganu de acàpiu intre sami norvegesos, finlandesos e isvedesos.  Cun s'iscontzu de s'Unione Soviètica, sos sami de sa penìsula de Kola s'ant assotziadu a su Cussìgiu, chi fiat torradua batiare Cussìgiu Saami in su 1991. Sa criatzione de unu Parlamentu Sami (Sameting) in su 1989 at afortiadu sa connoschèntzia linguìstica, culturale e legale de is sami.

Su 6 de freàrgiu es sa Die Natzionale Sami in ammentu a sa data de sa prima cunferèntzia Sami. Sa bandera sami est istada adotada in su 1986: su chircu in sa metade ruja rapresentat su sole e in sa asula sa luna. Sas fròngias sos pròpias a is colores de sa roba y tambene sas bator setziones desu territoòriu. Sos *Samediggi*, parlamentos làpones ofitzialmente reconnotos, sunt istados costituidos prus che òrganos consultivos chi non legislativos, in Norvègia (1989), Isvètzia (1993) e Finlàndia (1996). Sos tres parlamentos si sunt atobiados in una assemblea in Trondheim su 6 de freàrgiu de 1997.

## Etnónimu
S'usu de su faeddu *lap*(*p*), dae chi bènit *làpone* est originàriu de Isvètzia e Finlàndia. In Iscandinàvia *lapp* tenet signìficadu de «roba de mindigu». Su faeddu s'usat fintzas pro nàrrere «ignorante» e «tontu», prus àteros significados comente «periféricu». Custu tèrmine no est istadu usadu mai in sas limba sami, e sos sami faghent riferimentu a issos e totu che*Sàmit* (sos samis), o Sápmelaš (de sa famìllia Sami).

Atualmente sos mèdios de comunicatzione iscandìnavos no usant àteru tèrmine chi no siat Sàmis, comente fintzas sas istitutziones. Su faedu *lapp* est cunsideradu impeorativu, mancari sighet a èssere meda comune.

## Religione
In generale su isciamanèsimu fiat majoritàriu intre sos samis fintzas a su de 18 sèculos. Sa cunversione a su cristianèsimu si dèpet a sos isfortzos de missionàrios in sos primìtzios de su de 13 sèculos, cun intensificatzione a fatu de sa reforma protestante. In Norvègia in manera particulare si fiat dinstighida sa figura de Thomas von Westen, misssionàriu chi predicaiat a su pòpulu sami a cara de su 1720. Westen, naradu s*'Apòstolu de sos Sami*, difendiat s'usu de sa limba issoro in s'educatzione e in sa crèsia.

In die de oe sa majoria de sos sami sunt membros de crèsias cristianas de denominatzione luterana, in Norvègia, Isvètzia e Finlàndia. In Rùssia unos pertenent a sa crèsia ortodossa russa.

## Notas

### Bibliografía
* Tuija Rankama; Jarmo Kankaanpää (2007). "The Earliest Postglacial Inland Settlement of Lapland". *Kamennyi Vek Evropeiskogo Severa*.
* Tuija Rankama; Jarmo Kankaanpää (2004). "Survey and excavation at Lake Vetsijärvi, Lapland in: People, material culture and environment in the North".* Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference*, University of Oulu.
* Janusz Kozlowski; H. G. Bandi (December 1984). "Подобная точка зрения была всё ещё распространена в 1980-е годы: The Paleohistory of Circumpolar Arctic Colonization". *Arctic* Vol. 37, No. 4.
* Carpelan, Christian (2005). "Origins". En Ulla-Maija Kulonen, Irja Seurujärvi-Kari & Risto Pulkkinen. *The Saami;A Cultural Encyclopaedia. Suomalaisen Kirjalisuuden Seuran toimituksia* 925. SKS. pp. 252-258. ISBN 951-746-506-8.
* Yngvar Nielsen (1891). "Lappernes fremrykning mot syd i Trondhjems stift og Hedemarkens amt" [The incursion of Lapps southwards in the see of Trondhjem and county of Hedemarken]. *Det norske geografiske selskabs årbog* (en noruego) (Kristiania) 1 (1889-1890): 18-52.

## Ligamenes esternos

* Sámiráðði Su Cussìgiu Saami
* Sami Radio
* We are the Sami .
* About Sami people .
* Sami Statistics.
* BÁIKI: The International Sami Journal .
* Saami Mitochondrial DNA Reveals Deep Maternal Lineage Clusters, Delghandi 1998
* The Western and Eastern Roots of the Saami—the Story of Genetic “Outliers” Told by Mitochondrial DNA and Y Chromosomes, Tambets 2004
* Saami and Berbers—An Unexpected Mitochondrial DNA Link, Achilli 2005 
* A recent genetic link between Sami and the Volga-Ural region of Russia, Ingman 2006