Mogoresu

Su Mogoresu est su chi fueddant in Mòguru, una bidda de sa Provìntzia de Aristanis. Comenti àteras biddas medas in su Campidanu, a su Mogoresu is chi innantis studiànt sa lìngua sarda (a inghitzai de Wagner) ddi narànt in italianu chi fessit unu "Campidanese rustico", unu Campidanesu "furesau", de is messajus, cunfrontendi-ddu cun su Campidanesu "tzivili", chi no fiat àteru che su chi si fueddàt in Casteddu. Is studiaus prus modernus, chi partzint su campidanesu in suta-bariedadis (*M. Virdis, Fonetica del dialetto sardo campidanese, Della Torre, Cagliari 1978; A. Lepori, Dizionario Italiano - Sardo Campidanese, Castello, Cagliari 1988*), ponint su Mogoresu aìnturu de sa bariedadi ocidentali, chi si distinghit pruschetotu po sa labialisadura de sa L intervocàlica, po sa nasalisadura (pronùntzia "a carighedda") de sa N intervocàlica, po sa metàtesi de sa R in acabu de sìllaba serrada e po s'assimiladura de su liòngiu RT a T (càstia prus ainnantis po is esemprus). Tocat a nai ca is chi bivint in Mòguru tenint maneras de nai, fueddus e pronùntzias bortas medas allenas a àteras biddas de su Cabu de Bàsciu.

## Su Mogoresu e sa Marmilla

Moguru est sa primu bidda de sa Marmilla, una de is ùrtimas primu de arribai a su cabitzali de su Campidanu de Aristanis cun su de Casteddu. Duncas is fueddus Mogoresus funt sìmbilis meda a totu is àterus chi agataus me is àteras biddas acanta, a tipu Gonnostramatza, Masuddas, Pompu, Mragaxori, Siris, e diaici sighendi. Me in custus logus in tempus passaus, sa genti fiant  giai totus messajus e pastoris, prus chi piscadoris, sendi ca su mari fut atesu meda a ddoi lompi a carru. Po custa arraxoni, is maneras de nai e is dìcius benint giai totus de su mundu de sa messaria, de sa marra, de su cuaddu e de is ainas chi serbiant in custu mundu. De custas maneras ndi podeus arremonai a su mancu duas: in Mòguru, candu unu fait calincuna cosa po s'amarolla, mancai no tengat gana de dda fai, ddi nant ca "no ddi andat beni de sedda" (pron. [no ɖɖi 'anda 'βɛ̃i da 'zɛɖɖa]), a tipu su cuaddu chi, de chi su cavallieri ddi ponit mali sa sedda, tenit strobu a is costas e passillat arrennegau e cun pagu gana de sighiri a sa bia chi ddi nant. Sèmpiri de su mundu de is messajus, benit custa àtera manera de nai: candu unu est connotu po essi òmini malu meda, is àterus, de chi ddu biint, nant "gei est una bella erba puru" (pron. [dʒej 'ɛj ũa bɛll 'ɛβra 'βuɾu]), poita ca a bortas s'erba si ponit a cresci in dònnia logu e a dda segai ddoi bolit unu turmentu mannu.

## Su sonu de is fueddus a sa Mogoresa

Su nai de is fueddus a sa Mogoresa est sìmbili a cussu de is àteras biddas acanta. Duncas:

**1)** a sa -L- chi tengat ainnantis e apalas una vocali dda nant giai sèmpiri -B- lèbia o fricativa ("soli" si narat, in Mòguru, ['sɔ**β**i], "nosu boleus" [ˌnɔz o**'β**ewzu], malàdiu [mo**'β**aðju]);

1 bis) candu custa -L- intervocàlica est in postura pusti-tònica (in sìllaba chi benit apustis de s'acentu), siat in fueddus pranus (acentu in sa penùrtima) siat in fueddus lìscinus (*sdruccioli*, acentu in sa de tresùrtimas), medas bortas sparessit intotu ("solu" ['sou], "filu ['fiu], "malu" ['mau], "tui bolis" [ˌtuj 'ɔizi]); "bèrtula" ['betwa], "mendula" ['mendwa]); a su contras in fueddus prus modernus o intraus in su sardu de pagu (pruschetotu de s'italianu) custa -L- punnat a s'allonghiai: "bratzolu" ddu nant [bra'tso**ll**u], "giornali" [dʒɔr'na**ll**i], "dilicau" [di**ll**i'kaw], "dèbili" ['debi**ll**i], "scola" ['skɔ**ll**a];

**2)** menin is fueddus chi tenint una -N- cun ainnantis e apalas una vocali, custu sonu no est pronuntziau distintamenti, ma donat unu sonu de nasu ("a carighedda") a is vocalis acanta. Ddu podeus intendi menin is bessidas -oni: "mandroni" [man'dr**ɔ̃**i], -onu: "sonu" ['s**õ**u], -eni: "beni" ['b**ɛ̃**i], -ani: "cani" ['k**ã**i], -ini: "santuaini" [santua**'ĩ**:], -ina: "coxina" [ko'ʒ**ĩ**a], -ana: "arrana" [ar'r**ã**:], -anu: "mangianu" [man'dʒ**ã**u], -enu: "fenu" ['f**ẽ**u], finsas menin is artìculus no determinadoris ("unu" e "una" si faint [**ũ**:] e [**ũ**a], "unus cantu" bessit [**ũ**s 'kantu]); cust'arrègula perou no funtzionat po is bessidas -ona e -ena, anca sa -N- s'intendit beni ("bona" ['bɔ**n**a] e "cena" ['tʃɛ**n**a]); custu protzessu de smenguadura de sa -N- podit lompi a sa sparèssida intotu, pruschetotu in postura pusti-tònica de fueddus lìscinus: "àxina" e "fèmina" bessint ['aʒa] e ['femja], "màniga" cun d-una metàtesi bessit ['maɣja], "domìnigu" bessit [do'miɣu];

**2 bis)** su fenòmenu de sa nasalisadura funtzionat finsas cun sa -R- posta in mesu a duas vocalis (chi bessit a -N-) candu in sa sìllaba acanta ddoi at un'àtera -N-. Podeus pensai a is fueddus "beranu", "contonera", "arena", "cordonera", "aràngiu", "mandarinu" chi is Mogoresus nant [ba**'n**ãu], [konto'ne**n**a], [a**'n**ɛ̃i], [koðru'e**n**a], [a**'n**andʒu], [manda**'n**ĩu]. In prus ddoi funt unus cantu fueddus chi aciungint una -N- chi no est etimològica (chi ddi nant epentètica) pruschetotu ananti de is sonus velaris: "genugu" e "fenugu" bessint [dʒa'nu**ŋ**ɡu] e [fa'nu**ŋ**gu], "martinica" [ma**n**ti'ni**ŋ**ka], "buconi" [u**ŋ**'kɔ̃i]; o àterus chi nasalisant una vocali chi a primìtziu no teniat sa -N- acanta: "imoi", "innoi", "mou" (sa mesura de terra e de lori) bessint [i'm**õ**u], [in'n**ɔ̃**i] e ['m**ɔ̃**i];

**3)** a sa -R- chi tengat ainnantis una vocali e apalas una consonanti (a s'acabu de sìllaba serrada, comenti si narat in linguìstica), sarvu chi custa siat una -D- o una -T- (càstia asuta), dda transint ponendi-nce-dda ananti de sa vocali innantis, sa chi si narat metàtesi ("cartzoni" bessit [k**r**a'tsɔ̃i], "carpita" est [k**r**a'pita], "porcu" si fait ['p**r**oku], "durci" ['d**r**utʃi], "incurtzai" bessit [ink**r**u'tsaj]; a bortas sa -R- si transit finsas in d-un'àtera sìllaba innantis ("scantergiada" [sk**r**anta'ʒaða]); s'arrègula balit finsas po is sonus palatalis: "gennàrgiu", "argiola" e "cerbeddu" bessint [dʒ**r**an'naʒu], [a'ʒ**r**ɔβa] e [tʃ**r**o'βeɖɖu], e po sa -M- ("martzu" ['m**r**atsu]); e balit finsas in fonètica sintàtica, est a nai candu su liòngiu est formau de duus fueddus acanta: "s'òrgiu" bessit ['s**r**oʒu], "s'àrgia" ['s**r**aʒa] e "s'erba" ['s**r**ɛβa];

**3 bis)** in su liòngiu -RD- sa metàtesi funtzionat aicetotu, ma sa transidura est fata agoa de sa -D- (aici "sardu" si narat ['sað**r**u] e "pèrdiu" ['peð**r**ju]); àteras bortas in custu liòngiu sa -R- ndi podit finsas arrui lassendi a sola sa -D- cun pronùntzia lèbia o fricativa: "murdegu" e "arregordu" bessint [mu**'ð**eɣu] e [arra'ɣo**ð**u];

**4)** a su liòngiu -RT-, invècias de sa metàtesi, is Mogoresus ddi papant sa -R- assimilendi-dda a sa -T- ("mortu" si narat ['mo**t**u], "gorteddu" si fait [go**'t**eɖɖu]; cust'assimiladura a bortas (po pagus fueddus) funtzionat cun -RC- e -RTZ- puru, ma sceti candu no fait a fai sa metàtesi: "circai" e "artziai" bessint [tʃi**'k**aj] e [a**'ts**jaj];

**5)** a bortas finsas sa -R- a mesu de vocalis ndi podit arrui, candu est in postura pusti-tònica comenti sa -L- etotu: aici "frori" e "mèrcuris" si nant in Mogoresu ['frɔi] e ['mrekwizi]; e in d-unas cantu formas de su verbu "podi" finsas sa -D- acostumat a nd'arrui: "podis" e "podit" bessint ['pɔizi] e ['pɔiði];

**6)** discursu longu iant a bolli is vocalis àtonas (no acentadas) chi in totu su Campidanesu punnant a no essi firmas; su prus fenòmenu naturali de su Mogoresu est de cambiai sa -E- (ma finsas sa -O-) faendi-ddas bessiri -A-: "Bernardinu" est [br**a**nna'ðĩu], "arretirai" est [arr**a**ti'ɾaj]; e custu sutzedit puru in formas de verbus chi ndi tenint àteras anca sa -E- acentada abarrat comenti est: "deu ghetu" ['g**ɛ**tu] ma "ghetai" [g**a**'taj], "deu tengu" ['t**e**ndʒu] ma "deu tenia" [t**a**'nia] e "nosu teneus" [t**a**'newzu]; custu si biit puru in sa prepositzioni "de": candu unu, fueddendi a lestru, si-ndi papat s'ùrtimu vocali de su fueddu innantis a "de" e puru sa primu lìtera de "de" etotu, bessit -A; po custu "cosa de papai" si fait [ˌkɔz **a** βa'paj], "su carru de Pissenti" si fait [su ˌɣarr **a** βis'sɛnti]; candu invècias su fueddu apalas de sa prepositzioni cumentzat cun d-una vocali, sa -E bessit a -I: podeus duncas intendi cosas a tipu "tassa de àcua" [ˌtass **i** 'akwa], "cassarola bruta de ollu" [kassa'ɾɔlla ˌbrut **i** 'ollu], "ogu-de-boi" (unu pilloneddu) [ˌoɣ**i**'ɔi];

**6 bis)** àteras bortas, candu sa vocali àtona est acanta a una -L- chi s'est fata a -B-, podit mudai po unu fenòmenu de disassimiladura po no lassai duas vocalis agualis acanta a sa -B-: "dolori" chi bessit [d**a**'βɔɾi], "coloru" chi bessit [k**a**'βɔɾu], malàdiu chi bessit [m**o**'βaðju]; àteru naturali de su Mogoresu ddu bieus in medas fueddus chi acabant in -ura o sinuncas in -ea e funt de genia feminina, chi bessint in Mogoresu a -i; podeus pensai a is fueddus Campidanesus "crasura", "cobertura", "arena", "lea", "(b)idea" chi in Mogoresu schetu si nant invècias [kra'zuɾ**i**], [kraβa'tuɾ**i**], [a'nɛ̃**i**], ['lɛ**i**], [bi'ðɛ**i**]; un'àtera punna de su Mogoresu est de serrai sa -O- de àterus dialetus Campidanesus a -U-: "ddoi" e "comenti" bessint [ɖ**w**i] e [k**u**'mɛnti];

**7)** is formas verbalis funt sìmbilis a is de sa suta-bariedadi de apartenèntzia: s'infiniu de sa de tres coniugatzionis bessit a -ì truncada ("sighiri" est [si'ɣ**i:**]; aicetotu s'infiniu de verbus fora de arrègula de sa segundu coniugatzioni: "biri", "arriri", "scriri", "sciri" bessint ['b**i:**], [ar'r**i:**], ['skr**i:**], ['ʃ**i:**]; sa primu personi de su tempus passau de su verbu bessit a -à truncada in sa primu coniugatzioni e a -ia in sa segunda e sa de tres coniugatzionis, candu su Campidanesu de Casteddu bessit a -amu e -emu ("papamu" si fait [pa'p**a:**], "bolemu" est [o'β**ia**], "partemu" est [par't**ia**]); in sa primu e sa segundu personis pluralis de su passau ddoi at giai sèmpiri una -A- temàtica ananti de sa desinèntzia: [pap**a**'jauzu] [pap**a**'jaizi], [prand**a**'jauzu], [part**a**'jauzu]; is formas de is verbus ausiliàrius "essi" e "ai" funt naturalis de sa suta-bariedadi de apartenèntzia, diferentis de su Campidanu de Casteddu (càstia asuta); is verbus chi acabant a vocali su tema verbali (fai, crei, etc) acostumant a aciungi una -D- eufònica a su tema ananti de una desinèntzia acentada: "faeus", "faiat", "creiast" bessint [fa**'ð**euzu], [fa**'ð**iaða], [kre**'ð**iasta];

**8)** àterus naturalis de su Mogoresu funt: inserimentu de una sìllaba in tzertas espressadas particularis ("nd'iat" e "ndi-ddoi iat" bessint [nd **að** 'iaða] e [ˌndi ɖɖw**að** 'iaða], 
"ddus connoscis" e "ddas timu" bessint [ˌɖɖuz**us** kan'nɔʃizi] e [ˌɖɖaz**as** 'timu]); inserimentu de una vocali paragògica a s'artìculu determinadori plurali ananti de fueddus chi inghitzant a S- impura o TZ- ("is scolas", "is sparus", "is tzius", "is tzias" bessint [ˌiz**a** 'skɔllaza], [ˌiz**u** 'spaɾuzu], [ˌiz**u** 'tsiuzu], [ˌiz**a** 'tsiaza]); pèrdida de una sìllaba in "calincunu" siat pronòmini [kaŋ'kunu] siat agetivu, e finsas cun transidura de acentu a sa primu sìllaba [ˌkaŋkwa 'ɣɔza];

**9)** unus cantu fueddus antigus ant sunfriu de sa chi nant "usura fonètica" de manera aici manna chi giai giai no fait prus a ddus connosci, ca ant a bortas achiriu unu sentidu prus generali de su chi teniant a primìtziu: de "buconi" [uŋ'kɔ̃i] su smenguadori "buconeddu" cun s'arrutroxa de sa B-, sa pèrdida de nasalisadura e unu mudamentu de vocali nd'est bessiu a [iŋ'kweɖɖu] o [uŋ'kweɖɖu] = *pezzo* cun su smenguadori [iŋkwaɖ'ɖeɖɖu] = *pezzetto*; su "bixinau" at pèrdiu intotu sa primu sìllaba e nd'est bessiu a [ˌsu ʒi'ãu]; su "biaxi" de su càrrigu portau de su molenti s'est fatu simprimenti un'espressada averbiali, es. *un sacco di cose* [ũ iˌaʒ a 'ɣɔza].

## Su verbu essi

Su verbu "essi", chi bolit nai *essere*, comenti sonat in Mòguru (trascritu acanta a comenti ddu scriint in Campidanesu "normalisau"): poneus sceti is formas simpris.

**INDITADORI PRESENTI**

deu seu ['sɛu]

tui ses ['sɛzi]

issu est ['ɛj] o ['ɛsti]

nosu seus ['seuzu]

bosàterus [o'zatruzu] seis ['seizi]

issus funt ['funti]

**INDITADORI IMPERFETU**

deu fui ['fuj] o, prus pagu imperau, fia ['fia]

tui fust ['fusti] o, prus pagu imperau, fiast ['fiasta] 

issu fut ['fuði] o, prus pagu imperau, fiat ['fiaða]

nosu fiaus ['fjauzu]

bosàterus fiais ['fjaizi]

issus fiant ['fjanta] o ['fianta]

**BENIDORI**

deu apu a essi [ap 'ɛssi]

tui as a essi [ast 'ɛssi]

issu at a essi [að 'ɛssi]

nosu eus a essi [az 'ɛssi]

bosàterus eis a essi [az 'ɛssi]

issus ant a essi [ant 'ɛssi]

**CONGIUNGIDORI PRESENTI**

(chi) deu sia ['sia]

(chi) tui siast ['siasta]

(chi) issu siat ['siaða] 

(chi) nosu siaus ['sjauzu]

(chi) bosàterus siais ['sjaizi]

(chi) issus siant ['sianta]

**CONGIUNGIDORI IMPERFETU**

(chi) deu fessi ['fessi]

(chi) tui fessist ['fessisti]

(chi) issu fessit ['fessiði]

(chi) nosu fèssimus ['fessimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) bosàterus fèssidis ['festizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) issus fessint ['fessinti]

**CONDITZIONALI PRESENTI**

deu ia a essi [iap 'ɛssi]

tui iast a essi [iast 'ɛssi]

issu iat a essi [iað 'ɛssi]

nosu iaus a essi [iaz 'ɛssi]

bosàterus iais a essi [iast 'ɛssi]

issus iant a essi [iant 'ɛssi]

**GERÙNDIU PRESENTI** 

sendi ['sendu] o ['sendi] (no si narat meda; po nd'arremonai una ddu nant a s'antiga po *quand'ero bambino*, "sendi pitiu")

**PARTICÌPIU PASSAU**

stau o stètiu ['stau], ['stetju] o ['stetiðu]

## Su verbu ai

Su verbu "ai"  bolit nai *avere*, (po agiudai is àterus verbus a fai is tempus cumpostus) ma mai *possedere*, *avere in possesso*; po cussu ddoi est su verbu "tenni" ['tɛ̃i]. *Ho fame* si narat "tèngiu fàmini"; *ho mangiato* invècias "apu papau". In Mòguru, su verbu "ai" si narat aici:

**INDITADORI PRESENTI**

deu apu ['apu]

tui as ['azi]

issu at ['aði]

nosu eus ['euzu]

osatrus eis ['eizi]

issus ant ['anti]

**INDITADORI IMPERFETU**

deu ia ['ia]

tui iast ['iasta]

issu iat ['iaða]

nosu iaus ['jauzu]

bosàterus iais ['jaizi]

issus iant ['ianta]

**BENIDORI**

deu apu a ai [ap 'ai]

tui as a ai [ast 'ai]

issu at a ai [að 'ai]

nosu eus a ai [az 'ai]

bosàterus eis a ai [az 'ai]

issus ant a ai [ant 'ai]

**CONGIUNGIDORI PRESENTI**

(chi) deu apa ['apa]

(chi) tui apas ['apasta]

(chi) issu apat ['apaða]

(chi) nosu apaus [a'pauzu] o [a'peuzu] 

(chi) bosàterus apais [a'paizi] o [a'peizi]

(chi) issus apant ['apanta]

**CONGIUNGIDORI IMPERFETU**

(chi) deu essi ['essi]

(chi) tui essis ['essisti]

(chi) issu essit ['essiði]

(chi) nosu èssimus ['essimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) bosàterus èssidis ['estizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) issus essint ['essinti]

**CONDITZIONALI PRESENTI**

deu ia a ai [ˌiap 'ai]

tui iast a ai [ˌiast 'ai]

issu iat a ai [ˌiað 'ai]

nosu iaus a ai [ˌiaz 'ai]

bosàterus iais a ai [ˌiast 'ai]

issus iant a ai [ˌiant 'ai]

**GERÙNDIU PRESENTI** 

endi ['endu] o ['endi] (no si narat giai mai)

## Is diis de sa cida

Lunis (m.) ['lũizi]
         
Martis (m.) ['matizi]

Mèrcuris (m.) ['mrekwizi]

Giòbia (f.) ['dʒoβja] ma cun s'artìculu innantis a s'antiga est [sa 'joβja], comenti "su giuu" est [su 'ju:]

Cenàbura (m.) [tʃa'naβaɾa]

Sàbudu (m.) ['saβuðu]

Domìnigu (m.) [do'miɣu]

## Is mesis de s'annu

Gennàrgiu [dʒran'naʒu]

Friàrgiu [fri'aʒu]

Martzu ['mratsu]

Abrili [a'βriβi]

Maju ['maju]

Làmpadas ['laɱpaɾaza]

Mesi-de-argiolas [ˌmɛz a a'ʒrɔβaza]

Austu [a'ustu]

Cabudanni [kaβu'ðanni]

Santuaini [santua'ĩ:]

Donniasantu [donnja'zantu]

Mesi-de-idas [ˌmɛz a 'iðaza]

## Is stasonis

Beranu (m.) [ba'nãu] [su a'nãu]

Istadiali (m.) [ista'ðjaβi] o Istadi (f.) [i'staði]

Atòngiu (m.) [a'tondʒu]

Ierru (m.) [i'erru]

Boxi giai presenti, amanniada cun is trascriduras IPA de Stèvini Cherchi (mogoresu)