Casteddu

**Casteddu** (*Cagliari* in italianu, *Càller* in cadelanu, *Castell de Càller* in cadelanu antigu, *Cáller* in ispagnolu antigu) est sa capitale e sa tzitade prus manna de Sardigna.

## Istòria

Casteddu est una de is tzitades prus antigas de Sardigna, e paret chi dd'aiant fundada sos fenìtzos a inghiriu de su sèculu VIII a.C., in s'oru de s'istáinu de Santa Igia. Su numene Fenitzu fiat "Caralý", numene plurale ca giai dae tempus meda fiat formada dae unas cantas biddas.

Is romanos, lompidos in su 238 a.C., dd'aiant fata sea de provìntzia e amanniada, faghende·dda crèschere a inghiriu de sa Pratza de su Cramu fintzas a Santu Sadurru: a foras de sa parte bìvida fiant sos campusantos de *Tuvixeddu* (iare cartaginesu) e *Bonàiri*. In su sèculu II ap.C. dd'ant fata *colònia*. In edade cristiana at tentu unu pìscamu. In edade romana puru su numene fiat plurale: *Carales*. Sos bividores depiant èssere unos 30.000.

Mancari a serru, Casteddu (tando *Carales*) at sighidu a bìvere a suta de vàndalos e gregos bizantinos, sende sèmper sa sea de su guvernadore provintziale. In su 711 perou paret chi is arabos dd'apant iscontzada e abruscada, e tando sos bividores ant lassadu sa tzitade romana pro si nche istugiare in una ala prus segura, a s'oru de s'istàinu. A pustis no s'at a intendere prus de *Carales*, ma de *Santa Ìgia* (Santa Gilla, Santa Illa, it. *Santa Cecilia*).

In edade giuigale, Santa Igia fiat sa capitale de su Giuigadu (Regnu) de Càlari: su numene de sa tzitade antiga si fiat sarbadu in su de su logu. Santa Igia teniat unos 15.000 bividores, una tzinta de muros e una crèsia cadirale: sos rastos si podiant bìdere galu in su '800 in ue oe est sa Tzentrale Elètrica.

In su 1216, sa Giuighessa Beneita de Lacon aiat permìtidu a unos cantos pisanos de fraigare unu casteddu in ue oe est su bighinadu de "Casteddu de susu". Idea mala, ca in sas gherras intre de Pisa e Gènua su giuigadu si diat èssere alliadu a sa segunda: in su 1258 sos pisanos e sos àteros giuigados sardos alliados issoro iscontzant Santa Igia e nche isparghent su sale. Sos bividores lassant sas ruinas, unos cantos andende a Domunoas e Bidda de Cresia, àteros a fundare Biddanoa, s'apendìtziu de Casteddu chi totu connoschimus.

Su casteddu si naraiat "Castellu de Castro de Callari", de custu est bènnidu su numene sardu de sa tzitade: Casteddu. Is sardos no podiant bìvere in su Casteddu, ma sceti in sos apendìtzios (*Stampaxi*, *Biddanoa*, *Lapola*), e si carchi sardu fiat agatadu a intru de is muros a ghennas serradas (est a nàrrere a su note), fiat acumpangiadu a foras, ghetadu dae sa Turre de Santu Francau (o de carchi àtera).

In su 1324 is catalanos ant cunchistadu sa Sardigna pisana, fundende una tzitade in su monte de *Bonàiri* (est a narrere "àire bona"), ma passende giae in su 1325 in Casteddu, boghende is pisanos e intrende·bi sceti bividores catalanos. In sas gherras intre de Aragone e Arbaree, Casteddu dd'ant assitiada sos arbaresos prus bortas, ma no dd'ant mai pigada.

Dae su 1410 Casteddu, chi is catalanos nàrant "Càller" est sa capitale de unu regnu unidu, su *Regnum Sardiniae et Corsicae* (Regnu de Sardigna e Corsica). Su re est su de Aragone, apresentadu de unu bisurre o de unu guvernadore. In prus, inoghe s'acorrat su Parlamentu (sos Istamentos). Tando bi depìant esser unos 10.000 abitantes.

Fintzas a sa gherra tzivile de su 1700-1714, sa Sardinna est abarrada a suta de s'Aragone a in antis e de sa Ispagna a pustis, cun pagu noas pero de importu: s'universidade (1626), sa Cadirale (pisana, ma torrada a fare in stile barrocu), sa Festa de Sant'Efis, etz.

Pigada dae is austrìacos in su 1708 e torrada a cunchistare dae sos ispagnolos in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardigna a su Duca de Savoia in su 1720. Su primu guvernadore est istadu su barone de Saint-Rémy (su de su Bastione). 

Semper abarrada cun is Savoias, oe est su cabulogu de sa Regione Autònoma de sa Sardigna de sa Repùblica Italiana.

## Andamèntu Demogràfigu

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:250000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from:0 till: 37243
 bar:1871 from:0 till: 37135
 bar:1881 from:0 till: 43472
 bar:1901 from:0 till: 61678
 bar:1911 from:0 till: 70132
 bar:1921 from:0 till: 73024
 bar:1931 from:0 till: 92689
 bar:1936 from:0 till: 97996
 bar:1951 from:0 till: 130511
 bar:1961 from:0 till: 173540
 bar:1971 from:0 till: 211377
 bar:1981 from:0 till: 219648
 bar:1991 from:0 till: 204237
 bar:2001 from:0 till: 164249
 bar:2011 from:0 till: 149883
PlotData=

 bar:1861 at: 37243 fontsize:S text: 37.243 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 37135 fontsize:S text: 37.135 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 43472 fontsize:S text: 43.472 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 61678 fontsize:S text: 61.678 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 70132 fontsize:S text: 70.132 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 73024 fontsize:S text: 73.024 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 92689 fontsize:S text: 92.689 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 97996 fontsize:S text: 97.996 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 130511 fontsize:S text: 130.511 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 173540 fontsize:S text: 173.540 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 211377 fontsize:S text: 211.377 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 219648 fontsize:S text: 219.648 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 204237 fontsize:S text: 204.237 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 164249 fontsize:S text: 164.249 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 149883 fontsize:S text: 149.883 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:fonte ISTAT - elaborazione grafica a cura di Wikipedia


## Sos Bighinados de Casteddu
### Bighinados Antigos
* Casteddu de susu
* Stampaxi 
* Biddanoa
* Lapola
### Bighinadu Nou

* Tuvixeddu - Tuvumannu
* Is Mirrionis
* La Vega
* Fonsarda
* Sant'Alenixedda
* Santu Beneditu
* Genneruxi
* Monte Urpinu
* Monte Mixi
* Bonairi
* Sant'a Tènnera
* Mulinu Beciu
* Santu Migheli
* Barraca Manna
* Is Campus - Is Corrias
* Villa Doloretta
* Monreale
* Santu Giosepu - Santa Teresa - Parteolla
* Is Bingias - Terramaini
* Monteleone - Santa Rosalia
* Apenditziu Europeu
* CEP
* Poetu
* Sa Prama
* Apenditziu de su Sole
* Santu Bartolomeu
* Sant'Elias

## Àteros progetos

## Acàpios de foras
* Pàgina ufitziale de sa tzitade (in limba italiana) 
* Casteddu (in limba italiana) 
* Casteddu.com (in limba ingresa)
* Casteddu (in limba italiana) 
* Imparai su campidanesu (in limba italiana e tedesca)