open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lady Oscar

***Lady Oscar*** o ***Sa Rosa de Versailles*** (giapponesu:  *Berusaiyu no Bara*) est unu de sos *[[shōjo]]-[[manga]]* prus connòttos e unu franchise chi at imbentàu Riyoko Ikeda. Lu an adattàu a parìtzos Takarazuka Revue musical e fìntzas *[[anime]]*, chi at fattu Tokyo Movie Shinsha e prubicàu sos network televisivos Animax e Nippon Television. S'anime est populare meda in Italia.

Lady Oscar zìrat in tundu a s'istoria de Oscar François de Jarjayes, una pitzìnna nàschia fèmina ma pàschia comènte un'òmine pro sutzèder a babbu suo in su traballu de bardiànu de su Palattu Reale. Una gherradòra bravissima chin ideas firmas de zustìssia, Oscar si intèndet fiera e altiva pro su rolu chi li tòcat a fàcher, ma est in dùda cando, a su cumìntzu de sa revolutzione frantzesa, dèpet isseperàre cale ala picàre tra sa classe reale e tra cussa povera e opprimìa dae sa prima. Est de impòrtu mannu fìntzas su disìzu de torràre a si cumportàre che-i una femina, chi dèpet cubàre pro su traballu suo, e sas fattìas amorosas chin Marie Antoinette, Count Axel von Fersen, e su serbidòre e menzus amicu André Grandier.

Tènet elementos de casta *yuri* in sa relassiòne tra Oscar e sa protètta sua Rosalie Lamorlière, sa fìza de Madame de Polignac, chi s'istima sua pro Oscar si podet pessàre comènte adòru o amore romanticu benìnde dae una possìbile bisessualidade. Comènte chi non fit bastànte, medas in sa corte puru adòran a Oscar, diventànde zelosos abberu cando issa est in cumpanzìa de un'attera pessòne.
Materia oscura (documentariu)

***Materia oscura*** est unu documentariu de su 2013 dirigidu dae Massimo D'Anolfi e dae Martina Parenti.  Su tema  est cussu de sos esperimentos de gherra de sas fortzas armadas in su territopriu de su Poligono Sperimentale del Salto di Quirra in Sardigna e sas relatziones cun sos abitantes de su logu.

Su poligono est istadu costruidu in su 1956 in s'area de Quirra; e dae tando in cust'area sun istada isperimentadas diversos tipos de armas. Pro cussu motivu b'at finas una indagine giudiziaria, dirigida dae su magistradu Domenico Fiordalisi, pro dannos provocados a parte de sa populatzione a causa de s'usu de materiales dannosos pro su saludu.

## Aggantzos dae fora
*Ischeda in su situ de Euganea Film Festival
Domenico Fiordalisi

Domenico Fiordalisi est unu magistradu chi a su mamentu est Procuradore de sa Repubblica in su tribunale de Tèmpiu, in Sardigna.

## Biografia
Poi de s'esse' laureadu in s'Universidade de Bari, aiat appidu ingarrigos incomente Sostituto Procuratore in sa Procura de sa Repubblica de Paola, Rossano, Cosenza e in sa Direzione Distrettuale Antimafia de Catanzaro. In Calabria at fattu arrestare deghinas de affiliados e collaboradores de calchi cosca mafiosa de sas zonas de Amantea, San Lucido e Cetraro. Est istadu juighe in sos tribunales de Bari, Rossano e Crotone.

Dae su 2008 a su 2012, comente e Procuradore de Lanusei, ada azzeradu totu s'arretradu de s'officiu e ada torradu a abberrer varias inchiestas. At poi dirigidu una importante inchiesta subra sa "Sindrome de Quirra", pro sos casos meda de abitantes de sas biddas de affacca, de mortes pro leucemia e pro malformatziones de animales chi pasculaiana in zonas a lacana cun su Poligono Interforze del Salto di Quirra a Perdasdefogu. In cussu contesto est istada azertada s'esplosione de 1200 missiles chi aian lassadu torio. In pius est istadu acciapadu unu muntonasu de rifiutos perigulosos, inue, dae su 1986 a su 2008, sun istadas ismaltidas tottus sas bombas e munitziones bezzas de sos arsenales italianos, chena sas nezessaria attinziones pro su saludu de militares e tziviles.
Oil (film)

***Oil*** est unu film documentariu de su 2009 giradu dae Massimiliano Mazzotta.  Su tema  est relativu a s'impiantu de sa Saras, chi est in Macchiareddu vicinu a Cagliari, e sa possibilidade chi cussa rafineria de petroliu podet presentare problemas de siguresa pro su saludu de sas persones e de s'ambiente. 

Su documentariu at balanzadu reconoschimentos in varios film festivals relativos a s'ambiente; comente "Miglior Documentario italiano" a su Cinemambiente 2009 de Torino; *Miglior Documentario* a s*'EcologicoFilmFest* de Nardò (Salento); su premiu comente *Miglior Documenario al FlowerFilmFestival* 2010 de Assisi; e cussu a su NodoDocFestival 2010 de Trieste.

## Aggantzos dae fora
*Su documentariu in su situ ''Il Documento''
Saludu

Sa **salude** (o **saludu**) est su livellu de atùliu funzionale o metabolicu de un'organismu bivu. In sas persones est sa cunditzione generale de sa mente e de su corpus e de avesu cheret nàrrere a èssere libberos dae maladias, infortunios o dolore.

## Riferimentos
Saras

Sa **Saras Raffinerie Sarde S.p.A.** est una sotziedade pro atziones italiana, costituida in su 1962, chi at sede in Sarroch, afaca a Casteddu, e òperat in su setore de sa rafinatzione de su petròliu e in sa produtzione de energia elètrica.

## Pàzinas ligadas
* Oil (film)
Cosenza

**Cosenza** ( in  sa limba locale: Cusenza) est una tzitade italiana de unos 70.000 abitantes, edd'est sa cabu de logu de s'omonima provintzia  de sa regione Calabria.
Io non ho paura

**Io non ho paura** (in sardu “Eu non tenzo timorìa”) est unu libru de Davide Perillo, editadu dae San Paolo.

In isse si narat s'acontèssida de Francesca Pedrazzini, imparadora de deretu milanesa profundamente catòliga, mama de tres fizos, obitada in su 2.012 a sos 38 annos ebia, a pustis de una pelea de duos annos e mesu cun una maladia terrorosa.

Francesca at ischidu parare fronte a sa morte in edade primadia cun s'ispìritu intzacarràbile de una pessone debota, segura chi sa morte non siat àtera cosa si sono una colada e chi a pustis de issa nos isetet su paraìsu.

De custu libru no esitit bortadura in limba sarda in s'atualidade.
Trojany

**Trojany** est una bidda in Polonia. Tenet una popolatzione de aprossimadamente 490 abitantes (in su 2014).
Vallelunga Pratameno

**Vallelunga Pratameno** est unu comunu de 3.641 bividores de sa Provìntzia de Caltanissetta in Sitzìlia.
Akira Suzuki

**Akira Suzuki** (Mukawa, Hokkaido, 12 de cabidanni 1930) est  unu chimicu giapponesu. Ad iscobertu sa reazione de Suzuki in su 1979 e in su 2010 Suzuki umpare a Ei-ichi Negishi e a s'americanu Richard Heck, aia binchidu su Premiu Nobel.
1930

S'annu **1930** (MCMXXX  in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in mercuris segundu su calendàriu gregorianu.
Camillo Olivetti

Est istadu su chi aiat criadu s'asienda chi aiat su nomene sou, chi aiat mandadu ainnanti su fizu Adriano.
1880

S'annu **1880** (MDCCCLXXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in die de giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Tziviltade nuraghesa

Sa **tziviltàde nuraghèsa** o **nuràgica** fit naschia in Sardigna e abbràtzat unu tempus chi àndat dae s'edàde de Brùnzu a su sèculu de II p.C., comomài in epoca de appoderamèntu romanu chi at jùttu sa tziviltade nuraghesa a si nche rùgher, in belle totu s'ìsula, e a su sèculu de VI p.C. in Barbàgia.

Custa tziviltade sarda dèpet su nomine suo a sos nuràches, sas tùrres chi fàchent s'isula tantu fentomàda pèri su mundu e sunt gàlu testimonia de s'isvilùpu in cussa epoca tuccànde dae ateras tziviltades chi bi aìat prìma, nòdias pro sos monumentos megaliticos, comente a sos dolmen, e menhir.

Sos nuràghes sunt tèntos in cunsideru comente sos monumentos megaliticos menzus mantèsos in Europa. De s'iscòpu chi serbìant si nde arresònat dae nèssi chìmbe seculos e galu sunt parìtzas sas dimàndas de pònner a cràru: bi at chìe los bìet comente tumbas e lòsas e ateros comènte domo simbolica de zigàntes, ateros galu fortes, o fùrros pro fùnder su metallu, o presònes o tempios pro addiosàre su sole.
## Ateras boches
*Istoria de Sardinnia

## Agganzos de foras
*Su perìodu prenuràgicu - Storia sarda nella scuola italiana
*Sa tziviltade nuràgica - Storia sarda nella scuola italiana

## Notas
Reinhold Messner

**Reinhold Andreas Messner** (Bressanone,  17 cabudanni 1.944) est un'arpinista, isproradore e iscritore italianu, de limba mama alemanna.

Nch'est artiadu a su primu pranu in su mundu de s'arpinismu pro aer batidu torra a sa pobularidade s'apiligada lìbera in unu tempus in ue dominaiat sa progressura artifitziale: in su 1.968, difatis, est su protagonista de su de VIII grados in sa lìbera (sighende sa “lìnia lòziga”) in su Pilotu de Mesania de su Sass dla Cruse.

Su nùmene suo est relassionadu cun incontàbiles isproraduras e apiligadas, peroe est cunnotu a su pùbrigu mannu pro esser istadu su primu arpinista chi at iscaladu totu sos batòrdighi cùcuros chi sùperant 8.000 metros in subra de su livellu de su mare, fitianu dae chirradas o in cundissiones de dificurtade istraordinària.

Est istadu pro custu unu grandu himalajista, a tretu de s'apostivigare semper obetivos noos e de los comunicare cun eficàssia manna finas a unu pùbrigu no formadu dae incarrigados de traballos. Est cussideradu unu partidàriu de su gasi naradu “istilu arpesu” in sos montes himalayanos mannos, a ue bi fiant tando mescamente ispediduras cun medas iscaladores e costosas in manera cussideràbile. A cussu propòsitu, fiant istados fundamentales duos imprendimentos: in su 1.978, est su primu òmine ch'iscalat s'Everest sena impreare ossìzenu, realizende s'artiada impare cun Peter Habeler, cando ch'in su 1.980 nche sizit su matessi pitzu a sa sola.

In mesu de sos àteros imprendimentos, si podent fontomare sa rugrada de s'Antàrtida e de sa Grenilàndia sena s'impreu de beìculos motorizados nen canes de trinu, e sa rugrada de su Desertu de su Gobi.

Messner at iscritu medas libros e, dae su 1.999 a su 2.004, est istadu membru de su Paralamentu Europeu elèghidu comente independente in sa lista de sos Birdes italianos. Est agricurtore e si cunsagrat a sa zestione de su Messner Mountain Museum, unu cumparis museale dedigadu a totu sos aspetos de su monte in su tzentru de sos Arpes, in Bortzanu, Solda, Castel Juval (in ue Messner istat dae su 1.983), Monte Rite (Cibiana di Cadore)) e su Casteddu de Brunico. Est membru onoràriu e medalla de oro de su Clube Arpesu Italianu.
Okinawa

**Okinawa** est s'isula prus manna de tottu su agorru suo e de cussas Ryukyu, a como politicamente parte de su Giappone.

S'isula si isterret pro 1.201.03 kilometros e est attesu dae su Giappone pro unos 640 km. Sa tzittade Naha si atzappat in isula e est su capu de locu de sa meria intrega.

Okinawa at colau un'istoria, mancari currelada, ma de cada manera a divessu dae su Giappone, dae s'anticorju a su rennu indipendente Ryukyu, chi pacabat tributos a Tzina e Giappone, fintzas a cando s'urtimu non si lu at picau pro manu militare in su 1879; dae tando, su Giappone at chircau de de che bocare dae sa conca de sa zente limba e curtura de Okinawa, pro nche la assimizare a su restu de su Giappone.

S'isula de Okinawa est mentovada ca at fattu de terrinu a sa battalla sambenosa meda de su Pacificu in su 1945, chi est costada sa bida a unu in supra battor de tottu sa populassione de s'isula. Cando su Giappone fit bintu, sos americanos an mantesu s'isula fintzas a su 1972 comente colunia; comente in Sardigna, bi at galu una presentzia forte meda de militares istranzos chi fachen dannu a s'ambiente e a sa zente (paritzos sun sos rapportos de violentzia dae parte americana a sa comunidade locale).

## Boghes curreladas
* Okinawa (in limba sarda comuna)
* Hokkaidō
* Honshū
* Shikoku
* Kyūshū

## Aggantzos de fora
*Zassu uffitziale 
*Logos de attesu: Okinawa e assimizos sardos - Su Majolu
Pallàdiu

Su **pallàdiu** est unu elementu chìmicu chi currispondet a su nùmeru atòmicu 46 e su simbulu sou est **Pd**.

## Àteros progetos
Limbazos grecos

Su grecu anticu, innàntis de s'isvilùpu de su standard naràu Koiné (*κοινή*) comènte limba franca de s'ellenismu, fit partìu in parìtzos limbàzos (dialètos). Su prus de custos si nde bènit a connoschèntzia pro mèdiu de rétulos, ma calicùnu, comènte s'Eòlicu (lesbicu), su Dòricu e su Iònicu, bi est fìntzas in trabàllos literàrios affàch'e a sa forma egemone de grecu iscrìttu, s'Atticu. Gòi puru su grecu modernu si pòdet ischirriàre in parìtzos limbazos, su prus benìnde dae sa Koiné.

Su primu limbazu grecu a nois connòttu est su **mitzenèu**, torràu a nois gràssias a sa Lineàre B de su secundu millènniu tardu innàntis de Cristu. Sa partzidùra classica de sos limbazos bènit dae sas emigrassiònes in s'edade de su Ferru, a pùstis chi sa tziviltàde mitzenèa fit rùtta. Càrchidunu chi faveddàbat su mitzenèu sìche fit andàu a Tzìpru in distèrru, atteros imbètzes fin abbarràos in ube fin, dànde luche a su limbazu **arcadicu-tzipriota**. Custu est s'unicu dialètu chi tènzat radìchine cràra in s'edade de su brùnzu: pro sos atteros est galu a bìer itte est s'orìzine issòro.
*Su **eòlicu** fit ispàrtu in atteros tres limbazos: s'unu, su de s'isula de Lesbo e Smìrne; sos atteros duos, su de sa Beòtzia e de sa Tessàllia.
*S'invasione dorica at jùttu su **doricu** dae sa Grèghia de su Nord-Ovest a sa costèra de su Peloponnèsu: pro esèmpiu a Sparta, Creta e càrchi atteru trèttu pòstu a sud.
*Su **iònicu** fit unu limbazu chi si chistionàbat in sa costèra otzidentale de s'Asia Minore. 

S'Iliàde e s'Odissèa fin iscrìttas in **grècu omèricu**, unu primu aunimèntu de su grècu orientale ponènde a pare su ionicu e s'eolicu. 

*Su **àtticu** fit su limbàzu de Atene. Sicomènte s'atticu lu aìat adottàu sa Matzedònia innàntis de sas conchìstas de Lisandru Mannu e de s'artziàda de s'ellenismu, est bènniu a variedade istandard chi, a pùstis, si at isvilupàu in sa Koiné.

Chin su ionicu-atticu a fundamèntu de sa goi nàda koiné, sos atteros dialètos sun iscumpàrtos; oje in dìe, tottus sos chi bi sun galu bènin dae custu istandard anticu, fràncu calicunu:
*Su limbazu **tsacònicu**, forma neodòrica chi si favèddat in su Peloponnesu otzidentale;
*Su grecànicu, iscrìttu in arfabètu latìnu e chistionàu in carchi isula limbistica de s'Italia de Zòsso;
*Carchi atteru limbàzu ispàrtu chi si chistiònat in calicuna isula greca a cùrtzu de sa Turchia.
Enjo kōsai

**Enjo-kōsai** (*援助交際*) (forma accurtziàda: enkō, *援交*) bòlet nàrrer "attòbiu finantziàu" e est una cosa chi at tèntu orìzine in Giappone, in ube òmines prus o mancu mannos de edàde dàen dinàre e/o presèntes a fèminas meda prus zòvanas a manéra de nde pòder arcansàre sa cumpanzìa issòro, o fìntzas relassiònes sessuales. S'edàde femenìna bi àndat dae cussa de s'òbricu iscolàsticu a cussa domulàrja. Una faddìna comùna est a pessàre chi s'enjo-kōsai zìret sèmper in tundu de una carchi forma de sessu. Su favèddu "enjo-kōsai" est cumpàrtu pro sa prima bìa in s'Asahi Shimbun de su 20 de Capidànne de su 1994. 

Càndo bi at fèminas a pacàre s'òmine pro lis fàcher cumpanzìa, si nàrat **gyaku-enjo-kōsai** (*逆援助交際*) o "attòbiu finantziàu a s'imbèsse".

In Tzina tàmbene si fachet custa pratica.

## Referentzias
Sukeban

Chin su favèddu **sukeban** (*スケバン*, si pòdet fìntzas iscrìver *女番* e *スケ番*) est a inditàre sas teppas femenìnas chi bi aìat in Giappone in sos annos Settanta. Est una cràsi de sas paràgulas "suke" (*女*, pitzòcca) e "banchō" (*番長* "mere") e est riferìa a su capu de sa banda.

## Caratteristicas
Su favèddu lu impreàban, a su comìntzu, pètzi sos chi fachìan parte de sas bandas, ma dae su 1972 in sùsu est de imprèu comùnu pro tottus sos giapponesos. Sa caratteristica printzipàle de sas sukeban sun sos pilos bistòsos meda, ca sun tìntos o fattos chin sa permanènte, su fuku classicu de marinèri unu pacu acontzàu, chin sas mìzas coloràdas e una fardetta allonghiàda.

Sas sukeban si dàban a su bagassùmine, a s'irrobatòrju e a sa violèntzia, e fit sòlitu a nde bìer tèppas s'una contr'a s'attera. Pro sa prus parte fin pitzoccas chi sos atteros ponìan a bànda, o istudiàntes faddìas chi si attroppàban a banda pro paràre frònte a sa sotziedade giapponesa. Sas armas chi sas sukeban nde fachìan imprèu fin cadènas, talliarìnas e lammièddas.
Ugo Foscolo

## Oberas prinzipales

* *A Luigia Pallavicini caduta da cavallo*
* *All'amica risanata*
* *Alla sera*
* *A Zacinto*
* *Alla Musa*
* *In morte del fratello Giovanni*
* *Ultime lettere di Jacopo Ortis*
* *Dei sepolcri*
* *Aiace*
* *Le Grazie*
Amore

Su **amore** (o sa **istìma**) est unu sentìdu de affettu, simpatia e aderimentu profundu pro un'attera persòne, un'animale, unu ozètu o fìntzas unu cuntzèttu, una bidèa. Oppuru si pòdet intènder, dae su puntu de bìsta iscientìficu, comènte una impéllida chi ispìnghet s'òmine a una persòne.

S'amore "romanticu" tènet unu signìficu pretzìzu: cando s'amore tra duos èsseres umanos tènet caratteres chi lu accùrtzient a su romanticìsmu (consuntziòne, comunione, affettu e carìgnu, passione fisica, *limerence*), custu si nàrat "amore romanticu" pro lu istesiàre dae s'istìma chi s'omine tènet pro sa famìlia sua e atteros esseres umanos o animales. Su faèddu si impitat fìntzas pro definire una passione pro càlchi cosa (un'attividade, unu ozètu) o una daidùra a un'ideale, pro esèmpiu religiòsu.

S'amore, in sardu, tènet unu campu denotativu ampiu meda, coberìnde tottu custas cosas:
*Amore pro sa famìlia.
*Amore pro sos amìgos.
*Amore pro isse etòttu.
*Amore romanticu.
*Amore sessuale.
*Amore platonicu, amore in ue sa fisicidàde est unu mèdiu ebbìa pro s'amore ispirituale.
*Misericordia empatica abìa sos famìdos, sos animales fèrtos e sos bisonzòsos.
*Amore ideale pro punnàre a un'idea.
*Amore politicu e sotziale pro sos printzipios chi sa persòne sìghit, pro sa natzione o sa patria sua, s'onore e s'indipendèntzia.
*Amore de fìde, intèsu comènte daidùra profunda a (unu) Deus.

In grègu antìgu bi nd'at medas de faèddos pro inditàre sas parìtzas castas de amore.
**Agape* (*αγάπη*) est un'amore de resòne, chène cunditziòne, fìntzas cando non si bì lu tòrrat: est s'amore chi b'at in su Vanzèliu.
**Philia* (*φιλία*) est s'amore de affettu e piaghère: dae cùe si bi aisètat chi sìat torràdu, pro esèmpiu tra amìgos.
**Eros* (*έρως*) est s'amore sessuale.
**Anteros* (*αντέρως*) est s'amore chi in s'attera persòne agàtat currispondèntzia.
**Himeros* est su disìzu fisicu chi chèret a bi lu torràre a lèstru. 
**Pothos* est sa bràma pro unu bìsu o idèa pro chi bi punnàmus.
**Stοrge* (*στοργή*) est s'amore de appartenèntzia, pro esèmpiu tra parèntes e carrales de su matèssi sàmbene.
**Thelema* (*θέλημα*) est su piaghère de fàgher càlchi cosa.

A dòntzi mòdu, fìntzas in grègu antìgu est màlu a distìngher bene sos sentìdos varios e, de gai, a bòltas agatàmus "agape" cun su matèssi signìficu de "eros", e su verbu "agapào" chi bòlet nàrrer sa matèssi cosa de "philèo" (comènte in sa Bibbia de su Testamentu Antigu).

S'ebràigu tènet sa paràula *ahava* pro affettu e favore, ma sa chi tènet prus impòrtu est sa paràula *khesed* chi pònet a pàre sos cuntzètos de affettu e cumpassiòne e, a bòltas, si bòrtat a "bonucòro".
Mandicadores de erba

Cussu de sos **mandicadòres de erba** (*草食(系)男子*, Sōshoku(-kei) danshi) est unu fenòmenu giapponesu chi bìet òmines refudànde sa còja o fìntzas solu un'amoràda. Sun descrìttos, a s'ispìssu, comènte zente moderàda chi tènet cùra meda de s'aspèttu suo. 

In sutta de custa categoria, bi sun màscros e fèminas sìat pettàrjos (*肉食系* nikushoku-kei) sìat mandicadores de erba (*草食系* sōshoku-kei).

In su mese de Capidànne de su 2010, su 36% de òmines giapponesos tra sos 16 e 19 annos si intendìat "mandicadòre de erba". In prus, duas chìrcas de òmines chène amoràda tra sos 20 e 30 annos aìan naràu chi, rispettivamente, su 61% e su 70% si cunsideràbat gòi.

Custu fenòmenu pònet a tìmmer a su gubernu giapponesu, chi lu bìet comènte sa resòne printzipale de su tassu de nàschida nassionàle andànde in falàda: pro custu su gubernu bòlet dare azùdos economicos a sas cropas de amorados chi chèren fàcher fìzos.

Su favèddu lu at imbentàu Maki Fukasawa ind un'articulu prubicàu in su 13 de Santu Gabìne de su 2006, e est bènnia a imprèu comùnu in su 2008. 

Custu fenomenu at pèri cambiàu s'economia giapponesa. Sos òmines sun comporànde, prus oje chi non mai, prodottos comènte a bellai e dùrches in cantitade manna, e su mercàu at cumintzàu a sìchire cust'àndala puru pro torràre impòsta a custa dimànda. Cosas comènte sa màcchina si còmporan meda prus pacu in custos annos.

Secùndu a Fukasawa, *sōshoku danshi* non sun chène disìzu de relassiòne romantica, ma no nde lis impòrtat nudda de su disìzu "carràle". Prus a tàrdu, su filosofu Masahiro Morioka at descrìttu sos mandicadòres de erba nànde chi issos sun "sos bellèddos de sa zenerassiòne nova chi non pùnnan a si chircàre càrre, ma prefèrin a si mandicàre erba a costàzu de s'atteru sèssu". Nànchi sos òmines "mandicadores de erba" pònen sas fèminas a tribulàre meda.
Placido Cherchi

**Placido Cherchi** (Oscheri, 10 de aprìle de su 1939 - Casteddu, 24 de Capidànne de su 2013) est istàu unu antropòlogu, filòsofu e attivista sardu.

## Vìda
Placido Cherchi at istudiàu in Casteddu chin Ernesto De Martino e Corrado Maltese, a su matèssi tèmpus fachènde suo s'interèssu a sos istùdios e problèmas etno-antropològicos e istòricu-artìsticos. Comènte autòre de trabàllos de impòrtu meda in sùpra de su pessamèntu de Ernesto de Martino e de sos problemas a pìzu de s'identitade e curtura sarda, at fattu attivamènte parte de s'Iscola Antropologica de Casteddu, chi bi est gràssias a sa presèntzia, in s'Universidade de Casteddu, de òmines mannos comènte a Ernesto de Martino e Alberto Mario Cirese, e de sos dischèntes issòro comènte a Clara Gallini, Giulio Angioni e Placido Cherchi etòttu.

Placido at lassàu custa vìda in su 2013 a s'edade de 74 annos, pro mòre de una bocàda de sàmbene in su cherbèddu.

## Trabàllos
**[[Paul Klee]] teorico*, De Donato, Bari 1978
**Sciola, percorsi materici*, Stef, Cagliari 1982.
**Pittura e mito in Giovanni Nonnis*, Alfa, Quartu S.E. 1990. 
**Nivola*, Ilisso, Nuoro 1990. 
*Placido Cherci-Maria Cherchi, *Ernesto De Martino: dalla crisi della presenza alla comunità umana*, Liguori, Napoli 1987.
**Il signore del limite: tre variazioni critiche su Ernesto De Martino*, Liguori, Napoli 1994.
**Il peso dell'ombra: l'etnocentrismo critico di Ernesto De Martino e il problema dell'autocoscienza culturale*, Liguori, Napoli 1996.
**Etnos e apocalisse: mutamento e crisi nella cultura sarda e in altre culture periferiche*, Zonza, Sestu 1999 .
* *Manifesto della gioventù eretica del comunitarismo e della Confederazione politica dei circoli, organizzazione non-partitica dei sardi *, coautori Francesco Masala ed Eliseo Spiga, Zonza , Sestu 2000.
**Il recupero del significato: dall'utopia all'identità nella cultura figurativa sarda*, Zonza, Sestu 2001.
**Crais: su alcune pieghe profonde dell'identità*, Zonza, Sestu 2005.
**La riscrittura oltrepassante*, Calimera, Curumuny 2013.

## Aggàntzos de fora
*Po arregordai a Placido Cherchi - Enrico Lobina
Oktoberfest

Su **Oktoberfest** (Festa de Capidànne, in tedescu bavarèsu a s'ispìssu * d' Wiesn *) est una festa populàre chi si tènet cada annu in Monacu de Baviera (*München*), in Germania, a sos ùrtimos dùos accàbbos de chìda in Capidànne e in su prìmu de Santu Gabìne. Est s'avvenimèntu prus fentomàu de sa tzittàde, in prus de èsser sa fiera prus de impòrtu pèri su mundu, chin ses miliònes de zènte chi bi accùdit dòntzi annu e chi, in su 2011, fìn bèlle sète miliones chind unu cossùmu de 7,5 broccàles de birra. Su sutzèssu est gòi mannu, chi fìntzas in atteras tzittàdes pèri su mundu commo si tènet "unu" Oktoberfest.

A chìrriu de *Theresienwiese*, chin 42 ettaros de istèrria, si ammanìzan unu luna park mannu e sos *stand* (*Festzelte*) in ube si pòden buffàre sas ses birras istòricas de Monacu de Baviera (est a nàrrer, *Paulaner*, *Spaten*, *Hofbräu*, *Hacker-Pschorr*, *Augustiner* e *Löwenbräu*). Cadaùnu de sos 14 *stand* prus mannos est capàssu de bi tènner in intro prus de 5000 pessònes, fìntzas a nde pòder collìre 10.000; in cada *stand* bi at unu palcu tzentràle in ube sònan sas bandas musicales in s'istìle tradissionàle *schlager*.

Sa festa cumìntzat chin sa tzerimònia de istuppadùra de sa cupa, chi Eurovisione trasmìttit, e chin sa protzessiòne tradissionàle.
Lila Tretikov

**Lila Tretikov** (in russu: **Лайла Третиков** o **Ляля Третьякова**; Mosca, 25 ghennàrgiu 1978) est una ispecialista in software de soziedade russa e americana. Est attualmente sa nova direttrice esecutiva de sa Fundazione Wikimedia.
Pianu de renaschida democratica

Su **pianu de renàschida democratica** (in limba orizinàle *piano di rinascita democratica*, fìntzas *programma di rinascita nazionale* o *il Piano*) fit parte fundamentàle de su programma piduìsta e bolìat punnàre a una suspidùra de sos apparìtzos democraticos italianos ind unu autoritarìsmu legale chi ziraìat in tùndu a s'informatziòne. Francesco Cosentino fit tènnidu in cunsideru comènte sa conca de sa cumpanzìa, ca fit issu su chi aìat iscrìttu tottu su programma.

## Puntos de prus impòrtu
Oe in dìe, càlchi puntu ja lu an cumprìdu a libellu istitutzionàle, economicu e mediaticu. Tzertas fortzas politicas nde propònen àtteros, fìntzas si sun inìmigas juràdas.

***Sa nàschida de duos partìdos**: s'unu, de un'ispètzia de mànca, s'atteru de drèsta. Custu pro fàgher su chi zìrat in tundu de su sistema politicu sìmpre meda.
***Cuntròllu de sos media**: su pianu bolìat cuntrollàre sos papèris e, liberalitzèndelas, sas emittèntes televisìvas. In prus, cherìat privatitzàre sa RAI pro nde la bogàre dae s'istàdu de monopòliu sòu.
***Progètu bicamerale de su 1997** (Cummissiòne parlamentare pro sas riformas costitutzionàles): partidùra de sas cumpetèntzias chi pertòccan sas duas Càmaras (funtziòne politica a CD e funtziòne economica a SR).
***Refòrma de sa mazistradùra**: partidùra sas carrièras de P.M. e mazistràdu zudicadòre, responsabilidàde de su CSM càra a su Parlamentu.
***Reduidùra de su numeru de sos parlamentares**.
***Abolimèntu de sas provìntzias**.
***Abolimèntu de sa balididàde legale de sos tìtulos de istùdiu**.

Licio Gelli, su chi fit a càbu de suttea P2, nàrat chi no est de bàdas su fàttu chi calicùna parte de custu pianu bi est in sos programmas de sos partìdos de còmmo. Ind un'intervìsta de su mese de Santu Gaìne de su 2008, at poi naràdu chi solu Silvio Berlusconi fit s'unicu a pòder cumprìre de su tottu su pianu, mancàri chi a bèlle tòttus sas fortzas politicas àpat imprestàdu càlchi puntu. De su matèssi pàrrere sun Mario Guarino, Sergio Flamigni e Umberto Bossi.

## Boghes currelàdas
*Propaganda 2
Propaganda 2

Sa **Propaganda 2** (incurtziàdu in **P2**) est istàda una suttea massonica italiana chi faghìat parte de su * Grande Oriente d'Italia *, fundàda in su 1877 cun su nùmene de *Propaganda Massonica*, ma chi aìat sighìdu un'àttera àndala dae cussa chi sos istatùtos inditaìan abìa unu modellu cospiratzionista contr'a s'ordinamèntu zurìdicu de s'istàdu, cando s'impresàrju Licio Gelli nde aìat pigàdu su potere. Sa P2 che la aìan bogàda dae su G.O.I. in su 26 de trìulas de su 1976; a pùstis, sa Cumissione parlamentare aìat concruìdu sa chìrca a pìzu de sa P2 marchèndela comènte "assòtziu criminale" e "eversivu". Una lege, sa n. 17 de su 25 de bennàrzu de su 1982, che aìat ispèrdidu sa suttea.

Dae cando fit nàschida, sa caratteristica printzipàle de sa suttea fit cussa de dare cobertùra a sos inditziàdos chi tenìan prus impòrtu, fìntzas si non faghìan parte de s'assotziu massonicu. Sa suttea orizinale, peròe, at traballàdu a sa cùa fìntzas a su 1925, cando su rezìmene fascista che aìat ispèrdidu tottus sas sutteas massonicas.

A pùstis chi su fascismu fit rùttu, sas sutteas massonicas fin torràdas a bìda e sa *Propaganda Massonica*, torràda a nàschere cun su nùmene de *Propaganda 2* a s'aggàbbu de su segundu pustighèrra, fit tòrra in sutta de su * Gran Maestro dell'Ordine * fìntzas a cando no bi est arribàdu Licio Gelli. Custu lu aìat a su comìntzu isseberàdu su *Gran Maestro* Lino Salvini pro lu rappresentare in tottus sas funtziones de sa suttea, fràncu poi bènner issu etòttu a su tìtulu de *Maestro Venerabile*, est a nàrrer chi nd'est bènnidu a ghìa.

Cando bi fit Gelli, sa P2 est resèssida a che pònner a sa cùa unu fiòttu de zènte, subratòttu in su ròlu politicu e amministrativu, pro furriàre s'assétiu sotziale, politicu e istitutzionale italianu e pesèndeche unu de sos iscàndalos prus mannos chi sìan mai bessìdos a campu in s'istoria de sa Republica Italiana.

Tra sos parìtzos crìmenes chi si crèet de sa P2, in prus de su cospiratzionìsmu politicu pro pigàre su potere in Italia, si pòden tzitàre s'istràgu de s'Italicus, cussu de Bologna, s'iscandalu de su Banco Ambrosiano, sa bocchidùra de Albino Luciani (ovverosìat Juanne Paulu I) e Carmine Pecorelli, s'arenamentu in su casu de su secuèstru de Aldo Moro, càlchi elementu a cùmone cun s'iscandalu de Tangentopoli.

Unu zudìssiu criticu a pìzu de sa teoria complottista chi zìrat in tundu de sa P2 lu at dàdu Massimo Teodori, chi aìat partetzipàdu comènte deputàdu radicale a su traballu de sa Cummissione Parlamentare de Tina Anselmi, in su lìberu sòu *Complotto! Come i politici ci ingannano* (2014): "sun trinta annos chi sa P2 si ispàcciat pro su cumplòttu mannu a pàlas de sos parìtzos mistèrios de s'Italia Republicàna".

## Boghes currelàdas
*Pianu de renaschida democratica
Dicotomia frassa

Una **dicotomìa fràssa** (lumenàda fìntzas **dirèma frassu** o **pessàre pètzi in biàncu o nighèddu**) est unu tipu de tramperìa lòzica chi bi est cando si dàen duos isorvimèntos ebbìa a unu problema comènte chi sèren sos unicos duos, cando in realtàde bi nd'at àtteros.

A s'ispìssu est un'istrategìa retorica pro fortzàre un'issèperu (o chin nois o contr'a nois), ma pòdet èsser puru chi non si tènzan in cussideru sas atteras optziònes oppuru est unu modellu de realtàde ideolòzica chi non pòdet bìer atteras bìas alternativas.

Si nde fàchet imprèu largu in sas arresonàdas politicas pro fortzare a sos àtteros a fàcher un'issèperu pro mèdiu de dìmandas retoricas, pro esèmpiu nànde "A ses chin nois o chin sos terroristas?" oppuru "Non sèzis de accòrdu chin custa liberalitzassiòne: alternativas a su sistema capitalisticu nde bolìes? Tàndo sèzis pro su sistema sovieticu!".
1920

S'annu **1920** (MCMXX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Fattos
* In su 30 de Maju fit istada fundada sa sotziedade Cagliari Calcio

## Naskidos
* 5 de ennàlzu Arturo Benedetti Michelangeli
* 7 de abrìle Ravi Shankar
* 27 de martu Colin Rowe
* 31 de làmpadas Franca Valeri
* 9 de austu Enzo Biagi
* 29 austu Charlie Parker
* 15 de santuaine Salvo D'Acquisto
* 23 de santuaine Gianni Rodari
1929

S'annu **1929** (MCMXXIX in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
Fan service

**Fan service** (in giapponesu simpremènte *saabisu*, «service») est unu favèddu tìpicu de anime e manga giapponèsos chi in sardu est a bortàre, a sa lìtera pro nde cumprènder mènzus su sinnìficu berdadèru, comènte "servìtziu pro sos amantiòsos". Su vocàbulu si imprèat pro inditàre tzèrtos particulàres e bisùras, chi si dìan atteramènte pòder lassàre de su tottu a bànda ma sos produttòres che pònen pètzi pro suddisfàcher a unu tzèrtu tìpu de prùbicu, chi lis sèrbit de *target* (mescamènte semus arresonànde de otaku).

A su sòlitu, càndo si chistiònat de fan service nos riferìmus a cussu sessuale, ma bi nd'at de àtteras càstas, comènte a violèntzia ammustràda de bàdas o sapidorìa tecnica; sicùndu de càrchi crìtica fìntzas sos cameos, sos omàjos, sas tzitadùras e guest star sun in custa categorìa.

Su favèddu tènet a s'ispìssu, connotassiòne negatìva, ma non sèmper: su fan service est una cosa mala a no nche pònner, cando su trabàllu si fàchet pro unu prùbicu ampru; ammustràre su valore de un'autòre est a lu ischìre usàre.
Otaku

Unu **otaku** (*おたく*), foras de su Giapone, est connotu pro èsser una pessone chind unu interessu marcàu pro anime e manga. In Giapone etotu, peròe, su favèddu tènet connotassiòne negativa meda e bolet inditare a una pessone chi pro s'interessu suo bi tenet una vera e pròpria ossessione e pro chi bi andat macu: bi podet èssere s'otaku de sas màchinas, de sa mùsica, de sos computer e gai sichinde. Su vocàbulu a Ponente, imbetzes, est colau a bòler narrer "amantiosu de manga/anime" e bo'. In Giapone su faveddu est prus chi àteru negativu ma oje in die, sicomente an dau bida a una subcurtura chi est a fundamentu de su mercau de intertenimentu giaponesu, bi at zènte in cughe puru chi si narat "otaku" chin fieresa. A Ponente sa paràgula podet esser bona o mala, a secundu de chie la impreat.

"Otaku" benit dae su giaponesu *お* (o, una partichedda onorìfica) + *宅* (taku, dommo): si impreabat comente pronùmene de secunda pessone singulare tra amantiosos de fotografia, chi sa zente bidiat semper sotzialmente "pacu abbistos", reservaos e ossessionaos dae s'interessu issoro: dae cughe, chin cussu sinnìficu negativu, sa paràgula est in impreu pro calesisiat tenzat unu carchi interessu pacu sanu. Unu istereòtipu de otaku est s'òmine chi est semper in dommo, isfainau de su totu, e non tenet perunu amicu chi non siat otaku che a issu. A commo, pro distingher su sinnìficu modernu dae cussu anticu, sa paràgula est iscrita o in hiragana (*おたく*) o katakana (*オタク*).
Risu sardonicu

Su **rìsu sardónicu** (in latìnu *risus sardonicus*), o **arrisu cun crasciou**, est un'ispàsimu chi sos mùsculos de sa cara fàchent a manéra de ammustràre una ghìnna.

Su nùmene de custa cundissiòne bènit dae sas chìzas in sùsu e una ghìnna chi pòdet pàrrer sardonica a chìe la bìet.

## Càusas
Su risu sardonicu est a s'ispìssu unu sinzàle de tétanu; lu pòdet causàre fìntzas un'abbenenamèntu de istrichinìna.

In su 2009, sos issentziàdos de un'universidade italiana in Piemonte ant affirmàu chi fit s'àpiu burdu (*Oenanthe aquatica*) sa prànta chi fachìat sa caratteristica convulsiòne de nèrvios. Custa pranta est, chin tòtu probabilidàde, s'erba sardonica chi sos sardos anticos impreàbant pro uchìder sa zente manna issòro chi non bi la fachìat prus a campàre, cando bi fint sos Fenìtzios.

## Bòches currelàdas
*Sardonicismu
Sardonicismu

Su **sardonicìsmu** o **sardonitzìsmu** (dae su latìnu *[[Risu sardonicu|risus sardonicus]]*) est s'ispressiòne de béffe, tzinìsmu o ironìa fata pro mèdiu de paràgulas. Est a divèrsu dae sa fràsia lacònica, ca a custa fàrtat s'intendimèntu sarcàsticu mèda a differèntzia de su sardonitzìsmu.

## Orìzine
Sa etimolozìa no est cràra. Sa entzicropedìa de su bizantìnu Suda nàt chi su favèddu bènit dae su grecu *sairō* (iscrìtu a sa latìna), vèrbu chi descrìvet s'atu de beffàre chind una ghìnna tottu su chi bi at de malu.

Bi at fìntzas un'atera orìzine possìbile, peròe: custa, de acòrdu chin su *Oxford English Dictionary*, nàt chi sa paràgula bènit dae sa convulsiòne de nèrvios a pùstis de si àer mandicàu un'erba de sa Sardigna (in grecu: *Sardō*), chi fàchet "àpiu burdu" de nùmene: sos sardos anticos la fachìant ingurtìre a sos mannos chi non bi la podìant fàcher a vìver prus a longu a manéra de los drogàre, prima de nche los ghettàre dae unu trèmene. Custu est su chi nàt puru s'espertu de tradissiònes locales Vladimir Propp in su lìberu suo "*Theory and History of Folklore*":

Una prìma radìchina de sa paràgula, de càda manéra, bènit dae s'Odissèa de Omèru, in ube Odisseu (Ulisse) tòrrat a Ìtaca e cumìntzat a risitàre "sardonicamente" cara a unu de sos ispasimàntes de sa muzère sua chi lu bòlet attaccàre. Dae su grecu *sardónios*, tando, sa paràgula est colàda a su latìnu *sardonius* e, dae cùghe, a totus sas atteras lìmbas (pro esèmpiu, su frantzèsu *sardonique*, s'inglèsu *sardonic*, su tedescu *sardonisch*, s'italiànu *sardonico*, su sardu *sardónicu* e gài sichìnde).

## Bòches currelàdas
*Risu sardonicu
Sweet Home (videojocu)

**Sweet Home** est unu videojocu de rolu isvilupàu pro Nintendo Famicom in su 1989. Sa comunidàde de amantiòsos lu tènet in cunsideru comènte su primu survival horror mai fattu.
Café Express

**Café Express** est una pellìcula de su 1980, aderetada dae Nanni Loy.

## Inredu

Michele Abbagnano est un'imbàlidu napulesu medianu de tempus chi, pro subraviver e sustentare fizu suo de batòrdighi annos, s'improbisat bendidore illìtzitu de cafè, biazende crandestinamente in su trazetu ferruviàriu notencu dae Vallo della Lucania a Nàpule, cuncretamente in su Trenu ispressu 718 trazadu dae una E636. Sa pellìcula relatat sas bivèntzias suas e sos isbirgos pro aunire sos duos cabos, in s'ìnteri chi est acanarzadu dae sa polima ferruviària e dae unu grustigheddu de furuncos chi lu diant cherrer comente sodale custringhitivu pro realizare sas furas issoro.

## Produidura

Sa pellìcula est ispressura de un'Itàlia chi subrabivit, cussa Itàlia fata dae zente chi s'agatat in sos màrghines de sa sotziedade, chi tenet sa probidèntzia comente ùniga possibilidade de esser.

Su suzetu naschet in fatu de s'èsitu de su miniseriale telebisencu “Biazu in sa segunda crasse” (1.977), issu puru cuntzìbidu dae Nanni Loy, una càmara cuada intre sos iscumpartzimentos de sos trenos italianos, in ue sos passizeris, in logu de abarrare bìtimas de brullas e situassiones paradossales, contant sos contos e sos imprensos issoro a subra de sa realidade cuntempurana e, in mesu de custos, su deretore de tzine sardu aiat interbistadu longamente un'òmine cun una berrita sitziliana in sa conca e una manu paralizada, chi faeddaiat mescamente in napulesu e s'acunsertaiat bendende su cafè domulanu in sos trenos, e chi duncas l'aiat ispiradu pro su pessonazu de sa pellìcula.
Tavo Burat

## Bibliografia
### Limba italiana
* 1957: *Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni*
* 1974: *La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia*, dins *I diritti delle minoranze etnico-linguistiche*
* 1976: *In difesa degli altri*, dins U. Bernardi, *Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica*
* 1981: *Decolonizzare le Alpi*, dins *Prospettive dell’arco alpino*
* 1989: *Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni*
* 1997: *Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni*
* 2000: *Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi*
* 2002: *L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita* (Ed. Leone & Griffa)
* 2004: *Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità* (Ed. DeriveApprodi)
* 2006: *Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene* (Ed. Lampi di Stampa)

### Limba piemontesa
* 1979: *Finagi* (Ca dë studi piemontèis)
* 2005: *Lassomse nen tajé la lenga* (ALP) 
* 2008: *Poesìe* (Ca dë studi piemontèis)

## Note
Limbazu romanescu

Su **romanèscu** est unu limbàzu chi si chistiònat in Roma; si dèpet tènner a banda dae sos atteros chi bi at in su Làtziu, ca issos tènen meda prus itte bìer chin sos dialètos de s'Italia de Zosso, a s'imbèsse de su romanescu chi est prus unu sotziolètu nàschiu dae s'allèga toscana chi non atteru. Difàtis, issu bènit dae tottus sos manìzos limbìsticos chi sas *Nationes* toscanas nde fachìan imprèu in sa tzittàde romana e in sa Corte de su papa, dae sa secunda meidàde de su Chimbichèntos in sùsu. E dùncas, no est ispàntu chi sa grammatica de custu limbàzu non sìche istèsiet meda dae s'italianu, tantu chi unu chi favèddat pètzi italianu pòdet cumprènder chène istròbu perùnu su chi est nànde unu chi su romanèscu lu chistiònat a lèstru.

Una caratteristica de su limbàzu est sa manéra "gretza" chi issu tènet pro nàrrer fìntzas pacu cosa. Irròccos, paràgulas malas e frastìmmos, chi su populu minòre impreàbat dae tempus anticu ind un'ambiente reliziòsu meda, sun in abbundàntzia.
Ciccio Ingrassia

Umpare a Franco Franchi aiat formadu una coppia de comicos chi esin s'istoria de su cinema italianu: Franco e Ciccio.
1983

S'annu **1983** (MCMLXXXIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu sàpadu a segunda de su calendàriu gregorianu.
1988

S'annu **1988** (MCMLXXXVIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu chenàbura a segunda de su calendàriu gregorianu.
Trencadìs

**Trencadìs** est una tecnica decorativa, típica de s'architetura modernista cadelana, chi si realizzada attachende bicculos de ceramica e de idru. Sas espressiones massimas las aiat raggiuntas Antoni Gaudì.
Italia de giosso

Chin **Italia de Zòsso** o **giòsso** (in italianu nàda *Sud Italia*) si bolet inditàre, dae su puntu de bìsta zeogràficu e istatìsticu, sa parte de sa penìsula italiana chi, appuntu, est in zòsso: nde fàchen parte sas regiones Abrutzu, Basilicata, Calabria, Campania, Molise e Puglia. Prus diffìtzile est a bi pònner sos sartos de sos ex-tzircondàrios de Sora e Gaeta, chi fachìan parte de sa Terra de su Traballu e dae su 1927 in sùsu sun chin su Latziu, e de s'atteru ex-tzircundariu de Cittaducale (chi, dae su 1927, est de sa provìntzia de Rieti, chi fachìat tando parte de s'Abrutzu Ulteriore Secundu), ca prima de su 1860 fin de su Rennu de sas Duas Sitzilias.

Su favèddu de Italia de Zosso est a banda dae cussu de *[[Mezzogiorno]]*, chi est imbètzes un'ente zeo-economicu chi cumprèndet sìat s'Italia de Zosso sìat sa Sitzilia (e, a bortas, sa Sardigna puru).
Italia de susu

Chin **Italia de sùsu** (in italianu nàda *Italia settentrionale*) si bòlen inditare tottus sas regiones italianas chi sun serradas tra s'Appennìnu de su Nord e sas Alpes.

Custas regiones sun: Emilia-Romagna, Friuli-Venetzia Giulia, Liguria, Lombardia, Piemonte, Trentinu-Südtirol, Badde de Aosta e Venetu. In ìbe bi at su 46% de tottu sa populassione italiana e si fàchet su 59,4% de su PIL italianu.

S'Italia de sùsu, bolènde, si pòdet ischirriàre galu in duos atteros trettos:
*S'Italia nord-otzidentale o Nord-Ovest, chi cumprendet Lombardia, Liguria, Piemonte e Badde de Aosta;
*S'Italia nord-orientale o Nord-Est, chi cumprendet Friuli-Venetzia Giulia, Emilia-Romagna, Trentinu-Südtirol e Venetu.
Italia tzentrale

Chin **Italia tzentrale** (in italianu *Italia centrale*) si bòlen inditare sas regiones italianas de Toscana, Marche, Umbria e Latziu.

## Demografia
In Italia tzentrale bi at 10.906.626 pessònes, chin 186,9 abitadores pro km². Bi at otto cumònes chi tènen prus de chentumìza abitadores:
Sas pius bellas cantones de Arlèta

**Τα Ωραιότερα Τραγούδια Της Αρλέτας** (*Ta oreòtera tragùdia tis Arlètas* in sardu *Sas pius bellas cantones de Arlèta*) est un album de sa cantautrice grega Arleta bessidu in su 1974 edd'est una selezione de sas mezus cantones de s'artista a tando.

## Sas cantones

### Latu A
*Μια Φορά Θυμάμαι, (Γ. Στεφάνου, Γιάννης Σπανός)
*Ήσουν Παιδί Σαν Τον Χριστό, (Μ. Χατζιδάκις, Ν. Γκάτσος)
*Τις Άδειες Νύχτες, (Γ. Στεφάνου, Γ. Κοντογιώργος)
*Τα Μικρά Παιδιά, (Αρλέτα)
*Δέκα Στρατιώτες Κι Ένας Λοχαγός, (Γ. Σπανός, Κ. Γεωργουσόπουλος)
*Το Λειβάδι, (Ν. Χουλιαράς)
*Φώναξέ Με, (Α. Δασκαλόπουλος, Ν. Μαυρουδής)

### Latu B
*Το Πέτρινο Χαμόγελο, (Ν. Χουλιαράς)
*Είχα Ένα Αγόρι, (Αρλέτα, Παυλίνα Παμπούδη)
*Τριαντάφυλλο Στο Στήθος, (Μ. Χατζιδάκις)
*Τώρα Θ' Ανοίξω Τα Φτερά, (Γ. Στεφάνου, Γ. Κοντογιώργος)
*Σάββατο Απόγιομα, (Γ. Κακουλίδης, Ν. Μαυρουδής)
*Ήταν Καμάρι Της Αυγής, (Μ. Χατζιδάκις, Ν. Γκάτσος)
*Οι Σαρανταπέντε (Ν. Χουλιαράς)
Sigmund Freud (Logudoresu)

**Sigmund Schlomo Freud** (Příbor, 6 màiu 1856 – Londra, 23 cabidanni 1939) est istadu unu neurologo austriàcu, chi aiat fundadu sa psicoanalisi.
Freud si fit laureadu in medicina in s'Universisade de Vienna in su 1881, in su 1902 fit diventadu professore.
In su 4 de santuandrìa de su 1899 aiat pubbricadu su liberu *[[S'interpretatzione de sos sonnos]]*(in tedescu: Die Traumdeutung), inue est presentada a su pubbricu sa teorìa sua de s'inconsciu. Poi de custa pubbricatzione sa psicoanalisi est diventada connotta in tottu su mundu.

## Bibliografìa
### Pubbricatziones printzipales
* 1891 On Aphasia
* 1895 Studies on Hysteria (coautore cun Josef Breuer)
* 1899 S'interpretatzione de sos sonnos
* 1901 On Dreams (abridged version of  The Interpretation of Dreams)
* 1904 The Psychopathology of Everyday Life
* 1905 Jokes and their Relation to the Unconscious
* 1905 Three Essays on the Theory of Sexuality
* 1907 Delusions and Dreams in Jensen's Gradiva
* 1910 Five Lectures on Psycho-Analysis
* 1910 Leonardo da Vinci and a Memory of his Childhood
* 1913 Totem and Taboo: Resemblances between the Psychic Lives of Savages and Neurotics
* 1915-17 Introductory Lectures on Psycho-Analysis
* 1920 Beyond the Pleasure Principle
* 1921 Group Psychology and the Analysis of the Ego
* 1923 The Ego and the Id
* 1926 Inhibitions, Symptoms and Anxiety
* 1926 The Question of Lay Analysis
* 1927 The Future of an Illusion
* 1930 Civilization and Its Discontents
* 1933 New Introductory Lectures on Psycho-Analysis
* 1938 An Outline of Psycho-Analysis
* 1939 Moses and Monotheism
Tziviltade turreana

Sa **tziviltàde turreana** o **torreana** est una tziviltade chi at tentu radìchina in Còssiga, in s'ala de zòsso a cùrtzu de Ajacciu, in su cursu de su secundu Millenniu innàntis de Crìstu. Sa caratteristica prus fentomàda de custa cutura est sa turre (*torre*), sa variedade corsicàna de sos nuràches, mancàri chi sas turres fin prus minòres e pittìcas de cussas chi si atzàpan in Sardigna. A secunda de carchi istudiòsu, sa tziviltade nuraghesa e cussa turreana fin adderettùra su matèssi.

Sa zente turreana la podìmus identificare chin sa populassione antica de sos còssos (*Corsi*), chi fit una de sas prus mannas impàre a sos Balares e Ilienses e istàbat, in tempus de su poderiu romanu, in Sardigna e in Còssiga.

Sos cossos fin de parìtzas ratzas chi vivìan in Còssiga: sos Belatones (*Belatoni*), sos Chervìnos (*Cervini*), sos Chilebenses (*Cilibensi*), sos Cumanenses (*Cumanensi*), sos Lichinìnos (*Licinini*), sos Macrinos (*Macrini*), sos Opinos (*Opini*), sos Subasanos (*Subasani*), sos Tarabenes (*Tarabeni*), sos Titianos (*Titiani*), sos Venachìnos (*Venacini*).

In Sardigna puru bi nde aìat: sos Còssos, dae cùghe s'isula at picàu su lùmene chi tènet, sos Lestricones (*Lestriconi*), sos Longonenses (*Longonensi*), sos Tibulatos (*Tibulati*).
Coccu

Su **còccu** (chi, pro mòre de sa italianitzatziòne, si nàrat fìntzas *cocco* de manéra isbagliàda), connòschidu atteramènte comènte sa **sabègia** (dae su cadelànu *atzabeja*), est una pùnga, de pèdra tunda e nièdda, chi pertòcat sa traditziòne populare sarda. Si crèet chi si la mantènzat dae s'antigòriu, càndo galu non bi aìat sos romanos accudìdos in Sardigna. A su comìntzu sos sardos la faghìan dae una pedra iscùra naturale, comènte pinnadèllu (tantu chi in tzertos trèttos su coccu si nàrat gòi puru), òniche e pedra de tronu, fràncu poi colàre a bìdru nièddu o pasta de bìdru policromu chi bènit dae fòras, ca de materiale non si nde agattaìat meda pro bi nde fàgher àtteras; est a ammentàre, peròe, chi subratòttu in Gallura e in càlchi bìdda muntagnìna sa punga est de coràddu (tantu est bèru chi pìgat tando su nùmene de "coraddèddu de s'ogu leàu"). A dòntzi modu, sos chi nde fàghen imprèu non pènsan chi sìat su materiale su signìficu chi sa punga tènet. Difàtis, si nde fàghet imprèu ca si crèet pòdat paràre fronte a s'ògru malu chi, foras de sa famìlia, ti pòdet pigàre. 

In sa traditzione populare sarda, ma in su contu de sos antìgos e in literadùra pùru, si pensaìat chi, sènde s'ogru sa fonte dae ue bi èssit a fora dontzi sentìdu, un'ogràda mala chi ghèttat calicùnu a un'àtteru non solu lu podìat assustàre, ma li podìat fìntzas fàgher o causàre dannu meda péri sa bìda. Tando, sicomènte sa pedra tunda fit a sìmbulu de un'ògru "bonu" contr'a s'influèntzia de cussu "malu", bi aìat su avvèsu de si pònner in sa bestimènta de mannos, mannìttos e criadùras custa pedra pròchi podìat suspìre tottu su chi bi aìat de malu in su còro; custu chèret nàrrer chi, si mancàri calicùnu aìat chircàdu de ghettàre a s'atteru ogru malu, tando sa pedra faghìat su trabàllu sòu: si ismagliaìat e adderettùra, s'in càsu bi aìat fortza negativa manna meda, che ruìat seghèndesi a càntos.

Cun s'artziàda de su cristianèsimu in s'ìsula, custu cultu pre-romanu non sìche fit mortu, ma prusaprèstu postu in sùtta de s'ala cattolica: difàtis, si crèet chi sa punga non fàgat nudda si non bi at fìde in sa persòne chi nde bòlet fàgher imprèu, àntzis cheret puru "avverbàda" (est a nàrrer, chi pro la fàgher funtzionàre bene si debìan prima resàre "sos verbos", ovverosìat pregadorìas a Dèus).

Sas criadùras tenìan su coccu in bratzòlu, mèntras chi sos prus mannìttos bi lu aìan in bùrtzu, tòttu prèsu cund unu fròccu bìrde. Sas fèminas, imbètzes, tenìan su coccu a tùju o pòstu a s'imbùstu.
Meudon

**Meudon** est unu comune frantzesu chi contat 45.578 abitantes e s'agatat in su dipartimentu de Hauts-de-Seine, a intru de sa regione de Île-de-France.
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (Parigi, 10 triulas 1871 – Parigi, 18 onniasantu 1922), fiat unu iscritore frantzesu. S'opera sua prus famada est "*A' la recherche du temps perdu*".
Le Havre

**Le Havre** est una tzitade frantzesa de 179.783 chi s'agatat in su dipartimentu de Seine-Maritime in sa regione de Haute-Normandie.