Newton (unidade)

Su **newton** est un'unidade derivada de sa fortza de su SI. Su sìmbulu suo est **N** e at retzidu su nùmene suo in onore de Isaac Newton, in reconnoschimentu de sos traballos suos in mecànica clàssica. Est istadu utilizadu sa prima bia a inghiriu de s'annu 1904, ma no est istadu finas a su 1948 chi su newton est istadu adotadu ufitzialmente dae sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras (CGPM) comente a nùmene pro s'unidade de fortza mks.

## Definitzione
Unu newton est eguale a sa cantidade de fortza netzessària in su bòidu pro dare a una massa de unu chilogrammu un'atzellerada de 1 metru/segundu2.

Custu si podet espressare matematicamente comente:

\mathrm{1\, N = 1\, \frac{\mathrm{kg}\cdot \mathrm{m}}{s^2}}

Custa definitzione si fundat supra sa relatzione intre fortzas e atzelleradas chi s'aberit de sa segunda lege de Newton:\,\! F=maUe **F** est s**a** fortza, **a** est s'atzellerada e **m** sa massa. Si si rapresentat s'ecuatzione de sa fortza, sostituinde cun magnitùdines de su Sistema Internatzionale restat:.[F]=[m][a]=\operatorname{kg} \cdot \frac{\operatorname{m}}{\operatorname{s^2}}=\operatorname{N}Su newton est s'unidade de fortza de su SI, e nd'est un*'unidade derivada* ca si definit in funtzione de àteras unidades.

Bidu chi su pesu est una mesura de sa fortza intre duos ogetos dèpida a sa gravidade, su newton est puru una mesura de su pesu, vàlida in unu puntu dadu. Una massa de unu chilogrammu tenet unu pesu chi s'acurtziat a 9,81 newtons. Sa paristòria ispiegat chi Isaac Newton s'est ispiradu in sa ruta de una mela pro disvilupare sa teoria sua de sa gravidade e pro una cointzidèntzia curiosa su pesu de una mela minore est belle unu newton: un'ogetu de una massa de 101,94 grammos pesat 1 newton in sa superfìtzie de sa Terra.

Una àtera definitzione de Newton, est chi si podet cunsiderare sa fortza chi frunit un'impèllida a resone de 1 kg\cdot\frac{m}{s}. Custu cheret nàrrere chi si s'àplicat de sighida una fortza de 1 newton in unu corpus puntuale de massa 1 kg, cada segundu, sa lestresa s'at a ismanniare in 1 m/s. 

A su limbàgiu comunu, non sientìficu, si costumat a confùndere sa massa, chi si medit in chilogrammos, cun su pesu, chi si depet medire in newtons. Ischende chi una massa de unu chilogrammu pesat belle 10 N a sa superfìtzie de sa Terra (9,81 N est su balore chi s'utilizat a fitianu si si cunsìderat chi s'atzellerada de sa gravidade, g, est de 9,81 m/s2), si podet ammìtere chi 1 chilogrammu-fortza (un'antiga unidade chi annanghet confusione) est in pràtica ecuivalente a 10 N in càrculos fitianos o de ingegneria, semper chi non rechedent tzerta pretzisione.

## Mùltiplos

## Tàula de cunversiones

## Esempros

* 1 N est sa fortza de sa gravidade de sa Terra subra un'ogetu cun una massa de belle 102 g (1/9,8 kg), comente una mela minore.
* Est fitianu bìdere fortzas espressadas in kilonewtons o kN, in ue 1 kN = 1.000 N.
* Sa potèntzia de su mòssigu de sos animales si podet espressare in newtons:
** Si càrculat chi sa barra de s'allosàuru podiat tènnere una fortza  intre de 805 e 2.148 N. Sende gasi, su concale fiat bastante forte comente pro aguantare una fortza de guasi 55.500 N de fortza verticale contra sas dentes, de manera chi est bastante dàbile chi custu dinosàuru aprofitaret sa fortza de su concale pro ochire e mastigare sas predas suas.
** Sos alligadores podent fàghere una fortza de mòssigu de belle 13.000 N.
** Sos leones podent mòssere cun una fortza de unos 4.167 N, e sos leopardos cun una fortza de unos 2.268 N.
* Sos mìssiles atzeleradores sòlidos de sos navios ispatziales frunint una fortza de 12.500.000 N cadaunu durante sa ghetadura, cosa chi rapresentat su 83% de s'impèllida totale netzessària pro sa ghetadura.
* Su motore de sa sonda ispatziale Marineri4, sa prima a subravolare su praneta Marte cun èsitu positivu, faghiat una fortza de impèllida de 222 N.
* Sa prima tapa de su mìssile Saturn V faghiat una fortza de impèllida de prus de 34 milliones de newtons. Sa segunda tapa, in càmbiu, teniat una fortza de impèllida de 5,1 milliones de newtons, e sa tapas de tres 1,0001 milliones de newtons.
* S'atratzione de sa Terra pro una persone de unos 70 kg est, belle, uguale a 687 N.

File:Mariner 3 and 4.jpg|Mariner 4 (222&nbsp;N)
File:Allosaurus-crane.jpg|Allosàuru (805-2.148&nbsp;N)
File:Female Lion.JPG|Leone (4.167&nbsp;N)
File:Apollo 8 first stage in the Vehicle Assembly Building.jpg|Prima tapa de Saturn V (34.000.000&nbsp;N)


## Impreu de su newton

### Impreu fitianu de sos chilonewtons in sa costrutzione
A s'ispissu sos chilonewtons s'impreant pro riflètere su balore de sugetzione de seguridade de gantzos, àncoras e àteras ainas de s'indùstria de sa costrutzione. S'impreat puru in sas ispetzificatziones de s'atretzadura de alpinismu. Si podent annuntziare in chilonewtons (kN) tantu sa càrriga de traballu segura in riferimentu a sa tensione mecànica e sa tensione chi segat.

1 kN agualat a una càrriga de 101,97162 chilogrammos, ma fintzas multiplicare su balore in chilonewtons pro 100 est unu mètodu bonu de càrculu.

### Ispinta
Sas caraterìsticas de sos motores de reatzione dant balores de ispinta in chilonewtons, pro medire sas prestatziones propulsivas de una pranta de potèntzia pro un'aeroplanu.

## Notas e riferimentos


## Bidais fintzas

* Dinamòmetru, un'istrumentu de medida utilizada dae s'indùstria pro medire sa fortza.
* Joule, un'unidade de energia chi mesura sa cantidade de traballu fatu dae una fortza de unu newton durante unu metru.
* Magnitùdine fìsica
* Pascal, un'unidade de pressione ecuivalente a unu newton pro metru cuadru.
* Sistema Internatzionale de Unidades (SI)
* Chilogrammu-fortza, un'unidade antiga de fortza.

## Ligàmenes esternos

*Web subra sa vida de Isaac Newton , cun informatzione e problemas pràticos subra s'unidade de mesura
*Unidades de medida printzipales  de su Sistema Internatzionale
*  Web de sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Misuras , 
*  [Definitzione de Newton](http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Newton-(unit))  in NationMaster.
*  Definitzione de Newton in s'Enciclopèdia Britànica.