open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saint Kitts e Nevis

**Saint Kitts e Nevis**, o **Santu Cristolu e Nies**, est un'istadu insulare de s'Amèrica Tzentrale chi currespondet a unu artzipelagu minore formadu dae duas ìsulas de sas Antillas Minores, Saint Kitts (o Saint Christopher) e Nevis. Sa capitale est Basseterre. Si bi faeddat sa limba inglesa e sunt presentas crèsias siat anglicanas siat catòlicas.

In su 1623, britànnicos e frantzesos fiant isbarcados in s'ìsula, chi pro unos 40 annos aiat fatu parte de s'Impèriu Coloniale de Sua Magestade Britànnica e de sos possedimentos de sas *[[Cumpangia frantzesa de sas Indias Otzidentales|Compagnies des Indes Occidentales]]* frantzesa. In sos annos '60 de su de deghessete sèculos, sa corona britànnica aiat bogadu sa comunidade francòfona e sos agentes de sa Cumpangias.

A pustis de àere assùmidu in su 1967 sa cunditzione de istadu assotziadu, in su 1983 est divènnidu un'istadu indipendente membru de su Commonwealth britànnicu.

## Àteros progetos
Basseterre

Basseterre est una bidda de unos 13.220 bividores, capitale de Saint Kitts e Nevis.

Est posta in s'ìsula de Saint Kitts, e est unu de sos printzipales tzentros cummertziales de sas Ìsulas Supraventu setentrionales. S'indùstria prus importante fiat cussa de sa rafinatzione de su tzùcaru, ma est istada serrada in su 2005.

Basseterre est istada fundada dae sos frantzesos in su 1627.
## Àteros progetos
ClamAV

**Clam AntiVirus** (**ClamAV**) est unu programma lìberu de tipu antivirus multi-prataforma publicadu in suta de sos tèrmines de sa lissèntzia lìbera GNU Generale Public License.

## Istòria in curtzu
Est istadu isvilupadu in su 2001 dae Tomasz Kojm partinde dae su progetu OpenAntiVirus. Est istadu unu de sos primos programmas de custu tipu a èssere disponìbile pro Unix. A su progetu, cun su tempus, si sunt aunidos voluntàrios chi ant permìtidu de adatare su programma a unos àteros sistemas operativos, comente a AIX, BSD, GNU/Linux, HP-UX, MacOS, OpenVMS, Solaris e Tru64, ma fintzas a Microsoft Windows.

In su 2007 su màrchiu e diritos de chimbe autores printzipales sunt istados acuistados dae Sourcefire, s'azienda produtora de su sistema de rilevamentu de intruddadas Snort, chi est istada issa matessi achirida dae Cisco Systems in su 2013 chi est duncas sa propietària atuale.

## Caraterìsticas printzipales

* iscansione de interfàtzia a riga de cumandu;
* iscansione lestra multi-threading;
* interfàtzia milter pro sendmail;
* agiornamentu de su database cun suportu a sas firmas digitales;
* libreria de iscansione in limbàgiu C;
* integratzione cun su sistema de is archìvios pro s'iscansione de sos documentos in su momentu de s'abertura (GNU/Linux e FreeBSD);
* su database de sos malware est agiornadu fintzas prus bortas pro die;
* Suportu integradu pro RAR (2.0), ZIP, gzip, bzip2, tar, MS OLE2, filas MS CAB, MS CHM (HTML cumpressu), MS SZDD;
* suportu integradu pro s'iscansione de mbox, Maildir e filas de posta grezzi;
* suportu integradu pro sos documentos Portable Executable cumpressos cun UPX, UPX, FSG e Petite.

## In is sistemas operativos printzipales

ClamAV est a disponimentu pro is sistema operativos printipales: Windows, Mac OS X, Linux, BSD e Solaris. Sa versione ufitziale no includet un'interfàtzia grafica, ma ddoe at programmas gràficos basados subra ClamAV pro is sistemas printzipales:

* Linux
****ClamTk** chi impreat gtk2-perl; su nùmene de su progetu benit dae is librerias Tk chi fiant impreadas a s'incumentzu
*macOS
****ClamXav** 
****Tiger Cache Cleaner** 
* Microsoft Windows
****ClamWin**, chi funtzionat fintzas in is versiones prus betzas de Windows, però non portat s'iscansione in su mementu de s'abertura de is archìvios.
****Immunet**
****CS Antivirus**
****Graugon AntiVirus**
****Clam Sentinel**

## Notas


## Collegamentos esternos

*  Giassu web ufitziale.
* 
* 
*
Dominica

**Dominica** o ufitzialmente **Commonwealth de sa Dominica**, (in inglesu *Commonwealth of Dominica*) est un'Istadu insulare de su Mare de sos Caràibes, democratzia parlamentare a s'internu de su Commonwealth britànnicu cun capitale in sa tzitade de Roseau. Pertenet a s'artzipelagu de sas Antillas Minores, s'ìsula est posta a metade caminu intre sas ìsulas de sa Guadalupa e de sa Martinica. Contrariamente a unas àteras ex-colònias de sa regione, Dominica no est mai istada unu reàmene de su Commonwealth cun su monarca britànnicu a cabu de istadu: at devènnidu difatis una repùblica cun de s'indipendèntzia.

S'ìsula fiat in comintzubivida dae sos indìgenos Kalinago e est istada a fatu colonizada dae sos europeos, essentzialmente dae sos frantzesos, chi dd'ant possèdida dae su 1690 a su 1763. Columbu aiat afirmadu de àere lòmpidu a s'ìsula sa domìniga de su 3 de onniasantu 1493; de inoghe su nùmene de Dominica. Sa Bretagna Manna at pigadu possessu de s'ìsula in su 1763 a pustis de sa Gherra de sos sete annos, e aiat sostituidu gradualmente s'inglesu che limba ufitziale. S'ìsula at otentu infines s'indipendèntzia de su Regnu Unidu in su 1978.

Sa Dominica no cheret cunfùndida cun sa Repùblica Dominicana, àteru iistadu caraìbicu.
## Àteros progetos
Roseau

**Roseau** est sa capitale de Dominica. Sa populatzione istimada est de 16.570 bividores. Esportat limones, sutzu de limone, ògios essentziales, frutas, verduras tropicales e ispètzias.

Est posta in sa costera otzidentale de Dominica, e est una cumbinatzione de architetura moderna e coloniale (de istile frantzesu).
## Àteros progetos
Saint Lucia

**Saint Lucia** (a bortas incurtzadu *St. Lucia*; fintzas *Santa Lughia* in sardu) est un'istadu insulare de su Commonwealth in Amèrica tzentrale, intre su Mare de sos Caràibes orientale e s'Otzèanu Atlànticu; s'agatat in sas Antillas Minores, a norte de Saint Vincent e sas Grenadinas e a sud de sa Martinica. S'ìsula tenet istèrrida de 620 km² e contat populatziones de unos 174.267 bividores. Sa capitale est Castries.

A longu protetoradu de su Regnu Unidu, at otentu dae custu s'indipendèntzia su 22 freàrgiu 1979 cuntestualmente est intradu a fàghere parte de su Commonwealth. Su Capu de istadu est su monarca britànnicu.

Sos primos a populare s'ìsula sunt istados sos arahuacos a inghìriu a su de III sèculos p.C. A issos si fiant agiuntos a pustis sos caribes. Si retenet intames chi su primu europeu a lòmpere a s'ìsula siat istadu s'esploradore ispagnolu Juan de la Cosa a inghìriu a su 1500. Saint Lucia est istada batijada cun su nùmene de sa santa originària de Siracusa a banda de sos frantzesos, primos colonizadores europeos. Saint Lucia, mescamente a càusa de s'importu istratègicu de su portu naturale de Castries, est istadu a longu causa de perricas intre Frantza e Bretagna Manna, cambiende de propiedade pro bellu che 14 bortas intre su de 17 e su de 18 sèculos. Est istadu petzi in su 1814 chi sos britànnicos sunt resissidos a s'afirmare definitivamente. Si ddi narat fintzas *Alena de sos Caràibes* pro su càmbiu continuu de soberania intre sa Frantza e s'Inghilterra. Craras rastas de sa dominatzione frantzesa abarrant in sos nùmenes de sos tzentros e de sas localidades de s'ìsula.

A longu possedimentu britànnicu, Saint Lucia at fatu parte pro pagos annos (1958-62) de sa Federatzione de sas Ìndias Otzidentales. A pustis de àere otentu s'autoguvernu in su 1967, s'ìsula est imbàtida a s'indipendèntzia su 22 freàrgiu 1979.
## Àteros progetos

## Notas
Castries

**Castries** est sa capitale de s'istadu insulare de Saint Lucia cun una populatzione de unos 16.187 bividores. Su portu naturale suo, in su nord-ovest de s'ìsula, est unu de sos mègius de sas Antillas. Est istada fundada dae sos frantzesos in su 1650, e su nùmene suo derivat de Charles Eugène Gabriel de la Croix, marchesu de sa bidda otzitana de Castries.
## Àteros progetos
Kingstown

**Kingstown**, cun una populatzione istimada dae 15.900 bivides (trìulas de su 1999), est su portu printzipale de s'ìsula de Saint Vincent e sa capitale de s'istadu insulare caraìbicu de Saint Vincent e sas Grenadinas. Kingstown est unu tzentru cummertziale pro s'indùstria agroalimentàre de s'ìsula e portu de intrada de turistas.
## Àteros progetos
Libertade de imprenta

Sa **libertade de imprenta** est unu deretu chi ogni istadu de deretu, paris a sos òrganos de informatzione (giornales, ràdios, televisiones, provider internèt) diat dèpere afiantzare a sos tzitadinos e a sos assòtzios issoro, pro assegurare s'esistèntzia de sa libertade de espressione e de s'imprenta lìbera, cun una sèrie de deretos istèrridos printzipalmente.

Su deretu de lìbera imprenta cumprendet fintzas sos membros de sas agèntzias de giornalismu, cun sas publicatziones issoro, e s'isterret a su deretu a s'atzessu e a sa regorta de informatziones (puru a sas protzeduras furriadas a otènnere informatziones de comunicare a su pùblicu).

Pro su chu pertocat s'atzessu a sas informatziones de issu possedidas, unu cale si siat guvernu podet detzìdere (in base a sa costitutzione e a sas leges ordinàrias o ispetziales insertadas emanadas dae su legislatore) de non permìtere su pùblicu connoschimentu de unas cantas documentas, addughende motivos de amparu de interèssiu natzionale e de sa seguresa unatzionale. Tales documentas sunt sutràidos a s'imprenta e a su pùblicu de sos chircadores in gènere. Sa lege definit sos lìmites e sos mandos de su cuntzetu de "interèssiu natzionale".
Libertade de espressione

Sa **libertade de espressione** est su deretu de s'indivìduu a espressare ideas e opiniones liberamente, e duncas chentza de tzensura. Est unu deretu fundamentale regollidu in s'artìculu 19 de sa Declaratzione Universale de sos Deretos Umanos (DUDU), e sa majoria de sos sistemas democràticos puru ddu signalant. De issa nde derivat sa libertade de imprenta. Sende gasi, su matessi artìculu de la DUDU restringhet su deretu "a sas istabilidas dae sa lege cun sa fine ùnica de assegurare su reconnoschimentu e su respetu a sos deretos e libertades de sos àteros". Àteru astringhimentu est sa de fàghere propaganda a favore de sa gherra (Patu Internatzionale de Deretos Tziviles, Ecumènicos e Polìticos).

Sa libertade de espressione est difèndida che unu mèdiu pro sa difusione lìbera de sas ideas, e aici est istada congiminada durante s'Illuminismu. Pro filòsofos comente Montesquieu, Voltaire e Rousseau sa possibilidade de dissentire favoressit s'adelantadura de sas artes e sas sièntzias e s'autèntica partetzipatzione polìtica. Est istada unu de sos pilastros de sa Gherra de s'Indipendèntzia de sos Istados Unidos e sa Rivolutzione Frantzesa, fatos chi andant interessare sas cortes de sos àteros istados otzidentales. Àteru argumentu clàssicu, assòtziadu a John Stuart Mill, est chi est essentziale pro s'iscoberta de sa beridade. Oliver Wendell Holmes Jr. e Louis Brandeis, famosos giuristas nordamericanos, ant coniadu s'argumentu de su mercadu de ideas. Segundu custa analogia cun sa libertade de cummèrtziu, sa beridade de un'idea s'iscòbiat in sa capatzidade sua pro cumpètere in su mercadu. Est a nàrrere, essende in egualidade de cunditziones cun sas àteras ideas (libertade de espressione), sos indivìduos ant a cumprèndere ite ideas sunt beras, farsas, o relativas. Custu argumentu est istadu criticadu pro assumire ca cale si siat idea diat andare in su mercadu de ideas. In prus, si unas ideas tenent prus o mègius mèdios de difusione, si diant impònnere subra sas àteras, a màrghine de sa beridade. Est prua a pustis de sa teoria de su mercadu de ideas esistet s'assuntzione chi sa beridade s'imponet subra sa farsidade. Pro sos detratores est dimustradu chi sos pregiudìtzios s'imponent a s'ispissu subra sa beridade, e fitnzas a cando custa s'impòngiat medas ant sufridu. S'alternativa a custa debilesa de su mercadu de ideas diat èssere sa persighida de sa farsidade (est a nàrrere, restrìnghere sa libertade de espressione). Est beru chi custa metàfora si prestat in ingannos, e Mill no at cumparadu sa libertade de espressione cun unu mercadu. In *Subra sa libertade* (1859) giamaiat a sa libertade pro argumentare e chistionare cun sa finalidade de aumentare sa connoschèntzia. Custu ìmplicat unas normas implìtzitas de conduta chi assegurent su rispetu pare·pare intre sos allegadores.
Finlandizatzione

Su tèrmine **finlandizatzione** (in inglesu: *Finlandization;* in finlandesuː *suomettuminen*, in isvedesuː *finlandisering*, in tedescuː *Finnlandisierung*) est istadu coniadu dae sos mèdios de comunicatzione otzidentales durante sa gherra frita pro descrìere sa polìtica de neutralidade condùida dae Finlàndia. Segundu custa dotrina, sa Finlàndia, mancari s'agataret in s'ovest de sa cortina de ferru, evitaiat pigare positzione in sos afàrios chi poderent inchietare a s'Unione Soviètica, cosa chi, in sa pràtica, at tentu a cunsighèntzia sa reduida de sa soberania polìtica de s'istadu.

Sos primos a impreare custu trèmene sunt istados sos polìticos tedescos chi teniant timoria chi su disechilìbriu de sas fortzas a favore de su Patu de Varsàvia permiteret a s'Unione Soviètica fàghere una tutela subra sa Repùblica Federale de Germània in s'istile finlandesu. Su cuntzetu fiat recuperadu dae sa NATO, pro giustificare una majore presèntzia nordamericana in Germània e s'isboddigamentu de sos mìssiles Pershing in custu istadu.

In Finlàndia, s'impreu de su trèmene finlandizatzione est istadu sentidu comente una crìtica grae, derivende de s'incapatzidade de cumprèndere sos aspetos pràticos de una situatzione in ue una natzione minore intentat de subrabìvere cun unu bighinu chi espressat una neta primatzia culturale e ideològica, chentza pèrdere sa soberania de cosa sua. Sa finlandizatzione est istada duncas, pro sa Finlàndia, una Realpolitik de sa subrabivèntzia.

Su faeddu si podet usare fintzas pro si refèrrere a relatas internatzionales in situatziones prètzisas, comente s'atitudine de sa Danimarca in sos cunfrontos de sa Germània intre su 1871 e su 1940, e sas relatziones intre Taiwan e sa Tzina dae su 2008.
Propaganda

Sa propaganda est "s'atividade de disseminatzione de ideas e informatziones cun sa fine de induire a dillindadas atitudines e atzionas" overas s'"usu cònsciu, metòdicu e pranificadu de tècnicas de persuasione pro arribare a dillindados obietivos atos a benefitziare cussos chi organizant su protzessu".

In antìtesi a sa propaganda diat dèpere èssere sa pura e simple espositzione de sos fatos in sa completesa issoro, sa descritzione de sa realidade in s'interesa sua.

## Notas
Reporteris Chentza Fronteras

**Reporteris Chentza Fronteras** **(RCF)**, o **Reporters Sans Frontières (RSF)** (in s'originària denumenatzione frantzesa), o **Reporter Without Borders (RWB)** est un'organizatzione non guvernativa e no-profit chi promovet e amparat sa libertade de informatzione e sa libertade de imprenta. S'organizatzione est istada fundada in su 1985 dae Robert Ménard impare a Jean-Claude Guillebaud e Rony Brauman. Tenet sede printzipale in Parigi e istatus de consulente de sas Natziones Unidas.

Reporter Chentza Fronteras tenet duas printzipales isferas de atividades: sa prima si cuntzentrat subra sa tzensura de Internèt e in sos mèdias noos, mentras s'àtera est dedicada a frunire assistu materiale, econòmicu e psicològicu a sos giornalistas assignados a zonas perigulosas. Sas missiones suas sunt:

* su compudu costante de sos atacos a sa libertade de informatzione a livellu mundiale;

* sa denuntzia de ogni forma de atacu a sos mèdia;

* sa collaboratzione cun sos guvernos pro cumbàtere sa tzensura e sas leges furriadas a restrìnghere sa libertade de informatzione;

* s'assistu morale e finantziàriu a sos giornalistas pessighidos e a sas famìlias issoro;

* s'oferta de agiudu materiale a sos currispondentes de gherra cun su fine de nde crèschere sa seguridade.
## Àteros progetos
Cliente (informàtica)

Unu **cliente** (connotu fintzas comente a **client**), in informàtica, indicat in manera genèrica unu cumponente chi atzedet a is servìtzios o a is risursas de un'àteru cumponente naradu serbidore. In custu cuntestu si podet tando faeddare de cliente referende·si a is componentes fìsicos (hardware) opuru a su programma. Issu faghet parte duncas de s'architetura lògica de retze narada cliente-serbidore. 

Pro estensione su tèrmine cliente indicat fintzas su programma impreadu in su computer-cliente pro atzèdere a sas funtzionalidades ofertas dae unu serbidore.

Sa terminologia e su funtzionamentu de custu ischema orìginant in un'analogia cun su mundu de sas persones, in ue unu tzilleraju o butegheri (serbidore) aberit unu servìtziu e si ponet in isetu de is rechertas de sos clientes. Sos clientes sunt a parusu in nùmeru superiore a su fornidore de servìtzios, is rechertas issoro arribbant cun frecuèntzia previdìbile, ma non pre-determinada, e sos tempos de servìtziu sunt a parusu prus curtzos de su tempus de "abertura" de su fornidore.

## Descritzione
Un'elaboradore collegadu a unu serbidore pro mèdiu de una retze informàtica (locale o geogràfica) pro ndi rechèdere unos cantos servìtzios, impreende unos cantos protocollos de retze est un'esèmpiu de cliente hardware. Si faeddat in custu casu de architetura cliente-serbidore.

Oe semper de prus sos programmas, comente is pro web, posta eletrònica e bases de datos, sunt partzidos in un'ala cliente (residente e in esecutzione in elaboradores-cliente) e un'ala serbidore (residente e in esecutzione in elaboradores-serbidore). Unu programma de posta eletrònica est un'esèmpiu de programma cliente. Torrende a s'analogia cun su mundu de is persones, est comente chi andaremus cando non cando a s'ufìtziu postale a abèrrere sa casella nostra de posta. S'ufìtziu postale mi frunit sa crae de sa casella, e deo, in calidade de cliente, impreende sa crae atzedo a sa casella de posta collegada a sa persone mea.

A esèmpiu, in su web su programma cliente est su navigadore chi comùnicat cun su serbidore web pro mèdiu de su protocollu HTTP; pro sa posta eletrònica su cliente est naradu in faeddos tècnicos *mail user agent* o MUA (a esèmpiu, Outlook, Mozilla Thunderbird, Eudora, ...) chi comùnicat cun su serbidore pro mèdiu de is protocollos SMTP e POP o IMAP; su cliente, pro sa consultatzione o sa muda de sa base de datos, comùnicat cun su DBMS, chi gestit sa base de datos e rispondet a sas interrogatziones de su cliente.

## Notas
Deretos umanos

**Deretos umanos** si definint in generale comente cuddas libertades, facultades, istitutziones o rivendicatziones fundamentales chi currespondent a cada persona pro su fatu simpre de sa conditzione umana sua, pro ddi garantire una vida digna. Custos deretos si possedent indipendentemente de cale siat sa situatzione legale o giurìdica de s'istadu o regione in ue bivet e de fatores comente s'istadu, s'etnia, sa natzionalidade o cale si siat àtera tzircunstàntzia de s'indivìduu in chistione.

De a gasi a sa fine de su de 18 sèculos si comintzat a contivigiare chi sos deretos umanos sunt inalienàbiles e inerentes a sa persone. Non podent èssere cuntzèdidos, limitados, cambiados o bèndidos e petzi podent èssere assegurados o violados.

De forma legale, sos deretos umanos sunt regortos in s'ordinamentu legale de medas istados, gasi comente in diversos tratados internatzionales, su prus importante de sos cales est sa Declaratzione Universale de sos Deretos Umanos. In prus, in sa majoria de paisos avantzados, sos deretos umanos sunt una base ètica e morale a giru de sa cale si pretendet fraigare s'òrdine geopolìticu de sa sotziedade moderna, a inghiriu de cale si siat àteru cunsideru legale.

Sos deretos umanos sunt e sunt istados ogetu de istùdiu pro parte de diversos trainos filosòficos e polìticos durante s'istòria, comente su deretu naturale, su ratzionalismu o su positivismu.
Colonialismu

Su **colonialismu** est definidu comente a s'espansione de una natzione subra territòrios e pòpulos foras de sas làcanas suas, mescamente pro balangiare domìniu econòmicu in sas risursas, su traballu e su cummèrtziu a dannu de custos ùrtimos.

Su trèmene inditat fintzas, in sentidu istrintu, su domìniu coloniale mantentu dae diversos istados europeos in unos àteros territòrios extra-europeos durante s'edade moderna e inditat tando su currespetivu perìodu istòricu, cumintzadu in su de 16 sèculos, in paris tempus a sas esploratziones geogràficas europeas, assumende in su de 19 sèculos su trèmene de imperialismu, e concluende·si·nche formalmente in sa segunda metade de su de 20 sèculos, cun sa vitòria de sos movimentos anti-coloniales.

Su trèmene inditat fintzas s'impare de cumbènnidos impreados pro legitimare o promòvere custu sistema, in piessignu su creu chi sos balores èticos e culturales de sos colonizadores siant superiores a cussos de sos colonizados.

## Artìculos ligados

* Decolonizatzione

## Àteros progetos
Impèriu austrìacu

S**'Impèriu austrìacu** (in tedescu: *Kaiserthum Österreich;* in ungheresu: Osztrák Birodalom; in italianuː *Impero d'Austria*) fiat costituidu in su 1804 comente monarchia ereditària a fatu de sa formatzione de su primu impèriu frantzesu a banda de Napoleone Bonaparte.

Su primu imperadore de Àustria fiat istadu Frantziscu I de Asburgu-Lorena, chi a su tempus portaiat fintzas su tìtulu de Imperadore Elègidu de sos Romanos, abandonadu in su 1806 a fatu de a s'isfaghimentu de su Sacru Romanu Impèriu. Pro mantènnere su tìtulu imperiale s'at proclamadu imperadore de Àustria in sos dòminos ereditàrios suos. Dipendèntzias de s'impèriu fiant su Regnu de Ungheria e su Regnu Lombardu-Vènetu.

A pustis de carchi tentativu de reforma costitutzionale in su 1867 fiat fata una parificatzione de istatus cun s'ala ungheresa de su regnu (*[[Ausgleich]]*) e dae tando a in antis s'Impèriu de Àustria fiat istadu connotu cun su nùmene de Impèriu Àustro-Ungheresu.

## Àteros progetos
Impèriu coloniale Italianu

S**'impèriu coloniale de Itàlia** at tentu cumintzu a sa fine de su de 19 sèculos, cun s'achirimentu paghiosu de sos portos africanos de Assab e Massàua, in su mare Ruju.

Su Regnu de Itàlia aiat agiuntu s'istèrrida màssima a pustis de s'intrada in sa segunda gherra mundiale: su territòriu de su Regnu, de sas colònias e de sas zonas de ocupatzione militare tiraiat - mancari no a su matessi momentu - de su Rodanu a sos Balcanos (parte de sa Frantza meridionale, Dalmàtzia, Croàtzia, Montenegro, Albania e ìsulas gregas), non prus a sas ìsulas de s'Egeu, subra bator territòrios africanos (Eritrea, Somàlia e Etiòpia, chi formaiant s'Àfrica Orientale Italiana, e sa Lìbia), in sas cuntzessiones minores tzinesas de Tientsin, Shangai e Amoy (conchistas de unu corpus de imbiu italianu in Tzina) e in unos àteros territòrios.

Sa segunda gherra mundiale aiat però signadu, sa ruta de s'Impèriu. Difatis a s'Istadu italianu, mancari afiladu a costadu de sos Alliados in su 1943, fiant impostas cunditziones tostadas a sacabu de su cunflitu, cun numerosas amputaduras territoriales. Intre sos territòrios cunfiscados fiant istados inclùidos totu sas colònias, a etzetzione de sa Somàlia, in fidecommissione fintzas su 1960.
## Àteros progetos
Edade moderna

S**'edade moderna** est sa de bator de sas tapas comente si dividit segundu sa traditzione s'istòria in Otzidente segundu s'istoriografia frantzesa. Su cumintzu de s'Edade Moderna si podet fissare intre sa Ruta de Costantinòpoli (annu 1453) e s'Iscoberta de sas Amèricas (annu 1492), e sa fine sua in sa Rivolutzione Frantzesa (annu 1789), candu aiat comintzadu a nàschere unu sistema econòmicu nou, su mercantilismu. In custa prospetiva, s'edade moderna benit a èssere su perìodu de sos balores de sa modernidade (su progressu, sa comunicatzione, sa resone) contrasemper a su perìodu de in antis, s'edade mèdia, chi s'identìficat prus che totu comente una parèntesi istòrica dominada dae incuida culturale e sotziale, e oscurantismu. S'ispiritu de s'edade moderna aiat chircadu relatos suo in unu passadu anteriore, s'edade antiga. Dae una prospetiva prus globale, s'edade moderna at marcadu su momentu de s'intregatzione de duos mundos umanos chi fiant abarrados de su totu abandados durante prus de 20.000 annos: Amèrica, su ''Mundu Nou'', e Euràsia e Àfrica, su ''Mundu Betzu''.

Su fratzionamentu polìticu caraterìsticu de su mundu medievale fiat andadu lassende su passu a su cumpàrrere de istados poderosos poderados dae monarchias autoritàrias e assolutas. A sa fine, sa sièntzia e sa tecnologia aiant comintzadu a si liberare de sos pregiudìtzios antigos e, in cunsighèntzia, aiant otentu una connoschèntzia prus profunda de sa natura, pro dda pònnere a su servìtziu de su progressu.
## Àteros progetos
Edade antiga

S**'edade antiga** est unu perìodu traditzionale, meda impitadu in sa periodizatzione de s'istòria umana, definidu dae s'artziada e de s'isvilupu de is primas tzivilizatziones chi ant tentu iscriidura, naradas pro custu *tziviltades antigas*. Traditzionalmente est istadu su perìodu de inghitzu de s'istòria propiamente narada, comintzada cun s'imbentu de s'iscriidura, pretzèdida de sa preistòria. Segundu unos cantos ischemas de classificatzione esistet una tapa narada *[[protoistòria]]*, intre sa preistòria e s'edade antiga, definida dae s'artziada de is primas tzivilitades chentza de iscriidura. 

Durante s'edade antiga fiant nàschidas e si fiant isvilupadas chentos de tziviltades de importu manni in totu is continentis, medas de chi aiant ingenneradu produtos, istitutziones, connoschèntzias e balore chi galu oe in die s'agatant presentes in s'atualidade, dae sos Sumeros ( su de 4 millèniu a.C.) e s'Antigu Egitu, passende pro is tziviltades vèdicas in Ìndia, sa Tzina Antiga, is Gregos e Romanos, s'impèriu achemènide in Pèrsia, s'impèriu Khmer in Indotzina e medas àteros.

In su cursu de s'Edade Antiga fiant pesadas tzitades e fiat abiadu su protzessu de urbanizatzione, s'Istadu, su deretu e sa lege, comente fintzas religiones mannas comente su buddismu e su giudeu-cristianèsimu.
## Àteros progetos
Gherra de sos Sete Annos

Sa **Gherra de sos Sete Annos** est istadu unu cunflitu armadu acontèssidu intre sos annos 1756 e 1763 pro determinare su controllu de s'Islèsia in Europa aici comente sa primatzia coloniale in s'Amèrica de su Norte e in s'Ìndia. Sa gherra puru aiat tentu comente a iscenàrios sa costera de Àfrica, sos Caràibes e sas Filipinas. Bi aiant partetzipadu Prùssia, Hannover, su Regnu de Portugallu e s'impèriu coloniale de su Regnu de Bretagna Manna dae unu cantone, e s'Eletoradu de Sassònia, s'Archiducadu de Àustria, su Regnu de Frantza, Rùssia —fintzas a s'annu 1762—, Isvètzia —dae su 1757 fintzas a su 1762— e Ispagna —partende dae su 1761—, de s'àtera. Custa gherra aiat provocadu prus de 100.000 mortos e fiat istada cunsiderada dae carchi ispetzialista comente una *[[Prima gherra mundiale|prima Gherra Mundiale]]* a totu sos efetos.
## Àteros progetos
Realpolitik

Sa **Realpolitik** («polìtica de sa realidade» in tedescu) est sa polìtica fundada subra su ratzionalismu pràticu prus chi in printzìpios assolutos èticos o ideològicos. Est una forma de pragmatismu. In favore suo si podet nàrrer chi sa realpolitik est pretzisa pro pòdere realizare una parte de sos obietivos e ideales, e amparat contra s'aplicatzione totalitària de printzìpios pro majorias assolutas. Abarrat una duda ètica intre su realismu de su possìbile, su pragmatismu polìticu e su tzinismu de sa realpolitik econòmica chi petzi bidet sos balores finantzieris chentza de tènnere in contu balores ecològicos, culturales o sotziales.

Otto von Bismarck aiat coniadu su trèmene cumprinde sa petitzione de su prìntzipe Klemens von Metternich de agatare unu mètodu pro bilantzare su pòdere intre sos impèrios europeos. Su bilantzu de pòderes significaiat paghe, e sos praticantes de sa realpolitik intentaiant evitare sa bia armamentista.

Sende gasi, durante sos primos annos de su de 2 sèculos, sa realpolitik est istada abandonada e in logu suo s'est ativada sa dotrina de sa "Weltpolitik" e sa bia armamentista at recuperadu su ritmu suo, dende logu in sa Prima Gherra Mundiale. Unu de sos antitzipadores suos prus famosos est istadu Niccolò Machiavelli, connotu intre àteras pro s'òpera ''Su Prìntzipe''. Machiavelli susteniat chi su pensamentu ùnicu de unu prìntzipe diat dèpere èssere sa de chircare e mantènnere su pòdere, chentza de portare cunsìderos èticos o religiosos. Sas ideas suas sunt istadas prus tardu ammanniadas e ativadas dae su Cardinale Richelieu in suo ''Raison d'etat'' durante sa Gherra de sos Trinta Annos. Giai in unos testos de su de 7-6 sèculos a.C. de s'Grètzia Antiga sunt istadas agatadas trassas de una bera realpolitik pro isòrvere problemas de sa realidade cotidiana. S'istòricu gregu Tutzìdide, chie aiat iscritu s'Istòria de sa Gherra de su Peloponnesu, puru est fentomadu che un'antitzipadore ideològicu de sa realpolitik.

In tedescu, su trèmene Realpolitik est prus a s'ispissu usadu pro distìnghere a sas polìticas moderadas o «realistas» de sas polìticas de cambiamentu radicale. In sa polìtica de sos patos, cando nemos tenet majoria, fàghere realpolitik assimìgiat a sa possibilidade ùnica pro sighire a in antis.
Gherra de sos Trinta Annos

Cun **gherra de sos trinta annos** si inditant una sèrie de cumbatos armadas chi aiant iscorriadu s'Europa tzentrale intre su 1618 e su 1648. Est istada una de sas gherras prus longas e iscagiadoras de s'istòria europea. Sa gherra podet èssere partida in bator fases: *boemo-palatina* (1618–1625), *danesa* (1625–1629), *isvedesa* (1630–1635) e *frantzesa* (1635–1648). Medas istòricos reconnoschent s'esistèntzia de unu de chimbe perìodos ulteriore a sos bator canònicos: su "*perìodu italianu*" (1628-1630), chi currispondet a sa gherra de sutzessione de Màntova e de su Monferrato.

Incumentzada comente gherra intre sos istados protestantes e sos catòlicos in sinu a su Sacru Romanu Impèriu, progressivamente si fiatt isvilupadu in unu cunflitu prus generale chi aiat interessadu sa majoria de sas potèntzias europeas mannas, perdende semper prus sa connotatzione religiosa e incuadrende·si·nche mègius in sa sighidura de sa rialia franco-asburgica pro s'egemonia in s'iscena europea.

Sa gherra aiat tentu cumintzu cando su Sacru Romanu Impèriu aiat chircadu de impònnere s'uniformidade religiosa in sos dòminos suos. Sos istados protestantes de su norte, indignados pro sa violatzione de deretos achiridos issoro in sa paghe de Augusta, si fiant unidos formende s'unione evangèlica. S'impèriu aiat cuntrastadu luegus custa liga, intèndia comente unu tentativu de rebellia, intzullende sas reatziones negativas de totu su mundu protestante. S'Isvètzia fiat intervènnida in su 1630, cun una ofensiva subra larga iscala in su continente. S'Ispagna, intentzionada a bìnchere sos rempellos olandesos, fiat intervènnida cun su pretestu de agiudare s'alliadu dinàsticu suo, s'Àustria. Timende s'arrodiadura a banda de sas duas potèntzias manna de sos Asburgos, sa catòlica Frantza fiat intrada in sa coalitzione a costadu de sa Germània protestante pro cuntrastare a s'Àustria.

Sa gherra, caraterizada dae devastatziones graes meda e repìtidas de tzentros abitados e campagnas, de ochiduras de massa, de operatziones militares condùidas cun ferotzidade disapiedada de esèrtzitos mertzenàrios fatu·fatu protagonistas de sachìgios, foras chi de epidèmias e carestias mortales, fiat istada una catàstrofe epocale, in piessignu pro sos territòrios de s'Europa tzentrale.

Su cunflitu si fiat conclùidu cun sos tratados de Osnabrück e Münster, insertados in sa prus ampra paghe de Vestfàlia. Sos acontessimentos bèllicos aiant modificadu su pretzedente assètiu polìticu de sas potèntzias europeas. Sa crèschida de su pòdere de sos Borbones in Frantza, sa reduida de sas ambitziones de sos Asburgos e s'artziada de s'Isvètzia che potèntzia manna aiant criadu echilìbrios de pòdere noos in su continente. Sa positzione dominante de sa Frantza diat contradistìnghere sa polìtica europea fintzas a su de 18 sèculos, cando a fatu a sa gherra de sos sete annos sa Bretagna Manna aiat assùmidu unu rolu tzentrale.
## Àteros progetos
Tzinismu

Su **tzinismu** o **iscola tzìnica** est una currente filosòfica chi si fiat isvilupada in sa Grètzia antiga in su de 4 sèculos a.C. S'iscola tzìnica (de su gregu κυων kyon, *cane*) retzit custa denominatzione despetiva pro su tipu de vida frugale chi susteniant sos sighidores suos, e pro s'atitudine sua a s'ispissu anti-cunventzionale e istravagante. Calicunos cumparant a sos tzìnicos cun sos canes pro su caratere alligru e simpre issoro. Antìstene de Atene fiat istadu su fundadore de s'iscola tzìnica e Diògene de Sìnope unu de sos rapresentantes prus connotos.

Cun connotatzione fatu·fatu negativa, su trèmene "tzìnicu" est però impreadu in època cuntemporànea mescamente, bolende indicare chi ammostat disprètziu e  indiferèntzia befadora cara a ideales o cunventziones de sa sotziedade in ue bivet (caraterìstica fatu·fatu manifestada fintzas dae sos filòsofos tzìnicos), s'ispissu cun sarcasmu isfatzidu, nichilismu e disincantu, o cun discunfiantza.
## Notas
Suitzìdiu

Su **suitzìdiu** (de su latinu *suicidium*, dae *sui caedere*, 'si ochire sene matessi') est s'atu de si dare sa morte de manera voluntària, critèriu chi, duncas, escluet sos màrtires, sos gherradores in una gherra o sas vìtimas de un'intzidente. S'inclusione o no de s'eutanasia a intro de su suitzìdiu est cuntierrada, sende chi partit de sa pròpia boluntade de mòrrere, ma s'atzione o no evitamentu dda cumprit un'àtera persone. Sos motivos pro su suitzìdiu sunt diversos, ma si podent agrupare suta unu matessi denominadore: sa farta de sentidu de sa vida. S'Organizatzione Mundiale de sa Salude inditat ca prus de unu millione de persones si ochint onni annu, e chi est una de sas càusas printzipales de morte intre sos giòvanos e sos mannos minores de 35 annos. S'istimat chi cada annu si produint intre 10 e 20 milliones de intentos de suitzìdiu non fatales a banda de totu su mundu.

Sa bisura dominadora de sa meighina moderna est chi su suitzìdiu est unu problema de salude mentale, assòtziadu a fatores psicològicos comente pro esempru sa dificultade de bìvere cun una depressione, unu patimentu o timoria ineludìbile, o àteros istrobos e pressiones mentales. A bortas s'interpretat unu tentativu de suitzìdiu comente unu "tzèrriu de agiudu" e atentzione, o un'espressione de disisperu e su disìgiu de si nche fuire, e non comente unu tentativu autènticu de mòrrere. Sa majoria de cuddos chi intentat de si ochire no l'otenet a su primu tentativu; sos chi prus a tardu tenent un'istòria de tentativos repìtidos tenent una probabilidade significativamente prus arta dae s'ochire cun sutzessu.

Mancari siat istadu sugeridu chi sos animales no umanos si podent ochire issos e totu, su cunsensu sientìficu est chi sa manna majoria de ispètzies mancant de sas capatzidades cognitivas pretzisas pro cunsiderare sa possibilidade de pònnere fine a sa vida issoro.

Sa Sardigna est una de sas regiones cun prus artos tassos de suitzidiu in Itàlia, impare a su Südtirol e a sa Badde de Aosta.
## Notas

## Àteros progetos
Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol

Sa **provìntzia autònoma de Bolzano – Alto Adige/Südtirol**  (*Autonome Provinz Bozen – Südtirol* in tedescu; *Provinzia Autonoma de Balsan/Bulsan – Südtirol* in làdinu) est sa prus setentrionale de sas provìntzias de sa regione Trentinu-Alto Adige/Südtirol e de Itàlia. Su cabulogu est Bozen.

Contat 532 010 bividores e una superfìtzie de 7 398,38 km², chi nde faghent sa segunda provìntzia prus istèrrida de Itàlia a pustis de sa provìntzia de Tàtari. Paris a sa provìntzia autònoma de Trentu e a su Tirolu, su Südtirol costituit s'Euroregione Tirolu-Südtirol-Trentinu, chi currespondet (cun bona approssimadura) a su territòriu de sa regione istòrica de su Tirolu, a chi est acapiadu dae motivos linguìsticos e culturales. Comente provìntzia de su Trentinu-Südtirol, paris cun su Vènetu e a su Friuli-Venètzia Giùlia, pertocat annotamala a sa macroarea geogràfica de su Trivènetu.

Sa provìntzia est un' àrea trilìngue. Su tedescu e s'italianu sunt limbas ufitziales de sa provìntzia, a chi s'agiunghet su ladinu in duas baddes orientales.

A su tzensu de su 2011 sos bividores de limba mama tedesca fiant su 69,41%. In sa ròdia privada e pùblica a s'internu de sa cumponente germanòfona predominat unu dialetu austrobavaresu alpinu (su dialetu sudtirolesu), caraterizadu dae una tzerta presèntzia de vocàbulos de orìgine romanza. Su tedescu istandard in sa variante austrìaca abarrat s'idioma imparadu in iscola, impreadu in sa comunicatzione iscrita e in sas ocasiones ufitziales. Su grupu tedescòfonu est majoritàriu in 102 comunas subra 116 (cun unu màssimu de su 100% in Martell), de custos in unos bonos 77 comunos su grupu linguìsticu tedescu costituit prus de su 90% de sos residentes. Pro contra sos tzentros printzipales bident una cumponente majoritària italòfona comente in su casu de su cabulogu de provìntzia.

Semper in su tzensu 2011 sos italòfonos, sunt su 26,06% e sunt majoritàrios in chimbe comunos: Bolzanu (73,80%), Laives (71,50%), Bronzolo (62,01%), Salorno (61,85%) e Vadena (61,50%). Sa comuna de Meran, sa segunda tzitade prus populada de sa provìntzia, est pro agiomai sa metade de limba mama italiana (49,06%), in Franzensfeste su 38,51% de sa tzitadinàntzia pertocat a su grupu italianu e in Brixen, su de tres comunos de sa provìntzia, sos italòfonos sunt su 25,84%.

Is de limba mama italiana sunt  fatu·fatu definidos *Walsche* e sa limba italiana *Walsch*, ambos faeddos chi derivant de su germànicu antigu (*Walh*, *istràngiu*, cfr. Valacos e Vallones) e ant achiridu connotatzione negativa.

Sos italòfonos, chi apròlint de regiones diversas, in sa vida fitiana impreant pro s'in prus s'italianu istandard, mentras in sa Bassa Atesina est difùndidu fintzas su dialetu trentinu.

Prus de su 4% de sos altoatesinos est de limba mama làdina dolomìtica. Sos ladinòfonos sunt cuntzentrados mescamente in sa badde Gardena e in badde Badia e costituint sa majoria in oto comunas: La Val (punta de su 97,66%), San Martin de Tor, Abtei, Marèo, S. Crestina - Gherdëina/S. Cristina-Gherdëina, Sëlva, Urtijëi, Corvara.
## Notas

## Àteros progetos
Dii Mauri

Sos **Dii Mauri** ("Divinidades Mauras") sunt unu grupu de divinidades berberas chi fint parte de su panteon numida e mauru e fint abbarrados totu su tempus peri s'imperiu romanu fintzas a sa cristanizatzione de s'Africa romana.

## Problematica
Su numene genericu de *Dii Mauri* benit dae sos magistrados romanos, chi nche aiant postu a pare unu muntone de divinidades locales. Sos romanos fint pro amparare una politica pro si cuntziliare cun sas divinidades locales, chi non fint integradas a su panteon romanu e no aiant pigadu profetu dae sa protzedura de s' *Evocatio*.

Gabriel Camps nde at bogadu unu numeru chi fit prus de 50, totu divinidades in ligàmene cun sa natura. Sos *Dii Mauri* diant a essere divinidades secundarias chi non fint integradas a su panteon, comente Ba'al Hammon a Saturnu o Tanit a Zunone Tzeleste.

Una resone in prus pro custu numene podet essere istadu su problema de bortare dae su berberu a su latinu su numene de custas divinidades. Difatis, sigundu a Gabriel Camps pro "mauru" si intendiant inditare totus sas populatziones africanas chi non si fint romanitzadas.

## Carateres
Sos *Dii Mauri* non fint assimizados a sos Olimpios de sa Greghia antiga e fint in totu e pro totu divinidades africanas.

Cussas rapresentadas sunt oto. De calchiduna si connoschet su numene: in sa Numidia e s'Afriga proconsulare, bi fint *Macurgum*, deus gherreri, *Macurtam* e *Iunam*, sos caballeris; in Mauretania, bi fit sa dea *Aulisua*.

Gabriel Camps distinghet paritzas categorias: sa prima sunt divinidades in grupos de sete, chimbe o tres, comente "panteon locales minores". Sa categoria de duos, fata de una duzina, tenet numene de sos umanos. S'urtima categoria tenet totu numenes ligados a toponimos.

## Fontes epigrafigas
Sa zente si poniat a addiosare meda custas divinidades ma, sigundu a Gabriel Camps, sas fontes epigraficas in ue si podent agatare sunt pagas abberu, ca non fint ogetu de notas iscritas. S'istudiosu narat chi sunt petzi binti, datadas intra sa fine de su segulu de duos e su de tres. Su matessi autore creet chi sos dedicadores fint ofitziales o militares, e no est de accordu cun sas teorias de Jules Toutain o, prus de pag'ora, Elizabeth Fentress o Marcel Bénabou.

## Rapresentaduras
Su museu de Chemtou mustrat unu relevu de calchina chi aiant agatadu in su matessi logu, in ue bi sunt oto divinidades a costazu de s'atera. 

Su museu natzionale de Bardo in Tunisia presentat unu bassu-relevu iscobertu in Béja, in ue sas sete divinidades sunt a conca segada: sos caballeris *Macurtam* e *Iunam*, *Bonchor* in su tzentru e sas deas *Vihinam* e *Varsissima*. Mohamed Yacoub narat chie sunt prus a minudu: *Bonchor* in mesu, *Varsissima* e *Vihinam*, *Macurgum* a dereta e *Matilam* a manca; duos caballeris affiancant su bassu-relevu, *Magurtam* a manca e *Lunam* a dereta. S'opera est datada a su segulu de tres.
Organizatzione Mundiale de sa Salude

S**'Organizatzione Mundiale de sa Salude** o fintzas **Organizatzione Mundiale de sa Sanindade** (**OMS**) (**WHO** in s'acrònimu in inglesu) est un'agèntzia de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas (ONU) (Natziones Unidas) cun sede in Ginevra (Isvìtzera) chi faghet de autoridade coordinadora in temas de salude pùblica internatzionale; est ispetzializada in sa gestione de sas polìticas de preventzione, promotzione e interventu sanitàriu a livellu mundiale. Sos 193 Istados membros de s'OMS guvernant s'Organizatzione pro mèdiu de s'Assemblea Mundiale de sa Salude. S'Assemblea est cumposta dae rapresentantes de totu sos Istados membros de s'OMS.

S'OMS est istada fundada pro proposta de su Cussìgiu Econòmicu e Sotziale de s'ONU chi at dadu impulsu a sa redatzione de sos primos istatutos de s'OMS. Sa costitutzione e prima reunione de s'OMS at tentu logu in Ginevra, su 7 de abrile de su 1948, ratificada dae 26 istados membros. Eredaiat bona parte de sos mandados e risursas de s*'Organizatzione de Salude* chi fiat istada s'agèntzia de sa Sotziedade de Natziones pro sos temas de salude.

S'obietivu de s'OMS, aici comente pretzisadu in sa relativa costitutzione, est sa resèssida a banda de totus sas populatziones, de su livellu prus artu possìbile de salude, definida in sa costitutzione  totu che cunditzione de cumpletu benistare fìsicu, mentale e sotziale, e non feti che ausèntzia de maladia o de infirmidade. Est membru de su Grupu pro s'isvilupu de sas Natziones Unidas.
## Àteros progetos
Aruba

**Aruba** est una natzione costitutiva de su Regnu de sos Paisos Bàscios, chi nde cumprendet unas àteras tres: sos Paisos Bàscios e sos Istados caraìbicos de Curaçao e Sint Maarten. S'ìsula (180 km², 108.587 bividores in su 2014) est posta in su Mare Caraìbicu, a norte de su Venezuela, in s'Amèrica tzentrale caraibica. A su contràriu de medas àteras ìsulas de sos Caràibes, Aruba est un' ìsula pagu montosa, cun pagu vegetatzione e cun clima sicu; tales caraterìsticas ant favorèssidu s'isvilupu de su turismu. Su cabulogu est Oranjestad.

Su Regnu de sos Paisos Bàscios si movet comente natzione unitària in matèria de defensa, polìtica èstera e tzitadinàntzia, mentras Aruba, cale natzione costitutiva, faghet comente natzione indipendente pro totu sas àteras matèrias (pro esempru internas, sanidade, imparu e trasportos).
## Àteros progetos
Marmidda

Sa **Marmidda** est una subregione geogràfica de sa Sardigna, posta in sa zona tzentru-meridionale de s'ìsula. Est dillindada a ovest e a sud dae su Campidanu, a nord-ovest de su monte Arci, a norte de sa Giara de Gèsturi e de sa Giara de Serri, a est de su Frumini Mannu. 

## Etimologia
Su nùmene "Marmidda" acudit de sos ampros cùcuros tundos, assimigiantes prossimai a mammiddas (bie casteddu de Marmilla in Is Pratzas). Àtera ipòtesi est cudda segundu sa cale bista sa presèntzia de medas paules in sa zona, su paesàgiu podiat pàrrere pintiniadu de "milli mares".

## Geografia fìsica
Su territòriu de sa Marmidda andat torra a su miotzene e tando podet èssere cunsideradu geològicamente reghente postu a cumparàntzia cun su restu de Sardigna. Su paisàgiu est mescamente montigrosu e cumprendet sa Giara de Gèsturi, sa Giara de Siddi, sa Giara de Serri, su pranu de Genoni e su lutone de su Riu Mannu de Ìsili.

Sas fainas printzipales de sa zona sunt sa messaria e su turismu. Sos cultivos sunt prevalentemente de laores, ma est difùndidu fintzas su cultivu de sas faes. 

## Istòria
Sa regione de sa Marmidda est istada populadaa fintzas dae sos tempos prus antigos comente testimòngiant sos numerosos monumentos de edade nuràgica presentes in sa zona.

De su perìodu cartaginesu abarrat sa fortilesa de Santu Antine a Geroni, mentras in edade romana ant tentu unu tzertu importu sos tzentros de *Biora* (atuale Serri) e *Valentia* (atuale Nuragus).

In su perìodu giuigale sa regione perteniat a su Regnu de Arbaree (curadorias de *Marmidda* e de *Part'e Alenza*) e a su Giuigadu de Càlaris (curadoria de *Seurgus*).
Elementu chìmicu

Unu **elementu chìmicu** est un'àtomu caraterizadu dae unu nùmeru de protones determinadu. Unu impare de àtomos de su matessi elementu chìmicu, pigadu singularmente tenent su matessi nùmeru e su matessi disponimentu de sos eletrones, ma podent diferire, sende gasi su nùmeru de protones, pro massa atòmica, overas pro su nùmeru de neutrones. Sunt sos costituentes fundamentales de totu sas sustàntzias connotas e, fintzas a su 2020, nde sunt istados iscobertos 118, de sos cales una bintina instàbiles in cantu radioativos; sunt ordinados in base a su nùmeru atòmicu (su nùmeru de sos protones in s'àtomu) in un'ischema nòdidu che tàula periòdica de sos elementos.

In chìmica, si narat chi duos o prus àtomos pertenent a su matessi elementu chìmicu chi sunt caraterizados dae su matessi nùmeru atòmicu (Z), est a nàrrere de unu matessi nùmeru de protones. Sos àtomos de su matessi elementu podent difèrrere antimes pro su nùmeru de sos neutrones (massa); in piessignu àtomos de su matessi elementu chìmicu ma cun nùmeru de neutrones diferente sunt narados isòtopos.

Chi una sustàntzia chìmica est costituida dae àtomos de su matessi elementu si ddi narat "sustàntzia simpre", mentras chi est costituida dae àtomos de elementos diferentes si ddi narat "cumpostu chìmicu". S'ispissu a sas sustàntzias simpres si ddi narat "elementos".
## Notas


## Àteros progetos
Oranjestad

**Oranjestad** est sa capitale e sa tzitade printzipale de Aruba (Mare de sos Caràibes), est posta in s'ala nord-ovest de s'ìsula e tenet unos 28.294 bividores.
Sa fundatzione sua andat torra a su 1796, cando unu nùcleu abitadu fiat istadu fraigadu a inghìriu a su Forte Zoutman chi est totora unu de sos monumentos printzipales de sa tzitade e una de sas printzipales atratziones turìsticas paris cun su portu esente dae tassas.
## Àteros progetos
Feminismu

Su **feminismu** est su colletivu de su movimentu feminista e sa teoria feminista. Su movimentu feminista si movet in duas maneras simultàneas e cumplementàrias, chi sunt s'atzione mediante sa teoria e s'atzione pro mèdiu de sa pràtica. Sa teoria feminista, durante sas diferentes undadas suas, est s'impare de sièntzias, mescamente sotziales (comente sa psicologia o s'economia) e naturales (comente sa biologia o sa meighina), revisitadas o istudadas dae una bisura crìtica pro su chi pertocat su feminismu. A primìtziu s'intentaiat a "currègere" su sessismu de teorias sientìficas chi, marcadas dae un'inclinatzione culturale patriarcale, cunsideraiant inferiores sas fèminas, comintzende a seberare sa divisione moderna intre polìtica e sièntzia.

Su movimentu feminista o feminismu sotziale tenet a obietivu de megiorare sa situatzione de inferioridade de sa fèmina e ismascarare sas disugualades sotziales, polìticas, econòmicas e giurìdicas de sa fèmina respetu a s'òmine. Mescamente in sos primos tempos, est istadu a fortza assotziadu a s'anarchismu. Fintzas atziones teòricas e pràticas, comente pro esempru manifestos, declaratziones, proas e cunferèntzias, atòbios, manifestatziones, isciòperos de su fàmene, e pro fintzas, in una prima època, aiant atentadu a s'òrdine pùblicu cun sos arrestos cunsighentes.   

Sa teoria feminista o feminismu acadèmicu, mediante sas sièntzias sotziales (istùdios de gènere, istùdios de sas fèminas), s'incàrrigat de ismontare tzertesas chi sa comunidade sientìfica teniat assùmidas dae bisura petzi màscrina, androtzèntrica, e a s'ispissu patriarcale. In die de oe, sa teoria feminista liberale partit dae s'idea chi, foras de istereòtipos e rolos de gènere limitantes, b'at un'ùnica natura umana asessuada e cada persone est unu sugetu lìberu e autònomu.
## Artìculos ligados
* Masculinismu
* Mascrismu
*Deretos de sa fèmina
## Àteros progetos