open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amnesty International/campidanesu

**Amnesty International** est una organizatziòni non guvernativa indipendènti impignada in totu su mundu in sa defènsa de is derétus umànus. Sa faína sua est sa de promòviri e fai serretzai is derétus umànus istabbilius in sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine. Est presenti in prus de 150 istadus e tenit prus de tres millionis de sotzius in totu su mundu.
## Istoria
Amnesty International est istétia fundada a Londra in su 1961 de s'abogàu Peter Benenson a pustis de sa pubblicatziòni  de s'artículu suu *«The Forgotten Prisoners»* in The Observer su 28 de maju de su 1961. S'idea de fundài s'organizatziòni est nascia a pustis de àiri ligiu in su 1961 unu artículu chi contaiat de duus piciócus portughesus chi fiant istétius impresonaus e cundannaus a seti annus de gallèra de sa ditadúra salazarista po àiri brindau a sa libbertàdi.

## Artìculus ligaus
*Amnesty International (LSC)
Mreca

**Sa Mreca** (fatu·fatu traduidu comente *Merca*) est unu màndigu sardu traditzionale de pische tìpicu de Crabas e de is àteras biddas chi s'agatant a inghìriu de s'Istàngiu de Crabas, chi benint a èssere massimamante Arriora, Nurachi e Boàtiri, fintzas a lòmpere a Tzeddiani e Santeru, comente fintzas a Santa Justa (chi s'agatat in s'oru de s'istàngiu omònimu)
Su pratu si cumponet de mugheddu (localmente naradu *pisci/pischi de iscata*) postu a buddire cun sale meda, infrascadu cun una erba de paule, a chi si narat tzibba. 

Sa mreca  respondet a sa netzessidade de cunserbare unu màndigu chentza de ddu pòdere tènnere in friscu, pro ddu consumire traballende a tesu dae domo, pro esempru is piscadores in is barcas, o fintzas is pastores paschende is arbeghes. 

## Orìgine
Segundu unos cantos istudiosos is orìgines de sa mreca andant torra a una època intre su  Paleolìticu Superiore e su Neolìticu. Su nùmene diat pòdere tènnere etimologia fenìtzia, sun significadu de *màndigu salidu*. Segundu is istùdios de Giovanni Fancello su faeddu diat èssere imbètzes latinu, derivende de *melcas*, chi in època romana inditaiat unu pratu cumpostu de late aghedu, pìbere, sale, ògiu e coriandru. Custa ipòtesi agatat fundamentu fintzas pro ite in sa zona de Nùgoro b'at unu àteru pratu cun matessi nùmene, chi però est unu casu aghedu. Su nùmene simigiante diat bènnere de sa matessi tecnica de aprontadura cun sale meda.

## Aprontadura
Sa pisca de su mugheddu acontesset a pustis de dd'àere lassadu una pariga de dies de geunu, de manera chi ispurghet e chi làngighet. Una borta pulidu e iscatadu, si faghet buddire in abba salida o fintzas abba de mare. Depet abarrare intreu e non si segare, ma cheret fintzas ismatzadu.

A pustis de ddu buddire si lassat in s'abba pro una mesora e tando iscoladu e lassadu in s'umbra a subra de sa tzibba a asciutare. A segus s'infrascat su pische in s'erba comente chi èsseret una cunfetzione, de manera chi nde potzat fintzas surbire su sabore. 

Si papat unas pagas dies a pustis e chentza de abèrrere podet aguantare fintzas a unas deghe dies.

## Notas
Manuela Mascia

**Manuela Mascia** (Casteddu, 1962) est un'ex velista sarda e italiana, binchidora de tres editziones de is campionados mundiales de windsurf.

## Biografia
Nàschida in su 1962 in Casteddu, intre de is primas velistas capatzas de etzèllere, a livellu internatzionale, in s'ispetzializade de su windsurf in is annos 1980, chi fiant is primos annos cando custa disciplina vèlica chertaiat is cumpetitziones suas. Est istada tres bortas campione mundiale, e in su 1982 at bintu su tìtulu in Messina paris a s'àteru italianu Klaus Maran, chi at a èssere su primu velista a rapresentare s'Itàlia in su windsurf a is Giogos olìmpicos de Los Angeles in su 1984. Ambos is atletas ant bintu in antis de sa grossetana Alessandra Sensini, sa cale però at a resissire a conchistare su laru olìmpicu.

Oe Mascia est cojuada pròpiu cun Klaus Maran, bivet cun issu in Caldaro e traballat in s'azienda de sa famìlia Maran.

## Palmarès

## Notas
Moya Brennan

**Moya Brennan** (Gweedore, County Donegal, 4 de austu 1952) est una cantante irlandesa, una de sas artistas fèminas cun prus sutzessu in s'istòria de sa mùsica tzèltica.
Cinderella

***Cinderella*** est unu film de fantàsia musicale animadu americanu, prodùidu dae sa Walt Disney Productions e bessidu cun sa RKO Radio Pictures. Basadu subra s'omònima conta de fadas frantzesa *[[Chisineddula]]* iscrita dae Charles Perrault, est su de 12 longumoteràgios animados de sa Disney.
Siegfried & Roy

**Siegfried Fischbacher** (Rosenheim, 13 làmpadas 1939) e **Roy Horn**, nomìngiu de **Uwe Ludwig Horn** (Nordenham, 3 santugaine 1944 – Las Vegas, 8 maju 2020) sunt istados una croba famada de illusionistas istadunidensos de orìgine tedesca, sòlitos a s'ammustrare in Las Vegas e connotos in totu su mundu comente a **Siegfried & Roy.**
Claudia Aru

Cun sa scritura de cantzonis e mùsica e un'atividadi notàbbili de cuncertus tenit una carriera intensa chi at biu fintzas sa partecipatzioni a acuntessimentus in Osaka, Pechino e Shangai e sa collaboratzioni cun atrus artistas sardus de importu mannu.

## Biografia
A pustis de si laureai in s'Universidadi de Bologna in stòria de s'Arti, at bìviu de su 2002 a su 2005 in Barcellona, innui at studiau mùsica in sa scola "Taller de Musics". A pustis, at bìviu in New York e in Roma e est torrada in Sardìnnia in su 2008, innui at fundau su progetu Bentesoi, cun Arrogalla, chi at pubblicau duus Album, Tripland e Folk You. In su 2012 inghitzas sa carriera sua de solista pubblichendi s'album Aici cun s'eticheta Nootempo chi iat giai prodùsiu is album de is Bentesoi. S'album bessit a pustis de su sìngulu omònimu e in paris cun un'atru sìngulu, Burdu bu. Totus is testus de s'album funt scritus de issa etotu e sa mùsica est cumposta in collaboratzioni cun Marcello Pilleri chi sonat sa ghitarra e su banjo e cun Matteo Marongiu a su contrabbassu. In su 2013 bessit su segundu album, A giru a giru.

In su 2015 bessit su sìngulu Su Tasinanta, sighiu de s'album Momoti, chi pigat su nòmini de sa criadura de fantasia de s'immaginàriu sardu e chi unas cantas pubblicatzionis ant definiu cummenti s'album de sa maduresa de s'artista. In su mesi de ladàmini de su pròpiu annu, bincit su Prèmiu Andrea Parodi po sa mellus interpretatzioni.

In su 2016 at cantau cun su grupu suu in Osaka, Giaponi, in un'acuntessimentu organizau de s*'Istituto Italiano di Cultura*. S'ocasioni dd'at ispirau sa creatzioni de su vìdeu po sa cantzoni Oi mi scidu chitzi, bessiu in su 2017. Sèmpiri in su 2016 est stètia candidada a sa Targa Tenco.

In su 2019 pubblicat s'album Aru, innui contat cun ironia e crìtica su mundu de provìntzia.

In s'interis de sa Pandemia de COVID-19, cun s'impossibilidadi de fai cuncertus nous, abarrat ativa in lìnia publichendi su sìngulu Arrò du Covid e ghetendi s'idea de cumpartzi òperas de artistas sardus me is arretzas sotzialis cun s'hashtag #adottaunartistasardo comenti sinnu de solidariedadi in su momentu de dificultadi.

## Discografia

#### Album

* 2008 - Tripland, cun is Bentesoi
* 2010 - Folk you!, cun is Bentesoi
* 2012 - Aici
* 2013 - A giru a giru
* 2015 - Momoti
* 2019 - Aru

#### Sìngulus

* 2012 - Aici
* 2012 - Burdu Bu
* 2015 - Su Tasinanta
* 2016 - La canzone dell'estate
* 2017 - Oi mi scidu chitzi
* 2019 - BHGAI
* 2020 - Arrò du Covid
* 2021 - T'agatu

## Riferimentus


## Acàpius esternus

*
Mreca/campidanesu

**Sa Mreca** (fatu·fatu tradùiu comenti *Merca*) est unu mandiari sadru traditzionalli de pisci tìpicu de Crabas e de is àturas biddas chi s'agatant a inghìriu de s'Istàniu de Crabas, chi benint a essi massimamanti Arriora, Nurachi e Boàtiri, fintzas a lòmpi a Tzeddiani e Santeru, e susetotus Santa Justa (chi s'agatat in s'oru de s'istàniu omònimu). Su pratu si cumponit de pisc'e iscata postu a buddì cun sai meda, infrascau cun una ebra de paui, a chi si narat tzibba. 

Sa mreca  respondit a sa netzessidadi de cunsrebai unu màndiari chentza de ddu podi teni in friscu, pro ddu consumai traballendi a tesu de domu, po esempru is piscadoris in is bracas, o fintzas is pastoris paschendi is arbeis. 

## Orìgini
Segundu unus cantus istudiosus is orìginis de sa mreca andant torra a una època intra de su  Paleolìticu Superiori e su Neolìticu. Su nòmini iat podi tenni etimolozia fenìtzia, cun significau de *mandiari saiu*. Segundu is istùdius de Giovanni Fancello su fueddu iat essi imbètzis latinu, derivendi de *melcas*, chi in època romana inditaiat unu pratu cumpostu de lati aghedu, pìbiri, sai, ollu e coriandru. Custa ipòtesi agatat fundamentu fintzas poita in sa zona de Nùgoru ddu at unu atru pratu cun matessi nòmini, chi però est unu casu aghedu. Su nòmini simbillanti iat beni de sa matessi tècnica de aprontadura cun sai meda.

## Aprontadura
Sa pisca de su pisc'e iscata acontessit a pustis de dd'ai lassau una pariga de diis de zeunu, de manera chi isprughit e chi lànzighit. Una borta pullidu e iscatadu, si fait buddì in abba saia o fintzas abba de mari. Depit abarrai intreu e non si segai, ma cherit fintzas ismatzau.

A pustis de ddu buddì si lassat in s'abba po una mesora e insaras iscoadu e lassau in s'umbra a sus de sa tzibba a asciutai. A segus s'infrascat su pisci in s'ebra comenti chi fessit una cunfetzioni, de manera chi ndi potzat fintzas srubì su sabori. 

Si papat unas pagus diis a pustis, e chentza de abèri podit aguantai fintzas a unas deghi diis.

## Notas
Gràssia Deledda/logudoresu

**Maria Grazia Cosima Deledda** (Nùgoro, 28 de cabidanni in su 1871 – Roma, 15 de austu in su 1936), connota in Nùgoro fintzas cun su nùmene de **Grassia**, est istada una iscrittora sarda chi hat binchidu su Premiu Nobel pro sa literadura in su 1926.

## Oberas printzipales
* *[[Fior di Sardegna]]* (1892)
* *[[Le vie del male]]* (1892)
* *[[Racconti sardi]]* (1895)
* *[[Anime oneste]]* (1895)
* *[[Elias Portolu]]* (1903)
* *[[Cenere]]* (1904)
* *[[L'edera]]* (1906)
* *[[Canne al vento]]* (1913)
* *[[Marianna Sirca]]* (1915)
* *[[La madre (Grazia Deledda)|La madre]]* (1920)
* *[[La fuga in Egitto]]* (1925)
* *[[Il sigillo d'amore]]* (1926)
* *[[Annalena Bilsini]]* (1927)
* *[[Cosima (libro)|Cosima]]* (1937) pubblicadu postumu
* *[[Il cedro del Libano]]* (1939) pubblicadu postumu

## Ridutziones cinematografigas e televisivas
* * [[Cenere (film 1916)|Cenere]]* 1916, regia de Febo Mari, cun Eleonora Duse.
* *[[La Grazia]]* 1929, film mudu, trattu dae sa novella *Di Notte* regia de Aldo De Benedetti.
* *[[L'edera (film 1950)|L'edera]]* regia de Augusto Genina, 1950.
* *[[Proibito (film 1954)|Proibito]]*, trattu dae su romanzu *La Madre*, regia de Mario Monicelli, 1954.
* *[[Canne al vento (televisivu)]]* regia de Mario Landi, 1958.

## Bibliografia
* Antonio Piromalli, *Grazia Deledda*, Firenze, La Nuova Italia, 1968
* Gianni Olla, *Scenari sardi. Grazia Deledda tra cinema e televisione*, Cagliari, 2000. ISBN 88-87636-02-8 - ISBN 978-88-87636-02-4
*
Perdita Basigheddu

**Perdita Basigheddu** (Nùgoro, fine de su de 16 sèculos – su de 17 sèculos)est istada un'inchisida e cundennada dae su Tribunale de su Santu Ufìtziu de Sardigna.
## Biografia
Is novas subra Perdita Basigheddu (*Pedrita Basigueddo* o *Basiquedo* in is documentos de s'Archivo Histórico Nacional de Madrid) sunt pagas e non fitianas: sos atos originales de su protzessu suo sunt andados pèrdidos, e sas informatziones subra de issa sunt cuntentas in sa *Relación de las causas pendientes y despachadas* de s'annu 1605, e in sos atos de su segundu protzessu a càrrigu de Julia Carta, una pitzoca de Sìligo acusada de brusceria, chi fiat istada cumpàngia de tzella de sa nugoresa.

Perdita fiat istada inchisida pro neghe de sa faina sua de aprontadura de unguentos a base de erbas, chi ddis sunt bàlidos sa calificatzione de *hechizera y sortílega* (brùscia e majàrgia). Fiat arrestada chentza de secuestru de benes (sìngia chi fiat pòbera), e mantenta in is presones secretas de su casteddu aragonesu de Tàtari in ue fiat fortzis torturada: aiat cunfessadu difatis totu su pro chi fiat acusada segundu is testimonias contra de issa, ammitende de èssere idolatra de su dimòniu e àere abbandonadu sa fide. Sa cunfessione aiat fatu chi sa nugoresa esseret annoditzada in is documentos che a “erètica e apòstata formale”, acusa a beru grave chi aiat induidu sos inchisidores a dda cundennare a sa pena de morte. Is cunfessiones de Julia Carta, in su segundu protzessu, no aiant dèpidu agiudare a sa càusa: sa silighesa aiat naradu chi su diàulu in persone ddi aiat ofèridu s'amparu suo, aici comente aiat giai fatu cun Perdita, chi chentza de issu diat èssere morta in presone.

Perdita e sa cumpàngia sua aiant tentu comente si siat ispètzie de tratamentu de praghere in presone: s'alcalde (su diretore de sa presone) ddis aiat cuntzèdidu difatis de istare in sa domo sua, in càmbiu de su servìtziu de issas partzendi is pastos a is presoneris regulares. 

Perdita fiat istada fintzas custrinta a curare s'anca de Grigori, unu tzeracu de s'inchisidore Martin de Ocio y Vecila, cun is matessis unguentos pro is cales fiat istada impresonada. Pro unas resones chi non bessint a pìgiu dae is documentos, sa cundenna de sa fèmina fiat istada allebiada: fiat istada torrada a cuntziliare cun sa Crèsia su 23 de santugaine de su 1605, puru mantenende sa cundenna de sa presone a vida e de su *sambenito* (su sacu de is penitentes) perpètuu. Tale cundenna fiat istada ulteriormente iscontada, in cantu in un'atu notarile de su 1611, si dd'agatat residente in Casteddu e cojuada. 

In su 1622, aiat incarrigadu su masitru campanàrgiu casteddaju Giuanne Pira pro sa realizatzione de una campana de sa crèsia de sa Vìrgine de sa Soledade in Nùgoro.

Sa data e su logu de morte sunt totora disconnotas.
## Notas
Mariantonietta Piga

**Mariantonietta Piga** (Nùgoro, 2 de abrile de su 1968) est una giornalista, tradutora e ativista culturale sarda. 

Fìgia de su poeta e iscritore sardu Jubanne Piga, at traballadu pro TeleSardegna e Tele Costa Smeralda, in ue at presentadu programmas in limba sarda e in italiana.

Laureada in Lìteras Antigas in s'Universidade de Casteddu, in ue at sighidu sos cursos de linguìstica sarda, est istada dae su 2006 a su 2013 coordinadora de s’Ufìtziu Limba Sarda de sa Provìntzia de Nùgoro.

Dae su 2013 at traballadu, imbetzes, cun s'Ufìtziu Linguìsticu Regionale.

At bortadu tres libros dae s'italianu a su sardu, duos de Emilio Salgari (*Su Corsaru Nieddu,* in italianu *Il corsaro nero*, e *Sas Tigres de Mòmpracem*, in italianu *Le tigri di Mompracem*) e unu de Edmondo de Amicis (*Coro*, in italianu Cuore).

In su 2022 est istada redatora de  *S'intelligèntzia de Elias*, unu giallu distòpicu in limba sarda iscritu dae Giuseppe Corongiu e publicadu dae sa domo editora Janus, e s'8 de santugaine de su matessi annu at fatu parte de sa giuria de sa prima editzione de su Prèmiu Ondras pro sa Promotzione e Valorizatzione de sas Limbas Minoritàrias.

## Televisione

*
*
*
*
*
*

## Òperas

### Libros iscritos

* 
* 

### Bortaduras in sardu de òperas de àteros autores

*
*
*

## Riferimentos
Antonella Salvietti

**Antonella Salvietti** (S'Alighera, 27 de santugaine de 1924 — 6 de làmpadas de 2006) est istada un'iscritora sarda aligheresa in limba catalana.

Est istada secretària de su Tzentru de Istùdios Aligheresos (1960) e a pustis presidente (1974). In su 1969 aiat organizadu su Coro de su Tzentru de Istùdios Aligeresos.

Comente iscritora est istada binchidora de diversos prèmios de poesia aligheresa: in is giogos florales de s'Alighera de su 1961 e de su 1962, in is giogos florales de Parigi de su 1965, e de su Prèmiu Otieri de Literadura Sarda de sos annos 1962, 1963, 1967 e 1969.

Su 21 de martzu de su 2019, *Alighera Cultura* e *Òpera Culturale*, recollende sa proposta de sa UNESCO, ant tzelebradu sa *Die Mundiale de sa Poesia* cun una rètzita dedicada a is prus poetas mannos aligheresos de su Noighentos, intre is cales Antonella Salvietti. In s'annu 2013 est istada publicada s'antologia *La Tercera Illa.* (sa de tres ìsulas) *Poesia Catalana de l’Alguer (1945-2013)*, una regorta de poetas aligheresos pro more de su poeta valencianu Joan-Elies Adell, intre is cales si contat Salvietti.

## Notas
Ninetta Bartoli

**Ninetta Bartoli** (Boruta, 24 de cabudanni de su 1896 – Boruta, 30 de santandria de su 1978) est istada una polìtica sarda, sa prima fèmina a divènnere sìndiga in Sardigna e in totu s'istadu italianu.

## Biografia
Nàschida in una famìlia de printzipales, Ninetta (unas cantas fontes narant chi teniat che a segundu nùmene "Bartola") Bartoli tenet sa possibilidade de istudiare in s'iscola de sa Fìgias de Maria de Tàtari, s'iscola prus esclusiva de sa tzitade.

Isseberende de non si cojuare, e de abarrare in sa bidda sua, e a pustis de àre connotu su missionàriu Giuanne Batista Manzella intrat in s'ambiente culturale de sa crèsia locale.

A pustis de sa gherra, in su 1945, divenit sa segretària se de setzione locale de sa Democratzia Cristiana, e cando, s'annu chi sighet, isseberat de si candidare a sìndiga, benit suportada dae sos membros de importu prus mannu de sa DC provintziale, cun in antis de totus sa famìlia Segni.

Sas eletziones de su 1946 las binchet cun s'89% de sas preferèntzias, 332 votos intre 371, e dae cussu momentu at a sighire a guvernare pro dòighi annos, finas a su 1958, cando su partidu non l'at a sustènnere prus.

In sa die de s'insediamentu issèberat de si fàghere fotografare in su bestire traditzionale de Boruta, cussu de sas ocasiones de importu.

In su perìodu de traballu suo faghet fraigare sas primas domos populares, sas iscolas elementares, s'asilu infantile, su campusantu, sa domo cumonale, s'acuedutu e sas fognas, una cooperativa pro sa regorta de su late e sa produtzione de casu, una domo de pasu, una cooperativa agrària, aviat una sèrie de initziativas pro frunire traballos cualificados a sas fèminas e s'òcupat de su patrimòniu artìsticu. Est issa chi faghet restaurare su cumplessu monàsticu de Santu Perdu de Sorres, ponende·bi fintzas dinare suo e de sa famìlia sua, e in cussu monastèriu faghet arribbare, dae su 1955, una comunidade de mòngios benedetinos, s'ùnica in Sardigna a pustis de medas sèculos.

Est morta in su 1978, semper in Boruta, a pustis de àere traballadu pro sa comunidade sua fintzas a pustis de àere acabadu de tènnere unu ruolu istitutzionale. Su comune de Boruta l'at intituladu unu prèmiu, dedicadu a sas fèminas chi siant istadas de annotu in campu sotziale, polìticu, econòmicu o de su traballu in generale.

## Riferimentos


## Bibliografia
Dolores Turchi

**Dolores Turchi** (Ulìana, 1935) est un'iscritora e istudiosa sarda.

## Biografia
Nàschida dae una famìlia originària de Pisa, ex insegnante elementare, est una sagista e istudiosa de traditziones populares.

Est istada diretora, dae su 1989 a su 1991, de sa rivista *Sardigna Antiga*, e dae su 1992 a su 1995 de sa rivista *Sardegna Antica – culture mediterranee*. In su 1997 at fundadu e at dirìgidu pro 20 annos sa rivista semestrale de cultura *Sardegna Mediterranea*. In su 2003 at fundadu sa domo editora Iris.

Est istada promotora de cunvegnos de linguìstica sarda, at fatu dotzèntzia in cursos universitàrios in subra de temas ligados a sa cultura e a sas traditziones sardas e est istada premiada pro sa sagìstica in su 2004 in su fèstival de sa literadura sarda de Bono; a su libru suo *Lo Sciamanesimo in Sardegna (Su Sciamanèsimu* *in Sardigna)* l'ant assinnadu in su 2001 su "Prèmiu Òsile Su Libru de s'Annu" e in su 2009 su prèmiu Amistade de Terranoa. In su 2007 at retzidu su prèmiu giornalìsticu Funtana Elighe de Silanos. In su 2011 l'ant assinnadu su prèmiu "Su Mirto de Oro" (Brunella); in su 2012 l'ant dedicadu sa de ses editziones de "Fèminas Sardas de eris e de oe: omàgiu a Dolores Turchi" Santu Giuanni Suergiu; in su 2013 sa comuna de Arriora l'at cunferidu sa tzitadinàntzia onorària. In prus, in su cursu de sos annos, at pigadu parte a medas documentàrios cun intervistas in subra de argumentos diferentes.

## Riferimentos


## Òperas

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Albina Angioni

**Albina Angioni** (Pauli, 20 de trìulas de su 1936 – Pauli, 4 de trìulas de su 2012) est istada una poetissa, iscritora, commediògrafa e istudiosa sarda.

## Biografia
Albina Angioni naschet su 20 de trìulas de su 1936 in Pauli, sa prus manna de ses fìgios de Saturnina, mastra de partu, e de Albinu, carabineri, ambos originàrios de Sestu. Sa famìlia s'at a tramudare a Tonara, in Barbàgia, pro more de sos bumbardamentos americanos, e at a torrare a domo sua a pustis.

A noe annos benit corfida dae una maladia reumàtica, chi l'at a causare problemas a a su coro e chi l'at a afigire pro totu sa bida sua.

S'iscriet a su litzeu sientìficu Michelangelo de Casteddu, e a pustis a s'Universidade de sa tzitade, in ue s'at a laureare in Potecaria.

A metade de sos annos '50 si cojuat cun Cesello Dessí, unu campione sardu de tziclismu. In su 1959 si torrat a iscrìere a s'Universidade, in sa facultade de Sièntzias Naturales, laureende·si in pagu tempus.

Pro unos cantos annos faghet sa farmacistae, a pustis, si dedicat a s'insegnamentu de sa matemàtica e de sas sièntzias, in sas iscolas mèdias e superioras pro 25 annos. A sa fine de sos annos '90, incumentzat a iscrìere e a publicare in sardu versos, contos e cummèdias.

In su 2000 le dant su prèmiu "Alziator" pro s'òpera poètica "Pensamentos".

Sa prima publicatzione, est de su 2002, e est una regorta de poesias chi si mutit *Inbentu sa luxi - Poesias* (Editziones Grafica del Parteolla). A pustis, colat dae sas poesias a sas cummèdias. Sa prima cummèdia sua est *Sa rebelliòni de is maladìas*, chi essit in su 2003 e benit rapresentada in Pauli, in su 2005, dae sa cumpangia teatrale Filodrammàtica Lassalliana, in su teatru de s'Iscola de su Pitzinnu e in s'àmbitu de sa rassegna teatrale “S'Arruga noa”, chi cuddu annu fiat istada dedicada a “Sa fèmina sarda tra deventali e muccadori” e prus in generale a sa figura feminile in su teatru sardu. In su 2010 l'ant torrada a rapresentare.

Sa de duas cummèdia est *Sa littra de mariedda*, publicada in su 2006, chi benit rapresentada, semper dae sa Filodrammàtica Lassalliana, in su 2007e, torra, in su 2013. Sa sua de tres e ùrtima cummèdia est *Sa Partenza - Sa prenetta de Giuditta Cadena*, publicada in su 2008.

## Òperas

* 
* 
* 
* 

## Riferimentos


## Bibliografia

*
Kumazawa Hiromichi

**Kumazawa Hiromichi** (熊沢 寛道, 18 de Nadale, 1889 – 11 de Lampadas, 1966), connotu fintzas cun su nominzu de "Imperadore Kumazawa" est istadu un'omine de affare giapponesu e preide buddhista de Nagoya chi a s'acabu de sa secunda gherra mundiale si narabat imperadore, sichinde un'ormina chi torrabat deretu a s'imperadore Go-Kameyama ind unu tempus chi sa dinastia imperiale fit partida in duos.

In su 1946-47, Hiromichi fit su primu de unos 19 omines narande de essere s'imperadore lezitimu. Picande s'erentzia de sos imperadores meridionales in su periodu Nanboku-chō, a bisu suo s'imperadore Hirohito lezitimu no fit, ca su sambene insoro fit cussu de sa Corte Setentrionale. Aìat fatu unu koseki in ube totu custas cosas las narabat prus a menudu, narande chi sa linia sua torrabat a s'imperadore Go-Daigo in Yoshino, ma sa parletta sua ateru no nche at bocau si no paraulas de simpatia.

A s'urtimu, de cussu chi fit narande no si ischit si fit beridade o nono.
Agalbursa de Cervera

**Agalbursa de Cervera** (1140 – Aristanis , 1186/1192)  fintzas connota che  **Galbors** o **Agalbursa de Bas** est istada Giuighissa Cojube de Arbaree (1157-1186) e Reina cojube de Sardigna (1164-1165).

## Biografia
Neta de su Conte de Bartzellona Ramon Berenguer IV a banda de mama in cantu fìgia de Almodis e de Poncho de Cervera, Visconte de Bas, Agalbursa in su santugaine 1157 si fiat cojuada cun su Soberanu Arbaresu Barisone I, dae chie no aiat tentu fìgios. Durante sa permanèntzia in Gènova de Barisone, tratentu in cue dae su Comunu de Gènova, aiat guvernadu cun medas disauras su regnu. Pro unu tzertu perìodu, a fatu, dd'aiat segudadu e passadu cun isse sa presonia, durada oto annos. A pustis de sa morte de su maridu aiat apoderadu nebode suo Ugone, chi si fiat alliadu cun Gènova e sa Corona de Aragona, fìgiu de Ugo Poncho de Bas, in sa perrica pro su tronu de Arbaree contra de Pedru I, apoderadu dae Pisa, fìgiu de primu letu de Barisone. A segus sa situatzione fiat degenerada in una bera e pròpia gherra tzivile: su 8 de santugaine de su 1186, in Gènova, Agalbursa, acumpangiada dae su conte Roger-Bernard I de Foix e de unos àteros nòbiles catalanos, aiat istipuladu cun su cònsole Gulliermu Tornello unu tratadu in ue sa repùblica marinera asseguraiat un'agiudu militare e econòmicu a sa giuighissa biuda pro mòvere gherra a Pedru I. Si moviat in favore de Ugone I fintzas su tziu Alfonsu II ''su Castu'', su cale aiat fatu mandare un[s armados a pigare possessu, in su 1187, de su casteddu de *Serla*, a làcana cun su Giuigadu de Torres. Interessadu a indebilitare Pedru I, fintzas su soberanu logudoresu Barisone II aiat suportadu sa fatzione ibèrica, afiantzende vetuàllias e fruniduras de caddos a is sordados aragonesos. Nointames Agalbursa fiat morta in antis de imbàtere a unu cumpromissu cun su rivale o a una vitòria totale; gràtzias a is cumproos in is documentos s'ischit difatis chi in su 1192 resurtaiat giai morta.

## Notas

## Bibliografia
*
*
The Latin Library

**The Latin Library** est unu zassu web in ube si collint sos iscritos de dominiu publicu in limba latina.

## Carateristicas
Totus sos iscritos benint dae paritzas fontes: carchidunu si picat dae libros imprentaos chi sunt liberos dae deretu de autore, ateros sunt iscarrigaos dae sitos in sa retza e de custos unos cantos no si bient prus, ateros galu che los imbiant volontarios accudinde dae totu su mundu.

Sos iscritos mantesos in ibe no si podent impreare in locu de sas editziones criticas insoro e tando no bastant pro bi fachere in supra sa chirca accademica. Si presentant in limba latina comente fint, chene bortadura peruna in atera limba. Sicomente sas fontes sunt diferentes meda, a bias impreant sa grafia filologica (in s'assimilatzione de sa U/V, pro esempiu) e in ateras bortas sa grafia currente.

## Istoria
Su zassu lu mantenìat cussu chi lu aìat frabicau, William L. Carey, de Fairfax, in Virginia. Su situ fachet parte de su prus mannu *Ad Fontes Academy*.

## Referentzias


## Agganzos de foras
*Zassu ufitziale, *thelatinlibrary.com*
Daniela Pes

**Daniela Pes** (Tèmpiu, 1992) est una cantadora sarda. Laureada in Cantu Jazz in su conservatòriu de Tàtari, at fundadu in passadu su duo The Dalthes. In su 2017, at bintu su prèmiu Andrea Parodi, e in su 2018 est istada finalista de su festival Musicultura. Sa limba sua, su corsu gadduresu, tenet unu ruolu importante in is rastas "L'intenzioni" e "Ca milla dia dì", basadas in poesias de su poeta gadduresu Gavinu Pes. 

## Riferimentos
Carmela Frulio

**Carmela Frulio** (S'Alighera, ... - S'Alighera, 14 santugaine 2018)est istada una maistra e traballadora linguistica de S'Alighera. At realizadu medas traballos in favore de sa normalizatzione linguìstica de su saligheresu in s'iscola e faghiat parte de Òmnium Culturale de s'Alighera a comintzare dae sa criatzione sua, in ue partètzipaiat in manera ativa. Collaboradora de sa Salvaguàrdia de su Patrimoniu Artìsticu e Culturale de s'Alighera e s'Iscola de Sa de Tres Edades, fiat coordinadora de su Grupu de Maistros de su Tzentru de Risursas Pedagògicas Maria Montessori e fiat implicada comente dotzente e supervisora in su Progetu Palomba e su Escola de Alguerés Pascual Scanu. In su 2005 at retzidu su Prèmiu de Atuamentu Tzìvicu de sa Fundatzione Lluís Carulla.

## Notas
Cartas de Arbaree

Is ***Cartas de Arbaree*** sunt una sèrie de documentas frassas giradas de su 1845 de unu para minore, Gosamu Manca dae Patada. 

Intre is *cartas*  bi fiant documentas, crònacas, testos giurìdicos, poemas in latinu, in italianu e in sardu medievale. In beridade is cartas, pro su prus pergamenas, non fiant de s'Arbaree ma assoriant de un'ufìtziu de Casteddu e fiant istadas creadas dae unu artzivista, tzertu Innàtziu Pillito. 

Custas fiant retzidas cun unu tzertu entusiasmu in is ambientes acadèmicos sardos. Primu intre totus fiat istadu s'istòricu reatzionàriu Pietro Martini a donare credibilidade a is *cartas*, publichende in su 1863 is *Pergamene, codici e fogli cartacei di Arborea*. Custas cartas fiant fintzas cunsideradas originales de medas intelletuales italianos, ca permitiant de annullare s'istentada de sa poesia italiana cara a sa poesia de Proventza e de Frantza.

Sa dibata subra s'autentitzidade issoro fiat sighida durante diversos annos e si fiat concruida petzi in su 1870, cando una cummissione iscientìfica de s'Acadèmia de is Sièntzias de Berlinu, presidida dae Theodor Mommsen, nd'aiat decretadu sa totale frassesa. 
## Notas

## Bibliografia
* Carlo Baudi di Vesme, *[[:s:Prima Poscritta alle Osservazioni intorno alla Relazione sulla sincerità dei manoscritti d'Arborea|Prima Poscritta alle Osservazioni intorno alla Relazione sulla sincerità dei manoscritti d'Arborea]]*, in Artzivu istòricu italianu, 1871, pp. 142-154
*L. Marrocu, *Theodor Mommsen nell'isola dei falsari. Storici e critica storica in Sardegna tra Ottocento e Novecento*, Cuec, Casteddu 2009.
* 
*
Paleolìticu

Su **paleolìticu** (de su gregu παλαιός, palaiós, antigu, e λίθος, líthos, pedra, "edade de sa pedra segada") est una tapa de sa preistòria de sos umanos caraterizada dae s'impreu de istrumentos de pedra segada, mancari puru s'utilizaiant àteras matèrias primas orgànicas (male cunserbadas e pagu connotas) pro fàghere vàrios trastos: ossu, corru, linna, còiru, fibras vegetales, etz
Est su perìodu prus longu de s'istòria umana, sende chi s'iscàmpiat dae 2,5 milliones de annos faghet (in Àfrica) fintzas a unos 9.000 annos faghet tzirca e si partzit in tres fases: su paleolìticu inferiore, su paleolìticu mèdiu e su paleolìticu superiore, a su cale s'annanghet unu perìodu terminale mentovadu epipaleolìticu (sa tapa a sighire a s'epipaleolìticu e pretzedente a su neolìticu est su mesolìticu).

Su paleolìticu si caraterizat, aprossimadamente, pro s'impreu de istrumentos grussos, pesantes, difìtziles de usare e, in generale, male traballados. Galu no ant isvilupadu una capatzidade prena a fraigare. S'òmine de su paleolìticu est nòmade, est a nàrrere, pigat aposentamentu in unu logu e si nche abarrat fintzas a nde consumare sas risorsas naturales.

Su tèrmine paleolìticu est istadu creadu dae s'archeòlogu John Lubbock in su 1865, in opositzione a neolìticu ('edade moderna de sa pedra'). Ambas duas costituint su chi si ddi narat edade de sa pedra (s'elaboratzione de istrumentos de pedra definit sa diferèntzia cun s'edade de sos metallos).

## Àteros progetos
Luciano Pavarotti

Est ammentadu intra is deghe tenores prus mannos de totu is tempos, de sa boghe sua scuillante in is acutos e rica in su mesu, cun frasègiu craru e tìmbru lìmpidu.  In paris cun Carlo Bergonzi, Enrico Caruso, Franco Corelli, Mario Del Monaco, Giuseppe Di Stefano, Beniamino Gigli e Tito Schipa, sighit a èssere ammentadu che unu de is tenores istòricos italianos famados a livellu mundiale. Cun su *Pavarotti & Friends* e is collaboratziones suas numerosas (ammentamus in particulare sa costitutzione de su grupu *Tre Tenori*, cun Plácido Domingo e José Carreras), at consolidadu sa popularidade sua ca ddi at donanu fama mundiale a foras de s'àmbitu musicale puru. Cun prus de 100 miliones de copias bèndidas in su mundu, s'istima chi siat, pro is bèndidas puru, intra is primos cantantes de totu is gèneres musicales, e in prus su cantante italianu de sucessu a livellu mundiale.

## Riferimentos
Neolìticu

Su **neolìticu** (de su gregu νέος, néos, "nou", e λίθος, líthos, "pedra") est unu perìodu de sa preistòria in su cale ant tentu logu annoaduras de manna trascendèntzia: is èsseres umanos iscoberint sa massaria e su pesadiu, e si faghent sedentàrios, protzessu connotu che rivolutzione neolìtica.

Custu tèrmine est istadu propostu in su 1865 dae s'istòricu John Lubbock. Su nùmene faghet riferimentu a sa tècnica noa de traballare sos trastos de pedra, non petzi bàtidos, si nono puru allisiados. De totu manera, s'essentziale in custu perìodu non sunt is trastos, si nono sos càmbios econòmicos produidos, comente sa cumpàssida de su sobradu de produtzione, e sas cunsighèntzias sotziales.

S'ispaniadura in Europa de sa cultura neolìtica chi si fiat isvilupada in s'Oriente Mèdiu, e in piessignu su coladòrgiu dae s'economia de cassa e regorta a sa pràtica de s'agricultura e de s'allevamentu, sunt acontèssidos cun modalidades e tempos totora cuntierrados. 

Vere Gordon Childe aiat ipotizadu giai in is annos binti chi sas comunidades autòctonas de cassadores e boddidores de sas culturas mesolìticas europeas, fiant istadas in parte remplasadas dae comunidades de massajos migradas prus a norte dae s'Oriente Mèdiu, cun unu protzessu duradu pro prus ingènneros. Una prima currentada migratòria diat àere sighidu sa bia continentale a longu de sa penìsula balcànica e de su cursu de su Danùbiu, mentras un'àtera, in pagu prus tarda, si diat èssere difùndida pro mèdiu de sa navigatzione marìtima a longu de sas costas de su mare Mediterràneu dae s'estu cara a s'ovest.

S'afirmadura de sas tècnicas de cultivu e allevamentu at protzedidu pro bia continentale in antis de totu a longu de diretoras chi rugraiant terrenos favoràbiles in piessignu, comente cuddos formados pro depòsitu de prùnios batidos dae su bentu (loess) in s'Europa tzentrale. Aiat sighidu su cursu de mannas bias fluviales, comente a su Danùbiu, e aiat tentu sutzessu in is baddes iscampiadas de sos Balcanos e de sa Grètzia orientale, cun ierros fritos e proinosos e cun istios longos, ambiente ideale pro su pastoriu e sa tramudàntzia; fiat penetradu imbetzes cun dificultade in is padentes fridas de su Nord-Europa e in is regiones postas a sos oros de sa cadena alpina.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Edade de su Ferru

S**'edade de su ferru** est s'ùrtimu perìodu printzipale de sa partzidura traditzionale de sas tres edades, istabilida in su 1820 dae Christian Jürgensen (chi aiat istabilidu una classificatzione segundu sos materiales impreados in cada perìodu), e benit a fatu de s'edade de su brunzu (tenet peri cumbènnidu inghitzu cara a su de 13 sèculos a.C. in su  mundu mediterràneu e in s'Oriente Mèdiu; intre su de 9 e su de 8 sèculos a.C. in s'Europa setentrionale). In die de oe, su tèrmine at pèrdidu balore che a tapa istòrica de s'istòria de s'umanidade, bidu ca est petzi aplicàbile in intro de s'àmbitu europeu e mediuorientale. Su perìodu de s'edade de su ferru si partzit issu etotu in perìodu de sa cultura de Hallstatt e perìodu de sa cultura de La Tène. S'edade de su ferru si caraterizat pro s'impreu de su ferru che a metallu, impreu importadu dae s'Oriente peri s'immigratzione de tribùs indoeuropeas chi, partende dae su 1200 a.C. aiant comintzadu a arribare a s'Europa otzidentale.

Custos emigrantes indoeuropeos sunt inditados normalmente che tzèlticos mancari su pòpulu de custu nùmene fiat petzi unu intre de sos vàrios de sos chi pigaiant parte a sas emigratziones, Fiant arribados in unu perìodu longu de emigratziones de grupos diferentes meda intre issos e issos, mancari cunserbaiant tzertos elementos omogèneos comente una sèrie de limbas indoeuropeas e unas cantas costumas culturales simigiantes.

## Àteros progetos
Ankylosaurus/LSC

**Ankylosaurus** (Brown, 1908 - su nòmene suo nde benit de su grecu e bolet nàrrere "tziligherta fùndida") est unu genere estintu de dinosàuru ornitischiu tireoforu bìvidu in su Cretàceu superiore, circa 70-65 milioni de annos faghet (Maastrichtiano), in cussa ca oe est s'Amèrica de su Norte, ca ddu faghet unu de is urtimos generes de dinosàuru cumparsu in sa terra prima de sa Grandu estintzione de massa de is dinosàuros. *Ankylosaurus* est istadu descritu pro sa primu borta in su 1908, da parte de su paleontologu Barnum Brown, e a como sa specie tipo, *A. magniventris*, est s'ùnica specia ascrita al su genere *Ankylosaurus*. De s'iscoberta sua, sunt istados iscopertos isceti pagu esemplares frammentarios, ma no est istadu mai iscobertu unu esemplare cumpletu. Sa majoria de is membros de Ankylosauria sunt rapresentados de materiale fossiles prus cumpletas, *Ankylosaurus* è a s'ispissu consideradu comente s'archetipu de su grupu suo.

## Riferimentos
Protoistòria

Sa **protoistòria** est su segundu perìodu de sa preistòria, est a nàrrere cuddu generalmente cumprèndidu intre sa prima edade de su brunzu (prima metade de su de 4 millènnios a.C.) e sa de su ferru (chi tenet cumintzu in su Mediterràneu orientale a fùrriu de su de 12 sèculos a.C.). Su tèrmine derivat de su gregu πρῶτος (*prôtos*, «primu, de inghitzu») e ἱστορία (*historía*, «istòria»).

## Definitziones
Traditzionalmente, sa protostoria est s'iscuta de tempus in ue unu tzertu pòpulu no at galu isvilupadu sas primas formas de iscritura, ma esistent documentas iscritas dae unos àteros pòpulos cuntemporàneos o sighidores chi nde faeddant, duncas si disponet de fontes istòricas indiretas, o puru, sa fase intermèdia intre sa Preistòria e s'istòria propiamente narada.

In sa base de custu signìficu, sa protoistòria de unu logu si podet acumprire in unu momentu diferente de cudda de unu àteru logu. In Egitu e in Mesopotàmia, pro esempru, su perìodu protoistòricu non podet andare prus a in antis de sa segunda metade de su de 3 millènnios a.C., mentras pro Roma e su Làtziu faghet a arribare fintzas su de 7 sèculos a.C. In resumu in su Mediterràneu su perìodu protoistòricu diat bènnere gasi a inditare unu arcu cronològicu variàbile intre sa prima edade de su brunzu in s'Oriente Mèdiu (cun is primas formas de iscriidura e aposentamentos calificados che a "primas tzitades") fintzas a su segundu sèculu a.C. tzirca, cun sa definitiva romanizatzione de su mediterràneu nord-otzidentale (Iberia, Gàllia mediterrànea, Itàlia setentrionale etc.). Diferente s'arresonu pro manna parte de s'Europa tzentrale e pro cussa setentrionale e orientale, in ue sa protoistòria at a perdurare, in unos cantos casos, fintzas a edades artumedievale.

Sighende imbetzes un'acostamentu econòmicu-materialista de sa paletnologia, cun *protoistòria* faghet a pònnere a mesu s'istàdiu istòricu de sas sotziedades umanas organizadas in formas prus cumplessas e sofisticadas respetu a sa tribù clànica, cumbinende fatu·fatu cun is formatziones sotziales chi ant pretzèdidu deretu s'organizatzione de un'Istadu propiamente naradu ("chiefdom"); a issa currispondet un'aumentu de su gradu de ispetzializatzione artesanale in is fainas econòmicas segundàrias (cussas est a nàrrere de traballu de sas matèrias primas/produtzione, cales sa metallurgia), e arta diversificatzione e cumplessidade culturale respetu a sos grupos umanos de s'edade de sa pedra, averiguàbile siat in sa cultura materiale siat in is aspetos ideològicos (deduìbiles dae sas pràticas funeràrias e cultuales).

In àmbitu europeu e mediterràneu, duncas, su cumintzu de sa protoistòria si retrodatat a s'edade de su ràmene adelantada, in manera piessigna a sa facies de sa vasu campaniforme.

In sentidu ladu, s'impreat su tèrmine protoistòria fintzas pro inditare su cumintzu de unu perìodu in tèrmines culturales.

## Àteros progetos
Shigeaki Sugeta

**Shigeaki Sugeta** (Yamaguchi-Ken, 2 de làmpadas de su 1933) est unu linguista giaponesu, autore de su primu vocabolàriu sardu-giaponesu.

## Biografia
Nàschidu in Yamaguchi-Ken, Shigeaki Sugeta si làureat in Lìteras in su 1957, in su Dipartimentu de Limba e Literadura inglesa de s'Universidade de Waseda, in Tokyo, e torra, semper in Lìteras, in su 1959, in su Dipartimentu de Glotologia de s'Universidade de Tokyo.

Dae su 1962 a su 1964 est borsista de su guvernu italianu in s'Universidade de Firentze, e in cue sighit sas letziones de Bruno Migliorini. In su 1964, pro sa prima borta, arribat in Sardigna e incumentzat a istudiare sa limba sarda.

In su 1991, pro sos istùdios suos, benit numenadu Cavalieri a su mèritu de sa Repùblica Italiana dae su presidente Frantziscu Cossiga.

Dae su 1993 a su 1997 est Diretore de sa Sotziedade Giaponesa de Linguìstica Romanza (*Societas Japonica Studiorum Romanicorum*), e at insegnadu pro annos in sas càtedras de Linguìstica Generale, Romanza e Italiana de s'Universidade de Waseda.

In s'Universidade de Waseda at ammaniadu cursos medas de sardu pro 31 annos, e pro agiudare sos dischentes suos at creadu, in su 1984, su primu vocabulàriu sardu-giaponesu de semper. Su matessi vocabulàriu, cun in prus sas bortaduras in italianu, l'at torradu a publicare sa domo editora "Edizioni della Torre" in su 2000. Pro su traballu suo, at retzidu su prèmiu "La Marmora" (sa de XVIII editziones) de su Rotary Club de Casteddu. Semper in su 2000 at retzidu fintzas su prèmiu "Mirto d'Oro difensore dei sardi". 

Cun s'Universidade de Casteddu at collaboradu in su 2003, organizende unu cunvegnu internatzionale dedicadu a sa limba e a sa cultura de sa Sardigna in s'Universidade de Waseda, gràtzias a unu protocollu de intesa istipuladu in su 2002.

Dae su 2002 est divènnidu consulente de s'Instutute of Italian Studies de s'Universidade de Waseda.

In su 2010 at fatu una *lectio magistralis* in s'Istitutu Ciusa de Nùgoro, semper in contu de limba sarda, in ue at fintzas chistionadu de comente at incumintzadu a la connòschere a l'apretziare.

Shigeaki Sugeta s'est semper dichiaradu in favore de un'unificatzione de sa limba sarda iscrita, pro la sarvare e fàghere in manera chi non mòrgiat, e chi siat ufitziale in paris a s'italianu, comente su catalanu in Catalugna. Amigu de Dolores Turchi, at biagiadu pro annos in Sardigna, chistionende in sardu cun totu cantos chene problemas.

## Publicatziones
Su curriculum vitae de Shigeaki Sugeta est mannu meda, e bi sunt artìculos e libros chi s'òcupant de sa limba sarda, de s'italianu e fintzas de àteras. Una lista (no intrea) de sas publicatziones suas de importu prus mannu:

* 
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Riferimentos
Preistòria

Sa **preistòria** (dae su latinu *præ* "in antis" e *historia* "istòria") est su perìodu de s'istòria umana chi pro cumbènnidu pretzedet sa iscriidura, anteriore tando a s'istòria documentada, abratzende s'arcu temporale, segundu una bisura bastante cumpartzida, chi andat dae unos 2,5-2,6 milliones de annos faghet fintzas (a su nessi in Euràsia) a su 4000 a.C. In unas cantas disciplinas e cuntestos contat a mesu sa protoistòria, chi currespondet a giai totu s'era cuaternària.

Mentras su cumintzu de su perìodu parit relativamente pagu problemàticu, sugetu a sa repertatzione, e pertocat sa paleoantropologia e s'antropologia moleculare, s'acabu no est unìvocu e dependet dae variatziones fintzas notàbiles, massimamente de àmbitu geogràficu. Esistent medas culturas non definìbiles preistòricas, susetotus in su continente americanu e in s'Àfrica subsahariana, chi non tenent o ant introduidu a tardu s'impreu de s'iscriidura; fintzas in sinu a Europa e Àsia bi sunt istadas diferèntzias temporales mannas.

In su 1833 Paul Tournal (1805-1872), fundadore de sa Commission Archéologique e de su museu de Narbonne, aiat impreadu su tèrmine *anté-historique*; sa prima ocurrèntzia de su tèrmine *prehistoric* est de su 1851, in su tìtulu de unu libru de Daniel Wilson (1816-1892); a fatu su tèrmine s'est difùndidu fintzas in àteras limbas.

## Notas


## Àteros progetos
SeaMonkey

**SeaMonkey** est una regorta de aplicatziones ìnternet.

Naschida comente a sighidura de sa Mozilla Application Suite, cumprendet unu navigadore web (SeaMonkey Navigator, chi cumpartzit parte de su còdighe de Mozilla Firefox), unu cliente de posta eletrònica e letore de noas (SeaMonkey Mail & Newsgroups, chi cumpartzit su còdighe cun Mozilla Thunderbird), un'editore HTML (SeaMonkey Composer) e unu cliente IRC (Chatzilla).

## Istòria
Sa prima versione istàbile est istada SeaMonkey 1.0, publicada su 30 ghennàrgiu 2006 e basada a pitzus de su matessi còdighe de Mozilla 1.8.

## Piessìnnios
S'isvilupu de SeaMonkey est manigiadu dae sa comunidade, a s'in contràriu de su de Mozilla Application Suite, chi fintzas a s'ùrtima versione sua (1.7.13) fiat ghiadu dae sa Mozilla Foundation. Su grupu de isvilupu est coordinadu dae su SeaMonkey Council.

SeaMonkey unit sas caraterìsticas de unu navigadore web cun is funtziones de unu programma de posta eletrònica, un'editore HTML e unu cliente IRC.

## Riferimentos


## Ligòngios esternos
* 
* 
*
Pireneos

Is **Pireneos** (*Pyrénées* in frantzesu, *Pirenèus* in otzitanu, *Pireneus* in aragonesu, *Pirinioak* in bascu, *Pirineos* in castillianu, *Pirineu* in cadalanu)  sunt una cadena montosa posta in su norte de sa penìsula ibèrica chi rugrat totu s'istmu chi unit sa penìsula cun su restu de su continente europeu. S'isterret dae su Mare Mediterràneu, in su Cap de Creus, a estu, fintzas a su Mare Cantàbricu, in su Golfu de Biscaja, a ovest. A sud de sa cadena montagnina s'agatat sa depressione de s'Ebro e a norte cussa sa de sa Garonna.

Sa cadena montosa òcupat is chirros setentrionales de Catalugna, Aragona, Navarra e Paisu Bascu e su cantone meridionale de su Paisu Bascu setentrionale (regione de Noa Achitània) e Otzitània (Bearn, Guascogna e Lengadòc); s'ovest e su sud de sa Catalugna setentrionale; e s'intrea Andorra. Sa làcana intre Frantza e Ispagna sighit in manera aprossimativa sos Pireneos; is Paisos Bascos e sa Catalugna, de pare a pare a s'estremidade otzidentale e orientale, s'agatant a caddu de sa cadena montagnina.

Tenent una longària de unos 425 km e unu ladiore chi generalmente non propassat is 100 km, cun una superfìtzie totale de 19.000 km².  Is chimbe pitzos prus artos de sa cadena sunt Aneto (3.404 m), su pitzu de Pocets (3.375 m), Mont Perdut (3.355 m), Punta de Astorg (3.355 m) e Pitzu Maldito (3.350 m).

## Àteros progetos
'O sole mio/campidanesu

**'O sole mio** (*Su soli meu* in sardu) est una famada cantzoni napoletana de su 1898, cun fueddus de Giovanni Capurro e sa melodía de Eduardo di Capua. Sa versióne originali est scrita in napoletanu e dda ant tradusia in tantas linguas e interpretada unu numeru enormi de artistas de totu su mundu comenti Enrico Caruso, Mario Lanza, Luciano Pavarotti, Elvis Presley, Brian Adams, etc.

### Testu e tradutzioni
Annu luxi/LSC

S**'annu lughe** est un'unidade de misura de sa longària, e currespundet a sa distàntzia percurrida dae sa lughe in unu spàtziu sbuidu in unu annu giulianu, duncas in 365,25 dies. 

Currespundet a 9.46 triliones de chilòmetros, ossiat 9.46 x 1012 km, essende su trilione milli miliardos. Est imperada mascimamente dae is astrònomos e is astrofìsicos pro is distàntzias intra is ogetos a fora de su Sistema Solare. S'unidade est nàschida a pustis de su 1838, candu sa misura de sa distàntzia de su primu steddu aiat fatu cumprendere a s'unidade astronòmica, chi est su ràju de s'òrbita de sa Terra, fiat tropu pitica pro mesurare is distàntzias de custus ogetos. In cussos tempos perou sa lestresa de sa lughe no fiat ancora pretzisa, e sa definitzione de s'annu lughe est miliorada cun sa misura prus pretzisa de custa.

Si comente sa velotzidade in su boidu  (**c**) est de 299 792,458 chilòmetros a su segundu (km/s), un'annu lughe currispondet a 9 460 730 472 581 km, est a nàrrere:

299\,792\,,458\ \mathrm{km/s} \cdot 36525\ \mathrm{d} \cdot 86\,400\ \mathrm{s/d} \approx 9461 \cdot 10^{12}\ \mathrm{km}

: est a nàrrere de 9&nbsp;461 miliardos de chilòmetros circa  bortas sa distàntzia intra sa Terra e su  Sole (connòschida comente Unidade astronòmica). S'annu lughe duncas est una distàntzia enorme in s'iscala umana.
A s'imbesse, bolet marcadu su fatu ca s'annu lughe no est un'unidade de mesura de su tempus (e nemmancu de sa cantidade de lughe), pro cantu siat giustu nàrrere ca s'osservatzione de unu corpus distante una tzerta cantidade de annos lughe nos mostrat comente fiat cussu corpus unu tzertu nùmeru de annos a como e no in su momentu de s'osservatzione sua.

## Riferimentos
Ancona

**Ancona** (AFI:/anˈkona/; *Ancona* in anconitanu) è unu comunu italianu de 101.118 bividores, cabulogu de sa provìntzia omònima e de is Marcas. Incarada in su mare Adriàticu, possedet unu de sos portos italianos prus mannos. Tzitade rica de arte e monumentos e cun 2400 annos de istòria, est unu de sos tzentros econòmicos printzipales de sa regione, ultres ca su printzipale tzentru urbanu pro mannària de sa populatzione.

Incarada cara a  su mare, sa tzitade s'agatat in unu montigru a forma de cùidu pinnicadu, chi amparat su portu naturale prus mannu de s'Adriàticu tzentrale. Is gregos de Siracusa, chi aiant fundadu sa tzitade in su 387 a.C., aiant postu ogru subra cust'ispuntone e pro custa resone aiant postu a sa tzitade noa nùmene Ἀγκών, *Ankón*, chi in gregu signìgicat "cùidu". S'orìgine grega de Ancona est fentomada dae s'apellativu con chi est connota: sa "tzitade dòrica".

## Riferimentos


## Àteros progetos