open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crutzadas de su norte

Is **crutzadas de su norte** o **crutzadas bàlticas** sunt istadas ispeditziones militares chi ant tentu logu in s'Edade Mèdia, esecutadas dae is tando rennos catòlicos de Isvètzia, Danimarca, dae is òrdines Teutònicos e dae is cadderis Livònes, contra is pòpulos paganos de s'Europa norte-orientale chi biviant a cara de sa costera de su Bàlticu.

Custas crosadas fiant istadas promòvidas dae su paba Tzelestinu III in su 1193, ma is rennos germànicos e iscandìnavos aiant comintzadu giai in antis a mandare crutzados pro ddos conchistare. Fiant duradas fintzas a primìtziu de su de 14 sèculos. Paris a is crutzadas fatas a manu de Terra Santa, fintzas in custas gherras s'obietivu religiosu fiat istadu in presse discoidadu, in avantàgiu de sa territorializatzione de is òrdines militares chi ddas aiant cumbàtidas.

A s'agabbu de is cumbatos is pòpulos de Livònia, Latgàllia e Estònia fiant sutamìtidos. S'òrdine teutònicu aiat antimes balangiadu is terras chi aiant pèrdidu a fatu de èssere bogados de Terra Santa e aiant installadu una forma de istadu teocràticu.

Petzi is lituanos non si diant mai fàghere sutamìtere dae is teutònicos, mancari si fiant cristianizare a suta sa ghia de su granduca issoro, a fines de mèngius si fundere in s'Unione de polonesa-lituana, chi diat cristallizare s'oposidura a s'istadu Teutònicu. Is bividores de sa Samotìgia, regione de sa Lituània, comente chi siat non si diant cunvèrtere a su cristianèsimu fintzas a su de 15 sèculos.

Dae sa teocratzia de s'istadu Teutònicu diant antimes nàschere su ducadu de Prùssia, dae chi fiat nàschidu su Rennu de Prùssia.
Europa meridionale

S**'Europa meridionale** currispondet a sa parte de su continente europeu postu in is tres penìsulas majores chi si ghetant in su mare Mediterràneu: penìsula ibèrica, sa penìsula italiana, sa penìsula balcànica e sa parte parte prus meridionale de sa Frantza, impare a sa Còrsica.

Sa definitzione de custa regione geogràfica podet nointames èssere variàbile, segundu bisura climàtica (clima mediterràneu), geogràfica (metade meridionale de su continente), o linguìsticu-culturale. Est fitianu cumprendere in s'Europa meridionale is istados insulares mediterràneos de Malta e Tzipru, comente fintzas sa Tràchia orientale, chi benit a èssere su cantone europeu de sa Turchia.

## Istados europeos meridionales

Is istados cunsiderados parte de s'Europa meridionales sunt:

### Europa sud-otzidientale
* Andorra
* Frantza
* Ispagna
* Gibilterra
* Mònaco
* Portugallu
### Europa meridionale tzentrale
* Itàlia (escluende fatu fatu sa parte setentrionale)
* Santu Marinu
* Tzitade de su Vaticanu
### Europa sud-orientale
Sunt totu is istados chi faghent làcana in sa penìsula balcànica
* Albania
* Bòsnia e Ertzegòvina
* Bulgaria
* Croàtzia
* Grètzia
* Islovènia
* Kòssovo
* Matzedònia de su Norte
* Montenegru
* Romania
* Sèrbia
* Turkia

### Istados insulares
* Tzipru
* Malta
## Àteros progetos
Àpara

S**'Àpara** (*Allium triquetrum* L.) est un'erba de sa famìlia de sas Liliàceas (o Amaryllidaceae segundu sa classificatzione APG), chi creschet in totus sas regiones mediterràneas. 

S'agatat a curtzu a su mare e fintzas in is montes finas a 600 mt. Pro crèschere bene cheret umbra e abba meda.

Sas cambas e sas fògias sunt a forma triangulare, lùghidas in colore birde iscuru e podent arribbare a 45 cm. Is frores pende-pende a forma de campaneddas sunt biancos cun una liniedda birde in mesu a is pètalos. Cumentzat a frorire in su mese de martzu e si sicat in maju. Est famosu su ditzu de "si nche falare che s'àpara in su mese de maju". 

Est una genia de àgiu agreste chi s'agatat in totus is sartos de Sardigna e dd'impreaiant meda pro coghinare. Est bona meda in su minestrone o frissa cun s'ou.

## Boghes curreladas
* Botànica
* Giuajone
Giuajone

Su **giuajone**(Allium subhirsutum L.), chi in Sardigna leat fintzas àteros nòmenes comente **àgiu de carroga**, **porru de campu**, **pili-pili**, **pipipili** e **sansangione**, est un'erba de sa famìlia de sas Liliàceas (o Amaryllidaceae segundu sa classificatzione APG), chi creschet in totus sas regiones mediterràneas, dae sas ìsulas Canàrias finas a sa Turchia. S'agatat finas a 800 mt.

Is fògias sunt pèndulas e moddes e ant unu colore birde unu pagu prus craru de su de s'àpara. A bias sunt unu pagu piloseddas in su màrgine e creschent dae 20 a 50 cm. Is frorigheddos sunt medas e a forma de paràcua, cun 6 pètalos biancos e 6 istàmenes in colore de arantzu o rujos. Frorit in sos meses de martzu e abrile. Faghet chibuddeddas minores.

Est una genia de àgiu agreste chi s'agatat in totus is sartos de Sardigna. Dd'impreaiant pro coghinare e mescamente sa fògia frighinada pro cundire sa sartitza.

## Boghes curreladas
* Botànica
* Àpara
Bardotu

Su **burdu** o **bardotu** de sa famìlia de sos èquidos (*[[Equidae]]*) est s'ìbridu chi essit de s'acopiamentu de su cuaddu mascu e de su burricu fèmina.
Mònaco

**Mònaco** (pronùntzia frantzesa: [monako]), ufitzialmente **Printzipadu de Mònaco** (in frantzesu: *Principauté de Monaco*), est un'istadu-tzitade soberanu e micro-istadu, postu a manu de sa costera frantzesa, in s'Europa otzidentale. 

Sa limba ufitziale est su frantzesu, ma fintzas s'italianu e s'inglesu sunt meda faeddadas o a su nessi cumprèndidas. Bi si faeddas poi su monegàscu, dialetu de su lìgure. Est membru de s'Organisation internationale de la Francophonie.

Mancari de istèrrida meda pitia Mònaco est nodiu, essende abitadu dae personàgios ricos e famados, chi nde faghent logu de atraida pro turistas e fintzas motore econòmicu in s'àrea mediterrànea. Si càrculat ca unu 30% de is bividores suos siant ultra-millionàrios. 
## Geografia
Mònaco tenet istèrrida de 2,02 km² e populatzione de unos 37.800 bividores. Est su segundu istadu minore e su prus densamente populadu de su mundu. Sa Frantza ddi faghet làcana in tres lados de bator, sende chi s'istadu si ghetat a su mare Mediterràneu. Is làcanas de terra sunt longas 4,4 km, is de mare 4,1 km. Lompet a artària majore in su caminu naradu *Chemin des Révoires*, a pees de su Monte Agel, cun 161 metros subra su mare.
  
Su bighinadu prus populadu de Mònaco est Monte Carlo.  

## Forma istatale
Dipendente dae sa Repùblica de Gènova, de chi is Grimaldi finat una de is famìllias patrìtzias, est istadu relativamente autònomu dae su 1297.

Sa soberania de s'istadu fiat reconnota ufitzialmente in su 1861 e fiat fatu monarchia costitutzionale in su 1911. Su prìntzipe Albert II chi comente chi siat cunservat pòderes medas mannos. Is Grimaldis (chi sunt una de is prus antigas dinastias de su mundu) ant regnadu subra s'istadu in manera sighida dae su 1297, francu in su 1731, cando su pòdere fiat passadu a is Goyon de Matignon in su 1949, cun is Polignac. 

Mancari indipendente sa defensa sua est suta responsabilidade de sa Frantza. Mònaco mantenet comente chi siat unidades militares minores.

## Economia
S'isvilupu econòmicu at agatadu impulsu a partire dae su de 19 sèculos, cun s'aberta de su primu casinò, in Monte Carlo, e de una ferrovia chi ddu collegaret a Parigi. Dae tando s'istadu s'est fatu destinatzione turìstica e logu de villegiatura pro persones famadas e ricas. In tempos prus reghentes est diventadu fintzas tzentru bancàriu e at diversificadu s'economia sua cun servìtzios e indùstrias. Mònaco est unu paradisu fiscale. Onni annu acasàgiat su Grand Prix de Mònaco.

Mancari formalmente non siat parte de s'Unione Europea, pigat parte a unas cantas polìticas de s'Unione, comente duanas e controllos de is làcanas. Mònaco usat s'euro che sola valuta currente e faghet parte de su Cussìgiu europeu dae su 2004.
## Àteros progetos
Genotzìdiu assiru

Cun **genotzìdiu assiru** (connotu fintzas che **Sayfo** o **Seyfo** [ispada]; in sirìacu: **ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܝܐ‎** o **ܣܝܦܐ**) si faghet riferimentu a su massacru de massa de is assiros, grupu ètnicu cristianu ortodossu, chi biviant in s'Impèriu Otomanu e in sa lacanante Pèrsia (a òpera dae tropas otomanas), durante sa Prima Gherra Mundiale. In paris tempus a sa persighida issoro, is autoridades otomanas aiant postu in atu fintzas cumbènnidos contra armenos e gregos.

Sa populatzione tzivile assira de sa Mesopotàmia de susu (regione de Tur Abdin, provìntzias de Hakkâri, Van e Siirt de sa Turchia de oe; regione de Urmia in su norte-ovest de Iran) fiat fortzada a mòvere e massacrada dae s'esèrtzitu otomanu, impare a àteros grupos armados comente curdos, cecenos e circàssos, intre su 1914 e su 1920, cun atacos ulteriores ghiados dae milìtzias àrabas subra is tziviles disarmados fuende·si·nche.

Segundu unos cantos istùdios su genotzìdiu assiru est acontèssidu cun matessi caraterìsticas de su de is armenos, àteros istùdios afirmant antimes ca is tratamentos, s'isparghidura e sa natura sistemàtica de su fatu non siat istada de paris livellu.

A s'imbesse de is armenos, cheret naradu ca non fiant dados òrdines de islogare assiros. Is atacos contra de issos non fiant istandardizados e acontessiant sighende mètidos vàrios de ochisura: in carchi tzitade is òmines fiant ochidos, in àteras obligados a si nche fuire. Fiant initziativas postas in atu dae polìticos locales o dae tribùs curdas, fatu-fatu intzulladas de su fatu ca is assiros collaboraiant cun is russos. Sa morte fiat dèpida in casos medas a su fàmene o a maladias. Is fèminas fiant sugetas a abusos sessuales. 

Is istimas de is mortos segundu istatìsticas prus minudadas arribant a contare unas 300.000 vìtimas. Revisiones prus reghentes imbatent però a istimare unu nùmeru de mortos cumprèndidu intre 500.000 e 750.000, paris a su 70% de totu sa populatzione assira de s'època. Cun tantu custas tzifras, su genotzìdiu assiru est meda prus pagu connotu de is contemporàneos genotzìdios armenu e gregu.

In su 2007 sa chistione est istada pro sa prima borta cuntierrada in su Parlamentu Europeu.

S'assòtziu internatzionale de ispetzialistas de genotzìdios (International Association of Genocide Scholars) est imbàtida a unu cunsensu segundu chi « sa campànnia otomana contra is minoria cristianas de s'Impeèriu intre 1914 e 1923 at costituidu unu genotzìdiu contra armenos, assiros e gregos pònticos de s'Anatòlia. ».

## Notas

## Àteros progetos
Iscàssia de glucosu-6-fosfatu disidrogenasi

S**'iscàssia de glucosu-6-fosfatu disidrogenasi** (incurtzadu **G6pd-iscàssia**) o **favismu** est una cunditzione patològica ereditària ligada a su cromosoma X, caraterizada dae iscàssia in cantidade de su glucosu-6-fosfatu disidrogenasi (G6PD), enzima de rechèdidu in sa bia de is pentosos-fosfatos. Est su difetu enzimàticu prus comunu in s'ispètzia umana.

S'iscàssia est isprimida massimamente in sa lìnia tzellulare eritròide - dae chi dependet s'isvilupu de is globulos rujos - e in mesura minore in is àteras tzellulas emàticas.

Su difetu si manifestat cun anemia emolìtica non immune chi podet acontessere in cunseguèntzia a càusas numerosas, prus fitianamente infetziones o espositzione a sustàntzias chìmicas o fàrmacos. Essende istrintamente ligada a su favismu - anemia emolìtica chi podet sighire a su consumu de faas - su faeddu *favismu* est fat-fatu impreadu fintzas pro inditare s'iscàssia enzimàtica etotu. Est però un'usu impropiu,sende chi non totu is G6PD-iscassos manifestant custa reatzione papende·nche.
## Epidemiologia
S'iscàssia de G6PD est su prus comunu deficit enzimàticu in su mundu. Pertocat unas 400 milliones de persones, massimamente de orìgine africana, mediorientale e asiàtica meridionale, chi benint a èssere totu is zonas in ue b'at arta intzidèntzia de malària. Sa mudatzione de su gene de su G6PD dat difatis resistèntzia a sa maladia, in particulare cando causada dae su *[[Plasmodium falciparum]]*. Custu avantàgiu est cumpartzìbile cun àteros difetos genèticos comente talassemia e anemia drepanotzìtica.

Essende istada sa Sardigna in tempus andadu regione malàrica, in virtude fintzas a is pagos ammisturos cun àteros pòpulos, s'iscàssia de G6PD est meda ispainada intre is sardos, in particulare in is persones originàrias de zonas benosas de Campidanu, siat a manu de Casteddu, siat a manu de Aristanis. Chi is perchentos mèdios in is sardos sunt prus artos de su 15%, in custas ùrtimas àreas mentovadas s'istimat chi agiomai unu 24% de is bividores nde siant interessados.
## Etiologia
Si connoschent 5 classes de mudatzione de su gene de su G6PD:
* Classe 1: atividade resìdida de s'enzima inferiore a su 5%. Cuadru clìnicu meda grae
* Classe 2: atividade resìdida de s'enzima inferiore a su 10%. Est custa est sa forma chi s'agatat in Sardigna, assotziada duncas a anemia emolìtica acuta.
* Classe 3: atividade resìdida cumprèndida intre su 10% e su 60%. Is casos de emolisi ligados a custa mudatzione sunt raros. Est una forma chi s'agatat massimamente in is africanos, afroamericanos e in su sud-est de s'Àsia
* Classe 4: atividade resìdida intre su 60% e su 150%. Non essende assotziadas a emolisi sunt clinicamente silentes. Ispainadu in Àfrica
* Classe 5. atividade resìdida superiore a sa norma. Raru
## Àteros progetos
Ìsulas Vìrgines de sos Istados Unidos

Is **Ìsulas Vìrgines Americanas** (in inglesu: ***United States Virgin Islands***) , ufitzialmente **Ìsulas Vìrgines de sos Istados Unidos**, sunt unu grupu de ìsulas de is Caràibes, chi nde cumponent un'àrea insulare. Geograficamente sunt parte de s'artzipèlagu de is Ìsulas Vìrgines, in is Antillas Minores. Sa capitale est Charlotte Amalie.

Is ìsulas printzipales sunt Saint Croix, Saint John e Saint Thomas (in ue s'agatat sa capitale), impare a unas àtera dosina de ìsulas minores a inghiriu issoro. Su territòriu totale ammuntat 346,4 km²,cun populatzione de unos 106.500 bividores, in majoria afro-caraìbicos.

Sa faina prus importante de s'artzipèlagu est rapresentada dae su turismu, ma bi s'agatat fintzas unu setore de manifatura bastantemente isvilupadu. Sa massaria est antimes praticada in iscala minimada in s'ìsula de Saint Croix.

In tempos andados is ìsulas faghiant parte de is Indias Otzidentales Danesas, parte de s'impèriu coloniale de su rennu de Danimarca e Norvègia. Fiant bèndidas a is Istados Unidos dae sa Danimarca cun su Tratadu de is Indias Otzidentales Danesas de su 1916. 

Classificadas dae is Natziones Unidas Territòriu non autònomu, sunt currentemente unu territòriu organizadu no incorporadu de is Istados Unidos.

## Àteros progetos
Samoa Americanas

Sas **Samoa Americanas** (in inglesu **American Samoa**; in samoanu: **Amerika Sāmoa**, [aˈmɛɾika ˈsaːmʊa]; fintzas **Amelika Sāmoa** o **Sāmoa Amelika**) sunt unu territòriu no incorparadu de sos Istados Unidos de Amèrica, situadu in su sud de s'otzèanu Patzìficu a sud-est de Samoa. Sa capitale est Pago Pago.

Sas ìsulas sunt parte de sa cadena de sas ìsulas Samoa, postas a ovest de sas ìsulas Cook, a norte de Tonga e a tesu unos 500 km dae Tokelau. A s'ovest de sas Samoas Americanas istant sas ìsulas de Wallis e Futuna
Cunsistent in chimbe ìsulas e duos atollos coraddinos. S'ìsula prus manna e populada est Tutuila, chi incluet in territòriu suo fintzas sas Ìsulas Manuʻa, s'Atollu Rose e s'Ìsula Swains. S'istèrrida totale de su territòriu est de 199 km², sa populatzione de unos 55.000 bividores.

Sa majorida de sos bividores est bilingue e podet faeddare fuentemente siat s'inglesu, siat su samoanu (limba propia a sa faeddada in sa Samoa indipendente).

Sas Samoa Americanas sunt su territòriu de Istados Unidos prus meridionale e fintzas solu territòriu chi ddis apartenet populadu suta s'ecuadore. 
## Àteros progetos
Arta Àustria

S**'Arta Àustria** (in tedescu: **Oberösterreich**) est unu de sos noe istados federados de s'Àustria. Sa capitale est Linz.

S'Arta Àustria tenet istèrrida de 11.980 km² e populatzione de unos 1,4 milliones de bividores. Faghet làcana in su norte cun Germània (pretzisamente cun su Land de Baviera) e cun sa Repùblica Ceca, in s'est cun sa Bàscia Àustria, in su sud cun s'Istìria, in s'ovest cun su Bundesland de Salzburg. 

Est sa de tres regiones prus importantes de s'Àustria: cun unu setore industriale meda isvilupadu, amministrat massimamente sa de bator partes de is esportatziones de s'istadu.
## Àteros progetos
Linz (Àustria)

**Linz** ([ˈlɪnt͡s]) est sa de tres tzitades majores de s'Àustria e sa capitale de s'istadu federadu de Arta Àustria. Tenet unos 194.000 bividores, ma totu s'àrea metropolitana arribbat a prus de 270.000 residentes.

Posta in su tzentru-norte de s'Àustria, s'agatat a a petzi unos 30 km dae sa frontera cun sa Repùblica Ceca.

In su 2009 est istada Capitale Europea de sa Cultura impare a sa capitale de sa Lituània, Vilnius. 


Linz-02-2003-gje.jpg
Linz-06-Hofgasse-2003-gje.jpg
Linz-24-Pestsaeule-2006-gje.jpg
Linz-28-Glashaus-2006-gje.jpg
Linz-08-Donaubruecken-2003-gje.jpg


## Àteros progetos
Vorarlberg

Su **Vorarlberg** est unu istadu federadu de s'Àustria chi s'agatat in s'isteremu ovest de s'istadu. Sa capitale est Bregenz. Fintzas naradu *Ländle* in dialetu locale, est su segundu minore *Bundesland* austrìacu in tremenes de populatzione.

Medas aspetos culturales de su Voralberg si sèberant dae su restu de s'Àustria. Su dialetu est pro esempru una variedade de s'alemannu chi, foras pro una ìsula linguìstica minore de su Tirolu, no agatat àteros faeddadores in totu sa natzione. Su Voralberg s'agatat pois in su lutone de su frùmene Rinu, contrasemper a su restu de s'Àustria, chi est in su de su Danùbiu.

Su nùmene de Voralberg dependet dae su *Passu de Arlberg*, chi unu tempus fiat logu meda importante in sos traficos de sa zona: segundu sa bisura de s'antigu impèriu habsbùrgicu, beniat a èssere su territòriu *antis* (in tedescu *vor*) de su *Arlberg*. S'impitu de custu nùmene remontat a sa metade de su de 18 sèculos, cun sa fundidura impare de territòrios vàrios.
## Àteros progetos
Guam

**Guam** (in chamorro: **Guåhån**) formalmente **Territòriu de Guam**,  est un'ìsula e unu territòriu organizadu no incorporadu de is Istados Unidos de Amèrica. Posta in s'otzèanu Patzìficu norte-otzidentale, Guam est unu de is chimbe territòrios de Istados Unidos cun unu guvernu tzivile istabilidu. Sa capitale est Hagåtña. 

Guam est sa prus istèrrida e meridionale de is ìsulas Mariannas e sa majore de sa Micronèsia. Est unu de is deghessete territòrios chi faghent parte de is Natziones Unidas chene guvernu propiu. 

S'aribbu de sa populatzione indìgena, is chamorros, a Guam, remontat a unos 4.000 annos a oe. S'ìsula fiat iscoberta dae s'esploradore portughesu Fernão de Magalhães su 6 de martzu de su 1521. Fiat colonizada in su 1668 dae missionàrios catòlicos. Intre su 1500 e su 1700 fiat logu de atracu pro is naves ispagnolas. Is Istados Unidos ant conchistadu s'ìsula durante sa gherra ispanu-americana, su 21 de làmpadas 1898. Cun su Tratadu de Parigi de su 10 nadale 1898 ddi fiat ufitzialmente tzedida.

In antis de sa Segunda Gherra Mundiale Guam e is Hawaiis fiant is solos territòrios de is Istados Unidos in su Patzìficu. A fatu de s'atacu de Pearl Harbor su 7 de nadale 1941, Guam fiat ocupada dae is giaponesos pro trinta meses. Is bividores fiant sugetos a cumbènnidos de alliniamentu culturale, traballos fortzosos, degòllios, isfloramentos e torturas. S'ìsula fiat liberada su 21 de trìulas de su 1944.

S'economia s'apoderat subra s'indùstria, su turismu e is fortzas armadas de Istados Unidos.
## Àteros progetos
Cecènia

Sa **repùblica cecena** (in russu: **Чече́нская Респу́блика**, *Chechenskaya Respublika*; [tɕɪˈtɕɛnskəjə rʲɪˈspublʲɪkə]; in cecenu: **Нохчийн Республика**, *Noxçiyn Respublika*), comunemente inditada che **Cecènia** (in russu: **Чечня́**; [tɕɪˈtɕnʲa]; in cecenu: **Нохчийчоь, Noxçiyçö**), est un'istadu federadu de sa Rùssia. Sa capitale est Grozny.
## Geografia
Posta in sa Ciscaucàsia, s'agatat in su chirru prus orientale e meridionale de s'Europa, a tesu de unos 100 km dae su mare Càspiu. S'istadu tenet istèrrida de 17,300 km2 e segundu su tzensimentu russu de su 2010 contat populatziones de unos 1.270.000 bividores, nùmeru nointames cuntierradu dae medas demògrafos, a pàrrere de chie non est plausìbile una tale crèschida demogràfica a pustis de is duas gherras medas sambenosas chi ant imbestidu s'àrea.
## Istòria
A fatu de s'iscontzu de s'Unione Soviètica, in su 1991, sa repùblica sotzialista soviètica autònoma de Cecènia-Inguscètzia fiat ischirriada in duas partes: sa Repùblica de Inguscètzia e sa Repùblica de Cecènia. Cust'ùrtima aiat proclamadu sa Repùblica cecena de Ichkeria, chi pretendiat de balangiare indipendèntzia. A fatu de sa prima gherra cecena cumbàtida contra sa Rùssia, sa Cecènia aiat efetivamente conchistadu indipendèntzia *de facto*. Su controllu russu fiat però torradu a istabilire durante sa segunda gherra cecena. Dae tando s'assistet a unu sistemàticu protzessu de ri-fraigadura assentadura de s'istadu, mancari sighent galu cumbatos in is montes e in is regiones meridionales de sa repùblica.
## Demografia
Sa populatzione totale de sa Cecènia est carculada pro uno 1.269.000 bividores. Is cecènos nde rapresentant unu 95,3%. Àteros grupos sunt russos (1,9%), cumucos (1%), ingùscios (0,1%) e àteros grupos minores. Sa comunidade armenos, chi contaiant unos 15.000 bividores in sa sola Grozny, s'est reduida a pagos famìllias.

A s'agabbu de s'època soviètica, is bividores russos fiant unos 23% de sa populatzione. Segundu funtes russas dae su 1991 a su 1994 10.000 persones de etnia non cecena (mescamente russos, ucrainos e armenos) ant lassadu sa repùblica a càusa de is discriminatziones retzidas e de sa limpiadura ètnicasuta su guvernu de Dzhokhar Dudayev.
## Economia
Durante da gherra, s'economia cecena at collassadu. Sa richesa produida, postu chi si potzat diaderu carculare, est petzi una fratzione de su chi fiat cabudianamente. In su 1994 is separatistas aiant pranificadu de intrare valuta noa, cosa chi no at pòdidu mai acontessere una borta comintzada sa segunda gherra cecena. S'efetu de sa gherra est istadu su de iscagiare unu 80% de su potentziale econòmicu de sa repùblica.

Dae su 2000 sa situatzione econòmica s'est adelantada cunsiderabilmente. Is isfortzos fatos pro torrare a pesare Grozny e progressos in is chistiones de polìtica, segundu unos cantos funtzionàrios faghent cunsiderare de istabilire un'indùstria turìstica. B'ant però imputos chi sustenent ca is operajos chi traballant pro torrare a fraigare sa tzitade siant suta-pagados e irregularmente, e ca is pòberos siant istados simpremente bogados. Su disimpreu est comente chi siat menguende.
## Àteros progetos
Vàndalos

Sos **Vàndalos** fiant una tribù germànica orientale, o unu grupu de tribùs, biventes a primìtziu in un'àrea geogràfica currespondente a s'atuale Polònia meridionale. Dae in ue fiant poi mòvidos atraessende pro s'istabilire in su de 5 sèculos intre s'Europa sud-otzidentale (Ispagna) e s'Àfrica de su norte.

Si pentzat chi fiant emigrados dae su sud de s'Iscandinàvia] a s'àrea de is frùmenes Oder e Vìstula in su segundu sèculu a.C., e chi si fiant acussorgiados in Islèsia a cara de su 120 a.C. Sunt assotziadu cun sa cultura Przeworsk e currispondent a is chi sos romanos antigos naraiant Lugis. Isparghende·si a manu de sa Dàtzia durante sas gherras marcomànnas e a manu de sa Pannònia durante sa crise de su de 3 sèculos, sos Vàndalos fiant cunfinados in ie dae sos Gotos a cara de su 330 p.C., in ue aiant retzidu permissu de s'istabilire dae Costantinu su Mannu. A cara de su 400 p.C. fiant ispintos a manu de otzidente dae s'arribbu de is Unnos, aiant atraessadu su Rinu e fiant penetrados in Gàllia impare a àteras tribùs in su 406 p.C. In su 409 aiant atraessadu is Pireneos e finat calados a penìsula Ibèrica in ue is grupos printzipales, is Asdingos e is Silingos, si fiant acussorgiados ins is provìntzias de Galìtzia e de Bètica rispetivamente.

A pustis chi sos Visigotos aiant invàdidu sa penìsula Ibèrica, is iranianos Alanos e is Silingos si fiant voluntariamente sutamissos a sa ghia de su cabu asdingu Gundericu, chi fiat ispintu dae sa Galìtzia a sa Betica dae una coalitzione romanu-sueba in su 419. In su 429, suta su re Gensericu, is Vandalos aiant invàdidu s'Àfrica de su norte. Dae su 439 aiant istabilidu un rennu chi cumprendiat sa provìntzia romana de Àfrica, sas ìsulas Baleares, sa Còrsica, Malta, sa Sardigna e sa Sitzìlia. Aiant rebusadu medas tentavios romanos de torrare a conchistare sa provìntzia de Àfrica e aiant assachigiadu sa tzitade de Roma in su 455 p.C. Su rennu issoro fiat agabbadu cun sa gherra vandàlica (533-534 p.C.), in ue Justinianu fiat resessidu a ddos derrotare e duncas a nde conchistare is territòrios ocupados, chi fiant andados a s'Impèriu Romanu de Oriente.

Is iscritores de su Rinaschimentu e de s'Edade Moderna aiant caraterizadu is Vàndalos che bàrbaros, "assachigende e isrobbende" Roma. Est a custu chi si depet s'impreu de su trèmene "vandalismu" pro descriere distrutziones chene sensu, susetotus in riferimentu a s'isbisurada de òperas artìsticas. Contrasemper a custa nomea, sos istòricos modernos tendent a abbaidare is Vàndalos che cunsevadores, prus chi non distruidores de sa cultura romana, durante su perìodu de transitzione intre s'Edade Tàrdiu-Antiga e s'Edade Mèdia.
## Àteros progetos
Europa setentrionale

S**'Europa setentrionale** est sa parte de su continente europeu chi s'agatat in su chirru prus seterntrionale. Segundu sa definitzione is Natziones Unidas incluet deghe istados: 
* Danimarca
* Estònia
* Finlàndia
* Irlanda
* Islanda
* Isvètzia
* Letònia
* Lituània
* Norvègia
* Rennu Unidu

Fatu-fatu s'Europa setentrionale est inditada cun istados iscandìnavos, cumprendende però petzi unos cantos istados de sa regione geogràfica, sende chi custu faeddu incluet istrintamente Isvètzia, Norvègia, Finlàndia, is ìsulas Åland, is ìsulas Føroyar, is ìsulas Svalbard e is territòrios russos de Carèlia e de sa penìsula de Kola. S'Iscandinàvia podet fintzas contare s'Islanda e sa Danimarca.

Sas ìsulas Britànnicas (contende s'ìsula de Man e is ìsulas de su Canale) sunt antimes tentos a contu che partes de s'Europa otzidentale. Sos istados bàlticos, cumprendentes Estònia, Letònia e Lituània sunt cunsiderados fatu-fatu parte de s'Europa orientale, a causa de denominatziones chi remontant a sa Gherra Frida, essende totu istados post-sovèticos.

Carchi borta àteros istados chi tenent essida in su mare Bàlticu comente sa Rùssia norte-otzidentale, sa Polònia, sa Germània e fintzas is istados de su Benelux sunt incluidos in su cuntzetu de Europa setentrionale.
## Àteros progetos
Requiescat in pace

**Requiescat in pace** est un'auguriu in latinu pro chi sos mortos podan pasare in pache. Si incurtziat a s'ispissu cun **RIP**.

Custos faeddos si solen pronuntziare ind una tzerimonia 'e interru o si ponen comente iscritu in sa losa de campusantu. Sa Cresia cattolica suzzerit de facher custa precadoria a sos chi creden ind un'atera bida a pustis de sa morte:
Sit tibi terra levis

Sos faeddos latinos ***sit tibi terra levis***, bortados a sa litera, bolent narrer "**chi sa terra ti siat lebia**".

Bi aìat a s'ispissu custas paraulas in sas tumbas fraigadas in epoca pagana. S'orizine est a la chircare in s'immagine de s'onus (pesu) de sa terra in su corpus de chie est mortu, chi dat a chie nde pranghet sa perdida unu sentidu 'e dolore e de anneu; dae in ie benit s'auguriu pro chi sa terra siat lebia.

Si podet agattare un'assimizu cun su saludu cristianu *[[requiescat in pace]]*, chi però torrat a mente sa credentzia ind un'atera bida a pustis de sa morte.
Correddàda

Sa **correddàda** est unu ritu collettivu, chi cunsistit in d'una prutzessione ciaccòsa, chi si faghede finas addainanti 'e sa domo de duos isposos de i sos cales unu est batìu/a, inue si faghen' meda zoccos, cun tottu su chi si cherede (lamas, boghes e i sa corra). Sa corra est una conchiglia edd'est su chi at dadu su numene a sa correddàda.

## Origines
Custu tipu de prutzessiones, cun boghes e tzoccoz de ogni manera, contra a vedovos chi si torraian a cojuare, fit praticada in su nord de s'Europa centrale e in Inghilterra jà in su Medioevo. Sa primas notìcias sunu riferidas a su XIV seculu. 

## Notas


## Bibliografia
* Clara Gallini, *Tradizioni sarde e miti d'oggi. Dinamiche culturali e scontri di classe*, Cagliari,  1976
* Larentu Ilieschi, *Correddadas* in  “la” minore, Selargius, 2002

## Aggantzos dae fora
* Thiesi on line - Famiglia e casa
Get Heavy

**Get Heavy** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2002. 

## Traccias

# "Scarctic Circle Gathering" – 01:02
# "Get Heavy" – 03:00
# "Devil Is A Loser" – 03:29
# "Rock The Hell Outta You" – 03:07
# "Would You Love A Monsterman?" – 03:04
# "Icon Of Dominance" – 04:35
# "Not The Nicest Guy" – 03:12
# "Hellbender Turbulence" – 02:46
# "Biomechanic Man" – 03:22
# "Last Kiss Goodbye" – 03:08
# "Dynamite Tonite" – 03:14
# "Monster Monster" – 03:23
# "13." – 01:08
The Monsterican Dream

**The Monsterican Dream** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2004. 

## Traccias

# "Threatical Trailer" – 01:09
# "Bring It On" ("The Raging Hounds Return") – 04:35
# "Blood Red Sandman" – 04:03
# "My Heaven Is Your Hell" – 03:41
# "Pet The Destroyer" – 03:50
# "The Children Of The Night" – 03:45
# "Wake The Snake" – 03:46
# "Shotgun Divorce" – 04:42
# "Forsaken Fashion Dolls" – 03:43
# "Haunted Town" – 03:13
# "Fire In The Hole" – 03:27
# "Magistra Nocte" – 01:33
# "Kalmageddon" – 04:33
The Arockalypse

**The Arockalypse** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2006. 

## Traccias

# "SCG3 Special Report" – 03:46
# "Bringing Back The Balls To Rock" – 03:31
# "The Deadite Girls Gone Wild" – 03:45
# "The Kids Who Wanna Play With The Dead" – 04:07
# "It Snows in Hell" – 03:37
# "Who's Your Daddy?" – 03:38
# "Hard Rock Hallelujah" – 04:07
# "They Only Come Out At Night" – 03:49
# "The Chainsaw Buffet" – 03:47
# "Good To Be Bad" – 03:31
# "The Night Of The Loving Dead" – 03:09
# "Supermonstars" ("The Anthem Of The Phantoms") – 04:04
Deadache

**Deadache** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2008. 

## Traccias

# "SCG IV" – 00:42
# "Girls Go Chopping" – 04:02
# "Bite It Like a Bulldog" – 03:29
# "Monsters Keep Me Company" – 05:28
# "Man Skin Boots" – 03:42
# "Dr. Sin Is In" – 03:47
# "The Ghosts of the Heceta Head" – 03:38
# "Evilyn" – 04:00
# "The Rebirth of the Countess" – 01:59
# "Raise Hell in Heaven" – 03:32
# "Deadache" – 03:28
# "The Devil Hides Behind Her Smile" – 04:12
# "Missing Miss Charlene" – 05:10
Babez For Breakfast

**Babez for Breakfast** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2010. 

## Traccias

# "SCG5: It's A Boy!"
# "Babez for Breakfast"
# "This Is Heavy Metal"
# "Rock Police"
# "Discoevil"
# "Call Off The Wedding"
# "I Am Bigger Than You"
# "ZombieRawkMachine"
# "Midnite Lover"
# "Give Your Life For Rock And Roll"
# "Nonstop Nite"
# "Amen's Lament To Ra"
# "Loud And Loaded"
# "Granny's Gone Crazy"
# "Devil's Lullaby"
To Beast or Not To Beast

**To Beast or Not To Beast** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2013. 

## Traccias

# We’re Not Bad For The Kids (We’re Worse) 3:23
# I Luv Ugly 3:47
# The Riff 3:44 (senzill, 8 de febrer de 2013)
# Something Wicked This Way Comes 4:58
# I’m The Best 3:15
# Horrifiction 3:28
# Happy New Fear 4:45
# Schizo Doll 4:34
# Candy For The Cannibal 4:42
# Sincerely With Love 3:14
# SCG6: Otus’ Butcher Clinic 3:23
Scare Force One

**Scare Force One** est unu album de sa banda Lordi, pubblicadu in su 2014. 

## Traccias

# SCG7: Arm Your Doors and Cross Check
# Scare Force One
# How To Slice a Whore
# Hell Sent In the Clowns
# House of Ghosts
# Monster Is My Name
# Cadaver Lover
# Amen's Lament to Ra II
# Nailed by the hammer of Frankenstein
# The United Rocking Dead
# She's a Demon
# Hella's Kitchen
# Sir, Mr. Presideath, Sir! (+ETA)
Atollu Palmyra

S**'Atollu Palmyra**, naradu incurtzadu **Palmyra**, est unu atollu postu in s'Otzèanu Patzìficu setentrionale, chi s'agatat in su chirru setentrionale de sas Ispòrades ecuadoriales, e apartenente a sas ìsulas minores perifèricas de Istados Unidos de Amèrica.

S'ìsula est propiedade privada (de s'ente de Istados Unidos *The Nature Conservancy*), ma est sutaposta a sa giurisditzione de sos Istados Unidos e amministrada deretamente dae su Ministèriu de sos Internos (*United States Department of the Interior*).

S'atollu tenet subrafache de 12 km² e contat bator bividores, localizadu pretzisamente 5°52′N 162°06′W. S'agatat a su norte de Kiribati, a metade caminu intre Hawaii e Samoa Americanas.
## Àteros progetos
Ìsula de Wake

S**'Ìsula de Wake** (in inglesu: **Wake Island**, fintzas narada *Wake Atoll*) est unu territòriu organizadu e no acorpadu de sos Istados Unidos de Amèrica postu in s'Otzèanu Patzìficu setentrionale e incluidu in sas ìsulas perifèricas minores. Tecnicamente est amministradu de su Ufìtziu de sos Affàrios Insulares de su Ministèriu de s'Internu.

Est formadu dae unu atollu de tres isulas formadu dae unu vulcanu suta-marinu. Cun una lìnia de costera de 19,3 km, tenet istèrrida de 6,5 km² e contat unos 150 bividores. S'agatat a unos 3700 km dae Honolulu e unos 2430 km dae Guam. A càusa de sa posidura in su mundu s'agatant una die a pustis de su restu de Istados Unidos.

Sunt istadas iscobertas in su 1567 dae Álvaro Mendaña chi ddis aiat dadu nùmene de *San Francisco*.
## Àteros progetos
Gerardo Masuccio

**Gerardo Masuccio** (Battipaglia, 20 de cabudanni 1991) est unu poete italianu.

Nàschiudu in Battipaglia, una tzitade de sa Campania, vivet in Milano.

At bìnchidu su Prèmiu Vitruvio pro sa literadura in su 2014. 

## Riferimentos
Prèmiu Casteddu de sa Fae

Su **Prèmiu Casteddu de sa Fae** est unu prèmiu literàriu fundadu in Pasada in su 1979, dae s'artista e intelletuale Màuru Deledda. Organizadu dae sa Sotziedade Culturale Casteddu de sa Fae (Presidente: Diegu Corràine / Segretàriu: Ànghelu Canu), cun su patronadu de sa Comuna de Pasada

### Òperas premiadas

* Sos sinnos de Mialinu Pira, 1982 - romanzu 
* Po cantu Biddanoa de Benvenutu Lobina, 1984 - romanzu 
* Su Zogu de Giuanne Frantziscu Pintore, 1988 - romanzu 
* Climintina de Palmiro De Giovanni, 1992- romanzu
* Di stenciu a manu mancina de Giancarlo Tusceri, 1992 - romanzu
* Lu bastimentu di li sogni di sciumma de Giuseppe Tirotto, 1995 - romanzu
* Su deus isculzu de Pitzente Mura, 2002 - romanzu
* Cumenti òru di nèuli de Giuseppe Tirotto, 2002 - romanzu
* Sa sedda de sa passalitorta de Gonàriu Carta Brocca, 2004 - romanzu
* Dona Mallena de Larentu Pusceddu, 2006 - romanzu
* Sa vida cuada de Jubanne Piga, 2015 - romanzu
Avezzano

**Avezzano** est una tzitadina italiana de 42.000 abitadores, in provìntzia de L'Aquila in sa regione de su Abrutzu. 

## Àteros progetos
Larentu Pusceddu

**Larentu Pusceddu**, (Oroteddi, 6 de freàrgiu de su 1947 - Roma, 9 de ghennàrgiu de su 2016) est istadu un'iscritore, poeta, cantadore, giornalista e dirigente sindacale sardu. 

## Biografia
Diplomadu in Agrària, est istadu dirigente sindicale de sa CGIL in Thiniscole, in ue istaiat dae su 1973 cun sa mugere Luisa e sos fìgios Igor e Danila. At collaboradu cun giornales e televisiones: Sa Sardigna, Natzione Sarda, La Nuova Sardegna e Telesardegna. 

At iscritu poesias, contos, romanzos. Pro custu, l'ant dadu reconnoschimentos in prèmios literàrios: Tzitade de Otieri, Meilogu, Romàngia, Bonorva, Macumere, Durgali, Oroteddi, Nùgoro, Mamujada, Casteddu, Pasada, Ossi, Mores, etc. 

In su 1979 at publicadu *Dae s'umbra de s'ístoria* unu discu a 33 giros de mùsica in limba sarda, cun s'eticheta "Edizioni dell'Isola". 

In su 1982 at iscritu *S'àrvore de sos Tzinesos*, su primu romanzu in sardu de semper, publicadu dae sa domo editora "Editziones de sa Nae" de Nùgoro.

In su 1991 at publicadu su de duos romanzos suos, *Mastru Taras*, cun sa Papiros de Nùgoro, e in su 2006, semper cun issos, *Dona Mallena*, romanzu cun su cale at bìnchidu su Prèmiu Casteddu de sa Fae de Pasada.  

In su 2005, imbetzes, at publicadu *Pipinidas e Iscazas: Contos pro feduliu*, una regorta de contos, cun sa domo editora Solinas, e in su 2008 at bortadu a su sardu una regorta de poesias de su poeta armenu Daniel Varujan, publicadas cun su tìtulu *Su canticu de su pane*.

In su 2011 est torradu a sos romanzos cun *Sordadu Nangu: De gherra e de amore*, publicadu cun sa Condaghes, chi contat s'istòria de unu sordadu in sos annos de sa prima gherra mundiale.

Est mortu in su 2016, in Roma, lassende unu romanzu galu non publicadu, ''S'arzola de s'ena'', chi est essidu in su 2017 cun sa Papiros.

## Òperas

### Musicales
**Dae s'umbra de s'ístoria* [LP] (Edizioni dell'Isola, 1979);

### Literàrias

#### Comente autore
* **Versione torrada a imprentare**: ;
*;
*;
*;
*;
*;
*.

#### Comente tradutore

* (tradutzione in sardu de poesias de su poeta armenu).

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* 
* 
*
Ìsulas Åland

Sas **Ìsulas Åland** (in isvedesu: **Åland**; in finlandesu: **Ahvenanmaa**) sunt una regione de sa Finlàndia formada dae unu artzipèlagu chi s'agatat in s'intrada a su golfu de Bòtnia, in su mare Bàlticu. Sunt autònomas, demilitarizadas e sunt sa sola regione in ue sa limba ufitziale est petzi s'isvedesu in totu sa Finlàndia. Su cabulogu est Mariehamn.

Tenent istèrrida de 1580 km² e populatzione de unos 28.700 bividores, costituende su 0,49% de s'isterrida de s'istadu e su 0,5% de sa populatzione.
## Àteros progetos
2016

Su **2016** (*MMXVI* in numeros romanos) est un'annu de su seculu de XXI cumintzàu in sa dìe de chenapura.
Agruòe

S**'agruòe** o **oguoe** (in saligheresu *busqueret*, latinu *Curruca sarda*) est unu pugioneddu de sa famìlia de is sìlvidos (*Sylviidae*).

## Galleria

Curruca sarda sarda MHNT.ZOO.2010.11.198.18.jpg|thumb|*Curruca sarda sarda*
Fauvette sarde Fejjet errih014.jpg


## Riferimentos
Gilberto Amauri de Godoy Filho

**Gilberto Amauri de Godoy Filho**, prus connotu che **Giba** ( Londrina, Brasile, 23 de nadale de su 1976 ) est unu giogadore de volleibollu brasilianu. Cunsideradu pro diferentes organismos isportivos, giornalistas, giogadores, diretores técnicos, publicu in generale che unu de sos prus mannos giogadores de totu sos tempos de custu isport.
Joe Alaskey

**Joseph Francis** "**Joe**" **Alaskey III** (Troy, New York, 17 de Abrili, 1952-Fresno, 3 de Friarxiu 2016), fit unu còmicu e attore americanu.
Jeonbuk Hyundai Motors

**Jeonbuk Hyundai Motors** (rus. *Jeonbuk Hyundai Motors Football Club*) esti sa socedari calcistica de sa Jeonju in Corea de su Sud. È nascia in su 1994.
Giovanni Coda

## Filmografia

## Bibliografia
* *[http://lanuovasardegna.gelocal.it/tempo-libero/2016/06/01/news/il-videoartista-cagliaritano-autore-cult-del-cinema-indipendente-1.13583906?ref=search Il videoartista cagliaritano autore cult del cinema indipendente] *, La Nuova Sardegna (liggiu su 25-06-2016);
* *[http://www.cinemecum.it/newsite/index.php?option=com_content&view=article&id=2794:il-corpo-di-coda&catid=62&Itemid=350/ Il Corpo di Coda ]*, *Cinemecum* (liggiu su 22-09-2013);
* *[http://trovacinema.repubblica.it/film/il-rosa-nudo/429546 Il Rosa Nudo] *, *La Repubblica.it -TrovaCinema* (ligio su 19-06-2013);
* Maria Grosso, *Florence Queer Festival. Liberatori, ironici, di inafferrabile sensualità*, *Alias* supplemento de *Il Manifesto*, 02-11-2013 (liggiu su 06-01-2014);
* *[http://www.cinemaitaliano.info/news/21210/il-rosa-nudo-di-giovanni-coda-vince-al-social.html "Il Rosa Nudo" di Giovanni Coda vince al Social Justice Film Festival di Seattle]*, *cinemaitaliano.info* (liggiu su 18-11-2013);
* 

## Notas


## Agganzos dae fora
*  Ischeda IMBD Internet Movie Database''
Eminem

**Marshall Bruce Mathers III** connotu cun su nomini de **Eminem** (St. Joseph, Missouri, 17 de Santuaine, 1972), est unu cantadore rap, produtore discogràficu e atore istadunidensu.
Dies internatzionales de Corte

Sas **dies internatzionales de Corte** (in corsicanu o còssu *Ghjurnate Internaziunale di Corti*, in frantzesu *Journées internationales de Corte*), naschias a su cumintzu comente dies de su populu corsicanu (in corsicanu *Ghjurnate di u Popolu Corsu*, in frantzesu *Journées de Peuple Corse*) sun occasione de atopu pro paritzos populos e movimentos regionalistas peri totu s'Europa e su mundu. Si tenen in Corte, capu de locu anticu de sa Còssiga paolina.

## Partetzipadores
***[[Bretagna]]**: Emgann (2006);
***[[Irlanda]]**: Sinn Féin (2010-2011);
***[[Còssiga]]**: Corsica Nazione (1992-2004), Corsica Nazione Indipendente (2005-2008), FLNC UC (2008), Corsica Libera (2009-2011);
***[[Noa Caledònia|Caledonia Nova]]**: USTKE (2008,2010), FLNKS (2010), UNPK (2010), Parti Travaillistes Kanak (2010);
***[[Paisu Bascu]]**: Batasuna (2005-2006,2010-2011), Askatasuna (2008, 2010-2011), Segi (2010), Autonomia Eraiki (2010);
***[[Paisos Cadelanos]]**: Esquerra Republicana de Catalunya (2005-2007), Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya (2007-2008), Estat Català (2006,2008), Comitè Català de Solidaritat Internacionalista (2006,2010), Solidaritat Catalana per la Independència (2011);
***[[Sardigna|Sardinnia]]**: Indipendèntzia Repùbrica de Sardigna (2005-2007,2010-2011), Sardigna Natzione Indipendentzia (2005-2006,2010-2011), Partidu Sardu de Atzione (2011)
***[[Iscotzia]]**: Scottish Socialist Party (2005)
***[[Sitzìlia]]**: Fronte nazionale siciliano (2008)
***[[Tahiti]]**: Tavini Huiraatira (2006, 2011)

## Referèntzias
Tzitade de Santu Marinu

**Tzitade de Santu Marinu** est una bidda de unos 4.480 bividores, capitale de sa Repùblica de Santu Marinu.

Santu Marinu s'agatat in sa costera sud-ovest de su Monte Titano e bi si podent contare monumento disvariados, comente su munitzìpiu (Palazzo Pubblico), sa basìlica, museos numerosos e tres casteddos, chi in àteros tempos nd'asseguraiant sa defensa de sa tzitade afortigada.

Sa bidda est visitada dae prus de tres milliones de persones cada annu, afirmende·si·nche progressivamente che tzentru turìsticu mannu. 
## Àteros progetos
William Katt

**William Theodore Katt** (Los Angeles, Califòrnia, 16 February, 1951), fit unu còmicu e attore americanu.
Thom Yorke

**Thomas Edward "Thom" Yorke** (Wellingborough, 7 de Ottobre 1968) est un cantante e chitarrista inglèsu.

Est unu cumpontente de su grupu de sos Radiohead.
Ditadura de sos coronellos

**Ditadura de sos Coronellos** (in gregu: *Χούντα των Συνταγματαρχών*), inditadu fintzas cun *Sa Junta* („Η Χούντα“), est istadu su regìmene militare chi at guvernadu sa Grètzia moderna dae su 1967 a su trèulas de su 1974.

Su mangianu de su 21 abrile 1967 cun unu corpu de istadu, sos militares aiant assumidu pòdere in Grètzia. Su regìmene s'aiat pòdidu istabilire pro more de s'importu militare istratègicu chi sa Grètzia teniat pro sa NATO e susetotus pro sos Istados Unidos in unu cuadru de cunflitos cuncadenados chi fiant pighende logu in s'Oriente Mèdiu. Aiat agatadu determinu cun rebellias populares acontèssidas in su santandria de su 1973 a traessu cunflitos internos e càmbiu de pòdere. A pustis de unu cumprou de pigare pòdere in Tzipru cun unu corpu de istadu in su 1974 sa Junta aiat pèrdidu cale chi siat amparu internatzionale, comente fintzas de sos ufitziales suos etotu e si fiat duncas dèpida dimìtere.
Santu Marinu

**Santu Marinu** (in italianu: **San Marino**; in dialetu sanmarinesu *San Marèin* o *San Maroin*), ufitzialmente **Sa Prus Serena Repùblica de Santu Marinu** (in italianu: **Serenissima Repubblica di San Marino**), est unu micro-istadu enclave, inghiriadu dae s'Itàlia e postu in sa penìsula italiana, in su chirru norte-est de sa cadena montosa de is Apenninos. 
Tenet istèrrida de a penas 61,19 km² e populatzione istimada a unos 33.000 bividores. Sa capitale est Tzitade de Santu Marinu, sa bidda prus manna Dogana. Sa limba ufitziale est s'italianu. Santu Marinu est su membru de su Cussìgiu Europeu cun prus pagos bividores.  

Santu Marinu si bantat de èssere su prus antigu istadu soberanu cun costitutzione republicana in su mundu, a resurtu ùrtimu de sa comunidade monàstica fundada su 3 de cabudanni 301 dae su picapedreri Marinu de Arba. Segundu sa legenda, Marinu fiat mòvidu de Rab - tando colònia romana de Arba - in su 257, annu cando s'imperadore benidore Diocletzianu aiat postu decretu pro torrare a fraigare sos muros de Rìmini, chi fiant istados isciarrocados dae sos piratas liburnos.

Sa costitutzione de Santu Marinu (*Leges Statutae Republicae Sancti Marini*) cunsistet in una sèrie de ses libros iscritos in latinu a manu de s'agabbu de su de 16 sèculos, chi ditant su sistema polìticu de s'istadu, intre àteras chistiones. Sunt is documentos de guvernu chi benint a èssere galu bàlidos cunsiderados prus antigos de su mundu.

S'economia de s'istadu s'apoderat massimamente subra sa finàntzia, s'indùstria, sos servìtzios e su turismu. Contrasemper a s'economia istremamente minore, est unu de is istados cun rèdditu peròmine prus artos in su mundu, cun inditos cumpartzìbiles cun is regiones europeas prus isvilupadas. Santu Marinu tenet economia istàbile, unu de is inditos de disimpreu prus bàscios de su continente, dèpidu pùblicu perunu e fintzas surplus de budget. 
## Àteros progetos
Chełmno

**Chełmno** [ˈxɛu̯mnɔ] (in tedescu: *Kulm*) est una bidda de unos 20.400 bividores de sa Polònia setentrionale, a curtzu de sa riba dereta de su frùmene Vistula e a unos 140 km dae su mare Bàlticu. Est capitale de sa regione istòrica omònima e dae su 1999 faghet parte de su Voivodatu de Kuyavia e Pomerània. Cabudianamente fiat parte de su Voivodatu de Toruń (1975-1998).  

Chełmno est istadu sa prima cussòrgia de sos Cavalleris Teutònicos in missione de cristianizatzione de sas tribùs bàlticas. A pustis de sa cristianizatzione bi si fiant tramudados a bìvere medas colonos tedescos e pro custa resone in s'Edade Mèdia 7 bividores de 10 fiant de orìgine tedesca, dae chi dipendet su fatu ca sa bidda fiat dae tando narada Culm.

Semper in s'Edade Mèdia bi fiat fraigada un'universidade, sa segunda prus antiga de su rennu de Polònia a fatu de sa de Cracòvia. Sèculos a pustis s'universidade diat àere pèrdidu de importu fintzas s'ispèrdere.

Fiat cun su nùmene de Culm chi sa bidda fiat incluida in sa Liga Anseàtica. Connota che Chełmno durante sos sèculos de giurisditzione polonesa, fiat passada suta amministratzione prussiana in su 1772, mudende in su 1872 nùmene in Kulm. Fiat torrada polonesa cando sa Polònia fiat torrada a costituire a pustis de sa Prima Gherra Mundiale e torrada a ocupare de sas tropas tedescas durante sa Segunda Gherra Mundiale.

## Àteros progetos
Braniewo

**Braniewo** (in tedescu: **Braunsberg**, in latinu: *Brunsberga*) est una bidda de unos 18.700 bividores de sa Polònia chi s'agatat in su Voivodatu de  Varmia e Masuria, capitale de su Distretu de Braniewo. Est posta in s'oru de su frùmene Pasłęka, a carchi chilòmetros dae sa Laguna de sa Vìstula.

Fundada suta su nùmene tedescu de Braunsberg in sa metade de su de 13 sèculos dae sos Cavalleris Teutònicos, fiat suta vassallàgiu polonesu dae su 1466 a su 1772, data cando fiat torrada a unire a sa Prùssia. Fiat parte de sa Germània fintzas a s'agabbu de sa Segunda Gherra Mundiale, in su 1945, in ue fiat una de sas tzitades printzipales de sa provìntzia de Prùssia Orientale.
## Àteros progetos
Elbląg

**Elbląg** (ˈɛlblɔŋk, in tedescu: **Elbing**; in dialetu polonesu locale: *Elbiąg* ([:εlbiɔ̃g]); in prussianu antigu: *Truso*) est una tzitade de unos 128.700 bividores de sa Polònia. Cabulogu de su Distretu de Elbląg est parte de su Voivodatu de Varmia e Masùria dae su 1999, cabudianamente fiat sa capitale de su Voivodatu de Elbląg (1975-1998), o parte de su Voivodatu de Gdańsk (1945–1975).

Sa tzitade s'agatat in s'oru de su frùmene omònimu chi unit su lagu Drużno a sa baja de sa Vìstula.
## Àteros progetos
Jason Bateman

**Jason Kent Bateman** (Rye, New York, 14 Ghennàrgiu 1969), prus conottu comente **Jason Bateman**, est unu attore americanu.
Córdoba (Argentina)

**Córdoba** est una tzidade de s'Argentina, ade 1.329.604 de abitantes (2010) in sa omonima provintzia.

## Liga de foras
* (ES) Su portale de Córdoba