open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tennessu

Su **tennessu** o **tennèssiu** (a bortas inditadu cun s'anglitzismu *tennessìniu*, pretzedentemente nodidu cun su nùmene sistemàticu temporàneu *ununsèptiu*, o *eka-[[astatu]]*) est s'elementu chìmicu de nùmeru 117 e sìmbulu **Ts**. Est un'elementu chìmicu sintèticu de sa tàula periòdica. S'elementu est istadu intradu in sa tàula periòdica ufitziale de sa IUPAC su 30 de nadale de su 2015, paris cun is elementos cun nùmeru atòmicu 113, 115 e 118, cumpletende de custa manera su de sete perìodos de sa tàula. Su nùmene ufitziale (in inglesu, *tennessine* [ˌtɛnəˈsiːn]), propostu dae sos iscoberridores, est istadu atribuidu ufitzialmente su 28 de santandria de su 2016 e faghet relatu a s'Istadu istadunidensu de su Tennessee.

Su tennessu est istadu otentu bombardende cun càlciu-48 de su berkèliu-249. Est cun med probabilidade unu semi-metallu. A pustis de sa sìntesi de s'elementu fata dae su Gesellschaft für Schwerionenforschung de Darmstadt, su cumprou de duos isòtopos supergraes cun emividas longas in manera piessigna (tzirca 1 ora e 11 oras) paret cunfirmare sa presèntzia de s'ìsula de istabilidade.
## Referèntzias


## Àteros progetos
Oganesson

S**'oganesson** o **oganessòn** (in pretzedèntzia nodidu cun su nùmene sistemàticu temporale *ununòctiu*, o *eka-[[Radon|radòn]]*) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 118, su cale sìmbulu est **Og**. Est un'elementu supergrae sintèticu de sa tàula periòdica. S'elementu est istadu introdadu in sa tàula periòdica ufitziale de s'IUPAC su 30 de nadale de su 2015, paris cun is elementos cun nùmeru atòmicu 113, 115 e 117, cumpletende aici su de sete perìodos de sa tàula periòdica. Su nùmene, propostu dae sos iscoberridores, est istadu atribuidu ufitzialmente su 28 de santandria de su 2016 in fentomu de su professore Jurij Colakovič Oganesian. Si tratat de su segundu elementu a su cale siat istadu dadu su nùmene de una persone ancora in vida (s'àteru est su seabòrgiu).

## Referèntzias


## Àteros progetos
Gherra de Afganistàn (1979-1989)

Sa **gherra in Afganistàn de su 1979-1989**, a bortas inditada fintzas che a **gherra sovièticu-afgana**, est istada unu cunflitu acontèssidu intre su 24 nadale de su 1979 e su 15 freàrgiu de su 1989 in su territòriu de s'Afganistàn, e chi at bidu contrapostas de unu cantone is fortzas armadas de sa Repùblica Democràtica de Afganistàn (RDA), poderadas dae unu cuntingente mannu de tropas de terra e de àire de s'Unione Soviètica, e de s'àteru agrupamentos vàrios de gherrillieris afganos nodidos in s'imparis che a mujaheddin, apoderados materialmente e finantziariamente dae unu nùmeru mannu de natziones èsteras; sa gherra est cunsiderada parte de sa gherra frida aici comente fintzas sa prima fase de sa prus ampra gherra tzivile afgana.

Su cunflitu aiat tentu cumintzu cun s'invasione de su paisu a banda dae is fortzas de s'Armada Ruja soviètica, intentzionadas a depònnere su presidente de sa RDA Hafizullah Amin pro ddu remplasare cun Babrak Karmal; s'interventu militare de s'URSS aiat provocadu una recrudescenza de sa gherrìllia afghana contra de su regìmene de sa RDA, giai dae tempus isparghinada meda in su paisu: is cumbatentes mujaheddin, partzidos fileras vàrias e partidos intre issos e issos de manera chi pro totu sa durada de su cunflitu no aiant tentu mai una ghia unitària, aiant printzipiadu tando una campagna de gherrìllia longa a dannu de is fortzas sovièticu-afganas, contende subra su fatu de tènnere is pala ammuntadas dae sos armamentos, dae is fruniduras e de s'apòmpiu logìsticu chi ddi fiat dadu (de manera no ufitziale) dae natziones comente Istados Unidos, Pakistàn, Iràn, Aràbia Saudita, Cina e Regnu Unidu.

A pustis de prus de noe annos de gherra, chi aiant provocadu destruiduras mannas meda a Afganistàn comente pèrdidas mannas de vidas tziviles, s'interventu sovièticu in sa gherra aiat tentu acabu cun unu retiru generale de is tropas su 15 freàrgiu de su 1989, a pustis de sa firma de sos acòrdios de Ginevra intre RDA e Pakistàn; is gherras intre mujaheddin e tropas guvernativas aiant sighidu in s'àmbitu de sa gherra tzivile afgana, fintzas a sa ruta de su guvernu de sa RDA in s'abrile de su 1992.

Est postu in cumparàntzia dae unos cantos istòricos cun sa gherra de su Vietnam, sende chi si podet trassare unu parallelu cun su cunflitu intre Istados Unidos e Vietnam.
## Àteros progetos
Pitaia

Sa **Pitaia** (fintzas **Pitaya**, **Pitahaya**) o **frutu de su dragu** est unu frutu de unas cantu genias de cactus de su gèniri *Selenicereus*. Custus frutus ant tentu orìgini me in Mèssicu, Amèrica Centrali e Amèrica de su Sud ma oindii funt cultivaus fintzas in unus cantu paisus de s'Àsia comenti Taiwan, Vietnam, Filipinas, Indonèsia e Malaìsia.

## Variedadis
Is variedadis prus comunas de Pitaia funt:

* *Selenicereus undatus* (*fintzas Hylocereus undatus)*, cun frutu arrùbiu e purba arba;
* *Selenicereus megalanthus* (fintzas *Hylocereus megalanthus*) cun frutu grogu e purpa arba;
* *Selenicereus costaricensis* *(fintzas Hylocereus costaricensis*), cun frutu arrùbiu/arrosa e purpa arrùbia.

## Morfologia

Is arraxinas de su frutu de su dragu funt fibrosas e si svilupant in su terrinu pendi-pendi asuba de su cambu. Asuba de is spinas crescit unu frori chi assimbillat a su de *Disocactus anguliger*. Is froris chi no arruint bessint frutus. Su frutu de su dragu est tundu-ovali mannu comenti un'avocado. Su colori de su pigiolu dipendit de sa variedadi. Totu sa peddi est prena de tzumbus chi parint scatas de dragu. Po custu, a su frutu ddi narant *frutu de su dragu*.

Su truncu est de forma triangulari, is spinas funt curtzas meda e agiumai no si biint, duncas su fundu si podit cunsiderai unu "cactus chena spinas". Is froris s'aberint in su cumintzu de s'interinada, candu is bucionis funt mannus prus o mancu 30 cm. Su fragu de is froris, chi si podit intendi candu in prena froridura, atirat su sitzimurreddu chi est responsàbili de s'impoddinòngiu.

## Produtzioni
Su fundu si podit ponni po prantoni o sèmini. Crescit beni si su terrinu de impiantu est porosu (no ludosu), ricu de sustàntzias nutritivas, arenosu, bastanti espostu a su soli e cun una temperadura intra 38 e 40°C. Su fundu donat frutu a s'edadi de 2 annus e arribat a sa produtzioni prena a 5 annus. Me is impiantus cumertzialis si podint ponni fintzas 1.100 - 1.350 fundus po ètaru. In sa fasi de produtzioni prena podint produsi 20-30 tonnelladas po ètaru.

## Consumu
Su frutu de su dragu bolit abertu po podi consumai sa purpa. Sa cunsistèntzia de su frutu est a fitianu paragonada a unu kiwi po mori de su sèmini nieddu e tzacarrosu. Sa purpa tenit sabori durci e càpiu calòricu bàsciu. Su sèmini est àspidu e ricu de lìpidus, si papat impari cun sa purpa, ma bolit matziau poita ca est difìcili de martiri. Si podit consumai a manera simpri o impreau po supa, insalada, patatas fritas, gelatina, porridge de perlas (*Helmipuuro*), sucu e bevidas alcolicas, etc.

## Maladias
Maladias de truncu e frutus podint essi causadas de mugori, batèrius, nematoda e virus. Tropu àcua podit fai arrui su frori e pudriai su frutu. Su batèriu Xanthomonas campestris pùdriat su truncu; su mugori Dothiorella podit strupiai su frutu. Àteras genias connotas de mugori chi podint impestai sa pitaya incluint Botryosphaeria dothidea, Colletotrichum gloesporioides e Bipolaris cactivora.

## Riferimentus
Qaem Shahr

**Qaem Shahr** (in farsi: قائم‌شهر)est su cabulogu e sa tzitade prus manna de su Shahrestān de Qaem Shahr, in sa provìntzia iraniana de Mazandaran. Teniat, in su 2006, populatzione de unos 174.246 bividores.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera

S**'emblema de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera** fiat istadu ufitzialmente adotadu su 14 martzu de su 1937, e fiat impreadu a istemma ufitziale de s'istadu fintzas a su 1992, cando fiat costituida sa repùblica indipendente de Azerbaigiàn, pesada a pustis de s'iscontzu de s'Unione Soviètica.

Paris giai totu sos istemmas de is repùblicas sovièticas, fintzas su de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera s'ispirat in manera ladina a su de s'Unione Soviètica. Difatis si bi agatant riferimentos medas tìpicos de s'aràldica sotzialista: sa farche e marteddu, s'istedda ruja a chimbe puntas (rapresentende su domìniu de su comunismu subra de is chimbe continentes), is riferimentos a sa produtividade agrìcula (is ispigas de trigu e su cotone) subra de sa curnisa esterna. Particularidade de s'istemma est sa pompa petrolìfera posta in su primu pranu, unu riferimentu craru a is lutone abundantes de sa regione.

Durante sa partenèntzia sua a sa Repùblica Soviètica Transcaucasica, sa Repùblica Soviètica Azera aiat impreadu a emblema pròpiu ufitziale (aprovadu in su 1931) una versione ligeramente diferente; issa cunteniat difatis una mesaluna isteddada, posta subra sa farche e su marteddu, chi istaiant in pitzu de unu tratore in sa setzione tzentrale. Cun sa costitutzione de s'istatus de repùblica soviètica autònoma, tale istemma fiat modificadu in sa versione definitiva sua dae unu decretu ispetzìficu.

Issa at a restare in impreu fintas a su 1992, cando at a bènnere sostituidu dae su de sa repùblica indipendente, pesada a pustis de s'isorvimentu de s'Unione Soviètica.

## Àteros progetos
Nephelium lappaceum

Su **rambutàn** (*Nephelium lappaceum*), de sa lìngua malesa *rambut*, "pilu") es un'àrburu tropicali de mannesa mèdia, originàriu de su sud-est asiàticu, de sa famìlia Sapindaceae.

Tenit unu ligàmini strintu cun àterus frutus tropicalis comenti su litchi, su longan (*Dimocarpus longan*) e su mamoncillu (*Melicoccus bijugatus*).

In Guatemala, El Salvador, Honduras, Costa Rica, Nicaràgua, Panamá, Brasile, Argentina, Perù, e Guayana Francesa ddi narant **mamón chino** o **lichas**, mentris in Mèssicu e Ecuadòr est connotu comenti **achotillo** o **rambután**.

## Orìgini e distributzioni

Originàriu de su sud-est asiàticu tropicali, forsis de s'arcipèlagu malaisianu, su rambutàn si prudusit in paisus vàrius de sa regioni. S'est spainau a partis de Àsia, Àfrica, Oceània e Amèrica Centrali. Sa prus variedadi ampra de fundus, arestis e prantaus, s'agatat in Indonèsia e Malaìsia.

A giru a giru de is de XIII e XV sèculus, is cumerciantis àrabus, chi ant fatu una parti de importu in su cumèrtziu in s'Otzèanu Indianu, ant introdùsiu su rambutàn in Zanzibar e Pemba, in s'Àfrica Orientali. Is olandesus ant portau su rambutàn de is colònias insoru me is Indias Orientalis Neerlandesas finas a Surinam in Sudamèrica. A pustis, ant postu a custu fundu is terras de costa bàscia de Colòmbia, Ecuador, Honduras, Costa Rica, Trinidad e Cuba. In su 1912, ant portau su rambutàn de s'Indonèsia a is Filipinas.

Ant intentau de ddu fai intrai me is Stadus Aunius con sèmini importau de Java in su 1906, perou su fundu no at donau frutu, a s'incontràriu de Puerto Rico.

## Descritzioni

Est un'àrburu vitàniu chi arribat a 12-20 metrus de artura. Is follas funt alternas e pinnudas, de 10-30 cm de longhesa, con 3-11 divisionis, dònniuna de 5-15 cm de longhesa e 3-10cm de larghesa. Is froris funt piticus, 2-2,5 mm, no portant follixedda e nascint de una pannuga de 15-30 cm de longhesa.

Su fundu podit essi: mascru, chena frutu; fèmina, chi fait frutu; o ambus (ermafroditu).

Su frutu est una drupa ovali de 3-6cm de longhesa e 3-4 cm de larghesa e nascit in gudronis de 10-20. Sa peddi est arrùbia (pagu bortas, groga o colori de aràngiu) e est cobertu de spinas moddis.

Su frutu portat una purpa arba e sutzosa, chi podit essi àcida o durci meda e melosa. s'ùnicu sèmini, de colori marroni, est longu 2-3 cm. Me is Filipinas est arrustiu e papau, mancai siat fenerosu in cantidadis mannas.

## Riferimentus
Regione ultraperifèrica

Sa de **regione ultraperifèrica** est una denumenatzione impreada dae s'Unione Europea pro fàghere relatu a is regiones chi nde faghent parte ma sunt istesiadas dae su continente europeu. Custas regiones tenent unu cuntratu ispetzìficu pro neghe de dimensiones geogràficas e umanas e de s'isulamentu issoro. 

Ordinadas segundu partenèntzia a sos istados membros sunt:

* **[[Frantza]]**
** Gujana
** Guadalupa
** Martinica
** Mayotte
** Reunione

* **[[Ispagna]]**
** ìsulas Canàrias

* **[[Portugallu]]**
** ìsulas Azorras
** Madèira

S'imparis de custas regiones tenet 3,6 milliones de bividores e rapresentant una parte manna de su territòriu marìtimu de s'Unione, chi cun 25 milliones de km² òcupat sa prima posidura mundiale. In is regiones ultraperifèricas s'èuro est sa moneda de cursu legale e sunt inclùidas in sa mapa de is billetus de su dinari. Si ddoe àplicat sa legislatzione de s'Unione, ma podent tènnere carchi etzetzione motivada dae s'isulamentu issoro. Petzi in is regiones portughesas s'àplicant is tassas pro s'IVA.

Sa tàula a sighire ammostat s'istatus giurìdicu europeu de is 9 regiones ultraperifèricas.

## Regiones no incorporadas
Non tocat a cunfùndere is regiones ultraperifèricas cun àteras regiones ultramarinas no achiridas. Custas regiones sunt ammentuadas in s'ispetzìficu dae s'Unione Europea, sende chi tenent una relatzione ispetziale cun un'istadu membru, però no si ddoe àplicat sa legislatzione de s'Unione. Custas regiones sunt:

* **[[Frantza]]**:
** Noa Caledònia
** Polinèsia Frantzesa
** St-Pierre-et-Miquelon
** Terras Australes e Antàrticas Frantzesas
** Wallis e Futuna
* **[[Danimarca]]**:
** Groenlàndia. Essida a pustis de unu referendum in su 1985.
* '''Paisos Bàscios''':
** Aruba
**Curaçao
**Sint Maarten
**ìsulas BES (Bonaire, Sint Eustatius, Saba)

Isceti Mayotte e Saint-Pierre e Miquelon sunt achiridas a sa zona èuro.
## Galleria de imàgines

File:Mapa de Canarias.png
File:French Guiana-CIA WFB Map.png
File:Martinique-Map.png
File:Guadeloupe map.png
File:Karte von Mayotte.png
File:Reunion-CIA WFB Map.png
File:Saint Martin-CIA WFB Map.png
File:Azores-islands-locator.png
File:MadeiraMap.png

## Riferimentos
Grutas de Santu Micheli (Otieri)

Sas **grutas de Santu Micheli** sunt grutas de orìgine càrsica chi s'agatant a sud de s'abitadu de Otieri, a pagos metros de s'ispidale tzivile.

Depent su nùmene issoro a sa presèntzia antiga de unu logu de cultu minore dedicadu a s'arcànghelu Micheli, chi bi fiat finas a su de XVIII sèculos.

S'importu archeològicu de sas grutas est istadu evidentziadu sa prima borta dae s'archeòlogu Antonio Taramelli a s'incumintzu de su de XX sèculos, cando b'at agatadu medas manufatos de fatura fine, mescamente tzeràmicas, ligados a s'eneolìticu (naradu fintzas Neolìticu reghente sardu, 3.500-2.900 a.C.) e fintzas prus antigos, chi apartenent a sa cultura de Santu Chìrigu. Sa tziviltade autora de custos manufatos est istada definida dae sos istudiosos de s'ùrtimu pustisgherra "tziviltade de Santu Micheli" e, dae sos annos setanta a oe, cultura de Otieri.

A pagos metros dae sas grutas bi nd'est un'àtera, prus minore, chi si mutit "Gruta Mara", in ue ant atzapadu àteros manufatos neolìticos (in s'ala arta de sa tzitade bi sunt unas àteras grutas de importu pro su chi pertocat a s'archeologia, che a cussas de su "Carmelo" e de "Calaresu").

Sas grutas de Santu Micheli, finas a sa fine de sos annos chimbanta, teniant una sala manna, chi però a pustis ant ispèrdidu pro fàghere unu campu de fùbalu (in ue oe b'est su parchègiu de s'ispidale).

## Riferimentos


## Àteros progetos

## Ligàmenes esternos
Wonder Woman

**Wonder Woman**, chi ddi narant **Diana Prince** de nòmine umanu, est unu personàgiu de fumetu publicadu dae DC Comics. Est istada creada dae su psicòlogu William Moulton Marston e dae su disinnadore Harry G. Peters in su 1941. Su personàgiu est unu de is membros fundadores de sa **Lega de sa Giustìtzia**.

## Riferimentos
Bandera de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera

Sa **bandera de sa repùblica sotzialista soviètica azera** fiat adotada sa prima borta in su 1921, fiat ruja cun is caràteres tzirìllicos *ССРА* ("SSRA").

In su 1937 fiat istadu agiuntu su sìmbulu doradu de sa farche e marteddu, in s'ungrone in artu a manca, cun suta iscritu in alfabetu latinu *AzSSR* intames de is caràteres tzirìllicos.

Una de tres versiones de sa bandera fiat istada emìtida in is annos baranta, cun is caràteres AzSSR remplasados cun is carateres tzirìllicos respetivos АзССР.

S'ùrtima versione de sa bandera fiat istada adotada dae sa RSS Azera su 7 santugaine 1952. Fiat sa bandera de s'Unione Soviètica cun una tiria biaita orizontale in bàsciu.

## Àteros progetos
Innu de sa Repùblica Sotzialista Soviètica Azera

S**'innu de istadu de sa RSS Azera** era s'innu natzionale de s'Azerbaigiàn cando fiat una repùblica de s'Unione Soviètica, connota comente a RSS Azera.

S'innu fiat usadu dae su 1944 a su 1992. Fiat istadu cumpostu dae Uzeyir Hajibeyov, chi aiat cumpostu fintzas sa Martza de s'Azerbaijan, s'atuale innu natzionale. Suleyman Rüstəm, Səməd Vurğun e Hüseyn Arif aiant iscritu is versos chi fiant modificados in su 1978 pro bogare is riferimentos a Josif Stalin.
## Riferimentos
Star Wars

**Star Wars** (**Gherras istellares**) est una franchìtzia creada dae George Lucas, chi s'isvilupat dae una paristòria tzinematogràfica cumentzada in su 1977 cun sa pellìcula Star Wars, suta-tidulada apustis *Episode IV - A New Hope* (*Episòdiu IV - Un'isperu nou*).

A su primu film sunt sighidas duas àteras pellìculas, distribuidas tres annos a tesu s'una dae s'àtera: *Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back* (*S'Imperu torrat a corfire*, 1980) e *Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi* (*Sa furriada de su Jedi*, 1983).

Custos tres film costituint sa chi ddi narant "trilogia originale". Sèighi annos a pustis de s'essida de s'ùrtimu film, Lucas aiat detzìdidu de filmare una trilogia precuela, assentada dae *Star Wars: Episode I - The Phantom Menace* (*Sa minetza pantàsima*, 1999), *Star Wars: Episode II - Attack of the Clones* (S'atacu de is clones, 2002) e *Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith* (Sa vengàntzia de is Sith, 2005).

In su 2012 The Walt Disney Company at comporadu is deretos de sa sèrie e at incumentzadu sa produtzione de una trilogia secuela cun *Star Wars: The Force Awakens* (*S'ischidada de sa Fortza*, 2015), *Star Wars: The Last Jedi* (*Is ùrtimos Jedi*, 2017) e *Star Wars: The Rise of Skywalker* (S'artziada de Skywalker, 2019).

Ddoe at fintzas una sèrie Anthology chi includet *Rogue One: A Star Wars Story* (*Rogue One: una paristòria de gherras istellares*, 2016) e Solo: A Star Wars Story (*Solo: una paristòria de gherras istellares*, 2018).
Organizatzione Gladio

S**'organizatzione Gladio** est istada un'organizatzione paramilitare chi partenet a sa rete internatzionale Stay-behind («abarra a segus»), chi in Itàlia pigat su nùmene de Gladio. Promòvida dae sa Central Intelligence Agency in s'àmbitu de s'operatzione Gladio, organizada pro cuntrastare una invasione possìbile in s'Europa otzidentale a banda de s'Unione Soviètica e de is istadoschi adilliant a su Patu de Varsàvia, ma in piessignu de sa no-alliniada Jugoslàvia de Tito, a traessu de atos de sagrastu, gherra psicològica e gherrìllia a palas de i lìnias inimigas, cun sa collaboratzione de is servìtzios segretos e de unas àteras istruturas.

In cuncretu su printzipale perìgulu pro su blocu otzidentale e pro s'Itàlia fiat rapresentadu non tantis dae s'Unione Soviètica e dae sos istados de su Patu de Varsàvia, prusaprestu de sa Jugoslàvia neutrale cumandada dae su meressallu Josip Broz Tito, chi giai dae su 1943 miraiat in manera cuncreta a s'ispaniadura de su domìniu suo invadende sa làcana orientale italiana pro conchistare sa Venètzia Giulia e maschetotu Trieste.

Mancari in Itàlia Gladio siat propriamente impreadu in relatu a sa Stay-behind italiana ebbia (o, segundu unos cantos, sa printzipale e de durada prus longa intre stay-behind  vàrias chi aiant operadu in Itàlia), su trèmene est istadu aplicadu dae s'imprenta fintzas  pro unas àteras operatziones de tipu Stay-behind, in cantu parte de s'operatzione Gladio. Durante sa gherra frida, agiomai totu sos Istados de s'Europa otzidentale aiant organizadu retzas Stay-behind.

S'esistèntzia de Gladio, suspetada fintzas dae sas iscòbiaduras apòrridas in su 1984 de s'ex membru de su grupu neofascista Ordine Nuovo Vincenzo Vinciguerra durante su protzessu suo, fiat istada reconnota dae su Presidente de su Cussìgiu italianu Giulio Andreotti su 24 de santugaine de su 1990, chi aiat faeddadu de un'«istrutura de informatzione, resposta e amparu».

Francesco Cossiga, chi aiat tentu, durante su perìodu cando fiat sutasegretàriu a sa defensa, sa dèlega a sa subraintendèntzia de Gladio, e fatu·fatu inditadu che a unu de is fundadores, aiat afirmadu in su 2008 chi «is babbos de Gladio sunt istados Aldo Moro, Paolo Emilio Taviani, Gaetano Martino e is generales Musco e De Lorenzo, cabos de su Sifar. Deo fia unu amministradore minore». Aiat afirmadu gasi puru ca «is òmines de Gladio fiant ex-partesanos. Fiat proibidu arrolare monàrchicos, fascistas o fintzas petzi parentes de fascistas: un'ufitziale de cumplementu fiat istadu cassadu a pustis de sa coja sua cun sa fìgia de unu dirigente MSI. Giai totus fiant atzionistas, sotzialistas, lamalfianos»

## Riferimentos
Dii mundiali de sa sìntzula

Sa **Dii mundiali de sa sìntzula**, stabilèssia po su 20 de austu de dònnia annu, amentat sa scoberta de su 1897 de su dotori britànnicu Sir Ronald Ross chi sa fèmina de sìntzula Anopheles trasmitit sa malària intra umanus. Innantis de custa scoberta ddoi fiant pagus mèdius po cuntrollai sa spraxidura de sa maladia, mancai sa scoberta de sa chinina in su tratamentu essit allebiau su problema de sa cura. Segundu unu scumprou, in su de 19 sèculus agiumai sa metadi de sa populatzioni de su mundu arriscàt de pigai sa malària, cun su 10% de mortaxa de is infetus. Ross iat giai fatu unus cantu sperimentus cun *Culex* (*incapas,* *Culex Fatigans*), addascadas cun sànguni de pillonis infetaus cun da malària de pilloni *Protesoma relictum* (imoi *Plasmodium relictum*) in su 1894 e iat scobertu chi su parasita si fiat svilupau me is buddalis de sa sìntzula, ipotisendi chi custu podiat acuntessi cun sa malària umana puru. Ross iat scritu in sa dii de sa scoberta fata in Secunderabad (in su 1987, ma stampada comenti 1895 po faddina):
 
Sa Scola de Igieni e Meixina Tropicali de Londra afestat sa Dii de sa sìntzula dònnia annu a incumentzai de is annus 1930.

## Riferimentus
Museu de sas Caratzas Mediterràneas

Su **Museu de sas Caratzas Mediterràneas** de Mamujada est unu museu sardu, dedicadu a sas caratzas traditzionales de s'Ìsula e de totu sos pòpulos de su Mare Mediterràneu.

## Istòria
Fundadu in su 2001 in Mamujada, bidda de sos Mamuthones e de sos Issohadores e duncas de unu de sos carrasegares prus connotos de sa Sardigna e de sas caratzas prus connotas, su museu esponet sas caratzas traditzionales de sa bidda ma fintzas sas de àteros logos sardos, de su Mediterràneu e de s'Europa, pro mèdiu de un'espositzione chi cumbinat sos ogetos de sa colletzione cun sas tecnologias multimediales. Gestidu dae sa cooperativa Viseras (chi pigat su nùmene dae su tèrmine impreadu in Mamujada pro sas biseras de sos Mamuthones e de sos Issohadores, e chi organizat fintzas su fèstival MaMuMask, dedicadu semper a sas caratzas traditzionales), faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos) chi incluit fintzas su Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu e su Museu de sa Cultura e de su Traballu, semper in Mamujada.

In su 2017, pro megiorare sas bìsitas de sos chi benint dae àteros istados de su mundu, chi sunt su 40% de sos bisitadores, su museu at postu a disponimentu de totus un'aplicatzione pro dispositivos mòbiles chi impreant Android o iOS chi si narat Mamoiada4You, chi permitit a sos chi bolent de lèghere informatziones chi pertocant a su museu, a sa bidda e a totu su territòriu suo, cunforma a su logu de provenièntzia issoro e a sos interessos chi tenent: cultura, archeologia o enogastronomia.

In su 2021, essende su museu serradu a su pùblicu pro neghe de sa pandèmia de covid-19, sa cooperativa Viseras at ammaniadu una sèrie de laboratòrios didàticos in lìnia pro mastros e pitzinnos de sas iscolas de sa bidda, in manera de li permìtere de fàghere una bìsita ghiada a distàntzia e de imparare informatziones noas in subra de sos carrasegares de su mediterràneu fintzas in cussa situatzione.

## Espositzione
Su museu est partzidu in tres salas, ligadas dae s'argumentu de sas caratzas.

### Sa de una sala - Mamujada e sas traditziones suas
Custa sala est dedicada a sas traditziones de Mamujada e de su carrasegare mamujadinu, cun immàgines, vìdeos, sonos, mùsicas e testos, e fintzas cun una parte de materiale dedicadu a sas medas teorias diferentes in subra de s'orìgine de sos Mamuthones e de sos Issohadores.

### Sa de duas salas - Sala de su carrasegare barbaritzinu
Custa sala est dedicada a su carrasegare barbaritzinu, e sos bisitadores bi podent agatare unas cantas caratzas de su tzentru de sa Sardigna, in ue custas traditziones si sunt cunservadas pro chèntinas de annos, che a sos Boes e a sos Merdules de Otzana o a sos Thurpos de Oroteddi.

### Sa de tres salas - Sala de su Mediterràneu
In custa sala, partzida in tres, si podent bìdere immàgines e ogetos ligados a sos carrasegares de àteros tretos de s'Europa, ordinados pro àrea geogràfica: a un'ala sos de s'arcu alpinu e in sas àteras sos de sa penìsula ibèrica e de cussa balcànica.

## Riferimentos


## Àteros progetos

## Ligàmenes esternos
Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu

Su **MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu** est unu museu sardu, dedicadu a sa cultura e a su territòriu de Mamujada.

## Istòria
Su museu, inauguradu in su 2014 in su chi fiat su dominàriu de sa famìlia Golosio, faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos), gestidu dae sa cooperativa Viseras, paris a su Museu de sas Caratzas Mediterràneas e a su Museu de sa Cultura e de su Traballu.

Progetadu dae su grupu de Studio Azzurro, impreat sas tecnologias multimediales pro valorizare sos monumentos megalìticos de importu mannu de sa bidda, mescamente isteles decoradas e perdas fitas (s'esèmpiu prus famosu est cussu de sa Perda Pintà, connota fintzas cun su nùmene de Istele de Boeli, chi si podet agatare a intro de sa bidda) e sos ligàmenes issoro cun sa cultura mamujadina de oe.

## Espositzione
S'espositzione de su museu est partzida in tres salas temàticas interativas. cun temas diferentes ma ligados s'unu cun s'àteru.

### Sa de una sala - Su patrimòniu archeològicu de Mamujada
In custa sala si podent bìdere unu plàsticu de su territòriu de Mamujada e una riprodutzione de sa Perda Pintà, e in su plàsticu e in su muru in palas benint projetadas sa mapa de sos sitos de importu prus mannu e immàgines e vìdeos de su territòriu. In custa manera benint ammustradas fintzas sas àndalas antigas ligadas in tempos antigos a sas perdas fitas, e in dies de oe a logos comente su Santuàriu de Santu Còsomo, e s'istratificatzione istòrica de su territòriu.

### Sa de duas salas
In custa sala un'ischermu verticale tàtile permitit de interagire cun sa gente de sa bidda, dae sos prus giòvanos a sos prus mannos, incarchende in sas immàgine issoro e faghende·los chistionare. Cada persone contat una cosa diferente: un'ammentu, un'emotzione o unu contu, permitende a su bisitadore de connòschere mègius chie in su territòriu b'istat.

### Sa de tres salas - Sa sala de sa narratzione
In sa de tres salas, chi tenet un'impostatzione prus "documentarìstica", est possìbile pompiare documentos chi contant su significadu de sa festa de Santu Còsomo, s'iscoberta de sas perdas fitas e sas emotziones chi at causadu e fintzas sos nùmenes de su territòriu, sa bida de sos pastores e de sos massajos e àteras immàgines e vìdeos medas. Totu custu fintzas gràtzias a sas intervistas fatas cun sos abitantes de Mamujada, chi sunt sas boghes e sas caras de s'espositzione.

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*
Universidade Paris-Saclay

S'Universidade Paris-Saclay (narada fintzas Paris-Saclay University, o petzi UPSa) est un'universidade frantzesa. Sa sede sua est in sa tzitade de Gif-sur-Yvette, in sa regione de s'Ìsula de Frantza. 

Fundada in su 2015, faghet parte de su polu iscientìficu-tecnològicu Paris-Saclay, chi incluit un'àtera universidade (s'Istitutu politècnicu de Parigi) e medas àteras istitutziones de istùdiu avantzadu, tzentros de chirca e aziendas privadas.

In sa classìfica acadèmica de sas universidades de su mundu est in sa de batòrdighi positzione, in sa de una in su mundu pro sa matemàtica e in sa de noe pro sa fìsica (prima in Europa).

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos
*
Dii internatzionali de is mancosus

Sa **dii internatzionali de is** **mancosus** est un'acuntessimentu internatzionali tzelebrau dònnia annu su 13 de austu. Est stètiu istabilèssiu a manera ofitziali de su tzìrculu *Lefthanders International* in su 1992, mancai sa matessi dii ddoi fessit giai un'afussioni pretzisa giai de su 1973 (in unu perìodu innui sa cultura pobulari no atzetàt a discansu s'idea chi essi mancosu fessit cosa normali). S'ànimu de sa dii est su de spainai su connoscimentu de sa lateralizadura prus pagu difùndida intra sa populatzioni e is cunsighèntzias suas, siat positivas siat incumbenientis, ligadas a sa vida diària. Unus cantu eventus currelaus a sa dii spàinant su connoscimentu de ainas e trastus progetaus po mancosus, cun atentu mannu po cussus po pipius.

S'afussioni est festada in paisus meda de su mundu. In su solu Rennu Auniu, po esempru, si funt arregistraus unus binti eventus regionalis. In calincunu de issus, unus cantu pub serbiant a is fitianus comenti chi fessint mancosus, a s'incontràriu de cantu acuntessit de sòlitu. In àteras esposiduras is dèstrinus podiant proai ainas e trastus progetaus po sa manu manca, bortendi aici sa costumàntzia.

## Riferimentus


## Ligàminis esternus

*
Museu de sa Cultura e de su Traballu

Su **Museu de sa Cultura e de su Traballu** est unu museu sardu chi tenet sa sede in Mamujada.

## Istòria
Fundadu in su 2011, su museu faghet parte de su sistema museale MaMu (MamujadaMuseos) chi incluit fintzas su Museu de sas Caratzas Mediterràneas e su Museu MATer - Museu de s'Archeologia e de su Territòriu, semper in Mamujada.
## Espositzione
su museu esponet ogetos e immàgines ligados a sa cultura, a s'economia e in generale a sa bida de sos mamujadinos, e chi ammustrant comente siant mudados in su tempus. Su bisitadore benit acumpangiadu, durante totu s'àndala espositiva, dae sas bestimentas traditzionales de Mamujada.
## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* 
*
Fùbalu/campidanesu

Su **fùbalu o fuba** est unu isport imbentau de is ingresus (*football* in inglesu) in su sèculu XIX.

Su giogu, comente si giogat oi, est stètiu codificau in Inghilterra candu in su 1863 funt stètias istabilidas is arregulas de su giogu (*Laws of the Game*). Su fùbalu, a livellu internatzionali, est guvernau de sa Fédération Internationale de Football Association connota de totus cun sa sigla FIFA. Sa cumpetizioni prus importanti est su campionau mundiali chi si giogat dònnia cuatru annus. Custu eventu est su prus sighiu de totu su mundu, difatis s'audience est su dòpiu de sa de is Olimpìadis.

## Su giogu
Si acarant duas trumas de ùndixi giogadoris, chi chircant donniuna de ghetai sa bòcia aintru de sa retza de s'àtera.

## Referèntzias
Julija Tymošenko

**Julija Volodymyrivna Tymošenko** (in ucràinu Юлія Володимирівна Тимошенко; Dnipropetrovs'k, 27 onniasanti 1960) est una polìtica e imprendidora ucràina.

Est sa leader de s'Unione Pan-Ucràina "Patria" e de su Blocu Julija Tymošenko; in prus dae su 2007 a su 2010 at cobertu sa càrriga de Primu ministru, a pustis de àere cobertu sa matessi càrriga dae su 24 ghennàrgiu a su 8 cabudanni 2005. Est istada sa prima fèmina a cobèrrere sa càrriga de primu ministru de Ucràina.

Est classificada in sa lista de sa rivista Forbes sa de tres fèminas prus balentes de su mundu in su 2005. Tymoshenko est arribbada segunda a su ballotàgiu de sas eletziones presidentziales ucràinas de su 2010, perdende de 3,5 puntos pertzentuales contra de su binchidore, Viktor Yanukovich. In is ùrtimas dies de sos avolotos in ucràina de su 2014, est istada lassada bessire a pustis de tres annos de presone. Est torrada a arribbare segunda in is eletziones presidentziales ucràinas de su 2014, custa borta contra de Petro Poroshenko. A pustis de èssere istada una de is favorèssidas in is sondàgios durante annos vàrios, est arribbada de tres a su primu turnu de sas eletziones presidentziales ucràinas de su 2019.
## Àteros progetos
Viktor Janukovyč

**Viktor Fedorovyč Janukovyč** (in ucràinu Віктор Федорович Янукович; in russu Виктор Фёдорович Янукович, Viktor Fёdorovič Janukovič; Jenakijeve, 9 trìulas 1950) est unu polìticu ucràinu naturalizadu russu, presidente de s'Ucràina de su 2010 a su 2014.

At cobertu sa càrriga de Primu ministru pro tres bortas: dae su 2002 a su 2004, dae su 2004 a su 2005 e dae su 10 austu 2006 a su 18 nadale 2007. Est fintzas su leader de su Partidu de is Regiones, unu de is partidos printzipales de su paisu.

Est istadu guvernadore de sa regione nadia sua, s'Oblast' de Donec'k, dae su 1997 a su 2002, e unu de is candidados a sas eletziones presidentziales de su 2004; derrotadu dae Viktor Juščenko, at a pustis torradu a ocupare sa càrriga de su Primu Ministru (dae su 10 austu 2006 a su 18 cabudanni 2007). In su 2010 at bintu sas eletziones presidentziales contra sa Julija Tymošenko.

Est istadu bogadu dae su Partidu de is Regiones su 29 de martzu de su 2014.​ Est istadu destituidu  dae sa Rada Suprema su 22 de freàrgiu de su 2014 pro «abbandonu de is funtziones sua», pro neghe de si nch'èssere fuidu, a primu a Kharkiv e a pustis in unu logu disconnotu, torrende a cumpàrrere sa chida a sighire in Rostov subra su Don (Rùssia). Atualmente est buscadu dae s'Ucrania pro resones de arta traitoria.
## Àteros progetos
Parcu de Monti Claru

Su **Parcu provintziali de Monti Claru** est unu parcu urbanu de Casteddu, de proprietadi de sa Tzittadi metropolitana de Casteddu, in is bixinaus de Is Mirrionis, Is Stelladas, Fonsarda e sa municipalidadi de Pirri. Cun is 25 ètarus suus, est unu de is parcus prus mannus de su cabulogu.

## Stòria
Diversus funt is testimòngius de sa passada de is òminis in su montixi de Monti Claru in sa segundu metadi de su millènniu III a.C., e funt staus agataus meda repertis de sa Cultura de Monti Claru itasinada. Funt bisìbilis puru is arruinas de unu putzu sagrau.

Duranti s’etadi giudicali, parit chi su montixi est stau inurbau de una comunidadi de mòngius cistercensis chi ddui ant fraigau unu monastèriu. Est de custu tempus chi su territòriu est stau tzerriau cumenti *Villa Sancta Maria de Claro*.

In su Setixentu est stada fraigada una domu padronali chi at pigau su nòmini de Villa Clara, chi in su 1896 est stada comparada, paris cun totu is campus acanta, de sa Provìntzia de Casteddu; in su 1900 in custus logus est stadu abertu su Spidali Psichiàtrigu, che est abarrau fintzas a su 1998, serrau po nexi de sa lei Basaglia.

Giai de su 1995 is campus de su malincòmiu funt staus bonificaus e bortaus a essi unu parcu urbanu, pighendi totu sa parti setentrionali de su logu. S’atra metadi est diventada apustis sa Citadella de sa Saludi. In su 1997 su parcu est stau abertu a ufitziali ma non a cumpletu, cosa chi est acuntèssia in su 2001. In su 2005 s’archipìscopu Giuseppe Mani at beneitu sa capella de Santa Maria Crara aintru de su parcu etotu.

## Notas
Domus de Janas (domo editora)

Sa **Domus de Janas** est una domo editora sarda, cun sede in Sestu.

## Istòria
Fundada in su 2000 dae Pàule Pillonca, chi est istadu fintzas su primu diretore editoriale suo, at publicadu medas òperas ligadas a s'identidade, a sa limba, a sa cultura, a sa literadura e a s'istòria de sa Sardigna. 

Intre sas publicatziones suas, gràtzias fintzas a su traballu de Pillonca, bi sunt medas testos dedicados a sos poetas a bolu, cun sas collanas "A Lughe 'e Luna" e "Subra su Palcu" e a sa poesia sarda in generale, cun sas collanas "Poetas" e "Sa Musa". In prus, tenet fintzas collanas ligadas a s'istòria sarda e a sas tradutziones in sardu.

Sa Domus de Janas pùblicat fintzas Làcanas, unu bimestrale in duas limbas (sardu e italianu) chi chistionat de argumentos medas semper ligados a sa Sardigna (crònaca, traditziones, ambiente, poesia, teatru, coghina, literadura, arte, artesania, meighina, erbas e àteru) e chi tenet fintzas una versione in lìnia, Làcanas.it, e una webtv, LàcanasTV.

Faghet fintzas consulèntzias e progetos in contu de identidade, limba e cantu populare, e pro custa resone est istada mutida pro creare e amministrare su museu de sa poesia a bolu de Silanos chi in sas salas suas impreat meda de su materiale collidu dae sa domo editora in prus de 50 annos de traballu de Pàule Pillonca, de su fìgiu Fàbiu e de sos àteros chi ant sighidu cun s'òpera sua.

## Artìculos ligados

* Pàule Pillonca
*Làcanas

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

* 
* 
*
Rivolutzione industriale

S'espressione **rivolutzione industriale** fiat usada pro sa prima borta in Frantza a inghìriu de su 1820 pro designare s'imparis de càmbios chi si fiant produidos in Inghilterra e Iscòtzia in sa segunda metade de su sèculu XVIII. Is adelantaduras tècnicas —sustotus sa màchina a pampore—, s'isciopu demogràficu chi fiat cumintzadu partende dae su 1750 e s'abbandonu de sa vida rurale aiant cumportadu càmbios a fundu de sa sotziedade.

Custa rivolutzione aiat marcadu una truncadura in su cursu de s'istòria e aiat trasformadu sos èsseres umanos dae massajos e pesadores in manipuladores de màchinas. Duncas, sa rivolutzione Industriale aiat modificadu is bases econòmicas de sa sotziedade, chi, de manera progressiva, fiat basende·si subra sa produtzione industriale. Is tzitades si fiant cunvèrtidas in tzentros superpopulados in ue b'aiant is logos de domo e traballu de una classe sotziale noa, sa classe operaja, chi fiat nàschida cun s'imbentadura de sa cadena de montàgiu. S'esistèntzia de custu nou istadu sotziale, aiat portadu a sa cumparèssida de ideologias noas comente su liberalismu e su sotzialismu, chi diant cunfigurare su mundu cuntemporàneu.

Custu protzessu, cumintzadu in Bretagna Manna, si fiat impostu a bellu a bellu in su restu de paisos europeos —mancari sa farta de matèrias primas e de mercados—, in is Istados Unidos e in Giapone; a pagu a pagu si fiat istèrridu a àteras partes de su mundu. S'efetu suo subra sa sotziedade fiat istadu enorme. Partende dae su 1870, si fiat produidu unu brincu nou in s'isvilupu de su sistema capitalista cando sa prima Rivolutzione Industriale si fiat fùndida cun sa chi diat pigare nùmene de segunda rivolutzione industriale. In custa segunda fase, su progressu tecnològicu e econòmicu aiat retzidu una impèllida manna cun su fraigu de màchinas alimentadas cun pampore –chi fiant usadas pro is naes e trenos–, e partende dae 1873, sa cumpàssida de su motore de combustione interna e s'energia elètrica.

B'ant cuntierras intre is istòricos pro su chi pertocat su perìodu de inghitzu de sa Rivolutzione Industriale. Eric Hobsbawm defendet sa tesi segundu chi sa rivolutzione fiat cumintzada durante sa dècada de su 1780 e non si fiat isvilupadu in manera prena fintzas a sos annos 1830 o 1840, mentras chi T. S. Ashton sustenet chi aiat partidu, tzirca intre sos annos 1760 e 1830.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Regione eclesiàstica de Sardigna

Sa **Regioni eclesiàstica de Sardigna** est una de is sèixi regionis eclesiàsticas in chi est cumpartiu su territòriu de sa Crésia catòlica in Itàlia. Su territòriu suu corrispundit a su de sa Regioni autònoma de Sardigna. A totu tenit 625 parróchias, 1.114 satzerdotus (840 secularis e 274 arregularis) e 70 diàconus permanentis.

## Partitzioni
* Arcidiòtzesi de Casteddu, metropolitana
** Diòtzesi de Igrèsias
** Diòtzesi de Lanusei
** Diòtzesi de Nùgoro
* Arcidiòtzesi de Aristanis, metropolitana
** Diòtzesi de Abas-Terraba (unia *in persona episcopi* a sa de Aristanis)
* Arcidiòtesi de Tàtari
** Diòtzesi de Othieri
** Diòtzesi de S'Alighera-Bosa
** Diòtzesi de Tèmpiu-Ampurias

## Cunferèntzia obispali sarda
* Presidenti: Antonio Mura, pìscopu de Nùgoro e de Lanusei
* Vicepresidenti: *sboiu*
* Segretàriu: Corrado Melis, pìscopu de Othieri

### Pìscopus delegaus regionalis
* Liturgia; Benis culturalis ed fàbricus de cultu: Sebastiano Sanguinetti, pìscopu de Tèmpiu-Ampurias
* Saludi; Migrazioni; Caridadi: Giovanni Paolo Zedda, pìscopu emèritu de Igrèsias
* Catechesi; Chistionis giurìdicas; Chistionis sotzialis e traballu: Giuseppe Baturi, arcipìscopu metropolita de Casteddu
* Cleru e vida cunsagrada: Mauro Maria Morfino, pìscopu de S'Alighera-Bosa
* Comunicatzionis sotzialis: Antonio Mura, pìscopu de Nùgoro e de Lanusei
* Agiudu missionàriu intra is Crésias; Tutela de is minoris: Roberto Carboni, archipìscopu de Aristanis e pìscopu de Abas-Terraba
* Ecumenismu e chistionu intra-religiosu; Cultura; Educatzioni, scòla ed universidadi: Gian Franco Saba, archipìscopu metropolita de Tàtari
* Vocatzionis; Pastorali giovunali; Laicau; Famìglia e vida: Corrado Melis, pìscopu de Othieri
* Famìglia e vida: Mosè Marcia, pìscopu emèritu de Nùgoro
* *Sovvenire* (amparu econòmigu): Arrigo Miglio, arcipìscopu emèritu de Casteddu
* Tempus lìberu, turismu e sport: Ignazio Sanna, arcipìscopu emèritu de Aristanis

## Cullegamentus de foras

* Giassu web ufitziali
Norm Macdonald

**Norman Gene** "**Norm**" **Macdonald** (Québec, 17 de ladàmini 1959 – 14 de cabudanni 2021), est stètiu unu còmicu, scritori e atori canadesu.

Est connotu pruschetotu po ai pigau parti a su Saturday Night Show po cincu stagionis. At scritu unus cantu episòdius de sa sitcom famada Roseanne e est stètiu protagonista de The Norm Show, Norm Macdonald Live e Norm Macdonald Has a Show, prodùsia de Netflix in su 2018.

Est mortu su 14 de cabudanni 2021 de leucemia.

## Riferimentus
John de Lancie

**John Sherwood de Lancie, Jr.** (Philadelphia, Pennsylvania, 20 martzu 1948), est un'atore istadunidensu.

Est connotu prus che totu pro àere interpretadu su personàgiu de Q in s'universu fanta-sientìficu de *[[Star Trek]]*, pro àere donadu sa boghe a Discord in *My Little Pony: Friendship Is Magic* e pro su personàgiu de Donald Margolis in sa sèrie famada Breaking Bad.

## Ligàmenes esternos
* 
*
The Carpenters

**The Carpenters** fiat una banda istadunidensa de pop chi si fiat formada in Downey in su 1968. Sa banda fiat cumposta dae Richard Carpenter e Karen Carpenter.

## Discografia

### Stùdiu
* *Offering/Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

### Live
* *Live in Japan* (1975)
* *Live at the Palladium* (1976)

### Regortas
* *The Singles: 1969-1973* (1973)
* *Yesterday Once More* (1985)
* *From the Top* (1991)
* *Interpretations* (1995)
* *Love Songs* (1997)
* *Reflections* (1998)
* *The Singles: 1969-1981* (2000)
* *The Essential Collection: 1965–1997* (2002)
* *Carpenters Perform Carpenter* (2003)
* *Gold: 35th Anniversary Edition* (2004)
* *The Ultimate Collection* (2006)
* *40/40* (2009)
* *Icon* (2014)
* *The Complete Singles* (2015)
* *The Nation's Favourite Songs* (2016)
* *Carpenters with the Royal Philharmonic Orchestra* (2018)

## Ligàmenes esternos
* *[http://www.richardandkarencarpenter.com/ The Carpenters]*, *situ ufitziale*
Die de su Hobbit

**Sa Die de su Hobbit** est su nùmene impreadu pro su 22 de cabudanni, referende·si a sa die de is annos de is hobbit Bilbo e Frodo Baggins, duos personàgios de is libros *[[Su Hobbit]]* e *[[Su Sennore de sos Aneddos|Su sennore de sos aneddos]]* de J. R. R. Tolkien.

A sa chida chi cuntenet sa Die de su Hobbit ddi narant Chida de Tolkien.

## Osservadura

Su Sòtziu Tolkien Americanu at proclamadu pro sa prima borta Sa die de su Hobbit e sa Chida de Tolkien in su 1978. De issas narant: "osservamus sa Chida de Tolkien, ca sa chida de su calendàriu cuntenet su 22 de cabudanni, chi est sa Die de su Hobbit", ispetzifichende puru chi sa Die de su Hobbit esistiat giai in antis de sa proclamatzione issoro.

Pro neghe de sa discuncòrdia intre su Calendàriu de sa Contea e su calendàriu gregorianu, ddoe at carchi cuntierra a pitzus de sa die pro tzelebrare sa Die de su Hobbit, sende chi sa die bera diat èssere intre su 12 e su 14 de cabudanni in su calendàriu gregorianu, comente ispricadu fintzas in s'apenditze de *Su Sennore de sos Aneddos*.

## Tzelebratzione
*[[Sa Cumpanzia de s'Aneddu|Sa Cumpangia de s'Aneddu]]* incumentzat cun sa festa de is annos de Bilbo. Est una festa manna cun màndigu, fogos de artifìtziu, ballos e ispàssiu meda.

Unos cantos amantiosos de Tolkien dd'afestant pighende is festas de is Hobbit comente a esempru. Àteros andant a pees iscurtzos pro onorare is Hobbit chi non portant crapitas.

Unas cantas iscolas impreant custa ocasione pro pesare s'interessu a pitzus de Tolkien assetiende ammustras e àteros eventos.

Cunforma a is apenditzes de *[[Su Sennore de sos Aneddos]]*, "Non ddoe at rastru de festamentos de sa gente de sa Contea in is dies de 25 de martzu e de 22 de cabudanni; ma in su Trighingiu Ovest, mescamente in su sartu a inghìriu de su montigru de Hobbiton, fiat crèschida sa costumàntzia de fàghere festa e de ballare in su Campu de sa Festa, cando su tempus ddu permitiat, su 6 abrile." In Gondor, comente si siat, "in onore de Frodo, *Yavannie* 30, chi currispondet cun su 22 de cabudanni, sa die de is annos suos, ddoe fiat una festa, *Cormare* o *Ringday*, e s'annu bisestu fiat istadu prevìdidu addopiende·dda."

## Dies curreladas
Un'àtera die tzelebrada dae is amantiosos est su 25 de martzu, die de sa derrota de Sauron. Dae su 2003 sa die est connota comente sa *Die de lèghere a Tolkien*, acuntessimentu pro incoragire s'impreu de s'òpera de Tolkien in s'imparu e in is grupos de letura.

## Riferimentos
Joe Biden

**Joseph Robinette** "**Joe**" **Biden, Jr.** (Scranton, Pennsylvania, 20 de donniasantu 1942) est unu polìticu e abogau stadunidensu.

Polìticu de su Partidu Democràticu e spertu de polìtica èstera, est su de 46 presidentis de is Stadus Aunius de su 2021. De su 1973 a su 2009 est stètiu senadori po su Delaware. De su 2009 a su 2017 est stètiu vice-presidenti de is Stadus Aunius asuta de su presidenti Barack Obama.

Biden est stètiu senadori po 36 mandaus. Custu ndi fait su senadori de su Delaware chi at serbiu po prus tempus. Est stètiu presidenti de sa comissioni po si afàrius èsterus de su de 110 cungressus.

Biden at annuntziau sa candidadura sua a presidenti de is Stadus Aunius in su 2007, ma at dd'at arrimada in gennaxu 2008. Apustis, Obama dd'at bòfiu comenti vice-presidenti suu.

Biden at in printzìpiu decrarau de pensai a sa candidadura a is eletzionis de su 2016. Po contras, su 21 de su mesi de ladàmini 2015, chistionendi in sa Pratza de is Rosas (acanta de sa Domu Arba) cun sa pobidda e su presidenti Obama acanta, at annuntziau de no si candidai.

Biden at annuntziau sa candidadura a presidenti po is eletzionis de su 2020 su 25 de abrili 2019, e in làmpadas 2020 est arribau a is 1 991 delegaus chi ddi serbiant po essi candidau po su partidu. S'11 de autu 2020 at annuntziau chi su senadori Kamala Harris iat a essi su candidau a vice-presidenti. Biden at bintu is eletzionis de su 3 de donniasantu 2020 contras a su presidenti in bessida Donald Trump, e est bessiu presidenti a manera ofitziali su 20 de gennaxu 2021.

In sa dii de su giuramentu, Biden teniat 78 annus e 2 mesis, bessendi su presidenti prus antzianu in su momentu de su giuramentu (Trump teniat su record passau, cun 70 annus) e su presidenti prus antzianu in càrriga (Ronald Reagan, chi teniat 77 annus candu at acabau su mandau suu). Est fintzas su primu presidenti chi benit de Delaware, su segundu de religioni catòlica apustis de John Fitzgerald Kennedy e su segundu apustis de Richard Nixon a essi eletu apustis de essi vice-presidenti.

## Riferimentus