Cunfederatzione Polacu-Lituana

Sa **Cunfederatzione polacu-lituana** (in polacu: *Rzeczpospolita Obojga Narodów*; in lituanu: *Abiejų tautų respublika*; in bielorussu: *Рэч Паспаліта*; in ucràinu: *Річ Посполита*; in latinu: *Res Publica Utriusque Nationis*), formalmente nodida comente **Corona de su Regnu de Polònia e Granducadu de Lituània** o **Repùblica de is Duas Natziones** e, a pustis de su 1791, **Cunfederatzione de Polònia**, fiat un'istadu federale cumpostu dae Polònia e Lituània guvernadu dae unu gurrei comunu in unione reale, chi agiat siat in calidade de soberanu de Polònia siat de granduca de Lituània. Durante su perìodu in cale fiat esìstidu, fiat rennèssidu a divènnere una de is entidades natzionales prus populosas e mannas de Europa intre is sèculos XVI e XVII. Insu tempus de tirada prus manna, a su cumintzu de su sèculu XVII, sa Cunfederatzione s'iscampiaiat pro unos 1.100.000 de km² e in su 1772 faghiat registrare a livellu demogràficu una populatzione de unos 12 milliones de bividores. Su polacu e su latinu nde fiant is duas limbas ufitziales, mentras intre is prus àteras prus ispainadas si contaiant su lituanu, su rutenu e su yiddish.

Sa Cunfederatzione aiat bidu sa lughe cun s'Unione de Lublin in su mese de trìulas de su 1569, ma sa Corona de su Regnu de Polònia e su Granducadu de Lituània fiant giai in un'unione personale *de facto* dae su 1386 cun sa coja de sa reina polaca Jadwiga e su granduca de Lituània Władysław, chi fiat istadu incoronadu re ''jure uxoris'' Władysław II Jagiełło de Polònia. Sa prima ispartzidura in su 1772 e sa segunda in su 1793 aiant menguadu in manera notàbile sa mannària de s'Istadu e sa Cunfederatzione diat isparèssere de is mapas de su continente europeu cun sa de tres ispartziduras in su 1795.

S'Unione possediat caraterìsticas medas ùnicas intre sos Istados canteapares: su sistema polìticu si distinghiat pro cuntrollos chìrdinos subra de su pòdere monàrchicu, gràtzias a unu sistema de leges (sejm) compidada dae sa nobilesa locale (szlachta). Custu sistema idiosincràticu, nointames antitzipadore de unos cantos sistemas modernos de democratzia e comintzende dae su 1791 fatu a monarchia costitutzionale, non fiat istadu capatzu de s'opònnere a is atacos de potèntzias lacanàrgias, sende chi s'agataiat iscuncordadu in currentadas polìticas internas cuntrapostas. Cund totu ca is duos Istados cumponidores de sa Cunfederatzione ammuntaiant unu rolu uguale in sa gerarchia, sa Polònia costituait in manera sentzilla sa metade dominadora de s'unione.

Intre sos aspetos prus caraterizadores de sa Cunfederatzione polacu-lituana s'agataiant livellos artos de diversidade ètnica e baliadura religiosa relativa, afiantzados dae s'atu de Varsàvia de su 1573. In beridade, su gradu de libertade religiosa fiat variadu in su cursu de su tempus. Sa Costitutzione de su 1791 reconnoschiat su catolitzèsimu comente "religione dominadora", a diferèntzia de sa Cunfederatzione de Varsàvia, ma fiat ancora cuntzèdida sa libertade de religione.

A pustis de deghes de annos vàrios de prosperidade, aiat acaradu unu tempus perlongada de declinu polìticu, non prus militare e econòmicu. Sa debilesa semper prus manna aiat portadu a sa partzidura de s'istadu intre is istados a làcana suos (Àustria, Prùssia e Rùssia) durante sa fine de su sèculu XVIII. Pagu in antis de s'iscontzu suo, sa Cunfederatzione aiat promulgadu una reforma massitza, gràtzias a s'introduida de sa Costitutzione de su 3 maju, sa prima a èssere codificada in s'istòria europea moderna e sa segunda in s'istòria de su mundu modernu (a pustis de sa de sos Istados Unidos).
## Riferimentos