open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bonaccattu

**Bonaccàttu** (o *Bonàrcadu* in sa forma italianitzada) est una bidda sarda de 1700 abitantes de sa provintzia de Oristanis, chi s'azzappat in s'artura de su Monteferru. S'economia est agropastorale. Sa bidda est connota mescamente pro sa festa de Nostra Sennora de Bonacatu, su 18 e 19 de cabudanni. Sa variante de limba sarda bonarcadesa est una limba de Mesania, agattandesi in su tempusu giudicale in sa lacana in mesu a su giudicau de Torres e cussu de Arborea.

## Istoria
Gratzias a su fertile terrinu bonarcadesu paris cun sas benas de abba in custa zona s'omine at cumintzadu a biver dae sos tempos prus anticos, comente si podet cumprender dae sos tadzos de nuraghes chi si podent azzappare.
Bonaccattu tenet in Sardigna sa cantidade prus manna de Nuraghes a “corridoio”, chi nuraghes non sunt, ca lis mancat sa tholos e sas àteras carateristica chi desini unu nuraghe veru.
Sa parte prus manna de sos nuraghes bonarcadesos si podet azzappare a chirru de Paule: Ziligherto, Serra Crastula, Scovera, Campu Scudu, Sas Losas e Livandru.
S'azzappant fintzas tumbas de zigantes, derrutas pro differentes motivos in s'edade de Mesu.
Su passazzu de sos romanos est istettidu azzertadu, cun sos tribaglios de restauratzione de su Santuario de Nosta Sennnora de Bonaccattu, inue est istettidu acatadu, in terra, unu mosaico chi a ponner mente a sos istudios fattos, datan sa pesadura de sa cresiedda a su 400 a pustis de Cristos.
Acurtzu a Bonaccattu b'aiat sa cresia de Santu Jorgi de Caecaria, tzitada in su Kondaghe de Santa Maria de Bonaccattu, ischeda n. 25. Est importante a l'amentare ca tratat de su kertu de su priore Nicolaus contra de Bera de Zori,fiza de Pretu Seke,liberu maiorali e de Alene de Zori, libera, chi at tentadu, chene bi resesire, de difender sa libertade de sos duos fizos, dae sa "serbitude" a sa "ditta cresia" e sa libertade sua matessi ca su Priore Nicolaus non la cheriat reconoscher comente libera.Totu sende chi Bera e sa famìllia sua fiant cristianos e catolicos e su priore, periissu cristianu,los at cherfios, e sa "corono de curatoria l'at dadu resone, serbos de sa cresia de Santu Jorgi.
Fúbalu

Su **jocu de sa bòcia** o **fúbalu** (*football* in inglesu) est un'isport imbentau in Inghilterra in su sèculu de XIX.

Su jocu de sa bocia, comente si jocat como, lu ant codificau in Inghilterra cando in su 1863 iant istabilidu sas regulas de su jocu (*Laws of the Game*). Su jocu de su pallone, a libellu internatzionale, est gubernau dae sa Fédération Internationale de Football Association connota dae totus cun sa sigla FIFA. Sa cumpetitzione prus de importu est su campionau mundiale chi ddu jocant donzi bator annos; custu eventu est su prus sichiu de totu su mundu, difatis s'audience est su dòpiu de sa de sas Olimpiades.

## Su jocu
Si acarant duas trumas de ùndighi jocadores, chircande onzi una de ghetare sa botza a intro de sa retza de s'atera.

## Referèntzias
Isoglossa

Un**'isoglossa** est una lìnia ideale in una mapa linguìstica otenta aunende sos puntos chi currispondent a unu matessi fenòmenu fonèticu, chi sinnat sa làcana de duas àreas distintas: lìnia de i.
Acrònimu

Vocàbulu formadu ponzende umpare partes de nessi duas paràulas, costituidu dae su cumintzu de sa prima e dae s'agabu de sa segunda, p. es., informàtica dae infor(matzione auto)màtica, o dae su cumintzu de ambas paràulas, p. es., modem dae s'ingl. mod(ulator) dem(odulator) o, a su sòlitu, dae àteras cumbinatziones, p. es., radar, dae s'ingl. ra(dio) d(etection) a(nd) r(anging) o, finas, p. es., sonar dae so(und) n(avigation) a(nd) r(anging).
Cantu a tenore

Su **cantu a tenore** est unu cantu polifònicu, rapresentat s'espressione musicale prus antiga de sa Sardigna e est sa proa de s'esistèntzia in s'ìsula de sa pràtica polifònica, giai dae èpocas antigas. Su cantu a tenore lu at postu s'UNESCO in su 2005 in sa lista de sos patrimonios orales e immateriales de s'umanidade, e est pro custu si cunsìderat comente "Patrimòniu intangibile de s'Umanidade", dada s'unitzidade e sa bellesa sua.

## Descritzione

### Geosinònimos
Cufforma a su giassu, leat su nùmen de cussertu (in Mamujada e in sa Baronia arta), cuncordu (in Cùllieri, Santu Lussurzu, Fonne, in sa Barbàgia de Ollolai, in Bolòthana e Orane), cuntratu (galu in Fonne e Sèneghe), cuntzertu o cuncertu in su Guilcier e in su Barigadu.

### Cumponentes e istile de cantu
Sos cantadores sunt bator: su bassu, sa contra, sa mesu boghe, sa boghe. Sunt postos a chircu rapresentende, gasi, sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa Sardigna: su nuraghe.

Duas de sas boghes, su bassu e sa contra, sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade.

Su bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista. Sa contra est una cuinta subra de su bassu e at unu sonu prus liniare, metàllicu e prus pagu vibradu. Contra e bassu paris, faghent su sonu onomatopèicu "Bim Bam Boo" e non mudant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista. 

Sa mesu boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe, mutidos "giradas", si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris unu acumpanzamentu armònicu pro sa boghe solista, chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica.

Est diftzile meda a istabilire sas raighinas de su cantu a tenore chi, a pàrrere de unos cantos, diat a dèpere tènnere prus de 4000 annos.

Su cantu a tenore diat a pàrrere ligadu a sa bida pastorale, a sa soledade de su pastore in su sartu cun su bestiàmene cun sa natura matessi. Diant a èssere sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes. Diat a pòdere èssere chi sa contra siat nàschida dae s'istrochidura de sa berbeghe, su bassu dae sa de sa baca e sa mesu boghe dae sa de su bentu.

## Riferimentos
Remundu Piras

**Piras, Remundu** (Biddanoa Monteleone 1905 - 1978) est istadu Poete, improvisadore sardu.

Autodidata, at cumintzadu a cantare in sas festas locales cando teniat petzi deghennoe annos. Pro trèighi annos, dae su 1932 a su 1945, l'aiant custrintu a abarrare a sa muda pro neghe de su divietu de cantare impostu dae su rezìmene fassista a totus sos cantadores. 

Reconnotu dae totus comente unu de sos cantadores prus mannos, fiat dotadu de unu sensu crìticu naturale e de un vocatzione ispantosa a cumponner poesias in su mamentu; cumpeter cun isse in subra de su palcu fiat difìtzile meda. Est cunsideradu su cumponidore prus mannu de "modas", tipu de cumponimentu chi cumparit in sas garas a inghìriu de sa medade de sos annos Binti, e chi est cunsiderada sa proa poètica prus distintiva de s'abilidade de s'improvisadore.

Sos versos de "tziu Remundu" sunt una testimònia ùnica finas dae su puntu de bista linguìsticu, pro sa richesa de su lèssicu, sa bundàntzia e s'orizinalidade de sas imàzines. Una produtzione interessante meda finas suta su puntu de bista sotzio-antropolòzicu, pro sas noas subra de sos raportos sotziales, de sas cunditziones econòmicas e de sas superstitziones.

Non si connoschet totu sa produtzione intrea sua. Petzi a pustis de sa morte est istada curada una regorta de poesias, chi sunt però de tipu meditativu: Mistèriu, regorta de sonetos; Bonas Noas, sàtiras e tertzinas; Sas Modas, cantos longos chi congruiant sas garas poèticas; A bolu, otavas improvisadas.

## Riferimentos
Melchiorre Murenu

Fizu de Batista Ledda, aiat leadu su sambenadu de sa zaja materna. 

## Biografia
A s'edade de tres annos, a causa de sa pigota fiat devènnidu tzurpu; a deghe annos, aiant arrestadu su babu, mortu deretu a pustis, dassende sa famìlia in misèria. Custos eventos los contat cun tristura, ma finas cun dinnidade manna, in sa poesia *Sùplica a Mussennor Bua*, unu cuadru de sa bida sua prena de anneos, e, in su matessi tempus, una testimonia de sa fide manna chi tenìat in Deus. 

Mancari no apat pòdidu imparare a legher e a iscrier, sas poesias suas sunt espressione de una profundidade culturale non comuna: una cultura chi s'alimentaiat cun su patrimòniu teolòzicu e filosòficu de su catolitzèsimu. Isse, chi teniat una memòria istraordinària, andaiat fitianu a missa e, iscurtende sos preigadores e sighende sa letura de sos testos bìblicos, s'aiat fatu unu patrimòniu de connoschèntzias reliziosas chi, a su tempus, fiat tìpicu de sos poetas. 

Gasi chi, aiat cumintzadu a andare a sas festas de sas biddas, improvisende cunforme a comente l'ispiriaìant sa bena artìstica sua de moralista abistu e s'umore sarcàsticu chi teniat. No est de badas chi una de sas poesias prus famadas est *Sas isporchìtzias de Bosa*, una sàtira prena de benenu contra de sa bidda de sa Planargia. 

Non mancant sas poesias de impinnu sotziale, che a *S'istadu de Sardigna, o sa batorina*, iscrita in ocasione de sa Lege de sas tancas de su 1820, chi at a abarrare a amentare sos dannos de un'isvilupu capitalìsticu sena règulas: «*Tancas serradas a muru / fatas a s'aferra aferra / si su Chelu fiat in terra / l'aiant serradu puru*». 

Sa morte sua fiat istada su cuncruimentu tràzicu de una bida prena de anneos: una note de Santugaine tres òmines si fiant presentados a domo de unos cantos amigos chi lu fiant istranzende, mandados, naraìant issos, dae su poeta Maloccu, aversàriu mannu in sas garas poèticas e, in su matessi tempus, amigu carrale de Murenu. A pustis de l'aer postu in fatu, nche l'aiant ghetadu dae una pèntuma, ochiendelu.

## Riferimentos
Condaghe de Santa Maria de Bonàrcado

Rezistru patrimoniale de su monastèriu de Santa Maria de Bonàrcado in su Rennu de Arvarè, chi cuntenet ischedas in limba sarda arboresa dae su sèculu XII a su sèculu XIII .

Editadu pro sa prima bia in su 1937 dae Raimondo Carta Raspi, e torradu a publicare dae Maurizio Virdis in su 1982.

Arribat dae sa biblioteca Guillot de s'Alighera.

Su manoscritu pergamenàtzeu est formadu dae 95 cartas numeradas ma cun s'òrdine cronolòzicu internu alteradu, ca nche l'aiant copiadu a pustis dae ischedas iscapas e sena òrdine.

Sos primos documentos sunt, pagu prus o mancu, de su 1180 ca, in sas ischedas 33 e 37, sunt amentadas «donna Agalbursa regina d.Arborea » e maridu suo «iudice Barusone d.Arborea» de cussa època.

Sos ùrtimos sunt de su 1261.
Cuntratu a cumpàngios

Unu **cuntratu a cumpàngios** est unu assòtziu intre duos pastores, propietàrios minores o mèdios, chi duraiat un'annu. Est unu tipu de cuntratu chi esistiat petzi in Sardigna e galu impreadu in carchi zona finas a sos annos Sessanta. A su sòlitu si poniant paris duos pastores minores chi si partziant su traballu in manera ratzionale e s'agiudaiant in sa gestione de su cuile. Fiat basadu totu in su tziclu de su late, est a narrer, sa prima die chie faghiat prus pagu late lu daiat a su chi nd'aiat murtu de prus e custu si faghiat su casu, s'àteru pessaiat a sos imperios de su traballu. Cando su chi faghiat prus pagu late nche superaiat cun sa cantidade versada a s'àteru, sa cantidade de su cumpàngiu, tando fiat custu ùrtimu chi deviat dare su produtu suo, a manera chi s'àteru si poderet fagher su casu. Cando a unu li tocaiat sa die pro fagher su casu, s'àteru paschiat su bestiàmene. Sas ispesas fiant individuales, s'afitu de sa pastura fiat pagadu in base a sa cantidade de su bestiàmene chi teniat onniunu. Sa comodidade de custu assòtziu fiat chi su pastore non fiat semper ligadu a su cuile, ma teniat sa possibilidade de si moer e andare a fagher àteros imperios.
Gianfranco Zola

**Gianfranco Zola** (Ulìana 5 de triulas 1966) est unu ex-giogadore sardu de pallone, dirigente isportivu e allenadore. 

Cun su rolu de Segunda punta, est istadu unu nùmeru deghe clàssicu; lestru, fantasiosu, malu a lu marcare, e capatzu de sinnare in onzi manera. Sena duda peruna, est istadu su giogadore sardu prus forte de semper e unu de sos mezus in Itàlia, in sas ùrtimas decadas. Cun su cumportamentu suo semper curretu, est istadu unu campione in intro e in foras de su campu.
At cumintzadu a giogare in sa Corrasi, iscuadra de sa bidda sua, e in su 1984/85 est coladu a sa Nuorese in sèrie C2. In su 1986/87 est andadu a sa Torres de Tàtari binchende su campionadu de C2; pro duos annos s'est postu in mustra in C1 e in su 1989/90, comporadu dae su S.S.C. Napoli, at fatu s'esòrdiu in sèrie A binchende s'iscudetu cun s'iscuadra de Maradona. S'annu imbeniente at bintu finas sa Supercopa Italiana e est devènnidu s'erede de Maradona chi aiat dassadu su Napoli. S'esperièntzia napuletana est fundamentale; devenit unu de sos zogadores prus fortes in Itàlia, famadu pro sos tiros de punitzione e pro sa fantàsia de su giogu suo, tantu chi in su 1991 est arribadu a bestire sa màllia biaita de sa natzionale italiana. Dae su 1993/94 a su 1995/96 at disputadu tres istajones cun su Parma, semper a livellos artos meda, binchende sa Supercopa Europea in su 1993/94 e sa Copa UEFA in su 1994/95. 

In su 1996/97, a istajone giai cumintzada, at dassadu s'Itàlia andende a giogare in Inghilterra cun su Chelsea; in pagu tempus est devènnidu su bandelariu de s'iscuadra londinesa, istimadu dae cumpàngios e tifosos e respetadu dae sos aversàrios. Cun sa màllia de sos "blue's", chi dae annos medas non binchiant nudda, cunchistat sa Copa de Inghilterra in su 1996/97 e in su 1999/2000, sa Copa de sas Copas e sa Copa de Lega Inglesa in su 1997/98, sa Supercopa Europea in su 1998/99 e sa Supercopa Inglesa in su 2000/2001. "Magic Box", comente lu mutint sos tifosos de su Chelsea, est istadu nominadu su mezus giogadore de su campionadu inglesu in su 1997; in su 2003 est istadu elèghidu su mezus giogadore de semper in s'istòria de su Chelsea.

In su 2003 si nche est torradu a Sardigna pro giogare cun su Casteddu; profeta in sa terra sua, in su 2003/04 at bintu su campionadu de Sèrie B ghiende s'iscuadra chi torrat a artiare a sèrie A. S'annu imbeniente est torradu a giogare in sèrie màssima a pustis de oto annos ritirende·si dae s'atividade agonìstica a sa fine de s'istajone. In su 2004, pro sos mèritos suos, est istadu nominadu dae sa reina Lisabeta de Inghilterra "Membru onoràriu de s'Imperu Britànnicu", tìtulu onorìficu massimu pro sos istranzos.

Cun sa màllia de sa natzionale italiana contat 35 partidas e 8 retes. In su 1994 at leadu parte a sos Mundiales, in manera pagu fortunada mancari s'Itàlia fiat arribada segunda; finas in sos Europeos de su 1996 non est fortunadu meda. No est istadu cunvocadu pro sos mundiales de su 1998, mancari sas retes suas de importu in sas cualificatziones. At giogadu 238 partidas, cun 90 retes, in sèrie A e 312 partidas, cun 90 retes, in Premier League.

## Notas
Gosos

Sos **gosos** o **gòggius** sun cantos devotzionales e/o paralitùrzicos in onore de sos santos  o de Nostra Sennora. Sa paràgula *gosos* e sas variantes suas *gotzos* e *cotzos* diffusas in su capu 'e susu de s'ìsula benin dae su castillanu *gozos*, cando chi sas variantes de sa parte meridionale *goggius*, *goccius*, *coggius* benin dae su catalanu *goigs*. Ambas paràgulas ibèricas, benin derettas dae su latinu gaudium «cuntentesa». In sa zona tzentrale de sa Sardigna est impreada finas sa paràgula *grobbes* chi arribbat dae su catalanu cobla/cobles; mancari non siet impreada petzi pro cumponimentos devotzionales e/o paralitùrzicos ma finas pro cumponimentos satìricos chi no an forma de gosos.

Est unu cantu monòdicu, est a narrer cantadu petzi cun una tonalidade.

Sa cuartina de apertura si podet partire in duas perras de duos versos cada una: sos primos duos versos introduchen su tema de su cantu, sos àtteros duos sun sa *torrada*. Sichin sas istrofas, mascamente sestas de ottonàrios, in ube est cantau su tema.

S'ùrtima istrofa est una cuartina. Cada istrofa est serrada dae sa torrada chi est ripìtia duas bortas.

S'aspettu prus de importu de custa tipolozia de cantu est chi, mancari siat unu pacu monòtonu comente melodia, azudat sos fideles pro sa retentiva e s'esecussione de sa torrada. Pro su chi pertoccat sa mètrica, s'ùrtimu versu de cada istrofa tenet sa matessi rima de su secundu de sa torrada e annùntziat a sos fideles cando est su mamentu de cantare.

Intre sas attestassiones de sa paràgula gosos in Sardigna s'ammentat sa de Juan Espina Velasco, s'incuisidore, in su 1640, in sa relassione sua subra de su viazu Tàtari-Casteddu, Casteddu-Tàtari. Firmandesi in Sueddi in sa crèsia de Santu Zorzi aiat ordinau de cantare sos gozos. De cussos cantos non s'ischit nen sa limba nen s'istruttura istròfica. De su cumponimentu Gosos chi si narran cun su ufìtziu de sos mortos, imbetzes, tenimus su testu cumpletu iscritu in sardu. A dolu mannu, cun sa documentassione chi tenimus est diffìtzile meda a facher una cale si siat ipòtesi subra de s'orìgine issoro.

## Notas
Sartiglia

**Sa Sartìglia** est una cùrta a caddu, a sa manera de sas ziostras de s'Edade Mèdia, chi si faghet in Aristanis s'ùrtima domìniga de Carrasegare e su martis imbeniente. Sos cadderis chi bi leant parte, currende a parafua, devent inferchire cun un'istocu un'isteddu istampadu in mesu, chi est apicadu a unu filu, in artu, in sa pista de sa cursa; segundu sa traditzione, prus sunt sos isteddos inferchidos, prus bona at a esser s'annada in sos campos. Sa festa est amaniada dae sos grèmios artesanos de sos massajos (Santu Zuanne) e de sos maistros de linna (Santu Zosepe), chi si partzint s'aparitzu de sas duas dies de cursa.

Sa cursa est s'ùrtimu mamentu de sa festa, antibitzada dae àteros ritos sighidos meda dae sa zente aristanesa, mescamente sa bestidura de su capu de sa cursa, connotu cun su nùmene de componidori. Custu, sètzidu in una cadrea posta subra de una mesita, in unu logu frunidu cun frores e trigu, est bestidu dae duas pitzocas, mutidas massajeddas, ghiadas dae una massaja manna, chi est sa muzere de su presidente de su grèmiu. Su bestire de su componidori s'assimizat meda a su costùmene de sos massajos aristanesos de su Setighentos: sa camisa, bianca e a mànigas ampras, est presa a su bratzu cun tres fetas coloradas; su tzingheddu est largu, de pedde e cun una fìbia de prata pro regher sos cartzones. Sa cara est cuguzada dae una caratza de linna, chi non tenet bisura nen de mascru nen de fèmina, mantesa dae unu mucadore de seda annodadu in su gatzile; sa conca imbetzes est cuguzada dae unu belu brodadu e dae unu capeddu nieddu tzilìndricu chi at sustituidu sa berrita ruja, prus antiga meda. Su cojetu, una casta de gropete longu sena mànigas e serradu cun butones de prata, chi falat finas a sos ghenugros, cuguzat su restu de su bestire.

Àteros mamentos de sa festa chi antibitzant sa cursa a s'isteddu sunt s'isfilada de sos costùmenes, cun sos tumbarinos e sos trumbiteris, e sa beneditzione de sa zente, fata dae su cumponidori cun unu màtzulu de violetas infustas de aba; su màtzulu est cramadu sa pipia de maju. 

Sa Sartiglia tenet orìzines antigas meda. Paret chi siat istada introduida in Otzidente dae sos Crotziados intre su 1118 e su 1200, cando chi in Aristanis podet esser datada a inghìriu de sa medade de su sec. XIII. In sa festa aristanesa elementos de sa traditzione sarda, che a su ritu de sa fecundidade espressadu dae s'isteddu, sa mustra de s'abilidade a caddu e sa caratza de su componidori, si miscrant a elementos ispannolos, che a unas cantas partes de su bestire e, mescamente, su nùmene de sa festa chi benit dae s'ispannolu "sortija", derivadu dae su latinu "sorticula" diminutivu de "sors" chi cheret narrer sorte, fortzuna. Finas su nùmene de su capu de sa festa, su componidori, derivat dae s'ispannolu "componedor" chi fiat su mastru de campu, figura militare tìpica de sa sortija ispannola.
Pedru Casu

**Pedru Casu** (Bilchidda 1878-1954) fit unu iscritore sardu.

Est istadu unu de sos iscritores importantes de sa literatura sarda de sa prima medade de su Noighentos. 

Ziai dae pitzinnu s'est interessadu a cosas medas. Est istadu preìderu de sa bidda sua (Berchidda), pro prus de baranta annos, famadu in totu sa Sardinna pro sas prèigas suas in limba logudoresa. Est istadu maistru de italianu in sos seminàrios de Otieri e Tàtari. 

At collaboradu cun medas cuotidianos e rivistas, siat de Sardigna siat de su continente. At bortadu in sardu sa Divina Commedia in su 1929 e, semper in sardu, at iscritu poesias medas e bortadu in limba autores medas, non petzi natzionales. 

Pro totu sa bida at isetadu sa fine de sa cumpilatzione de su *Vocabolàriu sardu-logudoresu/italianu*, publicadu dae pagu. 
At iscritu meda finas in italianu: in deghe annos at deghe romanzos e chimbe libros de contos. Su tema prus importante chi cumparit de prus est s'augùriu a sa Sardigna pro unu cras prenu de lughe.
Antoni Cossu

**Antoni Cossu** (Santu Lussurzu, 1927 - 2002) est istadu unu romanzieri e poeta sardu.

## Biografia
Laureadu in Lìteras in Milanu, si nch'est tramudadu a Ivrea ue, dae su 1954 a su 1958, partètzipat a su movimentu Comunità, organizadu dae Adriano Olivetti, e pùblicat su primu testu narrativu *Sardigna a passo di carro e di cavallo* (1955) in sa rivista *Comunità*, semper de Adriano Olivetti.

In su 1959 torrat a Sardinna e traballat in sa Rezione sarda, in su tzentru de programatzione pro sos interventos sotziales. S'annu matessi at publicadu *Autonomia e solidarietà nel Montiferru*, resurtadu de un'istùdiu sotziolòzicu fatu paris cun Diego Are e Albert Meister de s'Universidade de Parizi. In sa collana *Narratori* de s'editore Vallechi, at publicadu duos romanzos: *I figli di Pietro Paolo* (1967) e *Il riscatto* (1969), bortadu in inglesu dae Isabel Quigly, pàzinas de literatura arta e de paris impinnu tzivile.

A pustis, est crèschidu s'interessu e s'impinnu pro sa limba sarda e pro su bilinguismu. In sardu at publicadu su romanzu *Mannigos de memoria* (1984), binchende su primu prèmiu in su cuncursu *Festa della poesia sarda*, setzione romanzos, promòvidu dae s'Istitutu Superiore Rezionale Etnogràficu, e *A tempos de Lussurzu* (1985), bortadu in catalanu dae Antonio Arca. In s'ìnteri, in su 1968, cun *Cantzone de chie ch'est fora* aiat otentu su prèmiu ispetziale de sa zuria de su cuncursu de poesia sarda de Othieri. Sas poesias suas sunt regortas in duos volùmenes *I Monti dicono di restare* (1987) e *Il vento e altri racconti* (1993).

Est istadu diretore de su periòdicu *Il Montiferru*, redatore capu de sa rivista *Il Bogino*, redatore de *La via del Piemonte*, e mescamente diretore de sa rivista culturale *La grotta della vipera*, fundada dae isse etotu in su 1975, devènnida su mèdiu de una batalla a profetu de sas limbas e de sas culturas locales.

In su 2002, in antis de si nche morrer, at publicadu su romanzu *Il sogno svanito*.
Giuseppe Fiori

**Giuseppe Fiori** (Silanos, 1923 - Roma, 2003) est istadu unu iscritore e giornalista sardu.

## Biografia
At traballadu comente redatore de L'Unione Sarda e a pustis in sa Rai, est istadu vitzediretore de su TG2, in ue at imbentadu una sèrie de editòriales polìticos a pustis regortos in *Parole in TV*. Dae su 1979 est elèghidu senadore pro tres lezisladuras, in antis de Igrèsias e a pustis de Aristanis: in sa matessi època est istadu diretore de "Paese Sera". A pustis de su libru-inchiesta subra de sos piscadores de Cabras (*Baroni in laguna*) at iscritu sa prima de sas biografias polìticas: a sa *Vita di [[Antonio Gramsci]]*, de su 1996, sunt sighidas sas de Michele Schirru, s'anàrchicu sardu fusiladu in su 1931 pro aer pessadu de ochier a Mussolini; de Emilio Lussu (*Il cavaliere dei Rossomori*, de su 1987); de Enrico Berlinguer, de su 1989.

At sestadu sa biografia de duos capos liberales sotzialistas mannos, Ernesto Rossi (*Vita di un italiano*, 1994) e Carlo Rosselli.

In su 1996 at sestadu in *Il Venditore sa carrera imprenditoriale*, e a pustis polìtica de Silvio Berlusconi.

Dae un'àteru libru-inchiesta subra de sa Sardinna, *La società del malessere* (1968), est istadu ispiradu su film *Barbagia* de Carlo Lizzani. Cun su romanzu *Uomini ex* subra de unu grupu de comunistas chi si nche sunt cuados in Praga in sos annos de sa Gherra Frita, at bìnchidu in su 1993 su *Prèmiu Nàpule*. *[[Sonetàula]]* est istadu giai publicadu in su 1962, ma pro s'editzione essida in su 2000 l'at cambiadu meda, faghende logu mescamente a sa realidade dolorosa e dramàtica de sos fatos personales de su protagonista.

## Bibliografia
**Sonetàula*, (1960)
**Baroni in laguna*, (1961)
**Vita di [[Antonio Gramsci]]*, Laterza (1966)
**Vita di [[Michele Schirru]]*, (1983)
**La società del malessere*, (1968) - Ai custu liberu est istadu ipiradu su film *[[Barbagia]]* de Carlo Lizzani.
**Il cavaliere dei Rossomori. Vida de [[Emiliu Lussu]]*, (1985)
**Vida de [[Enrico Berlinguer]]*, (1989)
**[[Ernesto Rossi]]*
**Il venditore. Storia di [[Silvio Berlusconi]] e della [[Fininvest]]*, Garzanti (1995)
Salvatore Niffoi

thumb|right|Salvatore Niffoi
**Salvatore Niffoi** (mutidu **Carrone**) (Orane, 19 Freàrgiu 1950) est unu iscritore sardu.

S'est laureadu in lìteras in Roma in su 1976 cun d'una tesi subra de sa poesia dialetale sarda (sos relatores fiant Carlo Salinari e Tullio de Mauro). Como insinnat matèrias literàrias in sas iscolas mèdias de Orane. 

At esordidu in su 1997 cun su romanzu *Collodoro*; a pustis, at publicadu *Il viaggio degli inganni* in su 1999, *Il postino di Piracherfa *(in su 2000, custu bortadu fintzas in frantzesu) e *Cristolu* (2001). S'ùrtima òpera sua est *La sesta ora* publicada, che a sas àteras, dae sa domo de imprenta Il Maestrale. Cun Adelphi at torradu a publicare, rinnovadu, *La leggenda di Redenta Tiria*. 

In sos romanzos suos impreat unu limbàzu espressivu meda. Resessit a trasmiter a chie leghet, un'idea de sa Sardinna chi non est petzi bella, ma finas areste e misteriosa. Iscriet in italianu, però in sos romanzos suos impreat finas paràulas sardas e sardismos sintàticos. Carchi òpera est istada presentada finas in teatru (mescamente dae Bocheteatro e Cada die teatro) comente *Cristolu* e àteros contos (*Il maestro pazzo* e *La balente*).
Giorgio Asproni

**Giorgio Asproni** (Vitzi 1809 - Roma 1876) est istadu unu polìticu e giornalista.

## Biografia
A bintibator annos si laureat in Deretu in Casteddu e, a pustis, leat sos votos. In su 1843 lu nominant canònigu penitentziale de su Capìtolu de Nùgoro e leat s'incàrrigu de dotzente de Teologia morale in su Seminàriu locale finas a su 1847. In cussu annu matessi si nche tramudat a Gènova pro cuntrastos cun su cleru e cun s'ambiente nùgoresu contràrios a sas ideas democràticas suas. In Gènova frecuentat esponentes de sas currentes democràticas chi li cunfirmant s'idea sua de sa netzessidade chi sa Sardigna mantenzeret un'identidade sua mancari in intro de s'ordinamentu natzionale. Collaborat cun Il Pensiero Italiano dae ue s'auguraiat una collaboratzione prus istrinta intre sa Sardigna e sa Ligùria a dannu de su Piemonte privilegiadu dae su guvernu federale. Devenit membru de su Circolo Italiano. In Nùgoro creat un'agregatzione de custa casta de orientamentu democràticu e republicanu. Si presentat a sas eletziones de sa I legisladura in su 1848, resessit a si fàghere elèghere a su Parlamentu subalpinu, ma s'èsitu est annulladu essende incumpatibile cun s'incàrrigu de canònigu benefitziàriu. Si dimitit dae custu incàrrigu in su 1849 e si torrat a presentare a sas eletziones de sa III legisladuras in su collègiu de Lanusei e est elèghidu. Est istadu deputadu in sas IV, V, VII, IX, X, XI, e in sa XII legisladuras ponende·si cun sa sinistra. Fiat aversàriu de Camillo Benso conte de Cavour chi sighiat una polìtica liberìstica a dannu de sos interessos de s'ìsula. Giornalista ativu meda, de ispiratzione democràtica, at iscritu in sos periòdicos prus mannos de s'època. A issu est atribuidu s'opùsculu famadu *Proggetto di legge pel miglioramento de'Regolari dell'Isola di Sardigna*, de su 1850.

In su 1859 partìzipat in manera ativa a sos motos patriòticos risorgimentales regollende dinare e armas pro sos voluntàrios. In custu clima fundat in Torinu sa Società dei Liberi Comizi, promovende sa creatzione de su giornale Lo stendardo italiano.

Faghet parte de s'ispeditzione de sos Milli de Garibaldi. Sighit sos garibaldinos a Palermu in su mese de austu de su 1860 e a pustis a Nàpule. Inoghe, tenende raportos cun sos esponentes democràticos meridionales, cumintzat una collaboratzione cun sos periòdicos napuletanos prus importantes, in mesu de cussos Il popolo d'Italia devenende·nde su diretore.

In sos annos 1863-1867 tenet cuntatos medas cun su movimentu operaju, partitzipende finas a su cungressu X de sas Sotziedades operajas in Parma. Est su mamentu chi s'acurtziat de prus a sas ideas maginianas. In su 1865 intrat in cuntatu finas cun Bakunin chi si fiat istabilidu in Nàpule. 

In su 1869 est reconnotu comente unu de sos cuspiradores chi ant organizadu un'insurretzione generale, minetzende su guvernu.

Sos diàrios suos, agatados dae su giornalista e istòricu Bruno Josto Anedda, sunt publicados in Collettanea Calaritana (testos e documentos inèditos o raros publicados dae sa Facultade de Iscièntzias Polìticas de Casteddu).
Antioco Casula

**Antioco Giuseppe Casula** nodidu comente **Montanaru** (Dèsulu, 1878 - Dèsulu 3 marzu 1957) fiat unu poete sardu.

At frecuentadu sas iscolas elementares in Dèsulo. A pustis si fit ispostadu a Casteddu e a Lanusè pro fagher su Liceo ma aiat dèvidu dassare sos istùdios. Sa famìlia fit pòvera e si nch'est dèvidu torrare a sa bidda sua pro azuare su babu in und'atividade cumertziale minore.

At fatu sa gherra in Àfrica in su 1896 e gràtzias a custa esperièntzia cumponet innos patriòticos e cantos de gherra. A 18 annos si nch'est andadu a carabineri.

At publicadu in su 1904 *Boghes de Barbagia*, suta de su pseudònimu de Montanaru. Dassada s'Arma e in su 1909 est devènnidu diretore de s'ufìtziu postale e finas insinnante elementare in sa bidda sua. In su 1922 at publicadu *Cantigos d'Ennarghentu*.

Cumbintu defensore de su balore de sa limba sarda e de s'importu de s'insignamentu suo in sas iscolas, at rapresentadu s'ìsula in su primu cungressu natzionale de sos dialetos de Itàlia in su 1925.

Intre su 1926 e su 1927 at proadu s'esperièntzia de sa presone, cun s'acusa de tenner ligàmenes cun sos bandidos de sa Barbàzia. In su 1933 at publicadu Cantos de sa solitudine. Finida sa gherra s'est iscritu a su Partidu Sardu d'Atzione, sende prus 'e acordu chin s'ala indipendentista. In su 1949 at bìnchidu su "Cuncursu nazionale de poesia dialetale", cun sa cantzone *S'olia*. In su 1950 at publicadu *Sa lantia*.
In su 1953 l'at faladu una paralis. At a morrer bator annos a pustis.

In su 1978 est essida sa regorta pòstuma *Sas ultimas canzones, Cantigos de amargura*.

## Ligàmenes esternos

*  (in s'ùrtima parte de sa puntada Frantziscu Casula chistionat de Montanaru)
Maria Giacobbe

Dae su 1958 istat in Copenaghen. Maria iscriet in italianu e in danesu. At retzidu reconnoschimentos medas pro s'òpera sua de difusione de sa curtura italiana in Danimarca e de sa curtura danesa in Itàlia. Dae sos annos 1970 paritzos libros suos sunt istados pubricados in antis in Danimarca e a pustis in Itàlia. At publicadu treighi libros, contende sos romanzos, sas regortas de contos e chimbe antolozias de lìricas.

Cun su primu libru suo, Diario di una maestrina, pubricadu in su 1957, at bìnchidu su Prèmiu Viareggio-Òpera primma e sa Prama de Oro de s'Unione Donne italiane a pustis, e est istadu bortadu in prus de bìndighi limbas. In Piccole cronache (1961) at contadu sos drammas de sa bida familiare cando, in su 1937, su babu, s'inzenieri Dino Giacobbe est espatriadu in manera clandestina pro andare a cumbatere in defensa de sa Repùblica Ispannola, sas lìteras suas de cussa època sunt istadas pubricadas dae sas fizas Maria e Simonetta e dae su nebode Thomas Harder). In su 1975 at pubricadu Le radici, ammentos de sa Nùgoro de sos zajos chi torrat finas in Maschere e angeli nudi (2000). Dae su romanzu Gli arcipelaghi (1995), prèmiu ispetziale de sa zuria in su Prèmiu "Giuseppe Dessì", su rezista Giuanne Columbu nd'at fattu, in su 2000, una pelìcula.

At finas collaboradu a revistas de importu, danesas e italianas ("Il Mondo" de Pannunzio) e at bìnchidu in su 1978 su Prèmiu Igrèsias de giornalismu.

Fiat presidente de su Comitadu de sos Iscritores danesos pro sa defensa de sa libertade de espressione e membru fundadore de su Comitadu pro sa coesistèntzia israelo-palestinesa.

## Òperas
* *Diario di una maestrina*, Laterza, Milano, 1957
* *Piccole cronache*, Laterza, Bari, 1961
* *Lærerinde på Sardinien*, 1961
* *Male kronike*, Mladinska knjiga, Ljubljana, 1963
* *Afrejsen*, 1965
* *Il mare*, Vallecchi, Firenze 1967
* *Havet*, 1967
* *Eurydike*, Gyldendal, Copenaghen, 1970
* *Dagbog mellem to verdener*, 1975
* *Stemmer og breve fra den europæiske provins*, Gyldendal, Copenaghen, 1978
* *Le radici*, Edizioni della Torre, Cagliari, 1977; 1979; 1996; Il Maestrale, Nuoro, 2005
* *De fire læretider*, 1981
* *Den blinde fra Smyrna*, 1982
* *Den dag vi vågner*, 1983
* *Kald det så bare kærlighed, Gyldendal, Copenaghen, 1986
* *Ariadnes døtre*, [[1987]]
* *Drengene fra sejlbåden*, 1989
* *Sardinien*, [[1991]]
* *Øen*, [[1992]]
* *Masker og nøgne engle*, [[1994]]
* *Gli arcipelaghi*, Biblioteca del Vascello, Roma, 1995 e Il Maestrale, Nuoro, 2001.
* *Maschere e angeli nudi: ritratto d’infanzia*, Il Maestrale, Nuoro, 1999.
* *Rejsebilleder Persien/Iran*, [[1999]]
* *Eksil og adskillelse*, [[2001]]
* *Scenari d'esilio. Quindici parabole*, Il Maestrale, Nuoro, 2003
* *Pòju Luàdu, Nuoro*, Il Maestrale, 2005
* *Folk fra Pòju Luàdu*, [[2006]]
* *Chiamalo pure amore*, Il Maestrale, Nuoro, 2008
* *Euridice*, Il Maestrale, Nuoro 2011

== Saggios ==
* *Poesia moderna danese*, Milano, [[Edizioni di Comunità]], 1971
* *Grazia Deledda. Introduzione alla Sardegna*, Milano, [[Bompiani]], 1973; 1974
* *Giovani poeti danesi*, Torino, [[Einaudi]], 1979
* *Lærerinde på Sardinien'', s.l., Gyldendal, 1979

## Referèntzias
Heinz Jürgen Wolf

**Heinz Jürgen Wolf** (Düsseldorf, Germània 1936 - Bonn 2016), est istadu unu linguista tedescu.

At istudiadu romanìstica, anglìstica e filosofia in sas universidades de Colònia e de Aix-en-Provence, laureende·si in frantzesu e inglesu in su 1962. A pustis at cungruidu unu dotoradu de chirca in s'universidade de Colònia cun unu traballu subra de sos nùmenes ètnicos frantzesos, *Die bildung der französischen Ethnica* (1967). Cunsighida sa dotzèntzia lìbera in su 1970, est ordinàriu de Linguìstica romanza in s'universidade de Bonn dae su 1974.

At iscritu paritzos traballos subra de sas limbas romanzas, mescamente s'italianu e su frantzesu e, dae su 1983, finas su sardu; in particulare s'est ocupadu de fonètica istòrica, formatzione de sas paràulas, dialetologia e toponomàstica. Intre sas publicatziones suas tocat de mentovare *Glosas Emilianenses* (1991), una monografia subra de su navarru-aragonesu antigu, e *Französische Sprachgeschichte* (1979), un'istòria de sa limba frantzesa. In particulare, subra de su sardu at publicadu *Studi barbaricini* (1992), una regorta de istùdios e *Toponomastica barbaricina* (1998), subra de sa toponomàstica de noe biddas de sa Barbàgia. In prus, at fintzas iscritu testos subra de sas grammàticas de unas cantas de cussas biddas.

In su 2016, gràtzias a sa voluntade de sa fìgia Mimi e de sa mugere Sìlvia, sa Sotziedade pro sa Limba Sarda at otentu in donu totu sa biblioteca sua, chi est istada tramudada a Nùgoro pro formare una biblioteca de istùdios linguìsticos intitulada a issu e aberta a totus. Sa biblioteca l'ant inaugurada su 15 de nadale de su 2021, in sos locales frunidos dae s'ANMIG de Nùgoro, paris a sa presentatzione de unu libru chi collit sos istùdios suos de linguìstica sarda, imprentadu dae sa domo editora Papiros, e a s'inauguratzione de una mustra de pannellos dedicada a sas limbas de sa Sardigna, de s'Itàlia e de s'Europa.

In su 2024 sa domo editora Papiros (cun su nùmene Papiros/Insula) at publicadu un'istùdiu suo subra de sas variantes de su sardu de Fonne, Gavoi, Lodine, Mamujada, Ollollai, Orgòsolo, Ortzai, Ovodda e Ulìana, a incuru de Moritz Burgmann e Diegu Corràine.

## Unas cantas òperas

* 
* 
* 
* 
* 
*
*

## Riferimentos
Bustianu Satta

**Bustianu Satta** (Nùgoro, 1867 - 1914) est istadu unu poeta, avogadu e ziornalista sardu.

Laureadu in zurisprudèntzia in Tàtari, aiat esertzitadu sa professione de avogadu penalista, in su foru de Nùgoro, distinghende·si pro sa cumpetèntzia e s'elocuèntzia sua. Poeta in limba sarda e in limba italiana, fiat istadu unu de sos animadores de sa bida culturale nugoresa intre s'agabu de s'Otighentos e su printzìpiu de su Noighentos. Aiat esordidu in su 1893 cun Versi ribelli, regorta de poesias cumpostas in Bologna cando fiat milìtare in ie; in custa cajone aiat connotu s'òpera poètica de Carducci. S'annu matessi fiat intradu in sa redatzione de su cuotidianu tataresu L'Isola; s'annu imbeniente aiat publicadu, cun trìulu mannu, un'intervista fata dae isse a sos bandidos Derosas, Delogu e Angius. Aiat sighidu a iscrier versos e a collaborare cun rivistas literàrias finas a cando, in su 1908, li fiat falada una paralisi e non fiat torradu mai in salude, tantu chi si nch'aiat coladu sos ùrtimos ses annos de bida martùriu; disgràtzias familiares, dificultades econòmicas e una salude mala ant sinzadu sa bida de su grandu poeta nugoresu.

Poeta intre sos prus mannos de Sardinna, est istadu su cantore de sa trazèdia de sa terra sua marturiada, bida che a una mama-atitadora. Sa poesia sua, rica de ideales umanitàrios, s'ispirat mescamente a sa realidade sarda ma, in su tempus matessi, est finas aberta a sas esperièntzias de sos poetas italianos prus mannos de su tempus, dae Carducci a Pascoli. Sas lìricas suas benant dae un'umanidade profunda e dae una cussèntzia sotziale forte. Sas mezus lìricas suas sunt regortas in Canti barbaricini (1910) e in Canti del salto e della tanca (1924), publicados pòstumos che a Canti della culla (1924).

## Unas cantas òperas:
*Versi ribelli, 1893.
*Canti barbaricini, 1910.
*Canti del salto e della tanca, 1924.
*Canti della culla, 1924.
*Sa ferrovia
*S'abbocau

## Ligàmenes esternos

* (in s'ùrtima parte de sa puntada Frantziscu Casula chistionat de Sebastianu Satta)
James Henry Bennet

**James Henry Bennet** (Inghilterra, 1816 - ?) fiat unu mèigu e iscritore.

## Biografia

Inglesu pro nàschida, at bìvidu semper in Frantza in ue at istudiadu laureende·si in Meighina in sa Sorbona. At traballadu in paritzos ospidales inglesos e frantzesos.

In su 1859, malàidu a purmones, si nch'est tramudadu a Menton pro cambiare àera e semper pro custu motivu at fatu unu biàgiu a sos paisos de su Mediterràneu. In custa manera naschet in isse sa passione pro descrier sos logos pro dare una ghia a sos biagiadores imbenientes. Iscriet *[[Winter and spring on the shores of the Mediterranean]]*, publicadu in Londra in su 1875 e s'annu matessi est publicada in Parigi sa versione bortada in frantzesu. Unos cantos amigos corsicanos li cussìgiant de publicare a banda sa parte chi pertocaiat sa Còrsica, isse sighit su cussigiu ma pùblicat finas sa parte ue faeddat de sa Sardigna cun su tìtulu *[[La Corse et la Sardaigne]]*. A Sardinna est bènnidu in su mese de abrile de 1864 cun s'azudu e s'amparu de paritzas autoridades de s'època e finas de Crispo, professore de sa Facultade de Meighina de s'universidade de Tàtari.
Sa parte dedicada a sa Sardigna, in intro de custa òpera, cumintzat in sa pàgina 161. A banda unos cantos isbàllios, comente su de creder chi sos nuraghes fiant òperas de sos Fenìtzios, cuntenet osservatziones de importu subra de s'economia, de sa bida, de sas costumàntzias e impressiones subra de localidades diferentes.
Antonio Cano

**Antonio Cano** (fine sèc. XIV - 1476/1478) fiat unu religiosu sardu.

De sa bida sua si connoschet pagu. Fiat istadu abate de Sacarza e retore de sa bidda de Giave. In su mese de triulas de su 1436 fiat istadu ordinadu pìscamu de Bisàrtziu.

Trasferidu a sa igrèsia metropolitana de Torres, aiat leadu, comente sutzessore de Pietro Spano, dinnidade de archipìscamu in Santu Nigola dae su 1448 a su 1476.

Est nodidu pro aer iscritu sa prima òpera literària in limba sarda chi si connoscat: Sa vitta et sa morte, et passione de sanctu Gavinu, Prothu et Jaunariu.
Gianfranco Pintore

**Zuanne Frantziscu Pintore** (Irgoli, 31 de agustu de su 1939 - Orosei, 24 de capidanne de su 2012) est istadu unu iscritore e zornalista sardu.
Zornalista professionista, at traballadu pro Il Mondo Nuovo, Giorni-Vie Nuove, Abc, L'Unità in Firenze, Roma e Varsavia. Torradu a Sardinna, at fattu su currispondente pro L'Espresso, Tempo Illustrato e àteros periòdicos. 

At fundadu Sa Sardigna e Liberatzione, diretu Ràdiu Supramonte e Il Solco e, at traballadu in Telesardegna, faghende su Telediàriu. Editorialista de L'Unione Sarda e de Sardigna.com . 

Dae su 2002 a su 2004 est istadu su consulente de su presidente de su Parlamentu sardu. At iscritu libros medas, siat in italianu siat in sardu, e cun sos romanzos suos *Su Zogu* e *Sa losa de Osana* at bintu su Prèmiu Casteddu de sa Fae in su 1989 e sa setzione pro sas òperas in limba sarda de su Prèmiu Gràtzia Deledda de su 2010. 

Est ispiradu in su 2012 pustis de una longa maladia, teniat tando 73 annos. 

## Libros
**Sardegna regione o colonia*, Mazzotta, Milano, 1974; 
**Sardigna ruja*, Edizioni della Nave, Milano, 1981; 
**Manzela*, Castello, Cagliari, 1985; 
**Sardegna sconosciuta*, Rizzoli, Milano, 1986 e 2002; 
**Su Zogu*, Papiros, Nùgoro, 1988; 
**La sovrana e la cameriera*, Insula, Nuoro, 1996; 
**La caccia*, Zonza editori, Cagliari, 2000; 
**Nurai*, Papiros, Nùgoro, 2002; 
**Morte de unu presidente*, Condaghes, Cagliari, 2007;
**Sa losa de Osana*, Condaghes, Cagliari, 2009 tradotto in italiano col titolo *La stele di Osana*, Condaghes, Cagliari, 2009

## Riferimentos


## Agganzos de fora
*Su situ de Zuanne Frantziscu Pintore
*
*
*
*
*
* (in s'ùrtima parte de sa puntada Frantziscu Casula chistionat de Giuanne Frantziscu Pintore)
Ortobene

Su Monte Ortobene est sa genna de Nùgoro.

*"Nono, no est beru chi s'Ortobene si podat cumparare cun àteros montes; s'Ortobene est unu ùnigu in su mundu intreu: est su coru nostru, s'ànima nostra, su caràtere nostru, totu su chi b'est de mannu e de minore, de durche e tostu, de àspidu e dolorosu in nois."* -- Grazia Deledda
Nicolò Copernico

**Nicolau Copernicu** (pol. **Mikołaj Kopernik**, **Nicolaus Copernicus** in sos liberos antigos e internatzionales - 19 freargiu 1473 - 24 maju 1543) est istadu s'astronomu polacu chi adi portadu a su sutzessu sa teoria de s'Eliocentrismu.

Est istadu puru unu Canonicu, unu giurista, unu governadore, unu astrologu e unu medigu.

Sa teoria sua - chi narrat ca est su Soli chi est in su centru de su sistema de orbitas e de planetas de su sistema solare - pìgat torra sa teoria greca de Aristarco da Samo. Su bantu suu no est duncas s'idea, ma sa dimostratzione rigorosa chi issu aìat fatu partende de osservatziones obietivas.
Anela

**Anela** est una bidda de 817 abitantes, chi si narant anelesos. Faghet parte de sa provìntzia de Tàtari.
Anela s'agatat in su Goceanu a sos pees de Masiennera e Masiedda, sos montes prus altos de su territòriu sou carculadu in 36,96 km².

## Istoria

Meda istoricos narant chi Anela est sa bidda prus antiga de su Goceanu, sende istata fata dae sos romanos chi bi aferrein una truma de zente pro la colonizare in su perìodu de Silla.
Sende·si irrichida meda, in su tempus de sos Zudicatos Anela fiat sede de sa Curatoria de su Goceanu, pro paritzos sèculos.

Però a poi de una grave pestilèntzia su còmpitu est passadu a Bono e-i sa bidda at connòschidu tempos malos.
Infatis a poi de s'isconfita de su marchese de Oristani Anela est istada finas a su 1839 unu fèudu rezu.
Tiesi

**Tiesi** est una bidda in provintzia de Tattari. Tiesi est affacca (4 km) a sa istrada numeru "131" o "Carlo Felice". In sa regione de su Mejlogu. Sa limba chi si faeddat a Tiesi est su "Logudoresu"
Sa festa printzipale est cussa dee sa madonna de Seunis. 
## Monumentos e chejas
* su municipiu 
* sa cheja de santa Ittoria, de su XVImu, tardogotica
* sa cheja de S. Antoni, de su XVIIImu seculu, barocca

## Ligàmenes esternos

*
Urtei

**Urtei** (in italianu **Bultei**) est una bidda de 1.206 abitantes in sa provincia de Tathari. Este una idda de costera (Goceano).
Parigi

**Parigi** (in frantzesu: *Paris*) est sa capitale e sa tzitade pius manna de sa Frantza. In s'area metropolitana de Parigi bi campan pius de dòighi milliones de persones.

## Cullegamentos de foras
* Parigi: Frantza-on-line.Eu
Aritmètica

S**'aritmètica** est unu campu de sa matemàtica chi istùdiat sas propriedades elementares de tzertas *operatziones* cun sos nùmeros, in ispètzia sos nùmeros intreos.
## Operatziones aritmèticas
Sas operatziones aritmèticas traditzionales sunt *additzione*, *sutratzione*, *multiplicatzione* e *divisione*, mancari a bortas sos istudiosos pòngiant in sa dicsiprina finas operatziones prus adelantadas comente e s*innartziamentu a podèntzia*, s*'estratzione de raighina*, sos *logaritmos* e s'impreu de sas *percentuales*. Sos càrculos aritmèticos cherent fatos respetende s*òrdine de sas operatziones*.

## Teoria de sos nùmeros
Sa paràula *aritmètica* la impreamus finas cando chistionamus de sa *teoria de sos nùmeros*. Custa istùdiat sas propriedades de sos 'intreos' umpare a sos 'nùmeros primos', sa pratzilidade, e sas solutziones intreas de sas ecuatziones, chi sunt argumentos chi sunt creschende a lestru in sa matemàtica moderna. Inoghe incontramus su *teorema fundamentale de s'aritmètica* e sas *funtziones aritmèticas*.

## Imparamentu de s'aritmètica in s'iscola italiana
In generale in s'iscola de sos pitzinnos sos mastros imparant sos algoritmos de càrculu manuales pro fagher sas bator operatziones in s'umpare de sos nùmeros naturales e de sos nùmeros ratzionales positivos in sa forma deghimale; in sas de sos pitzocheddos sos algoritmos de custas operatziones matessi fatas cun fratziones e introduint s'umpare de sos nùmeros ratzionales e su de sos nùmeros reales.

Semper sos pitzocheddos istùdiant sas operatziones de innartziamentu a podèntzia, de estratzione de raighina, de pratzidore comunu mannu e de multiplu comunu piticu. Umperaiat a imparare s'algoritmu manuale de estratzione de raighina cuadrada, ma como non lu faghent semper, ca medas professores preferint a imparare s'impreu de sas tàulas numèricas o su de su carcoladore tragaditzu. Sos istudiantes imparant finas a aprossimai sos resurtados.

In sas iscolas de sos pitzocos istùdiant sos logaritmos; inoghe puru sunt passados dae s'imparu pro impreare su règulu carculadore a su de su carculadore o de s'elaboradore. Ambaduas custas ainas las impreant meda cando finint sos istùdios pro fagher càrculos numèricos.
Bidda

Una **bidda** ('idda o fintzas vidda) est una tzitade pitica. Sa paraula benit dae su latinu *villa*. Cando si narat bidda, si podet inditare una bidda in particulare (comente "sa bidda de Benetutti"). Si podet narrere bidda fintzas in generale (comente "in ue est chi fias?" "in bidda"). Is chi bivint in una bidda si tzerriant cun su nomene chi benit de sa bidda (comente "unu benetuttesu").
Tèmpiu

**Tèmpiu** (in italianu ***Tempio Pausania***, in gaddhuresu ***Tèmpiu***), est una tzitade de 14.100 ab. in su nord de sa Sardigna, in sa Caddura. Sede de Pìscamu (diotzese de Tèmpiu-Ampùrias) e de tribunale.
AMM

Sos **artes martziales ammisturadas** funt sas artes martiales chi portanta aintru meda corpos e meda de luttas a terra. 
Su pankration fiat una betziu istile de lutta cun sos manos. Sos Gregos antigos hanno introdotu custa disciplina in sos Giogos Olimpicos in su 648 AC. Calincuna mostra pubrica de luttas est istada fata a su printzipiu de su XIX segulu. Fiant rappresentados su ju-jitsu, sa lutta gregu-romana e ateras in sos torneos europeos. 

Sos artes martziales ammisturadas nascint dae sos eventes de Valetudo in Brasile, e de su Shootwrestling giapponesu.