open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Popai

**Popai** (*Popeye*) est unu personàgiu immaginàriu istadunidensu creadu dae Elzie Crisler Segar, chi aparit in fumetos periòdicos e in cartones animados tzinematogràficos e televisivos. Su personàgiu at fatu s'esordidu suo su 17 de ghennàrgiu 1929 me is fumetos *Thimble Theatre*, chi a pustis ant cambiadu nòmine in *Popeye*.

Est unu de is prus personàgios famados de fumetu de semper. Est essidu chitzo populare meda, difatis in su 1933 dd'ant dedicadu una sèrie de film animados tzinematogràficos curtzos realizados dae is Fleischer Studios, intitulada *Popeye the Sailor*, essida luegus pobulare meda, a su puntu chi sa fama sua est oe in die prus ligada a cussa.

In su cursu de is annos su personàgiu est apartu fintzas in libros a fumetu, cartones animados televisivos, in video-giogos, publitzidades e merchandising; in su 1980 su regista Robert Altman nd'at fatu unu film; in su 2002 *TV Guide* at classificadu su personàgiu a su de 20 logos in sa lista sua de is 50 personàgios majores de totu is tempus, mentras *LiveAbout* dd'at classificadu in su de 8 logos. In su 1995 est istada una de is binti sèries a fumentu inclùdidas me in sa sèrie de francubullos de ammentu istadunidensa *Comic Strip Classics*.

## Piessìnnios de su personàgiu
Popai est unu marineri, liuscu de un'ogru, cun una pipa semper in buca; tenet unu corpus musculosu cun bratzos grussos e ancas curtzas cun su tatyuàgiu de un'àncora. Amoradu cun Olivia Oyl, su personàgiu, rude e agrestosu, est un'eroe chi sucurret fèminas in perìgulu e bivet aventuras istraordinàrias in giru pro su mundu. Ammànniat sa fortza sua, giai ispantosa, papende ispinàtzios.

## Importu in sa cultura
Sende chi Popai est unu personàgiu forte meda e chi si creiat chi s'ispinàtziu esseret un'alimentu ricu meda de ferru, s'assòtziu de s'ispinàtziu cun sa fortza de su personàgiu est istètida impreada pro sa publitzidade . Po s'agiudu chi su personàgiu at donadu a s'economia issoro, is massajos de una localidade de su Texas, Crystal City, dd'ant istantargiadu un'istàtua pro ddi torrare gràtzias.

## Editziones sardas
S'assòtziu Tramudadas de Pabillonis at aparitzadu unos cantos cartones cun boghes in lìngua sarda, publichende·ddos in s'incumentzu in su Web. In su 2021 Telesardegna at trasmìtidu is òperas in su programma *Popai su marineri*, presentadu dae Antoni Ignàtziu Garau, a incuru de NOR Edizioni.

## Riferimentos
Chieti

**Chieti** (in abrutzesu *Chjïétë* o *Chjìtë*) est unu comunu italianu de 49 701 bividores, bidda manna de s'omònima provìntzia in Abrutzu.

Partzida in tzentru istòricu, chi s'agatat intre is rios Pescara e Alento, e su bighinadu Chieti Scalo in sa Badde Pescara, sa tzitade est posta siat acanta de su mare, siat de su monte. In passadu est istada sa tzitade printzipale de su pòpulu de is *Marrutzinos*, munitzìpiu in s'època Romana, e a pustis bidda manna  de s*'Abrutzu Tziterione*; in s'ìnteri de sa segunda gherra mundiale dd'ant decrarada tzitade aberta pro more de su nùmeru mannu de isfollados chi nch'aiant agatadu amparu.

## Riferimentos
Avellino

**Avellino** (*Avell'ino* in dialetu irpinu) est unu comunu italianu de 52 705 bividores, bidda manna de sa provìntzia omònima in Campània.

S'insediamentu est nàschidu a pustis chi s'Avellino romana, Abellinum, in su territòriu de Atripalda, est istada abbandonada.

## Riferimentos
Salerno

**Salerno** (*Sali̯érnë* in dialetu locale) est unu comunu italianu de 129 610 bividores, bidda manna de s'omònima provìntzia in Campània e segundu comunu de sa regione pro nùmeru de bividores.

In s'Edade de mesu, a suta de sa dominatzione longobarda, sa tzitade at bìvidu una de is fases istòricas suas prus rilevantes comente capitale de su Printzipadu de Salerno, territòriu chi fiat arribbadu a pagu a pagu a incluire parte manna de su sud-Itàlia continentale. In Salerno in prus ddoe fiat s'Iscola Mèdica Salernitana, chi est istada sa prima e prus importante istitutzione mèdica de Europa in su cumintzu de s'Edade de mesu, e duncas est cunsiderada cabudiana de is universidades modernas. Dae su 1968 sa tzitade est sede de s'Universidade de Salerno, tramudada dae su 1988, suta forma de *campus*, a is comunos de Fisciano e Baronissi.

Dae su freàrgiu a s'austu de su 1944 Salerno est istada sede de su guvernu italianu, acasagende is esecutivos Badoglio I, Badoglio II e Bonomi II chi ant portadu a sa Furriada de Salerno.

## Riferimentos
Lecce

**Lecce** (*Lécce* in dialetu salentinu; Λουππίου, *Luppìu* in griko) est unu comunu italianu de 93 889 bividores, bidda manna de sa provìntzia omònima de sa Pùglia. Posta in positzione agiumai tzentrale de sa penìsula salentina, intre sa costa adriàtica e sa iònica, est sa prus bidda manna de provìntzia orientale de Itàlia.

S'orìgine mesàpica antiga e is restos archeològicos de su domìniu romanu nde faghent una de is tzitades de arte de Itàlia. Lecce si distinghet pro sa richesa de s'istile barocu de is crèsias e de is palatzos de su tzentru, tìpicu de su Seschentos, fraigados cun sa pedra tìpica de sa zona: calcare bonu meda de traballare cun su su puntzotu. S'isvilupu architetònicu e s'arrichimentu decorativu de is fatzadas fiat curadu meda in su perìodu de su Rennu de Nàpoli e caraterizat sa tzitade, a su puntu de èssere definidu *barocu lecese*.

Est sede de s'Universidade de su Salento e est istada capitale italiana de sa cultura in su 2015.

## Riferimentos
Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure

***Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure*** est unu film animadu diretu a vìdeu americanu. Est sa secuela de *[[Charlotte's Web (film de su 1973)|Charlotte's Web]]* de su 1973.
Hyper Text Coffee Pot Control Protocol

**Hyper Text Coffee Pot Control Protocol** (**HTCPCP**) est unu protocollu de arretza po su controllu, su compudu e sa dianniòstica de cafeteras. Est spetzificada in sa RFC 2324 e publicada comenti brulla su 1 de abrili 1998. Su 1 de abrili 2014 anti amanniau su protocollu cun sa RFC 7168, incluendi su suportu a is tejeras.

## Protocollu
Sa RFC 2324 dd'at scrita Larry Masinter comenti sàtira, narendi chi "teniat una punna sèria – identificàt medas de is maneras cun chi HTTP est stètiu amanniau in manera impròpia". Su linguàgiu impreau fiat perou irònicu: po esempru, una fràsia narat "*there is a strong, dark, rich requirement for a protocol designed espressoly [sic] for the brewing of coffee"* ("ddoi at una netzessidadi forti, scura e arrica de unu protocollu progetau a manera *espresso* [sic] po s'infusioni de su cafei").

Mancai s'orìgini sua fessit una brulla, su protocollu at tentu spraxidura in lìnia. S'editori de testu Emacs ddu ponit in òpera una versioni ladu-clienti chi funtzionat dessintotu e unas cantu arrelatas de bug inditant sa farta de suportu po su protocollu in Mozilla. Dexi annus apustis de sa publicatzioni de sa RFC, su *Web-Controlled Coffee Consortium* (*WC3*) at publicau una primu botza de s'HTCPCP Vocabulary in RDF, parodia de s'HTTP Vocabulary in *RDF* publicau de su World Wide Web Consortium (W3C).

Su 1 abrili 2014 ant publicau sa RFC 7168, chi sterrit su protocollu po suportai in manera prena fintzas is tejeras.

## Cumandus e arrespustas
HTCPCP est un'estensioni de su protocollu HTTP. Is pedidas HTCPCP funt identificadas cun su schema URI `coffee` (o sa tradutzioni in una de is 29 lìnguas suportadas) e agiungit cancu mètodu:

Su protocollu definit fintzas duus stadus de faddina:

## Movimentu "Save 418"
Su 5 austu 2017, Mark Nottingham, presidenti de su grupu de traballu HTTPBIS IETF, at pediu de bogai su còdixi de stadu 418 "I'm a teapot" de sa prataforma Node.js. Sa dii apustis, Nottingham at pediu chi is riferimentus a 418 "I'm a teapot" fessint bogaus de su linguàgiu de programatzioni Go e apustis de Python e de sa libreria HttpAbstractions de ASP.NET.

Arrespundendi, su svilupadori de 15 annus Shane Brunswick at creau unu situ web, save418.com, e at fundau su movimentu "Save 418 Movement", narendi chi is riferimentus a 418 "I'm a teapot" in unus cantu progetus funt "*unu promemòria chi is processus asuta de is elaboradoris funt ancora fatus de umanus"* (*"a reminder that the underlying processes of computers are still made by humans"*). Su situ de Brunswick est bessiu virali me is oras apustis de sa publicatzioni, arregollendi millas de *upvotes* in s'arretza sotziali Reddit, e provochendi s'impreu de massa de s'hashtag Twitter #save418 introdùsiu de Brunswick etotu in su situ de su movimentu. 

Faendi atentzioni a sa chèscia pùblica, Node.js, Go, Python's Requests e sa libreria HttpAbstractions de ASP.NET ant decìdiu de no nci bogai 418 "I'm a teapot" de is progetus insoru.

## Riferimentus


## Pàginas ligadas

* Trojan Room Coffee Pot
Go, Dog. Go! (sèrie animada)

***Go, Dog. Go!*** est una sèrie animada americana creada dae Adam Peltzman. Emìtidu in anteprima dae Netflix de su 26 de ghennàrgiu de su 2021.

## Atores

* Michela Luci: Tag Barker
* Callum Shoniker: Scooch Pooch
* Katie Griffin: Ma Barker
* Martin Roach: Paw Barker
* Tajja Isen: Cheddar Biscuit
* Lyon Smith: Spike Barker
* Judy Marshank: Grandma Marge Barker
* Patrick McKenna: Grandpaw Mort Barker

## Riferimentos


## Ligàmenes esternos

*  Situ ufitziale
COVID-19

Sa **maladia de coronavirus de 2019**, prus connota comente **COVID-19** o **su/sa covid**, corona e impropiamente tzerriada **prumonite de coronavirus** o **coronavirus**,​ est una maladia infetiva causada dae su SARS-CoV-2.​

Produit sìntomos sìmbigiantes a is de s'influèntzia o catarru, intre is cales s'incluent calentura, tùssiu,​ dispnea (dificultade respiratòria), mialgia (dolore musculare) ​e fadiga.​ In casos graes si caraterizat pro prodùire prumonite, sìndrome de dificultade respiratòria aguda,​ sepsi​ e choc sèticu chi portat unu 3,75% de sos infetados a sa morte segundu s'OMS.​ No esistet tratamentu ispetzìficu; is mesuras terapèuticas printzipales cunsistent in allebiare is sìntomos e mantènnere is funtziones vitales.​

Sa trasmissione de su SARS-CoV-2 si produit pro mèdiu de gutas piticas — microgutas de Flügge​ — chi s'emitent faeddende, isturridende, tussende o espirende, chi una borta irrajadas dae unu portadore (chi podet non tènnere sìntomos de sa maladia o dda tènnere in costoidu)​ passant deretu a un'àtera persone mediante s'annasadura, o abarrant subra de is trastos e superfìtzies chi inghìriant a s'emissore, e a pustis, a traessu de is manos, chi ddu pinnicant dae s'ambiente impestadu, pigant cuntatu cun is membranas mucosas orales, nasales e oculares, tochende·si sa buca, su nasu o sos ogros.​ Custa ùrtima est sa bia printzipale de isparghidura, dae chi su virus podet abarrare biu fintzas pro dies in is fòmites (cale si siat trastu chentza vida, o sustàntzia, chi si s'impestat cun carchi patògenu e capatzu de ddu trasferire dae un'indivìduu a unu àteru).​ Puru est documentada sa trasmissione peri aerosol (
## Artìculos ligados
* Pandèmia de COVID-19
* SARS-CoV-2
## Àteros progetos
Ermafroditismu

S**'ermafroditismu** est una cunditzione caraterizada dae sa presèntzia in un'èssere biu de òrganos reprodutivos funtzionales de is duos sessos, masculinu e femininu.

S'ermafroditismu podet èssere simultàneu o secuentziale. In su primu casu s'organismu tenet ambos duos sessos durante totu sa vida fèrtile, mentras chi in su segundu càmbiat de sessu in su tempus. Chi s'organismu est masculinu e a pustis si faghet fèmina, est protàndru. Si sutzedet a su revessu, est un'organismu protogìnu.​ Sa majoria de sos ermafroditas secuentziales petzi càmbiant de sessu una borta, mancari s'agatet carchi ispètzie chi ddu podent fàghere prus bortas.​

S'istrategia reprodutiva de s'ermafroditismu est ideale pro animales a chi costat agatare àteros èssere pro s'aparigare, chi siat pro s'hàbitat in ue bivent, pro sa densidade de populatzione bàscia, pro s'isulamentu o sa mobilidade lenta. S'isvantàgiu chi a s'àtera banda rapresentat est una efitzèntzia minore in is tareas reprodutivas pro neghe de sa farta de ispetzializatzione.​

Si narat ca sa majoria de sos ermafroditas non siat funtzionale, ca mancari est possìbile, est pagu comunu (susetotus in is animales) chi acontesset s'autofecundatzione, sa cale s'agatat a berus petzi in unu nùmeru limitadu de ispètzies ermafroditas.​

No est de cunfùndere cun su pseudoermafroditismu, chi descriet is animales chi internamente tenent órganos reprodutivos de unu sessu pero esternamente cumparent comente chi portent òrganos de su sessu opostu.​

### Ispètzies ermafroditas
S'ermafroditismu est rapresentadu ampramente intre is prantas cun frores (angiospermas). In is animales s'ermafroditismu beru a mèdiu de reprodutzione s'agatar in is invertebrados comente s'istedda de mare,​ sintzigorros​ e tziringones; e, in pisches vàrios. Esempros de ermafroditas secuentziales, chi benint a èssere sas ispètzies chi cambiant de sessu durante su cursu de sa vida, sunt pisches de famìlia Centropomidae de Serranidae.

### Ermafroditismu in s'ispetzie umana
In is umanos s'agantant prusaprestu casos de pseudoermafroditismu, mentras ca s'ermafrodismu a berus est una cunditzione rara meda. Su tèrmine mèigu ermafroditismu s'àplicat a is casos cun gònades cun tessidu de ambos is sessos in proportziones vàrias, dae chi in parte cuntenent follìculos ovàricos e tùbuols seminìferos in sa matessi gònade (ovotestis). Nointames est istada averiguada in is umanos sa capatzidade de prodùire òvulos e ispermatozoos in paris tempus, giai ca tìpicamente unu de is duos tipos non s'isvilupat in manera curreta.
## Riferimentos


## Artìculos in ligòngiu

* Intersessualidade
* Pseudoermafroditismu

## Àteros progetos
Pseudoermafroditismu

Su **pseudoermafroditismu** est una cunditzione in ue un'indivìduu presentat un'aspetu de su sessu opostu a su cromosòmicu o unu fenotipu sessuale ambìguu.

### Pseudoermafroditismu masculinu
In is casos de pseudoermafroditismo masculinu, is càusas pertocant printzipalmente una produtzione iscassa de andrògenos o una resposta insufitziente a custos, chi podent èssere determinadas dae vàrios fatores comente fartas enzimàticas (comente sa 5α-redutasi) o una resistèntzia perifèrica a s'atzione de sos andrògenos dèpida mescamente a mudàntzias de retzetores. Is indivìduos pseudoermafroditos, pro inibitzione de sa sìntesi o de s'atzione de su diidrotestosterone (DHT), podent tènnere pene e testìculos de dimensiones normales, ma prus a s'ispissu sunt prus piticos e prus pagu isvilupados, o presentant forma ambìgua; in gènere custos indivìdos non tenent ginecomastia, ma tenent una farta de caràteres sessuales segundàrios comente a barba, pilos de su corpus, profundidade de sa boghe, mancari de norma tèngiant una sessualidade e una fertilidade normale. Unos àteros casos de sìndrome de insensibilidade a sos andrògenos (Sìndrome de Morris) si podent presentare in vàrias formas: in sa  forma cumpleta (CAIS) un'indivìduu cun unu cariotipu 46, XY si podet isvilupare comente una fèmina, presentende però vagina a fundu tzurpu, ausèntzia de sos òrganos derivados dae is dutos de Müller, criptoorchidismu (testìculos cuados in intro de su corpus) e amenorrea primària. In sa forma partziale (PAIS) is sìntomos sunt simbigiantes, ma s'agatat una partziale masculinizatzione e tando genitales ambìguos o prevalentemente masculinos.

### Pseudoermafroditismu femininu
Fintzas in is casos de pseudoermafroditismu femininu, fatu·fatu definidos casos de "androginia", s'agatat una càusa ormonale, determinada dae difetos enzimàticos (sìndrome adreno-genitale), chi podet giùghere a una virilizatzione prus o prus pagu marcada. 

Sa sìndrome de insensibilidade a sos estrògenos est unu tipu de intersessualidade pagu comuna, chi apartenet a sa categoria de pseudoermafroditismu femininu. Is persones chi nde sunt interessadas tenent cariotipu 46XX, cun o chentza genitales femininas internas e agiomai semper cun genitales esternos masculinizados (in parte o de manera cumpleta in sa majoria de is casos) presente in fèminas cromosomicas. Cumparent fisicamente in foras mascros e sa diagnòsi est pagu frecuente, fortzis pro su livellu de maduresa de sos òrganos sessuales masculinos esternos. In generale si diagnòsticat in edade de mannas. Si creet chi custu tipu de ermafroditismu si produit a resurtu de unu fedu femininu normale, chi est istadu espostu a ormones masculinos in etzessu durante s'ingraidèntzia, fortzis durante su protzessu de cumprimentu de sos òrganos sessuales.
## Riferimentos

## Artìculos in ligòngiu
* Intersessualidade
* Ermafroditismu
## Àteros progetos
Ùdine

**Ùdine** (*Udin* in friulanu, *Videm* in slovenu, *Weiden in Friaul* in tedescu) est unu comunu italianu de 99 364 bividores de su Friuli-Venezia Giulia, ùrtima e atuale capitale istòrica de sa regione istòricu-geogràfica de su Friuli (apustis de Aquileia e Cividale del Friuli). Est bidda manna de sa provìntzia omònima e sede de s'Ente de detzentramentu regionale, fundadu cun lege regionale n.21 de su 29 de onniasantu de su 2019 e operativu dae su 1 de argiolas 2020.

## Riferimentos
Kyoto

**Kyōto** (in giaponesu 京都市 *Kyōto-shi*, "Tzitade capitale") est una tzitade de su Giapone de agiumai 1,44 milliones de bividores, bidda manna de sa prefetura omònima.

Fiat sa capitale de su Paisu pro prus de unu millènniu (dae su 794 a su 1868) e est connota comente "sa tzitade de is milli tèmpios". Sende chi dd'ant risparmiada agiumai de s'in totu dae is bombardamentos de sa segunda gherra mundiale, est cunsiderada su prus relicuàriu mannu de sa cultura giaponesa e pro custu insertada me is logos amparados dae s'UNESCO. Est una sede universitària de importu natzionale e tzentru culturale de livellu mundiale.

Is Istados Unidos ant cunsideradu s'idea de ghetare sa bomba atòmica a subra de Kyoto a sa fine de sa segunda gherra mundiale ca, comente tzentru intelletuale de su Giapone, teniat una populatzione bastante manna de pòdere cumbìnchere a s'imperadore a s'arrimare. A sa fine, a pustis de s'insistèntzia de Henry L. Stimson, segretàriu a sa gherra me is amministratziones de Roosevelt e Truman, ant bogadu sa sa tzitade dae s'elencu de is obietivos e cambiada cun Nagasaki.

Sa tzitade at acasagiadu sa cunferèntzia de is Natziones Unidas a subra de is cambiamentos climàticos, in ue su 11 nadale 1997 is rapresentantes de prus de 160 Paisos ant firmadu su tratadu internatzionale in matèria ambientale chi pertocat su riscaldamentu globale, connotu comente protocollu de Kyoto.

## Riferimentos
Perìodu de costoidu​

Su **perìodu de costoidu** est su tempus intre s'espositzione a un'agente biològicu, e sa cumpàssida de is primas sìngias e sìntomos de una maladia. Sa durada sua podet èssere variàbile, ispetzìfica pro cada maladia, mancari aprossimadamente. Cumprendet su tempus intre su cuntatu cun s'infetzione e su cumintzu clìnicu de sa maladia. Una persone podet fintzas èssere portadora de unu microorganismu chentza de manifestare perunu sìntomu. Pro neghe de unas cantas cunditziones su perìodu de costoidu de is pròpias maladias podent èssere diferentes in is mannos, in is pipios e in is criaduras.

## Esempros

## Riferimentos

## Artìculos ligados
* Barantena
Cromosoma

In biologia e tzitogenètica, si narat **cromosoma** (de su gregu χρώμα, -τος chroma, *colore* e σώμα, -τος soma, *corpus* o *elementu*) a cadauna de sas istruturas artamente organizadas, formadas dae DNA e proteinas, chi cuntenet sa majoria de s'informatzione genètica de un'èssere biu.

In is divisiones tzellulares (mitosi e mejosi) su cromosoma presentat sa forma prus sua connota, corpos bene dislindados in forma de X, pro more de su gradu artu de cumpatamentu e duplicatzione.

In s'interfase non podent èssere visualizados mediante su microscòpiu òticu de cun nidesa dae chi òcupant territòrios cromosòmicos discretos. In is tzèllulas eucariotas e in is àrcheas (a diferèntzia de is batèrios), su DNA s'agatat semper in forma de cromatina, est a nàrrere, assòtziadu a forte cun unas proteinas naradas istones e no-istones. Sa cromatina, organizada in cromosomas, s'agatat in su nùcleu de is tzèllulas eucariotas e si biet comente un'imbòddiu de filos finos. Cando comintzat su protzessu de duplicatzione e partzidura de su materiale genèticu (cariotzinesi), cust'imbòddiu de filos cumintzat unu fenòmenu de cundensatzione progressivu chi permitet de visualizare cadaunu de is cromosomas.

Cando s'esàminant a sa minuda durante sa mitosi, s'osservat chi cadaunu de is cromosomas presentat una forma e una mannària caraterìsticas.

Cada cromosoma tenet una regione cundensada, o istrinta, narada tzentròmeru, chi cunferit s'aparèntzia particulare a cada cromosoma e chi permitet de ddos classificare segundu sa posidura de su tzentròmeru a longu a longu su cromosoma.

Una àtera annoditzadura chi si podet realizare est ca su nùmeru de cromosomas de sos indivìduos de sa matessi ispètzie est costante. Custa cantidade de cromosomas si denùmenat nùmeru o Ploidìa e si simbolizat comente 2n o 4n o 1n dipendende dae sa casta de sa tzèllula.

Cando s'esàminat sa longària de tales cromosomas e sa situatzione de su tzentròmeru s'intzapat sa segunda caraterìstica generale: pro cada cromosoma cun una longària e una positzione de su tzentròmeru determinada esistet in su nùcleu àteru cromosoma cun caraterìsticas idènticas, est a nàrrere, in is tzèllulas diploides 2n is cromosomas s'agatant formende parigas. Is membros de cada pariga si denùmenant cromosomas omòlogos.

Un'etzetzione importante a su cuntzetu de parigas de cromosomas omòlogos est rapresentada dae su fatu ca in ispètzies medas is membros de sa pariga de is cromosomas sessuales, non tenent sa matessi mannària, ne localizatzione pròpia de su centròmeru, nen sa matessi proportzione intre is bratzos o, pro fintzas, non tenent is pròpios *loci*. Pro esempru, su cromosoma Y (chi determinat su sessu masculinu in is umanos) est de minore mannària e fartat de sa majoria de is *loci* chi s'agatant in su cromosoma X.

## Artìculos ligados

* DNA

## Àteros progetos
Messàgiu

Su **messàgiu**, in su sentidu generali, est su pìngiu de sa comunicatzioni. Est definiu comenti s'informatzioni chi su trasmitidori imbiat a s'arricidori a traessu de unu *canali de comunicatzioni* o *mèdiu de comunicatzioni* (po esempru, su fueddu o sa scritura).    

## In Informàtica
Ddoi at duus sentidus printzipalis de su fueddu "messàgiu" in informàtica: messàgiu intra impitadoris umanus de sistemas informàticus chi funt cunsinnaus de cussus sistemas etotu, e messàgius passaus intra programas o cumponentis de unu sìngulu programa, po is punnas insoru.    

* Sa messageria istantànea e sa posta eletrònica funt esemprus de programmas po elaboradori progetaus po cunsinnai messàgius in forma de testu scritu chi is umanus podint ligi, de una persona a s'àtera.
* Su passàgiu de messàgius est una forma de comunicatzioni impreada in su càrculu cuncurrenti e parallelu, in sa programatzioni orientada a is ogetus e in sa comunicatzioni intra protzessus, innui sa comunicatzioni acuntessit po mèdiu se s'imbiu de messàgius.

### Problemas de seguridadi
Sendi chi is elaboradoris funt automatizaus e non bolint interatzioni umana po unas cantu tareas, ddoi funt pensamentus medas po sa seguridadi e sa privatesa in setoris de s'indùstria informàtica po cantu pertocat is messàgius. Est acuntèssiu bortas medas chi is aplicatzionis de messageria istantànea ant arriscau s'atacu de *spyware*. Custus pensamentus no funt limitaus a is telefoneddus, elaboradoris o aparatus pretzisus, ma pertocant fintzas is visoris montaus me is veturas, chi oindii funt sofisticaus che is *telefoneddus inteligentis* e podint tenni vulnerabilidadis a atacus informàticus o essi una distratzioni de sa condutzioni de sa màchina.

## Riferimentus
Messageria istantànea

Sa **messageria istantànea** est unu sistema chi permitit de cuncambiai messàgius intra duas o prus personas in tempus reali, impreendi un'arretza de comunicatzioni, comenti Internet.

Custus servìtzius ant eredau càncua idea de su sistema de cunversatzioni IRC, bèciu ma impreau ancora oindii. Permitint de imbiai e arrici messàgius de àterus impitadoris impreendi su pròpiu programa o programas diferentis chi pòngiant in òpera su pròpiu protocollu de comunicatzioni.

Is servìtzius a disponimentu oi permitint de imbiai documentus e archìvius, cuntatus de àterus impitadoris, màginis, àudiu e vìdeu. Amitint sa creatzioni de grupus, sa possibilidadi de imbiai messàgius codificaus po ammanniai sa seguridadi e de fai tzerriadas de boxi e vìdeu, fintzas in grupu.

## Stòria
Una primu forma de messageria istantànea est stètia ativada in su sistema PLATO impreau in s'incumintzu de is annus 1970. Prus tardu, su sistema *talk* de UNIX est stètiu impreau meda de inginneris e acadèmicus me is annus 70-80 po comunicai a traessu de Internet. ICQ, a disponimentu de su 1996, est stètiu su primu sistema de messageria po elaboradoris cun sistema operativu diferenti de UNIX. A pustis de s'aparitzioni sua, funt nàscius unu nùmeru mannu de aplicatzionis. Intra is prus famaus, s'arregordant Windows Messenger e Google Talk.

In s'annu 2013, s'impreu de messageria istantànea est de su 83%, segundu su stùdiu de udièntzia de Internet realizau de s'Associació per a la Investigació de Mitjans de comunicació (AIMC). In càmbiu sa posta eletrònica, segundu s'AIMC, no est mai stètia impreada aici pagu (70%) de su 1997, candu s'impreu fiat de su 69%.

Comenti po is primus servìtzius de messageria, oindii puru custus funt impreaus fintzas in su traballu po sa comunicatzioni intra collegas.

## Funtzionamentu
Su funtzionamentu est simpri meda: ddoi at una lista de cuntatus (comenti in una lista de nùmerus de telefonu), de sòlitu cun su *stadu* de donniunu de issus (in lìnia, inativu, ocupau, etc) e sceberendi-ndi unu si podit aberri una ventanedda (o un'àtera schermada me is telefoneddus) innui cuncambiai messàgius cun s'àtera persona.

## Bantaxus e problemas
Is bantaxus prus crarus funt sa lestresa e sa facilidadi de impreu.

Sendi chi custa forma de comunicatzioni est impreada meda, perou, est s'obietivu de atacus informàticus, cun sa punna de furai datus personalis, de pagamentu o aziendalis o de ingannai s'impitadori faendi-ddi installai programas malus.

## Riferimentus
Animalia

Su trèmene **animalia** in biologia definit su regnu de organismos eucariotas e multitzellulares de is **animales**. Sa manna majoria de sos animales consumant matèria orgànica, respirant ossìgenu, si movent, si reproduent sessualmente e si formant partende dae un'isfera de tzèllulas cun un'istampu tzentrale (blàstula) durante s'isvilupu embrionale. Si sunt descritas prus de unu millione e mesu de ispètzies bias, de chi unu millione tzirca currispondent a babautzos, ma si càrculat chi si nd'agatent prus de sete milliones. Medint  dae 8,5 μm fintzas a 33,6 m. Mantenent interatziones cumplessas intre issos e issos e cun is ambientes chi ddos inghìriant, in ue formant retzas tròficas cumplessas. Sa sièntzia chi istudat is animales est denumenada zoologia.

Si diferèntziant de àteros grupos eucariotas comente is prantas, is àligas e is fungos ca fartant de muru tzellulare. Totu sos animales sunt mòbiles, cun totu chi calicunos petzi ddu sunt in determinados momentos de sa vida. In sa majoria de animales, is embriones passant pro una fase de blàstula, una caraterìstica ùnica de os metazous.

In su limbàgiu collochiale, est costùmene usare su trèmene «animale» pro si refèrrere a totu sos animales francos is umanos, ma si depet tènnere in contu ca dae unu puntu de vista sientìficu s'èssere umanu est un'ispètzie intre àteras de su regnu Animalia. Sa càusa est chi s'assumet ca is umanos siant is ùnicos animales ratzionales, o dotados de resone.

Cun pagas etzetziones, prus nodidas in is ispòngias (phylum Porifera), is animales tenent corpos diferentziados in tessidos separadas. Custos incluent mùsculos, chi si podent cuntraire pro controllare su movimentu, e unu sistema nervosu, chi imbiat e protzessat signales. Massimamente tenent una càmbara digestivu internu puru, cun una o duas aberturas. Is animales cun custu tipu de organizatzione sunt denumenados eumetazous.

Totu sos animales tenent tzèllulas eucariotas, inghiriadas dae unu màdrighe extratzellulare, caraterìstica cumposta de collàgenu e glicoproteinas elàsticas. Cust'ùrtima si depet caltzificare pro formare istruturas comente a conchìgios, ossos e àtera istruturas chìrdinas. Durante s'isvilupu format un'istrutura relativamente flessìbile pro sa cale is tzèllulas si podent mòvere e torrare a s'organizare, permitende istruturas prus cumplessas. Custu cuntrastat cun àteros organismos multitzellulares comente is prantas e is fungos, is tzèllulas de is cales abarrant firmas mediante muros tzellulares, chi isvilupant un'acrèschimentu progressivu.
## Riferimentos


## Àteros progetos
Plantae

Su trèmene **Plantae** (dae su latinu: *plantae*, "prantas") inditat in biologia su regnu de is **prantas**, chi benint a is èsseres bios chi pro s'imprus produent s'energia cosa issoro cun sa fotosìntesi, chentza de capatzidade locomotora e cun is muros tzellulares cumpostos mescamente de tzellulosa.​ Costituint in s'imparis unu grupu monofilu eucariota cunformadu de is prantas terrestres e de sas àligas chi relatadas cun issas; sende gasi, non b'at un'acordu intre sos autores subra is làcanas giustas de custu regnu. Su brancu de sa biologia chi istudat is prantas est sa botànica, fintzas connota comente *fitología*.

In sentidu istrintu is prantas terrestres, sunt is organismos eucariotas multicellulars fotosintèticos, chi colant dae is primas àligas birdes chi sunt resèssidas a colonizare sa superfìtzie de sa Terra. In sentidu prus ampru, si faghet relatu a totu is èsseres bios de calada dae is Primoplantae, chi benint a èssere is primos organismos eucariotas fotosintèticos pro achirimentu de is primos cloroplastos.

Iscurfent s'energia dae sa lughe de su Sole, chi acabiddant a traessu de sa clorofilla presente in is cloroplastos, e cun issa realizant sa fotosìntesi, mediante sa cale cunvertint sustàntzias inorgànicas simpres in matèria orgànica cumplessa. Comente a resurtadu de sa fotosìntesi bogant a foras ossìgenu (mancari, paris a sos animales, nde tenent abbisòngiu pro respirare). Esplorant fintzas s'ambiente chi ddas inghìriat (mescamente a traessu de is raighinas) pro surbire àteros nudiementos essentziales usados pro fraigare, partende dae is produtos de sa fotosìntesi, àteras molèculas de chi tenent abbisòngiu pro subrabìvere.​

Is prantas possedent retroga deingènneros determinada dae unu tziclu de vida aplodiplonte (s'òvulu e s'anterozoide s'isvilupant asessualmente fintzas a si fàghere multicellulares, mancari in medas prantas sunt minores e sunt mascarados dae istruturas de s'istàdiu diplonte). In generale is prantas terrestres gosi comente normalmente ddas reconnoschimus, sunt s'istàdiu diplonte de su tziclu de vida issoro. In s'istàdiu diplonte is prantas podent portare òrganos comente pro esempru, sa raighina, su truncu e is fògias (o istruturas simbigiantes), e in carchi grupu, frores e frutos.​

S'importàntzia chi possedent is prantas pro is umanos est indiscutìbile. Chene issas is animales in generale non diant pòdere bìvere, sende chi is prantas ant leadu parte a sa cumpositzione de is gasos presentes in s'atmosfera de sa Terra e in is ecosistemas, e sunt sa fonte primàrgia de alimentu pro sos organismos eteròtrofos.
## Riferimentos


## Àteros progetos
Protista

**Protista** cumprendet a s'imparis de organismos eucariotas (est a nàrrere, is tzèllulas chi cuntenent unu nùcleu tzellulare), chi non sunt animales, prantas o fungos.​ In sa classificatzione sientìfica de sos èsseres bios is protistos sunt assignados a su Regnu *Protista* (o **Protoctista**) chi est unu taxon onnicumprensivu, in disusu progressivu. Si tratat de unu grupu parafilèticu pro su fatu chi non cuntenet a totu is calados dae s'antepassadu comunu, est a nàrrere, chi escluet a animales, prantas e fungos, chi fiant colados dae grupos de protistas diferentes.

In is protistos s'agatant rapresentantes tantis unitzellulares comente pluritzellulares, autòtrofos, eteròtrofos e micsòtrofos, fagòtrofos comente fintzas osmòtrofos, intre medas àteras caraterìsticas. Pro custu, sa tendèntzia atuale est de torrare a classificare a sos organismos chi cunformaiant su regnu Protista in su regnu Chromista e su regnu Protozoa segundu is postulados de Thomas Cavalier-Smith, faghende chi sa tassonomia reflesset in mègius mesura sa filogènesi de custos grupos.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Tumba de Kuruš

Sa **Tumba de Kuruš** (persianu: آرامگاه کوروش بزرگ‎, trasliteradu in caràteres latinos: *ārāmgāh-e kurosh-e bozorg*) est su logu de pàsidu de Kuruš su Mannu, su fundadore de s'antigu Impèriu Achemènide. Su mausoleu est postu in Pasargadae, unu situ archeològicu in sa Provìntzia de Fars in Iràn.

Fiat identificadu pro sa prima borta pro èssere sa tumba de Kuruš in tempos modernos dae James Justinian Morier, chi aiat cunfrontadu su monumentu cun su descritu in is iscrituras de s'istòricu gregu Arrianos de Nicomèdia.

Su mausoleu est un'esempru istòricu significativu de ingegneria antisìsmica essende s'istrutura a isulatzione sìsmica prus antiga de su mundu, permitende·ddi resistèntzia manna contra de su riscu sìsmicu. Est unu de is patrimònios culturales iranianos prus de impòrtu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
The Office (sèrie 2005)

**The Office** est una sèrie televisiva istadunidensa criada dae Ricky Gervais. Si tratat de su remake americanu de s'omònima sèrie cult britànnica, ideada e iscrita dae Ricky Gervais e Stephen Merchant e trasmìtida dae su 2001 a su 2013.

Sa sèrie, prodùida dae sa Deedle-Deas Productions e de sa Reveille Productions in assòtziu cun sa NBC, est andada in deretu in sa NBC dae su 24 martzu 2005 a su 16 maju 2013, pro unu totale de noe istajones e 201 episòdios.

Paris a sa contraparte britànnica, The Office est istadu girada in una cunfiguratzione a càmara sìngula – chentza de pùblicu in istùdiu o is risos registrados – pro dare s'idea de unu documentàriu berideru.

Sa prima istajone de The Office fiat retzida cun crìticas ammisturadas, ma is bator istajones a sighire aiant retzidu alabantzas medas dae is crìticos de televisione, fintzas a èssere postas in is listas de sèries de televisione racumandadas dae crìticos vàrios. SI fiat duncas agiudicada prèmios vàrios, intre is cales unu Peabody Award in su 2006, duos Screen Actors Guild Award, unu Golden Globe pro sa performance de Steve Carell e chimbe Primetime Emmy Awards, inclùidu un'in su 2006 pro sa mègius sèrie comedy.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Prokaryota

Cun **procariota** o **procariote** (taxon **Prokaryota**) s'inditat su domìniu chi incluet is microorganismos costituidos dae tzèllulas procariotas, est a nàrrere, tzèllulas chi presentant un'ADN dispèrdidu in su tzitoplasma, sende chi non portant nùcleu tzellulare. Su tèrmine derivat de su gregu: *πρό-*(pro-), "in antis de" + *κάρυον* (carion), "nou" o "mèndula", in relatu cun sa farta de su nùcleu tzellulare.​ Su domìniu est costituidu issu etotu dae duos regnos dislindados: Archaea e Bacteria.

Is procariotas o organismos procariotas ant retzidu denùmenatziones vàrias comente Batèriu, Monera e Schizophyta, segunde de sos autores e de is sistemas de classificatzione. Àteros trèmenes usados sunt istados *Mychota*, *Protophyta* e *Procaryotae*. 

Is procariotas sunt unitzellulares, francu carchi casu comente is Mixococcales, intre is cales unos cantos tenent tapas multitzellulares in su tziclu de vida. In àteros casos formant colònias mannas, comente in is Cyanobacteria. Is procariotas si caraterizant pro non presentare nùcleu tzellulare, mitocòndrios ne àteros orgànulos. Sa sutapartzidura de sa tzellula est fitiana in su mundu procariota in forma de cumpartimentos, unos delimitados dae proteinas e àteros delimitados dae lipidos. Sunt microorganismos chi possedent unu solu cromosoma denumenadu nucleoide, sa riprodutzione est asessuale peri fissione binària, tenent una bariedade manna de metabolismes e b'ant ispètzies adatadas a totu casta de ambientes, fintzas is prus estremos. Si càrculat chi s'agatent unos 5×1030 procariotas in su mundu.

## Riferimentos

## Àteros progetos
Eukaryota

**Eukaryota** o **Eukarya** (faeddos cun etimologia dae su gregu: *εὖ* eu —‘bonu’, ‘bene’, 'beru'— e *κάρυον* karyon —‘nughe’, ‘nùcleu’) in biologia inditat su domìniu chi incluet is organismos formados dae tzèllulas cun nùcleu berideru. Si ddi podet fintzas nàrrere **eucariote** o **eucariota**.​ Is eucariotas sunt oe in die fatu·fatu tentos in cunsideru comente essidos a pitzu dae su regnu de is Archaea o comente ghermanu de is cultivadu archaeas Asgardarchaeota. Rapresentant una minoria minima de su nùmeru de organismos; nointames pro more de sa medida generlamente manna, sa biomassa globale colletiva chi rapresentant est calculada èssere paris a sa de is Prokaryota. Is eucariotas sunt bessidos a pitzu unos 2.1–1.6 milliardos de annos faghet, durante s'eone Proterozoicu, fortzis comente fagòtropos flagellados.

Is tzèllulas Eucariotas tìpicamente cuntenent orgànulos comente is mitocòndrios e s'aparatu de Golgi; in is prantas e in is àligas si podent agatare is cloroplastos. Is tzèllulas procariotas podent cuntènnere orgànulos primitivos. Is eucariotas podent èssere siat unitzellulares o pluritzellulares, e incluet tipos medas de tzèllulas chi formant classes diferentes de tessidos; is procariotes sunt imbetzes tìpicamente unitzellulare. Animales, prantas, e fungi sunt su sa majoria eucariotas; àteros eucariotas sunt a bortas denumenados protistas.

Is eucariotas si podent reprodùere tantis in manera asessuale a traessu de sa mitosi e sessualmente a traessu de sa meiosi e fusione de is gametes. In sa mitosi, una tzèllula si dividit pro produire duas tzèllulas geneticamente idènticas. In sa meiosi, sa rèplica de ADN est sighida dae duas partziduras ulteriores de sa tzèllula pro produire bator tzèllulas fìgias aploides. Custos benint a èssere tzèllulas de sessuales o gametes. Cada gamete portat isceti una filera de cromosomas, cadaunu unu misturu ùnicu de sa pariga de cromosomas parentales chi ddi currespondent, sende chi est su resurtadu de sa recumbinatzione gènica chi acontesset cun meiosi.

## Riferimentos

## Àteros progetos
Chromista

**Chromista** inditat in biologia unu grupu de organismos eucariotas chi de acòrdiu cun is postulados de Cavalier-Smith diat costituire unu regnu pro sese. S'usat in carchi sistema de classificatzione, comente pro esempru su Sistema de su Catàlogu de sa Vida.​ Su grupu incluet a sas àligas cromofitas, est a nàrrere, sa manna majoria de sas àligas is cloroplastos de is cales cuntenent clorofillas *a* e *c*, is cales sunt inghiriados dae bator membranas e si cunsìderat chi siant istados achiridos dae un'àliga ruja. Annotamala, carchi grupu possedent clorofillas *a* e *b* chi si suponet chi benint dae un'àliga birde. S'incluent duncas grupos diversos sena cloroplastos relatzionados in manera intima cun is àteros giai ammentuados. Intre sas àligas de su primu tipu s'agatant is unitzellulares Diatomeae, Dinoflagellata, Chrysophyceae, Haptophyta e Cryptophyceae, e is pluricellulares Phaeophyceae; àligas de su segundu tipu sunt sas Chlorarachniophyceae, e intre is grupos eteròtrofos si distinghent Ciliophora, Foraminifera, Radiolaria, Heliozoa e is parassitos Oomycota e Apicomplexa.

Istoricamente, medas cromistas fiant cunsiderados prantas pro more de is muros tzellulares cun tzellulosa, capatzidade fotosintètica e, in carchi casu, pro s'assimìgiu morfològicu a is prantas terrestres. Unos àteros comente Apicomplexa e Ciliophora fiant cunsiderados protozoos e afines, unos àteros comente sos Oomycota si cunsideraiant fungos. Mancari grupos vàrios non tenent o ant pèrdidu s'abilidade de sintetizare, pro sa majoria sunt autòtrofos. Is cromistas fotosintèticos tenent in generale clorofillas *a* e *c*, aici comente medas àteros pigmentos additzionales. Etzetzione sunt is àligas Chlorarachniophyceae chi presentant clorofillas *a* e *b*.

Chromista, a su contràriu de àteros grupos cun rapresentantes multicellulares, non tenet medas caraterìsticas morfològicas comunas. Cada sutagrupu importante tenet tzertas caraterìsticas ùnicas, incluende sos alvèolos de Alveolata, s'aptonema de Haptophyta, s'ejectosoma de Cryptophyta e is duos fragellos diferentes de Heterokontophyta. Sende gasi, niuna de custas caraterìsticas est presente in totu is grupos.
## Riferimentos

## Àteros progetos
Protozoa

**Protozoa** o **protozou** est unu trèmene usadu in biologia pro inditare unu grupu de eucariotas unitzellulares, chi si nudriant de matèria orgànica comente àteros microorganismos o tessidos o rastas orgànicas. Istoricamente is protozoos sunt istados cunsiderados "animales unitzellulares", ca fatu·fatu possedent condutas simigiantes a sas de sos animales, comente motilidade e apresadura, e farta unu muru tzellulare, tìpicu de is prantas e medas àligas.

Cando fiant presentados pro sa prima borta dae Georg Goldfuß in su 1818, is Protozoos fiant postos in una classe classe  a parte a intro de is animales, cun sa paràula 'protozoos' significhende "primos animales". In is classificatziones prus a tardu fiant artziados a una bariedade de grados prus artos, incluende phyla, suta-regnos e regnos, e a bortas inclùidos in intro de is Protistas. S'acostiamentu de classificare is protozoos in intro de su cuntestu de Animalia fiat comunu in is sèculu XIX e galu a primìtziu de su XX, mancari no universale. A partire de is annos 1970, s'est costùmene de rechèrrere chi totu is taxon esserent monofilèticos (derivados dae un'antepassadu comunu chi diat èssere cunsideraduprotozou), e olofilèticos (cuntenende totu de su coladòrgiu connotu dae cuss'antepassadu comunu). Su taxon 'Protozoos' no intretzat in custos istandards, e sa costùmene de agrupare is protozoos cun is animales, e de ddos cunsiderare gasi relatados a curtzu cun custos, no est duncas giustificàbilee. Su trèmene sighet a èssere usadu in manera informale pro descrìere protistas unitzellulares (chi beneint a èssere, eucariotas chi no sunt animales, prantas, nen fungi) chi si nudrint peri eterotrofia. Esempru de protozoos sunt Amoeba, Paramecium, Euglena e Trypanosoma.

Cun totu chi b'apat cussèntzia ca su cuntzetu tassonòmicu traditzionale de "Protozoos' no intretzat cun is istandads tassonòmicos cuntemporàneos, unos cantos autores sighent a usare su nùmene, mentras aplichende·ddu a pro àteros rastas de organismos. In una sèrie de classificatziones segundu  Thomas Cavalier-Smith e collaboradores de su 1981, su taxon Protozoa fiat aplicadu a unu grupu istrintu de organismos, e fiat classificadu regnu. Un'ischema presentadu dae Ruggiero et al. in su 2015, ponet oto phyla ne relatados a curtzu in su regnu de is Protozoos: Euglenozoa, Amoebozoa, Metamonada, Choanozoa *sensu* Cavalier-Smith , Loukozoa, Percolozoa, Microsporidia e Sulcozoa. Est de marcare ca custu acostiamnetu escluet grupos diversos e importantes de organismos segundu sa traditzione pertenentes a is protozoos, incluende Ciliophora, Dinoflagellata, Foraminifera, e is parassitos Apicomplexa, su cale fiat istadu localizadu in àteros grupos comente Alveolata e Stramenopiles, suta su polifilèticu Chromista. Is Protozoos in custu ischema non format unu grupu monofèticu e oloflèticu (clade), prusaprestu unu grupu parafilèticu.

## Riferimentos


## Àteros progetos
Sarlat-la-Canéda

**Sarlat-la-Canéda** est una tzitade de su sud-ovest de sa Frantza, cabu-de-logu de s'ex regione de s'Achitània e de sa regione istituida a pustis de sa Noa Achitània .

## Ligàmenes esternos

*
Classificatzione de Baltimore

Sa **classificatzione de Baltimore** est una classificatzione de is virus elaborada dae su biòlogu istadunidense David Baltimore. In custu sistema de classificatzione is virus sunt atropados in grupos dipendende de sa casta de genoma (ADN, ARN, monocatenàriu o bicatenàriu) e in su mètodu suo de replicatzione. Classificare is virus segundu su genoma suo ìmplicat chi is chi s'agatant incuadrados in sa matessi categoria s'ant a cumportare in sustàntzia a sa matessi manera, cosa chi faghet is chircas prus discansosas.

In die de oe custa classificatzione cunvivet e si cumplementat cun sa classificatzione de su Comitadu Internatzionale de Tassonomia de is Virus (ICTV). Nointames, a diferèntzia de sa classificatzione de s'ICTV chi òrdinat is virus de manera monofilètica, sa classificatzione de Baltimore est polifilètica ca is genomas de is grupos diferentes de virus ant isvilupadu de manera cunvergente, cun totu ca is virus apant tentu orìgines indipendentes.

## Classificatzione
Custu tipu di classificatzione permitet, francu su seberu de su virus pro is caraterìsticas genèticas pròpias, de nde identificare su mètodu e is bias de replicatzione.

* Classe I: Virus a ADN a filamentu dòpiu (***Virus a dsADN***)
* Classe II: Virus a ADN a filamentu solu (***Virus a ssADN)***
* Classe III: Virus a ARN a filamentu dòpiu (***Virus a dsARN)***
* Classe IV: Virus a RNA a filamentu solu e sentidu positivu (***Virus a dsARN+''')''
* Classe V: [[Virus a ARN]] a filamentu solu e sentidu negativu (***Virus a ssARN-**)''
* Classe VI: [[Virus a ARN]] a filamentu solu e sentidu positivu cun intermèdiu a ADN (***Retrovirus a ssARN*')*
* Classe VII: [[Virus a ADN]] a filamentu dòpiu cun intermèdiu a ARN (***Retrovirus a dsADN**'')
 
 

## Riferimentos


## Àteros progetos
ARN

S**'àtzidu ribonuclèicu** (in sigla **ARN**; in Itàlia prus comunu s'usu de s'acrònimu dae s'inglesu *RiboNucleic Acid:* **RNA**) est una molècula polimèrica implicada in rolos biològicos vàrios de codìfica, decodìfica, regulatzione e espressione de is genes. Su ARN e su ADN sunt àtzidos nuclèicos chi, impare cun proteinas, carboidratos e lipidos, costituint is bator macromolèculas printzipales essentziales pro totu is formas de vida connotas.

Comente su ADN, su ARN est postu a pare comente a una cadena de nucleotidos, ma a diferèntzia de su ADN est prus fitianu in natura comente filamentu solu pinnigadu subra de sese matessi, antimes de unu filamentu dòpiu aparigadu. Is organismos tzellulares impreant su ARN missu (ARNm) pro trasmìtere sas informatziones genèticas (pro mèdiu de is bases atzotadas guanina, uratzile, adenina e tzitosina, inditadas cun is lìteras G, U, A e C) chi ghiant sa sìntesi de proteinas ispetzìficas. Medas virus codificant is informatziones genèticas issoro impreende unu genoma a ARN.

Unas cantas molèculas de ARN acumprint unu rolu ativu a s'internu de is tzèlulas a su fine de catalizare is reatziones biològicas, de controllu de s'espressione gènica o pro retzire e comunicare is rispostas a sinnales tzellulares. Unu de custos protzessos ativos est sa sìntesi protèica, una funtzione universale peri chi molèculas de ARNm ghiant sa posta a pare de is proteinas in is ribosomas. Custu protzessu impreat is molèculas de ARN de trasferimentu (ARNt) pro frunire sos aminoàtzidos a su ribosoma, in ue su ARN ribosomiale (ARNr) ligat a pare sos aminoàtzidos pro formare is proteinas.
## Riferimentos

## Àteros progetos
SARS-CoV-2

Su **coronavirus de tipu 2 causadore de sa sìndrome respiratòria aguda severa**,​ incurtzadu **SARS-CoV-2** (dae s'inglesu *severe acute respiratory syndrome coronavirus 2*)​​ est unu tipu de coronavirus chi càusat sa maladia de coronavirus de 2019, s'isparghinadura mundiale de sa cale at provocadu sa pandèmia de COVID-19. A primìtziu fiat istadu denumenadu **2019-nCoV** (in inglesu, *2019-novel coronavirus*, ‘coronavirus nou de 2019’) e aici puru, a s'ocasione, **HCoV-19** (in inglesu, *human coronavirus 2019*).​Est istadu iscobertu e isuladu sa prima borta in Wuhan, Tzina. Si creet chi tèngiat un'orìgine zoonòtica, est a nàrrere, chi si siat trasmìtidu dae un'ospedadore animale a un'umanu.​

Est unu clade in intro de sa famìlia de is Coronaviridae, gènere Betacoronavirus, subgènere Sarbecovirus, ispètzie virus SARS ​(virus relatzionadu cun sa sìndrome respiratòria aguda severa o grae).​

Su genoma de su virus est formadu dae una cadena sola de ARN, e si classìficat comente unu virus ARN monocatenàriu positivu. Sa secuèntzia gènica sua est istada isulada partende dae una mustra otenta dae unu malàidu fèrridu dae purmonite in sa tzitade tzinesa de Wuhan, mancari sa farta de isperimentatzione de controllu dòpiu tzurpu in sa tècnica de secuentziatzione publicada podet pònnere in cuntierra sa valididade sientìfica de sa tècnica.​ Est istadu isuladu sa prima borta su 12 de santandria de su 2019. Su contàgiu dae una persone a un'àtera acontesset mediante gutas de salia emìtidas a traessu de su tùssiu e is istùrridos o espirende (bie microgutas de Flügge).​ Podet provocare maladia respiratòria aguda e purmonite grae in is èsseres umanos. ​

In su mese de nadale de 2020 est comintzada una campagna de vatzinatzione cun is primos vatzinos aprovados.​
## Riferimentos


## Àteros progetos