Venètzia Giùlia

Sa **Venètzia Giùlia** (in serbu-croatu e islovenu: **Julijska krajina**; in italianu: **Venezia Giulia**; in vènetu: **Venesia Julia**; in friulianu: **Vignesie Julie**; in tedescu: **Julisch Venetien**), est una regione de s'Europa meridionale chi in die de oe est ispartzida intre Croàtzia, Islovènia e Itàlia.

## Orìgine de su nùmene
Sa denominatzione fiat coniada de su geògrafu italianu Graziadio Isaia Ascoli, cun iscopu de presentare su territòriu de Litorale Austrìacu che una regione auniada "*istoricamente parte de Itàlia*", dende ènfasi a sa partzidura augustea de s'Itàlia romana a primìtziu de s'Impèriu, cando Vènetu e Ìstria fiant *Regio X* (sa de 10 regiones).

## Istòria
Su nùmene fiat sighidu a impitare pro totu sa durada de su de 19 sèculos de sos irredentistas italianos, chi cheriant s'annessione de sos territòrios austrìacos de majoria italiana (Litorale Austrìacu, Trentinu, Fiume e Dalmàtzia) a su Rènnu de Itàlia reghentemente costituidu. A primitziu de su de 20 sèculos, su Rènnu Aunidu aiat promìtidu s'annessione de custas àreas a s'Itàlia una borta iscontzadu s'Impèriu Àustro-Ungheresu, in cambiapare de s'intrada in gherra a costadu de sas potèntzias de s'Acòrdiu triplu in sa prima gherra mundiale. Su tratadu de Londra, firmadu secretamente in su 1915 afiantziaiat a s'Itàlia totu sos territòrios chi fiant populados mescamente de italianos, ma fintzas unos chi fiant a s'imbesse de majoria o in totu bìvidos de croatos e islovenos.In particulare, faghende aficu a sos tzensimentos austrìacos de su 1910, sa regione de Litorale austrìacu, chi diat pois èssere efetivamente tzedida integramente a s'Itàlia, contaiat populatzione de unos 978.500 bividores, de chi petzi unos 421.500 italianos (unu 43,1%) (cunsiderende italianos totus sos chi teniant una limba romanza cale chi siat che limba mama: vènetu, friulanu e istriotu); sos islovenos, chi ocupaiant totu s'àrea norti-esta fiant unos 327.200 bividores (unu 33,5%) e sos croatos acusorgiados mescamente in sas àreas intranàbiles de Ìstria fiant unos àteros 152.500 (15,6%). In Dalmàtzia sa minoria italiana fiat meda prus minimada e lompiat a perchentos artos susetotus in sas biddas majores, comente  Zadar (*Zara*), Split (*Spalato*) e in mesura minore Dubrovnik (*Ragusa*). Paris resonu si podiat fàghere pro Rijeka (*Fiume*), tzitade posta pagu a tesu de sa làcana esta de s'Ìstria. 

In Zadar sos italianos fiant efetivamente populatzione de majoria, comente fintzas in Rijeka, mancari su territòriu comunale foras de sa tzitade èsseret a manna majoria de islavos.

Acabada sa prima gherra mundiale, cun su tratadu de Versailles de su 1920, sa Venètzia-Giùlia fiat annessionada a s'Itàlia, impare a su Trentinu e a su Südtirol (mancari custu èsseret territòriu istòricu austrìacu de majoria tedesca). Sa Dalmàtzia, contrassempre a sos acòrdios fiat lassada a su tando costituidu Rènniu de Jugoslàvia, foras pro sa tzitade de Zadar, e de su 1924, peri su tratadu de Roma intre Itàlia e Jugoslàvia, de Rijeka.

In sa segunda gherra mundiale s'àrea fiat ocupada de sas tropas partisanas jugoslavas e in su 1947, a sighidu de su tratadu de Parigi tzedida casi integramente a sa Jugoslàvia ghiada de Josip Broz Tito. Sos italianos fiant bogados de sos territòrios.

In Itàlia s'agatat galu denominatzione de *Venètzia Giulia* pro s'àrea prus esta de sa regione autònoma de su Friuli-Venètzia Giulia, chi tirat a sa provìntzia de Gorìtzia e a totu sa de Trieste, chentza de li pòdere trassare tremenes pretzisos.