Giurisprudèntzia

Sa **giurisprudèntzia** (trèmene sardu pro su latinu "*iurisprudentia*", sustantivadu dae s'agetivu "*iurisprudens*", est a nàrrere "*prudens iuris*": «espertu de su deretu») est sa **disciplina** chi istùdiat su deretu e s'interpretatzione giurìdica sua (duncas mentovada in custu casu ebbia fintzas **iscièntzia giurìdica**). In sentidu prus restrintu e tènnicu, su trèmene inditat s'atropamentu de sas **sentèntzias** e de sas detzisiones peri cales sos òrganos giudicantes de un'Istadu intèrpretant sas leges aplichende·las a sos casos cuncretos chi lis si presentant.

A sa giurisprudèntzia s'acostàgiat a parusu sa dotrina, atinada che a faina de istùdiu iscientìficu e elaboradura intelletuale de su deretu. In unos cantos sistemas giurìdicos, comente in cussos de deretu anglossàssone, sa giurisprudèntzia, cumpresa, in custu casu, che a cumplessu de detzisiones giuditziàrias, torrat intre sas fontes de su deretu. Su trèmene identìficat in Itàlia finamentas su cursu de làurea impunnadu a s'istùdiu de su deretu e de s'interpretatzione giurìdica.

## Istòria

### Edade antiga
Giai in su deretu romanu fiat in vigèntzia su printzìpiu *scire leges non est verba earum tenere, sed vim ac potestatem* (nde ischire de leges no est tènnere in conca sas paràulas suas ebbia, ma nde cumprèndere fortza e potestade); de su restu sa giurisprudèntzia fiat pro sos romanos s'iscièntzia de su deretu, in antis de totu monopòliu de su collègiu satzerdotale de sos pontìfiches, a cales fiat intregada sa determinatzione de sas normas de deretu (ius): s'òpera issoro, chi si pronuntziaiat subra de casos cuncretos, apariat in manera formale un'incherta connoschitiva de su ius, ma a sa beras creaiat ius, protzedende a sa determinatzione sua non petzi cunforma a sos usos de su connotu (*mores maiorum*), ma fintzas in base de "avaloramentos echitativos" (furriados cara a echidade, cabalidade), chi giughiant a acurtziare sa norma a bellu a bellu a su bisòngiu. Si bidiat gasi un'interpretatzione totora evolutiva pro mèdiu de sa giurisprudèntzia de sos pontìfiches, chi nche si fiat arrichida a pustis pare pare cun sa lòmpida de istitutos noos, mantenende·si peroe in su surcu de sos istitutos traditzionales de sos mores (usos).

Su monopòliu pontificale de sa giurisprudèntzia sighit finas a su de III sèculos a in antis de Cristus, dassende logu a una faina de interpretatzione a s'ala de sa giurisprudèntzia lega, chi aeraiat cussa de sos antepassados. S'interpretatzione in asserva at a èssere aberta a chie si siat, francu si tèngiat àschidu e cumpetèntzia. S'abbistet chi, non tenende fontes iscritas de deretu, sa faina de su collègiu satzerdotale bogaiat a campu dudas graes in contu de s'arbitrariedade issoro in sas pronùntzias, massimamente in casu de contraposidura de unu patrìtziu (nòbile) e unu plebeu. Pro cussa resone sunt istadas istèrridas sas "Leges de sas XII tàulas" e, a coa, si nche est lòmpidu a s'abagàrgiu de su deretu romanu clàssicu finas a sa codificatzione pro manu de s'Imperadore Giustinianu pro mèdiu de su *Corpus iuris civilis*. Fintzas pro cussu motivu si retenet chi sa traditzione de su deretu in Roma antiga est su fundamentu de su sistema legale modernu de deretu cuntinentale in vigèntzia in Europa e in bia de introduida fintzas in Tzina.

### Edade mèdia
S'àndela giurìdica in Europa tenet sas raighinas suas in sa penìsula italiana matessi; sos glossadores, cales Pepone, Irnèriu e Gratzianu, fiant istados sos primos erudidos a traballare subra de sos Còdighes de su deretu romanu antigu, ghiende·nde su connotu peri totu su mesuevu. A Cino de Pistoja, Bartolo de Sassoferrato e Baldo de sos Ubaldi si devet posca su fràigu de s'iscola de interpretatzione de sas fontes romanas benidora, chi s'at a mentovare "de sos cummentadores": custos aiant barigadu su mètodu de sa glossa pro fàghere prus lìeru s'istile e pro chi si poderet cunfrontare cun sos testos giurìdicos giustiniàneos, no abbarrende a su sinnificu literale de sas paràulas ma interpretende·las in unu sentidu prus ampru, mescamente cun sa punna de adatare s'ispìritu de sas règulas romanìsticas a sos bisòngios noos de regulamentu econòmicu e sotziale de su tempus de tando.

### Edade moderna
In edade moderna agiuat mentovare su Còdighe tzivile napoleònicu de su de XIX sèculos, chi aiat influentzadu su connotu giurìdicu de sa penìsula italiana. A pustis de s'unidade de Itàlia, in contu de cummèrtziu, protzessu tzivile e protzessu penale, fiat istadu prevìdidu in su còdighe tzivile e in su còdighe de cummèrtziu paris cun su còdighe de protzedura penale e in su còdighe penale etotu (antipitzadu a primitia dae su Còdighe sardu de su 1859) su regulamentu de sos tratòngios privados de sos tzitadinos in sa bida fitiana issoro.

## Riferimentos


## Artìculos ligados

* Deretu
* Lege
* Norma giurìdica
* Ordinamentu giurìdicu

## Àteros progetos