open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ostrogotos

Is **ostrogotos** sunt unu de sos pòpulos germànicos intre de is chi prus aiant dèpidu patire de sas invasiones de sos unnos, in bàsciu a su 370 p.C. Su nùmene diat significareGotos de s'estu, in oposidura a sos de s'ovest, sos visigotos. Una àtera versione prus reghente, defèndida dae J. Rosales e ammìtida dae Fermín Miranda-García, sustenet chi is gotos fiant de orìgine bàltica. Aiant istabilidu su regnu suo a manu de su mare Nieddu.

A primìtziu, fiant istadas vassallos de sos unnos, fintzas a sa morte de su cabu issoro Àtila. Tando, fiant intrados in diversos patos cun s'Impèriu romanu. Difatis, su re issoro, Teodoricu, fiat puru cònsole de Roma. Sos ostrogotos ant ocupadu parte de Itàlia e sa Gàllia, ma fiant istados bintos dae sas tropas romanas de Oriente.

Su deus tutelare issoro fiat su sennore de sa gherra, una figura chi sos romanos aiant identificadu cun Marte.In sa cultura, aiant surbidu medas elementos romanos. Faeddaiant sa limba gòtica, oe in die ispèrdida, ma cun influèntzias mannas dae àteros idiomas europeos.

Sos ostrogotos aiant costituidu unu regnu mannu in s'estu de su riu Dnièster, a sas terras a inghìriu de su mare Nieddu (su chi oe est parte de s'atuale Ucràina e Bielorùssia). Is visigotos fiant istadosis gotos de s'Otzidente, e su domìniu territoriale issoro s'isterriat dae su Dniéster fintzas a su Danùbiu.

Is ostrogotos fiant istados assugetados a is unnos dae su 375, in chi binchent su re Ermanaricu, fintzas a sa morte de Àtila, acontèssida in su 453, cando aiant cuberadu s'indipendèntzia e si fiant istabilidos che pòpulu federadu de Roma. A pustis, si fiant unidos a àteros gotos chi fiant fuidos dae is terras issoro a s'arribu de sos unnos. In su 474 fiat istadu isseberadu re Teodoricu, su prus connotu dae sos monarcas ostrogotos. Bi fiant istados diversos perìodos de gherras e àchios intre issu e s'imperadore romanu de Oriente Zenone. In su 488, Teodoricu aiat ocupadu s'Itàlia e in su 493 aiat bintu e bochidu, in Adda, Odoacre, re de is èrulos.

A pustis de sa morte sua in su 526, sa situatzione fiat torrada gasi violenta chi in su 535 s'imperadore romanu de Oriente Justinianu I aiat imbiadu su generale suo Belisàriu contra de is esèrtzitos ostrogotos in Itàlia. Sa superioridade de s'esèrtzitu romanu de Oriente fiat istada sa crae pro s'isperdimentu de sa resistèntzia ostrogota.

Custu pòpulu est istadu a sa fine surbidu in forma graduale pro àteras tribùs germànicas, comente is vàndalos e is francos.
## Notas

## Àteros progetos
Conchista islàmica de Sitzìlia

Sa **conchista islàmica de Sitzìlia** at acontèssidu intre su 827 cun s'isbarcu in Mazara del Vallo, e su 902, mancari s'ùrtima tzitade bizantina de su thema de Sikelia a rùere est istadu, su 5 maju 965, Rometta, chi aiat sighidu a resistire a sola.

Cun totu chi sa Sitzìlia aiat patidu bardanas a banda de sos musulmanos fintzas dae sa metade de su de 7 sèculos, custas fiant finalizadas a su sachìgiu e no aiant minetzadu mai su controllu bizantinu. S'oportunidade pro sos emiros aghlabidas de Ifriqiya fiat arribada in su 827, cando su cumandante de sa flota bizantina isulana, Eufèmiu, si fiat rebelladu. Derrotadu dae sas fortzas lealistas e bogadu dae s'ìsula, Eufèmiu aiat chircadu s'agiudu de sos Aghlabides, chi aiant imbiadu un'esèrtzitu a invàdere sa Sitzìlia cun s'iscòticu de l'agiudare. Eufèmiu fiat nointames istadu luegus postu a unu cantone. Unu primu assàltiu a sa capitale Siracusa, aiat fallidu, ma sos musulmanos fiant istados capatzos de refudare su cunsighente contratacu bizantinu e de si fàghere meres de carchi fortilesa. Cun s'arribu de afortiamentos de s'Àfrica e de a al-Andalus, in su 831 aiant conchistadu Palermo, chi fiat fata capitale de sa noa provìntzia musulmana.

Su guvernu bizantinu aiat imbiadu unas cantas ispeditziones pro rebusare sos invasores, ma impinnadu in sa gherra contra sos Abasidas in sa frontera orientale e contra sos Saraghinos de Creta in su Mare Egeu, non fiat istadu capatzu de agatare fortzas sufitzientes pro bogare a sos musulmanos, sos cales pro sos tres de deghes de annos a sighire aiant sachigiadu sos possedimentos bizantinos agatende agiomai peruna opositzione. Sa fortilesa de Enna in su tzentru de s'ìsula fiat istada su printzipale baluardu bizantinu contra de s'invasione musulmana, fintzas a sa ruta sua in su 859. Sos musulmanos aiant annaghidu a coa sa pressione in sa parte orientale de s'ìsula, e, a pustis de unu assìtiu longu, aiant conchistadu Siracusa in su 878. Sos Bizantinos aiant mantentu su cuntrollu de carchi fortilesa in su cuadrante nord-orientale galu pro unos cantos deghes de annos, e sos intentatos issoro de riconchista aiant sighidu fintzas a su de 11 sèculos, mancari non aiant pòdidu disafiare a berus su cuntrollu musulmanu.

In suta de sa dominatzione musulmana, sa Sitzìlia aiat prosperadu, finende a sa fine pro s'istesiare de Ifriqiya formende un'emiradu sèmi-indipendente. Sa comunidade musulmana de s'ìsula aiat subrabìvidu a sa conchista normanna de Sitzìlia de su 11 de sèculos e aiat prosperadu pro fintzas suta de sos re normannos.
Antimòniu

S**'antimòniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 51. Su sìmbulu est **Sb**, dae su latinu *stibium* chi signìficat "bacheddeddu".

Est unu semimetallu chi si presentat in bator formas allotròpicas diferentes. Sa forma istàbile tenet un'aspetu metàllicu biancu-asulàstiscu, sas formas instàbiles tenent colore grogu o nieddu. Est impreadu che agente antipampa e pro prodùere vernitzes, ismaltos, tzeràmicas e gommas, comente fintzas in un'ampra gamma de legas metàllicas.

## Àteros progetos
Tibet

Su **Tibet** (in tibetanu: བོད་, bod, /pø/; in tzinesu: 西藏, Xīzàng) est una regione istòricu-geogràfica de s'Àsia tzentrale, localizada in s'omònimu pranu, atualmente annessionada dae sa Tzina, cun totu chi pretendet un'autonomia pròpia e indipendèntzia polìtica. Cun una populatzione de unos 3 180 000 bividores, sa tzitade printzipale est Lhasa e, a càusa de s'artària mèdia de 4 900 m s.l.m. si ddi narat fintzas *Paisu de sas Nies* e *Cobertura de su Mundu*.

S'istòria propriamente connota e documentàbile de su Tibet incumentzat in su 617 d.C; a pustis de sèculos de autonomia est arribadu a s'ispaniare cumprendende partes de s'atuale Tzina; de su de 13 sèculos si fiat fatu un'istadu vassallu de s'Impèriu mòngolu (chi cumprendiat fintzas sa Tzina), a segus - de su 1368 a su 1644 - de sa dinastia tzinesa Ming e, pro ùrtima, de sa dinastia tzinesa Qing de su 1644 a su 1911 cando, cun sa fine de s'Impèriu Tzinesu e sa nàschida de sa Repùblica de Tzina, si fiat autoproclamadu indipendente. In su 1949, a s'acabu de sa gherra tzivile - a fatu de chi su guvernu de sa Repùblica de Tzina s'aiat dèpidu retirare a s'ìsula de Taiwàn paris cun milliones de pròfugos - fiat proclamada sa Repùblica Populare Tzinesa chi aiat protzedidu a s'ocupatzione de su Tibet in su 1949-1950. Sa casi totalidade de su territòriu tibetanu est oe in die parte de sa Repùblica Populare Tzinesa mentras una parte minore sud-otzidentale, su Ladakh, est una regione indiana.

## Àteros progetos
Uràniu

S**'uràniu** (de su gregu οὐρανός, "chelu") est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 92 e su sìmbulu est **U**. Est unu metallu biancu-prata, tòssicu e radioativu; pertenet a sa sèrie de sos atinòides e s'isòtopu 235U agatat impreu che combustìbile in sos reatores nucleares e in sa realizatzione de armas nucleares.

Rastas de uràniu sunt presentes in totue: in sas rocas, in sa terra, in sas abbas e fintzas in sos organismos bividores.

## Àteros progetos
Plàtinu

Su **plàtinu** est unu metallu, est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 78 e su sìmbulu est Pt.

Est unu metallu de transitzione, modde, brandu (est su metallu prus brandu a pustis de oro e prata) de colore biancu-murru. Resistit a sa corrosione e s'agatat siat in s'istadu nativu siat in carchi minerale de nichèliu e ràmene. Su plàtinu est impreadu in giojeria, in sa realizatzione de ainas de laboratòriu, cuntatos elètricos, elètrodos pro candelas de alluidura, termoresistèntzias (PT 25, PT 100, PT 1000, etc...) e termoparigas (tipu S, B, R) pro sas medida de temperadura, odontojatria e dispositivos antiluadura de sas automòbiles, pro sa realizatzione de catalitzadores pro s'indùstria chìmica.

## Àteros progetos
Pudassa

Sa **pudassa** o su **potàssiu** (dae su latinu sientìficu *potassium*, derivadu issu matessi de *potassa*) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 19. Su sìmbulu est **K** e derivat de sa lìtera de inghitzu de su nùmene latinu *kalium*. Est unu metallu alcalinu modde, biancu-prata chi s'agatat in natura cumbinadu cun unos àteros elementos siat in s'abba de mare siat in medas minerales. S'òssidat in manera lestra a s'ària e est meda reativu, mesches cun s'abba; assimìgiat meda a su sòdiu pro su cumportamentu chìmicu. Est un'elementu fatzile a s'allumare e corrosivu.

## Notas


## Àteros progetos
Zircòniu

Su **zircòniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 40 e sìmbulu **Zr**. Est unu metallu de transitzione biancu-murru, tostu, su cale aspetu ammentat su de su titàniu. Est otentu pro s'in prus de su zircone e est meda resistente a sa corrosione. Sas ligas metàllicas de zircòniu sunt ampramente impreadas in sos implantos nucleares a càusa de sa bàscia setzione de surbidura pro sos neutrones, siat che rivestimentu de su combustìbile nucleare siat in sas istruturas de amparu de su chiu, e annotamala pro sa resistèntzia a sa corrosione in abba.

## Àteros progetos
Vanàdiu

Su **vanàdiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 23 e sìmbulu **V**. Elementu raru chi s'agatat suta forma de cumpostu in tzertos minerales, est unu metallu de transitzione tostu, murru prata, brandu. Puru s'agatat raramente in natura, ma una borta isuladu artifitzialmente, sa formatzione de unu pìgiu de òssidu (passivatzione) istabilizat su metallu lìberu contra ulteriores ossidatziones.
Su vanàdiu s'agatat naturalmente in unos 65 minerales diversos e in sos depòsitos de combustìbiles fòssiles. Est prodùidu in Tzina e in Rùssia de sas iscòrias de sas iscagiatòrgios de atzàrgiu; unos àteros paisos ddu produent siat de su prùinu de iscàrrigu de s'ògiu grae o comente sutaprodutu de sa bogadura de s'uràniu. S'impreat mescamente in metallurgia, pro sa produtzione de ligas de atzàrgiu ispetziales, comente sos atzàrgios pro ainas super lestras. Su prus importante cumpostu industriale de vanàdiu, su pentòssidu de vanàdiu, est impreadu che catalitzadore pro sa produtzione de àtzidu sulfùricu.

Mannas cantidades de iones de vanàdiu s'agatant in unos cantos organismos, cun probabilidade comente tossina. S'òssidu e carchi àteru sale de vanàdiu presentant una tossitzidade moderada. In piessignu in s'ambiente marinu, su vanàdiu est impreadu in unas cantas formas de vida comente tzentru ativu de enzimas.

## Àteros progetos
Seabòrgiu

Su **seabòrgiu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Sg** e a nùmeru atòmicu su 106. Fiat connotu fintzas cun su nùmene de "unnilhèxium" (Unh), e intre sos nùmenes sugeridos b'est istadu fintzas "rutherfòrdiu". Su seabòrgiu est un'elementu sintèticu, su cale isòtopu prus istàbile 271Sg tenet un'emivida de 1,9 minutos. Unu isòtopu nou iscobertu in de reghente 269Sg diat pòdere tènnere un' emivida lèbiamente prus longa: 2,1 minutos.
Càlciu

Su **càlciu** o **carchina** est un'elementu chìmicu, de sìmbulu **Ca** e de nùmeru atòmicu 20. Est un'elementu chìmicu essentziale pro sa vida. Si càrculat ca intre unu 1,5% e unu 2% de su pesu de una persone est càlciu, de su cale su 99% s'agatat in sos ossos e su restu in tessìngios e flùidos de su corpus intervenende in su metabolismu cellulare.

## Àteros progetos
Lantàniu

Su **lantàniu** est un'elementu chìmicu de sìmbulu **La** e su nùmeru atòmicu 57. Est unu metallu modde, dùtile, de colore biancu prata, chi s'òssidat a bellu cando s'esponet a s'ària e est bastante modde comente de ddu pòdere segare cun unu gorteddu. Est s'elementu chi dat nùmene a sa sèrie de sos lantanòides, unu grupu de 14 elementos sìmigiantes chi sighint a su lantàniu fintzas a su lutètziu in sa taula periòdica. Puru si cunsìderat su primu elementu de sos metallos de transitzione de su de ses perìodos, su cale istat in su grupu 3, cun totu chi a bortas su lutètziu si pondet in custa posidura. S'istadu de ossidatzione fitiana est +3. Su lantàniu non tenet unu ruolu biològicu in sos umanos, ma est essentziale pro unos cantos batèrios. No est meda tòssicu pro sos umanos, ma presentat carchi atividade antimicròbica.

## Àteros progetos
Atìniu

S**'atìniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 89 e cun sìmbulu **Ac**. Est istadu su primu elementu radioativu non primordiale a èssere isuladu in su 1899. Mancari su polòniu, su ràdiu e su radon siant istados reconnotos in antis de s'atìniu, issos non sunt istados isulados fintzas a su 1902. S'atìniu at dadu su nùmene a sa sèrie de sos atinòides, unu grupu de 15 elementos prètzisos de sa tàula periòdica intre s'atìniu e su laurèntziu. A bortas est fintzas cunsideradu su primu de sos metallos de transitzione de su de sete perìodos.

## Àteros progetos
Laurèntziu

Su **laurèntziu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Lr** e a nùmeru atòmicu su 103. Su pretzedente sìmbulu *Lw* est istadu cambiadu in *Lr* in su 1963. Est un'elementu sintèticu, radioativu, a emivida breve, transurànicu, chi pertenet a sas terras raras. Su laurèntziu est sintetizadu dae su califòrniu e non possedit aplicatziones pràticas.

## Àteros progetos
Lutètziu

Su **lutètziu** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 71, su sìmbulu chìmicu de chi est **Lu**. Pertenet a su ses perìodos de sa tàula periòdica e est s'elementu ùrtimu de sa sèrie de sos lantanòides, e cun issos faghet parte de s'impare de sas terras raras. S'impreat comente sustàntzia fosforescente in iscuadras de raju X. Su radioisòtopu lutètziu 177 s'impreat in sa radioterapia.

## Àteros progetos
Polòniu

Su **polòniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 84 e sìmbulu **Po**. Est unu semimetallu radioativu raru, in chìmicamente simigiante a su tellùriu e a su bismutu e s'agatat in sos minerales de uràniu.

Custa sustàntzia radioativa s'isorbet fatzilmente in ambiente àtzidu e est difitzilmente solùbile in ambiente alcàlinu. Su cumportamentu chìmicu suo est meda simigiante a sos de su tellùriu e de su bismutu. Su polòniu est unu metallòide volàtile de su cale su 50% si vaporizat in ària a pustis de 45 oras a 328 K (55 °C). Sunt nodios 33 isòtopos de su polòniu, totus instàbiles. Est un'elementu estremamente tòssicu e meda radioativu.

## Àteros progetos
Titàniu

Su **titàniu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de sos elementos chi tenet a sìmbulu **Ti** e nùmeru atòmicu 22. Est unu metallu de su blocu d, lèbiu, resistente, de colore biancu metàllicu, lùghidu, resistente a sa corrosione. Su titàniu est impreadu in sas ligas ligeras resistentes e in sos pigmentos biancos; s'agatat in numerosos minerales (sos printzipales sunt su rutilu e s'ilmenite). Su titàniu no est tòssicu, e non resurtat essentziale pro niuna ispètzie bividora.
## Notas


## Àteros progetos
Rubìdiu

Su **rubìdiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 37 e sìmbulu **Rb**. Est un'elementu modde de colore biancu-prata e pertenet a su grupu de sos metallos alcalinos. 87Rb, un'isòtopu naturale suo, est dèbilmente radioativu.

Comente sos àteros metallos alcalinos, su rubìdiu est meda reativu e aframmat de ispontu cando est espostu a s'ària.

## Àteros progetos
Radon

Su **radon** o **radòn** est s'elementu chìmicu chi in sa tàula periòdica est rapresentadu dae su sìmbulu **Rn** e nùmeru atòmicu 86.

Iscobertu in su 1899, est unu gas nòbile e radioativu chi si format de su decadessimentu alfa de su ràdiu, generadu issu matessi de su decadessimentu alfa de s'uràniu. Polòniu e bismutu sunt sos produtos, estremamente tòssicos, de su decadessimentu radioativu de su radon.

Su radon est unu gas meda grae, perigulosu pro sa salude umana si inaladu in cantidades significativas.

Unu de sos printzipales fatores de riscu de su radon est ligadu a su fatu chi, acumulende·si in s'internu de sas domos, est sa segunda càusa de tumore a su prumone, ispetzialmente intre sos fumadores Pro su chi pertocat sos paisos industrializados, reghentes istùdios istatìsticos fatos dae s'USEPA (United States Environmental Protection Agency) istimant casi 21.000 mortos a s'annu in sos USA atibiàbiles a su radon residentziale; balores parìviles sunt istados istimados pro istùdios fatos in s'Unione europea.

In piessignu, istùdios istadìsticos fatos in su 2005 ant istimadu pro unu campione significativu de paisos europeos chi su 9% de sas mortes pro tumores a sos prumones e su 2% de sas complessivas pro tumores sunt atibiàbiles a su gas radon residentziale.
## Notas


## Àteros progetos
Bismutu

Su **bismutu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 83, su sìmbulu suo est **Bi**.

Est unu metallu grae e fràgile, de aspetu biancu-rosa e su cale cumportamentu chìmicu est simigiante a su de s'arsènicu e de s'antimòniu. Est su prus diamagnèticù de sos metallos e, cun s'etzetzione de su mercùriu, su cun sa minore condutzibilidade tèrmica. Cumpostos de su bismutu esentes de prumu sunt impreados in s'indùstria cosmètica e in aplicatziones mèdicas.

## Àteros progetos
Ràdiu (elementu chìmicu)

Su **ràdiu** iscobertu dae Marie Curie  impare cun su maridu Pierre est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 88 e su sìmbulu est **Ra**. Sa paràula radioatividade derivat pròpiu de su nùmene de custu elementu (pro resones istòricas) fintzas chi no est s'elementu cun sa majore radioatividade connotu.

De colore biancu, si faghet nieddu pro espositzione a s'ària. Est unu metallu alcalinu-terrosu presente in rastas in sos minerales de s'uràniu. S'isòtopu suo prus istàbile, 226Ra, tenet un'emivida de 1602 annos e decaet in radòn.

## Àteros progetos
Bàriu

Su **bàriu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 56 e su sìmbulu suo **Ba**. Est un'elementu metàllicu de colore prata, modde e meda tòssicu; faghet parte de su grupu de sos metallos alcalinu-terrosos. S'idròssidu suo est naradu baryta e s'agatat mescamente in su minerale barite: su bàriu non s'agatat mai puru in natura pro neghe de sa forte reatividade cun s'abba e cun s'ossìgenu de s'ària. Cumpostos de bàriu s'impreant in cantidades minores in sas vernitzes, in sa produtzione de su bidru e in sa produtzione de guetos de colore birde (suta forma de cloruru de bàriu e unos àteros cumpostos de su bàriu) o biancu elètricu (suta forma de òssidu de bàriu).

## Notas


## Àteros progetos
Dùbniu

Su **dùbniu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Db** e de nùmeru atòmicu 105.

Est un'elementu sintèticu, altamente radioativu, su cale isòtopu prus istàbile (Db-268) tenet un'emivida de 1,2 dies. Custu elementu non tenet pro como aplicatziones pràticas e sas propiedades suas sunt pagu connotas.

Su dùbniu (su nùmene derivat de Dubna, in Rùssia) est istadu iscobertu in su 1968 de unu grupu de chirca russu de s'Istitutu unidu pro sa chirca nucleare in Dubna. In su 1970 un' équipe de chircadores dirìgida dae Albert Ghiorso de s'universidade de Berkeley at identificadu cun tzertesa s'elementu 105.

## Notas


## Àteros progetos
Selèniu

Su **selèniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 34 e su sìmbulu est **Se**. Est unu non metallu in chìmicamente parìbile a su sùrfuru e a su tellùriu. S'elementu est tòssicu a artas doses ma in su 1957 Schwarz e Foltz aiant istabilidu chi est un'elementu essentziale in sa dieta, ùtile in sa preventzione de carchi maladia. S'agatat in diversas formas allotròpicas, de chi una istàbile de s'aspetu murru e simigiante a unu metallu; in custa forma su selenio possedit una resistèntzia elètrica inferiore cando est espostu a sa lughe, duncas agatat impreu in sa realizatzione de sas fototzèllulas. In natura s'agatat in minerales costituidos dae solfuros comente pro esempru, sa pirite.

## Notas


## Àteros progetos
Radioatividade

Sa **radioatividade**, o **decadessimentu radioativu**, est un'annatu de protzessos fìsicu-nucleares pro mèdiu de sos cales unos cantos nùcleos atòmicos *instàbiles* o *radioativos* (radionuclides) decadessent (trasmutant), in una tzerta iscuta de tempus naradu *tempus de decadessimentu*, in nùcleos de energia inferiore agiunghende a un'istadu de istabilidade majore cun emissione de radiatziones ionizantes in acòrdiu a sos prìntzipes de cunservatzione de sa massa/energia e de sa cantidade de movimentu. Su protzessu sighit cun lestresa variàbile in su tempus fintzas a cando sos elementos fatu·fatu prodùidos, eventualmente issos e totu radioativos, non agiùnghent a una cunditzione de istabilidade pro mèdiu de sa gai narada cadena de decadessimentu.
Einstèiniu

S**'einstèniu** o **einstèiniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 99 e sìmbulu **Es**.

Est unu metallu meda radioativu e est su de sete de sos elementos transurànicos; pertenet a sa sèrie de sos atìnides. Est prodùidu peri bombardamentu cun neutrones de su plutòniu e est istadu individuadu in sas rastas de sa prima proa de sa bomba a idrògenu.

Pigat su nùmene de Albert Einstein e non tenet usos nòdidos. Istùdios condutps subra 253Es ant ammustradu chi su cumportamentu chìmicu de s'einsteinio est su de un'elementu trivalente.

## Àteros progetos
Amerìtziu

S**'amerìtziu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 95 e sìmbulu **Am**. S'amerìtziu est un'elementu metàllicu radioativu sintèticu de sa famìlia de sos atinòides, otentu bombardende su plutòniu cun neutrones. Est istadu su de bator elementos transurànicos a èssere iscobertu. Pigat su nùmene de s'Amèrica, in analogia cun s'euròpiu.

## Àteros progetos
Gàlliu

Su **gàlliu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 31 e sìmbulu **Ga**. Est unu metallu raru, modde e de colore de prata. Su gàlliu est meda fràgile a temperadura ambiente e su puntu de fusione est de 29,76 °C, duncas podet fùndere chi sa temperadura de s'ambiente in ue s'agatat est de unos 30 grados o si tentu in manu. Cando fundet bàsciat de volùmene e tando creschet de densidade. Si nd'agatat rastas in sa bauxite e in minerales de zincu. S'arseniuru de gàlliu est un'importante semicondutore impreadu in medas dispositivos eletrònicos, mescamente in sos dìodos LED.

## Àteros progetos
Tungstenu

Su **tungstenu** o **wolfràmiu** est s'elementu chìmicu chi tenet nùmeru atòmicu 74 e sìmbulu **W**.

Est unu metallu de transitzione tostu, grae, de colore dae biancu a murru-atzàrgiu, nòdidu pro sas bonas propiedades suas reològicas. S'agatat in numerosos minerales, intre chi sa wolframite e sa scheelite.

In su 1961 sa IUPAC at decraradu ammissìbiles ambos nùmenes (cuddu de wolfràmiu preferìbile in sos cumpostos).

In forma pura agatat ampru impreu in aplicatziones elètricas e sos cumpostos suos sunt ampramente impreados in s'indùstria. S'esmepru prus notàbile de s'usu suo est sa produtzione de sos filamentos de sas làmpadas a infogadura (e custu est dèpidu a su fatu chi siat su metallu cun su prus artu puntu de fundidura), ma sas ligas suas sunt impreadas fintzas in s'indùstria aerospatziale.

## Àteros progetos
Meitnèriu

Su **meitnèriu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, chi tenet comente a sìmbulu **Mt** e nùmeru atòmicu 109. Est un'elementu sintèticu su cale isòtopu prus istàbile tenet un'emivida de 3,4 ms.
Su nùmene meitnèriu est istadu sugeridu in onore de sa fìsica e matemàtica austro-isvedesa Lise Meitner, ma pro neghe de una contierra in sa denumenatzione de sos elementos de su 101 a su 109, s'IUPAC at adotadu temporaneamente su nùmene *unnilènniu* (Une). In su 1997 cun sa resolutzione de sa perrica est istadu adotadu su nùmene atuale.

## Àteros progetos
Plutòniu

Su **plutòniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 94 e su sìmbulu est **Pu**. Est s'elementu oe prus impreadu in sas bombas nucleares a fissione e est cussu caraterizadu dae sa majore radioatividade. S'isòtopu prus importante est 239Pu, chi tenet un' emivida de 24 200 annos.

S'elementu transurànicu de nùmeru atòmicu 94 fiat osservadu pro sa prima borta in su 1936 de Enrico Fermi, chi dd'aiat denùmenadu *espèriu*, ispirende·si a un'antigu nùmene de s'Itàlia.

## Notas


## Àteros progetos
Tantàliu

Su **tantàliu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 73 e su sìmbulu suo est **Ta**.
Est unu metallu de transitzione tostu e brandu, lùghidu, de colore biaitu-murru, meda resistente a sa corrosione, mescamente a s'atacu de sos àtzidos, e est unu bonu allogaderi de calore e eletritzidade. Est prusaprestu raru in natura e s'agatat in su minerale tantalite. Su tantàliu tenet medas aplicatziones: s'impreat in ainas chirùrgicas, in sos imprantos de protesis intracorpòreas, pro ite non reagit cun sos flùidos de su corpus, ma fintzas in sa realizatzione de cundensadores de dimensiones minores pro su mundu de s'eletrònica de consumu e sa telefonia mòbile. Est annotamala impreadu in s'arta relogeria pro sa produtzione de càscias pro relògios de burtzu.

## Notas


## Àteros progetos
Cobaltu

Su **cobaltu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 27 e su sìmbulu est **Co**.

Su nùmene derivat cun probabilidade de su gregu *kobalos*, traduìbile cun *[[duendu]]* (ma biere fintzas *[[coboldu]]*), "kobolt" in tedescu, dadu dae sos minadores tedescos chi curpaiant sos duendos de fàghere issos agatare unu metallu inùtile in logu sa prata.
## Notas


## Àteros progetos
Fràntziu

Su **fràntziu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 87 e cun sìmbulu **Fr**.

Est unu metallu alcalinu chi si podet agatare in sos minerales de s'uràniu e de su tòriu. S'istimat chi su puntu de fundidura siat pagu superiore a sa temperadura ambiente. Tenet s'eletronegatividade prus bàscia connota e est su segundu elementu prus pagu abundante in natura (su primu est s'àstatu). Su fràntziu est altamente radioativu e reativu chi si desìntegrat generende àstatu, ràdiu e radòn. 

## Àteros progetos
Tòriu

Su **tòriu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de su cale est **Th** e su nùmeru atòmicu est 90. Est unu metallu lebiamente radioativu, chi s'agatat in su còrgiu terrestre, e est cunsideradu un'alternativa possìbile a s'uràniu che a combustìbile nucleare.
A s'istadu puru, su tòriu est unu metallu biancu prata chi mantenet su lughidore (non s'òssidat) durante carchi mese. Una borta cumintzadu su protzessu de ossidatzione, su tòriu, s'andat cunvertende in unu materiale de colore murru e a sa fine, nieddu. Cando si caentat in presèntzia de ària, su tòriu metàllicu s'allughet e brùsiat cun una pampa bianca lughente. Su diòssidu de tòriu (ThO2) tenet unu de sos puntos de fundidura prus artos dae totu sos òssidos (3.300 °C).

## Àteros progetos
Tàlliu

Su **tàlliu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica, su sìmbulu de su cale est **Tl** e su nùmeru atòmicu suo 81. Custu metallu de colore murru e modde s'assimìgiat in s'istàngiu ma si iscoloret cando est espostu a s'ària. Su tàlliu est meda tòssicu e s'usat in venenos contra mardonas e babautzos, ma sigomente si pensat chi potzat causare càncaru, s'impreu suo est istadu limitadu meda o, comente chi siat, s'est eliminadu in medas istados. Puru est usadu in rilevadores de infrarujos. Puru est istadu usadu in carchi ochidura.

## Àteros progetos
Rutherfòrdiu

Su **rutherfàrdiu** (in onore de Ernest Rutherford)  o fintzas **kurchatòviu** (in onore di Igor' Kurčatov) est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Rf** (o **Ku**) e a nùmeru atòmicu su 104. Est un'elementu sintèticu, altamente radioativu, su cale isòtopu prus istàbile tenet un'emivida inferiore a sos 70 segundos. Custu elementu non tenet tando niuna aplicatzione pràtica e s'ischit pagu de sas propiedades suas. Su rutherfòrdiu est su primu de sos transatinòides e si suponet chi possedat propiedades chìmicas simigiantes a s'àfniu.

## Àteros progetos
Àfniu

S**'àfniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 72 e su sìmbulu est **Hf**.

Est unu metallu de transitzione de aspetu lùghidu e colore de prata; in chìmicamente assimìgiat a su zircòniu e s'agatat a s'ispissu in sos minerales de zìrconiu. S'àfniu s'impreat in liga cun su tungstenu in sos filamentos e in sos elètrodos e est impreadu comente surbidore de neutrones in sas barras de cuntrollu de sos reatores nucleares.

## Àteros progetos
Jòdiu

Su **jòdiu** o **iòdiu** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 53 postu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu suo est **I**. Est un'oligoelementu e s'impreat mescamente in meighina, fotografia e comente a colorante. Chimicamente, s'jòdiu est s'alògenu prus pagu reativu e prus pagu eletronegativu.

Su jòdiu est unu sòlidu nieddu e cun lèbiu lugore metàllicu, chi sublimat in conditziones normales dende unu gasu de colore viola e fragu alliadore. Uguale chi su restu de alògenos format unu nùmeru mannu de cumpostos cun àteros elementos, ma est su prus pagu reativu de su grupu e tenet tzertas caraterìsticas metàllicas.

## Àteros progetos
Istròntziu

S**'istròntziu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 38 e cun sìmbulu **Sr**. Pertenet a su grupu de sos metallos alcalinu-terrosos e si presentat comente unu metallu modde, colore de prata, biancu o in lebiamente grogu; cando espostu a s'ària format unu pìgiu de òssidu iscuru.

S'istròntziu possedit propiedades fìsicas e chìmicas pròssimas a cussas de sos duos elementos chi dd'istant verticalmente a costadu in sa tàula periòdica: su càlciu e bàriu. In natura si presentat printzipalmente in sa tzelestite e in s'istrontzianite. Mentras s'istròntziu naturale est istàbile, s'isòtopu 90Sr est radioativu cun un' emivida de 28 annos e est unu de sos cumponentes prus perigulosos de su ''fallout'' nucleare, bidu chi est surbidu dae su corpus in unu modu pròpiu a su càlciu. De àteru cantone, s'istròntziu istàbile naturale no est perigulosu pro sa salude.

Siat s'istròntziu siat s'istrontzianite pigant su nùmene de Strontian, una bidda de Iscòtzia in sos intòrinos de chi su minerale est istadu iscobertu in su 1790 de Adair Crawford e William Cruickshank.

## Àteros progetos
Cloro

Su **cloro** o **cloru** (de su gregu *χλωρός*, chloròs, «birde pàllidu») est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica cun nùmeru atòmicu 17 e sìmbulu **Cl**. Faghet parte de su grupu de sos alògenos, postu in su grupu 17 de sa tàula periòdica. Su gasu cloro est birde grogàsticu, duas bortas e mesu prus cracu de s'ària e tenet unu fragu allupadore estremamente desagradèssidu e est meda velenosu. In cunditziones istandard e in un'ampru discansu de temperaduras e pressiones su gasu cloro est costituidu dae una molècula biatòmica Cl2 (nùmeru CAS 7782-50-5). Est unu agente ossidante potente, isbianchidore e disinfetante. Suta de forma de anione cloruru Cl− est unu cumponente de su sale comune de coghina (o cloruru de sòdiu) e de medas àteros cumpostos, est meda abundosu in natura e netzessàriu a belle totus sas formas de vida, incluende s'organismu umanu (su sàmbene umanu cuntenet difatis una discreta cantidade de anione cloruru).

## Àteros progetos
Fòsforu

Su **fòsforu** est unu elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 15 e sìmbulu **P**. Est unu non-metallu multivalente chi pertenet a su grupu de s'azotu (grupu 15) chi s'agatat in sa natura cumbinadu in fosfatos inorgànicos e in organismos bividores ma mai in istadu nadiu. Est reativu meda e s'òssidat de ispontu in cuntatu cun s'ossìgenu atmosfèricu emitende lughe, dende nùmene a su fenòmenu de sa fosforescèntzia.

## Àteros progetos
Argòn

S**'argòn** (de su gregu *ἀργός -όν* "argòs -òn", significadu: praitzosu, mandrone) est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet  a sìmbulu **Ar** e comente a nùmeru atòmicu 18. Est unu gasu nòbile de su perìodu 3 e costituit su 0,95% tzirca de su volùmene de s'atmosfera terrestre.

## Àteros progetos
Gasu nòbile

In chìmica, sos **gasos nòbiles** (impròpiamente narados fintzas **gasos raros**) sunt unos gasos inertes chi costituint su grupu 18 de sa tàula periòdica segundu s'atuale nomenclatura IUPAC. In sa nomenclatura pretzedente custu grupu fiat denominadu **VIIIB** o **VIIIA**  segundu cunventziones vàrias impreadas in Europa e in sos Istados Unidos.

Sos gasos nòbiles sunt costituidos dae àtomos cun còrgios eletrònicos esternos cumpletos. Nde faghent parte sos elementos èliu (He), neon (Ne), argòn (Ar), criptòn (Kr), xenòn (Xe) e radon (Rn). Su radon est un'elementu radioativu. Fintzas s'elementu artifitziale oganessòn (Og) pertenet a custu grupu, ma nde sunt istados prodùidos petzi pagos àtomos e sas propiedades chìmicas suas sunt disconnotas.

Is gasos nòbiles sunt totus gasos monoatòmicos, no a so fàtziles a isòlvere, tìpicamente non reativos, presentes in s'atmosfera in pertzentuales vàrias; su prus comunu est s'argon chi nde costituit unu 0,932%. A bortas issos (in piessignu s'èliu) s'agatant paris cun unos àteros gasos (pro su prus azotu e metanu) in mitzas endogenas; s'èliu de orìgine endògena acudit de sa decumpositzione de elementos radioativos presentes in su sutaterra chi emitent partigheddas *α* (est a nàrrere iones He2+): custas òssidant ispètzies presentes in su terrenu e si faghent àtomos de èliu.
## Notas
Xenòn

Su **xenòn** o **xenon** o fintzas **xenu** (de su gregu *ξένος -η -ον* "xènos -e -on", significadu: istràngiu) est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 54 e sìmbulu **Xe**. Est unu gasu nòbile chene colore, fragu e meda grae; s'agatat in rastas in s'atmosfera terrestre e est istadu su primu gasu nòbile de chi si siant sintetizados de sos cumpostos.

## Àteros progetos
Criptòn

Su **cripton** o **criptòn** o **criptu** (de su gregu κρυπτός, kryptòs, «cuadu») est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 36 e sìmbulu **Kr**. Pertenet a su grupu de sos gasos nòbiles, est chene colore e est presente in rastas in s'atmosfera, de sa cale est isuladu peri lambicamentu fratzionadu de s'ària lìchida. Est impreadu cun unos àteros gasos inertes in sas lampadas a fluorescèntzia.

De bisura pràtica, su cripton est chimicamente inerte, nointames sunt nodidosunos cantos cumpostos suos cun su fluoru. Podet annotamala formare clatratos cun s'abba, cando carchi àtomu suo est trampadu in sa bentrelussa cristallina formadu de sas molèculas de custa ùrtima.

## Àteros progetos
Molibdenu

Su **molibdenu** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 42 chi s'agatat in su grupu 6 de sa tàula periòdica de sos elementos e tenet sìmbulu **Mo**.
Su molibdnu est unu metallu de transitzione, de colore biancu prata e meda tostu; in prus, tenet unu de sos puntos de fundidura prus artos intre totu sos elementos puros. In cantidades pitias, s'impreat in ligas distintas de atzàrgiu pro ddu intostare o ddu fàghere prus resistente a sa corrosione.
Est un'elementu essentziale dae su puntu de vista biològicu e s'utilizat mescamente in ligas de atzàrgiu.

## Àteros progetos
Fluoru

Su **fluoru** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 9, postu in su grupu de sos alògenos (grupu 17) de sa tàula periòdica. Su sìmbulu suo est **F**.

Est unu gasu a temperadura ambiente, de colore grogu pàllidu (ausèntzia de lughe solare), formadu dae molèculas diatòmicas F2. Est su prus eletronegativu e reativu de totu sos elementos. In forma pura est altamente perigulosu: càusat brusiaduras chìmicas a cuntatu cun sa pedde.

## Àteros progetos
Boru

Su **boru** o **boro** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de is elementos chi tenet a sìmbulu **B** e de nùmeru atòmicu 5. Est unu semimetallu trivalente e s'agatat abondante in su borace. B'ant duos allotropi de su borax: su boro amorfu, chi est unu prùine castàngiu, e su boro metàllicu chi est nieddu. Sa forma metàllica est tosta (9,3 in s'iscala de Mohs) e est una mala allogadera a temperadura ambiente. Su boru non s'agatat lìberu in natura. Custu elementu tenet propiedades e reatividades simigiantes a is silìtziu e est unu semicondutore (relatzione diagonale).

## Àteros progetos
Mendelèviu

Su **mendelèviu** est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica de nùmeru atòmicu 101 e sìmbulu **Md**.

Est un'elementu transurànicu metàllicu radioativu de sa sèrie de sos atinòides; si sintetizat peri bombardamentu de s'einstèiniu cun partigheddas alfa. Su nùmene suo est istadu atibiadu in onore a su chìmicu russu Dmitrij Mendeleev.

## Àteros progetos
Càdmiu

Su **càdmiu** est un'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 48 postu in su grupu 12 de sa tàula periòdica de sos elementos. Su sìmbulu est **Cd**. Est unu metallu biancu biàitu, relativamente pagu abundante. Est unu de sos metallos prus tòssicos, mancari diat pòdere èssere un'elementu chìmicu essentziale, netzessàriu in cantidades meda minores, ma custu no est craru. Normalmente s'agatat in ligas de zingu e s'impreat mescamente in sas baterias.

## Àteros progetos
Zingu

Su **zingu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 30 e sìmbulu **Zn**. Est sòlidu a temperadura ambiente. Est unu metallu moderadamente reativu, chi si cumbinat cun s'ossìgenu e unos àteros non metallos; reagit cun àtzidos diluidos generende idrògenu. S'ùnicu istadu de ossidatzione de su zingu est +2. Tenet caraterìsticas simigiantes a su càlciu, ma minore reatividade.

In presèntzia de dititzone assumet unu colore ruju intensu. Su zingu est un'elementu in rastas essentziale, presente in s'organismu in cantidade superiore a sa de cale si siat àteru oligoelementu foras de su ferru.

## Àteros progetos
Tzèriu

Su **tzèriu** o **cèriu**, de sìmbulu **Ce** e nùmeru atòmicu 58, est unu de sos 14 elementos chìmicos chi sighint su lantàniu in sa tàula periòdica, numenados pro custu lantanòides. Pertenet a su de 6  perìodos e, puru, a s'annantu de sas terras raras. Est unu metallu modde e meda dùtile, de colore murru metàllicu, assimigiante a su ferru, chi si torrat rubiàsticu espostu a s'ària, dae chi s'òssidat meda a bellu. Est un'elementu iscassu in su còrgiu terrestre (0,0046 % in pesu), chi aparesset ispèrdidu in diversos minerales. Naradu cutu, su tzèriu est s'elementu prus abundante intre sos lantanòides.

## Àteros progetos
Tzèsiu

Su **tzèsiu** o **cèsiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 55 e sìmbulu **Cs**. Est unu metallu alcàlinu de colore prata-doradu, modde e brandu, fundet pagu a s'in subra de sa temperadura ambiente. S'impreu prus importante de su tzèsiu est in sos relògios atòmicos.

## Àteros progetos
Ìtriu

S**'ìtriu** est un'elementu chìmicu su sìmbulu de su cale est **Y** e su nùmeru atòmicu est 39. Est unu metallu de transitzione de su grupu 3 de sa tàula periòdica e de su grupu de sas terras raras. Est istadu iscobertu dae su chìmicu finlandesu Johan Gadolin in su 1794, essende su primu elementu de sas terras raras in èssere iscobertu. In natura si l'agatat in abundàntzia in sos minerales bastnäsite-(Y) e xenotime-(Y), dae sos cales s'otenet. Tenet importantes aplicatziones in sa sotziedade atuale, unu los agatat a su làser YAG (isgranadu sintèticu de ìtriu e allumìniu), puru impreadu in giojeria comente a sustitutu de su diamante; in su supercondutore YBa2Cu3O7; in sos dìodos emitidores de lughe o LED biancos; in sos ischermos de cristallu lìchidu o LCD e in sos ischermos de plasma.

## Àteros progetos
Itèrbiu

S**'itèrbiu** est un'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet su sìmbulu **Yb** e nùmeru atòmicu 70. S'itèrbiu est un'elementu metàllicu pratòngiu brandu, pertenet a su de 6 perìodos de sa tàula periòdica e a sa sèrie de sos lantanòides, sos cales faghent parte de s'impare de elementos numenados terras raras. S'agatat in unos cantos minerales comente sa monazite o sa xenotima. S'itèrbiu s'assòtziat a bortas cun s'ìtriu o àteros elementos relatados e s'usat in carchi atzàrgiu. S'itèrbiu naturale est un'ammisturu de sete isòtopos istàbiles.

## Àteros progetos
Gadolìniu

Su **gadolìniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 64 e sìmbulu **Gd**. Est unu metallu de sas terras raras tenet aspetu biancu-prata, est brandu e malleabile. Cristallizat a temperadura ambiente in una forma α esagonale cumpata, caentadu a 1 508 K si trasformat in una forma cristallina β cùbica a corpus atzentradu.

A diferèntzia de unos àteros lantanòides, su gadolìniu est relativamente istàbile a s'ària, bastit chi siat sica. In presèntzia de umidade, s'ammantat in presse de s'òssidu de cosa sua chi, iscorgiadu, esponet a s'atacu noas superfìtzies de metallu biu. Reagit a bellu cun s'abba e s'isorbet in sos àtzidos diluidos.

Su gadolinio est ferromagnèticu suta de 19,3 °C (sa prus arta temperadura de Curie intre sos lantanòides ferromagnèticos).

## Àteros progetos
Eletrone

S**'eletrone** est una partighedda subatomica cun càrriga elètrica negativa chi si retenet èssere una partighedda elementare.

Paris cun sos protones e a sos neutrones, est unu cumponente de s'àtomu e, cando chi contribuat a sa massa totale sua pro prus pagu de su 0,06%, nde caraterizat sensibilmente sa natura e nde determinat sas propiedades chìmicas: su ligàmine chìmicu covalente si forma a segus de sa redistribuzione de sa densidade eletrònica intre duos o prus àtomos.

Sa majoria de sos eletrones presentes in s'universu est istada prodùida dae su Big Bang, ma podent èssere generados fintzas de su decadessimentu beta de sos isòtopos radioativos e in collisiones a arta energia, mentras podent èssere annichilados dae sa collisione cun sos positrones o surbidos in unu protzessu de nucleosìntesi istellare.

Su motu de s'eletrone gènerat unu campu magnèticu, mentras sa variatzione de s'energia sua e de s'atzelerada sua càusant s'emissione de fotones; est annotamala responsàbile de s'isfrutu de sa currentada elètrica e de su calore.

S'abbentu de s'eletrònica e su relativu isvilupu de s'informàtica ant fatu s'eletrone protagonista de s'isvilupu tecnològicu de su de binti sèculos. Sas propiedades suas sunt isfrutadas in aplicatziones disvariadas, comente a sos tubos a rajos catòdicos, sos microscòpios eletrònicos, sa radioterapia e su laser.
## Notas

## Àteros progetos
Iscàndiu

S**'iscàndiu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 21 e sìmbulu **Sc**. Est un'elementu de transitzione modde, biancu prata, presente in unos cantos minerales raros de Iscandinàvia e a bortas est classificadu paris cun s'ìtriu e su lantàniu comente una terra rara.

## Àteros progetos
Germàniu

Su **germàniu** est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 32 e sìmbulu **Ge**. Est unu semimetallu lùghidu, tostu, biancu-prata de su cumportamentu chìmicu parìbile a su de s'istàngiu; comente a isse, format unu nùmeru mannu de cumpostos organometàllicos. In passadu est istadu in ampramente impreadu pro sa fabricatzione de transistors, gràtzias a sas propiedades suas de semicondutore.

## Àteros progetos
Canale de Suez

Su **canale de Suez** (in àrabu: قناة السويس‎, *Qanāt al-Suways*) est unu canale artifitziale navigàbile chi s'agatat in Egitu, a ovest de sa penìsula de su Sìnai, intre Portu Said (Bûr Sa'îd) in su mare Mediterràneu e Suez (al-Suways) in su Mare Ruju, chi segat s'omònimu istmu de Suez, permitende sa navigatzione dereta dae su Mediterràneu a s'otzèanu Indianu, chene de netzessidade de circumnavigare s'Àfrica in s'Otzèanu Atlànticu longu sa rota de su cabu de Bonu Isperu.

Cumpletadu in su 1869 e abertu su 17 santandria 1869, su canale est istadu realizadu dae su frantzesu Ferdinand de Lesseps subra progetu de s'ingegneri trentinu Luigi Negrelli e cunsistet de duos tretos, a norte e a sud de su Lagu Marigosu Mannu: su fraigu at duradu 15 annos, traballu acumpridu gràtzias a una cooperatzione intre medas natziones europeas tra cales sa Frantza chi at dadu su contributu majore, mentras in su 2015 est istadu cumpletadu s'addòpiu de carchi tretu de su canale.

## Àteros progetos
Coberrefogu

Su **coberrefogu** o **retiru obrigatòriu o avertu de recuìda** est un'òrdine impostu massimamente de is autoridades istatales e/o militares a totu sos tziviles e a totu sos chi non tenent unu determinadu permissu emìtidu dae sas autoridades, chi cunsistet in s'òbligu de abarrare in sas domos issoro durante sas oras noturnas, e in s'in casu fintzas istudende ogni tipu de lughe.

## Orìgines de su tèrmine
In carchi tzitade durante s'Edade Mèdia, a su fine de prevènnere sos fogos, fiat impostu s'istudamentu de ogni fogu, lùmene o linterna durante sas oras noturnas. In tale manera s'intentaiat de reduire sos arriscos de fogos atzidentales chi, durante sa note, teniant prus manna probabilidades de s'ispàrghere e de causare disacatos mannos.

## Època moderna
Su coberrefogu est impreadu cando acontèssent problemas de òrdine pùblicu tales de fàghere difìtzile, a banda de sas autoridades, s'amparu de determinadas localidades, o cando sa populatzione tzivile curret s'arriscu de èssere posta in perìgulu, a esempru, de atziones de gherra de s'inimigu. In su casu chi s'arrischent bombardamentos aèreos, durante su coberrefogu est proibidu de allùere una calesisiat lughe, ide manera de fàghere prus difìtzile identificare sa posidura de unu tzentru populadu. A pustis de s'oràriu de cumintzu de su coberrefogu, sos tziviles e sos chi non tenent unu permissu, si depent retirare in sas domos issoro. In casu de violatzione s'àplicant sas santziones segundu sas normas militares o tziviles. A sa fine de su matessi totu torrat a sa normalidade.

Sa paràula coberrefogu est annotamala impreada in suspu de is pitzocheddos pro inticare s'oràriu de torrada in domo, in gènere impostu dae babos o tutores.

## Àteros progetos
Pandèmia

Una **pandèmia** (de su gregu *πᾶν* (pan), "totu", e *δῆμος* (demos), "pòpulu") est un'epidèmia o o infetzione de una maladia a persones o animales in un'àrea geograficamente manna siat unu continente o pro fintzas su mundu intreu. Etimologicamente faeddende diat dèpere cobèrrere su mundu intreu e tocare totus. Est una maladia epidèmica istèrrida a medas istados e chi tocat medas indivìduos de su matessi istadu in s'interi.

Cheret tentu in contu chi su fatu ca fintzas chi una maladia presentat forte mortalidade non tenet pro ite de si faeddare de pandèmia. Medas maladias, comente pro esempru su càncaru, sunt sa càusa de morte de unu nùmeru mannu de persones, ma non si faeddat de pandèmia. Pro chi una maladia si potzat denumenare aici, custa depet tènnere unu gradu artu de capatzidade de infetare e una tramudada fàtzile de unu setore geogràficu a s'àteru.

Durante s'istòria sas cunsighèntzias de sas diversas pandèmies ant tentu unu pesu terrìbile subra s'umanidade. Maladias comente sa pesta, sa pigota, su rossete, sa tisichèntzia, sa malària, su tifu, sa lepra, sa calentura groga e s'influèntzia, ant causadu epidèmias e pandèmies chi ant provocadu mortes numerosas intre sa populatzione de territòrios mannos meda. Sas pandèmias manna de pesta niedda aiant comintzadu a primìtzios de su de14 sèculos cun tzifras istimadas dae 75 milliones de mortes.
## Notas

## Artìculos ligados
* Epidèmia
## Àteros progetos
Barantena

Su trèmene **barantena** o **carantena** derivat de su nùmeru baranta e faghet riferimentu a s'atzione de abbandare o pònnere a unu cantone persones o animales durante unu perìodu, pro evitare o limitare s'arriscu chi ispargant una determinada maladia cuntagiosa. Su trèmene benit isse e totu dae s'italianu *quaranta giorni* chi cheret nàrrere *baranta dies*, e est istadu importadu dae àteras limbas non romanzas comente s'inglesu (*quarantine*), o su tedescu (*Quarantäne*).

S'isulamentu s'imponiat a sos viagiadores e a sas mertzes chi benint de zonas endèmicas de tzertas maladias o cun epidèmias connotas. Sas formas de isulamentu prus antigas connotas sunt cuddas mentovadas in su Pentatèucu (Bìbbia) de in ue si sunt inditados sos cussìgios, mescamente in su casu de sa lepra. Partende dae sos de 13 e 14 sèculos si difundet s'impreu suo che mesura de cuntrollu sanitàriu.

Sa barantena est unu de sos primos mètodos de cumbatu contra de sas maladias infetivas impedende su cuntatu intre sos afetados possìbiles e sos sanos. De custa manera su contàgiu non si produit e sas maladias isparessiant a solas. Su logu in ue si regolliant a sas persones suspetadas de èssere malàidas si numenaiat lazaretu, nùmene chi naschet de su pònnere impare su nùmene de Làzaru, s'amigu malàidu chi Gesùs aiat curadu, cun sa tzitade de Nazareth. Difatis sa maladia chi a livellu istòricu at provocadu custu tipu de atuamentos est istada sa lepra, sa maladia chi Làzaru teniat.

## Notas


## Artìculos ligados

* Epidèmia
* Pandèmia

## Àteros progetos