open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aparcadore illìtzitu

Sos **aparcadores** o **istassionadores illìtzitos** sunt pessones ch'isvilupant sena autorizadura su rolu de tentadores de beìculos motorizados in zonas su prus pùbrigas destinadas, regularmente o nono, a s'aparcamentu.

## Caraterìstigas
Su fenòmenu de sos aparcadores illìtzitos est ispainadu mescamente in su tzentru-suddu continentale, in particulare Sitzìlia, Campània e Abrutzu, in ue est relassionadu cun sa criminalidade organizada (camorra e màfia), insertende-si in s'istratezia de cuntrollu de su territòriu de custas organizaduras, peroe est in ispainadura lestra, e pertocat finas s'Apùlia, su Làtziu (prus chi totu in sas zonas iscarales), àteras zonas de su tzentru, unas cantas reziones de su nordu (in ue s'aparcamentu illìtzitu est pratigadu siat dae italianos siat dae istranzos) e finas sa Sardinna. 

Cussiderende logos particularmente frechentados, comente siant sos caminos in sas probianias de prajas, discutegas, ispidales o àteros logos de interessu, e sa “tarifa” dimandada de diferentes euros, finas a 10-20 euros pro betura, s'aparcamentu illìtzitu podet renner foras male diferentes chentinas o mizas de euros sa die a un'aparcadore individuale, chi a pustis at a pagare una parte de su balanzu a s'organizadura criminale chi li permitit d'operare in su territòriu.

In medas casos, s'aparcamentu illìtzitu devenet iscurpimentu cun onzi règula a dannu de sos chi aparcant, cun minetzas regulares de dannos a s'automòbile si non si pagat, gasi che atemorimentos e atacos fìsigos.

In casos bariados, s'aparcamentu illìtzitu est realizadu in arzolas in ue no est autorizadu s'istassionamentu, su chi a bias cuntrìbuit a cunzestare su tràfigu.

In unos cantos casos, s'aparcamentu illìtzitu est pratigadu in sas fascas biaìtas, o siat reguladas peri s'istassionamentu contra costu. S'automobilista si bidet duncas custrìnghidu a pagare tantu sa tarifa regulare che s'aparcadore illìtzitu.

Sunt istadas bariadas, belle ch'isporàdigas, sas assiones de sos istituimentos pro chircare de ponner camu a su fenòmenu, peroe finas a como sunt resurtadas su prus ineficassas.

In onzi modu, est bonu chi chie si siat s'abizet de sa presèntzia de aparcadores illìtzitos sinzalet deretu su fatu a su 112 o a su 113.
Peter O'Toole

**Peter Seamus Lorcan O'Toole** (Connemara, 14 Nadale, 1934 &ndash; 14 Nadale 2013), fit unu atore de s'Irlanda.
Benaltrismu

**Benaltrìsmu**, **benatterìsmu** o **benattrìsmu** (*benaltrismo* in italianu) est unu noulozismu chi b’est in su campu de sas issientzias politicas (italianas). Su faveddu fachet sintesi de s’espressione “Atteru bi dìat bòlere!” chi s’impreat pro inditare s’orizine o su sorvimentu de unu problema ind un’atteru chi si credet, a bisu de su chi faveddat, semper de prus mannu importu de su chi narat s’attera pessone in meritu. 

## Imprèu
Sa tesi benatterista si esponet semper in mesu o a s’acabbu de un’arresonu, contr’a su tentativu de acattare ind unu problema siat s’orizine siat su sorvimentu suo, nande chi “tantu ja sun custos sos problemas!” de manera ironica o “tantu sos problemas sun atteros”. Custa est una manera pro chi s’autore podat rebuzare e botzare derettu comente “illegittima ca est inutile” calesisiat cosa o resurtau chi b’est essinde a capu de una chistione, chene narrer peroe su chi pessat abberu in supra de sa chistione etottu e de su chi sos atteros b’an pessau a pizu. 
Su benatterismu est una fallacia logica chi a s’ispissu sa zente bi rughet cando si chistionat de materia cuntroversa, mascamente politica, pro che fughire dae s’arresonu chene si esponnere nande chi, prima de pessare a custu problema, dìat toccare a lu fachere pro “sos problemas mannos de sa zente”, istande chiettu e tranchillu ca, tantu, nemmos lìllu at a dimandare itte dìan essere, cussos “problemas mannos”.
Istorbu de personalidade

In psichiatria su **istòrbu de pessonalidade** inditat sos chi tenen, appuntu, una pessonalidade non elastica cuffòrma a s’ambiente sotziale chi los inghìriat, cosa chi podet trisinare impare siat su campu cognitivu, siat cussu affettivu, siat cussu interpessonale e goi sichinde. No est un’istorbu de conca, ca cussu de pessonalidade est in genere prus lepiu, ma sichit a si afforticare in su tempus sende egosintonicu (chi sa pessone etottu non si nd’abbizzat e antzis lu atzetat) e a su matessi tempus alloplasticu (cambiat s’ambiente in ube sa pessone zirat, ma non a issa).

## Descritzione
S’istorbu de pessonalidade paret b’essinde in su pitzoccu a s’acabbu de pitzinnia, cando cumintzat a bènner mannìttu, ma custa zenìa de istorbu podet essere a diversu cufforma a sos mannos. Su faveddu de “istrobu de pessonalidade” si atzapat pro sa prima bìa in su DSM-IV, mancari chi cussos apan una descrizione ja in su DSM III. Unu istorbu de pessonalidade est unu modellu de isperientzia o cumportamentu chi differit meda dae sa curtura chi at pàschiu sa pessone, e si presentat làdinu in su campu affettivu, cognitivu e comportamentale.
Su cuntzetu de “istorbu” paret belle brincau a die de oje: sicomente naschit dae sende minore, est a unu modellu de pessonalidade chi nos depimus refèrrer, nandeli “tipu" e nono “istorbu”, pro esempiu, de pessonalidade istrionica.

## Classificatzione de su DSM IV
Sicund’a sa de battor editzione de su “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder” (DSM IV) de su Assòtziu de sos Psichiatrias Americanos (APA), bi sun tres “cluster”, est a narrer zenìas, de istorbos de pessonalidade:
### GRUPU A
Su grupu A presentat cumportamentos cussideraos “istranos” in ube su sozetu siche abbandiat pro diffidentzia.
*Istorbu paranoide de pessonalidade
*Istorbu ischitzoide de pessonalidade
*Istorbu ischitzotipicu de pessonalidade
### GRUPU B
Su grupu B presentat cumportamentos cussideraos “teatrales” e “drammaticos”, in prus a peruna empatìa de su sozetu.
*Istorbu antisotziale de pessonalidade
*Istorbu borderline de pessonalidade
*Istorbu istrionicu de pessonalidade
*Istorbu nartzisisticu de pessonalidade
### GRUPU C
In su grupu C su sozetu tenet bassa autostima e finas timoria de arreu.
*Istorbu evitante de pessonalidade
*Istorbu dipendente de pessonalidade
*Istorbu ossessivu-compulsivu de pessonalidade
Su Hobbit

**Su Hobbit** (in limba orizinale *The Hobbit* o *There and back again*, ovverosiat "tucàda e torràda") est unu romantzu fantasy chi John Ronal Ruel Tolkien aìat iscritu e prubicau pro sa prima bìa in su 1937. Su sichidore suo at a esser Su Sennore de sos Aneddos (*The Lord of the Rings*).

Su romantzu tenet unos cantos elementos de importu, chi si acatant in sos àteros traballos de Tolkien in supra de sa Terra de Mesu: s'Ùnicu Aneddu at a essere su tema tzentrale de Su Segnore de sos Aneddos, mentras chi sas ispadas alvicas anticas de Gondolin nos torrant a ammentare su chi contat su Silmarillion. Su tema de s'eroismu est tzentrale, ca su romantzu in medas lu ant bidu comente una metàfora de sa Prima Gherra Mundiale, in ube massajos e zente de campagna in generale fit ghetada in su trintzeramentu nande chi sa gherra fit "atzione eròica".

Su Hobbit e sos àteros duos libros postos a pare fachent un'ùnicu contu chi addurat pro totus sas bator Eras chi Tolkien si aiat immazinau. In sa Prima Era, chi contat su Silmarillion, b'at sa cosmogonia, sa genesi de sas ratzas (posta a banda cussa de sos Hobbit) e su chi zirat in tundu a su primu Segnore iscuru, Melkor; in sa de duas, chi nde contat s'apendice a Su Segnore de sos Aneddos e a s'Akallabêth (parte de su Silmarillion), b'at s'artziada e sa ruta de su regnu de sos Omines de Nùmenor e sa sestadura de sos Aneddos de sos Elfos, in ube los azuat Sauron, novu Segnore iscuru poi ispèrdiu chin s'alliantzia manna tra Omines e Elfos. In sa de tres, chi nde contant siat su Hobbit siat su Segnore de sos Aneddos, b'at sa reconchista de s'ascusòrju de sos duddurinos chi aìat furau Smaug e sa gherra de s'Aneddu, torra contr'a Sauron. In sa de bator, chi no nde contat perunu libru, sos Omines picant su podere in sa Terra de Mesu acabande a sas àteras ratzas.

## Istoria
Su maghiàrju Gandalf, paris chin trèichi duddurinos, fachet bìsita a Bilbo Baggins, unu hobbit chi vivet in Hobbiville, in sa Contea, e li ispiegat chi custos nanos, chi los cumandat Thorin Iscududechèrcu, bolent torrare a conchistare su regnu de Erebor, sa domo chi tando fit issoro in antis chi lìlla furèsit s'iscurtone Smaug. Gandalf lu arròlat che iscassinadore, ca est bravu a iscassinare, e sos cumpanzos li promitint su de batordichi de s'ascusorju chi est in sa muntagna. Bilbo, comente totus sos hobbit, est unu chi li piachet abbarrare in dommo fughinde su periculu, ma dorminde e pipande, ma a sa fine lu cumbinchent e tando tucat chin sos nanos. A pustis de unu muntone de avventuras, sos cumpanzos arribant a Erebor e la illìberant dae su iscurtone. Bilbo ch'at a torrare a domo ricu e chind unu aneddu de cabàle mannu.

## Riferimentos


## Bibliografia

*
Rebolussione rumena

Sa **rebolussione rumena de 1989** fiat istada custituìda dae una filera de abolotos e de protestos isvilupados in su paìsu intreu in su nadale de 1989 e chi nch'aiant zutu a su bortulamentu de su rezìmene comunista, tando ghiadu dae Nicolae Ceausescu, e a s'isecutadura de su ditadore e de muzere sua.

Che in sos àteros paìsos de s'Europa levantesa, sa majoria ischerfadora de sa pobuladura fiat insatisfata cun sa situassione. S'ausèntzia de onzi liberdade tzivile e sa polìtiga econòmiga de Ceausescu (rembussu de su dèbidu furasteri peri s'isportadura de sa produidura agrìcula cumbinadu cun prozetos de  fraigos subradimensionados) aiant zutu a su sufogamentu de onzi bida sotziale e a s'impoberamentu zenerale de sa pobulassione. Su merchinzu alimentàriu e s'atmosfera de suspetu e terrore intratenta dae sa polima segreda (Securitate) fiant sas mitzas printzipales de malispètzia.

De totu sos paìsos de s'estu chi aiant revessadu sos rezìmenes in su podere a pustis de sa ruta de su muru de Berilinu in su barigare de s'atonzu e de s'ierru de 1989-1990, sa Rumania fiat istada s'ùnigu in ue custu mudamentu fiant acontèssidu in su sàmbene, cun unas 60.000 bìtimas mortales de su rezìmene abaliadas.
The Elder Scrolls V: Skyrim

**The Elder Scrolls V: Skyrim** est s'episodiu de chimbe de sa sèria The Elder Scrolls chi Bethesda Softworks, criadora e erede puru de atteras serias de sutzessu, comente Fallout, RAGE o Brink. Est unu videojocu de ruolu in ube picamus sa parte de unu ex-cundannau a sa furca, chi est in realtade sa pessona chi su destinu at isseperau pro illiberare sa provintzia de Skyrim dae su periculu de sos iscurtònes, chi sun torrande a vivere ind unu periodu de gherra (tzivile e non) ja bastante bulluzau. 

Su jocu est essiu in s'ùndichi de Sant'Andrìa de su 2011 pro PlayStation 3, Xbox 360 e PC.

## Locu de jocu
Skyrim est una de sas provintzias prus a nord de su mundu de Tamriel, sende su capu de locu suo una tzittade chi si narat Solitude. Su fattu de istare tantu a nord e puru in territoriu de muntagna at fattu a manera chi su clima in tottu sa regione siat frittu e b'apat belle semper iberru. Lacos cancaraos e gruttas prennas de istallatitas e istalagmitas sun sos locos chi s'an a bier de prus. 

Custu clima est tantu frittu chi sa zente sua puru s'at accostumau a vivere in mesu a s'astragu, fravicande domos unu pacu in sutta de terra pro bi la facher a s'inclementzia de su tempus malu. Sa ratza chi bi vivet menzus e bi cumandat sun sos Nordicos, populu chi si assimizat a sos vichingos (tantu est beru chi sos àvos issoro, sos *Skáld*, tenen su matessi lumen de sos poetes issoro!) e vivet in biddas ispèrdias chi sos montes inghìrian.

## Istoria printzipale e ''quest'' secundarias
S'istoria printzipale contat sa torràda a vivere de sos iscurtònes, chi si credìan estintos, pro more de su fizu malu de Akatosh, Alduin, e de su sìdis suo pro su podere: custu, postu ind unu cuntestu in ube s'impèrju de Tamriel ch'est a bellu a bellu morindesìche pro sa colonitzatzione de sos Elfos Artos (*Altmer*) e sos Nordicos, pro resones religiosas, sun gherrande pro s'indipendentzia contr'a unu podere chi est ja dèbile. A banda de sa *quest* printzipale, b'at finas assòtzios chi nd'an de proprias. Custas sun:
*Iscura Cunfrarìa
*Cullètziu de sos maghiarjos de Winterhold
*Sos cumpanzos (gherrèris)
*Grèmiu de sos Ladros
Cyberbullismu

Su **cyberbullismu** est unu faeddu, pigadu dae s'inglesu, pro inditare s'attu de dare infàdu a una pessone pro mèdiu de istrumentos elettronicos comente internet, sas e-mail, sos blog, sos telefoneddos, e goi sighinde.
Sa paraula l'at imbentada s'educadore canadesu Bill Belsey. Comente su bullismu in sa vida reale, su "frade" in cussa virtuale podet esser una violadùra de su Còdighe Tzivile, de cussu Penale e, pro cantu pertoccat sa leze italiana, de su de sa Privacy (D.Lgs 196 de su 2003).
Oe in die, su 34% de su bullismu est in sa retza; mancari chi si presentet a manera diversa, finas cussu chi b'est in su web est bullismu, podende causare dannu psicologicu mannu a chie nde ruet vittima.

## Differentzias cunforma su bullismu "traditzionale"
Cunfòrma su bullismu traditzionale in sa vida reale, s'imprèu de mèdios elettronicos li daet a su cyberbullismu unas cantas caratteristicas ispetziales:
****Anonimadu de s'infadadore***: a la narrer franca, s'anonimadu est una fantasìa de chie si creet anònimu: cada comunicatzione elettronica lassat semper orminas a palas suas: peròe, tocat de narrer puru chi su molestadore est, a dontzi modu, mal'a agattare pro su malassortadu (chi a s'ispissu s'infadadore descriet propriu, atteras vortas "in suspu" a manera chi niune, sa vittima in particulare, lu podat cassare), chi addainantis de su computer unu muntone de tzarras o cosas malas, in ue de issu si nde narat male meda, si podet bìdere (ma subratottu *tottus* podent bidere).
****Diffitzile a lu agattare***: est làdinu chi, ind unu grupu privadu in ue si narat male de sa vittima, custa non si nde podat abizare.
****Indebilitamentu de s'etica personale***: s'infadadore a s'ispissu in su web si unfrat, ca s'intendet "prus mannu" de su chi no est in realtade: edduncas, si permitit de narrer cosa chi mai dìat narrer in sa vida reale (subratottu si est cara a sa vittima).
****Mancantzia de làcana ispatziu-temporale***: mentras chi su bullismu traditzionale podìat sutzedere solu ind una isfera de s'esistentzia de sa vittima (s'iscola, pro esempiu), como non solu ch'intrat puru in cussa privada ma b'est cada vorta chi su malassortadu imprèat su mèdiu elettronicu chi impreat s'infadadore.
Andera GR 20

S**'andera GR 20**, ubigada in Còrsiga e longa 200 km., est cussiderada una de sas anderas prus difìziles e suzestivas in Europa.

S'isterrit dae Calinzana, in su nordu-uestu de s'ìsula, finas a Conca, in su suddu-estu, sizende artàrias de prus de 2.000 metros e permitende de ammirare paisazos istupendos pobulados dae fauna agreste bundantziosa. 

Sos caminadores cumpetitivos bene assussados sunt capatzos de la cuguzare in prus pagu de una die e mesu, cando chi a sos caminadores normales (ch'in onzi casu devint possuer tzerta isperièntzia) est cussizàbile a si leare 15 dies  a su nessi pro cumpretare su cursàriu e a afrontare s'imprendimentu petzi a s'istiu.

S'andera est sinzolada in ruju e arbu e non devet esser abandonada mai. Su cursàriu rugrat unos cantos trighinzos in ue est possìbile a si reaprovisionare, e est probidu de refuzos in ue a colare sa note.
Pinzutu

**Pinzùtu**, chin su prurale chi fachet in *pinzùti* (pronuntzia in corsicanu: , pronuntzia frantzesa: , in sardu *puntzùdu* e in italianu *appuntito*), est una paràgula mala chi sa zente de Còssiga imprèat pro inditàre sos continentales, ca tènen un'atzèntu "appuntìu" chi in s'allèga de sos corsicanos imbètzes non b'at (pro custu sos zovanos lis nàran pèri *le pinz*, chin su matessi sinnìficu). Su faveddu est de imprèu comùnu fìntzas pro sos turistas e istrànzos in generale, peròe.

## Orìzine de su favèddu
Sos corsicanos naran a sos atteros frantzesos *pinzuti* dae sa Battalla de Ponte Novu, in ube s'armada de Pascale Paoli gherràbat contr'a sos continentales, pro mòre de su berrìttu a tres pùntas de s'esèrtzitu issoro.

## Referèntzias
Battalla de Ponte Novu

Sa **battalla de Ponte Novu** (in còssu *battaglia di Ponte Novu* e in frantzesu *bataille de Ponte Novu*) est una pelèa chi si at gherràu in dùas dìes, dae s'8 a su 9 de màju de su 1769, tra sos indipendentistas de sa Repùbrica Corsicana paolìna e sos mertzenàrios prussianos a un'ala, e a s'àttera sas armadas de su re frantzèsu Luìsu de XV, chi sos granadèris frantzesos aìant ghiau pro s'istrada de Còrte (su capu de locu de sa natzione corsicana de tando). Custa battalla, chi bìet sa definitìva bìnchida de sos ùrtimos, ponet accàbbu a sa ghèrra tra sos frantzesos e sos indipendentistas corsicanos: difàttis, su 13 de làmpadas de su 1769 Pascàle Paoli tuccàbat dae Portivèchju (còmmo Porto Vecchio) in Gran Bretagna. S'indipendèntzia de s'ìsula fit oramài accabbàda de manèra uffitziàle.

Su ponte fit derrùtu in sa secùnda gherra mundiale, ma s'ammèntu de sa battàlla est gàlu presènte mèda in sos corsicanos, mascamènte cussos natzionalistas, chi la bìent comènte un'òpera de resistèntzia eròica.
Radical chic

**Radical chic** est un'espressione idiomatica, chi benit dae s'inglesu, pro inditare sos de s'arta burghesìa o de sa classe mediàna chi, tantu pro sichìre una moda o pro interèssu pessonale o ipocrisìa, tenen ideas de estrema manca chi b'andan contr'a sa classe de appartenèntzia issoro. A s'ispissu b'at unu tzertu sentìdu de menisprèssiu pro su dinàre, fràncu poi vìver una vida chin attividades de balànzu chi issos etottu, cara a sos atteros, dìan definire de custa manera. In prus, non bènit a mancare su menisprèssiu tipicamente aristocraticu e elitìsta pro s'ignoràntzia de "sos atteros", ca si presentan chind unu tzertu presùmu de superioridàde, mascamènte curturale: custu ca sos de s'ala "radical chic" in realtade istròchen male, chène lu ischìre, cumportamèntos de sos artistas *bohémien* chi, vortàos a banalidade, oje comùnican un'idèa snobìstica.
Limba napulitana

Su **napulitànu** (*napulitano*) est un'idioma romanzu chi, paris chin s'italianu, faveddan in tottu s'Italia de zòsso, in Campania, Basilicata, Calabria de sùsu, Abrutzu, Molise, Puglia e sa parte de Latziu chi est a làcana chin sa Campania: ovverosìat, tottus sas terras chi tando fachìan parte de su Regnu de sas Duas Sitzìlias in sa banda de su faru de Messina, in ube sa limba natzionale fit appuntu su napulitanu, mèntras chi prus a zosso bi fit su sitzilianu. 

In su seculu de XVI re Ferdinando su Cattolicu aìat impostu su castiglianu che nova limba uffitziale e su napolitanu, a libellu amministrativu, toppicabat in sos uffitzios de dipromatzia e in sos funtzionarios prùbicos: su cardinale Girolamo Seripando, in su 1554, aìat isseperàu de che bocare su napulitanu foras dae cùghe puru, ponèndeche su toscanu. Pro seculos su napulitanu est istau unu ponte tra su mundu classicu e cussu modernu, isparghinànde sa moda de s'> in sa poesia otzidentale, su tragicomicu (Vaiasseide, Pulcinella); in prus, in napulitanu b'an iscrittu pro sa prima bìa sos contos prus connottos de sa curtura europea moderna e premoderna, comente Chisinèddula e sa Bella Addormentada. Oje su napulitanu si connoschet pèri tottu su mundu pro sas cantones folkloricas chi li ziran a tundu.

Sa limba napulitana tenet una litteradura importante in prosa, su teatru de Eduardo De Filippo, in poesia, de Totò e ateros, e in sa cantone dae su 1600 a oje, connotta in tottube.
Limba friulana

Su **friulanu** (*furlan*) est un'idioma noulatinu chi fachet parte de su grupu de sas limbas retoromantzas, paris chin su romanciu e su ladinu.

Chistionada in Friuli-Venetzia Giulia e ind una parte minore de su Venetu, si la reconnoschet dae su 1999 che limba de minorìa istorica e posta in sutta de tutela a libellu locale. Est sa limba retoromantza prus faveddada.
Ninja Gaiden (videojocu de su 2004)

**Ninja Gaiden** est unu videojocu de atzione in 3D, prubicau in su 2004 petzi pro Xbox. Affacch'e paritzos atteros titulos, su jocu fachet parte de sa sèria de Ninha Gaiden, chi bìet che protagonista su ninja Ryu Hayabusa.

Approfettande de sa (tando) manna potentzia tènnica de Xbox, su Team Ninja aìat isseperàu de tòrrare a propònner sa formula classica de sos jocos de atzione "annos '90" ind una bèste nova, arribande a isvilupare custu titulu chi, sicund'a sa critica, est unu de sos menzus action-game de tottus sos tempos. Cando fit essìu, Ninja Gaiden aìat tentu tzoccamànos pro sa grafica sua, chi tando fachìat abberu ispàntu, unìa a una jocabilidade chi fit bèlle a s'istàdiu de perfetzione. Su sutzèssu de Ninja Gaiden fit tantu mannu, chi su Team Ninja aìat sichìu a nde fàcher atteros in forma de sequel e duos remake.
Craic

**Craic** (/ʔkræk/ KRAK), o **crack**, est unu favèddu chi sos irlandesos imprèan mèda pro sa tzàrra (cussa chi fachet casìnu in particulàre) e cosa ispassiòsa in generale; si pònet a pàre, a s'ispìssu, chin s'artìculu definìu, sènde dùncas *the craic*. Custa paràgula at un'istòria curiosa a pàlas suas: s'inglesu *crack* lu aìat picàu s'irlandesu, benìnde *craic*, in sa meitàde de su seculu de XX, e a pùstis su *spelling* irlandesu chi nd'at resurtàu lu at picàu tòrra s'inglesu. 

## Crìticas
Sa paragula *craic* at pèsau unu muntòne de criticas, mascamènte de sos purìstas chi li nàran "fràssu irlandesu" (*fake Irish*) o unu noulozismu pseudo-gaèlicu, ma fìntzas prus "sotziulogicas" nànde chi est s'espressione de s'idealtìpu (istereòtipu) de s'irlandesu.

## Sotziulogìa
Sa paragula est còmmo parte de sa curtura irlandesa. Su professore Eileen M. Trauth aìat naràu chi, mancàri chi nd'aìat falàda de àbba sùtta de sos pòntes dàe càndo s'Irlanda fit gàlu terra de massàjos, s'importàntzia chi tènet a libellu traditzionale su cuntzèttu de *craic* abbàrrat galu, tantu chi sos traballadòres li dàen càra pro zuicàre sa calidàde de vida.
Ricciotti Greatti

**Ricciotti Greatti** (Basiliano (Ùdine), 13 de santugaìne de 1939) est unu fubaleri italianu antigu, in sa posissione de mesucampista.

## Carrera

Crèschidu in su Spilimbergo, s'istrenat in sa Sèrie A cun sa camiseta de sa Frorentziana su 10 de santugaìne de 1.958 in s'addòviu disputadu in Triestu contra a sa Triestesa e bintu dae sos tanados pro 3-1. In s'istajone posteriore, zogat in su Palermu, in ue totalizat 16 presèntzias marchende bator golos. Posteriormente colat a sa Rezana, in ue abarrat tres istajones. Crompit a su Casteddu pro 32 milliones de francos betzos in s'istassione 1.963-1.964 e b'at a abarrare finas a s'agabu de sa carrera, logrende s'iscudete in su 1.969-1.970.

At realizadu in totu sas istajones de profissionale, francu in s'ùrtima, addaghi aiat zogadu 10 partidas. Aiat marcadu grobarmente 54 puntos in sa carrera sua de profissionale.
Limba galega

Su **galegu** (connottu finas che **galitzianu**) est una limba romantza nàschia in su seculu de XII in su trettu de ponente de s'antica provintzia romana Gallaecia, chi cumprendìat sa Galitzia de commo, su nord de su Portogallu e sas terras a curtzu de levante. S'attera limba chi naschit in custa terra est su lionesu, chi s'assimizat meda a su galitzianu.

Su galegu-portughesu fit belle arribau a essere una limba culta foras dae sa Galitzia e dae su Portugallu, e aìat tentu un'esistentzia uffitziale pro 700 annos, perdendela in su seculu de XIV. Sa debìlesa de sa limba at permìtiu a su castiglianu de cumandare, finas a su seculu de XIX: custu periodu lu an ammentare nàndelis "Séculos Escuros".

Como su galegu est sa limba ufitziale de Galitzia, chi faveddan 3 miliones de pessones paris chin s'ispagnolu.
Autodeterminatzione

Su **printzìpiu de autodeterminatziòne de sos pòpulos** affìrmat su derèttu de unu populu in sutta de domìniu istrànzu a si picàre s'indipendèntzia, a istàre chind un'àtteru istadu o, a dòntzi modu, a pòder isseperàre su rezìme polìticu chi issos bòlen.

Custu printzipiu est una lèze de su derettu internatzionale generale, est a nàrrer una leze chi sos effettos giuridicos suos bàlen pro tottu sa Comunidade de sos Istados. In prus, custu printzipiu est fìntzas una leze de *ius cogens*, ovverosiat unu derettu e printzipiu màssimu de su derettu internatzionale, e mal'a iscantzellàre pro mèdiu de cunventziònes internatzionales. Comente càpitat pro tottus sas lezes de su derettu internatzionale, fintzas cussu de autodeterminatzione lu ratìfican lezes internas a sos istados, pro esempiu in Italia sa L.n.881/1977, e balet che leze de Istadu chi balet de prus de su derettu internu (Cass.pen. 21-3 1975).

## Istòria
Dae s'Ottichèntos in susu s'Europa, s'America e su restu de su mundu an connottu sa dottrìna politica de su natzionalismu, chi fit tantu forte dae arribare a sos duos istados, tando sìmbulos de sa pelèa ideologica, chi an cambiau s'istoria contemporanea, ovverosìat sos Istados Unidos chin Thomas Woodrow Wilson e s'URSS chin Vladimir Lenin. Issos an reconnòttu su printzipiu in duas maneras differentes, s'unu mascamènte chin sos fentomàos "14 puntos" e sa nàschia de sa Sociedade de sas Natziones, s'atteru chin s'ispìnta de s'Internatzionale de Tres chi, pro esèmpiu, aìat custrìntu su Partidu Comunista Sudafricanu a sìche lassàre a pàlas sa polìtica filo-bianca pro su derettu de sa populatzione nighèdda a gubernare. Ambosduos sun pares, ca an dèpiu fàcher passos addaesècus in favòre de issèperos meda *realpolitik*: bàstet bìer sa nova làcana geopolitica chi ch'aìat essìu a s'accabbu de sa prima gherra mundiale, oppùru su fattu chi s'URSS reconnoschìat su derettu in chistiòne a sas Repùbricas suas, fràncu non lu pònner in pratica mai fìntzas a su tempus de sa *Perestrojka*.
Su printzipiu de autodeterminatzione de sos populos si at isviluppàu de manera unu pacu prus cumprìa in sa secùnda meitàde de su Novichèntos, in su 1945 a s'accabbu de sa secunda gherra mundiale. Est istàda s'Organitzassione de sas Natziones Unìas (ONU) in particulare a nde promògher s'isvilùppu in ìntro de sa Comunidade de sos Istados.
Unione Sovietica

Sa **Uniòne de sas Repùbbricas Sotzialìstas Sovièticas** (URSS) (in russu: *Союз Советских Социалистических Республик – СССР*), connòtta fìntzas comènte **Unione Sovietica** (*Сов́етский Со́юз*) fit unu istàdu federale comunista de s'Euràsia nordorientale.

## Istoria
Fit nàschia in su 30 de Nadàle de su 1922, bocàndeche s'Impèriu Tzarìsta a pùstis de sa ghèrra tzivìle russa, e sìche fit morta in su 26 de Nadale de su 1991, a pustis de esser istada, pàris chin su prus mannu inìmicu suo de sos Istados Unidos, una superpotèntzia a libèllu mundiale e unu de sos prus mannos protagonistas de s'istoria de su sèculu de XX, sìat in sa prima meitàde de su seculu sìat in sa Segunda Gherra Mundiale, siat a pustis de sa gherra e a su cumìntzu de sa Gherra Frìtta.

Su nùmeru de sas repubricas chi nde fachìan parte fit meda cambiàda in su tèmpus. Pacu prima de sìche mòrrer, 15 Repubricas Sotzialistas Sovieticas fachian parte de sa Federatzione, chin sa prus manna sènde cussa Russa, chi si narat oje Federatzione Russa. Eddùncas, fintzas sa mannèsa de sas terras fit cambiada meda, sènde comùncas prus o màncu manna cantu s'Imperiu Russu, chène peròe Polonia e Finlandia. 

B'aìat unu partidu politicu ebbìa chi fit reconnottu de manèra uffitziale, su Partidu Comunista de s'Unione Sovietica (**PCUS**), chi lu ghiàbat unu segretariu generale e su Politburo, chi fit su sìmbulu mundiale de s'ideologia comunista in su seculu de XX.

## Repubricas Sotzialistas Sovieticas
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Armenia
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Azerbaigian
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Turkmenistan
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Moldavia
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Estonia
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Lituania
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de s'Ucraina
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Tagikistan
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Kirghizistan
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Uzbekistan
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Kazakistan
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Bielorussia
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Lettonia
#Repùbrica Sotzialìsta Federale Soviètica de Russia
#Repùbrica Sotzialìsta Federale Soviètica Transcaucasica
#Repùbrica Sotzialìsta Soviètica de Carelia-Finlandia

## Aggantzos de foras
* Innu de s'Unione Soviètica URSS CCCP - National Anthem Of URSS - Sardinian subtitles
Pasquale Paoli

**Filippo Antonio Pasquale de Paoli**, o *Pascàle Paoli*, (Stretta di Morosaglia, 6 de aprìle de su 1725 – Londra, 5 de febràrju de su 1807) est istau unu politicu, militare e generale còssu, tèntu dae medas natzionalistas corsicanos in cunsìderu comènte *u Babbu di a Patria*.

## Bida
Paoli fit nàschiu in Stretta di Morosaglia, fizu de Giacinto Paoli, chi aìat ghiàu sos rebèrdes de Còssiga contr'a su domìniu genovesu. Pascale aìat tando sichìu a babbu suo in distèrru in su 1738, gherrande in intro de s'esèrtzitu napulitanu; torrande a falàre in Cossiga, in su 29 de aprile de su 1755, fit bènniu a cumandante de sas fortzas reberdes, che "generale de sa Natzione Còssa". In su mese de Sant'Andrìa de su matessi annu, fit proclamàda s'indipendentzia de s'ìsula, chi a custu puntu si at fattu costitutzione, amministratzione, sistema zudissiàriu e esertzitu. Chind una sèria de attaccos, Pascale fit resèssiu a nde catzàre tottus sos genovesos dae s'isula, pòsta a banda carchi tzittàde accùrtzu a su mare. Tando fit a su gubèrnu battìnde medas riformas. At fravicàu in Corte, bidda posta in su tzentru de s'isula, un'universidade (torràd'a apèrrer pètzi in sos annos '80 de su Novichèntos). In su 1767 sìche aìat picàu s'ìsula de Capraia dae sos genovesos chi, oramài dèbiles pro chistiònes finantziàrias e non prus capàssos de dare càra a sa Còssiga, fin custrìntos a la dare a sa Frantza, chi tando aìat conchistàu s'isula pro nde fàcher unu possedimèntu pessonàle de Luisi de XV. 

Pro duos annos Paoli aìat gherràu chin sos invasòres novos, fìntzas a cando in su 1769 lu aìan bìntu sas fortzas de su conte de Vaux e fit tando custrintu a disterràre in Gran Bretagna. In su 1789 sìch'andàbat a Parigi chin su permissu de s'Assemblea Costituente, e chin su gradu de generale lu aìan torrau a mandàre in Cossiga. Ma Paoli, chi li fachìat àscamu su chi sa revolutzione frantzesa fit benìnde a èsser, e chin sa Conventzione chi li nàbat de esser unu traitòre, aìat cunvocàu in su 1793 in Corte un'assemblea, chin issu etòttu a fàcher de presidente, e decrarànde s'indipendentzia dae sa Frantza aìat chircàu de cuntzèder, de bàdas, s'isula a su gubernu britannicu. Ma, sicomente custu no nde cherìat nemmancu s'intèsa, Paoli fit tòrra custrìntu a disterràre a Londra in su 1796, in ube sìche fit mòrtu ùndichi annos prus a tàrdu, e sa Còssiga torràbat a esser unu dipartimentu frantzesu.
GOG.com

**GOG.com** (chi fit a prìmu un'acrònimu de *Good Old Games*) est unu servìtziu de CD Projekt in ube si poden comporàre online sos videojocos. Mancari chi siat una siènda polacca, sa sèa sua est in Nicosia (Cipru).

In cùghe sun in bèndia videojòcos medas pro PC, a s'ispìssu chin tantu de patch prochì si podan jocare fìntzas chin sistemas prus modernos. A differèntzia de cantu b'at in atteros servitzios comente Direct2Drive e Steam, su software non lu protèzen chin DRM e s'usuàriu non che dèpet fàcher intràre in su computer suo client perùnu o atteru software pro iscarricàre e jocàre.

Dae su 27 de màrtzu de su 2012 in sùsu, GOG at accabbàu de bòler nàrrer *Good Old Games*, diventànde pètzi GOG e cumintzànde a bènder jocos prus pacu antìcos, comente The Witcher 2, Alan Wake, Assassin's Creed e mèdas àtteros.

In su mès' 'e Santu Gabìne de su 2012 GOG at cumintzàu a dare appòzu a jocos *DRM-free* fìntzas pro Mac, a cumintzare dae The Witcher e The Witcher 2 (ambòsdùos chi los at fàttos CD Projekt). In su mese de agùstu de su 2013 b'at unos 600 jocos de parìtzos *publisher*, comente Activision, Apogee, Atari, Codemasters, Electronic Arts, Interplay, Revolution Software, Sierra Entertainment, Square Enix, Team17, TopWare e Ubisoft.

## Aggàntzos de fòras
*Zàssu uffitziàle
A Night at the Opera

**A Night at the Opera** est su titulu de un'album de su gruppu inglesu Queen, pubblicadu in su 1975.

## Traccias
# "Death on Two Legs (Dedicated to...)" – 3:43
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 1:07
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 3:04
# "You're My Best Friend" – 2:52
# "39" – 3:30
# "Sweet Lady" – 4:03
# "Seaside Rendezvous" – 2:14
# "The Prophet's Song" – 8:20
# "Love of My Life" – 3:38
# "Good Company" – 3:23
# "Bohemian Rhapsody" – 5:54
# "God Save the Queen" – 1:13
Steam (informatica)

**Steam** est unu servìtziu de Valve in ube si poden comporàre online sos videojocos. Est attìvu dae su 12 de Capidànne de su 2003, e si nde pòdet fàcher imprèu in Windows, Mac OS X (dae su 12 de màju de su 2010), GNU/Linux (dae su 14 de febràrju de su 2013), Android e iOS. In su mès' 'e jannàrju de su 2012 sos chi fin iscrìttos a Steam fin unos 40 miliones. In su mès' 'e  jannàrju de su 2010 b'aìat 1500 videojocos chi los aìan fattos prus de 100 isviluppadòres. In su mès' 'e Santu Gabìne de su 2013 Valve nàt chi Steam tenìat 65 miliones de usuàrios. Su catàlogu in lista tènet, oje in dìe, prus de 3000 tìtulos de comporàre e iscarricàre.
Tostoine de abba

Su **tostoine de abba** (*Caretta Caretta*) est unu rettìliu chi faghet parte de sa famìlia de sos chelònidos (*[[Cheloniidae]]*). Sos trettos in ue zirat de prus su tostoine de abba sun in Grèghia, Turchia, Sitzìlia, Calàbria, Tunìsia o in Libia. Si assimìzat meda a su tostoine de Kemp (*Dermochelys kempii*), tantu chi si podet fintzas cunfùndere chin issu, ma cussu b'est in su golfu de su Messicu e a nde bìder in su Mare de Mesu est una raridade. Mancari chi siat s'ispètzia de abba prus a comùnu de su Mar' 'e Mesu, est a puntu de sìche estìnghere in medas trettos suos.

## Suttispètzias
B'at duas suttispètzias de tostoine de abba:
**Caretta caretta gigas*, chi agatamus in s'Otzeanu Patzìficu e in s'Otzeanu Indianu;
**Caretta caretta caretta*, chi agatamus in s'Otzeanu Atlànticu e in su Mare de Mesu.
Tostoine de Hermann

Su **tostoine de Hermann** (*Testudo Hermanni*) est unu rettìliu de sa zenìa *Testudo*. Est unu tostoine de terra, chi agatamus subratottu in Itàlia, in sa Frantza de sud, in Còssiga, in Sardigna, in Catalugna, in sas Baleares e in Sitzìlia. Su colore chi tenet est nieddu e groghittu. Su tostoine de Hermann est un'animale chi podet campare a longu: a su solitu bivet pro ottant'annos, ma si nde contan fintzas de esemplares chi bìvent pro chent'annos. S'ònus (pèsu) sou b'andat dae s'unu a sos tres kilos. Si ponet a fizare in beranu (martzu o aprile) o a s'accabbu de istiu (cabidanne e Santu 'Aine). 

Su tostoine de Hermann est unu de sos rettìlios chi prus sun suzetos a minetta a libellu europeu, subratottu pro s'attividade mala de s'omine comente sos fogos, sa cassa a fura proibida, s'enorme fraigamentu de domos accurtzu a su mare e s'isparessida de sa massaria traditzionale. Bi nd'at semper prus pagos in Ispagna, Itàlia e Frantza, mentras chi in Còssiga e Sardigna si mantenet prus o mancu arranchende.

## Riferimentos
Testùghine grecu

Su **testùghine grecu** (*Testudo graeca*) est unu rettìliu chi fachet parte de sa famìlia de is testudìnidos (*[[Testudinidae]]*).

## Areale de s'ispètzia
Su testùghine grecu est un'ispetzia paleartica otzidentale, chi in Europa si atzàpat in Italia, Grèghia orientale, Ispagna, Turchia europea, in càrchi ìsula de su Mare de Mesu (Sardinna cumpresa) e in sas costèras bulgaras e rumenas de su Mare Nigheddu. In Asia b'est meda in Turchia, unicu trettu in ube s'esistentzia sua no est in arrìscu, Asia Minore, Iran fìntzas a arribare a làcana chin su Pakistan. In s'Africa de su Nord est meda a comùnu in Maroccu, Algeria, Tunisia e Libia.

## In Sardinna
In Sardinna custa ispetzia che l'an battìa in epoca istorica. Sa suttispètzie chi si atzapat de prus est cussa tunisina (mancari chi su fenotipu suo non si podat pònner a pare chin cussa de Tunisia, bìdu chi galu isètat de esser reconnòttu), chi tenet su lùmen issientìficu de *Testudo graeca nabeulensis*. S'isolamentu in su tempus l'at fatta bènner a divèrsu dae su fradìle africanu, sènde prus manna (podet cròmper fintzas a bìndichi - decheòto chentìmetros).

## Aggantzos de fora
* Carchi immàzine de testùghine grecu de Sardinna

## Riferimentos
Pane pùrile

Su **pane pùrile** (dae su gregu ἀζύμη = sena fermentu) est unu tipu de pane amaniadu cun farra de tzereales e aba, che totu sos àteros panes, belle gasi sena esser sutapostu a unu protzessu de ammadrigadura e sena annanghedura de fermentu.

## Istòria

Pro meda tempus, su pane pùrile est istadu s'ùnigu cunnotu dae s'umanidade. S'amaniaiat cun ispoddiadura de farra e si coghiat ponende sa cumassa a subra de pedras abrigadas o chinisa caente. In fatu, s'amaniadura de su pane si fiat evoluìda finas a produer sas numerosas bariedades de pane cunnotas.

S'evolussione si fiat incaminada gràssias a s'imbentu de sos forros, a s'iscoberta de su fermentu, a sa bogadura de farra e, probabirmente, a s'annanghedura de àteras sustàntzias che ozu, butiru, ispètzias, eac. Sende gasi, medas pessones sighint a amaniare su pane pùrile siat pro motivos de pratigalidade, benende mezus su pane pùrile a amaniare, siat pro motivos reliziosos e dietètigos. Pro custa resone, su pane pùrile est impreadu de pane tradissionale in medas logalidades e finas in Itàlia: in prus de custu, s'utilizat in sos casos in ue fagat bisonzu una casta de pane chi devat esser cunservadu pro tempos longos.

S'impreu de su pane pùrile est importante in sa relizione ebraiga e in sa cristiana.

Sos zudeos màndigant pane pùrile in tempus de sa chida pascumannale, tzelebrada in amentu de s'essida de su pòbulu israelita dae s'Ezitu, cunforme a sa prescritura cuntènnida in su de XII cabìtulu de s'Èsodu; s'amaniadura de su pane pùrile tocaiat a sos levitos. Unas cantas cunfissuras reliziosas cristianas, in particulare sa Crèsia catòliga, impreant pro s'eucarestia unu tipu particulare de pane pùrile de forma retunda, s'òstia.
Presone de Regina Coeli

Sa **presone de Regina Coeli** (Domo Regrusòria de Roma Regina Coeli) est su penadorzu printzipale e prus cunnotu de Roma e, dae su puntu de bista amministrativu, est sa domo regrusòria de sa cabitale italiana.

Ubigada in s'arrodu de Trastevere, in su nùmeru 29 de via della Lungara (un'aderetu de numenada tzitadina trista e ispainada a unu tempus), s'agatat in unu cumparis edilìtziu remontende a su 1654, chi anteriormente fiat istadu sa sea de unu cumbentu; in su 1881, fiat istadu cumbertidu  s'impreu atuale. Aiat retzidu su nùmene de s'istrutura reliziosa, chi difatis fiat dedigada a Maria, Regina Coeli.

A s'aguale de medas àteros penadorzos italianos, Regina Coeli tenet probremas sèrios de subraturmadura: atuarmente, istranzat unos 1.200 presoneris, cando chi sa cabida istandard diat esser intre 750 e 800.

## Tradissiones pobulares

S'ubigadura particulare de sa presone, zustu in pinna de su mògoru panoràmigu de su Gianicolo, rennet s'istrutura a curtzu a beru in lìnia dereta de unos cantos puntos de custa artura; sa barconada de su faru de su Gianicolo, pro narrer, distat petzi carchi deghinas de metros dae sas tzeddas de cuzone. A resone de custu, e nostamis de sa rizidesa de sos regulamentos presonales, fiat custùmene, finas a tempos meda reghentes, chi sos familiales de sos presoneris si reunirent in ie pro comunicare cun issos aboghinende.

Pro un'ispètzia de respetu caballerencu, fiat tradissione cunsolidada chi sas fortzas de seguràntzia no intervènnerent pro impeigher sas comunicaduras naradas, a cundissione chi su tràmunu bervale pertocaret efetivamente petzi sas noas importantes e de urzèntzia manna (peroe sos presoneris polìtigos in tempus de su fassismu aiant retzidu missadas in còdighe imbiadas in manera impersonale). In prus de custu, in su faru s'agataiant pessones de tonalidade poderosa chi, a bias bàrias, s'imprestaiant de badas a fagher de bogheris a contu de sas fèminas e, prus in zenerale, de chie si siat nde podet tenner eventualmente bisonzu; issos teniant aguarmente una funtzione ordinadora de su tràfigu de sas comunicaduras dae e chirru a sa presone. In manera assimizadora, in intro de s'istrutura, sas comunicaduras fiant imbiadas, arribende e moende, colende peri una tzedda ebia, ch'in sa pràtiga deveniat un'ischerriadorzu. Ant rodadu una pellìcula cun Pippo Franco, chi comunicaiat dae su Gianicolo cun unu parente inserradu in su penadorzu.
Po cantu Biddanoa

**Po cantu Biddanòa** est unu romantzu de Benvenuto Lobina, chi at prubicàu pro sa prima bìa in su 1987 2D Editrice Mediterranea.

## Istoria
A s'accàbbu de sa prima ghèrra mundiale Luisìcu, unu sordàu de sa Brigata Tataresa de Emilio Lussu, tòrrat a dòmmo. A lu isettàre b'èst Sara, s'ispòsa sua, chi est a puntu de dare lùche a una criatùra. Luisicu at a fàcher sos contos chin sa cundissiòne sua de ex-sordau a gherra accabbàda e chin tòttu su chi at a bènner in su tèmpus tra sa prima e sa secunda gherra mundiale e de comente lu bìet, peròe, una bìdda ispèrdia de pacas pessònas pòsta in su tzèntru de sa Sardinna, Biddanoa appuntu.

## Limba
Su romantzu est iscrìttu in sardu chind una bortàda in italianu a costàzu. In su romantzu b'àt tres regìstros limbìsticos, chi currespùnden a chie est faveddànde: sa limba de chie còntat s'istoria est unu campidanesu comùnu, sa zente de bidda chistiònat su sarcidanèsu de Biddanoa Tulu e sos prus istudiàos imbètzes unu campidanesu "tzivìle" chi a s'ispìssu bi tzàccat cultìsmos picàos dae s'italianu.
Mommotti

Su **mommòtti** (o **bobbòtti**) est una figura sarda de fantasìa imbentàda pro assuconàre a sos pitzìnnos. Calicuna borta est un'omine nigheddu o oscuru, oppuru un'orcu malu e su compitu suo est cussu de si picare sos pisèddos chi non si cumpòrtant bene.

Su lùmene Mommotti tenet diversos argumentos a secunda de cale tretu de sa Sardigna si pichet in cunsìderu; si credet chi bènzat dae su capu de zosso casteddàju, in ube sos arabos e sos piratas irrobàbant a s'ispìssu. Si còntat de unu tzertu *Mohammed*, arabu dae sa pedde nighedda, chi attaccabat sas biddas a de notte. "Mommotti" podet esser unu paralùmen istorpiàu suo.

Un'atera orizine, custa borta de su capu de susu, est cussa de sa famìlia *Marotta* chi in Còssiga, in s'epoca napoliònica, fachìat parìtzos secuèstros politicos.
Licàntropu

Su **licàntropu** (dae su gregu λύκος lýkos, “lubu”, e ἄνθρωπος ànthropos, “òmine”), naradu finas **òmine lubu** o **lubu ritzu**, est una de sas creaduras mostruosas de sa mitolozia e de su forcrore, posteriormente devènnidas tìpigas de sa literadura de s'orrore e de su tzine de s'orrore.

Cunforme a sa paristòria, su licàntropu est un'esser umanu cundennadu dae una maledissione a si mudare in una bèstia ferotzas cun onzi prenilùniu: sa forma de sa cale si contat prus fitianu est sa de su lupu, peroe in unas cantas curturas prebalessent s'ursu, su boe o su gatu agreste. In sa narrativa e in sa tzinematografia de s'orrore sunt istados annantos àteros elementos chi fartaiant in sa tradissione pobulare, comente su fatu chi lu si podat ochier petzi impreende un'arma de prata, o puru chi su licàntropu trasmitat sa cundissione sua a un'àteru èssere umanu a pustis de lu mosser. Argunas pessones creiant chi, ochiende su lubu in antis de sa prima mudadura, tzelaret sa maledissione.

In prus de custu, est importante a remarcare chi sos tèrmines *lubu ritzu* e *licàntropu* non sunt semper sinònimos: difatis, in sas paristòrias pobulares su lubu ritzu a bias est sintzillamente unu lubu mannu cun avesos antropòfagos, a su cale podet esser assotziada o nono una natura mostruosa. Addae de custu, in su casu de su lupu ritzu comente mudaformas, si podet diferentziare su lubu ritzu, chi si mudat contra a sa boluntade sua, dae su licàntropu, chi si podet mudare onzi bia chi lu disizet e sena perder s'assentu (sa cumponidora umana).

In sa literatura mèdiga e sichiàtriga, peri su tèrmine “licantropia” est istada descrita una sìndrome istèriga chi diat aer còrfidu sas pessones, faghende chi learent posturas de lubu in tempus de cundissiones particulares (comente sas notes de luna prena). In modu anàlogu, unu “licàntropu” fiat sintzillamente una pessone afetada dae custu istrobu. In tempos reghentes, s'esistèntzia de s'istrobu naradu est istada cussiderada rara a beru o foras male chistionada dae sa sichiatria etotu.
Cocktail de benebènnida

Su **cocktail de benebènnida**, o **aperitivu de benebènnida**, est una reunione tìpiga de sos biazos organizados, gasi che de sas rugheras, in tempus de sa cale pessonale de su turoperadore in chistione isprigat a sos crientes sos servìtzios cumbidados e sas règulas a sighire pro barigare bagàntzias sulenas e de calidade.

Su cocktail de benèbennida est amaniadu aversarmente in sa sala de un'hotel, sa die etotu de s'arribada de sos crientes a su logu turìstigu, o puru sa die in fatu.

In tempus de sos cocktails de benebènnida, sunt descritas fitianu sas iscursiones optativas cumbidadas dae su turoperadore, cun sa possibilidade de las reservare e pagare deretu. In prus de custu, a bias est presentadu su pessonale chi s'òcupat de onzi hotel cuntzertadu cun su turoperadore, a su cale sos crientes si podent aderetare pro cale si siat bisonzu.

Su nùmene de sa reunione si devet a su fatu chi a sos crientes est cumbidadu unu cocktail, un'aperitivu o cosas gasi.

Est prus raru, e caraterìstigu mescamente de sas rugheras, su cocktail de despedida.
Bore Poddighe

**Bore Poddighe**, in italianu *Salvatore Poddighe*, (Tàtari, 6 de jannàrju de su 1871 - Iglesias, 14 de Sant'Andrìa de su 1938) est istàu unu de sos poetès sardos de prùs mannu impòrtu in su Novichèntos.

## Bida
Bore fit naschiu in Tàtari ma sos mannos suos, Filumena Piras e Bachis Poddighe, benìant dae Duarche, bidda a ube fit torràu a vìvere fìntzas a decheoto annos dae sènde minore minore, cando su pitzìnnu non tenìat nemmancu unu mese. Sicomente s'aprètu lu fit custringhènde a chircàre trabàllu e bi nde aìat in sas minieras de s'Igresiente, a mannìtu fit accudìu a Iglesias in ube, traballànde che minadore, aìat fatu sa connoschèntzia e amistàde manna chin àteros poetes, comènte Pitanu Morete de Tresnuraghes, fentomàu cantadore de palcu, Pedru Carìa de Macumere e Antòni Bachis Denti de Otzana. Issos paràbant che a issu sa mala sorte de su distèrru dae sa bida de campagna pro traballare, chin sudore e fatica, ind unu ambiente novu e misconnòtu comente su de sa miniera: in ìbe e in sa tzitade piemontèsa de Torino, in ube aìat traballau pro carchi annu dae su 1910, tìu Bore aìat cumintzàu a picare una cussèntzia politica de manca, chin pessamèntos a curtzu meda a su sotzialìsmu libertàriu: si aìat letu sos prus mannos iscritos politicos de cussu tempus, ind una Sardigna in ube su populu sardu aìat prus vortas manifestau atos de rebellìa contra s'isfruttamentu coloniale (de lègher est sa poesìa "Contr'a s'isfruttadore", chi nde arresonat bene de custos argumentos) e prus vortas sa boche sua l'aìant affocàda sos meres, comente in Bugerru in su 1904 o in sos abbolòtos de su 1916. In su 1900, sende in s'edade de bintinòve annos, si cojubàbat chin Maria Zuddas de Sàrdara fachèndebi ses fìzos: Virgìliu in su 1901, Ermìnia in su 1904, Laura in su 1908, Giudìtta in su 1912, Rinaldo in su 1915 e Bachis in su 1917. Bore Poddighe, mascamènte pro mòre de su rapportu de collegàntzia chi aìat istrìntu chin sos amicos suos, aìat iscrìtu parìtzas poesìas ma s'opera chi li at dau prus fama, fortuna e fìntzas arguài chin sa zustìssia fascista italiana est "Sa Mundana Cummedia", iscritu poeticu de denuntzia sotziale e contra sos de sa crèsia, chi bi essìat a luche in tres cantos, sa prima in su 1917 chin 57 ottavas, sa secunda in s'annu chi sìchit e s'urtima in su 1922, ponendechèla ind unu volùmen ebìa. In su mèntras, sos fascistas e sa crèsia che aìant postu foras de lèze sa poesìa estemporanea in sardu e tìu Bore aìat tentu parìtzos fastìzos chin su regime, tantu chi in su 1935 che li aìant secuestràu sa cantone, nàndeli chi fit >. Pro Bore Poddighe custu fit unu mannu dòlu e, pàris chin s'ispiràda de sos amicos suos poetes Pitanu Morete in su 1932 e Pedru Caria in su 1935, su disispèru lu aìat jùtu a su puntu de si dare sa morte de manu sua.