open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motore a allughidura cumandada

Pro **motore a allughidura cumandada **(o **motore a ischintidda**, *Spark-ignition engine* in inglesu) si cumprendet unu cunvertidore de energia chìmica a energia mecànica, su cale benit alimentadu dae un'impiantu de alimentatzione e iscàrrigat sos produtos esauridos (gas de iscàrrigu) tràmite un'impiantu de iscàrrigu.

## Introduzione
"Custu motore, naradu fintzas a tziclu Oto, funtzionat cun sa benzina, chi benit nebulizzata e ammisturada cun s'àera pro formare unu gas esplosivu. Su gas intrat in sa càmera de unu tzilindru ue benit cumpressu, posca s'allughet un'ischintidda chi lu faghet tzocare. 
Su motore a benzina est impreadu in sos mèdios de trasportu privadu: in sas màchinas, in sas motoreddas, in sas mototzicletas, in sas màchinas de gara e in carchi aeroplanu a èlica."

## Partzidura
Sos motores a accensione cumandada podent èssere partidos in base a sa modalidade cun cale est cumpletadu su tziclu operativu, overas sa sutzessione periòdica de fases chi su flùidu operadore acumprit in su motore tando in:
* motores a ses tempos
* motores a bator tempos
* motore ìbridu a duos/bator tempos
* motores a duos tempos
"Motore bator tzilindros in lìnia: 
Su motore est assentadu dae tres alas: testada, basamentu, copa de s'ògiu.
In sa testada sunt avitadas sas candelas, in su basamentu sunt ricavadas sas cannas (tzilindros) ue current sos pistones e in sa copa de s'ògiu girat s'àrbore a cuidales chi acabat a s'esternu cun su volanu."

Esistent però fintzas motòres a pulsione a allughidura cumandada comente:
* Pulsoreattore

## Prìntzipios generales
In sos motores a allughidura cumandada benint impreados carburantes a elevadu pòdere de calore.

Impreende sa fortza de espansione dada dae su brujamentu benit ispintu unu pistone, chi pro custu s'iscòstiat trasformende s'energia tzinètica de su pistone in energia rotatoria de s'àrbore motore.
In sos motores a 4 tempos, a unu tziclu de brujamentu aggualant 2 giros de s'àrbore motore, mentras in su motore a 2 tempos unu tziclu aggualat a 1 solu giru de s'àrbore motore.

In sos motores alternativos su movimentu longitudinale de su pistone si trasferit a unu cumplessu biella - àrbore motore, trasformende·si tando in movimentu rotatorio.

## Fases de su Tziclu Otto
B'est una pluralidade de motores a brujamentu internu, in totus b'est però su si repìtere de unu tziclu termodinàmicu prètzisu:
# aspiratzione
# cumpressione (innalzamento de su pistone)
# brujamentu (e espansione) (fase ùtile)
# iscàrrigu (espulsione de sos gas esauridos)
S'aspiratzione e s'iscàrrigu serbint pro s'iscàmbiu de sos gas e pro preparare su tziclu nou, mentras cumpressione e espansione produent sa mudadura de energia tèrmica (calore) e energia potentziale (pressione) in energia mecànica (potèntzia).

## Nòdidas


## Collegamentos esternos
*  , subra .
*  , in   ,
Mario (personàgiu)

**Mario** est unu personàgiu de una sèrie de videogiogos de sa Nintendo, imbentadu in su 1981 pro su videogiogu arcade Donkey Kong dae Shigeru Miyamoto. Est un'idràulicu italianu bestidu cun una màllia ruja, una salopete biaita, guantes biancos e unu bonete ruju cun su sìmbulu suo: una M ruja. Est su protagonista de una de sas sèries de videogiogos prus mannas e connotas de s'istòria.

## Riferimentos


## Artìculos ligados

* Nintendo

## Ligàmenes esternos
Lali Espósito

**Mariana "Lali" Espósito** (Tzidade de Buenos Aires, 10 de santuaine, 1991) est una cantadora e atora argentina. 

## Album
* A Bailar (2014)
* Soy (2016)
* Brava (2018)
Spéndula de Piscina Irgas

Sa spéndula de **Piscina Irgas** est situada in sa comuna sarda de Villacidro, in sa provìntzia de su Sud Sardigna. S'agatat a sa làcana cun su territòriu de Domunoas, inghiriada dae puntas chi arribant fintzas a is 700 metrus de arteza. Rapresentat una de sas tzascadas prus famadas presentes in su terrotorio cumonale de Villacidro paris a cussa de Ischit Spendula e de *Muru Mannu* (o *mannu muru*) in sardu.

## Caraterìsticas

Sa cascada tenit unu sartu de 45 metrus e nascit de un'orridu de su monte Piscent’Irgas chi castiàt totu s'altura de Oridda e chi, passat pro totu sa vallada finzas a s'acciappai cun su *Rio Lenos.* A pustis de àit propiu beni in sierru, la si podit biri de attesu prenendi totu su percursu de su riu Oridda.

## Flora
Is montis accanta faint una barriera naturali fata de roca granìtica, sa roca chi dòminat totu s'àrea in tundu. Sa magra mediterrànea est tottu a giru de sa spendula e de is montis, cun specialmenti moddizi, oioni, eriche, zinnibiri, murdegu, chercos de ortigu e oleandri. Funt presentis fintzas pedra 'e lana e pedre 'e lichene in mesu de sa magra e e longu su riu de Oridda.

## Fàuna
In totu s'àrea montagnina est fàcili atobiai cerbus, sirbonis e in sas àreas prus impervias e prus artziadas is muflonis. 

## Caminus pro da arrici
Sa manera prus semplici po arrici sa spéndula de Piscina Irgas est sighiri su caminu escursionisticu CAI nùmeru 113, una bia chi partit de su monte *Monte Mannu.* Arribaus inguni sa bia, chi passàt in su *Rio Cannisoni*, s'inoltrat in una fita lecceta. Longu su caminu bi funt dislivellus continus cun passus meda istrintus e una fita vegetatzioni, chi at a permìtiri de arrici sa cascada in casi duas oras de caminada. De sa *Punta Piscina Irgas* est possìbili bì in primis *Punta Magusu* (cun un' arteza de 1000 m) e prus atesu su Monte Linas, su monte prus artu de totu su Campidanu e su segundu de sa Sardigna apustis su Gennargentu. 

## Galleria de immàgines

File:Piscina Irgas, veduta panoramica della cascata.jpg|Piscina Irgas, bìdida panoràmica de sa tzascada
File:Piscina Irgas immersa nella natura.jpg|Piscina Irgas immersa in sa natura
File:Il corso d'acqua generato dalla cascata Piscina Irgas.jpg|Su cursu de abba generadu dae sa tzascada Piscina Irgas


## Àteras boxis
* Sa Spendula
* Villacidro

## Collegamentos
*  
*  
*
Bassacutena

**Bassacutena** est un apenditzìo de Tèmpiu. Est situada in sa Caddura, in su nord de sa Sardigna. Sa zente de Bassacutena est ciamada "li bassacutinesi" in galluresu.
Oreste Pili

**Oreste Pili** (Cabuderra 1953 - 2018). Insegnante de lìngua sarda e tedesca e polìticu. 

At cunsighidu su màster universitàriu in Acostamentos Interdisciplinàrios in sa Didàtica de su Sardu in s'Universidade de sos Istùdios de Casteddu, inue a pustis at tèntiu su cursu de Lìngua sarda e limbàgiu aministrativu. 

At acumpridu unu ruolu importante in su cuncordu de su Comitadu Sientìficu chi diat àere posca redatadu sas Arrègulas pro s'ortografia, sa fonètica, sa morfologia de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda (Alfa Editora 2009), règulas adotadas ufitzialmente dae sa Provìntzia de Casteddu in su 2010. 

At cubertu su cargu de Presidente de s'Acadèmia de su Sardu onlus e de moderadore de su Portalitu de sa Lìngua Sarda de sa Provìntzia de Casteddu. 
Est istadu assessore a sa Limba Sarda de su Comunu de Cabuderra dae su 2006 a su 2011, inue s'est impreadu in manera ativa pro sa difusione de su bilinguismu. 

Sardista e indipendentista dae su 1978, dd'ant arrestadu in su 1982 cun s'acusa de cospirazione polìtica contra s'istatu italianu. 

Morit in su friàrgiu de su 2018 a s'edade de 65 annos.
Cosmòdromu

Su **cosmòdromu** (dae su gregu *cosmos,* mundu, e *drom*, pista) o **ispatzioportu** est su cumplessu de istruturas, fìsicas e tecnològicas, autas a su làntziu de vetores missilìsticos pro fines sientìficas e militares, in gradu de sighire sas primas fases de bolu.

Su tèrmine *cosmodromo* s'est acumpangiadu in manera lògica, in àmbitu sovièticu, a su preferu pro su tèrmine *cosmonàuta* prus chi *astronàuta*, in impreu in sos Istados Unidos de Amèrica e in sa majore ala de sos Istados otzidentales.

## Cosmòdromos

## Boghes curreladas
* Astronave
* Cùrrida a s'ispàtziu
* Esploratzione ispatziale
* Biàgiu interistellare

## Unos àteros progetos

## Collegamentos esternos
*
Auckland Grammar School

S**' Auckland Grammar School** est un'iscola pùblica segundària pro soles piseddos a Auckland, Noa Zelanda. S'insegnamentu andat de sos 9 a sos 13 annos. S'iscola ammitet unu nùmeru limitadu de istudiantes, chi bivent in un'edifìtziu bighinu a s'iscola. Est una de sas prus mannas iscolas de sa Noa Zelanda. S'iscola est istadu fundada in su 1850 de su tando Guvernadore, Sir George Gray. Un'ala importante de sa cultura de sa Auckland Grammar School est s'imparu obrigatòriu de su latinu. S'imparu de su latinu in sas currentes superioras abarrat obrigatòria.

## Ex Alumni
*Edmund Hillary
*Russell Crowe
Tziviltade cartaginesa

**Cartàgine** (in punicu: Qart-ḥadašt, 𐤒𐤓𐤕•𐤇𐤃𐤔𐤕‬, Qart-ḥadašt – "Tzitade Noa") fiat sa tzitade-istadu fenìtzia de Cartàgine e intre sos de 7 e 3 sèculos a.C., cumprendiat s**'Impèriu Cartaginesu**, s'àrea de influèntzia sua. S'impèriu si isterriat subra una parte manna de s'Àfrica de su Norte e inglobaiat partes sustantziales de sa costera ibèrica e de is ìsulas de su lutone mediterràneu.

Cartàgine fiat istada fundada in su 814 a.C. In cuss'època dipendente dae s'istadu fenìtziu de Tiru, aiat balangiadu indipendèntzia a manu de su 650 a.C. e aiat istabilidu s'egemonia polìtica subra is àteras colònias fenìtzias de su mediterràneu de ponente, fintzas a sa fine de su de 3 sèculos a.C. A su tempus de massima espansione, serbiat de tzentru cummertziale de importu, cun istatziones de cummeèrtziu chi si isterriant in totu sa regione.

Cartàgine fiat pro manna parte inimiga de sos gregos de Sitzilia e de sa Rèpùblica romana, cosa chi aiant tenut a cusseguèntzia unos conflitos armados connotos rispetivamente suta numene de gherras grego-pùnicas (a cara de su 600-265 a.C.) e gherras pùnicas (264-146 a.C.). Sa tzitade depiat fintzas acarare sos Bèrberos, bividores indìgenos, potentzialmente ostìles de sa regione in ue Cartàgine fiat istada pesada. In su 146 a.C., a fatu de sa de tres e ùrtima gherra pùnica, is fortzas romanas aiant distruidu, isciarrocadu e ocupadu Cartàgine. Casi totu is àteras tzitades-istados fenìtzias e is antigas dipendèntzias fiant rutas a fatu in manu a is romanos.
Coro Nugoro Amada

Su ***Coro Nugoro Amada*** est unu coro de Nuoro e fit istadu criadu cun s'iscopu de difendere, saivare e tramandare sas melodias populares de-i sa Sardigna, e prima 'e totu de sa Barbagia. Su primu direttore fit istadu su Mastru Banneddu Ruiu, su matessi chi su 12 de cabidanni de su 1966 aiat criadu su Coro Barbagia
Jelena Karleusa

**Jelena Karleusa** (nàschida su 17.08.1978) est una cantante.

## Discografia
* Огледалце (1995)
* Жените се момци (1996)
* Вештице, виле (1997)
* Јелена (1998)
* Гили, гили (1999)
* За своје године (2001)
* Само за твоје очи (2002)
* Магија (2005)
* JK Revolution (2008)
* The Diamond Collection (2009)
* Дива (2012)
Geodesia

Sa **geodesia** est una branca de sa geofísica chi istudat sa forma e sas dimensiones de sa Terra e de su campu de gravidade. In generale, si dividit in sa geodesia fundamentale, chi istudiat sa forma tridimensionale e sa geodesia aplicada o sa mesura de superfìtzies in duas dimensiones segundu sa definitzione traditzionale de su geodesista tedescu Friedrich Robert Helmert (1843-1917) in suos duos libros subra sas teorias fìsicas e matemàticas de sa geodesia fundamentale. Sa paràula benit dae su gregu antigu *γῆ* (gè, Terra) e *δαίω* (dividire).

## Sa forma de sa terra
Sa rapresentatzione fitiana est comente un'isfera. In realidade, però, tenet de prus sa forma de un ellissòide (o siat un'isfera pistada in sos polos), o mègius naradu unu geoide, una superfìtzie teòrica de sa Terra in totu sos puntos de sa cale sa diretzione de sa gravidade est perpendiculare a sa superfìtzie.

Comente chi est cumplicadu meda proare a agatare coordinadas chi sigant puntu a puntu sa forma de su geoide, sa grandu majoria de sos geofísicos ant decididu de traballare cun una forma prus simpre, s'ellissòide. Sos paràmetros chi definint sa forma e sa positzione de s'ellissòide impreadu sunt su datum. Sas mesuras geodèticas si fundant supra unu meridianu nord-sud autènticu definidu dae s'asse de rotatzione de sa Terra. De custu traballu si nd'incàrrigant sos topògrafos realizende subra su terrinu su chi si nùmenat *intzurpada geodètica*.

Si, normalmente, pro definire su tzentru de unu territòriu determinadu, pro esempru, de unu paisu, si pigant sas fronteras estremas, sas latitùdines chi currispondent, e de su puntu ecuidistante intre issas s'otenet su «tzentru geogràficu», su «tzentru geodèticu» s'at a agatare guasi semper desviadu rispetu a su tzentru geogràficu.

## Riferimentos
Repùblica de Pisa

Sa **repùblica de Pisa** fiat unu istadu *de facto* indipendente chi s'agataiat tzentradu in sa tzitade toscana de Pisa durante sos de 10 e de 11 sèculos. Aiat crèschidu fintzas a si faghere potèntzia econòmica, tzentru de cummèrtzios chi diat dominare subra su Mediterràneu e s'Itàlia pro unu sèculu, in antis de èssere imbàtidu e passadu dae sa repùblica de Gènova. Su pòdere de Pisa che natzione marìtima poderosa aiat comintzadu a crèschere fintzas a lòmpere a su màssimu in su de 11 sèculos, achirende fama che una de is bator repùblicas marineras de Itàlia. 
## Orìgines
### Nàschida
Sa repùblica de Pisa fiat nàschida in su de 11 sèculos. In custu tempus istòricu Pisa aiat afortiadu sos cummèntzios in su Mediterràneu, depende·si·nche gherrare meda a s'ispissu cun sas naves saraghinas, e binchende in su 1005 in Règgio Calàbria, in su 1034 in Bona in s'Africa de su Norte, in su 1064 in Palermo, in su 2087 in Mahdia in s'atuale Tunisia. In custa prima ispainadura Pisa si fiat agatada fatu·fatu alliada de is Normannos de su Rènniu de Sitzìlia, comente fiat acontessidu in sa conchista de Palermo.
In su 1016 Pisa e Gènova, alliadas impare, aiant derrotadu sos moriscos e balangiadu cuntrollu casi totale subra su mare Tirrenu. Is duas repùblicas marineras aiant fintzas imprèndidu una intradura a primìtziu cummertziale, a fatu polìtica in Còrsiga e Sardigna. Unu sèculu a pustis aiat bogadu sos àrabos dae sas Baleares e custu imbiu fiat tzelebradu in su *Gesta Triumphalia per Pisanos* e in unu poema èpicu, su *Liber Maiolichinus*, cumpostos in sos annos 1113-1115.

Sa repùblica de Pisa, chi teniat portu in sa foghe de s'Arno e a cussa època casi s'agataiat fache a su mare, fiat lòmpida a lughidore màssimu intre sos de 12 e de 13 sèculos. Is naves suas teniant cuntrollu subra manna parte de su Mediterràneu de ponente e tzentrale.
### Batalla de Meloria

S'arrialia inte Pisa e Gènova si fiat fata prus fore in su de 13 sèculos fintzas a lòmpere a sa batalla navale de sa Meloria (1284), cumbàtida a fache de su portu pisanu, chi aiat sinniadu sa ruta de sa potèntzia de sa tzitade, cun sa renùntzia de pretesas subra sa Còrsiga e sa pèrdida in favore de Gènova de una parte de sos territòrios de Sardigna (1299).

A partire dae su 1323, fiat fintzas comintzada sa conchista aragonesa de sa Sardigna, chi aiat bogadu Pisa dae sos territòrios giuigales de Calaris e de Gallura.
#### Fine de sa repùblica e poderiu fiorentinu
Suta bisura territoriale Pisa aiat mantentu indipendèntzia e poderiu in cussa parte de sa costera toscana e fintzas prus a tesu fintzas a su 1406, cando fiat istada ocupada dae sos mertzenàrios Angelo Tartaglia e Muzio Attendolo Sforza chi aiant dispostu s'annessionadura a sa repùblica fiorentina. Cun su poderiu fiorentinu fiat comintzada s'incuida de sa tzitade chi, in sas artes, aiat difùndidu s'istile architetònicu romànicu pisanu, fintzas in sas crèsias sardas. Chene sos tràficos de cummèrtzios chi dd'aiant caraterizada in sos sèculos cabudianos, unas de is prus importantes famìllias pisanas, fiant emigradas a s'istràngiu, mescamente a Sitzìlia.
Livellu de su mare

Su **livellu de su mare** indicat s'artària mèdia de sa superfìtzie terrestre respetu a cussa de su mare; su tèrmine podet assùmere significados dillindados a segunda de su cuntestu in cale lu s'impreat.

## Caraterìsticas

Su livellu de su mare podet annotamala èssere impreadu comente a *zero altimètricu* pro su determinu de sas artàrias. Pro cunventzione (duncas sena base sientìfica cumprovada), s'artària in su mare de unu comunu est mesurada dae su livellu de sa crèsia prus arta o de sa pratza printzipale de su logu o dae sa sede de su palatzu munitzipale. De sas tres eventualidades tzitadas, sa prus "tzerta" aparit èssere su logu de sa pratza.

## Nòdidas
Iscritore

Un'iscritore est calesi siat creet unu traballu iscritu, cando chi sa paràula designet in manera usuale cussos chi iscrient pro professione, e chi iscriet in diversas formas e ghèneros belle codificados. Àbiles iscritores podent impreare su limbàgiu (narrativu o nono) pro espressare ideas e immàgines.

Un'iscritore podet assentare in medas diferentes maneras intra de sas cales poesia, prosa o mùsica. De cunsighèntzia, un'iscritore podet èssere classificadu comente a poeta, romanziere, paroliere, commediògrafu, giornalista etc.

S'iscritura, cumprèndida comente a traballu e faina, pro funtzionare si depet basare in unu limbàgiu, issu matessi basadu in unu còdighe gràficu, chi podet èssere ideogrammaticu, est a nàrrere chi rapresentat in manera gràfica sas ideas o fonograficu, est a nàrrere chi riproduit sos sonos de una limba, tràmite un'alfabetu.

De sas iscritziones preistòricas in sas cales si contaiant petzi sas propiedades, a sas imbenientes iscrituras pro cuneos, finas sos manuscritos e a sos datiliscritos, cun s'isvilupu de sas màchinas e de sos elaboradores de paràulas subra ischermu e a sas vàrias iscrituras artifitziales, parallela cun s'istòria de s'iscritura, s'acumprit un'istòria de sos "trastos" impreados pro iscrìere, e de sos "suportos" chi permitent una cunservatzione issoro belle longa.

De su puntu de bista narrativu, s'istòria prus antiga agatada fintzas a como est s'Epopea de Gilgamesh, chi torrat a artziare a su de tres millènnios in antis de Cristu, o si si bolet abarrare in àmbitu otzidentale, cun probabilidade su *Libru de sos mortos* de s'antigu Egitu.
Kylie Minogue

**Kylie Ann Minogue** (Melbourne, 28 de maju 1968) cantante de s'Australia, est una de sas artistas feminas cun prus sutzessu de sa istoria de sa musiga.

### Album
* 1988 - *Kylie*
* 1989 - *Enjoy Yourself*
* 1990 - *Rhythm of Love*
* 1991 - *Let's Get to It*
* 1994 - *Kylie Minogue*
* 1997 - *Impossible Princess*
* 2000 - *Light Years*
* 2001 - *Fever*
* 2003 - *Body Language*
* 2007 - *X*
* 2010 - *Aphrodite*
* 2014 - *Kiss Me Once*
* 2015 - *Kylie Christmas*
* 2018 - *Golden*
* 2020 - *DISCO*
* 2023 - *Tension*
* 2024 - *Tension II*
Repùblicas marineras

Sa definitzione de **repùblicas marineras**, nàschida in s'otighentos, si refèrit a unas cantas tzitades de portu italianas o no, chi a partire de s'Edade Mèdia godiant, gràtzias a is atividades marìtimas issoro, de autonomia polìtica e prosperidade econòmica.

In generale sa definitzione inclùet is bator tzitades italianas, sos cales istemmas sunt relatados dae su 1947 in sas banderas de sa Marina Militare e de sa Marina Mercantile italianas: Amalfi, Gènova, Pisa, Venètzia.

In realidade, foras de sas bator prus nodidas, sunt definidas *repùblicas marineras* fintzas Ancona, Gaeta, Noli, e sa repùblica dàlamata de Ragusa; custas'ùrtimas in tzertos momentos istòricos ant tentu importu non segundàriu  respetu a su de cuddas prus connotas.

Custas repùblicas fiant caraterizadas totus pro formas de guvenu autònomas e oligàrchicas, moneda e esèrtzitu, aiant partetzipadu a is crosadas, contaiant de una flota navale, teniant colònias cummertziales, chi abbaidaiant sos interèssios cummertziales de is respetivas tzitades in sos portos mediterràneos.
El Aaiún

**El Aaiún** (in àrabu maghrebinu: لعيون Al-ʿAyyūn/El-Aiun, Laʕyūn; in ispagnolu: El Aaiún; in frantzesu: Laâyoune; in bèrberu: ⵍⵄⵢⵓⵏ, Leɛyun; in àrabu literariu: العيون al-ʿuyūn, literalmente "Is Beranos") est una tzitade de unos 368.000 bividores, tzentru prus mannu de su territòriu perricadu de Sahara Otzidentale, atualmente amministradu dae su Marocu. Si pentzat ca sa tzitade moderna siat istada fundada dae su colonizadore ispagnolu Antonio de Ori in su 1938. In su 1940 s'Ispagna l'aiat eleghida capitale de su Sahara Ispagnolu. El Aaiún est sa capitale de sa regione de Laâyoune-Sakia El Hamra, amministrada dae su Marocu suta subravisione de sa missione de paghe de sa Natziones Unidas in su Sahara Otzidentale.

Sa tzitade est partzida in duos dae su riu sicu Saguia el Hamra. In su chirru sud s'agatat sa tzitade antiga bàscia, pesada dae sos colonos ispagnolos. Si b'agatat galu una seu de cuss'època, e su peideru ofìtziat in ie e in sa tzitade prus meridionale de [Dakhla]].
## Àteros progetos
Batalla de Berlinu

Sa **Batalla de Berlinu** (in tedescu: *Schlacht um Berlin*; in russu: Берлинская наступательная операция, *Berlinskaja nastupatel'naja operacija*) fiat una batalla acontessida intre URSS e sa Germània nazista in sos meses de abrile e maju de su 1945. Custa batalla at tentu importu fundamentale pro s'agabbu de Segunda Gherra Mundiale in Europa. Durante sos cumabtimentos Adolf Hitler, chi aiat detzididu de abarrare in sa tzitade intorinada pro organizare s'ùrtima resistèntzia, si fiat mortu pro no ruere in manu de s'inimigu.

Sa batalla aiat tentu comintzu su 16 de abrile cun unu bombardamentu de artilleria de s'esèrtzitu sovièticu, ghiadu dae su generale Zhukov contra sos apostamentos tedescos a manu de su riu Oder. In s'intertantu su generale Konev aiat atacadu sa Wehrmacht in is intorinos de sa bidda de Seelow. Una borta isfundados sos apostamentos tedescos, su generale Zhukov aiat podidu intrare a Berlinu tzitade, su 20 de abrile. Sa divisione SS *Charlemagne* aiat aguantadu a sos russos fintzas a su 2 de maju. 

Sa derrota e duncas sa resa incunditzionada de sa Germània a sos Alliados fiat acontessida s'8 de maju 1945 e firmada dae su feldmaressallu Keitel.
Cultura pobulare

Sa **cultura pobulare** est unu paradigma sotziu-culturale chi indicat sa summa de ideas, puntos de bista, atitùdines, immàgines e unos cantos àteros aspetos chi b'intrant e chi torrant in su chi benit naradu *mainstream*, sas tendèntzias dominantes de una comunidade manna determinada. In manera piessigna si faghet riferimentu cun custa espressione a cussa ligada a sa cultura otzidentale de su de XX sèculos e a sa globalizatzione chi at caraterizadu sa fine de su de XX e su cumintzu de su de XXI sèculos.

Influentzada a forte dae sos mèdios de massa (ìnternet, televisione, editoria e àteru), custa summa de cuntzetos, ideas e opiniones acumpàngiat su vida cuotidiana de sa sotziedade e s'insertat in categorias ligadas meda a s'intratènnida (mùsica, tzìnema, televisione), a s'isport, a s'informatzione, a sa polìtica, a sa tecnologia e a su limbàgiu.

Sa cultura pobulare est s'ispissu bìdida cun unu sensu negativu, est a nàrrere che a unu tèrmine chi indicat una ridimensionada, in negativu, de su livellu intelletuale e de imparu de unu sugetu o fintzas de su tema, o in generale una friolera de su matessi tema o cuntzetu. S'espressione inglesa chi indicat custu cuntzetu est *dumbing down* (in manera literale "ghetadu a giosso"). Comente a cunsighèntzia de custu, b'est unu sensu crìticu forte contra a issa a banda de fontes foras de sas tendèntzias printzipales, che a grupos contraculturales o religiosos, ma non petzi, chi l'indicant che a una forma de atzetatzione sotziològica a banda de sos mèdios de massa in s'òmine, tando comente a fenòmenu chi ìmplicat superfitzialidade e consumismu.

S'espressione "cultura pobulare" diferit de su tèrmine folclore, chi est imbetzes sa summa de connoschimentos, paristòrias, impreos e costùmenes tramandadu dae una tzerta populatzione pre-industriale o de tzetos populares in cantu pòberos.

Cun su tèrmine cultura pobulare si podet fintzas cumprèndere sa traspositzione mecànica de sa limba inglesa de s'espressione *popular culture*, chi prus curreta podet èssere trasposta de s'espressione "cultura de massa", cun sa cale si cumprendet sa cultura trasmìtida dae sos mèdios de massa.
Gisele Bündchen

**Gisele Bündchen** (Horizontina, 20 de Tríulas de su 1980), est una modela e attora brasiliana.

## Cinema
*2004 - *New York Taxi*
*2006 - *[[Il diavolo veste Prada]]*

## Collegamentos esternos
* Pàgina ofitziale de Gisele Bündchen
Yasunari Kawabata

**Yasunari Kawabata** (Osaka, 11 de làmpadas 1899 – Zushi, 16 de abrile 1972) est istadu un'iscritore giaponesu. 

At retzidu su prèmiu Nobel pro sa literadura in su 1968.
Partidu Natzionale Fascista

Su **Partidu Natzionale Fascista** incurtzadu **PNF** (in italianu: *Partito Nazionale Fascista*) est istadu unu partidu polìticu italianu ativu intre su 1922 e su 1943 (e dae su 1943 a su 1945 sighiat a s'agatare in sa Repùblica Sotziale Italiana cun nùmene de Partidu Fascista Republicanu) espressione de su movimentu fascista.

Nàschidu in su 1921 che cunsighidu de sa mudàntzia de su movimentu Fasci Italiani di Combattimento (Fasches Italianos de Cumbatimentu), aiat ghiadu sa aici narada *[[martza subra Roma]]* chi aiat batidu, in s'atòngiu de su 1922, Benito Mussolini a èssere fatu presidente de su Cussìgiu de sos ministros de su Rennu de Itàlia.

In su 1923 si fiat fùndiu cun s'Assòtziu Natzionalista Italianu e, intre sa metade e sa fine de sos annos binti, fiat divènnidu, in antis *de facto*, a pustis *de iure*, su partidu solu de su Rennu de Itàlia fintzas a sa ruta de su regìmene fascista, su 25 de trìulas de su 1943.

S'organu ufitziale de su partidu fiat *[[Il Popolo d'Italia]]* (Su Pòpulu de Itàlia), giornale cotidianu fundadu dae Mussolini in su 1914. S'innu fiat *Giovinezza* (Giuventude), in sa bortadura de Salvator Gotta de su 1925. Sa lege 20 de su mese de làmparas 1952, n. 645 (aici narada *[[Lege Scelba]]*) in atuamentu de sa de 12 dispositziones transitòrias e finales de sa Costitutzione italiana, preubit chi si torret a costituire su partidu.

Segundu s'ideologia fascita su pòpulu italianu fiat s'erede deretu de sos romanos antigos, duncas fiant una ratza superiore a is àteras, pro custa resone punnaiat a s'ispainadura e sa cunchista de cussos territòrios cunsiderados pro deretu de pertenèntzia italiana. Su fascismu s'oponiat a su liberalismu comente fintzas a su sotzialismu e a su marxismu, si proponiat de resàlvere sa luta de classe a traessu sa fraigadura de una sotziedade de tipu corporativu.
## Notas
Bovesìa

Sa Bovesìa est una parte de sa Calabria in sa Provintzia de Reggio Calabria. In sa Bovesia si faveddat su Gricu in sa variante Grico-Calabra. Sa regione at su nomine dae sos Montes Boveses. Sa bidda printzipale est Bova.
Ìsulas Falkland

Is **ìsulas Falkland** (in inglesu) o **Malvinas** (in ispagnolu) sunt un'artzipèlagu de s'Atlànticu meridionale chi pertenent a sa placa de sa Patagònia. Is ìsulas majores s'agatant a unos 483 km a est de sa costera sudamericana de sa Patagònia, a ladiore aprossimadu de 52°S. S'artzipèlagu, cun istèrrida de unos 12.000 km cuadrados, cumprendet s'ìsula esta (in inglesu: *East Falkland*; in ispagnolu: *Isla Soledad*), s'ìsula ovest (in inglesu: *West Falkland*; in ispagnolu: *Isla Gran Malvina*) e 776 ìsulas minores. In sinu a su territòriu britànnicu ultramarinu, is *Falkland* tenent auto-guvernu, e su Rennu Unidu tenet responsabilidade subra sa defensa e sos afàrios èsteros. Sa capitale de is ìsulas Falkland est Stanley in s'ìsula esta. 

B'at una cuntierra subra s'iscoberta de sas Falkland e sa sutasighente colonizatzione europea. In tempos diferentes, is ìsulas ant tentu aposentamentos frantzesos, britànnicos, ispagnolos e argentinos. Sa Britànnia Manna at istabilidu su pòdere in su 1833, mancari s'Argentina sighit a tènnere pretesas subra is ìsulas. In s'abrile  de su 1982, is fortzas argentinas ant ocupadu temporaneamente is ìsulas. S'amministratzione britannica fiat torrada a istabilire in duos meses, cun s'acabu de sa Gherra de sas Falklands. Sa majoria de sos bividores de is Falkland cheret abararre britannica, ma sa soberania sua abarrat causa de perrica intre Argentina e Britànnia Manna.
## Àteros progetos
Limba bùlgara

Su **bùlgaru** (in bùlgaru: **български**, bǎlgarski; pronuntziadu [ˈbɤɫɡɐrski]) est una limba indoeuropea, parte de su brancu de is meridionale de is limbas islavas. 
Su bùlgaru, impare a su matzèdonu, tenet caraterìsticas chi ddu seberant de totu is àteras limbas islavas: intre custos s'eliminatzione de is casos, s'isvilupu de un'artìculu definidu (paris a medas àteras limbas de àrea balcànica), e s'ammancu de su vèrbiu in forma infinitiva. Mantènet antimes e at ulteriormente isvilupadu su sistema verbale proto-islàvicu. S'agatant medas formas verbales pro esprimire atziones acontessidas chene testimòngios, atziones torradas a nàrrere e atziones dudosas.

Cun s'intrada de sa Bulgaria in s'Unione Europea su 1 de ghennàrgiu de su 2007, su bùlgaru est divènnidu una de is limbas ufitziales de s'Unione Europea.
Paraguay

Su **Paraguay** (in guaranì: **Paraguái**), ufitzialmente **Repùblica de Paraguay** (in ispagnolu: *República del Paraguay*; in guaranì: *Tetã Paraguái*), est unu istadu chene bessida a mare chi s'agatat in s'àrea tzentrale de s'Amèrica meridionale, lacanende in su sud  e sud estu cun s'Argentina, in s'estu e norte-estu cun su Brasile, in su norte-ovest cun sa Bolìvia. S'istadu est atraessadu de su riu Paraguay chi bi colat in mesu, de norte manu a sud. Sende postu in posidura tzentrale, carchi borta si faghet riferimentu a su Paraguay che *Coro de su Sudamèrica*. Sa capitale est Asunción.

Su Paraguay tenet populatzione istimada a unos 6.7 milliones  de bividores , sa majoria de sos cales bivet in s'àrea sud-orientale de s'istadu. Sa capitale, Asunción, contat casi su de tres unu de totu sa populatzione de s'istadu.

Su pòpulu indìgenu guaranì at bìvidu in s'estu de s'atuale paraguay pro a su nessi unos milli annos in antis chi sos ispagnolos arribarent in su de 16 sèculos. Su Paraguay de ponente, su Gran Chaco, fiat populadu dae nòmades intre chie sos prus numerosos fiant sos guayucuru. In su de 17 sèculos, una missione gesuita aiat intradu su cristianèsimu e sa cultura ispagnola in sa regione. Su Paraguay fiat una colònia perifèrica de s'impèriu Ispagnolu, cun pagos tzentros urbanos e bividores. A fatu de s'indipendèntzia dae Ispagna, ganada in su 1811, fiat guvernadu dae una nera de ditadores chi generalmente incoragiant polìticas isolatzionistas e protetzionistas.

A fatu de sa gherra paraguaiana de su 1864-1870, s'istadu aiat pèrdidu du 60-70% de sa populatzione che cussighèntzia de sa gherra e de sas maladias, e fintzas unos 140.000 km², su de bator unu de su territòriu, chi fiat annessionadu dae Argentina e Brasile.

Durante su de 20 sèculos, su Paraguay aiat sighidu a aguantare guvernos autoritàrios, fintzas a su regìmene de Alfredo Stroessner, a chie si depet sa prus ditadura militare de prus longa durada in totu s'istòria de su Sudamèrica, dae su 1954 a su 1989. Fiat bogadu de unu corpu de istadu militare. Sas primas eletziones lìberas e multi-partìticas (e sa legalizatzione de su partidu comunista), fiant ordingiadas in su 1993. Unu annu a sighire, su Parguay impare a s'Argentina, a su Brasile e a s'Uruguay aiant fundadu su Mercosur, un'organizatzione e cooperatzione econòmica.

Contrassemper a sa majoria de s'Amèrica latina, sa cultura e sa limba indìgena, su guaranì, abarrant meda influentes. Sa majoria de sa populatzione si definit metitzu, fatu chi isprigat s'ammesturu intre diferentes grupos ètnicos. Su guaranì est reconnotu che limba ufitziale paris a s'ispagnolu e ambaduas sas limbas sunt ampramente faeddadas in s'istadu.
## Àteros progetos
Limbas islavas orientales

Sas **limbas islavas orientales** costitùent unu de sos tres brancos de is limbas islavas, atualmente faeddadas in s'Europa orientale. Est su grupu cun su prus mannu nùmeru de faeddadores, meda prus artu chi no su de is faeddadores de sos limbas islavas meridionales e otzidentales. Is limbas islavas orientales sunt su bielorussu, su russu e s'ucrainu; mentras ca su russinu est cunsideradu dae unos limba autònomas, dae àteros dialetu de s'ucrainu.

Sas limbas islavas orientales derivant dae unu antepassadu cumunu, sa limba medievale de sa Rus de Kiev (sos de 9-13 sèculos). Totu custas limbas sunt iscritas in tzirìllicu.
Segunda gherra ìtalo-etìope

Sa **segunda gherra ìtalo-etìope**o fintzas **campagna de Abissìnia** o simpremente**gherra de Etiòpia** est istadu unu cunflitu chi bidiat opostos s'Itàlia Fascista de Benito Mussolini e s'Impèriu de Etiòpia de Haïlé Sélassié I dae su 3 de santugaine de su 1935 a su 9 de maju de su 1936. Aiat costituidu su segundu cumprobu de s'Itàlia de s'impossessare de s'istadu a fatu de sa vitòria etìope de Adua in su 1896. Sa vitòria de s'Etiòpia fiat istada siat militare siat polìtica e diplomàtica sende chi li aiat afiantzadu s'indipendèntzia e su reconnoschimentu internatzionale. S'Etiòpia e s'Itàlia perteniant a sa Sotziedade de sas Natziones, chi teniat sa tarea de prevènnere sas gherras peri su printzìpiu de seguresa colletiva.

S'acontessida de custa gherra aiat tentu cussighèntzia in su retiru de s'Itàlia dae sa Sotziedade de sas natziones e de l'acostare a sa Germània nazista. Parallelamente sa Sotziedade de sas Natziones aiat ammostadu de no èssere capatza de cumprire sas tareas suas e aiat balangiadu iscrètia internatzionale, in s'èspuru de sa segunda gherra mundiale. Mancari sos italianos teniant superioridade tecnològica e aiat impitadu armas chìmicas, una resistèntzia armada a s'ocupatzione italiana no fiat mai totalmente annichilada e aiat sighidu a durare fintzas a su 5 de maju de su 1941, die de sa liberatzione de Addis Abeba, ghiada dae su norte de su paisu dae sas tropas britànnica impare a sa prima divisione frantzesa lìbera e fintzas de sas tropas belgas in su sud de su paisu.
Limbas polinesianas

Sas **limbas polinesianas** sunt una famìllia de limbas faeddadas in Polinèsia e in àteras ìsulas de su Patzìficu in sa Micronèsia tzentru-meridionale e in sas ìsulas Vanuatu. Sunt classificàdas che suta-grupu de sa famìllia prus manna de sas limbas austronesianas. 

S'agatant aprossimadamente baranta limbas polinesianas. Sas prus importantes sunt su tahitianu, su samoanu, su tonganu, su māori e s'hawaiianu. Sende chi sas limbas polinesianas tenent orìgine relativamente reghente e chi su protzessu de deferentziatzione est comintzadu petzi unos 2.000 annos fàghet, mantenent assimìgios meda fortes.

## Artìculos in ligòngiu
Lingua Rapa Nui/campidanesu

limba māori

Limba Rapa Nui/Nugoresu
Rapa Nui

S'ìsula de **Rapa Nui** (fintzas **ìsula de Pasca**) est un'ìsula chi s'agatat in s'otzèanu Patzificu sud-orientale chi pertenet a su Cile.  S'ìsula tenet istèrrida de 163,6 km cuadrados e contat unos 6.600 bividores. Su cabulogu est Hanga Roa.

## Istoria

S'ìsula de Rapa Nui fiat populada segundu sos istùdios prus reghentes in s'800 p.C. dae gentes chi aproliant dae sa Polinèsia e da sa Polinèsia frantzesa, in particulare dae Tahiti. A primìtziu conchistada dae sos Olandesos e a pustis dae sos ispagnolos, fiat unida a su Cile su 9 de cabudanni de su 1888 dae Policarpo Toro pro mèdiu de su "Tratadu de Annessione de s'ìsula" (Tratado de Anexión de la isla). Toro, chi rapresentaiat su guvernu de Cile, aiat firmadu impare a Atamu Tekena, desinniadu "Re" dae sos missionàrios catòlicos a pustis chi su cabu supremu e s'erèntzia sua fiant mortos. Sa balidesa de custu tratadu est galu perricada dae unos bividores indìgenos. Ufitzialmente, su Cile aiat achiridu su masone de arbeghes Mason-Brader (chi ammuntaiat manna parte de s'ìsula), e cunsistiat de sas terras achiridas dae s'erèntzia de bividores Rapanui mortos durante sas epidemias intradas dae sos europeos. Su Cile aiat a pustis pretèndidu soberania subra totu s'isula.
## Àteros progetos
Repùblica Sotziale Italiana

Sa **Repùblica Sotziale Italiana**, fintzas connota che **Repùblica de Salò**, fiat un'istadu criadu de Benito Mussolini intre de su 1943 e su 1945.

## Istòria
Sa Repùblica Sotziale Italiana fiat fundada dae Benito Mussolini in su nord de Itàlia. Fiat un'istadu a partidu ùnicu (Partidu Fascista Republicanu) chi fiat paris a su Partidu Natzionale Fascista in su Rennu de Itàlia.
Mussolini dd'aiat fundadu a pustis de èssere liberadu in su Gran Sasso dae unu grupu de paracadutistas de sas SS. Sa repùblica fiat iscontzada in s'abrile de su 1945.
Chuck McCann

**Charles John Thomas** "**Chuck**" **McCann** (Brooklyn, New York City, 2 de cabidanni 1934 – Los Angeles, 8 de abrile 2018) est istadu unu còmicu e attore americanu.
Asmara

**Asmara**(in tigrignu: ኣስመራ) connota localmente che *Asmera* (cun sinnificadu de "Issas los ant unidos" in tigrignu), est sa capitale e sa tzitade prus manna de s'Eritrea. Cun populatzione de unos 800.000 bividores, s'agatat a artària de 2.325 metros, chi nde faghent sa de ses capitales prus artas de su mundu. S'agatat in su pitzu de un'istrampu chi est in matessi tempus s'atza norte-otzidentale de sas campedas eritreas e sa Rift Valley, a costadu de s'Etiòpia. In su 2017, sa tzitade est istada declarada patrimòniu de s'umanidade dae s'UNESCO.

Geograficamente Asmara est posta in sa regione eritrea tzentrale de Maekel. Est connota pro s'architetura modernista italiana, rasta de s'antigu poderiu coloniale italianu. 

## Àteros progetos
Brandon Hardesty

**Brandon Allan Hardesty** (Baltimore, Maryland, 13 de abrile, 1987), fit unu còmicu e attore americanu.
Euràsia

S' **Euràsia** est sa palca continentale chi cumprendet s'impare de Europa e Àsia. Localizadu in s'emisfèriu setentrionale e in s'orientale faghet làcana in s'uestu cun s'otzèanu Atlànticu, in s'estu cun su Patzìficu, in su norte cun s'otzèanu Àrticu, in su sud cun s'Àfrica, su mare Mediterràneu e s'otzèanu Indianu. Sa partzidura intre Europa e Àsia che duos continentes dislindados est unu imbentu istòricu, sende chi no s'agatat una partzidura neta fìsica ne culturale intre issos; no ispantat duncas ca in unas partes de su mundu s'Euràsia siat cunsiderada simpremente su prus mannu continente intre ses, chimbe o fintzas bator. Geologicamente s'Euràsia est cunsideradu fitianamente unu blocu ùnicu.

S**'Euràsia** ammuntat unos 55.000.000 km², aprossimadamente unu 36.2% de sas terras emèrgidas de su praneta, e contat unos 5 milliardos de pessones, chi rapresentat unu 70% de sa populatzione mundiale. S'omine s'est istabilidu in Euràsia intre unos 60.000 e unos 125.000 annos faghet. Unas cantas ìsulas mannas, comente Britànnia Manna, Islanda, Irlanda, sas ìsulas giaponesas, sas Filipinas e s'Indonèsia sunt fatu·fatu contadas suta sa definitzione de Euràsia, mancari si nd'agatent ischirriadas. 

Fisiograficamente s'Euràsia est unu continente solu. Sos cuntzetos de Europa e Àsia che contientes dislindados remontat a s'antighidade e sas rispetivas làcanas sunt arbitràrias. In tempos antigos su mare Nieddu e su mare de Màrmara, impare a sos istrintos assotziados, si cunsideraiant partzire sos duos continentes, ma oe in die su Càucasu e sos montes Urales rapresentant sos prus fitianos puntos de partzidura. S'Euràsia est unida a s'Àfrica peri su canale de Suez, e impare a s'Àfrica e totu est a bortas cunsiderada formare unu contiente fintzas prus mannu: s'Eurafràsia.
## Àteros progetos
Limbas islavas

Is **limbas islavas** sunt unu grupu de limbas indo-europeas faeddadas dae sos pòpulos islàvos. Si pentzat chi derìvent dae una proto-limba narada proto-islavu de s'Edade Mèdia, chi si pentzat derìvet issa e totu dae su prus antigu proto-balto-islavu, chi diat annatare is limbas islavas cun is limbas bàlticas in sinu a sa famìllia indo-europea. 

Is limbas islavas sunt partzidas in tres suta-grupos: orientales, otzidentales, meridionales, chi in s'impare costiuent prus che binti limbas definidas. De custas, deghe tenet a su mancu unu millione de faeddadores e istatus ufitziale che limbas natzionales de sos paisos in ue sunt faeddadas de sa majoria de sos bividores: russu, bielorussu e ucrainu (de su grupu orientale), polacu, cecu, islovacu (de su grupu otzidentale), islovenu, serbu-croatu, matzèdonu, bùlgaru (de su grupu meridionale).

Sa isparghidura geogràfica de is limbas islavas atuale amuntat s'Europa orientale, is Balcanos, s'Europa tzentrale e totu su territòriu de sa Rùssia, chi contat duncas s'Àsia tzentale e setentrionale. Is emigrados andant a costituire minorias isoladas in totu su mundu. Su nùmeru de faeddadores de totu is limbas islavas pigadas impare est istimadu de azùnghere a unos 315 milliones de pessones. Contrassemper a s'istèrrida manna, cada limba islava si diferèntziat s'una cun s'àtera meda prus pagu chi non is limbas germànicas e is limbas romanzas is unas cun is àteras.
Ivan Pavlov

Ad iscobertu sa riflesso condizionatu in su 1903 e in su 1904 Pavlov umpare aia binchidu su Premiu Nobel.
Impèriu de Etiòpia

S**'Impèriu etìope** (in amaricu: የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ, Mängəstä Ityop'p'ya), connotu fintzas che **Abissìnia** (derivadu dae s'àrabu *al-Habash*), fiat unu rènniu chis'iscampiaiat in s'àrea geogràfica chi cumprendet oe in die mescamente su territòriu de s'Etiòpia. Nàschidu cun sa dinastia salomònica aprossimadamente in su 1270, fiat duradu fintzas a su 1974, cando sa dinastia salomònica galu mandende fiat furriada cun unu corpu de istadu dae su Derg.

S'istadu teniat istèrrida de 1.221.900 km2 e populatzione de unos 20 milliones de pessones. S'ìrtima capitale fiat istada Addis Abeba, sighida in su 1886 a Makelè. Capitales prus antigas fiant istadas Gondar, Magdala, Lalibela, Addis Alem.

A fatu de s'ocupatzione britànnica de s'Egitu in su 1882, s'Etiòpia e sa Libèria fiant is solas natziones africanas abarradas indipendentes durante sa partimenta de s'Àfrica ghiada dae sa potèntzias imperiales europeas acontèssida a manu de sa fine de su de 19 sèculos, mancari a fatu de sa segunda gherra ìtalu-etìope e sa conchista de s'impèriu, s'Itàlia bi aiat istabilidu sa colònia de Àfrica orientale italiana. S'istadu fiat unu de is membros fundadores de sas Natziones Unidas in su 1945.

In su 1974, s'Etiòpia fiat unu de is solos istados de su mundu in ue su cabu de istadu teniat tìtulu de *Imperadore*, impare a Giapone, chi galu tenet s'imperadore che cabu numenale, e s'Iran suta sa dinastia Pahlavi.
Lluís Llach i Grande

**Lluís Llach i Grande** (Girona, 7 de maju de su 1948) est unu mùsicu, cantautore, iscritore e polìticu catalanu. Est istadu su cumponente ùrtimu de su grupu de sos *[[Setze Jutges]]* (Sèighi Giùighes) e est cunsideradu unu de sas ghias de su fenòmenu de sa *[[Nova Cançó]]* (Cantzone Noa). Est istadu unu referente, non petzi musicale ma puru intelletuale, de tres generatziones.

Pessighidu dae su franchismu, in sos annos setanta s'est dèpidu esiliare pro carchi tempus in Parigi. A cabudanni de 1979 est divenidu su primu cantante no operìsticu chi at cantadu in su Gran Teatre del Liceu de Bartzellona pro presentare *Somniem.* Su 6 de trìulas de su 1985, Llach at riunidu 103.000 persones in su Camp Nou durante sa tzelebratzione de unu cuntzertu, su prus grandu fatu mai in Europa finas a cussu momentu.

Intre 1969 e 2007, Llach at registradu 33 discos. Sa cantzone sua prus populare e prus cumpromìtida, *L'estaca* (1968), est istada adatada comente a innu dae su sindacadu polacu Solidarność, fundadu dae Lech Walesa, e s'est cunvertidu in s'innu ufitziale de su club de rugby Unione Isportiva Arlequins de Perpignanu e de sa *Rivolutzione de Tunisia* de 2011.

Su 2011 at creadu sa Fundatzione Lluís Llach in su Senegàl. Su libru suo *Memòria d'uns ulls pintats* est istadu unu de sos prus bènnidos in s'annu 2012. Est unu de sos fundadores de s'Assemblea Natzionale Catalana.

In sas eletziones in su Parlamentu de Catalugna de 2015, Lluís Llach at ghiadu sa lista de sa coalitzione indipendentista Junts pel Sí de sa tzircoscritzione de Girona. Su 8 de martzu de 2016 est divenidu presidente de sa Cumissione de Istùdiu de su Protzessu Costituente in su Parlamentu, pighende su rilievu de Muriel Casals.

## Riferimentos
Dharius

**Alan Alejandro Maldonado Tamez** (Monterrey, Nuevo León, 24 de cabidanni, 1984), fit unu cantante messicanu.
Pato Machete

**Patricio Chapa Elizalde** (Monterrey, Nuevo León, 6 de santugaine, 1975), fit unu cantante messicanu.
Àrabos

Sos **àrabos** (in àrabu: عَرَب‎) sunt unos pòpulos chi bivet in majoria in s'Oriente Mèdiu, s'Àfrica de su Norte, su Corru de Àfrica e in sas ìsulas de s'Otzèanu Indianu otzidentale, mancari medas comunidades s'agatent isparghinadas in totu su mundu. S'orìgine de su fueddu no est tzerta, ma paret chi tèngiat significadu de *nòmades* e est impitada dae totu sas fontes antigas de sas populatziones chi ddis istaiant a làcana.

Oe in die sos àrabos sunt unos 450 milliones, sa majoria de sos cales bivet in istados chi adillint a sa Liga Àraba e costiùint de fatu su grupu ètnicu prus mannu de su mundu a segus de sos tzinesos. Atualmente resultant partzidos in una bintina de istados.

Su primu ammentu de sos àrabos remontat a sa metade de su de 9 sèculos a.C. che pòpulu tribale de su sud-est de sa Sìria e su norte de sa penìsula aràbica. Resurtat chi sos àrabos s'agataiant suta vassallàgiu de s'impèriu Neo-Assiru (911-612 a.C.) e sos impèrios sighidores Neo-Babilonesu, Achemènide, Seleutzìda e Pàrticu. 

De bisura linguìstica, a primìtziu sunt fentomadas petzi carchis iscritas in limba àraba o cun arabismos, ma totus iscritas cun àteros alfabetos, foras pro s'istele de Namara de su 329 p.C. 

Intre su segundu e su de 5 sèculos p.C. sos àrabos che grùstiu de tribùs s'ispèrdent in sas fontes. Torrant a cumpàrrere in su de 4-5 sèculos che minoria de làcana in su sud de su rènniu himyarita e in su norte de su rènniu gasànide. In cust'època sos arabòfonos, cun relatu particulare a sos personàgios famados antitzipadores dae sos istudiosos àrabos-islàmicos afatantes, galu iscrieant in àteras limbas: gregu, aramàicu e sudaràbicu.

A fines, in su de 7 sèculos, sa limba e sos àrabos che pòpulu si fiant abertos a su mundu pro more de su Coranu e de sa fide islàmica. Maoma fiat mortu in su 632, a pustis de entrare in triunfu in Sa Meca in s'annu 630: fiat inghitzada gasi s'entidade polìtica connota che Califadu de sos Rashidun (Califadu de sos Ortodossos o, faddinamente, de sos bene ghiados).

Ghiados de bator Califos chi fiant istados meda a curtzu a su Profeta, sos àrabos diant conchistare territòrios meda istèrridos, ispaniende·si·nche cun lestresa manna. Cust'esperièntzia diat agabbare in su 661, lassende logu a su Califadu de sos Omeyas chi si fiant arrogados su nùmene de *àrabos*, lassende a sos prus reghentes cunvertidos a s'islam s'etònimu de pertenèntzia (sirianos, persianos, ...).
Provìntzia de Gorìtzia

Sa **Provìntzia de Gorìtzia** est una provìntzia italiana chi s'agatat in sa regione de su Friuli-Venètzia Giùlia.

Su territòriu suo s'iscàmpiat dae sa Càrnia fintzas a a làcana cun s'Islovènia. Su cabulogu est Gorìtzia.

## Istoria

Sa provìntzia de Gorìtzia est istada criada in su 1919, cumprendende petzi biddas occupadas a fatu de sa Prima Gherra Mundiale. Tando su territòriu incluiat fintzas  Postumia e Idria. Sa provìntzia at assuntadu is làcanas atuales in su 1954.
Tàtari/campidanesu

**Tàtari o Thàthari** (in italianu e tataresu ***Sassari***, in catalanu ***Sàsser***), est una citadi de 130.000 ab. in su Cabu 'e susu de sa Sardinia, sedi de sa Provìncia de Tatari. Sedi de pìscobu (seu de Tàtari) e de tribunali. Est sa secunda citadi de sa Sardigna. 

## Istoria
Una de is massimas espressionis curturalis e politicas de sa citadi est istetia siguramenti sa emanatzioni in su XIII seculu de is Istatudus Thatharesus, scrittus in latinu e in sardu logudoresu. Su documentu, ca est arribau in duus copias una in latinu e s'atra in sardu (in cussa in sardu c'est sa data de su 1316), est divisu in tres partis: sa prima est dedicada a su deretu pubblicu, sa segunda a su deretu civili e sa tertza a su deretu penali. 
Custu codixi de deretu est istetiu pagu a pagu adottau dae medas comunis de Sardinia. Po custu motivu podeus nài ca custu est unu documentu identitariu de totu is sardus.

## Monumentos e areas de afficcu
* Altare preistoricu de Monte d'Accoddi ùnicu de su generi in totu s'area mediterranea, certamenti s'area archeologica prus importanti de sa Sardinia preistorica. Est istetia restaurada in is annus 80 cun mètodus discutibilis.
* Su Duomo de santu Nigola
* Su Casteddu de Tàtari

## Persones de ammentare
* Antonio Canopolo, (Sassari,1540 – 1621) archibiscamu
* Domenico Alberto Azuni, (Sassari,1749 – Cagliari,1827) giurista
* Pasquale Tola, (Sassari,1800 – Genova,1874)  magistrau, istoricu e omini politicu
* Antonio Segni, (Sassari,1891 – Roma,1972) IV presidenti de sa Repubbrica Italiana
* Enrico Berlinguer, (Sassari,1922 – Padova,1984) omini politicu
* Francesco Cossiga
* Oreste Pieroni