ऊर्जाकेन्द्राणां मानसिकस्वास्थ्यस्य च सम्बन्धः

ऊर्जाकेन्द्राणां मानसिकस्वास्थ्यस्य च सम्बन्धः ज्ञातव्यः भवति। प्राचीनभारतीयपरम्पराभ्यः उत्पन्ना चक्रव्यवस्था मानवशरीरस्य ऊर्जातन्त्रं न केवलं शारीरिकस्वास्थ्यं अपितु मानसिकं भावनात्मकं च कल्याणं कथं प्रभावितं करोति इति अवगन्तुं सशक्तं रूपरेखां प्रदाति "चक्र" शब्दस्यैव संस्कृते "चक्रम्" अथवा "चक्रम्" इति अर्थः, शरीरे भ्रमन्त ऊर्जाकेन्द्राणां बोधकः । एतेषु केन्द्रेषु शारीरिकात् मनोवैज्ञानिकावस्थापर्यन्तं व्यक्तिस्य स्वास्थ्यस्य विविधाः पक्षाः नियन्त्रिताः इति विश्वासः अस्ति । समकालीन कल्याण-अभ्यासेषु विशेषतः योगे, ध्याने, ऊर्जा-चिकित्सायां च चक्रस्य अवधारणा व्यापकं ध्यानं प्राप्तवती अस्ति । अस्य विश्वासस्य केन्द्रे एषः विचारः अस्ति यत् यदा चक्राणि संतुलनं कुर्वन्ति तदा शारीरिकं भावनात्मकं च कल्याणं वर्धते, यदा तु कस्मिन् अपि चक्रे अवरोधः शारीरिकरोगाः, भावनात्मकाः असन्तुलनं, मनोवैज्ञानिकविकारं वा जनयितुं शक्नुवन्ति।

अस्मिन् निबन्धे वयं चक्रव्यवस्थायाः मनोवैज्ञानिकस्थितिभिः सह तस्याः सहसम्बन्धस्य च अन्वेषणं करिष्यामः, प्रत्येकं चक्रं जीवनस्य विशिष्टभावनात्मकमनोवैज्ञानिकपक्षैः सह कथं सम्बन्धं करोति इति अन्वेषणं करिष्यामः। चक्राणां सन्तुलनं मानसिकं भावनात्मकं च स्वास्थ्यं कथं प्रभावितं कर्तुं शक्नोति इति अपि चर्चां कुर्मः, प्राचीनयोगपरम्पराणां समकालीनमनोवैज्ञानिकाध्ययनयोः च दृष्टिकोणात् व्यावहारिकदृष्टिकोणं प्रदास्यामः।

## सप्त मुख्यचक्राणि तेषां मनोवैज्ञानिककार्यं च
चक्रतन्त्रे सप्त प्राथमिकशक्तिकेन्द्राणि सन्ति , प्रत्येकं मेरुदण्डस्य पार्श्वे स्थितानि, आधारात् शिरस्य मुकुटपर्यन्तं । एते चक्राः विशिष्टैः शारीरिकाङ्गैः, भावनात्मकैः, मनोवैज्ञानिकलक्षणैः च सह सम्बद्धाः सन्ति । प्रत्येकस्य चक्रस्य भूमिकां, मानसिकस्वास्थ्येन सह कथं सङ्गच्छते इति अवगत्य एतेषु केन्द्रेषु असन्तुलनं अस्माकं मनोवैज्ञानिकस्थितीनां कथं प्रभावं करोति इति बहुमूल्यं अन्वेषणं दातुं शक्नोति।

1. मूलाधारचक्रम्

मेरुदण्डस्य आधारे स्थितं मूलचक्रं चक्रतन्त्रस्य आधारः अस्ति । अभयस्य, स्थिरतायाः, सुरक्षायाः च भावनाभिः सह सम्बद्धम् अस्ति । एतत् चक्रं मूलभूतजीवनवृत्तिवृत्तिः, यथा भोजनस्य, आश्रयस्य, सुरक्षायाः च आवश्यकता, तथैव अस्माकं भूमौ, पृथिव्याः सह सम्बद्धतायाः च भावः नियन्त्रयति।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या मूलचक्रं भयस्य, चिन्तायाः, वर्तमानक्षणे भूमिगततां अनुभवितुं च क्षमताभिः सह सम्बद्धम् अस्ति । यदा मूलचक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिः जीवनस्य आव्हानानां सामना कर्तुं स्वस्य क्षमतायां सुरक्षितं, स्थिरं, आत्मविश्वासं च अनुभवति । ते स्वपर्यावरणेन सह स्वामित्वस्य, सम्बन्धस्य च भावः अनुभवन्ति । अपरं तु यदा एतत् चक्रं संतुलनात् बहिः भवति तदा विशेषतः आर्थिकपारिवारिकसामाजिकविषयेषु असुरक्षायाः, भयस्य, चिन्तायाः च भावरूपेण प्रकटितुं शक्नोति आतङ्कप्रहारः, भयम्, आघातपश्चात् तनावविकारः (PTSD) इत्यादयः मनोवैज्ञानिकविकाराः अपि अस्मिन् चक्रे असन्तुलनेन सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति ।

मूलचक्रस्य सन्तुलनार्थं प्रायः एतादृशाः अभ्यासाः सन्ति ये भौतिकजगत् सह ग्राउण्डिंग्, सम्पर्कं च प्रोत्साहयन्ति, यथा योगमुद्राः ये निम्नशरीरे, ध्यानं, प्रकृतौ समयं व्यतीतुं च केन्द्रीभवन्ति पादचालनं वा धावनं वा इत्यादीनि शारीरिकक्रियाकलापाः अपि अस्य ऊर्जाकेन्द्रस्य उत्तेजनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति , सुरक्षायाः स्थिरतायाः च भावः सुदृढं कुर्वन्ति ।

2. स्वाधिष्ठानचक्रम्

सक्रलचक्रं नाभिस्य अधः एव उदरस्य अधः भवति । सृजनशीलतां, कामुकतां, भावाः, सम्बन्धाः च नियन्त्रयति । अयं चक्रः अस्माकं भावव्यञ्जनस्य, कामुकतायाः, सृजनात्मकशक्तेः च केन्द्रम् अस्ति । अस्माकं सुखं, आत्मीयतां, आनन्दं च अनुभवितुं क्षमतायां अपि अस्य प्रमुखा भूमिका अस्ति ।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या सक्रलचक्रं भावनात्मकनियमनम्, सृजनशीलता, अन्यैः सह सम्बन्धं निर्मातुं च गभीरं बद्धम् अस्ति यदा एतत् चक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिः भावनात्मकद्रवतायाः, सृजनशीलतायाः, स्वस्य कामुकतायाः सह स्वस्थसम्बन्धस्य च भावः अनुभवति । ते प्रामाणिकरूपेण भावात्मकरूपेण अभिव्यक्तिं कर्तुं समर्थाः भवन्ति यत् भयं वा दमनं वा विना भवति । तनुचक्रे असन्तुलनेन भावनात्मका अस्थिरता, भावानाम् अभिव्यक्तिं कर्तुं कष्टं, कामेच्छा न्यूना, सृजनशीलतायाः अभावः वा भवितुम् अर्हति । एतत् स्वस्य भावानाम् अथवा यौनपरिचयसम्बद्धं विषादं, अपराधबोधं, लज्जा वा इति रूपेण अपि प्रकटितुं शक्नोति ।

रचनात्मकक्रियासु संलग्नता, स्वस्थयौनव्यञ्जना, भावनात्मकाघातस्य माध्यमेन कार्यं वा इत्यादयः अभ्यासाः सक्रचक्रस्य सन्तुलनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । नितम्ब उद्घाटकाः इत्यादयः योगमुद्राः, तथैव भावनात्मकचिकित्सायां केन्द्रितं ध्यानं, अस्मिन् ऊर्जाकेन्द्रे संतुलनं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति

3. मणिपुरचक्रम्

सौरप्लेक्ससचक्रं उदरस्य उपरिभागे, डायफ्रामस्य समीपे भवति । व्यक्तिगतशक्त्या, आत्मसम्मानेन, आत्मविश्वासेन च सह सम्बद्धम् अस्ति । एतत् चक्रं स्वस्य प्रतिपादनं, कार्यं कर्तुं, स्वजीवने नियन्त्रणस्य भावः च नियन्त्रयति । अस्माकं तादात्म्यस्य आत्ममूल्यस्य च भावेन सह गभीरं बद्धम् अस्ति ।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या सौरजालचक्रं सशक्तिकरणस्य, आत्मविश्वासस्य, स्वायत्ततायाः च भावनाभिः सह सम्बद्धम् अस्ति । यदा एतत् चक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिः स्वक्षमतासु आत्मविश्वासं अनुभवन्ति, स्वकर्मणां उत्तरदायित्वं गृह्णन्ति, आशावादस्य, दृढनिश्चयस्य च भावेन जीवनस्य समीपं गच्छन्ति तद्विपरीतम् सौरजालचक्रस्य असन्तुलनेन असहायतायाः, दिशायाः अभावस्य, न्यूनस्वाभिमानस्य च भावाः उत्पद्यन्ते । असन्तुलनयुक्ताः व्यक्तिः चिन्ता, तनावः, सिद्धिवादः इत्यादिभिः विषयैः सह संघर्षं कुर्वन्ति, प्रायः योग्यतां अनुभवितुं अन्येभ्यः प्रमाणीकरणं याचन्ते

सौरप्लेक्ससचक्रस्य संतुलनं कर्तुं स्वस्थसीमानिर्धारणं, व्यक्तिगतलक्ष्याणां प्राप्तिः, प्रतिज्ञानां अभ्यासः इत्यादीनां क्रियाकलापानाम् माध्यमेन, आत्मसम्मानं आत्ममूल्यं च वर्धयितुं शक्यते योगमुद्राः ये कोरस्य सुदृढीकरणे केन्द्रीभूताः सन्ति, यथा नौकामुद्रा ( नवसन ) अथवा योद्धा मुद्रा ( विरभद्रासन ), ते अस्य चक्रस्य सक्रियीकरणे सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति तथा च व्यक्तिगतशक्तिः आत्मविश्वासस्य च भावः पोषयितुं शक्नुवन्ति

4. अनाहतचक्रम्

हृदयचक्रं वक्षःस्थलस्य केन्द्रे , हृदयस्य समीपे स्थितम् अस्ति । प्रेम, करुणा, क्षमा, भावनात्मकसम्बन्धः च नियन्त्रयति । निम्न-उच्चचक्रयोः सेतुत्वेन हृदयचक्रं भावनात्मकसन्तुलनस्य कल्याणस्य च प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति । अस्माकं प्रेम्णः ग्रहणस्य च क्षमतां नियन्त्रयति, स्वस्य अपि च अन्येषां कृते ।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या हृदयचक्रं भावनात्मकस्वास्थ्यस्य, सहानुभूतेः, सार्थकसम्बन्धनिर्माणस्य च कृते महत्त्वपूर्णम् अस्ति । यदा एतत् चक्रं मुक्तं सन्तुलितं च भवति तदा व्यक्तिः स्वस्य अन्येषां च प्रति अशर्तं प्रेम, करुणा, सहानुभूतिम् च अनुभवन्ति । परस्परं सम्मानं, अवगमनं च आधारितं स्वस्थसम्बन्धं भवति । हृदयचक्रे असन्तुलनेन ईर्ष्या, आक्रोशः, शोकः, अथवा आत्मीयसम्बन्धनिर्माणे कष्टः इत्यादयः भावनात्मकाः विषयाः उत्पद्यन्ते । अवरुद्धं हृदयचक्रं प्रायः भावनात्मकं जडं, अवसादं, अथवा दुर्बलत्वस्य भयेन सह सम्बद्धं भवति ।

हृदयचक्रस्य सन्तुलनार्थं व्यक्तिः आत्मप्रेम, क्षमा, करुणा च अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति । प्रेमस्य कृतज्ञतायाः च ध्यानं, तथैव दयालुतायाः, भावनात्मकदुर्बलतायाः च कार्येषु संलग्नता अस्मिन् चक्रस्य संतुलनं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । वक्षःस्थलं उद्घाटयन्तः योगमुद्राः, यथा उष्ट्रमुद्राः ( Ustrasana ) अथवा हृदयं उद्घाटयन्तः पृष्ठमोचनाः अपि अस्य केन्द्रस्य कृते लाभप्रदाः सन्ति ।

5. विशुद्धिचक्रम्

कण्ठचक्रं कण्ठस्य आधारे स्थितं भवति, तस्य संचारः, आत्मव्यञ्जनम्, प्रामाणिकता च सह सम्बद्धम् अस्ति । एतत् चक्रं स्वस्य सत्यं वक्तुं, सक्रियरूपेण श्रोतुं, स्पष्टतया अभिव्यक्तिं कर्तुं च क्षमतां नियन्त्रयति । सृजनशीलतायां व्यक्तिगत-अखण्डतायां च भूमिकां निर्वहति ।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या कण्ठचक्रं व्यक्तिस्य प्रभावीरूपेण प्रामाणिकरूपेण च संवादं कर्तुं क्षमतायाः गहनतया सम्बद्धम् अस्ति । यदा एतत् चक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिः निर्णयस्य, आलोचनायाः वा भयं विना स्वविचाराः, भावाः, आवश्यकताः च व्यक्तुं समर्थः भवति । ते स्वसञ्चारस्य विषये विश्वसिन्ति, तेषां व्यक्तिगत-अखण्डतायाः प्रबलः भावः च भवति । कण्ठचक्रे असन्तुलनं वक्तुं भयम्, स्वविचारं व्यक्तं कर्तुं कष्टं, अथवा मृषावादः, गपशपः, अतिकथनम् इत्यादयः विषयाः वा रूपेण प्रकटितुं शक्यन्ते अश्रुतत्वस्य दुर्बोधतायाः वा भावः अपि व्यक्तिभिः अनुभवितुं शक्यते ।

कण्ठचक्रस्य सन्तुलनार्थं एतादृशाः अभ्यासाः सन्ति ये इमान्दारसञ्चारं आत्मव्यञ्जनं च प्रोत्साहयन्ति । वदन् प्रतिज्ञाः, जर्नलिंग्, गायनम्, अथवा जपः अस्य ऊर्जाकेन्द्रस्य उत्तेजनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति . कण्ठं कण्ठं च उद्घाटयन्तः योग-आसनाः, यथा मत्स्य-मुद्रा ( मत्स्यासनम् ) स्कन्ध-स्थानम् ( सर्वाङ्गासनम् ) च अस्य चक्रस्य माध्यमेन ऊर्जायाः प्रवाहं सुलभं कर्तुं शक्नुवन्ति

6. आज्ञाचक्रम्

तृतीयनेत्रचक्रं भ्रूयोः मध्ये स्थितं भवति, अन्तर्ज्ञानेन, अन्वेषणेन, प्रज्ञायाः च सह सम्बद्धम् अस्ति । एतत् चक्रं भौतिकलोकात् परं दर्शनस्य, गहनतरसत्यस्य च बोधस्य सामर्थ्यं, आत्मचिन्तनस्य, विवेकस्य च सामर्थ्यं च नियन्त्रयति

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या तृतीयनेत्रचक्रं मानसिकस्पष्टतायाः, अन्तःकरणस्य, स्वस्य आन्तरिकमार्गदर्शनस्य विश्वासस्य च क्षमतायाः च सह सम्बद्धम् अस्ति । यदा एतत् चक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिषु जागरूकतायाः, स्पष्टतायाः च उन्नतिः भवति । ते गहनतरं अन्वेषणं प्राप्तुं, समीक्षात्मकं चिन्तनं कर्तुं, आन्तरिकज्ञानस्य भावस्य आधारेण निर्णयं कर्तुं च समर्थाः भवन्ति । तृतीयनेत्रचक्रे असन्तुलनस्य परिणामः मानसिकनीहारः, भ्रमः, स्वस्य वृत्तिषु विश्वासं कर्तुं असमर्थता वा भवितुम् अर्हति । जीवने अतिशयेन संशयत्वेन वा दिशाहीनत्वेन वा अपि प्रकटितुं शक्नोति ।

तृतीयनेत्रचक्रस्य सन्तुलनार्थं मनःसन्तोषं, ध्यानं, आत्मनिरीक्षणं च पोषयन्ति इति अभ्यासाः सन्ति । नियमितरूपेण ध्यानं, दृश्यीकरणप्रविधिषु, स्वप्नविश्लेषणेषु वा संलग्नता अस्य ऊर्जाकेन्द्रस्य उत्तेजनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति . बालमुद्रा ( बालासना ) इत्यादीनि योगमुद्राः अपि च तृतीयनेत्रचक्रं प्रति ऊर्जायाः प्रवाहं वर्धयितुं शक्नुवन्ति ।

7. सहस्रारचक्रम्

मुकुटचक्रं शिरःशिखरभागे स्थितं भवति, आध्यात्मिकसम्बन्धेन, बोधेन, उच्चतरचेतनायाः च सह सम्बद्धम् अस्ति । एतत् चक्रं दिव्येन सह सम्बद्धतां, अहङ्कारं अतिक्रम्य, जगतः सह एकतायाः भावस्य अनुभवं च नियन्त्रयति ।

मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या मुकुटचक्रं गहनप्रयोजनबोधेन, आध्यात्मिकजागरूकतायाः, मानसिकस्पष्टतायाः च सह सम्बद्धम् अस्ति । यदा एतत् चक्रं सन्तुलितं भवति तदा व्यक्तिभिः शान्तिः, एकतायाः, परितः जगतः सह गहनसम्बन्धस्य भावः च अनुभवन्ति । मुकुटचक्रे असन्तुलनेन आध्यात्मिकविच्छेदस्य भावाः, अस्तित्वचिन्ता, जीवनस्य अर्थस्य अभावः वा भवितुम् अर्हति ।

मुकुटचक्रस्य सन्तुलनं कर्तुं आध्यात्मिकवृद्धिं प्रवर्धयन्ति इति अभ्यासाः सन्ति, यथा ध्यानं, प्रार्थना, प्रकृत्या सह सम्बद्धता वा । मुकुटचक्रं उत्तेजयन्ति ये योगमुद्राः, यथा शिरःस्थापनं ( सिरसासनम् ) अथवा ध्यानं, ते कस्यचित् चेतनायाः आध्यात्मिकसंरेखणस्य च भावस्य उन्नयनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति

## मानसिक-भावनात्मक-स्वास्थ्याय चक्राणां संतुलनम्
चक्रव्यवस्था शारीरिक-भावनात्मक-मनोवैज्ञानिक-स्थितीनां सम्बन्धस्य अद्वितीयं दृष्टिकोणं प्रददाति । प्रत्येकं चक्रं अस्माकं मनोवैज्ञानिककल्याणस्य विशिष्टपक्षं नियन्त्रयति, एतेषु केन्द्रेषु असन्तुलनं चिन्ता, अवसादः, तनावः, भावनात्मका अस्थिरता इत्यादीनां मानसिकस्वास्थ्यविषयाणां रूपेण प्रकटितुं शक्नोति योग, ध्यान, ऊर्जाचिकित्सा, आत्मपरिचर्याभ्यासानां माध्यमेन चक्राणां सन्तुलनं मनः शरीरे च सामञ्जस्यं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।

यदा चक्राणि संरेखितानि सन्तुलितानि च भवन्ति तदा व्यक्तिभिः आन्तरिकशान्तिः, भावनात्मकस्थिरता, मानसिकस्पष्टता च अधिका भवति । मनःसन्तोषः, दृश्यीकरणं, श्वसनकार्यं, रेकी इत्यादीनां ऊर्जाचिकित्साप्रविधयः च चक्रतन्त्रे संतुलनं पुनः स्थापयितुं विशेषतया प्रभाविणः भवितुम् अर्हन्ति।

ऊर्जाकेन्द्रेषु जागरूकताम् आनयन् तेषां सन्तुलनार्थं सक्रियरूपेण कार्यं कृत्वा व्यक्तिः स्वस्य मानसिकं भावनात्मकं च स्वास्थ्यं वर्धयितुं शक्नोति, येन अधिकं समग्रं कल्याणं अधिकं पूर्णं जीवनं च प्राप्नुयात् चक्रव्यवस्था मनः, शरीरं, आत्मा च इत्येतयोः जटिलसम्बन्धस्य अवगमनाय, पोषणाय च गहनं साधनं प्रददाति ।