open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पुट्टपर्ती

प्रशान्तिनिलयः सेवाकेन्द्रम् 
श्रीसत्यसायीबाबामहोदयेन स्थापितः प्रशान्तिनिलयनामकः कश्चन आश्रमः अत्र अस्ति । अत्र अनेकजनाः श्रीसायीबाबामहोदयस्य मार्गदर्शनानुसारं विविधसेवाः कुर्वन्ति । तस्य सन्देशः ‘सेवायाः सन्देशः ’इत्यस्ति । सायीबाबा अधुना नास्ति । किन्तु तस्य शिष्याः सम्पूर्णविश्वे सन्ति । सायीबाबा महोदयेन स्थपिता संस्था सर्वत्र सुन्दरतया कार्यं कुर्वती अस्ति ।
पुटपर्ति नगरम् इदानीम् आधुनिकव्यवस्थां प्राप्य वैभवपूर्णम् अस्ति । पूर्वम् एषः कश्चन ग्रामः आसीत् । अत्र कश्चन महान् चिकित्सालयः स्थापितः अस्ति । आर्थिकदुर्बलानां चिकित्सा अत्र निश्शुल्का भवति । प्रख्याताः वैद्याः अत्र सेवारुपेण कार्यं कुर्वन्ति । अतीव व्यवदायिक्यः हृदयचिकित्साः, मूत्रपिण्डचिकित्साः च अत्र विनाशुल्कं कुर्वन्ति । अतः प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः चिकित्सार्थम् आगच्छन्ति ।
सायीबाबामहोदयस्य मरणानन्तरं तस्य स्मारकम् अत्र निर्मितम् अस्ति । भक्तानां कृते आश्रमदर्शनार्थं व्यवस्था अस्ति । आश्रमे वसतिभोजनव्यवस्था अस्ति । पुटपर्तिनगरे अनेकविद्यालयाः छात्रावासाः स्थापिताः सन्ति । सेनाविभागसदृशम् अनुशासनम् अत्र दृश्यते ।

अत्र आगतैः सर्वैः नाम-ग्राम-नगर-राज्यादिविवरणम् अवश्यम् दातव्यम् भवति । भोजन- वसतिविषये नियमाः अनुसरणीयाः सन्ति । सर्वत्र नियमः पालनीयः । सुरक्षा व्यवस्था उत्तमा अस्ति ।
आश्रमे परस्परमेलने ‘सायीराम’ इति वक्तव्यम् भवति । परस्परवार्तालापकाले मार्गदर्शनकाले  गौरवपूर्णः व्यवहारः कर्तव्यः अस्ति । रात्रौ नववादने शयनम् अनिवार्यम् अस्ति ।
## मार्गः
### धूमशकटमार्गः
धूमशकटयानं ’प्रशान्ति एकसप्रेस् ‘ इत्यस्ति । बेङ्गळूरुनगरतः चेन्नैमार्गे धर्मावरनिस्थानतः पुटपर्तिनगरं गन्तुं शक्यते ।
### वाहनमार्गः
बेङ्गळूरु चेन्नै हिन्दुपुरं हैदराबाद् इत्यादिनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । बेङ्गळूरुतः २५० कि.मी धर्मावरतः ३० कि.मी । प्रशान्तिनिलये वसत्याः कृते पूर्वमेव आरक्षणव्यवस्था कर्तुं शक्यते । तिरुपति, बेङ्गळूरु चेन्नै विमाननिस्थानानि समीपे सन्ति । शिक्षणचिकित्सा -भक्तिसेवानां विशिष्टं केन्द्रमेतदस्ति ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
विजयवाडा

**विजयवाडा** (०८६६)
विजयवाडा आन्ध्रप्रदेशराज्ये बृहन्नगरमस्ति । कृष्णानदी तीरे स्थितम् एतन्नगरम् आन्ध्रसरस्कृतेः हृदयमिवास्ति । द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमेव बौद्धानां केन्द्रमासीत् । सप्तमे शतके नागार्जुनकोण्डअमरावतीविजयवाडानगराणि बौद्धभिक्षूणां कार्यस्थानानि आसन् ।
विजयवाडनगरसमीपे उण्डवेल्ली इत्यत्र हिंदूनां प्राचीनगुहादेवालयः अस्ति । अत्र कनकदुर्गादेवालयः अतीव सुन्दरः अस्ति । प्रकाशं ब्यारेज्, गान्धिहिल्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च इतरदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । नागार्जुनकोण्ड अमरावती च ९६ कि.मीटर् दूरे स्तः। कोल्लेरुसरोवरं (९५ कि.मी), मङ्गिनपुडिबीच् ८३ कि.मी दूरे स्तः।  विजयवाडानगरे वसतिः शक्या।

## धूमशकटमार्गः
विजयवाड धूमशकटनिस्थानम् अस्ति ।
इतः वारङ्गल् हैदराबाद् चॆन्नै इत्यादिनगेरभ्य्ः सम्पर्कः अस्ति ।

## वाहनमार्गः
हैदराबादतः २६५ कि.मी । राजमहेन्द्रीतः १४९ कि.मी

## वीक्षणीयस्थलानि

File:Undavalli caves.jpg|उण्डवल्लीगुहादेवालयः
File:Kanaka Durga Temple.jpg|कनकदुर्गामन्दिरम्
File:Vijayawada.jpg|प्रकाशं ब्यारेज्

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः

एतत् प्राचीननगरम् द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्रागेव बौद्धानां स्थानम् आसीत् । अत्र बौद्धशिल्पानां दर्शनं भवति । २० बौद्धमठाः सन्ति । कृष्णानदीतीरे स्थिते अमरावती नगरे अनेकबौद्धस्मारकाणि(स्थूपाः)  सन्ति । पूर्वं सहस्रशः बौद्धभिक्षवः अत्र आसन् । स्थूपेषु भगवतः बुद्धस्य सुन्दरप्रतिमाः सन्ति ।
अष्टादशशतके सर्वं विनष्टम् अभवत् । इदानीं तस्य अवशेषाः चेन्नैनगरे वस्तुसङ्ग्रहालये सन्ति । पूर्वम् एतत् नगरं शातवाहनसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । अमरेश्वरदेवालयः अत्र सुप्रसिद्धः अस्ति । प्रतिदिनम् सहस्रशः  जनाः अत्र आगच्छन्ति ।

चित्रम्:Gopuramxx.jpg|अमरेश्वरमन्दिरस्य गोपुरम्।
चित्रम्:Bathx.jpg|स्नानघट्टः ।
चित्रम्:Amaravathi Triratna Symbols.jpg|त्रिरत्नबौद्धलाञ्छनानि।

## वाहनमार्गः
गुण्टूरुतः ३२ कि.मी । विजयवाडा हैदराबाद् इत्यादिनगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।

## धूमशकटमार्गः
गुण्टूरु, मछलीपट्टणम् मार्गे माचेर्ला निस्थानतः समीपे अस्ति ।

वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रतापगढ, उत्तरप्रदेशः

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति प्रतापगढमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति प्रतापगढनगरम्।

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
बेलं गुहा

बेलं गुहा
आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले चतुसाहस्रवर्षप्राचीना दीर्घा गुहा अस्ति । ३.५ कि.मीटर् दीर्घा गुहा प्रपञ्चे एव द्वितीया इति प्रसिध्दास्ति । एतत्सदृशीगुहा भारते मेघालयराज्ये अपि एका अस्ति । एतां किम् उं लावेन केव्स् इति वदन्ति ।

बेलं गुहा शालिक्षेत्राणां मध्ये सुधाशिलाप्रदेशेऽस्ति । क्रिस्ताब्दे १९८२ -८४ तमे समये युरोपदेशीयः राबर्ट ब्रूस् फुट् महोदयः एतां गृहां ज्ञातवान् । गुहां प्रवेष्टुं ३० पादपरिमितम् अधः  गन्तव्यम् । सोपानानि सन्ति । गुहां प्रति नेतुं मार्गदर्शकाः सन्ति । अन्तः वायुनियन्त्रणव्यवस्था दीपानां व्यवस्था च अस्ति । १.५ कि. दूरं यावत् गन्तुं शक्यम् ।
मार्गः सुगमः नास्ति । क्वचित् विशालं भवनं क्वचित् च कष्टतरमार्गः , क्वचित् निर्झराणि एवम् प्रयासेनैव गन्तव्यम् अस्ति । सिंहद्वारम् आकर्षकम् अस्ति । लम्बमानाः सिंहाकृतयः तत्र सन्ति ।
सुधाशिलाः अत्र कोटिलिङ्गरुपेण भान्ति । पाताललिङ्गदर्शनम् अन्तिमस्थानमस्ति । पुनः बहिरागमनसमये सप्तस्वरगुहा दर्शनीया अस्ति । तत्र शिलासु मधुरध्वनिः श्रोतुं शक्यते ।
## वाहनमार्गः
बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । विशाखपट्टणतः ९० कि.मी । हैदराबाद्तः ३२० कि.मी । चेन्नै कर्नूलुतः च वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसतिव्यवस्था अत्र अस्ति । प्रवेशकालः प्रातः १० वादनतः । सायम् ५ वादनम् ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:कर्नूलुमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लेपाक्षी

लेपाक्षी- शिल्पकलाचातुर्यम् 
आन्ध्रप्रदेशे **लेपाक्षी** इत्यत्र विजयनगरसाम्राज्ये पेनुकोण्ड-आस्थाने कोशाधिपतिना विरूपण्णेन निर्मितानि शिल्पानि सन्ति । निर्माता श्रीविरुपण्णः क्रिस्ताब्दे १५३८ तमे वर्षे श्री दुर्गादेवालयं श्रीवीरभद्रदेवालयं तथा बहन्नन्दिविग्रहं च निर्मितवान् । एषः नन्दिविग्रहः भारते एव अतिमहान् इति ख्यातः अस्ति ।
कूर्मशैले देवालयः प्रतिष्ठापितः  अस्ति । अन्तः मण्डपे ६० स्तम्भाः शिल्पयुक्ताः सन्ति । प्रत्येकस्थम्भं वैशिष्ट्यम् अस्ति । मण्डपे छद्यां शतदलकमलचित्रणम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । परशिवस्य विविधाः भङ्ग्यः चित्रिताः सन्ति । गर्भगृहस्य पुरतः महाविष्णुः प्रतिष्ठापितः अस्ति । गर्भगृहे छद्याम् २४x१४ पादमितं वीरभद्रस्वामिचित्रम् अस्ति ।
देवालयस्य पार्श्वे श्री पार्वतीपरमेश्वरकल्याणमण्डपम् अपूर्णम्  अस्ति । तस्य स्थम्भेषु अपि उत्तमशिल्पानि सन्ति । एकस्य गोः शरीरे तिस्रः गावः दृश्यन्ते । तथा मर्कटद्वयस्य शिल्पे त्रयः मर्कटाः दृश्यन्ते । सङ्गीतकाराणां तथा नर्तकानामपि अनेकानि शिल्पानि सन्ति ।
स्वल्पदूरे शिलास्थालिकाः सन्ति । तस्य कारणं किम् इति न ज्ञायते ।
## मार्गः
वाहनमार्गे हिन्दुपुर, पुट्टपर्ती, बागेपल्ली स्थानेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । हिन्दुपुरे धूमशकटवाहन- निस्थानमास्ति । हिन्दुपुरतः २४.कि.मी ।
## चित्रशाला

File:Lepakshi...jpg|लेपाक्षीनन्दी

Image:Sculpture at the Veerabhadra Temple, Lepakshi, Andhra Pradesh, India a.jpg|लेपाक्षी
Image:Sculpture at the Veerabhadra Temple, Lepakshi, Andhra Pradesh, India a2.jpg|लेपाक्षी

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फराहबाद

फराहबाद- हैदराबाद्तः १८५ कि.मी दूरे पर्वतप्रदेशे स्थितम् एतत् सुन्दरं गिरिधाम अस्ति । सागरस्तरतः ३०३० पादमितोन्नते शान्तं हितकरं स्थानमिदमस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य गिरिधामानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हार्स्ले हिल्स्

आन्ध्रप्रदेशराज्ये चित्तूरुमण्डले एतत् गिरिधाम अस्ति । कडपाविभागस्य अधिकारी डब्ल्यू डि हार्सले अत्रे आगत्य ग्रीष्मसमये वसति स्म । क्रिस्ताब्दे १८७० तमे वर्षे अत्र भवनद्वयं निर्मितवान् । अतः तस्य एव नाम अस्य गिरिधाम्नः अस्ति । सागरस्तरतः १२५१ मीटर् उन्नते प्रदेशे नल्लमलपर्वतश्रेणिषु एतत् गिरिधाम अस्ति ।
अत्यन्तं शुद्धं  वातावरणम् अत्र अस्ति । शीतलः वायुः शान्तं सुन्दरं वनम् उन्नतानि आकर्षकाणि पर्वतशिखराणि दर्शकानाम् आनन्ददायकानि भवन्ति । वसतिव्यवस्था अत्र उत्तमा अस्ति । समीपे ऋषिव्याली, गाळिबण्ड्लु गुद्र्कोण्ड इत्यादिस्थलेषु पादचारणं पक्षिवीक्षणं च कर्तुं शक्यते ।
## धूमशकटमार्गः
गुन्तकल-पाकालमार्गे वायलपाडुनिस्थानतः समीपे अस्ति । 
## वाहनमार्गः
मदनपल्ली निस्थानतः २५ कि.मी । बेङ्गळूरुतः१५० कि.मी । तिरुपतितः १४० कि.मी ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य गिरिधामानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अखो

अखाभगतः सप्तदशे शताब्दे वर्तमानः आसीत् । अखाभगतः अग्रगण्येषु गुजरातीप्राचीनकविषु स्थानं लभते । यवनकाले जातेषु त्रुषु वशिष्ट गुजरातीसाहित्यकारेषु अखोभगतः अन्यतमः । अखो जेतलपुरात् आगत्य अमदावाद्नगरे वासमकरोत् । अद्यापि 'खाडिया'विस्तारस्य 'देसाईनी पोळ' इत्यत्र गृहम् 'अखा ओरडा' रूपेण ज्ञायते । एषा स्थानं प्राचीनकविषु एकतमं परिचाययति ।	

thumb|right|200px

जीवनस्य प्रारम्भे सः सुवर्णकारस्य उधोगं स्वीकृतवान । ततः तस्य, धर्मभगिन्या कृतेन अविश्वासेन संसारमोहः व्यपगतः । सः एकस्य गुरोः शरणं गतः । परन्तु यदा सः ज्ञातवान् यत् गुरुरपि धूर्तः अस्ति ! ततः तस्य परिज्ञानं जातं यत् समाजे सर्वत्र धूर्तता, असत्यञ्च वर्तते ।

## छप्पाकाव्यम्
सत्यस्य बोधानन्तरं सः छप्पाकाव्यस्य लेखनं प्रारभत । अखाभगतस्य छप्पाकाव्ये समाजे विद्यमानम् आडम्बरं प्रति तिरस्कारः दृश्यते । "एक मुरखने एवी टेव, पथ्थर एटला पूजे देव" एतादृशेषु पद्येषु धर्मस्य आवरणेन प्रचलन्तीम् अन्धश्रद्धां विवृणोति ।

अखाभगतः ७४६ छप्पाकाव्यानि लिखितवान् । तानि ४४ अङगेषु विभक्तानि सन्ति । 
यद्यपि अखाभगतः  स्वयमेव काव्यस्य विभागं न कृतवान् । परन्तु गुजरातीभाषायाः विद्वांसः काव्यस्य विषयवस्तूनाम् आधारेण काव्यस्य विभाजनं कृतवन्तः ।

द्रोषनिवारकः अंगवर्गः
वेषनिन्दा अङगम्
अशपुश्यतानिन्द अहगम्
स्थूलदोष –अस्गम्
प्रपञ्च-अङगम्
सूक्ष्मदोष-अङ्गम्
भाषा-अङ्गम्
खलज्ञानि-अङ्गम्
जडभक्ति-अङ्गम्
सगुणभक्ति-अङ्गम्
दम्भभक्ति-अङ्गम्
ज्ञानदग्ध-अङ्गम्
दशविधज्ञानि-अङ्गम्
विभ्रम-अङ्गम्
कूटफल-अङ्गम्
गुणग्राहक-अङ्गवर्गः
गुरु-अङ्गम्
सहज-अङ्गम्
कवि-अङ्गम्
वैराग्य-अङ्गम्
विचार-अङ्गम्
क्षमा-अङ्गम्
तीर्थ-अङ्गम्
स्वातीत-अङ्गम्
चेतना-अङ्गम्
कृपा-अङ्गम्
धैर्य-अङ्गम्
भक्ति-अङ्गम्
सन्त-अङ्गम्
सिद्घांतप्रतिपदक—अङ्गवर्गः
माया-अङ्गम्
मति-अङ्गम्
महाभक्ष-अङ्गम्

वश्वरूप-अङ्गम्
स्वभाव-अङ्गम्
ज्ञानि-अङ्गम्
जीवेश्वर-अङ्गम्
आत्मभक्ष-अङ्गम्
वेषविचार-अङ्गम्
जीव-अङ्गम्
वेर-अङ्गम्
वेद-अङ्गम्
अज्ञान-अङ्गम्
मुक्ति-अङ्गम्
आत्म-अङ्गम्
प्रख्याताः कृतयः
पञ्चीकरणम्
असेगीता
चित्तविचारसंवादः
गुरुशिष्यसंवादः
अनुभविन्दुः
ब्रह्मलीला
कैवल्यगीता
सन्तप्रिय
अखाना छप्पा
अखाना पद
अखाजीना सोरठा

वर्गः:गुजरातराज्यस्य कवयः
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गङ्गासती

‎**गङ्गासत्याः** जन्म भावनगरमण्डलस्य पालीताणा उपमण्डलात् ३५ कि.मी. अन्तरे स्थिते राजपराग्रामे १८४६ तमे वर्षे बभूव । तस्याः पितुः नाम 'श्रीभाईजीभाई जेसाजी सरबैया' आसीत् । मातुः नाम 'रूपाळीबा' आसीत् । गङ्गासत्याः विवाहः 'कहळसङ्ग कालुभा-गोहिल' इत्यनेन सह १८६४ तमे वर्षे अभूत् । तत्कालीनं राजपूतपरम्परानुसारं गङ्गासत्या सह 'पानबाई' नामाख्या कन्या सेविकारूपेण प्रेषिता आसीत् । 'पानबाई' गङ्गासत्याः सेविकैव नापितु आत्मपथस्य सहगामिनी अपि आसीत् । द्वे धर्मपरायणे वयसा तु समाने एव आस्ताम् । गङ्गायां सर्वाः नद्यः गङ्गारूपमेव धरन्ते, तथैव 'पानबाई' अपि गङ्गासतीमया अभूत् ।

विकसितं पुष्पं परितः मधुमक्षिकाः इव ते परितः अनेकेषां सन्यासिनां, भक्तानां, गृहस्थानां, जिज्ञासूनां, दीनानां च वृन्दं समुद्भवति स्म । ते तेषां मार्गदर्शनं कुर्वन्त्यौ आस्ताम् । गार्हस्थ्यजीवनम् अध्यात्मजीवनञ्च द्वयोः सङ्गतिः संन्यासपरम्परायाः विशिष्टं लक्षणं वर्तते । अस्याः संन्यासपरम्परामाध्यमेन आसन-प्राणायाम-मुद्रा-नाडीशुद्धिक्रियादियोगैः ते ब्रह्माण्डस्य रहस्यानि ज्ञापितवत्यौ । गङ्गासती स्वरज्ञा अपि आसीत् । तस्याः मतमासीत् यत् स्वरसाधना आत्मज्ञानमार्गे मुख्या अस्ति । 	श्रुयते यत् गङ्गासती प्रतिदिनम् एकं भक्तिगीतं रचयति स्म । तत् गीतं 'पानबाई' इतीमाम् आत्मपथगमिनीं श्रावयति स्म । गङ्गासती 'पानबाई' इतीमाम् उद्दिश्य गायति स्म । अतः गीतेषु पूर्वगीतस्य वार्ता वा विषयोऽपि दृश्यते । गङ्गासती 'पानबाई' इतीमां क्रमशः अध्यात्ममार्गं प्रदर्शयति स्म।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* શીલવંત સાધુને વારે વારે નમીએ
* ગંગાસતીનાં ભજનો સ્વર્ગારોહણ વેબસાઈટ ઉપર  
* ગંગાસતીના ૫૨ ભજનોના સંગ્રહનું સુંદર ઈ-પુસ્તક

वर्गः:गुजरातराज्यस्य कवयः
दयानन्द-स्वामी (स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य)

दयानन्दः स्वामी स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य साधुषु अन्यतमः । तस्य पद्यानि स्वामिनारायमन्दिरेषु भक्ताः नित्यं गायन्ति ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कोण्डपल्ली

विजयवाडातः समीपे विद्यमानम् उद्यमशीलं नगरम् । अत्र कोण्डपळ्ळीपाञ्चालिकाः इति प्रख्यातानां पाञ्चालिकानां निर्माणं भवति । पारम्पारिकतया अत्र एतासां काष्ठपाञ्चालिकानां निर्माणं प्रचलति । तासु  दशावतारस्य , शिबिकायां गच्छन्त्याः वध्वाः, नृत्यं कुर्वत्याः नर्तक्याः, वरण्डसहितस्य गजस्य पुत्थलिकाः प्रधानाः सन्ति । अत्र समीपे (विजयवाडतः २५ कि.मी) प्रदेशे गुहादेवालयाः सन्ति ।
कोण्डपल्लीदुर्गम् ऐतिहासिकं सुप्रसिद्धं च ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य दुर्गाणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पापिकोण्डलु

गोदावरीमण्डले अगाधे कन्दरे गोदावरीनदी प्रवहन्ती गोदावरीमण्डलं प्रविशति । अत्र निसर्गसौन्दर्यम् अतीवरमणीयम् अस्ति । नद्याः प्रवाहः, हरिद्वनराशिः, पर्वतशिखराणि अतीव सुन्दराणि दृश्यन्ते । एतं प्रदेशं पापिकोण्डलु अथवा बैसन् रेञ्ज् इति कथयन्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मन्त्रालयम

मन्त्रालयं (, ) तुङ्गभद्रानदीतीरे श्री राघवेन्द्रस्वामिनः समाधिस्थलम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । कर्नूलुमण्डले स्थितम् एतत् क्षेत्रम् आगत्य जनाः श्री राघवेन्द्रस्वामिनः वृन्दावनदर्शनं कुर्वन्ति । तुङ्गभद्रानदीस्नानं च कुर्वन्ति । 
## चित्रशाला

Image:ragavendra1.jpg|गुरुराघवेन्द्रः
Image:ragavendratemple.jpg|राघवेन्द्रमन्दिरम्
Image:ragavendra2.jpg|गुरुराघवेन्द्रः
Image:ragmutt1.jpg|राघवेन्द्रमन्दिरे सायङ्कालीनपूजा
Image:rathas.jpg|राघवेन्द्रमन्दिरे सायङ्कालीनपूजा
Image:panchamukhi.jpg|पञ्चमुखि-आञ्जनेयमन्दिरम्-यत्र रघवेन्द्रवर्येण दीर्घं तपः आचरितम्
Image:Shree_Raghavendra_in_Metallic_Background_-_Mantralayam.jpg| लोहस्य पृष्ठभूमिकायां राघवेन्द्रस्वामी
Image:Mantralayam_-_Sunset_at_Tungabadra.jpg | तुङ्गभद्रायां सूर्यास्तः

## मार्गः
बेङ्गळूरुनगरतः ४६० कि.मी दूरे एतदस्ति । मन्त्रालये वसतिभोजनादिव्यवस्थास्ति ।
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:कर्नूलुमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
भद्राचलम्

भद्राचलं प्रदेशे गोदावरीनदीतीरे श्रीरामचन्द्रस्य देवालयः निर्मितः अस्ति । रामः वनवासकाले अत्रागतवान् इति प्रतीतिः अस्ति । गोपण्ण इति ख्यातः भक्तः १६७४ तमे वर्षे देवालयस्य जीर्णोद्धारं कृतवान् ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वारङ्गल् दुर्गम्

**वारङ्गल् दुर्गम्** 
आन्ध्रप्रदेशस्य तेलङ्गाणाप्रदेशे एतत् दुर्गम् अस्ति । पूर्वं क्रिस्ताब्दे १३९९ तमे वर्षे एतत् निर्मितम् आसीत् । काकतीयवंशीयाः श्री गजपतिदेवः तस्य पुत्री रुद्रम्मा च एतत् बृहत् दुर्गं निर्मितवन्तः । काकतीयानां राजधानीरुपेण वैभवोपेतमासीत् वारङ्गल् दुर्गम् । भारतदेशे एव अतीव बृहत् दुर्गमिति ख्यातमस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य दुर्गाणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राचीनविश्वविद्यालयाः

भारतदेशे शिक्षाप्रक्रिया एवं गुरुकुलद्वारा विकसिता । वसिष्ठः, कण्वः, व्यासः, भरद्वाजः, परशुरामः शौनकः, सान्दीपनिः जाबालिः, इत्यादीनां महर्षीणां गुरुकुलानि तदा प्रसिध्दाः आसन् ।

* वसिष्ठानां गुरुकुलम् अयोध्यानगरस्य उत्तरभागे हिमालयपर्वतप्रदेशे आसीत् । वसिष्ठः इति महर्षिः इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुः आसीत् ।
* कण्वाश्रमः मालिनीनदीतीरे हिमालयस्य समीपे आसीत् । तत्र वेदवेदाङ्गानि दर्शनानि इत्यादीनां शास्त्राणाम अध्ययनं प्रचलति स्म । शकुन्तला कण्वमहर्षिणा पुत्रीत्वेन परिगृहीता आसीत् । राजा दुष्यन्तः यदा एतेषाम् आश्रमं प्रविष्टः तत्रत्यां व्यवस्थां संवीक्ष्य आश्चर्यचकितः जातः । यतः तत्र आश्रमपरिसरे ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदानां पाठाः प्रचलन्ति स्म ।
* व्यासमहर्षेः आश्रमः हस्तिनापुरात् गङ्गानदीतः च अग्रे हिमालयस्य निकटे आसीत् ।
* गङ्गायमुनयोः तीरप्रदेशे भरद्वाजमुनेः आश्रमः आसीत् । द्रोणद्रुपदौ एतेषां शिष्यौ आस्ताम् । आयुर्वेदशास्त्रस्य विद्वान् अग्निवेशोऽपि अस्मिन् गुरुकुले एव शिक्षां प्राप्तवान् । तदा गुरुकुले वेदवेदाङ्गैः सह आयुर्वेदधनुर्वेदाद्युपवेदानामपि अध्ययनम् असीत् । आचार्य भरद्वाजोऽपि एषु शास्त्रेषु पाण्डित्यं प्राप्तवानासीत् । अष्टादशविद्यानाम् अध्ययनं भवति स्म । 
तानि च –
  अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः 
                   पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याह्येताश्चतुर्दश ।
		आयुर्वेदो धनुर्वेदोगन्धर्वश्चेति ते त्रयः
                     अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्याह्यष्टदशैव हि ॥

* परशुरामाश्रमः महेन्द्रपर्वतप्रदेशे आसीत् । भीष्मकर्णौ च तस्य गुरुकुले एव अधीतवन्तौ ।
* शौनकानां गुरुकुलं नैमिषारण्ये स्थितमासीत् । तस्मिन् काले एतत् गुरुकुलम् अत्यन्तं महत् विद्याकेन्द्रमासीत् । अत्रापि दश सहस्राधिक छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म ।
* सान्दीपनेः आश्रमः उज्जयन्याः समीपे अवर्तत । कृष्णसुदामौ अत्रैव विद्याभ्यासं कृतवन्तौ । एतेन कारणेनैव एतत् गुरुकुलम् ऎतिहासिकमहत्त्वं प्राप्तवदस्ति ।

एषु गुरुकुलेषु अध्यापनार्थं ये आचार्याः अध्यापकाः च भवन्ति तेषां जीवननिर्वहणार्थं निश्चितरुपेण भूभागाः अपि स्थाप्यन्ते स्म । ते भूभागाः अपि करमुक्ताः आसन् । छात्राः विशेषरुपेण गुरुणां संरक्षणे एव भवन्ति स्म । गुरुणां सम्मुखे एव अध्ययनं कुर्वन्ति इति कारणतः तान् अन्तेवासिनः इत्येव आह्वयन्ति “ अन्ते समीपे वस्तुं शीलं यस्य सः अन्तेवासी” इति ।

वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
देवानन्दस्वामी

**देवानन्दस्वामी** (Devanand Swami) (१८०३-१८५४) गुजरातीभाषायाः प्रख्यातस्य साहित्यकारस्य कवेः दलपतरामस्य काव्यगुरुः, बह्मानन्दस्वामिनः शिष्यः, स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य अतुलनीयः कविश्चासीत् । तस्य पद्यरचनाः उपदेशप्रधानाः आसन् ।  तस्य पद्यानां ध्यानेन श्रवणं कतृ१णां भक्तानां मनसि संसारं प्रति अनासक्तिः जायते । अद्यापि तस्य पद्यानि स्वामिनारायणमन्दिरेषु गीयन्ते । सः सम्प्रदायस्य नियमेषु निबद्धः कविः आसीत् । अतः सः भक्तिप्रधानाः रचनाः विशेषतः कृतवान् । संसारस्य क्षणभङ्गुरतायाः वर्णनं तस्य कृतिषु दृश्यते । तस्य कृतयः ‘देवानन्दकाव्यम्’ नाम्ना सुरेन्द्रनगरगुरुकुलस्य 'शा.श्रीनारायणदासः' स्वामी प्राकाशयत् ।

## जन्म, शिक्षणं, प्रभुमेलनं च 
देवानन्दस्वामी सम्भवतः 'मूली'ग्रामे निवसति स्म । बावळा-लीम्बडीग्रामयोः मध्ये राजमार्गे, बगोदरातः ८ कि.मी. दूरे भालप्रदेशे १८०३ तमे वर्षे बळोलग्रामे, शिवभक्तस्य शम्भुदानस्य गृहे तेजस्वी बालकः अवतीर्णः । तस्य नाम आसीत् 'देवीदानः गढवी' । बाल्यकालादेव तस्मै अध्यात्मज्ञानं रोचते स्म । कुटुम्बे भगवतः शम्भोः भक्तेः परम्परा आसीत् । पारम्परिकतया एव भक्तिरचना तस्य हस्तगता अभवत् । सः पितुः समीपे न्यूनम् अध्ययनं करोति स्म । अधिकं कालं तु सः ईश्वरनामस्मरणं कृत्वा यापयति स्म । शम्भुदानः गढवी एकस्मिन् मन्दिरे पूजकः आसीत् । देवीदानोऽपि तेन सह बहुवारं पूजायै गच्छति स्म । तत्र सः शम्भोः ध्याने मग्नो भवति स्म । श्रूयते यत् रामायणकालिनेन अत्रिमुनिना तस्य मन्दिरस्य स्थापना कृता आसीत् । देवीदानः बाल्यात् एव प्रभुदर्शनं काङ्क्षते स्म । एकवारं तु सः ईश्वरदर्शनाय स्वीयं मस्तकम् अर्पयितुम् इच्छाम् अकरोत् । बालकस्य अनेन हठेन आकाशवाणी अभवत् - ‘आत्मधातं मा कुरु वत्स ! प्रभुं  निश्चयेन  प्राप्स्यसे त्वम् ।’ बालकोऽपि प्रत्यवदत्-’ कुत्र कथञ्च ? आकाशवाणी अभवत् ‘तव ग्राममेव ईश्वरः समागमिष्यति ।’ देवीदानः स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य दीक्षां प्राप्य देवान्दः स्वामी  इति सन्यासाश्रमानुकूलं नामाभिधानं कृतवान् ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य साधवः
दुला भाया काग

'दुलाकाग' महान् कविः आसीत् । सः आजीवनं समष्टेः सृष्टेश्च रहस्यम् अवगन्तुं प्रायतत । सः सततं परिवर्तनशीले कालचक्रे विश्वसति स्म । 'दुलाकाग' स्वस्य जीवनस्य उत्तमकार्यैः, अद्यापि सर्वान् भारतवासिनः प्रेरयन् अस्ति ।

## परिचयः
कविः रामायण-महाभारतयोः अध्ययनम् कृतवान् । तस्याधारं नीत्वा नवीनसाहित्यस्य रचनां कृतवान् । कण्ठ-वाणी-काव्यानां सङ्गतिं साधितवान् ‘कागः’ लोकगीतानि, भक्तिगीतानि, व्याखानानि चाधिकृत्य सामजिकान् कार्यक्रमान् आयोजयति स्म ।

'दुला-भाया-काग' कवेः वाण्या शब्दाः अपि धन्याः भवन्ति, लोकहृदये वसन्ति च । दुलाकागस्य वाणी अर्थात् रामायणस्य करुणा, महाभारतस्य च सङ्कुला स्थिति ।

एकदा गीगारामस्य गृहं समागतं सन्यासिनं मुक्तानन्दं सुलाकागः उक्तवान् - ‘अहं तु कच्छनगरं गत्वा पिङ्गलस्य पाठशालायामध्ययनं कर्तुमिच्छामि ।’ मुक्तानन्दः कथयति - ‘कुत्रापि गन्तव्यं नास्ति, सर्वमत्र वर्तते ।’ सः कागकवेः अङ्गुलिं गृहित्वा, नेत्रे अवलोक्य आज्ञापयत् - ‘गच्छ, पद्यं लिखित्वा आगच्छ ।’ सप्तदशवर्षीयेन कागकविना लिखितं पद्यं तत् श्रेष्ठं कविं करोति इत्यत्र सन्देहः नास्ति । तस्य मजादरग्रामेऽवसानम् अभूत्

thumb|right|300px|**कागकवेः सम्मेलने मोरारीबापु**

वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
न्हानालाल

**न्हानालाल** गुजरातीभाषायाम् 'अछान्दस'काव्यस्य जनकः ।   न्हानालाल प्रख्यातः गुजरातीसाहित्यकारः आसीत् । ‘गुजरातस्य महाकविः’ इति तस्य नामान्तरम् । सः फारसीभाषाम् अपि जानाति स्म । सः गान्धीप्रेरितायाम् असहायक्रान्तौ राष्ट्रभक्त्या सह शासकीयां वृत्तिं  तत्याज ।

## जन्म परिचयश्च 
न्हानालालकवेः जन्म १६-३-१८७७ तमे वर्षे कर्णावतीनगरेऽभूत् । न्हानालालकवेः पिता दलपतरामः डाह्याभाई त्रिवेदी (नर्मदयुगस्य महान् कविः) आसीत् । कविः यदा एकादशवर्षीयः आसीत् तदा एव तस्य मातुः निधनम् अभवत् । न्हानालालः मोरबीनगरे प्रधानाचार्यस्य काशीराम-देववर्यस्य गृहे गतवान् । १८८३ तमं वर्षं तस्य कृते परिवर्तनवर्षम् अभवत् । सः मुम्बई नगरस्य त्रिषु महाविद्यालयेषु तत्त्वज्ञानस्य शिक्षणं प्राप्त स्नातकः अनुस्नातकश्च अभूत् । अभ्यासेन तस्य साहित्यपुष्टिः अभवत् । अभ्यासक्रमस्य फारसीभाषा कालानन्तरं यवननाटकानां सर्जने उपयुक्ता अभवत् । 'टेनिसन' तस्य स्नेहविवाह-स्त्री-पुरुष-सम्बन्धविषयकभावनां, 'मार्टिनः' च धर्मभावनां पुपोष । तस्य समग्रे सर्जने कवित्व-इतिहास-तत्त्वज्ञानानां सङ्गमः दृश्यते । तत् विश्वविद्यालयीयं शिक्षणम् अवलम्बते । तस्य भक्तिः, धर्मदृष्टिः, शुभभावना इत्यादिषु स्वामिनारायणस्य संस्कारस्य छाया दृश्यते । बहुषु महाविद्यालयेषु सेवां कुत्वा सः राजकोटस्य न्यायाधीशस्य पदमपि अलञ्चकार । जलियावाला-उद्यानस्य हत्याकाण्डेन उद्भूतेन मन्युना सः १९२० तमे वर्षे दीर्धम् अवकाशं स्वीकृत्य, अन्ते १९२१ तमे वर्षे शासकीयां वृत्तिम् अत्यजत् । ततः प्रारभ्य सः कर्णावत्यां निवासं चकार । अत्र सः स्वमानेन जीवितुं राजनीतेः दूरे स्थित्वा लेखैः सरस्वत्याः सेवां कृतवान् । राजकोटनगरे कवेः जीवनम् उल्लासमयम् आसीत् । कर्णावत्यां तत् तपस्यामयम् अभवत् । तस्य अवसानं ९-१-१९४६ तमे वर्षे कर्णावत्यामेवाभूत् ।

## कृतयः 
: पधनि - न्हाना न्हाना रास (१-२-३), चित्रदर्शनानि, प्रेमभक्तः, भजानावलिः
: नाट्य-काव्यम् - जया अने जयन्त, इन्दुकुमार, विश्वगीता, शाहेनशाह अकबर, जहांगीर-नूरजहान, मिथ्याभिमानी
: चरित्रम्-कवीश्वरः दलपतरामः
: अन्याः वसन्तोत्सव, हरिसंहिता महाकाव्यम्, साहित्यमन्थन, कुरुक्षेत्र ।

## प्रदानम् 
:१. बालकाव्यानि
:२. भक्तिगीतानि
:३. प्रसङ्गकाव्यानि
:४. महाकाव्यानि
:५. नाटकम् 
:६. कथाः
:७. नवलकथा
:८. चरित्रम्
:९. अनुवादः
:१०. कथाकाव्यानि
right|400px

वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
निष्कुलानन्दस्वामी

**निष्कुलानन्दः स्वामी** गुजरातीभाषायाः भक्तिमार्गस्य कविः आसीत् । सः स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य अनुयायी आसीत् । तस्य ‘त्याग न टके वैराग्य विना करिए कोटि उपायजी ’ गीतम् आश्रमभजनावलीषु अस्ति । मन्दिरेषु भक्ताः एतत् गीतं भावेन गायन्ति ।

एतस्य स्वामिनारायणसम्प्रदाये महत्त्वपूर्णं स्थानं अस्ति । स्वामिनः वैराग्यप्रधानं जीवनं तस्य कृतिषु अपि प्रतिम्बितं भवति । वैराग्यप्रधाने जीवने सत्यपि ‘स्नेहगीता’ इत्यादिभिः श्रृङ्गाररसस्य विशिष्टं मिश्रणं दृश्यते तस्य गीतेषु । तस्य २४ कृतयः ‘निष्कुलानन्दकाव्यकीर्तन’ नाम्ना स्वामिनारयणमन्दिरतः वडताल-भूज-अहमदाबाद्-वडोदरा-सूरतादिषु मन्दिरेषु प्रकाशिताः अभूवन् । स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य एनं कविं प्रति प्रेमप्रकटनाय तस्य जीनवोपरि शोधग्रन्थः अपि लिखितः वर्तते ।

## जन्म जीवनञ्च 
निष्कुलानन्दस्वामिनः जन्म जामनगरमण्डलस्य शेखपाटग्रामे अभवत् । तस्य जन्म वि.सं. १८२२ तमे वर्षे, माघमासस्य पञ्चम्यां तिथौ (वसन्तपञ्चम्याम्) रथकारस्य कुले अभवत् । तस्य पितुः नाम रामजी, मातुश्च नाम अमृताबा आसीत् । पूर्वाश्रमे तस्य नाम 'लालाजी' आसीत् । निष्कुलानन्दस्वामिनः मेलनं कविना दलपतरामेण सह धोलेराग्रामे अभवत् । एतस्य मेलनस्य उल्लेखः दलपतरामस्य बुद्धिप्रकाशः इत्याख्यग्रन्थे प्राप्यते । स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य सर्वेषु कविषु निष्कुलानन्दस्वामी विशिष्टं स्थानं धरते । यतो हि अक्षरज्ञानेन विनापि सः विपुलं साहित्यं सम्प्रदायाय दत्तवान् ।

## साहित्यरचना 
दीक्षायाः अनन्तरं सद्यः एव भगवान् स्वामिनारायणः "साहित्यरचनां कुरु" इति आदिशत् । तदा कविवरः कथयति- ‘कृष्णमुखानि अक्षराणि छिन्नानि ।’ तदा भगवान् कथयति- ‘प्रारभ्यतां, तव कलमं प्रविश्य अहं लिखामि ।’ अनेन सह निष्कुलानन्दः लेखनं प्रारभत । यमदण्डः इत्याख्या कृतिः तस्य प्रथमा रचना अस्ति । सर्वश्रेष्ठा कृतिः ‘भक्तचिन्तामणिः’ ‘पुरुषोत्तमप्रकाशः’ च वर्तते । आजीवनं ग्रन्थप्रीतिं धारयन् सः काष्ठकलाक्षत्रेऽपि सम्प्रदायस्य अमूल्यां सेवां चकार । तेन कृता शिल्पकला धोलेराग्रामस्य स्वामिनारायणमन्दिरे दृश्यते । तत्र अद्यापि स्वामिना रचितानि तोरणानि वर्तन्ते । अस्मिन्नेव मन्दिरे सेवारतः सः वि.स. १९०९ तमे वर्षे देहत्यागम् अकरोम् ।
 
### प्रसिद्धाः कृतयः 
१. पुरुषोत्तमप्रकाशः
२. भक्तिनिधिः
३. हरिबलगीता
४. वचनविधः
५. यमदण्डः 
६. लग्नशुकनावलिः 
७. चोसठपदी	
८. मनगञ्जन
९. भक्तचिन्तामणिः
१०. वृत्तिविवाहः
११. हरिस्मृतिः
१२. सारसिद्धिः
१३. स्नेहगीता
१४. धीरज-आख्यानम्
१५. दयप्रकाशः
१६. हरिविचरणम्
१७. गुणग्राहकः
१८. कल्याणनिर्णयः
१९. अरजीविनयः
२०. विह्नविन्तामणिः
२१.	पुष्पचिन्तामणिः
२२. शिक्षापत्री पद्यरूपा
२३. अवतारचिन्तामणिः इत्यादयः ।

वर्गः:गुजराती साहित्यिकाः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:स्वामिनारायणसम्प्रदायस्य साधवः
मधुमेहः

**मधुमेहः** (Diabetes mellitus) कश्चन रोगः विद्यते । अधुनातनसमाजे मधुमेहरोगः साधारणरोगरूपेण बहुभिः अभिज्ञायते । रोगस्य लक्षणं विभिन्नेषु जनेषु बहुधा भिद्यते । रोगिणां रक्ते मूत्रे च शर्करायाः अंशः अवलोक्यते इत्येतत् रोगस्य मुख्यलक्षणम् । अग्न्याशयः सम्यक् क्रियाशीलः न भवति चेत् रक्ते ‘इनसुलिन्’ इति पदार्थस्य ह्रासः भवति । यदि अग्न्याशयः प्रचुरम् ‘इनसुलिन्’ न उत्पादयति, तदा शरीरे शर्करायाः उपयोगः सम्यक् भवितुं नार्हति, तस्मादपि शक्तिः नोत्पद्यते । 
thumb|300px|मधुमेहरोगस्य लक्षणानि
## परिणामः 
मधुमेहरोगेण रोगी बहुकष्टमनुभवति । असकृद् मूत्रविसर्जनम्, अत्यधिकक्षुधायाः अनुभवः, अत्यधिकतृषायाः अनुभवः, शरीरभारस्य वर्धनं ह्रासः वा, नेत्रयोः अधः कृष्णवर्णता, शरीरे दौर्बल्यानुभवः, चर्मरोगः इत्यादीनि लक्षणानि दृश्यन्ते । पूर्वोक्ताः सर्वेऽपि रोगाः रोगिणे पीडादायकाः भवन्ति । मधुमेहिरोगिणां शरीरे किञ्चित् क्षतं यदि भवेत्, तर्हि तत् क्षतं शीघ्रं शुष्कं न भवति । दीर्घकालीनात् रोगात् रक्तचापः, नेत्ररोगः, मूत्रग्रन्थौ असमञ्जसता इत्यादयः अनुभूयन्ते ।

## चिकित्सा 
सामान्यतः रोगिणः शरीरे सूच्यौषधेन, गुलिकया वा ‘इनसुलिन्’ प्रपूर्य चिकित्सा क्रियते । परन्तु सा चिकित्सा कदापि मधुमेहं सम्पूर्णरूपेण न नाशयति । अतः अस्य रोगस्य निवारणाय आसनप्राणायामध्यानानाम् अभ्यासः तु अत्यवश्यः भवति ।

### योगाभ्यासेन उपशमनम् 
अस्य रोगस्य उपशमनाय योग्याहारस्य सेवनविषये, नियमितयोगाभ्यासविषये च अधिकम् अवधानं दातव्यम् । एकविंशतिदिवसानाम् अनन्तरं रोगस्य प्रस्तुतस्थितेः विषये अवगत्य, शनै शनैः औषधस्य परिमाणं न्यूनीकरणीयम् । अन्ते सम्पूर्णरूपेण औषधस्य त्यागः कर्तव्यः । अनेन क्रमेण मासद्वये, मासत्रये वा रोगस्य उपशमः भवति ।

अनया चिकित्सया यकृतः, उदरस्य च ग्रन्थयः स्वस्थाः सन्तः कार्याणि कुर्वन्ति । तदा रोगी रोगात् उपशमनम् अनुभवति । अतः तद्रोगाक्रान्ताः अधोनिर्दिष्टानाम् आसनानां नियमितरूपेण अभ्यासं कुर्युः । प्रातः मलविसर्जनानन्तरं प्रथमतः निर्दिष्टे स्थाने कम्बलस्योपरि दण्डायमानो भूत्वा शरीरस्य शिथिलीकरणं कुर्यात् । ततः परं सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासं बीजमन्त्रेण सह षडवारं कर्तव्यम् । ततः मधुमेहरोगस्य कृते निर्दिष्टानि आसनानि कर्तव्यानि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Diabetes  at the Open Directory Project
* American Diabetes Association
* IDF Diabetes Atlas
* National Diabetes Education Program

वर्गः:रोगाः
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्वासरोगः

रोगोऽयं ‘श्वासः’ इति कथ्यते । रोगेऽस्मिन् रोगी श्वासप्रश्वासयोः कष्टमनुभवति । यतोहि श्वासनले कफस्य घनीभूतत्वात् श्वासक्रियायां कष्टम् अनुभूयते । कदाचित् रोगी अकर्मण्योऽपि भवितुमर्हति । श्वासनलं परितः कफानां घनीभूतत्वात् रक्तकोषसमूहस्य सङ्कोचः भवति, येन श्वासस्य विसर्जने ग्रहणे च कष्टं भवति । आबालवृध्दाः सर्वेऽपि रोगेऽस्मिन् आक्रान्ताः भवन्ति । किन्तु उपलभ्यमानेन औषधेन रोगस्यास्य पूर्णनिराकरणं न भवति । रोगस्य कारणं तु दैनन्दिनसमयसारण्या असमता ।

## आयुर्वेदे चिकित्सा
श्वासरोगी प्रातः काले उत्थाय मुखप्रक्षालनादिकं समाप्य सुखोष्णं जलं चषकद्वयं अवश्यं पिबेत् । ततः मलविसर्जनस्य अनन्तरं, भस्रिकाप्राणायामं दशवारं, कपालभातिं निमेषाभ्यन्तरे षष्टिवारम् च अवश्यं कुर्यात् । नाडीशोधनप्राणायामः रोगिणा विंशतिवारं यावदवश्यं कर्तव्यः । सः च रोगी सप्ताहे एकवारम् अवश्यं जलनेतिं कुर्यात् , येन श्वासनलस्य परिष्कारः भवेत् । ततः निर्दिष्टानि आसनानि कर्तव्यानि । ततः सार्धघटिकायाः अनन्तरं स्नानादिकं समाप्य प्रातरासः कर्तव्यः ।

### पथ्यम्
:प्रातराशे – मुष्टिपरिमितम् अङ्कुरितं चणकं, मुदगकं वा स्वीकुर्यात्  । अथवा गोधूमनिर्मितरोटिका हरितशाकनिर्मितव्यञ्जनं च स्वीकर्तुं शक्यते ।
:मध्याह्न भोजने – तिक्तशाकस्य व्यञ्जनम्, हरितशाकनिर्मितव्यञ्जनम्, रोटिका, स्वल्पमन्नं सूपश्च भवेयुः ।
:अपराह्णे –व्यञ्जनं, यवसक्तुना निर्मितमन्नं स्वल्पप्रमाणेन स्वीकर्तव्यम् ।
:रात्रिभोजने – शयनात् द्विघटिकायाः पूर्वमेव लघुभोजनं कर्तव्यम्, यतोहि एतद्रोगाक्रान्ताः रात्रौ एव श्वासकष्टम् अनुभवन्ति ।
:श्वासरोगी कदापि धूमपानं न कुर्यात् ।
:भोजने तैलम् , उपस्करं च निषिध्येते । 
:शाकैः निर्मितव्यञ्जनम् अतीव उपकारकम् । 
:तामसिकं , राजसिकं च खाद्यं स्वासरोगिणां कृते अहितकरम् । श्वासरोगी शाकाहारी भवेत् ।
:श्वासरोगिणः , रात्रौ षटतः अष्ट घण्टाः यावत् शयनं कुर्यात् । 
:धूलिपूर्णं स्थानं सर्वदा वर्ज्यम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*

वर्गः:रोगाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राचीनः चिकित्सालयः

छत्तीसगढसाम्राज्ये सिरपुरपरिसरे उत्खननावसरे एषु दिनेषु कस्यचन प्राचीनस्य चिकित्सालयसय अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति । अत्र सामान्यचिकित्सया सह शस्त्रचिकित्सायाः व्यवस्था, रोगिणाम् आवासाय व्यवस्था चापि आसीत् ।

१८७२ तमे वर्षॆ प्रवृत्तस्य उत्खननस्य कारणतः महानदीतीरस्थाः सिरपुरपरिसरीयाः प्राचीनावशेषाः बहवः प्राकाश्यं गताः । तदवसरे अलेक्साण्डर्-कन्निङ्गह्यामः पुरातत्व-
सर्वेक्षणविभागस्य निर्देसकः आसीत् । तस्मिन् काले २२ शैवमन्दिराणि, केचन बौद्ध-जैनविहाराः च उत्खननात् सम्प्राप्ताः । २००० तमे वर्षे अरुणकुमारशर्मवर्यस्य नेतृत्वे प्रवृत्तात् उत्खनात् पुनः २५ भवनरचनाः अपि अभिज्ञाताः ।

८२ वर्षीयः पुरातत्वसर्वेक्षणविभागस्य निवृत्ताधिकारी श्री अरुणकुमारशर्मा एषु दिनेषु अत्रत्यस्य उत्खननकार्यस्य मार्गदर्शनं करोति वेतनं किमपि अस्वीकुर्वन् । छतीसघढसर्वकारेण सः एतस्मिन् कार्ये नियोजितः ।

वर्गः:चिकित्सालयाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आग्रा

**Agra** (; , )

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति आग्रामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आग्रानगरम् ।
आग्रानगरं सा.श.१५०१ समये सिकन्दरलोधी इत्यस्य प्रशासनकाले भारतस्य राजधानी आसीत् । मोगलवंशीयानां बाबरहुमायून् इत्यादीनां प्रशासनकाले आग्राप्रदेशे अनेके भवनविशेषाः निर्मिताः । अक्बरः **आग्रा**तः फतेपुरसिक्रिपर्यन्तं सा.श.१५७० तः १५८५ पर्यन्तं प्रशासनं कृतवान् । अनन्तर शाहजहानः तेजोमहालयः इति  प्रसिद्धं शिवालयं परिवर्त्य ताजमहल् इति स्मारकसौधं कृतवान् । औरङ्गजेबः राजधान्याः देहलीनगरं प्रति स्थानन्तरितवान् । आग्रादुर्गम् अनेकैः प्रशासकैः निर्मितम् अस्ति । अक्बरः जहाङ्गीरः शाहजहानः औरङ्गजेबः च एतत् दुर्गं निर्मितवन्तः सन्ति । अत्र दरबारभवनं , शीषमहल्,  राज्ञीवासः , प्रार्थनामन्दिरम् इत्यादीनी दर्शनीयानि सन्ति । **आग्रा**तः १० कि.मी. दूरे दयालबाग् स्थले राधास्वामीमन्दिरं सुन्दरम् अस्ति । शिल्पकलादृष्ट्या अतीवभव्यम् अमोघं चास्ति । **आग्रा**तः उत्तरभागे १० कि.मी. दूरे सिकन्दरस्थले अकबरस्य मृतस्मारकम् अस्ति । अत्र हिन्दुयवनशैल्या निर्मितानि गोपुराणि प्रतिकोणं सन्ति । त्रिस्तरीयाणि गोपुराणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।  

 अत्र हिन्दुमुस्लिं शैल्या निर्मितानि गोपुराणि प्रतिकोनेषु सन्ति । त्रिस्तरीयाणि गोपुराणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:भारतस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
कार्बेट् राष्ट्रियोद्यानम्

उत्तराञ्चलराजस्य नैनितालपौरीमण्डलयोः भागः एषः । अभयारण्यमेव ५२३चतुरस्र कि.मी. अस्ति । कुमाम्व् पर्वतप्रदेशे रामगङ्गा नदी प्रवहति । एतत् रक्षितारण्यं सा.श.१९३५ तमे वर्षे घोषितमस्ति । प्रख्यातः मृगयाविहारी मृगयाप्रियः लेखकः जिम् कार्बेट् कदाचित् अनेकजनान् व्याघ्रेभ्यः रक्षितवान् । नरभक्षकव्याघ्राणां जीवनविषये अध्ययनं कृत्वा पुस्तकं Man eaters of kumaon लिखितवान् । अतः एव अरण्यं प्रति तस्य नाम एवम् आगतम् अस्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य Tiger Country इत्यपि नाम अस्ति । अत्र किञ्चन पक्षिधाम अपि अस्ति । मृगाः वनप्राणिनः व्याघ्राः गजाः भल्लूकाः अत्र सन्ति । अत्र विविधाः पक्षिणः सन्ति । अतः खगवीक्षकस्वर्गः (Bird Watcher’s Paradise) इति कथयन्ति ।

## धूमशकटमार्गः
समीपे रामनगरे धूमशकटस्थानकमस्ति । 
## वाहनमार्गः
देहलीतः २१० कि.मी. दूरे भवति।

## वीथिका

चित्रम्:Grasslands at Jim Corbett National Park.jpg
चित्रम्:Adult at Jim Corbett National Park, India.jpg
चित्रम्:Pernis ptilorhynchus -Jim Corbett National Park, Uttarakhand, India-8.jpg
चित्रम्:Bubo flavipes -Jim Corbett National Park, Uttarakhand, India-8.jpg
चित्रम्:Asian Elephant in Corbett National Park.jpg
चित्रम्:Lake in Corbett National Park.jpg
चित्रम्:River in Corbett National Park.jpg
चित्रम्:Copsychus malabaricus -India-8.jpg

वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोद्यानानि
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
पिण्डारी

एतत् गढवाल् हिमालयप्रदेशस्य अत्यन्तं सुन्दरं स्थलम्  । अत्र हिमनद्यः पर्वतशिखरेभ्यः अधः अवतरन्ति । एषा हिमनदी ३ कि.मी. दीर्घा , अर्ध कि.मी. विस्तृता च अस्ति । एषा ३३५३ मीटर् उन्नतप्रदेशे अस्ति । समीपे सुन्दरतृणभूमिः अस्ति । अत्र पर्वतारोहणं कर्तुं अवकाशः अस्ति ।
पैन् वृक्षाणां समूहः, फेर्न् शाद्वलाः स्वाभाविकतया विकसितानि पुष्पाणि, पुष्पवन इत्यादि अविस्मरणीयानि भवन्ति । स्वर्गसदृशस्थलमेतत् इतः हिमालयपर्वतश्रेण्याः आरम्भः भवति । सर्वेषामपि जीवने एकदा अवश्यं दर्शनीयमेतत् स्थलम्  । 
## मार्गः
हृषीकेशतः कापकोटे पर्यन्तं वाहनप्रवासः । अनन्तरं पादचारणं च । पुनरागमन समये बजनाथतः अल्मोरा आगत्य नैनिताल्मार्गेण प्रवासः कर्तुं शक्यः । सप्टम्बरअक्तोबरमासौ उत्तमौ । P.W.D वसतिगृहणि सन्ति ।
हृषिकेशतः ३६६ कि.मी. । पिण्डारीतः अल्मोरा १५५ कि.मी. ।

वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:भारतस्य हिमनद्यः
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सारनाथम्

सारनाथं किञ्चन बौद्धकेन्द्रम्  
वाराणसीतः दशकिलोमीटर् दूरे बौद्धनां प्राचीनं केन्द्रम् अस्ति । गौतमबुद्धः स्वप्रथमोपदेशम् अत्रैव कृतवान् ।बोधगयायां  ज्ञानप्राप्तेरनन्तरं  वारणासीम् आगतवान् ।अनन्तरम् अत्र सारानाथे वास  कृतवान् ।
क्रिस्ताब्दे ६४० समये अत्र २५०० पूजाकर्तारः, अशोकस्तम्भः , १००मीटर् उन्नतः स्तूपः च आसीत् । मोगल वंशीयानां  प्रशासनकाले अनेके स्मारकाः नष्टाः अभवन् । भारतीयसर्वेक्षनविभागे अस्य अवशेषाः सन्ति ।भारतस्य राष्ट्रियलाञ्छने विद्यमानः चतुर्मुखसिंहहः अस्मात् एव उद्धृतः अस्ति। अत्र अशोकनिर्मितः धमेकास्तूपः अर्धगोलाकारः ९३ पादोन्नतः च आसीत् । 
धर्मराणिस्तूपसमीपे अशोकः ध्यानासक्तः आसीत् । मुख्यमन्दिरस्य पूरतः स्तम्भः निर्मितः आसीत् । सारानाथस्य आर्कियालाजिकल् वस्तुसङ्ग्रहालये मौर्याणां कुशानानां गुप्तानां कालस्य मूर्तयः सन्ति । गणेशसरस्वतीविष्णुः इत्यादीनां मूर्तयः अपि अत्र सन्ति । 
आधुनिककालेऽपी सारानाथक्षेत्रं किञ्चन दर्शनीयं क्षेत्रमस्ति ।

## चित्रशाला

Image:SarnathEntrance.jpg|सारनाथस्थाः अवशेषाः
Image:Dharmarajika_Stupa.JPG|अशोकस्य पूर्वकालीनः धर्मराजिकास्तूपः
File:Ashoka Pillar, Sarnath.jpg|यवनानाम् आक्रमणेन भग्नः अशोकस्तम्भः
Image:Brahmi pillar inscription in Sarnath.jpg|मुख्यस्तम्भे विद्यमाना ब्राह्मीलिपिः
File:Buddha from Mulgandha Kuti Vihar.jpg|मुलगन्धकुटीविहारस्थः बुद्धः

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बौद्धधर्मः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गढवाल् हिमालयः

गढवाल् हिमालयः उत्तराखण्डप्रदेशस्य सुन्दरं स्थलम्। उत्तराञ्चलराज्यमेव पर्वतानाम् स्थानमस्ति । अत्र पर्वतेषु सदा तुषारावृतं दृश्यं द्रष्टुं शक्यते। प्रपातेषु सदा शीतलं जलं प्रवहति। तृणावृतानि समतलानि आकर्षकानि भवन्ति। गढवालप्रदेशस्य विस्तारः ५००० चतुरस्रकि.मी. अस्ति। अत्रैव चमोली, पौरिगढवाल्, टिहरीगढवाल्, देहरादून् च मण्डलानि सन्ति। गढवाल् प्रवासिजनानां स्वर्गमिति कथयन्ति। अत्र यात्रा साहसिकानामेव साध्या। पर्वतारोहिणाम् उत्साहः भवति। जलक्रीडासु जनाः मग्नाः भवन्ति। "रिवर् राप्टिङ्ग्" , "मौण्टन् बैकिङ्ग्" इत्यादीनि जनानां प्रियाणि भवन्ति। पर्वतशिखरेषु त्रिशूल्, कामेट्, धुनगिरि इत्यादीनि अतीव प्रसिद्धानि सन्ति। नन्दादेवी अत्युन्नतः पर्वतः अस्ति। अत्र कठिनशिलारोहणं साहसिकानां प्रियं भवति। तुषारावृतप्रदेशे धावनमपि अत्र साहसीजनानाम् इष्टं भवति। मसूरी इवात्रापि अतीव शैत्यं भवति। 
हृषीकेशः, अल्मोरा, राणिखेत्, मसूरी, यमुनोत्री, केदारनाथः, बदरीनाथः च अत्रैव समीपे विद्यमानानि क्षेत्राणि। प्रतिक्षेत्रेषु सहस्राधिकाः जनाः दर्शनं प्राप्नुवन्ति। 
## मार्गः
देहरादून् गढवाल् हिमालयस्य प्रवेशाय प्रवेशद्वारम्।

वर्गः:उत्तराखण्डराज्यम्
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आत्रेयी

आत्रेयी (Atreyi) अत्रिमहर्षेः पुत्री । पौराणिकव्यक्तिः अत्रिमहर्षिः अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु, ब्रह्ममानसपुत्रेषु च अन्यतमः  । एषः कठिनतपसा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् पुत्ररूपेण प्राप्तवान् । चन्द्रमदत्तात्रेयदूर्वासाः एव ते त्रिमूर्तिस्वरूपाः । अत्रिः कर्दपब्रह्मणः पुत्रीम् अनसूयाम् ऊढवान् । एतयोः पुत्री एव महासाध्वी **आत्रेयी** । एषा अपि माता इव पतिपारायणा, तपस्विनी, धर्मनिष्ठा च आसीत् । अग्निदेवस्य पुत्रेण अङ्गीरसेन सह एतस्याः विवाहः अभवत् ।

## कठोरः अङ्गीरसः
तप्ताग्नौ जन्म प्राप्तवान् इत्यनेन एतस्य स्वभावः बहु उग्रः आसीत् । पत्न्या सह एषः बहु रूक्षतया व्यवहरति स्म । कठोरवचनैः तस्याः अपमाननं करोति स्म । तथापि आत्रेयी  बहुधैर्येण पत्या सह कुटुम्बिनी आभवत् । एतयोः अनेकाः पुत्राः जाताः । तेषु आङ्गीरसः अन्यतमः । बालाः अपि मात्रा सह प्रेम्णा व्यवहरतु इति पितरं प्रार्थितवन्तः । किन्तु प्रयोजनं नाभवत् । महर्षिः कठोरस्वभावं न त्यक्तवान् ।

## अग्निदेवानुग्रहः
अतीवदुःखेन कदाचित् आत्रेयी अग्निदेवम् एवं प्रार्थयति हे लोकप्रकाशकप्रभो भवतः द्वारा देवेभ्यः हविः प्राप्यते । भवान् जठराग्निरूपेण समस्तप्राणीनां पोषणं कुर्वन् अस्ति । सर्वेषां दोषाणां निर्मूलनकर्ता भवान् एव । भवतः चरणौ भक्त्या प्रणमामि । दोषरहितां मां भवतः पुत्रः तिरस्करोति । निन्द्यावचनेन दुःखं जनयति । कथञ्चित् भवान् तस्मै शान्तिं ददातु । एतद् श्रुत्वा अग्निदेवः वदति, पुत्रि भवत्याः पतिः तप्ताग्नौ जन्मप्राप्तवान् अस्ति इत्यनेन सः उग्रः अस्ति । सः यदा प्रज्वलाग्नौ तपः कर्तुम् आरप्स्यते तदा भवती नद्याः रूपं धृत्वा तम् आप्लावितं करोतु । तेन सः शान्तः भविष्यति । एतद् श्रुत्वा अत्रेयी आश्चर्यचकिता जाता । भोः श्वशुर अहं यानि कानि कष्टानि सोढुं शक्नोमि । किन्तु यथा तेन अग्निप्रवेशः न क्रियते तथा करोतु । तस्य ग्निप्रवेशं द्रष्टुम् अहं न शक्नोमि । तं रक्षतु  इति प्रार्थयति । आश्वासयन् अग्निदेवः अवदत्  पुत्रि भयं मास्तु सः मम पुत्रः, अग्निज्वालाभिः तस्य किञ्चिदपि भयं नास्ति । ज्वालाः तं न दहन्ति । जलं तं न निमज्जयति । वायुना सः उड्डीतः न भवति । विश्वासयतु केनापि वस्तुना तस्य कष्टं न भवति । अतः भवती अग्निस्वरूपेण नद्याः रूपं धृत्वा तं शान्तं करोतु ।
भवतः उपस्थितौ अहं कथं अग्निरूपं धरामि ? भवान् तस्य मातापिता । एवं सति नदीरूपं धृत्वा तं मयि कथं धारणां करोमि ? एषः अधर्मः किल ? एतद् कार्यं तु केवलं माता कर्तुं शक्नोति । मत्सदृशी न । क्षम्यताम् इति नम्रतया प्रार्थयत् । भवती मम पुत्रस्य पुत्रेभ्यः जन्म दत्तवती अस्ति । अतः भवती मम स्वरूपभूता अभवत् । पुत्रवती पत्नी मातुः रूपं धरति इति शास्त्रेण उच्यते । भवती तस्मै अपि मातुः प्रतिरूपा इव अस्ति । अतः शङ्का मास्तु । मम आज्ञां पालयतु । इति अग्निः स्नुषाम् उपादिशत्।

## शान्तः पतिः ब्रह्मवादिनी पत्नी
महर्षिः अङ्गीरसः प्रज्वलिताग्नौ उपविश्य तपः आरब्धवान् । आत्रेयी नद्याः रूपं धृत्वा पतिम् आप्लाव्य प्रशान्तं कृतवती ।  तादृश्यां नद्यां निमज्ज्य, उत्थाय अङ्गीरसमहर्षेः स्वभावः प्रशान्तः अभवत् । तस्य उग्रस्वभावस्य परिवर्तनम् अभवत् ।
आत्रेय्याः नदीरूपं परुषी नाम्ना प्रख्यातः अस्ति । एषा परुषीनदी यत्र गङ्गानद्या मिलति तत् स्थानं परमपवित्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गमस्थाने पुरुषाः स्नानतर्पणं च कुर्वन्ति चेत् ते समस्तपापैः मुक्ताः भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । पत्न्याः साहसम् इष्ट्वा अङ्गीरसः ताम् अनुगृहीतवान् । परिणामेन सा केषाञ्चन वेदमन्त्राणां द्रष्टारा जाता । ब्रह्मवादिनी अपि जाता ।

वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सूर्या

लघुचित्रम्|सूर्या
आदित्यसूर्यस्य पुत्री **सूर्या** । एतस्याः विवाहः चन्द्रमसा सह अभवत् । वेदे एतयोः विवाहस्य वर्णनम् अस्ति । (सूर्या सूर्यदेवस्य पत्नी इति बृहद्देवता वदति । तस्य सप्तमाध्यायस्य १२१तम श्लोकः एतस्य आधारः । उषा रूपत्रयेषु सूर्यदेवेन सह दृश्यते । सूर्यदेवस्य उदयात् पूर्वम् उषा मध्याह्ने सूर्या सायङ्काले वृषाकपायी रूपेण इति ।)
ऋग्वेदस्य १० मण्डलस्य ८५ तमे सूक्ते सूर्यायाः ४७ ऋचः सन्ति । एतद् विवाहसम्बद्धं सूक्तमस्ति । आरम्भस्य ऋचौ चन्द्रमसा सह सूर्यायाः विवाहस्य चित्रणमस्ति । हिन्दूवेदशास्त्रस्य सर्वेभ्यः आख्यानेभ्यः अपि आध्यात्मिकादिदैविका दिभौतिकाः इति अर्थत्रयं भवति । एवमेव वेदानाम् ऋचाम् अपि अर्थत्रयं भवति । तथापि तत्र आध्यात्मिकार्थरूपमेव प्रमुखम् । एवं चेत् तेभ्यः ऐतिहासिकमहत्वम् अथवा अर्थः नास्ति इत्यर्थः न ।  सः अर्थः अपि अस्ति ।

## चन्द्रमसा सह विवाहः
एतादृशः ऐतिहासिकार्थस्य चन्द्रमसः सूर्यादेव्याः च विवाहस्य विवराणि एतेषु ऋक्षु सन्ति । एवमेव चन्द्रस्य सूर्यदेवस्य च नक्षत्र(ग्रह)रूपस्य प्राप्तिः ।  अत्र अलङ्कारिकभाषायाम् अध्यात्मिकवर्णनम् अस्ति । अत्र एतम् अधिष्ठात्रीदेव्याः रूपेण दृष्टवन्तः सन्ति । सूर्यादेव्याः चन्द्रमसः च विवाहः अभवत् । सा पतिगृहं प्रस्थितवती । मनोवेगरथे सा उपविष्टवती । साक्षात् सूर्यदेवः एव श्वशुरः इत्युक्ते वक्तुं किम् अस्ति तत्र ? स्वर्णमयरथे वरदक्षिणा रूपेण दत्तानि वज्रवैढूर्यमौक्तिकमाणिक्यानाम् अगणिता राशिः एव आसीत् ।  विविधाः वस्त्रालङ्काराः अपि तत्र आसन् । सूर्यः बहुसङ्ख्यया धेनूः दत्तवान् । रथः बहुसुन्दरः आसीत् । श्वेतवर्णस्य बलिष्ठवृषभद्वयं रथे बद्धमासीत् । रथस्य उपरि सुन्दरशिबिका इव पेटिका आसीत् ।

## देव्योपदेशाः
अत्र सूर्यादेव्याः मधुरोपदेशान् द्रष्टुं शक्यते । हे नववधूः भवत्याः पत्युः गृहे सकलवस्तूनाम् अभिवृद्धिः भूत्वा, तेन भवत्यै, सर्वेभ्यः प्रजाभ्यः शुभं भवतु ।  अस्मिन् गृहे भवती एव यजमाना सती सर्वदा जागरिता सर्वेषां सेवां कुर्वती भवतु । पत्या सह भवत्याः शरीरसंसर्गस्य उत्तमस्थितिः भवतु । ज्ञानयोग्यस्य परमात्मनः ध्यानं कुर्वन्तौ भवन्तौ वार्धक्यपर्यन्तं मिलित्वा सरसेन, परस्परआनन्देन तिष्ठताम् । हे स्न्षे  भवती मलिनं वस्त्रं क्षिपतु  ।  वेदपठितारेभ्यः सत्पुरुषेभ्यः दानं ददातु ।  असह्यस्थितिः, मलिनवस्त्रधरणं, प्रतिदिनं स्नानेन विना स्थितिः, आलस्यस्थितिः  एतैः रोगाः प्रसृताः भवन्ति ।  पत्न्याः मलिनतायाः कारणेन पत्युः अनिष्ठं भवति । अतः पत्नी एतेन सर्वदा दूरे भवेत् ।  पत्युः शुभम् इच्छन्ति चेत् पत्न्यः शुभ्राः भवेत् ।  मलिनतायाः कारणेन शरीरः रोगग्रस्तः भवति । शरीरकान्तिः नष्ठा भवति । एतस्याः पतिः अपि शोभाहीनः, रोगिष्ठः च भवति । हे स्नुषे सौभाग्यार्थम् अहं (यः पतिः भवति) भवत्याः पाणीग्रहणं करोमि । मया सह भवती अपि अभिवृद्धिं प्राप्नोतु । हे भगवन् भवान् एतां वध्वं, सुपुत्रवतीं, सौभाग्यवतीं च करोतु । एतस्याः गर्भे दशसुपुत्राः जन्म प्राप्नुवन्तु । हे वधूः  भवत्याः उत्तमस्वभावेन श्वश्रोः गृहे भवती साम्राज्ञी भवतु । ननान्दानां, देवराणां च साम्राज्ञी भवतु ।  भवत्याः सुन्दरव्यवहारेण, सेवया च सर्वेषां मनांसि भवती आकर्षतु ।

""

वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उशिजा

आङ्गीरसमहर्षेः पुत्रः उचथ्यमहर्षिः । एतस्य अनुजः बृहस्पतिः । कदाचित् बृहस्पतिः प्रजावतीं ममताया सह (उचथ्यस्य पत्नीं) व्यभिचरितुम् यतवान् । तदा ममता गर्भवती आसीत् । तस्य अत्याचारार्थं गर्भपिण्डः बृहस्पतिम् अभाययत् । एतेन क्रुद्धः बृहस्पतिः सः शिशुः जन्मना अन्धः भवतु इति अशपत् । अतः दीर्घतमः नाम्ना शिशोः जननम् अभवत् । अग्रे पितुः अनुग्रहबलेन सः सर्वज्ञत्वं प्राप्य महर्षिः अपि जातः । एतस्य विवाहः प्रद्वेषिणी नाम कन्यया सह अभवत् । [गौतमादीन् अनेकान् पुत्रान् प्राप्तवान् । सर्वदा प्रद्वेषिणी पत्युः विषये असमाधानेन तं तर्जयन्ति स्म । 
कदाचित् दीर्घतमो ऋषिः ताम् उक्तवान् यत् बालानां जननानन्तरमपि मया सह भवत्याः एतादृशः व्यवहारः योग्यः न इति ।  तदा सा अवदत् । पत्नीपुत्राणां रक्षणादायित्वं भवतः एव अस्ति । तदर्थम् अहं मम बलिं किमर्थं ददामि ? इति निन्दित्वा सम्यक् तर्जयित्वा पुत्रद्वारा तं गङ्गायां प्राक्षिपत् । 
## बलेः आश्रये दीर्घतमः
दीर्घतमः गङ्गायां यदा प्लवन् आसीत्, तदा अङ्गराज्यस्य राजा चन्द्रवंशस्य [बलिः तम् जलादुन्नीय अयं जन्मना अन्धः इति ज्ञात्वा, राजगृहम् आनीय, तस्य सेवाम् अकरोत् । बलेः अपत्यं नासीत् इत्यनेन तस्य राज्ञीं सुदेष्णां दीर्घतमसः सेवार्थं प्रेषितवान् । सुदेष्णा दीर्घतमसा सह दाम्पत्यफलरूपेण अङ्गम्,  वङ्गम्,  कळिङ्गम्, सुह्म, पुण्ड्रम् आन्ध्राम् इति पुत्रान् प्राप्तवती । अनन्तरमपि महर्षेः सेवार्थं यदा गन्तव्यम् अभवत् तदा सा दुःखेन दासीम् उशिजां महर्षेः सेवार्थं प्रेषितवती । उशिजा मातापितृविहीना अनाथा आसीत् । राजगृहे सेवां कुर्वती आसीत् । बहुविधेया सा कर्तव्यं निर्वहन्ती सर्वेषां प्रिया आसीत् । तत्त्वधर्मेषु विशेषासक्ता एषा बुद्धिमती अप्यासीत् ।

## दीर्घतमसा ब्रह्मवादिनी
स्वामिनी सुदेष्णा उक्तवती इति कारणेन उशिजा दीर्घतमसस्य सेवां कर्तुम् आरब्धवती । तस्मै इदानीम् एव द्वे स्त्रियौ वञ्चितवत्यौ इत्यनेन सः शङ्कया एव उशिजायाः सेवां स्वीकुर्वन् आसीत् । किन्तु उशिजायाः सेवया सः आश्चर्यचकितः । बहुवर्षपर्यन्तं तस्य सेवां कुर्वती अनन्तरं तस्य आश्रमे एव स्थितवती । तेन सह विवाहं कृत्वा दीर्घतमः पतिः इव स्वीकृतवती । ऋषिः उशिजायाः ज्ञानदाहं ज्ञात्वा तस्यै धर्मोपदेशं कृतवान् । तत्त्वज्ञानानां विषयेषु विशेषोपदेशं कृतवान् । स्वस्य अनन्तरम् उशिजा एव परम्परायाः रक्षणं कर्तुं शक्नोति इति निश्चितवान् । तदेव सत्यमपि अभवत् । उशिजा स्वस्य सेवाद्वारा प्रसिद्धमहर्षिः कक्षीवान् इत्यादीन् एकादशान् पुत्रान् प्रसूतवती । कक्षीवतः पुत्री एव प्रसिद्धब्रह्मवादिनी घोषा । उशिजायाः अन्यः पुत्रः दीर्घश्रवः ।  एषः अपि सुप्रसिद्धः ऋषिः । एवम् एतेषां कुटुम्बः एव ब्रह्मपरायणानां कुटुम्बः अभवत् । उशिजायाः साहित्यसृष्टौ बहुमुख्यम् इत्युक्ते ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य ११६ तः १२१पर्यन्तस्य षड्मन्त्राः । उशिजा एतेषां मन्त्राणां द्रष्टारा अस्ति । एतय  सङ्कलिताः एते मन्त्राः ऋग्वेदे प्रमुखं स्थानं प्राप्तवन्तः सन्ति । सामान्यस्तरस्य काचित् युवती कथम् उन्नतस्थानं प्राप्तुं शक्नोति इत्यस्य उदाहरणरूपेण अस्ति उशिजा । अङ्गदेश समीपे तु तं नद्याः समुदक्षिपन् । अङ्गराज गृहे युक्ताम् उशिजं पुत्रकाम्यया । राज्ञा च प्रहितां दासीं भक्तां मत्वा महातपाः । जनयामास चोत्याय कक्षीवात् प्रमुखान् नृषीन् ॥

""

वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुम्भं सरोवरम्

**कुम्भं सरोवरम्** 
आन्ध्रप्रदेशे प्रकाशं मण्डले विजयनगरकाले निर्मितम् अतीव महत् सरोवरम् अस्ति । अस्य विस्तारः २३ चतुरस्र कि.मी.मितः । बृहत् जलाशयः एषः  कृषिकार्यार्थं जलं पूरयति । २८३५ हेक्टरप्रदेशाय जलपूरणाय नालाः सन्ति । कर्णाटकराज्ये सूळेकेरे इति सरोवरम् एतादृशम् अस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गोमुखम्

thumb|**गोमुखम्**
गोमुखम्(साहसयात्रास्थानम्) उत्तरकाशिमण्डलस्य  प्रमुखम् स्थलमस्ति। सागरतः ४२५५ मीटर् उन्नतप्रदेशे एतदस्ति। अत्र पञ्चदशहिमनदीभिः मिलित्वा एका गुहा निर्मितास्ति। गोमुख इव दृश्यते इति स्थलस्यनाम गोमुखम् इति अस्ति । भागीरथी नदी अत्रैव उगमं प्राप्तोस्ति। अत्र शान्तिः पवित्रता सौन्दर्यं च सहजतया भवन्ति। केवलम् साहस कार्यचतुराः अत्र गन्तुं शक्ताः। नदीस्नानमत्र अतीव पवित्रमिति जनाः भावयन्ति। अपायस्य स्थानानि बहूनि सन्ति। नदीप्रवाहः वेगसहितः हिमशिलाप्रपातः अत्र तदा तदा भवति। जनान् अत्र दर्शनं कृत्वा शीघ्रं निवर्तितुं सूचयन्ति। 
## मार्गः
गङ्गोत्रीतः ३६  कि.मी. भोजिवास् चट्टितः प्रयाणं कर्तव्यं भवति।

## वीथिका

चित्रम्:Gaumukh Gangotri glacier.jpg
चित्रम्:Gomukh, The source of the river Ganga.JPG

वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विश्वविद्यालयानां घोषवाक्यम्

**राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्**   -  योsनूचानः स नॊ महान् । -  नूतन देहली  १९७०   	                                              www.sanskrit.nic.in

 **श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्**  - विद्यया विन्दतेsमृतम् । -  नूतन देहली  १९६२                                      www.slbsrsv.ac.in 
 
  **काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः** - विद्ययाsमृतमश्नुतॆ । -  वाराणसी (उ. प्र.)                                                                 www.bhu.ac.in
   
  **राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्** - तमसॊ मा ज्योतिर्गमय । - तिरुपतिः १९६२                                                                www.rsvidyapeetha.ac.in

 **सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः**- श्रुतम् मॆ गोपाय  ।    -  वाराणसी (उ. प्र.) १७९१                                                 www.ssvv.ac.in

 **कविकुलगुरुकालिदाससंस्कृतविश्वविद्यालयः** - राष्ट्रहिताय संस्कृतम् ।  - रामटेक: (नगपुरम्) महाराष्ट्र्राराज्यम्  १९९७                www.sanskrituni.net

 **जगदगुरु-रामानन्दाचार्य-राजस्थान-संस्कृतविश्वविद्यालयः** - सर्वॆ प्रापत्तेरधिकारिणो मताः ।  - जयपुरम् राजस्थानम्  २००१      www.jrrsanskrituniversity.ac.in
       
 **श्रीजगन्नाथसंस्कृतविश्वविद्यालयः** - सत्यम्- ज्ञानम् -अनन्तम् । - पुरी(उडीसाराज्यम्) १९८१                                         www.sjsv.nic.in

**उत्तराखण्डसंस्कृतविश्वविद्यालयः** - वयं देवानां सुमतौ स्याम | हरिद्वारम् उत्तराखण्डराज्यम्

वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्