open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सैमन् कमिशन्

**सैमन् कमिशन्** (सय्मन् आयोगः) नाम भाराते रचयिष्यमानस्य संविधानस्य विषये चर्चां कर्तुम् आगतानां ब्रिटिश् सप्तसदस्यानां गणः । गणस्य नायकः सर् जान् सैमन् इति कश्चन् ब्रिटिष् अधिकारी अतः तस्य नाम्नि एव आयोगः ख्यातः अभवत् । काकतालीयत्वेन अस्य आयोगस्य कश्चन सदस्य क्लेमेण्ट् आट्ली इति ब्रिटिष् दास्यात् भारतस्य विमोचनानन्तरं ब्रिट्न् देशस्य प्रधानमन्त्री अभवत् ।

## विवादः
सैमन् कमिशन् इत्यस्मिन् आयोगे कोऽपि भारतीयः नास्ति इति भारतीयानायकाः कोपाविष्टाः अभवन् । अतः भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षः आयोगस्य बहिष्कारं कर्तुम् ऐच्छत् । मुस्लीम् लीग् पक्षस्य मोहम्मद् अलि जिन्नागणः समालम्बनम् असूचयत् । क्रि.श.१९२८तमे वर्षे फेब्रवरि तृतीये दिने मुम्बयीनगरं प्राप्तः आयोगः धिग्घोषणम् अशृणोत् । समग्रदेशः कर्मन्यासे अस्तीति भासते स्म ।

## परिणामः
सैमन् आयोगः स्वस्य १७पुटात्मकं वृत्तं क्रि.श.१९२०तमे वर्षे प्राकाशयत् । तस्मिन् प्रादेशिकं प्रातिनिधित्वं, हिन्दुमुसल्मानयोः प्रत्येकं जात्याधारेण निर्वाचनप्रक्रियां समादिशत् । सैमन् आयोगस्य परिणामेन क्रि.श.१९३५तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य शासनं कृत्वा क्रि.श.१९३७तमे वर्षे प्रचालितस्यः क्रान्तेः परिणामवशात् प्रान्तीयनिर्वाचनेषु काङ्ग्रेस् पक्षः बहुशः सर्वप्रान्तेषु बहुमतं प्राप्य विजयी अभवत् । स्वातन्त्र्योत्तरमपि भारतस्य संविधाने अस्य आयोगस्य प्रभावः आस्तीत् ।

वर्गः:भारतस्य इतिहासः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बृहदारण्यकोपनिषत्

**बृहदारण्यकोपनिषत्** प्रमुखेषु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा वर्तते । इयम् उपनिषत् शतपथब्राह्मणस्य अन्तिमभागो वर्तते । अद्यत्वे शतपथब्राह्मणं माध्यन्दिन-काण्वशाखाद्वये उपलभ्यते । काण्वशाखायां सप्तदश काण्डाः, माध्यन्दिनशाखायां चतुर्दश काण्डाः विद्यन्ते । बृहदारण्यकोपनिषदः षट् अध्यायाः काण्वशाखायाः सप्तदशे काण्डे उपलभ्यन्ते । अन्ये षड् काण्डाः माध्यन्दिनशाखायाः चतुर्दशे काण्डे उपलभ्यन्ते । 
## शान्तिमन्त्रः
::**ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
::**पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
::**ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥**

## विषयविभागः
इयम् उपनिषत् गात्रदृष्ट्या विषयस्य महत्तायाः दृष्ट्या च बृहत्तमा एव वर्तते । पूर्णा उपनिषत् गद्यरूपेण एव वर्तते । अपवादरूपेण केचन श्लोकाः कुत्रचित् उपलभ्यन्ते । अस्याः षड् अध्यायाः सप्तचत्वारिंशत्सु ब्राह्मणेषु विभक्ताः सन्ति । ते पुनः काण्डिकारूपेण विभक्ताः सन्ति । 
अस्याः एव अन्यथा विभागः एवं वर्तते - समग्रा उपनिषत् काण्डत्रये विभक्ता अस्ति - मधुकाण्डः, याज्ञवल्क्यकाण्डः/मुनिकाण्डः, खिलकाण्डश्च । एकैकस्मिन् अपि अध्यायद्वयं विद्यते । एतेषु विभागेषु उपदेशः-उपपत्तिः-उपासनाविषयाः प्रस्तुताः सन्ति ।
अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचारैः लिखितम् अस्ति । 
## प्रसिद्धः श्लोकः
अस्याः उपनिषदः प्रसिद्धः श्लोकः अस्ति - 
:ॐ असतोमा सद्गमय ।
:तमसोमा ज्योतिर्गमय ।
:मृत्योर्मामृतं गमय ।।
:ॐ शान्ति शान्ति शान्तिः ।। – बृहदारण्यकोपनिषद् 1.3.28.
## अनुवादाः
* Max Müller, Sacred Books of the East (1879) http://hinduwebsite.com/sacredscripts/brihad_max1.htm
* R. E. Hume (1921) http://www.sacred-texts.com/hin/sbe15/sbe15098.htm
* P. Lal, (1974) ISBN 81-7595-400-0
* Swami Nikhilananda (1987) ISBN 0-911206-14-0
* Swami Madhavananda, Advaita Ashrama, Kolkata 1934, 4th edition 2004 Online 
* Swami Krishnananda The Brihadaranyaka Upanishad: English translation, and commentary*, Published by Divine Life Society.
## साहित्यक्षेत्रे
Poet T. S. Eliot makes use of the story "The Voice of the Thunder", found in the Brihadaranyaka Upanishad. Sections of the story appear in his poem *The Waste Land'' under part V What The Thunder Said.

## बाह्यसम्पर्कतन्तवः
*GRETIL etext 

वर्गः:प्रमुखोपनिषदः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:उपनिषदः
स्वदेशी

स्वदेशी-आन्दोलनं भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य सन्दर्भे प्रमुखं पात्रम् अवहत् । अस्य प्रमुखाः नेतारः आसन् – लोकमान्यतिलकः, वीरसावरकरः महात्मा गान्धी च । स्वावलम्बी समाजः एव शक्तः दृढः समाजः भवति । परावलम्बी समाजः कदापि श्रेष्ठः भवितुं नार्हति । देशस्य सर्वे अपि जनाः स्वीयदेशस्य विषये अत्र उत्पन्नानां वस्तूनां विषये च अभिमानवान् स्यात् । सर्वे अपि जनाः भारतदेशे उत्पन्नानां वस्तूनाम् एव उपयोगं करोति चेत् देशः समृद्धः भवति । विदेशीयमोहेन विदेशीयवस्तूनाम् उपयोगं कुर्मः चेत् ततः लाभः भवति अन्येषां देशानां न तु भारतस्य । ’स्वधर्मे निधनं श्रेयः’ इति गीते भगवान् श्री कृष्णः उक्तवान् अस्ति । स्वदेशीचिन्तनं नाम स्वधर्मस्य रक्षणमेव । भारतदेशे उत्पन्नानां वस्तूनाम् उपयोगमात्रमेव स्वदेशीचिन्तनस्य मूलोद्देशः न । अस्माकं संस्कृतेः रक्षणं, स्वाभिमानस्य प्रेरणं च अस्य प्रमुखानि लक्ष्यानि ।

विदेशीयानाम् आक्रमणात् पूर्वम् अस्माकं देशः सुसमृद्धः आसीत् । अत्र सर्वेपि सन्तोषेण समाधानेन जीवन्ति स्म । आर्थिक-सांस्कृतिकसमृद्धेः मूलं कारणम् आसीत् स्वावलम्बिता एव । सर्वविधानि वस्त्राणि सर्वाणि वस्तूनि अत्रैव उत्पद्यन्ते स्म । तस्मात् जनाः परस्परावलम्बिनः आसन् । सर्वे अपि स्वीयं धर्मम् आचरन्तः परस्परं सहकुर्वन्तः आनन्देन जीवन्ति स्म । भारतस्य उपरि फ्रेञ्च्-डच्-ब्रिटिशादीनाम् आक्रमणं यदा जातं तदारभ्य अस्माकं संस्कृतेः स्वदेशीयवस्तूनां च विषये अनादरः अधिकः जातः । स्वातन्त्र्यस्य प्राप्तेः अनन्तरम् अपि अयम् अनादरभावः न्यूनः न जातः इत्येषः खेदस्य विचारः । विदेशीयवस्तूनि न्यूनधनेन उपलभ्यते इति कारणतः अधिकाः जनाः तेषामेव उपयोगम् आरब्धवन्तः । एतस्मात् अस्माकं देशस्य वणिजः बहुविधं नष्टम् अनुभूतवन्तः, अनुभवन्तः सन्ति अपि ।

स्वदेशीचिन्तनं जीवनसमृद्धेः विरोधकम् इति केचन भावयन्ति । तथा नैव । स्वदेशीचिन्तनं निश्चयेन समृद्धिं प्रोत्साहयति । किन्तु सा समृद्धिः स्वपरिश्रमेण एव सम्पादनीया इति वदति स्वदेशीचिन्तनम् । भारतदेशे सर्वविधसमृद्धिः वर्तते एव । वयं सर्वे अपि अस्माकं संस्कृतेः अनुसरणं कुर्याम । अत्र उत्पादितानामेव वस्तूनामेव उपयोगं कुर्याम । अस्माकं भाषाणामेव उपयोगम् आधिक्येन कुर्याम । विपण्यां कानि वस्तूनि स्वदेशनिर्मितानि कानि विदेशे निर्मितानि इति परिशील्य एव क्रीणीमः । तेन सर्वे अपि लाभाः भारतदेशेन एव प्राप्यते । ततः भारतं स्वाभिमानेन पूर्वतनम् उत्कृष्टस्थितिं प्राप्तुं शक्नोति ।

वर्गः:भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
बाङ्केविहारीमन्दिरम्

बाङ्केविहारीमन्दिरं वृन्दावने अस्ति । बाङ्केविहारिणः प्राकट्यं स्वयं निधिवने  जातम् अस्ति । अद्यप्रभृति तत्र श्रीकृष्णस्य रात्रौ आगमनं भवति इति तु प्रसिद्धिः ।

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वृन्दावनम्

वृन्दावने एव कृष्णः यशोदया पालितः पोषितः च । वृन्दावने तेन अनेकप्रकारेण लीलायाः प्रसारः कृतः।

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महावीरचरितम्

महाकविः महानाटकत्रयं विरचयामास भवभूतिः । तानि सचेतसां हृदयहारीणि नाटकानि तु मालतीमाधवम् **महावीरचरितम्** उत्तररामचरितम् इति प्रसिद्धानि ।

‎

वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानाम् आवलिः

आन्ध्रप्रदेशे २३ मण्डालानि सन्ति ।
आन्ध्रप्रदेशः (Andhra Pradesh) किञ्चन भारतीयराज्यम् अस्ति । १९५६ तमवर्षस्य राज्यानां पुनर्विभागस्य नियमानुसारं तेलुगुभाषिकाणां प्रदेशः ( पूर्वं हैदराबाद्राज्यम् इति ख्यातम् आसीत् ।)आन्ध्रप्रदेशत्वेन अस्तित्वे आगतः ।
अन्ध्रप्रदेशे त्रयः विभागाः सन्ति - तेलङ्गाणा, रायलसीमा, तटवर्ति आन्ध्रम् च ।
प्रशासनसौकर्यार्थं एतानि मण्डलानि चतुर्षु भागेषु विभक्तानि सन्ति ।

 

:* अदिलाबाद् 	
:* अनन्तपुरम् 	
:* चित्तूरु 	
:* पूर्वगोदावरी 	
:* गुण्टूरु	
:* हैदराबाद् 	
:* कडपा 	
:* करींनगर् 	
:* खम्मम् 	
:* कृष्णा 	
:* कर्नूल् 	
:* मेहबूब् नगरम् 	
:* मेदक्
:* नल्गोण्डा 	
:* नेल्लूरु 
:* निजामाबाद् 	
:* प्रकाशम् 	
:* रङ्गारेड्डि 	
:* श्रीकाकुलम् 	
:* विशाखपट्टणम् 	
:* विजयनगरम् 	
:* वरङ्गल् 	
:* पश्चिमगोदावरी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रामकृष्णमिशन्-विवेकानन्दविश्वविद्यालयः

**रामकृष्णमठस्य विवेकानन्दविश्वविद्यालयः** (Ramakrishna Mission Vivekananda University) असर्वकारीयः रामकृष्णमिशन्  संस्थया सञ्चाल्यमानः कश्चन विश्वविद्यालयः। अयं विश्वविद्यालयः विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगस्य (UGC) मान्यतां प्राप्तो वर्तते । सम्प्रति अस्य विश्वविद्यालयस्य चत्वारः परिसराः सन्ति। प्रधानकार्यालयः वेलुरमठे, अन्ये च कोयेम्बटुर-स्थाने, नरेन्द्रपुरे, तथा रांचीनगरे वर्तन्ते। २००५ क्रैस्ताब्दे जूलैमासे अयं विश्वविद्यालयः मानितविश्वविद्यालयत्वेन स्वीकृतिमवाप । अत्र संस्कृतं गणितं पदार्थविद्या भारतीयैतिह्यं प्रतिबन्धिनिर्वर्तनशिक्षणं ग्रामोन्नयनम् इत्यादिविषयाणाम् अध्ययनं प्रचलति ।

## बाह्यानुबन्धः
*Official website

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः

## यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः।
### मन्त्रः
**॥ॐ॥यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव। स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु। अमृतस्य देवधारणो भूयासम्। शरीरं मे विचर्षणम्। जिह्वा मे मधुमत्तमा। कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्। ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः। श्रुतं मे गोपाय॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥** 
### अर्थः
**यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः।** यः वेदानां सारभूतः, मुख्यः, विश्वरूपः, सर्वरूपः; सः अतः सर्वरूपः यतः ऋषभशब्दवाच्यः ॐकारः वाचम् आवृत्य तिष्ठति।
**छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव।** वेदेभ्यः नवनीतवत् उत्पन्नं सारिष्ठं तत्त्वम् ॐकारः एव।
**स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु।** सः एवम्भूतः ॐकारः, इन्द्रः, परमेश्वरः मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु, प्रीणातु, बलयतु इत्यर्थः।
**अमृतस्य देवधारणो भूयासम्।** अहं अमृतत्त्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य धारयिता भवेयम् इत्यर्थः।
अधुना तु तादृशज्ञानप्राप्त्यर्थं शरीरेन्द्रिययोग्यता प्रार्थ्यते।
**शरीरं मे विचर्षणम्।** पुनः च मम शरीरं विचर्षणम् अर्थात् योग्यं भूयात्।
**जिह्वा मे मधुमत्तमा।** मम जिह्वा मधुमती अर्थात् अतिशयेन मधुरभाषिणी भूयात्।
**कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्।** श्रोत्राभ्यां बहु श्रुतवान् (श्रोता) भूयासम्, भवेयम्। मम देहेन्द्रियसमुदायः आत्मज्ञानप्राप्त्यर्हः भवतु इति वाक्यार्थः।
अन्ते तु ज्ञानार्थं प्रार्थ्यते,
**ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः।** त्वं परमात्मनः कोशः अस्ति। ब्रह्मोपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् ॐकारस्य। त्वं पुनः कीदृशः इति चेत् उच्यते, मेधया लौकिकप्रज्ञया पिहितः आच्छादितः वर्तते।
**श्रुतं मे गोपाय।** मया यत् आत्मज्ञानविषये श्रुतं तत् रक्ष। मह्यं तत् प्रापय, तदविस्मरणम् च कारय इत्यर्थः।

वर्गः:सपदि निश्चेतव्यगतिकानि पृष्ठानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कोळिकोड् विश्वविद्यालयः

आधुनिककाले  उच्चस्तरीयसंस्कृतपठने मुख्यं स्थानमावहति केरलदेशॆ वर्तमानः कालिकट् विश्वविद्यालयसंस्कृतविभागः ।

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अनुशीलनसमितिः

**अनुशीलनसमितिः** नाम बङ्किमचन्द्र चटर्जिमहोदयस्य तत्त्वपालनस्य सङ्घटनम् इति अर्थः । क्रिस्तोत्तर २०तम शातक्स्य आरम्भे बङ्गालराज्ये मुख्यगुप्तक्रान्तिकारि सङ्घटनम् एव अनुशीलनसमितिः । अस्य शाखा जुगन्तर नगरस्य बाह्यप्रदेशे व्यायमशाला इव भूगता आसीत् । भारतस्य दास्यविमोचनार्थं क्रान्तिकारिकं सशस्त्रम् आन्दोलनम् अस्य उद्देशः आसीत् । कोलकत्तायाः अनन्तरं डाका इति नगरे अस्य सङ्घटनस्य प्राबल्यम् आसीत् । क्रमेण भारतस्य सर्वग्रामान् प्राविशत् । तदानीन्तने काले एतादृशी क्रान्तिकारिणः सङ्घटनम् अत्यावश्यम् अपि आसीत् ।

वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः)
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरिप्रसाद चौरासिया

पण्डित हरिप्रसाद् चौरासिया ( जननम् - जुलै १, १९३८, अलहाबाद ) हिन्दुस्थानिशास्त्रीयसङगीते अन्ताराष्ट्रियख्यातिं बासुरिवादने प्राप्तवान् । बासुरि इत्युक्ते वंशिवाद्ये विशेषः । चौरासिया शास्त्रीयसङ्गीतज्ञः चेदपि स्वकीय विशिष्टवादनशैल्या अन्यानपि जनान् विदेशीयानपि शास्त्रीयसङ्गीतदिशि आकृष्टवान् ।

## पृष्ठभूमिका
हरिप्रसाद् चौरासियस्य जननं मल्लयुध्दकुशलानां वंशे जातम् । एतस्य पिता मल्लयुध्दपटुः आसीत् । बाल्ये वयसि एव माता दिवङ्गता । पितुः आशा आसीत् हरिप्रसादः मल्लयुध्दपटुः भवतु इति । परन्तु हरिप्रसादस्य सङ्गीते इच्छा । तदर्थं गुप्तरूपेण सङगीताध्ययनम्  आरब्धवान् । सङ्गीताध्ययनं कुर्वन् प्रतिदिनं मल्लयुध्दकुशालां गत्वा विविधकलाः ज्ञातवान् । तदनन्तरं समानकाले सङ्गीतं पठित्वा मित्रस्य गृहे अभ्यासं कृतवान् । मल्लयुध्दकलाभ्यासेन तस्य देहदृढता प्राप्ता । श्वासकोशस्यापि बलमागतमिति कारणतः अद्यापि बहुकालपर्यन्तं वंशिवाद्यं वादयितुं शक्तोऽस्मीति चौरासियः वदति । 

## शिक्षणं मार्गदर्शनञ्च
एषः १५ वयसि पर्श्वगृहस्य पण्डितराजारामस्य समीपे गानस्य अभ्यासम् आरब्धवान् । अनन्तरं वारणसीमध्ये पण्डितबालनाथसमीपे  वंशिवादनस्य अभ्यासम् आरब्धवान् । बहुवर्षानन्तरं आकाशवाण्यां कार्यं कुर्वत्याः अन्नपूर्णायाः समीपे अन्नताभ्यासं कृतवान् । अन्नपूर्णादेवी तु बाबा अल्लावुध्दीन खानस्य पुत्री । हरिप्रसादः १९ वयसि ओरिस्सा रज्यस्य कटकमध्ये आकाशवाण्यां वंशिवादको भूत्वा वृत्तिमारब्धवान् । पञ्चवर्षानन्तरं एतस्य मुम्बयिनगराय स्थानान्तरणम् अभवत् । भारतस्य कलानगरं मुम्बयि । अत्र अन्नपूर्णादेव्याः मार्गदर्शनमपि प्राप्तम् । अत्र महानगरे वंशिवादनस्य प्रदर्शनेन सह अपरस्य सङगीतप्रपञ्चस्य अनावरणमपि अभवत् ।  

## सङगीतशैली
मुम्बयीनगरे एव सम्प्रदायस्य आधारस्य उपरि स्वकल्पनामपि योजयित्वा स्वकीयां नूतनशैलीम् आरब्धवान् । स्वस्य सङ्गीतस्य प्रकारण  प्रतिभायाः उच्छ्रायस्थितिं प्राप्तवान् । एषः स्वकीयवंशिवादनशैल्यां द्रुपदशैल्याः अंशानपि मेलितवान् । अतः एतस्य आलापः दीर्घः गम्भीरः विशिष्टः च भवति । स्वजीवने प्रपञ्चस्य बहुषु देशेषु सङ्गीतकार्यक्रमान् सञ्चालितवान् । एषः भारतस्य अग्रगण्यशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः अस्ति । २००० तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः एतस्मै गौरवपूर्वकं दत्ता । 
चलनचित्रसङ्गीतम् - एषः साम्प्रदायिकहिन्दुस्थानिसङ्गीतज्ञः केवलं न हिन्दिचलनचित्रस्य निर्देशकः अपि । पण्डितेन शिवशङ्करशर्मणा सह मिलित्वा    " शिवहरिः " इत्यस्य हिन्दिचलनचित्रस्य सङ्गीतनिर्देशनमपि कृतवान् । एतेन सङ्गीतनिर्देशनम् अन्येषामपि केषाञ्चित् चलनचित्राणां कृतमस्ति । तेषां नामानि लम्हे, चान्दनी, सिल्सिला, डर्, फासले इति ।

## जुगलबन्दि सङ्गीतसहयोगश्च
हरिप्रसादस्य वंशिवादनम्, पण्डितस्य शिवकुमारशर्मणः सन्तूसन्तूरद्वन्द्ववादनम् सङ्गीतरसिकानां मनः बह्वाकर्षत् । एतौ द्वौ मिलित्वा अनेकान् सङ्गीतकार्यक्रमान् दत्तवन्तौ । अन्यच्य एतौ द्वौ मिलित्वा अनेकध्वनिमुद्रिकाः अपि प्रकाशितवन्तौ ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Official website
*Interview with Choodie Shivaram
*Hariprasad Chaurasia by Mohan Nadkarni
*Interview with The Scholars' Avenue, IIT Kharagpur 

वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोळ्ळेगालः

**कोळ्ळेगालः** दक्षिणभारते, कर्णाटके, चामराजनगरजिल्हायां, एकं प्रमुखं तालूकुकेन्द्रम् । कोळ्ळेगालः कौशेयनिमित्तं प्रसिध्दम् । अत्रत्यः कौशेयोद्यमः समग्रराज्यतः वणिजः आकर्षति ।

## इतिहासः
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं कोळ्ळेगालः मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये आसीत् । १९५६ पर्यन्तमपि मद्रास् प्रेसिडेन्सीमध्ये एव आसीत् । एतस्य स्थानस्य भाषायाः आधारेण कर्णाटके कोळ्ळेगालं योजितवन्तः । ’ कोळ्ळेगाल ’ इति नाम कौहळमहर्षितः गाळवमहर्षितः च आगतम् । एतौ महर्षी एतस्य प्रदेशस्य अभिवृध्दिनिमित्तं प्रयत्नं कृतवन्तौ इति श्रूयते । एतत् पट्टणं वेम्नः निर्मितस्य कौशेयवस्त्रनिमित्तं प्रसिध्दम् । एतत् पट्टणं कौशेयनगरी इत्याह्वयन्ति । कर्णाटकस्य वृहत्तालूकेषु अन्यतमम् । चामराजनगरस्य कानिचन स्थानानि कोळ्ळेगालस्य कानिचन स्थानानि च योजयित्वा ’ हनूरू ’ केन्द्रं कृत्वा तालूकुरचनीयमिति  योजना बहुवर्षतः प्रचलति । तत् इतोऽपि न सम्पूर्णम् । कोळ्ळेगालपट्टणस्य जनसङख्या २००५ प्रकारेण ५५४३२ । कोळ्ळेगालः एतस्य प्रदेशस्य पि.यु.सि शिक्षणकेन्द्रम् कोळ्ळेगालस्य काश्चन प्रसिध्दाः शालाः एताः - सेवेन्त, लयन्स् हैस्कूल, श्रीवासवि विद्याकेन्द्रम्, सन्त प्रान्सिस्ट अस्सिसि, एम्.जि.एस्.यु जूनियर् कालेज्, निसर्गस्वतन्त्र पदवी पूर्व विद्यालयः इत्यादयः । एताः शालाः उत्तमान् छात्रान् निर्मीय अयच्छन् ।
    
महदेश्वर महाविद्यालयः शिक्षणक्षेत्रे स्वकीयं विशिष्टं स्थानं भजते । लयन्स् हैस्कूल् अपि स्वकीय पि.यु.सि विभगं १९९० तमे वर्षे प्रारभत । इतः अपि उत्तमाः छात्राः निष्पन्नाः । एतस्मिन् भागे पठितवन्तः छात्राः प्रपञ्चस्य विभिन्नभागेषु विभिन्नक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वाणाः समाजोपयोगिनः संवृत्ताः । सन्तक्रान्सिस् अस्सी शालायां आरम्भे केवलं कन्नडविभागः आसीत् । इदानीम् आङ्ग्लमाध्यममपि आरब्धम् । एतस्मिन् प्रदेशे प्राथमिकशालानिमित्तं प्रौढशालानिमित्तं, पि.यु.सि निमित्तं च कोळ्ळेगालस्य योग्यं स्थानम् अस्ति ।
    
महदेश्वरबेट्टसमीपस्थः होगेन्कल्जलपातः, शिवनसमुद्रस्य गगनचुक्कीभरतचुक्कीजलपातौ च, जनप्रियस्थानानि । बिलिगिरिरङ्गनबेट्टः कोळ्ळेगालतः ३० कि.मी दूरे अस्ति । अत्र गमनमार्गः रोमाञ्चकारकम् अनुभवं ददाति । गिरेः उपरिष्टात् यत् दृश्यं वयं पश्यामः तत् आजीवनम् अविस्मरणीयं भवति । सिकतासु स्थिताः तलकाडु देवालयाः अपि प्रसिध्दाः जनप्रियाश्च ।

## भूगोले स्थितिः
कोळ्ळेगालः १२.१५, ७७.१२ मध्ये स्थितः अस्ति । ५८८ मीटर ( १९२९ फीट् ) उन्नते स्थाने अस्ति । एतत् पश्चिमघट्टस्य    अन्तिमभागे अस्तीति कारणतः मिश्रलक्षणानि दृश्यन्ते । विविधजातीयाः पक्षिणः आवर्षं सुन्दरेषु सरोवरेषु विहरन्ति वसन्ति च । तापमानं सुयोग्यम् अस्ति । भूकम्पः प्रवाहादिकं वा अत्र न भवति । अतः कोळ्ळेगालः भौगोलिकरीत्या सुरक्षितप्रदेशः अस्ति । 

## जनसान्द्रता
भारतस्य जनगणत्यनुगुणं कोळ्ळेगालस्य जनसङ्ख्या ५२४५० ५१% जनाः पुरुषाः, ४९% महिलाः सन्ति । कोळ्ळेगालस्य साक्षरता प्रमाणं ६९% राष्ट्रस्य साक्षरतायाः प्रमाणस्य अपेक्षया अधिकम् अस्ति । पुरुषाणां साक्षरता ७४% । महिलानां साक्षरता ६४% । लघुबालानां सङ्ख्या आहत्यजनसङ्ख्याः १०% अस्ति । कोळ्ळेगालजनानां कन्नडसम्भाषणशैली मैसूरुबेङ्गलूरुकन्नडात् भिद्यते । कन्नडस्य एतस्यां विशिष्टशैल्यां मित्रैः सह सम्भाषणसमये ’ डा ’ इति योज्यते । कोळ्ळेगालप्रदेशस्य कन्नडोच्चारणशैली २००५ विमुक्ते शिवराजकुमारेण अभिनीते ’ जोगी ’ चलनचित्रे उपयुक्ता अस्ति ।  

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Kollegal Online Information Website 
* Kollegal Municipal Corporation Official Website
* Kollegal Photos 

वर्गः:चामराजनगरमण्डलस्य नगराणि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सुन्दरकाण्डम्

## सुन्दराकाण्डस्य कथा
सुन्दरकाण्डः वाल्मीकिरामायणस्य हृदयायते । अस्मिन् काण्डे हनुमतः साधनानां विस्तृतपरिचयः लभ्यते । सीता लङ्कायाम् अस्ति इति विषयं ज्ञातवान् हनुमान् आत्मनो महदाकारतां प्राप्य सागरम् उल्लङ्घ्य लङ्काम् अगच्छत् । अत्र हनुमान् राक्षसनगर्याः लङ्कायाः राज्ञः रावणस्य च वैभवं वर्णयति । अशोकवनिकायां स्थितां सीताम् अयं पश्यति । रावणः परिणेतव्यः इति राक्षसीभिः सा कथं पीड्यमाना अस्तीत्यपि तेन अवगतम् । हनुमान् सीताम् उपसर्प्य रामेण दत्ताम् अङ्गुलीयकं दत्त्वा सीता निश्चयेन रामेण रक्षिष्यते इति विश्वासवर्धनम् अकरोत् । अहं भवतीं रामस्य समीपं नेष्यामि किम् इति स सीताम् अपृच्छत् । किन्तु सीता तन् न अनुमतवती । सा उक्तवती - रामः स्वयम् आगत्य दोषिणो दण्डयित्वा मम रक्षणं कुर्यात् इति । 
ततो हनुमान् लङ्कायाः वृक्षान् भवनानि च नाशयन् महतीं हानिम् अकरोत् । रावणस्य बहून् सैनिकान् अमारयत् । स स्वस्य बन्धनाय अङ्गीकुर्वन् रावणस्य पुरतः उपस्थापितो जातः । तत्र सीता परित्यक्तव्या इति रावणम् अबोधयत् स । किन्तु रावणस्य सभायां तस्य अवमाननं क्रियते । तस्य पृच्छे अग्निस्पर्शः कार्यते । हनुमान् ततः पलायितः सन् इतस्ततो धावन् रावणसाम्राज्ये सर्वत्र अग्निस्पर्शम् अकारयत् । ततो महदाकारतां प्राप्य सागरम् उल्लङ्घ्य प्रति अगच्छत् । सर्वे वानराः आनन्देन किष्किन्धाम् आगच्छन् नूतनां वार्तां श्रावयितुम् ।

## सुन्दराकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः

१ मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ (११-४१)

२  न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः । (३९-३६)

३ न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;योह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ (४१-६)

४ यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ (५५-७)

Pls. see details here -  http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्

वर्गः:रामायणस्य काण्डानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
एस् बङ्गारप्प

## जननम्
दि.बङ्गारप्पः कर्णाटकेन दृष्टः वर्णरञ्जितः राजकीयपुरुषः, पूर्वतनमुख्यमन्त्री च । अनेकपक्षाणां सृष्टिकर्ता । सः सदाशिवनगरस्य स्वकीयवासगृहे निवसति स्म । अन्तिमश्वसपर्यन्तं राजकीये सक्रियः आसीत् । १९३३ तमे वर्षे अक्टोबरमासे २६ दिनाङ्के शिवमोग्ग जिल्हायाः सोरबतालूकस्य कुबटूरू ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । पिता कल्लपः माता कल्लम्मा । बङगारप्पः BA, LLB पदवीधरः आसीत् । समाजविज्ञाने डिप्लोमा कृतवान् । समाजवादिनायकस्य शान्तवीरगोपालगौडस्य शिष्यः । १९६२तमे वर्षे राजकीये पादार्पणं कृतवान् । सागरसोरबसंयुक्तविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचने चितः अभवत् । वृत्त्या न्यायवादी आसीत् ।
 
## मरणम्
बङ्गारप्पः कानिचन दिनानि अस्वस्थः आसीत् । अनारोग्यपीडितः बेङगलूरनगरस्य मल् याचिकित्सालये डिसेम्बर ८ दिनाङ्के प्रविष्टः आसीत् । चिकित्सा फलदायिका न अभवत् । २०११, डिसेम्बर २५ रविवासरे रात्रौ १२.४५ समये दिवङगतः । बङगारप्पः पत्नीं शकुन्तलां द्वौ पुत्रौ ( कुमारबङ्गारप्पं, मधुबङ्गारप्पं च ) तिस्त्रः पुत्रीः ( सुजातां गीतां अनितां च ) अपारबन्धून् अभिमानिनः च त्यक्त्वा निर्गतः ।
  
## अन्तिमसंस्कारः
२०११, डिसेम्बर २७ मङ्गलवासरे अन्तिमसंस्कारः जातः । तस्य विवरणम् एवम् अस्ति । श्री बङ्गारप्पस्य कलेवरं बेङगलूरुतः कुबटूरुं प्रातः ४.३० आनीतवन्तः । ततः ४ कि.मी. दूरे लक्कवल्लीग्रामस्य तस्य क्षेत्रे पित्रोः समाधेः पुरतः पूजां कृत्वा पुनः कुबटूरुं शोभायात्रासहितं नीतवन्तः । एषा शोभायात्रा आनवट्टिं, समनहल्लिं, कुप्पगड्डे, नवनन्दिं, कोरगोडुं, गुडविकानं, प्राचीनसोरबं च व्यतीत्य सागरं प्रति मध्याह्ने ३.०० वादने प्राप्ता । सोरबस्य पदवीपूर्वविद्यालयस्य क्रीडाङ्गणे बङ्गारप्पस्य शवम् अन्तिमदर्शनार्थं स्थापितम् तदनन्तरं राज्यपोलीस् समूहद्वारा राष्ट्रगीतं पठितम् । सकलगौरवपूर्वकं त्रिवारं भुशुण्डिकास्त्रप्रयोगपूर्वकं च विधिः, अग्निस्पर्शश्च । तं च सायं ७.१५ समये बङ्गारप्पस्य कनीयः पुत्रः मधुबङ्गारप्पः कृतवान् । प्रचण्डजनस्तोमेन शोकः अभिव्यञ्जितः ।
     
तत्र सम्मिलितेषु प्रमुखाः मुख्यमन्त्री सदानन्द गौडः, विरोधपक्षस्य नायकः सिद्धरामय्यः, राज्यस्य बि.जे,पि घटकाध्यक्षः के.एस्. इश्वरप्पः, बङ्गारप्पस्य पत्नीपुत्राः अपारहितैषिणः च अन्तिमं गौरवं समर्पितवन्तः । बङ्गारप्पस्य गौरवसूचनार्थं सर्वेषां सर्वकारीयकार्यालयानाम् उपरि राष्ट्रध्वजम् अर्धभागे आरोपितवन्तः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* बङ्गारप्प 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि

कर्णाटकराज्यं साधु सज्जनानां जन्मस्थानम् अस्ति। एतत् स्थानं शरणसंस्कृतेः महत्वं प्रपञ्चे प्रासारयत्। पवित्रे एतस्मिन् स्थाने वयं जीवामः इति भाग्यस्य विषयः । १२ शतमानस्य कालः सुवर्णाक्षरैः लेखनीयः। बसवादिशिवशरणानां महिमा प्रपञ्चाय नूतनदिशः प्रकाशम् अयच्छत् । एतस्मिन् प्रकाशे जनाः स्वात्मनः जीवनं पवित्रीकृतवन्तः । अस्माकं राज्यस्य कीर्तिं विश्वाद्यन्तं प्राप्नसरयितुं कारणीभूताः शिवशरणाः यत्र जीवितवन्तः तादृशप्रदेशे वयं जीवामः इति अस्माकं गौरवास्पदविषयः ।
            
बसवादि शिवशरणैः एतत् स्थानं पवित्रीकृतम् । तत्कारणतः अनेकाणि क्षेत्राणि प्रकाशितानि । तादृशक्षेत्रणां सन्दर्शनेन तत्रत्यधार्मिकैतिहासिकपृष्ठभूमिकाः ज्ञात्वा स्वजीवनं स्वव्यक्तित्वं च उत्तमं कर्तुं शक्नुमः । शिवशरणैः पर्यटिते प्रदेशे सञ्चरणम् एकं भाग्यम् । तेषाम् आदर्शानाम् अनुसरेण सन्मार्गे वयं भवामः ।
            
शिवशरणाः आजीवनं शिवसंस्कृतिं, शिवधर्मं च प्रसारितवन्तः । अस्माकं शरणाः ऎतिहासिकव्यक्तयः। वयं यथा जन्म प्राप्तवन्तः तथैव जन्म प्राप्य सामान्यजनानां प्रगतिनिमित्तं परिश्रमं कृतवन्तः । ते स्वजीवनं सामान्यानां प्रगत्यै समर्पितवन्तः। शरणसंस्कृतेः बीजम् उप्तवन्तः। एवं शिवशरणाः लोकोध्दारस्वप्नं साकारीकर्तुं प्रयतितवन्तः ।
शिवशरणक्षेत्राणामध्ययनेन कन्नड

भूमेः धार्मिकसांस्कृतिकैतिहासिकपरम्परायाः ज्ञानं भवति । एतस्मिन् पुस्तके अधोलिखितक्षेत्राणां संक्षिप्तपरिचयः दत्तः ।

* बसवनबागेवाडी
* श्रीक्षेत्रकूडलसङ्गमः
* बसवकल्याणम्
* मुदेनूरु
* सिद्धगङ्गा

वर्गः:पञ्चशिवशरणानां क्षेत्राणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
भारतस्य विभजनम्

thumb|200px|विभक्तभारतम्
भारतस्य विभजनं नाम स्वान्त्र्योत्तरं भारतस्य द्विधा विभागः । आङ्ग्लसर्वकारस्य दास्यस्य विमोचनानन्तरं भारतम् पाकिस्थानम् इति विभक्तः अयं देशः । अपि च बङ्गालः पञ्जाबः च विभक्तौ पूर्वपाकिस्थानं पश्चिमपाकिस्थानम् इति अन्यदेशस्य उदयः अभवत् । 
## विभागस्य पृष्ठभूमिः 
भारतस्य विभजनस्य बीजः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पूर्वमेव अङ्कुरितः । भारतस्य राष्ट्रियवादिनां वैरुध्यस्य कारणात् अयं बीजः उप्तः । हैन्दवानां सङ्ख्याबाहुल्यात् भीताः मुसल्मनाः, तान् राष्ट्रनायकाः सन्त्वयन्तीति हैन्दवानाम् असन्तोषः । मुस्लिम् लीग् क्रि.श.१९०६तमे वर्षे ढाकानगरे भारतीयराष्ट्रियकङ्ग्रेस्पक्षस्य विषये असन्तुष्टैः मुसल्मानैः सृष्टं इस्लामिसङ्घटनम् । पृथक् मुसल्मानराष्ट्रस्य अपोक्षां प्रथमम् अल्लम इक्बाल् दर्शितवान् । क्रि.श.१९३५तमे वर्षे एव सिन्ध् विधानपरिषत् एतादृशं निर्णयम् अङ्ग्यकरोत् । इक्बाल् अन्ये नायकाः च हिन्दुमुसल्मनयोः एकतां साधयितुं यतमानं मोहम्मद् अलि जिन्नाइत्येनं स्वपक्षे निलीनं कर्तुं सफलाः अभवन्त्। तेषाम् आलम्बनेन चोदितः सः प्रत्येकतावादिनां नेता अभवत् । राष्ट्रनायाकानां पुरतः हिदुमुसल्मानयोः आचारवैपरीत्यं प्रदर्श्य मुसल्मानानां पृथक् राष्ट्रस्य आवश्यकतां ज्ञापितवान् । किन्तु जात्यतीतवादिनः काङ्ग्रेस् नायकाः मतस्य आधारेण देशविभजनचिन्तनं व्यरुन्धन् । अनेकवर्षाणि पञ्जाबराज्ये देहल्यां च आश्रयं प्राप्नुवन् । हिन्दुसिन्धिजनाः समग्रे भारतदेशे विकीर्णाः किन्तु गुजरात्राज्ये महाराष्ट्रे च अधिकतया न्यवसन् । पूर्वपाकिस्तनतः(अद्यतनः बाङ्ग्लादेशः) आगताः हैन्दवः भारतस्य पूर्वदिशायाम् अधिष्ठिताः । पूर्वपाकिस्तानदेशान्तरिणः अद्यतनराजकीयवलये प्रमुखपात्रं वहन्तः सन्ति । भारतस्य प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहः पञ्जाबस्य सिख्खकुटुम्बसदस्यः । भूतपूर्वप्रधानमन्त्री इन्द्रकुमार् गुज्राल् पाकिस्तानस्य झेलं नगरे जातः पञ्जाबी हैन्दवः । भारतीयजनतापक्षस्य ज्येष्ठः नेता लालकृष्णः अड्वाणी कराच्यां जातः सिन्धिजनः। पश्चिमबङ्गालराज्यस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री ज्योति बसु पूर्वबङ्गालतः देशान्तरितः कुटुम्बसदस्यः। पाकिस्तानं गताः पञ्जाबस्य मुसल्मानाः तत्रविद्यमाने मतीयेषु लीनाः अभवन् । किन्तु उत्तरप्रदेशात् मध्यप्रदेशत् बिहारात् गताः मुसल्मानाः पृथक् भूत्वा महाजिर् इति सम्बोधिताः भवन्ति । 
## परिणामाः 
:* भारतस्य विभजनानन्तरम् अपि हिन्दुमुसल्मानयोः हिंसाचारः अनुवर्तितः एव । 
:* लक्षोपलक्षबङ्गलिजनान् मुसल्मानान् च क्रि.श.१९७१तमे वर्षे पाकिस्तानिसेना इस्लांमूलभूतवदिनः मारितवन्तः ।
:* पकिस्तानीयाः तत्र अवशिष्टहैन्दवान् विविधप्रकारेण हिंसितवन्तः हिंसयन्तः सन्ति अपि ।
:* भारतेपि विविधाः दुराभ्यर्थनाः प्रकटयन्तः विप्लवान् कुर्वन्तः सन्ति ।
:* भारतपाकिस्तानयोः मध्ये चत्वारि युद्धानि अभवन् ।
:* विभक्ताः चत्वरि राष्ट्रेषु अपि अन्तःकलहः प्रचलन् एव भवति । 
:* सिख्खानां प्रत्येकतावादः *खलिस्तान् * आन्दोलनं क्रि.श१९८४तमे वर्षे अपरेशन् ब्लू स्टार् विप्लवस्य कारणम् अभवत् ।
:* जम्मुकाश्मीरयोः सर्वदा पाकिस्तानालम्तितानि उग्रवादविध्वंसककार्याणि सम्भवन्तः भवति ।
:* आन्धप्रदेशराज्ये सर्वदा नक्सल् जनानां विप्लवः सम्भवति ।
:* ईशान्यभारतभागे मावोवादिनः हिंसाचरन्ति ।
:* पाकिस्ताने सदा जागर्ति मुहाजिर् अन्दोलनम् ।

वर्गः:भारतस्य आधुनिकयुगः (१५०० क्रै- १९०० क्रैस्ताब्दः)

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भ्रष्टाचार:

लघुचित्रम्|
**भ्रष्टाचारः**
## प्रवेशः
	भ्रष्टः चासौ आचारः भ्रष्टाचारः । यस्य आचारः भ्रष्टः सः भ्रष्टाचारी इति कथ्यते ।  इत्युक्ते यस्य जीवनपथः नष्टः अथवा व्यत्यस्तः सः भ्रष्टः इति भवति । समीचीनं मार्गं त्यक्त्वा असमीचीने मार्गे गमनम् एव भ्रष्टाचारः इति उक्तः । अस्य अर्थज्ञानं यावत् सुकरं तस्य परिणामज्ञानं तावदेव दुष्करम् । विश्वे सर्वत्र भ्रष्टाचारस्य व्याप्तिः अस्ति चेदपि अस्मिन् विषये प्रथमस्थानं तु भारतस्य एव । आङ्ग्लैः भारतं बहुकालं प्रशासितम् । अयं व्यवहारः अपि भ्रष्टचारः एव । तै पाठितः अयं भ्रष्टचारः अस्मिन् देशे इदानीं रूढमूला समस्या । अन्यासां समस्यानाम् आदिः अन्त्यः च कुतः कथं इति तु ज्ञायते एव । किन्तु अस्य भ्रष्टाचारस्य कुतो वा आरम्भः कियत्पर्यन्तम् अस्ति । अस्य कारणं किम् इति अवगन्तुं कष्टं भवति । बीजवृक्षन्यायः इव  विवाहसमये वरदक्षिणायाः भ्रष्टचारे उत्कोचस्य च दानेन आरम्बः अभवत् उत स्वीकरणेन अभवत् इति वक्तुं सुकरं न । 
## भेदाः
भ्रष्टाचारे द्वैविध्यम् अस्ति । राजकीयजनाः  अधिकारिणः च स्वप्रभुत्वस्य प्रभावात् सर्वकारीयां सम्पत् आत्मसात् करणम् अथवा राजकरं वञ्चयित्वा आनैतिकेन वाममार्गेण वा अमितसम्पदः सङ्ग्रहणम् एकविधम् । अपरं तु सार्वजनिकसेवायां नियुक्ताः अधिकारिणः उत्कोचस्वीकरणम् । सर्वकारीयेषु कार्यालयेषु निम्नस्तरात् उच्चस्तरपर्यन्तं उत्कोचः उत्तरोत्तरं वर्धते । अथवा कस्यचित् ग्राहकस्य महाकार्यं पूरयितुं स्वाकृता धनराशिः स्तरानुगुणं वितीर्णा भवति । उन्नताधिकारिणः स्वापराधं गोपयितुं क्षालयितुं वा प्रभुत्वारुढराजकीयनायकेभ्यः कञ्चनांशं समर्पयन्ति । अनायासेन तस्मिन् नेतरि सम्पत्सङ्ग्रहः भवति अजान् एव भ्रष्टः अपि भवति । 
## व्याप्तिः
	भ्रष्टाचरः विशेषतः सर्वकारीय कार्यालयेषु विरजते । यथा पिता स्वपुत्री पतिगृहे सुखेन जीवतु इति धिया धनककादीनि दत्त्वा तस्याः विवाहं समाचरति तथैव जनाः सर्वकारीयेषु कार्यालयेषु स्वकार्यं शीघ्रं सम्भवतु इति अधिकारिभ्यः आमिषरूपेण धनं दातुम् आरब्धवन्तः । अयम् अक्रमः एव कालान्तरेण भस्मासुरवत् बलिष्टः भूत्वा जनजीवनम् एव असह्यं कुर्वाणः अस्ति । परिचारकात् आरभ्य पर्माधिकारिणः पर्यन्तं सर्वेऽपि गिलने अजगराः सञ्जाताः । राजकीयनेतृभ्यः महाधिकारिभ्यः च उक्तोचं दत्त्वा उद्योगे नियुक्तः कश्चित् केवलं मासिकवेतनेन सन्तुष्टः भवति वा । न, दत्तोत्कोचस्य परिपूरयितुं सः अपि  जनेभ्यः उत्कोचं चूषयति एव । न्यायालयेषु जयप्रप्तये, सर्वकारीयकार्ययोजनायाः आदेशप्रापणे, चिकित्सालयेषु योग्यचिकित्साप्राप्त्यर्थे, आरक्षकालये नष्टवस्तुनां शोधनार्थं, गृहनिर्माणस्य अनुमतिप्राप्तये, स्थिरसम्पत्तेः क्रयविक्रानुमतिप्राप्तये च इत्यादिषु अवसरेषु सर्वकारीयानाम् अधिकारिणाम् हस्तान् उष्णीकरणीयं भवति (उत्कोचः देयः)।
## परिणामः
	यदि शिरः समीचीनं भवति तदा अन्याङ्गानि सम्यक् कार्यं कुर्वन्ति । तथैव यदि अधिकारूढः प्रभुः तस्य सचिवमण्डलं सदाचारिणः शुद्धहस्ताः भवन्ति तदा कार्याङ्गानि सक्षमानि भवन्ति । सामन्यजनाः भ्रष्टाचारं विरुध्य सङ्ग्रामसदृशानि अन्दोलनानि कुर्वन्तु । विना उत्कोचदानेन कार्यसमापनं निरीक्षताम् । भ्रष्टाचारसम्बद्धम् अपराधं ज्ञात्वा आरक्षणस्थाने आक्षेपं लेखयन्तु । सङ्घे शक्तिः कलौ युगे इति वचनानुगुणं सामूहिकः सङ्घटितप्रयत्नेन अस्य समाजकण्टकस्य भ्रष्टाचारस्य उन्मूलनं भवितुमर्हति ।
हिन्दुदेवालयः

दैवं विना मानवः न जीवति इत्येतत् मानवस्वभावस्य अध्ययनेन ज्ञातं सत्यम् । मानवचरित्रम् इदं स्पष्टतया दर्शयति । ईश्वरः अस्ति । सः सृष्टिकर्ता, नियन्ता च । तस्य प्रेम्णा सुखं तस्य कोपेन दुःखप्राप्तिः इत्येषः विश्वासः विभिन्नरीत्या दृश्यते विश्वे विद्यमानेषु सर्वेषु मानवेषु । 
देवस्य आलयः एव **देवालयः** । तस्य भगवतः वासस्थानम् । अयं देवस्थानं, देवावासः, देवतागृहम्, मन्दिरम् इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते ।

## देवालयनिर्माणम्
भारते देवालयनिर्माणं कदा आरब्धम् इत्येतत् स्पष्टतया न ज्ञायते । वेदकाले इदं न स्यात् इति भाति । रामायण-महाभारतकालेषु विग्रहाराधनपद्धतेः देवालयनिर्माणस्य च आरम्भः जातः स्यात् । वैदिकयज्ञं यत्र क्रियते स्म सा यागशाला एव कालक्रमेण देवालयरूपं प्राप्तवती स्यात् इति भाति । प्राचीनकाले मृत्तिका काष्ठम् इत्यादिभिः सुलभनाशिभिः वस्तुभिः देवालयानां निर्माणं क्रियते स्म इति भाति । अतः एव तेषाम् अवशेषाः न लभ्यन्ते । गुहादेवालयाः शिलादेवालयाः इष्टिकादेवालयाः च अनन्तरकाले प्रादुर्भूताः । बृहदाकारता, शिल्पालङ्कारादयः तदनन्तरकालीनाः स्युः ।
विशालभारतस्य विविधेषु भागेषु विविधेषु कालेषु विभिन्नाः कालाः निर्मिताः सन्ति । तथापि तेषु सर्वेषु अपि काचित् साम्यता एकरूपता च दृश्यते । अस्य कारणम् अस्ति यत् देवालयनिर्माणं कानिचन मूलभूततत्त्वानि अनुसृत्य क्रियते । इदमस्ति किञ्चन शास्त्रम् ।

## रचनाशैली
रचनाशैलीम् अनुसृत्य भारतीयदेवालयाः त्रिधा विभक्तुं शक्यम् । 
### **नागर**शैली
पूर्वभारते उत्तरभारते च इयं शैली आधिक्येन दृश्यते । अस्यां शैल्यां गर्भगृहस्य उपरि विद्यमानं शिखरं यच्च **विमानम्** इति कथ्यते तत् वक्ररेखाकृतियुक्तम् उन्नतञ्च भवति ।
### **द्राविड**शैली
दक्षिणभारते दृश्यमानेषु देवालयेषु इयं शैली आधृता भवति । अत्र शिखरं छिन्नाग्र-सूच्याकारस्तम्भः इव दृश्यते ।
### **वेसर**शैली
अयं प्रधानतया होय्सलवंशजानां शैली विद्यते ।
## प्राचीनदेवालयाः
गुप्तकाले (३२० - ६५० क्रि श) साञ्चि-भूमरप्रदेशेषु निर्मिताः देवालयाः प्राचीनतमाः । कर्णाटके विद्यमानाः ऐहोळे-पट्टदकल्लु-देवालयाः, महाराष्ट्रे विद्यमानः एल्लोरादेवालयाः अपि प्राचीनाः एव । एते प्रायशः क्रि श ४५०-८०० काले निर्मिताः । 
अग्रिमेषु सहस्रवर्षेषु (क्रि श ६०० - १०००) देवालयानां वर्धनं त्वरितगत्या एव प्रवृत्तम् । दक्षिणे पल्लवाः पाण्ड्याः विजयनगरराजाः, उत्तरे कलिङ्गराजाः, छन्देलाः, सोलङ्किराजाः इत्यादिनां सर्वेषां राज्ञाम् अविरतपरिश्रमस्य फलेन काञ्ची-मधुरै-विजयनगरस्य मन्दिराणि, भुवनेश्वरस्य लिङ्गराजमन्दिरं, पुरीजगन्नाथमन्दिरं, कोणार्कस्य सूर्यरथमन्दिरं, खजुराहोमन्दिराणि, गुजरातस्य मोधेरस्य सूर्यमन्दिरम् इत्यादयः निर्मिताः । अस्मिन् एव समये निर्मिताः होय्सलदेवालयाः शिल्पसौन्दर्याय जगत्प्रसिद्धाः सन्ति । 
अग्नेय-एशियायाः जाव-बालि-कम्पूचियादेशेषु क्रि श ८०० - १४०० वर्षेषु निर्मिताः देवालयाः अपि प्राचीनाः । कम्पूचियाप्रदेशस्य अङ्ग्कोर्-देवालयाः जगत्प्रसिद्धिं प्राप्तवन्तः सन्ति ।
## देवालयरचनाशास्त्रम्
वर्गः:हिन्दुधार्मिकस्थानानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
दशाश्वमेधघट्टः

काश्याम् अस्ति अयं घट्टः | अत्र स्नानस्य अनन्तं फलं वर्ततॆ|

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
१८४४

**१८४४** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिकवर्षम् आसीत् । 
:अस्मिन् वर्षे हर्मन् कोल्बे नामकः जीवजन्यवस्तूनाम् उपयोगं विना इङ्गालं, गन्धकं, क्लोरिन्, जलं च उपयुज्य असिटिक्-अम्लं निर्मितवान् । 
:अस्मिन्नेव वर्षे अमेरिकादेशस्य हार्ट्फर्ड्-प्रदेशीयः डा जान् एं रिग्स् "नैट्रस् आक्सैड्" (लाफिङ्ग् ग्यास्) इत्येतत् निश्चेतनौषधत्वेन उपयुज्य प्रथमवारं दन्तचिकित्साम् अकरोत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८४४
१८४४
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
१८४६

**१८४६** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । 
:अस्मिन् वर्षे बोस्टन् म्याचुषेट्स् - प्रदेशे दन्तवैद्यः विलियं थामस् ग्रीन् मार्टन् नामकः दन्तचिकित्सायाम् "ईथर्" इत्येतत् निश्चेतनौषधत्वेन बहिरङ्गरूपेण प्रथमवारं यशस्वितया उपयुक्तवान् ।
:अस्मिन्नेव वर्षे जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी ह्यूगो वान् मोल् नामकः जीवकोशेषु विद्यमानस्य जीवद्रव्यस्य "प्रोटोप्लासम्" इति नामकरणम् अकरोत् ।
:डेन्मार्क्-देशस्य वैद्यः पीटर् पानुं नामकः "दडार"रोगस्य विषये "फेरो"द्वीपेषु संशोधनं कृत्वा "सः रोगः एकवारम् आगतः चेत् पुनः न आगच्छति, किन्तु सः परस्परम् एकस्मात् एकं प्रति प्रसारितः भवति" इति विवृणोत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८४६
१८४६
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
श्रीचन्द्रभगवान्

आचार्यः **श्रीचन्द्रभगवान्** गुरुनाकस्य गृहे जन्म गृहीतवान् | तथा च अनन्तरम् उदासीननसम्प्रदायस्य आरम्भं कृतवान् | श्रीचन्द्रभगवान् मात्राशास्त्रम् अपि लिखितवान् | श्रीचन्द्रः यदा जन्म गृहीतवान् तदा एव सः भस्मकुन्डलान् धृत्वा एव उत्पन्नः| तस्य सम्प्रदायः अद्यत्वॆ राजतॆ प्रकाशतॆ च |

वर्गः:सिखगुरवः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कादम्बरी

बाणभट्टः गद्यकाव्यस्य अप्रतिमः कविर्विद्यते । अस्य हर्षचरितम् (आख्यायिका) **कादम्बरी** (कथा) च अतिप्रसिध्दे वर्तेते । पदानामुचितप्रयोगः भावानाम् आर्जवम्, उपमाश्लेषपरिसंख्या –उत्प्रेक्षा- रुपकविरोधाभासः – समासोक्तिः –प्रभृतीनाम्, अलङ्काराणां स्वाभाविकसमावेशः, देशकालपात्रानुसारिभाषायाः मञ्जुलसन्निवेशः, पाञ्चालीरीतिश्च कादम्बरीं विहाय अन्यत्र नावलोक्यते ।
	
अत्र राज्ञः शूद्रकस्यवर्णनम्, चाण्डालकन्यावर्णनम्, जाबालिवर्णनम्, विन्ध्याटविवर्णनम्, महाश्वेतावर्णनम्, आच्छोदसरोवरवर्णनम्, चन्द्रापीडस्य दिग्विजयवर्णनमित्यादीनि मनोज्ञानि वर्णनानि, वीक्ष्य केनचित् उक्तम्- *वाणी बाणो बभूव* । गद्यकाव्येषु कादम्बर्याः सर्वेत्तमं स्थानमास्ते । शास्रीयपाण्डित्यदृष्ट्या विषयाणां व्यापकतायाश्च दृष्ट्या अनुपमेयकथाग्रन्थोऽयं विद्यते । भावपक्ष –कलापक्ष- लोकचरित्र –शास्त्रीयतत्त्वसन्निवेश-बाह्यजगत्-प्रभ्रुतीनां वर्णने कवेः सूक्ष्मातिसूक्ष्म दृष्टिः सर्वत्रैव राजते ।
	
कादम्बरी बाणस्य सर्वेत्कृष्टा रचनाऽस्ति । अस्याः कथा कौतूहलपूर्णा अस्ति । पठनसमये पाठकानां कौतूहलमुत्तरोत्तरं वर्धते एव । बाणस्य सर्वोत्कृष्टां शैलीं विलोक्यैव केचिदूचिरे **बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्** इति । विषये अस्मिन् सर्वप्रथममत्र बाणस्य कवित्वशक्तिं, गद्यवैशिष्ट्यं वा पर्यालोचयामः । कस्याचिदपि कवेः प्रतिभासमीक्षणाय, तस्य काव्यस्य कलापक्षं, हृदयपक्षं, वर्णनशैलीं च द्रष्टव्यम् ।
	
## कलापक्षः
बाणस्य प्रकृतिवर्णनं सौम्यं रुचिरञ्चास्ति । वर्णनेषु सजीवतामानेतुं बाणः उपमोत्प्रेक्षा- श्लेष- विरोधाभास परिसंख्यालङ्काराणामाश्रयं गृहीतवान् । तत्रापि परिसंख्यालङ्कारस्य तु बाणः सम्राडिति नात्र संशयः । श्लिष्टपरिसंख्यायाः ईदृशं चमत्कारपूर्णवर्णनं न कोऽपि कविः कृतवान् । आदर्श-गद्यस्य यादृशं स्वरुपं सिध्दान्तं वा बाणेन हर्षचरिते वर्णितं तादृशमेव गद्यं कादम्बर्यां प्रस्तुतम् । 
## हृदयपक्षः
बाणस्य हृदयपक्षोऽपि सर्वोत्कृष्टः विद्यते । मानवीय नानाभावाभिव्यक्तौ विविधानां कोमलमनोभावानां मार्मिकविश्लेषणे बाणोऽद्वितीयः कविरिति निश्चप्रचम् । पात्रस्य मनोदशायाः विस्तृतं सजीवं विशदञ्च वर्णनं बाणस्य प्रतिभां विस्तारयति । बाणस्य गद्येषु रसस्याजस्रः प्रवाहः प्रवहति । महाश्वेतायाः प्रणयवर्णने, कादम्बर्याः साक्षात्कारे च मनोदशायाः यादृशं चित्रणं बाणेन प्रस्तुतं, तादृशं चित्रणां सयत्नान्वेषणेनापि संस्कृतसाहित्ये न दृश्यते । महाश्वेतायाः विलापः, कादम्बर्याः विरहवर्णनं च विप्रलम्भश्रृङ्गारस्योत्कृष्टे निदर्शने स्तः । वस्तुतस्तु बाणस्य गद्यं पञ्चानन इव सिंहगर्जनां कुर्वन् चलति । क्वचित् भयध्वनिं कुर्वती नदीव महावेगेन प्रवहति, कुत्रापि च शरत्कालीना नदीव शनैः शनैः प्रवहमाना कामपि अपूर्वां शोभां कलयति ।
	
## शैली
बाणस्य शैली द्विविधा दृश्यते । वनस्य वर्णनेषु बहुधा सजीवतामानेतुं समासबहुलायाः तथौजोगुणमण्डितायाः आश्रयं गृहणाति कविः । एवंविधस्थलेषु समासगतछटा दर्शनीया भवति । विन्ध्याटव्याः वर्णने सन्ध्यायाः वर्णने च एवं विधायाः शौल्याः प्रयोगं कृत्वा सजीवनाद्यं प्रस्तौति । विरह –वर्णने वार्तालापावसरे च बाणः प्रसादगुणगुम्फितां शैलीमधिकृतवान् । एवं प्रकारेण बाणः आवश्यकतानुसारं शैलीं परिवर्त्य वर्णने प्राणास्पदं सञ्जीवनं दत्त्वा गद्यं निर्माति । श्रीराजशेखरेण पाञ्चालीरीतेः निदर्शना बाणस्य शैलीति कथिता –
:**शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरिष्यते ।** 
:**शिलाभट्टारिका वाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:संस्कृतगद्यकाव्यानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:षष्ठशताब्द्याः कृतयः
नागेशभट्टः

## प्रास्ताविकम्
**महाभाष्ये** तत्र तत्र "**आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति**" इत्यादीनि बहूनि वाक्यानि दृश्यन्ते । सूत्रस्थेन लिङ्गेन यानि वचनानि ज्ञापितानि भवन्ति तानि तत्र सूचितानि वर्तन्ते । एतादृशवचनानि द्विप्रकाराणि भवन्ति, परिभाषारूपाणि परिभाषेतरणि च इति । परिभाषारूपाणि पाणिनीयात् व्याकरणात् प्राचीनेष्वपि व्याकरणेषु वचनरूपेण पठितानि, पाणिनिना च ’अष्टाध्याय्याम्’ अङ्गीकृतानि । यदुक्तं परिभाषेन्दुशेखरे-
:"प्राचीनव्याकरणतन्त्रे वाचनिकानि, अत्र पाणिनीयतन्त्रे ज्ञापकन्यायसिद्धानि, भाष्यवार्तिकयोरुपनिबद्धानि यानि परिभाषारूपाणि तानि व्याख्यायन्ते" इति ।
एवं च पूर्वम् सीरदेवः परिभाषावृत्तिनामकं ग्रन्थं निरमात् । परम् "नागेशः" परिभाषेन्दुशेखरं निरचिनोत् । एवमेव नागेशभट्टः (Nageshbhatta) नामा कश्चन वैय्याकरणः ज्ञापकसङ्ग्रहनामानं व्याकरणग्रन्थं रचितवान् । परिभाषेन्दुशेखरस्य कर्ता नागेशनामा अन्यः । 
## ज्ञापकसङ्ग्रहः
१९७२ तमे वर्षे "तिरुपतिकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठे" प्रकाशितोऽयं ग्रन्थः । तत्रस्थपूर्वपीठिकया ज्ञायते यत्- पूर्वं आन्ध्रलिप्याम् अयं ग्रन्थः प्रकाशित आसीत् इति । अस्य ग्रन्थस्य केन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठस्य भूतपूर्वैः प्रांशुपालैः श्रीमद्भिः एन्.एस्.रामानुजताताचार्यमहोदयैः कृता "विवृति" नामिका व्याख्यापि समुपलभ्यते । अस्मिन् ग्रन्थे "व्याकरणमहाभाष्यकारेण तत्र तत्र ज्ञापकसिद्धानि वचनानि उपन्यस्य, तेषु कानिचित् **नैतदस्ति ज्ञापकम्** इत्यादिभीः खण्डितानि सन्ति । तानि परित्यज्य केवलं भाष्यसम्मतान्येव परिगण्यन्ते" । भाष्ये अनादृतानि कानिचिद्वचनानि सिद्धान्तकौमुद्यादिषु ग्रन्थेषु दृश्यन्ते । तादृशानि अत्र परित्यक्तानि । अस्य ग्रन्थस्य "ज्ञापकसङ्ग्रहः" इति नाम कर्तृणा विहितं वा अन्येन वा? इति न ज्ञायते । ज्ञापकानां सूत्राणां सङ्ग्रहः इति नाम्नः अर्थः । अत्र अष्टध्यायीक्रमेणैव सङ्कलनम् दृश्यते । भाष्ये यस्यस्ूत्रस्य यद्वचनं पठितम्, तत्सूत्रं प्रतीकरूपेण ध्रुत्वा ततः ज्ञापकपूर्वकं वचनम् उपन्यस्यत इति इति शैली अत्र ग्रन्थे समादृता ।
## कर्तृत्वविषये सिद्धान्तः
भाष्यवार्तिकयोः अनुक्तानि, अन्येन केनाऽपि ज्ञापकसिद्धत्वेन कल्पितानि वचनानि अनादेयानीति परिभाषेन्दुशेखराचार्यः "नागेशः" स्वग्रन्थे वदति यथा- **भाष्यवार्तिकयोरुपनिबद्धानि** इति । अस्मिन् ’ज्ञापकसङ्ग्रहे’ऽपि निबद्धानि सर्वाणि वचनानि भाष्ये उक्तान्येव विद्यन्ते । भाष्येऽनुक्तम्, सिद्धान्तकौमुद्यादौ उक्तम् किमपि वचनमत्र न विन्यस्तम् । एतेन ज्ञायते यत्, एषः ’ज्ञापकसङ्ग्रहः’ अपि नागेशविरचित एव स्यादिति । एतदतिरिच्य अस्य ग्रन्थस्य नागेशकर्तृत्वे किमपि प्रमाणं न लभ्यते । 
## उदाहरणानि
:**अइउण्। १। अकारो विवृत उपदिष्टः प्रक्रियादशायां च इत्यत्र ’अ अ’ (८-४-६८) इति प्रत्यापत्तिवचनम् ज्ञापकम्** ।
:**(ज्ञा.) ऋलृक्॥२॥ प्रकृतिव्दनुकरणं भवति । ’क्षियः’ (६-४-५९) इत्यादावियङनिर्देशात्** ।

‎

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कर्णवेधसंस्कारः

of Brahmin boy (both ears pierced)]]
**कर्णवेधं प्रशंसन्ति पुष्ट्यायुः श्रीविवृद्धये** इति गर्गस्य उक्त्या अस्य संस्कारस्य प्रशंसा ज्ञायते । 
अस्मिन् संस्कारे प्रथमं बालकस्य दक्षिणे कर्णे सूर्यकिरण-प्रवेशयोग्यं छिद्रं तदनु वामकर्णे क्रियते । 
संस्कारेण अनेन अन्त्रवृद्धिः न भवति इति स्मृतिकाराणां मतम् - 
:**शङ्कोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीयम् ।**
:**व्यत्यासाद्वा शिरां विध्येदन्त्रवृद्धि निवृत्तये ॥**
कर्णवेधसंस्कारात् बालकेषु नपुंसकत्वम्, बालिकासु च बन्ध्यात्वं न भवति इति स्मृतिसङ्ग्रहबोधनम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कर्णवेधसंस्कारः

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वेदारम्भसंस्कारः

उपनयनसंस्कारस्य अनन्तरं गुरुः शिष्यं वेदान् शिक्षयेत् । तदारम्भप्रधानः संस्कारः एव अयम् ।
:**उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् ।**
:**वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ॥** - याज्ञवल्‍क्‍यस्मृतिः
वेदारम्भः प्रथमं निजशाखायाः एव स्यात् । निजशाखां साङ्गोपाङ्गम् अधीत्य ततः शाखान्तराध्ययनक्रमः विहितः । तदुक्तं संस्कारप्रकाशे - 

यच्छाखीयैस्तु संस्कारैः संस्कृतो ब्राह्मणो भवेत्
तच्छाखाध्ययनं कार्यमन्यथा पतितो भवेत् ॥
अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखां ततः पठेत्
पारम्पर्यगतो येषां वेदः सपरिबृंहणः
तच्छाखं कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययनं तथा ।
एवमध्ययनं कुर्वन् ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् । इति ॥

ब्राह्मणस्य उपनयनसंस्कारानुपदमेव वेदारम्भकरणेन तदभ्यासः एव परमं तपः भवति ।
**वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते** इति मनुवचनप्रमाणम् ।

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लाला लाजपत राय

अस्य जीवितकालः क्रि.श.१८६५ जनवरि २८तः क्रि.श. १९२८तमवर्षस्य नवेम्बर् १७पर्यन्तम् । पञ्जाबस्य जनाः एतं केसरी इति आह्वयन्ति स्म । लाला लजपत् रायः  मुन्शी राधा किशन् आज़ाद् गुलाब् देवी दम्पत्योः ज्येष्टपुत्ररूपेण पञ्जाबस्य नधुडिके ग्रामे अजायत । लाल् बाल् पाल् इति ख्यतेषु भारतीयराष्टियकङ्ग्रेस्पक्षस्य क्रानिकारिदेशभक्तत्रयेषु अयम् अन्यतमः । अपरौ लोकमान्यः बालगङ्गाधर तिलकः बिपिन् चन्द्र पालः च ।

वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विपिनचन्द्र पाल

## प्रवेशः
बिपिन् चन्द्र पाल् महोदयस्य जननं क्रि.श.१८५८तमे वर्षे नवम्बर् मासे सप्तमे दिने बाङ्लादेशस्य सिल्हेट् नगरस्य धनिककायस्थकुटुम्बे अभवत् । अस्य पिता रामचन्द्र पाल् । अयं उत्तमः वाग्मी पत्रिकाकर्ता लेखकः ग्रन्थपलकः च । वन्दे मातरम् इति पत्रिकाम् आरब्धवान् । विंशतशतकस्य पूर्वार्धे अत्यन्तं देशप्रेम्णा भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं स्वीकृतेषु उन्नतराष्ट्रवदिषु अयम् अन्यतमः ।

वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः

आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः विशिष्टः अस्ति । अस्मिन् प्रवेशार्हता विवाहसंस्कारेण भवति । तस्मिश्च संस्कारे अग्निः प्रधानदेवता । तस्य परिग्रहः एव अस्मिन् संस्कारे विशिष्टं कर्म । धर्मशास्त्रानुगुणम् आह्निकाचारयोः महत्त्वपूर्णं स्थानम् आस्ते । गृहस्थानां प्रमुखे कर्तव्ये आयाति **अग्निपरिग्रहः** । अग्न्याथानं नित्यकर्म भवति गृहस्थस्य । वेदाध्ययनम् अग्नौ समिधनिक्षेपणं वास्तविकः यज्ञः अस्ति ।

**गृहस्थस्तु षडग्निः स्यात्पञ्चाग्निचतुरग्निकः ।**
**स्याद् द्वित्र्यग्निरथैकाग्निः नाग्निहीनः कथञ्चन ॥**

इति स्मृत्यर्थसारस्य (पृ १४) कथनानुगुणं गृहस्थः कथमपि अग्निहीनः न स्यात् । यः आहवनीयः गार्हपत्य-दक्षिणाग्निभिः औपासनं, सभ्यं, लौकिकं च अग्निं साधारणाग्नीन् स्थापयति सः षडग्निः इति कथ्यते । यस्य च त्रेता, औपासनसभ्यगनयोः भवन्ति स पञ्चाग्निः इत्येवं कथ्यते ।
यश्च त्रेतौपासनाग्नीन स्थापयति सः चतुरग्निः केवलम् औपासानं लौकिकं चाग्निं स्थापयति सः द्व्यग्निः इति उच्यते । यश्च लौकिकाग्निं स्थापयति सः एकाग्निरिति । स्व-स्व वेदशाखायाः गृह्यसूत्रानुगुणम् औपासनाग्नौ कुर्वन्ति स्म ।

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
१८४७

**१८४७** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे डा विलियं डङ्कन् "लिवर् पूल्" नामकस्य प्रदेशे प्रथमः "मेडिकल् आफिसर् आफ् हेल्त्"रूपेण नियुक्तः अभवत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८४७
१८४७
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
१८५३

**१८५३** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् । अस्मिन् वर्षे ब्रिट्न्देशीयः अलेक्साण्डर् वुड् हैपोडर्मिक् नामकः औषधसूच्याः संशोधनम् अकरोत् ।

## घटनाः 
:अस्मिन् वर्षे सुसन्ततेः संशोधकः फ्रान्सिस् गाल्टन् आफ्रिकाप्रवासस्य अनुभवान् अलिखत् ।
:अस्मिन्नेव वर्षे भारते प्रथमवारं पोलोक्रीडा प्रतियोगितारुपेण सिलचर-नगरे अभूत् ।
:अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीया विश्वस्य प्रथमा महिलावैद्या एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल् भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा वैद्यालयम् उदघाटयत् ।
:अस्मिन् वर्षे प्रसवावसरे निश्चेतनौषधस्य प्रथमवारं प्रयोगकर्ता सर् जेम्स् सिम्सन् विक्टोरियाराज्ञ्याः आप्तवैद्यरूपेण नियुक्तः अभवत् ।
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
## जन्मानि 
:अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः भौतरसायनशास्त्रज्ञः आस्ट्टाल्ट् फ्रिडरिक् विल्हेल्म् जन्म प्राप्नोत् ।
:अस्मिन्नेव वर्षे प्रसिद्धः एकाणूजीवशास्त्रज्ञः काल्मेट् लियान् चारल्स् आल्बर्ट् जन्म प्राप्नोत् ।
:अस्मिन् वर्षे अनंगजीवनम् इत्यस्य संस्कृतनाटकस्य रचयिता कोटुङ्ङल्लूर् कोच्चुम्णित्तम्पुरान् जन्म प्राप्नोत् ।
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च 
### अप्रैल-जून 
### जुलाई-सितंबर 
### अक्तूबर-दिसंबर 
:अस्मिन् वर्षे नवम्बरमासे २१ तमे दिनाङ्के भारतस्य वीराङ्गनायाः झान्सीलक्ष्मीबाय्याः पतिः गङ्गाधररावः दिवङ्गतः ।

## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८५३
१८५३
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
१८५५

**१८५५** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
:अस्मिन् वर्षे शैवलेषु अपि लैङ्गिकगुणाः सन्ति इति प्रिङ्ग् शीम् नामकः विज्ञानी संशोधितवान् ।
:अस्मिन्नेव वर्षे आल्बर्ट् राबर्ट् नामकः फिलिडेल्फिया-देशस्य दन्तवैद्यः दन्तानां रन्ध्राणां पूरणार्थं सुवर्णं समीचीनम् इति विवृणोत् ।

## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून्  
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून्  
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८५५
१८५५
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
१८५४

**१८५४** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।

## घटनाः 
:विश्वस्य प्रथमं "बेबिशो" अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशस्य "ओहयो" इति प्रदेशस्य "स्ट्रिङ्ग् फील्ड्" मध्ये प्राचलत् । तत्र १२७ बालाः भागं गृहीतवन्तः आसन् ।
:जान् स्नो नामकः लण्डन्नगरे "कालरा"रोगस्य प्रसाराथं ब्राड्स्ट्रीट् मध्ये विद्यमानं जलस्य उनद्धरणयन्त्रम् एव कारणम् इति विवृणोत् ।
:अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः विकासवादस्य प्रवर्तकः थामस् हेन्रि हक्स्लि रायल् स्कूल् आफ् मैन्स् मध्ये "प्रकृतिचरित्र"-विभागे प्राध्यापकपदम् अपि प्राप्नोत् ।
:अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः अनुवंशीयनियमस्य निरूपकः ग्रिगोर् जान् मेण्डेल् विज्ञानविषयकस्य शिक्षकपदं प्राप्नोत् ।
### जनवरी-मार्च् 
:अस्मिन् वर्षे मार्चमासे २८ तमे दिनाङ्के फ्रान्स्देशेन रष्यादेशस्य उपरि युद्धघोषणं कृतम् ।
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे नवेम्बरमासस्य १७ दिनाङ्के ईजिप्ट्देशे "सुयेज्"वाहिन्याः उद्घाटनम् अभवत् ।

## अज्ञात-तिथीनां घटनाः 
## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च् 
:अस्मिन् वर्षे मार्चमासस्य १४ दिनाङ्के प्रसिद्धः रासायनिकचिकित्सातज्ञः पाल् एर्लख् जन्म प्राप्नोत् ।
### एप्रिल्-जून्  
:अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य २२ तमे दिनाङ्के "नोबेल्-शान्तिप्रशस्त्या"पुरस्कृतः बेल्जियंदेशस्य न्यायवादी हेन्रि ला फोल्टन् जन्म प्राप्नोत् ।
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के फ्रेञ्च्रसायनशास्त्रज्ञः "नोबेल्"प्रशस्तिपुरस्कृतः पाल् सेबाटियर् जन्म प्राप्नोत् ।

## निधनानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून्  
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८५४
१८५४
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्