वृक्षायुर्वेदः

## वृक्षायुर्वेदस्य उल्लेखः
अथर्ववेदः, वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता, शार्ड्गधरपद्धतिः इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु **वृक्षायुर्वेदस्य** विचारः बहुधा चर्चितह् दृश्यते । स च वृक्षायुर्वेदविचारः तावत् अतिप्राचीनः । महर्षिः पराशरः (क्रि पू २००) अपि वृक्षायुर्वेदविषये चर्चां कृतवान् अस्ति । तेन उक्ताः बहवः विचाराः अद्यापि सस्यशास्त्रक्षेत्रे अपूर्वत्वेन परिगण्यन्ते । सस्यशास्त्रम् अधिकृत्य गंभीरम् वैज्ञानिकं च विवरणम् अत्र कृतं दृश्यते । महर्षिः पराशरः वृक्षाणां विभिन्नपरिवारान् उल्लिखितवान् अस्ति । 
## पराशरस्य विभागक्रमः
पराशरेण कृतः विभागक्रमः तथा वैज्ञानिकः च अस्ति यत् अद्यापि आधुनिके सस्यशास्त्रे सः विभागक्रमः अनुस्रियते ।

:**पराशरकृतः विभागः**            **आधुनिकः विभागः**
:(क्रि पू ९००)                         (क्रि श १७००)
:शमीगणीयाः                        Leguminoesae
:पुपीलिकगणीयाः                     Rutaceae
:स्वस्तिकगणीयाः                    Cruciferae
:कूर्चगणीयाः                        Compositae (Plant cell)
पराशरमुनिः सस्यानां रसकोशः (Plant cell) विषये विस्तरेण कथयति स्वग्रन्थे । तेन कथितं तावत् आश्चर्यकरं वैज्ञानिकं च अस्ति यत् सूक्ष्मदर्शकादिसाहाय्यं विना अपि सः यत् कथितवान् तत् राबर्टहुक्केन (क्रि श १६६५) सूक्ष्मदर्शकसाहाय्येन यत् विवरणं दत्तं ततोऽपि वैज्ञनिकं निर्दुष्टं च अस्ति । 
पराशरमुनेः विवरणं तावत् - 
:* कलावेष्टनम् (Outer wall)
:* सूक्ष्मपत्रकम् (Inner wall)
:* रञ्जकयुक्ता रसाश्रया (Sap with colouring matter)
:* अन्वक्षा (केवलनेत्राभ्यां द्रष्टुम् अशक्या)
राबर्टहुक् तु एतावत् एव वदति - "सस्येषु केचन विभागाः भवन्ति । ते च मधुकोषरचनासादृश्यं वहन्ति" इति ।
सस्यानि मृत्तिकातः द्रवरूपम् आहारं प्राप्नुवन्ति इत्येषः अंशः अस्मत्प्राचीनैः सुविदितः एव आसीत् । वृक्षायुर्वेदः 'पादप'शब्दः (पादैः पिबति इति पादपः) एतम् एव अथं द्योतयति । महाभारतस्य शान्तिपर्वणि - 'वृक्षः केन प्रकारेण भूमितः जलं स्वीकरोति' इत्येषः अंशः एवं निरूपितः - 
:::वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
:::तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ इति ।
सस्यानाम् एषा जलोद्धरणप्रकिया आधुनिकविज्ञाने SUCTION FORCE इति उच्यते । एषः सिद्धान्तः १८१४ तमे क्रिस्ताब्दे डिक्सन्-जाली-(Dixon & Jolly)नामकाभ्याम् अमेरिकादेशीयाभ्यां सस्यशास्त्रीयाभ्यं प्रतिपादितः ।

## ऋग्वेदे उल्लेखः
ऋग्वेदे एव (क्रि पू ६०००) Morphological character तत्त्वस्य आधारेण सस्यानां विभागः कृतः दृश्यते । सस्यभागाः ये यजुर्वेदे उक्ताः (पुष्प-पर्ण-काण्ड-मूलादयः) ते एव सन्ति व्यवहारे आधुनिककाले अपि । 
सस्यजीवनस्य अध्ययनं भारते प्राचीनकालात् अपि प्रवर्तते एव । अथर्ववेदः सस्यानाम् आकारं, गुणधर्मान्, लक्षणानि च अवलम्ब्य सस्यानां विभागं करोति । सस्यानां विभागाः केचन - 
:* प्रस्थानवती (Spreading)
:* स्तम्भिनी (Bushy)
:* एकशङ्का (With Single shorl of calyx)
:* अंशुमती (Having many Shoots)
:* प्रतानवती (Extending)
:* विशाखा (Having Extending branches)
:* काण्डिनी (Jointed)
:* जीवाला (Lively)
:* नघरिषा (Harmless)
:* मधुमती (Very Sweet)

एषः सस्यविभागक्रमः ५००० वर्षेभ्यः पूर्वमेव कृतः आसीत् । किन्तु पाश्चात्त्यदेशेषु तु ग्रीक्देशीयः थियोप्रस्टस्वर्यः सस्यशास्त्रस्य संस्थापकः इति परिगण्यते, येन क्रि पू तृतीये शतके सस्यविभागक्रमः कृतः ।

## ऋग्वेदे दर्शितः विभागक्रमः
ऋग्वेदे सस्यानां विभागः यः उक्तः सः एव आधुनिकैः अपि उक्तः अस्ति । 

::**ऋग्वेदः           थियोप्रस्टर्स्**
::(क्रि पू ६०००)      (क्रि पू ३०००)
::वृक्षाः             Trees
::ओषधयः          Herbs
::वीरुधः            Shrubs

## सुश्रुतस्य विभागक्रमः
सुश्रुतः चतुर्विधविभागं दर्शयति - वनस्पतयः, वृक्षाः, वीरुधः, ओषधयः चेति । 'अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः । पुष्पफलवन्तो वृक्षाः । 
प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः । फलपाकान्ताः ओषधयः' इति सः विवृणोति । 
एतत् एव विवरणं मनुः (१-४६-४८) अपि ददाति - 
::उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेया बीजकाण्डप्ररोहिणः ।
::ओषध्यः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलोपगाः ॥
::अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ।
::पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥
::गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ।
::बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥
## चरकस्य विभागक्रमः
चरकः स्थावराणां षड् भेदान् वदति - 
:* पुष्पं विना ये फलन्ति ते वनस्पतयः ।
:* फलपाकान्ताः ओषधयः ।
:* आरोहणापेक्षाः लताः ।
:* वेण्वादयः त्वक्साराः ।
:* लता एव काठिन्येन आरोहणानपेक्षाः वीरुधः ।
:* ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः ।
चरके सस्यजातिलक्षणं यत् उक्तं तत् विशेषावधानम् अर्हति - 
'ऊर्ध्वं स्रोतः आहारसञ्चारो येषां ते तमःप्रधानाः अव्यक्तचैतन्याः अन्तःस्पर्शमेव जानन्ति, नान्यत् तदप्यन्तरेव जानन्ति, न बहिः, विशेषेणः अव्यवस्थितपरिणामाद्यनेकभेदवन्तः' इति ।

## वराहमिहिरस्य विभागक्रमः
आधुनिकविज्ञानेन परिगण्यमानाः सस्यव्याधयः वराहमिहिरेण स्वकीये बृहत्संहितानामके ग्रन्थे उक्ताः सन्ति । ते च - 
बृहत्संहितायाम्        आधुनिकविज्ञाने
:१ पाण्डुपत्रता          Chlorosis of leaves
:२ प्रवालावृद्धिः          Falling off of buds
:३ शाखाशोषः           Drying of branches
:४ रसस्रुतिः            Exudation of sap

वर्गः:सस्यविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया