open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गृहौषधानि

thumb|200px|right|गृहे औषधनिर्माणस्य वस्तूनि

यानि वस्तूनि गृहे औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तानि गृहौषधत्वेन परिगण्यन्ते । पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य ज्वरस्य, पीनसस्य, अजीर्णस्य, वमनस्य, शरीरवेदनायाः, शिरोवेदनायाः वा औषधं गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, गुलिकाः द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । **“भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा”** इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् ।

  
#आमलकम्
#मधु (आहारपदार्थः)
#जीरिका		             
#मरीचम्				                  				                   
#शुण्ठी 					          				                    
#लवङ्गम्				                  				                    
#धान्याकम्					                  
#गुडः				                    		                 
#शर्करा				                    
#वराङ्गम् 			                  
#खण्डशर्करा				            
#केसरम् (कुङ्कुमम्) 			                           					                  
#लकुचम् 				                    		                  
#हिङ्गु				                    
#कर्पूरम् 				                  		                   
#जातीफलम् 			                  		                    
#जातीपत्रम्			                  			            				                  
#मेथिका				                   
#यष्टी 			                  
#सर्षपः				                    
#वामनी 	                  
#राजसर्षपः				            
#पारसीकयवानी			                  
#यवानी				                    			                  
#हरिद्रा				                    
#लवणम्			                          			                    			                          
#तैलम्				                    
#एला

वर्गः:गृहौषधम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पञ्चैतानि महाबाहो...

## श्लोकः 
:**पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।**
:**साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पञ्च एतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

## अन्वयः
महाबाहो ! साङ्ख्ये कृतान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे (वचनात्) निबोध ।

## शब्दार्थः 
:सांख्ये = वेदान्ते
:कृतान्ते = कर्मसमाप्तिविशिष्टे
:सर्वकर्मणाम् = सकलक्रियाणाम्
:सिद्धये = प्राप्तये
:प्रोक्तानि = निर्दिष्टानि
:निबोध = जानीहि । 	

## अर्थः 
अर्जुन ! सर्वेषां कर्मणां यत्र परिसमाप्तिः भवति तादृशे वेदान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये निर्णीतानि पञ्च कारणानि मम वचनात् जानीहि ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अधिष्ठानं तथा कर्ता...

## श्लोकः 
:**अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।**
:**विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथक् विधम् विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमम् ॥

## अन्वयः
अधिष्ठानं तथा कर्ता, पृथग्विधं करणं च, विविधाः च पृथक्चेष्टाः अत्र च एव पञ्चमं दैवम् ।	

## शब्दार्थः 
:अधिष्ठानम् = शरीरम्
:पृथग्विधम्	= नानाप्रकारम्
:करणम् = इन्द्रियम्
:पृथक्चेष्टाः = भिन्नव्यापाराः
:दैवम् = दैवम् ।	

## अर्थः 
शरीरम्, अहारः, नेत्रश्रोत्रादीनि ज्ञानसम्बन्धीनि, वाक्पादादीनि कर्मसम्बन्धीनि, मनश्च इति एकादश इन्द्रियाणि, कार्यतः स्वरूपतश्च भिन्नरूपाः प्राणापानादीनां व्यापाराः तथा एतेषां प्रेरकं दैवम् इति एतानि पञ्च सर्वेषां कर्मणां सिद्धौ कारणानि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यस्य नाहङ्कृतो भावो...

## श्लोकः 
:**यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।**
:**हत्वापि स इमान् लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यस्य न अहङ्कृतः भावः बुद्धिः यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥

## अन्वयः
यस्य अहङ्कृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते।

## शब्दार्थः 
:अहङ्कृतः = अहं कर्ता इति
:भावः = अभिप्रायः
:बुद्धिः = अन्तःकरणम्
:लिप्यते = कलुषी - भवति
:लोकान् = प्राणिनः
:हत्वा = विनाश्य
:हन्ति = नाशयति
:निबध्यते = बद्धो भवति ।

## अर्थः 
यस्य सर्वेषां कर्मणां कर्ता अहं न इति अभिप्रायो वर्तते, यस्य च अन्तःकरणम् इदम् इष्टम् इदं च अनिष्टमिति विचार्य कर्मसु न प्रवर्तते सः चेतनान् मारयन्नपि न मारणप्रयुक्तं पापं प्राप्नोति । तस्मात् सः कदापि न संसारे बद्धो भवति ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्...

## श्लोकः 
:**शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।**
:**न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते नरः न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्च एते तस्य हेतवः ॥

## अन्वयः
नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।	

## शब्दार्थः 
:शरीरवाङ्मनोभिः = कायवाक्चित्तैः
:न्याय्यम् = धर्म्यम्
:विपरीतम् = अधर्म्यम्
:प्रारभते = करोति
:हेतवः = कारणभूताः ।

## अर्थः 
सर्वकर्मसिद्धौ पञ्च कारणानि इत्युक्तम् । तैः जायमानानि कर्माणि प्रकारान्तरेण कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति त्रेधा विभक्तुं शक्यम् । तच्च त्रिविधं कर्म धर्म्यम् अधर्म्यं वा भवितुमर्हति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तत्रैवं सति कर्तारम्...

## श्लोकः 
:**तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।**
:**पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तत्र एवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः पश्यति अकृतबुद्धित्वात् न सः पश्यति दुर्मतिः ॥

## अन्वयः
देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं नहि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।	

## शब्दार्थः 
:तत्र = तस्मिन् प्रसङ्गे
:एवं सति = पञ्च हेतवः इति स्थितौ
:कर्तारम् = आचरितारम्
:आत्मानम् = स्वम्
:केवलम् = शुद्धम्
:अकृतबुद्धित्वात् = असंस्कृतबुद्धित्वात्
:दुर्मतिः = दुष्टबुद्धिः ।

## अर्थः 
एवं सर्वकर्मसिद्धौ पञ्च कारणानि इति स्थितौ यः पुरुषः सर्वेषां कर्मणां कर्ता अहम् (आत्मा) इति चिन्तयति तस्य शास्त्रोपदेशेन बुद्धिरेव न संस्कृता इति निर्णयः । ततश्च सः जानन्नपि न जानाति इत्येव बोद्धव्यम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
खण्डशर्करा

thumb|200px|right|श्वेतवर्णीया खण्डशर्करा

इयम् अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा खण्डशर्करा आङ्ग्लभाषायां Rock Sugar इति उच्यते । अस्याः खण्डशर्करायाः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । आहारत्वेन यावता प्रमाणेन उपयुज्यते तावता एव प्रमाणेन औषधत्वेन अपि उपयुज्यते खण्डशर्करा । बालेभ्यः औषधदानावसरे प्रमुखं पात्रं वहति खण्डशर्करा । शर्करायाः स्थाने सर्वत्र उपयोक्तुं शक्या खण्डशर्करा । एषा खण्डशर्करा बहुवर्णीया अपि ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः खण्डशर्करायाः स्वभावः
thumb|200px|right|इक्षुराशिः
खण्डशर्करा मधुररुचियुक्ता, नेत्रस्य हितकरी, शरीरस्य वर्धिका च । एषा खण्डशर्करा स्निग्धा, शीतगुणयुक्ता च अपि ।

:**“खण्डस्तु मधुरं वृष्यं चाक्षुष्यं बृंहणं हिमम् ।**
:**वातपित्तहरं स्निग्धं बल्यं वतिहरं परम् ॥“** (भावप्रकाशः)
thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां खण्डशर्करा

:१. खण्डशर्करा अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन शर्करायुक्ता इति कारणात् अत्यन्तं मधुररुचियुक्ता ।
:२. खण्डशर्करा वातं पित्तं च शमयति ।
:३. खण्डशर्करा शरीरं वर्धयति, नेत्रस्य हितं च जनयति ।
:४. खण्डशर्करा वाजिकरिणी, स्निग्धा च ।
:५. खण्डशर्करा वमनसमस्यायाम् अत्युत्तमम् औषधम् ।
:६. खण्डशर्करायाः सेवनेन हृदयस्य ज्वलनं, दाहः, शिरोभ्रमणं च अपगच्छति ।
:७. यष्टीं निम्बूकरसे योजयित्वा खण्डशर्करया सह सेवनेन शुष्ककासः अपगच्छति ।
:८. नारिकेलपुष्पं क्षीरेण सह पेषणं कृत्वा खण्डशर्करां योजयित्वा गर्भवत्यः सेवन्ते चेत् गर्भपातस्य समस्या न्यूना भवति तथा च गर्भपुष्टिः अपि भवति ।
:९. कफप्रकोपस्य काले तन्नाम वसन्तऋतौ, शिशिरऋतौ च शर्करा न उपयोक्तव्या ।
:१०. कफजेषु रोगेषु, कफप्रकृतियुक्ताः च शर्करायाः उपयोगं न कुर्युः ।
:११. मधुमेहरोगे, स्थौल्यसमस्यायाम्, अग्निदौर्बल्ये, आमावस्थायां च शर्करायाः उपयोगः न करणीयः ।
:१२. शर्करां श्वेतविषम् इति वदन्ति । तस्मात् कारणात् शर्करायाः स्थाने सर्वत्र खण्डशर्करायाः उपयोगः भवितुम् अर्हति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Exploratorium.edu  Recipe for rock candy as an educational exercise in crystal and candy making.

वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
श्यामाकः

thumb|200px|right|मुनिभक्ष्यस्य सस्यानि

इदं मुनिभक्ष्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं मुनिभक्ष्यम् आङ्लभाषायां Barnyard millet इति वदन्ति । हिन्दीभाषायां सांवा इति, ल्याटिन्-भाषायां Echinochola frumenkacea इति च वदन्ति । इदं मुनिभक्ष्यं तृणकुले Graminae कुले अन्तर्भवति । अस्य मुनिभक्ष्यस्य **श्यामाकः, तॄणबीजं, गवांप्रियं, तृणबीजोत्तमम्, अविप्रियम्** इत्यादीनि नामानि सन्ति । एतत् मुनिभक्ष्यं “राजधान्यम्” इति प्रशंसाम् अपि प्राप्य प्रसिद्धम् अस्ति । अनेन मुनिभक्ष्येन पायसम्, अन्नं, यवागूः, पर्पटः, अवदंशः इत्यादयः खाद्यविशेषाः निर्मीयन्ते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मुनिभक्ष्यस्य स्वभावः
thumb|200px|right|मुनिभक्ष्यतृणं खादन्तौ अश्वौ
इदं मुनिभक्ष्यं पचनार्थं लघु । मुनिभक्ष्यं कषायमिश्रितमधुररुचियुक्तम् अपि । एतत् मुनिभक्ष्यं सङ्ग्राहि, स्निग्धगुणयुक्तः च ।

:**“श्यामाको मधुरः स्निग्धः कषायो लघुशीतलः ।**
:**वातकृत् कफपित्तघ्नः सङ्ग्राही विषदोषनुत् ॥“** (धन्वन्तरिकोषः)
thumb|150px|right|सस्याग्रे लम्बमानं मुनिभक्ष्यधान्यम्

:१. इदं मुनिभक्ष्यं तृणवर्धितेषु आहारपदार्थेषु अत्युत्तमम् ।
:२. मुनिभक्ष्यं धेनूनाम् अजानां च अत्यन्तं प्रियम् ।
:३. मुनीनां तपसः कश्चन भागः मुनिभक्ष्यस्य सेवनम् इति । तस्मात् एव अनेन धान्येन मुनिभक्ष्यम् इति नाम प्राप्तम् ।
:४. एतत् मुनिभक्श्यं सुकुमारेषु अपि सुलभतया जीर्णं भवति ।
:५. एतत् मुनिभक्ष्यं सर्धैक-मासाभयन्तरे एव वर्धते ।
:६. इदं मुनिभक्ष्यं वातकरं, कफं पित्तं च निवारयति ।
:७. मुनिभक्ष्ये तैलांशः अतीव न्यूनः भवति ।
:८. मुनिभक्ष्यं विषनाशकम् अपि ।
:९. मुनिभक्ष्ये “विटमिन् बि” अत्यधिकप्रमाणेन भवति ।
:१०. मुनिभक्ष्यम् अत्यन्तं लेखनम् इति कारणतः पक्त्वा मलस्य अवरोधः अस्ति चेत् दीयते ।
:११. रागी इव मुनिभक्ष्यम् अपि निर्धनानां धान्यम् अपि । अतीव न्यूनमूल्येन प्राप्यते ।
:१२. एतत् मुनिभक्ष्यं भर्जयित्वा अन्नं वा यवागूं वा कृत्वा पित्तप्रधानेषु व्याधिषु  सेवनार्थं दातुं शक्यते ।

‎

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अज्मल् कसब्

**मोहम्मद् अज्मल् कसब्** () पाकिस्तानस्य भयोत्पादकः विद्यते।

वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:उग्रवादिनः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कार्यमित्येव यत्कर्म...

## श्लोकः 
:**कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।**
:**सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
कार्यम् इति एव यत् कर्म नियतं क्रियते अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा फलं च एव सः त्यागः सात्त्विकः मतः ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा कार्यम् इति एव यत् नियतं कर्म क्रियते सः त्यागः सात्त्विकः मतः । 	

## शब्दार्थः 
:कार्यम् = कर्तव्यम्
:नियतं कर्म = नित्यकर्म ।

## अर्थः 
हे अर्जुन ! अहं करोमीति कर्तृत्वाभिनिवेशं विना, फलापेक्षां च विना मया इदम् अवश्यं कर्तव्यम् इति बुद्ध्या यः कर्म करोति तत्र यः कर्तृत्वाभिनिवेशस्य तथा फलस्य त्यागः सः सात्त्विकः त्यागः इत्युच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ज्ञानं कर्म च कर्ता च...

## श्लोकः 
:**ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।**
:**प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावत् शृणु तानि अपि ॥ १९ ॥

## अन्वयः
ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव गुणसङ्ख्याने प्रोच्यते । तानि अपि यथावत् शृणु ।

## शब्दार्थः 
:गुणभेदतः = सत्त्वादिगुणभेदात्
:त्रिधा = प्रकारत्रयेण
:गुणसङ्ख्याने = साङ्ख्यशास्त्रे
:यथावत् = यथातथम्
:प्रोच्यते = कथ्यते ।

## अर्थः 
ज्ञानं कर्म कर्ता च सत्त्वादिगुणभेदात् त्रिप्रकारः इति साङ्ख्यशास्त्रे प्रतिपादितम् । तदेव यथावत् निरूपयामि, शृणु ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नारिकेलम्

thumb|150px|right|त्वक्-रहितं नारिकेलम्
thumb|100px|left|वृक्षे लम्बमानानि नारिकेलानि
thumb|150px|right|नारिकेलराशिः
thumb|100px|left|नारिकेलात् बहिरागच्छत् सस्यम्

इदं नारिकेलम् अपि भारते वर्धमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् नारिकेलं Coconut इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम Cocos nucifera इति । नारिकेलस्य फलं, तैलं, पुष्पं च उपयोगाय योग्यं भवति । नारिकेलस्य उपयोगः दक्षिणभारते अधिकतया क्रियते । तत्रापि कर्णाटकसदृशेषु राज्येषु नारिकेलं विना दिनं न चलति एव । सामान्यतया अत्र प्रतिदिनम् सेव्यमाने क्वथिते, सारे, उपसेचने, व्यञ्जने, ताक्रे, दाधिके वा नारिकेलम् उपयुज्यते । तद्विना अपि विशेषरूपेण नारिकेलेन एव मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नारिकेलस्य स्वभावः
thumb|150px|right|नारिकेलपुष्पम्
नारिकेलं बहु उपयोगयोग्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयम् आहारपदार्थः गुरुस्निग्धगुणप्रधानः । मधुररसयुक्तः, पित्तशामकः च ।
thumb|150px|left|नारिकेलेन निर्मितम् उपसेचनम्
thumb|150px|right|नारिकेलपर्णेन निर्मितानि वस्तूनि
thumb|150px|left|नारिकेलस्य त्वक्

:**“नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं शीतलम् ।**
:**बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधकम् ॥“** (सुश्रुतसंहितायाः सूत्रस्थानम्)

:१. नारिकेलं शरीरवर्धकं, बलकरं च । अतः कृशकायाः, दुर्बलाः वा सेवेरन् ।
:२. नारिकेलं मूत्रसंस्थनस्य शोधककार्यं करोति । मूत्रसमस्यायुक्ताः सेवेरन् ।
:३. नारिकेलं मांसप्रदं, हृदयस्य हितकरं च ।
:४. नारिकेलस्य तैलस्य लेपनेन शरीरस्य कान्तिः वर्धते । शरीरस्य वर्णः अपि वर्धते ।
:५. नारिकेलस्य तैलं दहनेन जातं व्रणम् अतिशीघ्रं शमयति ।
:६. नारिकेलस्य जलं (पूर्णतया अवर्धितं नारिकेलम्) मूत्रजनकं, मूत्रविसर्जनार्थम् अपि सहकारकम् ।
:७. नारिकेलस्य जलं पित्तशामकम् इति कारणात् अनुलोमकं, शूलप्रशमकं च । अतः पित्तस्य कारणात् सञ्जातायाम् उदरबाधायाम् अत्यन्तम् उपयोगकरम् ।
:८. नारिकेलसारः (अन्तः विद्यमानः श्वेतवर्णीयः भागः) शरीरस्य पुष्टिकरः, शरीरवर्धकः च । 
:९. नारिकेलस्य तैलं केशवर्धकम् ।
:१०. नारिकेलेन सह खण्डशर्कराम् उपयुज्य कृतः पाकः रुचिकरः आम्लपित्तरोगाणां परिहारकः च ।
:११. नारिकेलस्य जलं मूत्रजनकाङ्गस्य वैफल्ये, हृदयदौर्बल्ये, शरीरशोथे च न उपयोक्तव्यम् ।
:१२. नारिकेलस्य तैलेन सह सैन्धवलवणं योग्यप्रमाणेन योजयित्वा दग्ध्वा सज्जीकृतं चूर्णम् उदरवेदनायाम्, उदरस्य ज्वलने च उपयोक्तुं शक्यते ।
:१३. नारिकेलपुष्पं क्षीरेण सह पेषणं कृत्वा खण्डशर्करां योजयित्वा गर्भवत्यः सेवन्ते चेत् गर्भपातस्य समस्या न्यूना भवति तथा च गर्भपुष्टिः अपि भवति ।

वर्गः:फलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सर्वभूतेषु येनैकं...

## श्लोकः 
:**सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।**
:**अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सर्वभूतेषु येन एकं भावम् अव्ययम् ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

## अन्वयः
विभक्तेषु सर्वभूतेषु अव्ययम् एकं भावं येन ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ।

## शब्दार्थः 
:सर्वभूतेषु = सकलभूतेषु
:अव्ययम् = अक्षरम्
:भावम् = परमात्मतत्त्वम्
:विभक्तेषु = पृथक् स्थितेषु
:अविभक्तम् = विभागरहितम्
:एकम् = अद्वितीयम्
:ईक्षते = पश्यति
:ज्ञानम् = सम्यक् ज्ञानम् ।

## अर्थः 
अत्र यावन्ति भूतानि सन्ति तानि परस्परं विभिन्नानि । तेषु सर्वत्र स्थितं समानं परमात्मतत्त्वं येन पश्यति तत् ज्ञानं सात्त्विकं जानीहि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सर्षपः

लघुचित्रम्|सर्षपपुष्पम्
thumb|200px|right|गौरसर्षपः
thumb|150px|right|सर्षपसस्यम्
अयं **सर्षपः** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica इति उच्यते । अयं सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । **गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति** । अत्र गौरः सर्षपः सिद्धार्थः (Brassicea Compostris) इति, कृष्णः सर्षपः राजिका (Brassiea Rigra) इति, रक्तः सर्षपः “सर्षपः (Brassica) इति च उच्यते । सामान्यतया कृष्णः रक्तः च सर्षपः आहारत्वेन उपयुज्यते । अत्र गौरवर्णस्य सर्षपस्य **भूतनाशनः, कटुस्नेहः, ग्रहघ्नः, कटुकः , राजकाफलं, सिद्धार्थः** इत्यादीनि अन्यानि नामानि सन्ति । कृष्णस्य सषपस्य **राजक्षवकः, राजिका, क्षुताभिजनकः, राजसर्षपः** इत्यादीनि अन्यानि नामानि च सन्ति । अयं सर्षपः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि  उपयुज्यते ।
thumb|150px|right|गन्धद्रव्यपात्रे सर्षपः

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सर्षपस्य स्वभावः
thumb|150px|right|सर्षपपुष्पम्
अयं सर्षपः अत्यन्तम् उष्णः । सर्षपः तिक्तः कटुः च । 

:**“गौरसर्षपकोऽत्युष्णो रक्षोघ्नः कफवातजित् ।**
:**कृम्यामकण्डुकुष्ठघ्नः श्रुतिशीर्षानिलार्तिजित् ॥**
:**तद्वद्रक्तस्तु सिद्धार्थसिक्तः स्निग्धोष्णकः कटुः ॥“** (धन्वन्तरिकोषे करवीरादिवर्गः)

:१.	अयं सर्षपः कफं वातं च निवारयति ।
:२.	सर्षपः उदरस्य कीटबाधां, ग्रहबाधां च निवारयति । 
:३.	सर्षपः रक्तस्रावं, पित्तं च वर्धयति । अतः पित्तप्रधानैः रोगैः पीडिताः अधिकतया न सेवेरन् । 
:४.	गौरः सर्षपः रक्तसर्षपस्य अपेक्षया उत्तमः ।
:५.	सर्षपः त्वक्सम्बद्धान् दोषान् शमयति । 
:६.	सर्षपः रुचिं वर्धयति, व्रणं शुष्कीकरोति च ।
:७.	सर्षपः विषबाधां, भूतबाधां च निवारयति ।
:८.	सर्षपः कर्णसम्बद्धेषु रोगेषु, शिरसः सम्बद्धेषु रोगेषु च उत्तमम् औषधम् ।
:९.	सर्षपः उष्णवीर्यः, रक्तोघ्नः च ।
:१०.	अयं सर्षपः कण्डूरोगं, कुष्ठरोगं च निवारयति ।
:११.	सर्षपः मानसिकरोगे, अग्निमान्द्ये चापि उपयुज्यते ।
:१२.	अस्य सर्षपस्य तैलम् अभ्यङ्गावसरे अपि उपयुज्यते ।
:१३.	सर्षपः स्नेहनः अस्ति । अयं वर्णम् उत्तमं करोति ।
:१४.	सर्षपः चर्मरोगे अपि उपयोक्तं शक्यते ।
:१५.	सर्षपस्य तैलं प्लीहरोगे उत्तमम् औषधम् इति काश्यपसंहितायाम् उक्तम् अस्ति ।
:१६.	सुश्रुतः सर्षपस्य तैलम् “अचक्षुष्यम्” इति उक्तवान् अस्ति ।
:१७.	सर्षपं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा वमनं कारयितुम् उपयोगं कुर्वन्ति ।
:१८.	सर्षपं शीतलजलेन सह पेषणं कृत्वा कृशस्य वस्त्रस्य उपरि प्रसारयन्ति । तत् वस्त्रं वातरोगे, लक्वे, सन्धिवाते, वेदनायां, कण्डूयने च शरीरस्य उपरि यत्र वेदना भवति तत्र स्थापयन्ति । १० निमेषानन्तरं वस्त्रं निष्कासयन्ति । यदि ज्वलनम् आरप्स्यते तर्हि पूर्वमेव निष्कासयन्ति ।
:१९.	अस्य सर्षपस्य बीजस्य चूर्णं १-३ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता...

## श्लोकः 
:**ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।**
:**करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

## अन्वयः
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता इति कर्मचोदना त्रिविधा । करणं कर्म कर्ता इति कर्मसङ्ग्रहः त्रिविधः ।	

## शब्दार्थः 
:ज्ञानम् = सर्वविषयज्ञानम्
:ज्ञेयम् = ज्ञातव्यम्
:परिज्ञाता = वेदिता
:कर्मचोदना = कर्मप्रवर्तना
:करणम् = साधनम्
:कर्म = ईप्सिततमम्
:कर्ता = आचरिता
:कर्मसङ्ग्रहः = कर्मप्रकारः ।

## अर्थः 
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञाता चेति कर्मप्रवर्तकं त्रिविधम् । तत्र करणं स्रुगादि । कर्म ज्योतिोमादि । कर्ता च तन्निर्वर्तकः पुरुषः इति विवेकः ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
वाचस्पत्यम्

**वाचस्पत्यम्** इति षटसु संपुटेषु पूर्णो महाशब्दकोषः । यस्य च रचयिता “ तर्कवाचस्पति” रिति बिरुदाङ्कितस्तत्रभवान् तारानाथः । अस्य महाकोषस्य पीठिकायामेते ग्रन्थाः वा शास्त्रविषयाः वा मुद्रिताः –पाणिनीयं लिङ्गानुशासनं, व्याकरणीयानां मुख्यानां प्रत्ययानां पट्टिका, रुढ-यौगिकभेदेन शब्दद्वैविध्यं च । यद्यप्याधुनिके काले एतादृश्यः पट्टिका बहुषु ग्रन्थेषूपलभ्यन्ते, परन्तु तस्मिन् काले तथा नासीत् ।

अत्रोपलभ्यमानानां विषयाणां पट्टिका काचिदादिमे संपुटे दत्ता । तदनुसारेण सर्वाणि दर्शनानि, पुराणेतिहासयोः समग्राः प्रतिपाद्या विषयाः, ज्यौतिष-तन्त्र-व्याकरण- संगीत-निष्ठाः पारिभाषिकाः सर्वे शब्दाः, छन्दोऽलङ्कारनृत्यादीनां सकलानि प्रतिपाद्यानि वस्तूनि इत्यादीत्यादि । किं बहुनोक्तेन ? अलमेषः कोषः शब्दकल्पद्रुमाय । अधितारानाथं संक्षेपतो परिचायितं षष्ठस्य संपुटस्योपसंहारे । वात्स्यवंशे कमलाकान्ताभिध आसीद् वैदिकपुंगवः । तद्वंशीयस्य मुकुन्दाभिधस्य पुत्रो रामतर्कसिध्दान्तः । स सदाऽपि शिव शिव इति जपति स्म । तस्मात्तस्य शिवशिवः इत्येव संज्ञाऽजनि । तस्य त्रयः सूनवः-वंशीधरतर्क पञ्चाननः, दुर्गादासः, नानाशास्त्रेषु दनीष्णश्च कालिदाससार्वभौमः ।

कालिदाससार्वभौमस्य पुत्र एवास्माकं कोषकृत् तारानाथः । अस्य तर्कवाचस्पतिरिति बिरुदमस्यैव गुरुणा प्रत्तम् । कोलकतायाः शासकीयायां संस्कृतपाठशालायां कृताध्ययन एष काशीप्रभृतिषु स्थलेषु समधीतविविधशास्त्रोऽभूत । यस्यां शालायामध्य्यनमस्य प्रथमं कृतं तस्यामेव शालायां त्रिंशाद्वर्षाणि व्याकरणादिशास्त्रेषु अध्यापकोऽभूत्

## रचनाकालः
१८६६ ईसव्यां प्रारब्धा वाचस्पत्यस्य् रचना १८८४ ईसव्यां संपूर्णेति ज्ञायते । अर्थात्, अष्टादशवर्षेषु परिपूर्णतामनायि महाकोष एषः । वाचस्पत्यस्य रचनायामसमाप्तायां कुतश्चित् कारणात् तारानाथस्य वेतनेऽर्धमात्रया नैयून्यं संजातम् । तथाऽप्यध्ययनात् कथमप्यपराजयमानोऽयं वाचस्पत्याख्यं महाकोशम् एकल एव रचयमास इति तु साक्षाद् वाचस्पतिरेव प्रभवति भगीरथश्रमसोदरं श्रममेतदीयं वर्णयितुं नान्य इत्यस्य सूचकम् ।कानि कानि कष्टानि सोढव्यान्यापतितानि स्युस्तारानाथेनेति केवलं कल्पनयैव विस्मयजो रोमाञ्च उद्भवति ।

परन्तु कोषस्यास्य मुद्रणां दृष्टवतां पाठकानां कश्चनोद्वेगः पदं निदधाति हृदये । अत्रत्यानि मुद्राक्षराणि (Fonts) सर्वथा कुरुपाणि पठनानर्हाणि च । ग्रन्थस्य पठनमेव कदाचिदनल्पं श्रममपेक्षते । तारानाथस्तु कोल्कत्तानगरे स्वसमये समुपलब्धानामेवाक्षराणामुपयोगं कृतवानस्ति । शब्दकल्पद्रुमस्य मुद्रणा वाचस्पत्यस्य मुद्रणाया वरम् । केवलं व्यापारार्थं द्युतिविन्यासेन (Photo offset) वाचस्पत्यं भूयो भूयो मुद्रापयन्तः प्रकाशका यदि सुन्दरैर्लघुतमैश्चाक्षरविन्यासैरस्य मुद्रणाम् एकस्मिन्नेव संपुटे निर्वर्त्य प्रकाशयेयुः इत्यं भूतलक्षणां सब्दुद्धिं प्रदर्शयिष्यद्भयस्तेभ्यः समस्ताऽपि सांस्कृती जगती ऋणिनी भविष्यति ।

वर्गः:संस्कृतकोषाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
संस्कृत-विश्वकोशाः

“ विश्वम्” इति प्रसिध्दस्य शब्दस्य न केवलं जगती अर्थः किं तर्हि ‘समस्तम्’ ‘सकलम्’ इत्यप्यर्थः समस्तीति न तिरोहितं प्रेक्षावताम् । “ विश्वेदेवता” इत्यस्मिन् किल शब्देऽर्थोऽयं कामं प्रतिष्ठितः । एतेन केनापि न भ्रमितव्यं विविधविषयसंकलनपूर्वकं ग्रन्थरचनायाः प्रवृत्तिः संस्कृतविद्वल्लोके नासीदिति । इत्थंभूतलक्षणलक्षिता  ग्रन्था अनल्पयैव मात्रया कामं गोचरः सांस्कृतेऽपि जगति परन्तु विश्वकोशनाम्ना तादृशग्रन्थानामभिधानं नास्ति स्म रुढमूलम् । यद्यपि क्रैस्तवीये स्प्तदशे शके नसालतिनामकमुस्लिंराजपोषितेन काश्मीरदेशजेन विश्वेशाख्येन विरचिते “असालतिप्रकाशे” कश्चन ‘विश्वकोशः’ परामृष्टः परन्तु स केनापि रचितः शब्दकोश एव । राजमानसोल्लासं कर्ता सोमेश्वरस्तु स्वां कृतिं (राज)-मानसोल्लासं “ जगदाचार्यपुस्तकम्” इति विशेषणेन विशेषयति । अभिधानेनानेनैव “ विश्वस्मिन् वसतां बुध्दिजीविनां परामर्श्यो ग्रन्थः कश्चन रिरचयिषित” इति  तदीयमाकूतमिति स्पष्टभूयिष्ठम् ।
	
वाङ्मयस्य विस्तरः कथञ्चित् संपुञ्जनीय एकत्रेति कामना बुध्दिजीविनां प्रायिकी । नात्र वैचित्र्यलेशो विस्मयकणिका वा । प्रवृत्तिरेवंभूता चीना- ग्रीक् –प्रभृतिराष्ट्रेष्वप्यासीत्, भारतेऽपि स्म वर्तते । एवं विधया भावनया चोदितानां ग्रन्थकाराणां प्रयत्नवशतः सृष्टान् संस्कृत ग्रन्थान् संक्षेपेण परिचाययति लेखोऽयं मामकीनः । नात्र सविवरणम् अनुसंन्धानं चिकीर्षितम् । केवलं प्राधीतानां कौतुकमुत्पादयितुं कृतमिद यतनम् ।
	
पुराणानि वहन्ते प्राधान्यं विषयेऽस्मिन्नित्यत्र न द्वापरः । प्राथमिकेन कृतेन दृष्टिनिपातेन केषांचन पुराणानाम् अस्तव्यस्ततेव दृश्यते । परन्तु नेदं तेषां विराड्रूपं तिरोदधाति ।
	
विमृशतामाधुनिकानाम् ऐतिहासिकानामभिप्रायस्यानुसारेण पुराण संज्ञया प्रथितानां सर्वासां कृतीनां पुराणत्वरुपो धर्मो न सिध्दयति, तत्र परामृष्टानां समुच्चितानां च केषाञ्चन वस्तूनां नावीन्यस्य दुरपह्नवत्वात् । परन्तु पुराणानां रचनाकालो न सुस्पष्टस्तस्मात् कारणादत्र प्रथमं विचार्याः पुराणाख्याः कृतयस्ता एव ।
## विश्वकोशाः
*वाचस्पत्यम्
*शब्दकल्पद्रुमः
‎

वर्गः:संस्कृतकोषाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)

**भवानीदेवी** (सीताकुण्डम्)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य चित्तगाङ्गमण्डलस्य सीतकुण्डरेलनिस्थानकस्य समीपे अस्ति । अत्रत्य चन्द्रनाथपर्वते चन्द्रनाथदेवालयः अस्ति ।
## सम्पर्कः
चित्तगाङ्गतः ३३ की.मी.दूरे अस्ति एतत् स्थानम् ।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः दक्षिणबाहुः पतितः अस्ति इति विश्वासः । अत्रत्या देवी भवानीदेवीनाम्ना पूज्यते । अत्रत्यशिवः चन्द्रशेखरनाम्ना पूज्यते । स्थानीय-ऐतिह्यानुसारं "कलियुगे प्रतिदिनम् अत्र आगच्छामि” इति शिवः भक्तेभ्यःआश्वासनं दत्तवान् आसीत् । केचन एतत् स्थानं कुमारीकुण्डम् इत्यपि वदन्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यवाग्रजः

thumb|200px|right|यवानीबीजानि

इयं यवानी अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयं यवानी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं यवानी आङ्ग्लभाषायां Ammi majus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trachyspermum amm इति । एषा तृणकुले Umbellignase कुले अन्तर्भवति । अस्याः यवान्याः **दीपकः, दीप्यः, यवसाह्वः, यवाग्रजः, यवानिकः, उग्रगन्धा, दीपनीया, दीपनी** इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एषा यवानी यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि  उपयुज्यते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यवान्याः स्वभावः
thumb|200px|right|यवानीपुष्पम्
इयं यवानी कटुः, तिक्ता, उष्णा च । यवान्याः बीजानि लघ्वाकारकाणि, कृष्णवर्णीयानि च । 

:**“यवानी कटुतिक्तोष्णा वातश्लेष्मद्विजामयान् ।**
:**हन्ति गुल्मोदकं शूलं दीपयत्याशु चालनम् ॥“** (धन्वन्तरिकोषः)

:१. यवानी इयम् उदरस्य सम्बद्धान् रोगान् निवारयति । 
:२. इयं यवानी अग्निदीपिका । तन्नाम आहारपचनस्य शक्तिम् अनुक्षणं वर्धयति ।
:३. यवानी आर्शस्-रोगेषु उत्तमम् औषधम् । वमनं निवारयति अपि ।
:४. यवानी कफं वातं च शमयति ।
:५. यवानी तीक्ष्णा, मुखे रुचिम् उत्पादयति च ।
:६. यवानी प्लीहरोगे अपि उपयुज्यते ।
:७. यवानी कीटबाधां निवारयति, हृदयस्य हितकरी च ।
:८. यवानी पित्तं वर्धयति । अतः पित्तजन्यैः रोगैः पीड्यमानां अधिकतया उपयोगं न कुर्युः ।
:९. यवान्याः विषये राजवल्लभकोषे, राजकोषे च उल्लेखः कृतः अस्ति ।
:१०. यवान्यां सर्षपस्य तीक्ष्णता, चिरायतस्य तिक्तता, हिङ्गुनः उदीपता इति त्रयः अपि गुणाः सम्मिलिताः सन्ति ।
:११. यवानी औषधानां दुर्गन्धस्य निवारणार्थम् उपयुज्यते । विशेषतया एरण्डतैलस्य गन्धनिवारणार्थम् उपयुज्यते ।
:१२. यवान्या तैलस्य निर्माणम् अपि कर्तुं शक्यते । तत् तैलं शीतलीकुर्मः चेत् “थैमोल्” सङ्गृहीतं भवति।
:१३. वृश्चिकदंशने यवान्याः पेषणं कृत्वा लेप्यते । उदरबाधायाम् अपि उदरस्य उपरि पेषणं कृत्वा लेप्यते ।
:१४. बहुकालतः पीड्यमाने कासे, कफः न बहिः आयाति चेत्, कफः दुर्गन्धयुक्तः चेत्, अस्तमारोगे च यवानी उपयुज्यते ।
:१५. अजीर्णं जातं चेत् यवानीं सैन्धवलवणेन सह योजयित्वा खादन्ति ।
:१६. यवानी स्तन्यं क्षीरं न्यूनीकरोति । अतः प्रसवस्य अनन्तरं न दातव्यम् ।
:१७. यवानी उत्तेजिका अस्ति । तस्मात् कारणात् रजस्रावावसरे जायमानायां वेदनायाम् उपयोक्तुं श्क्यते ।
:१८. यवान्याः चूर्णं १-३ ग्रां यावत् दातुं शक्यते ।

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:गृहौषधम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
प्रियङ्गुः

अयं **प्रियङ्गुः** भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं प्रियङ्गुः आङ्ग्लभाषायां Foxtail millet इति उच्यते । चतुर्विधाः प्रियङ्गवः सन्ति । **श्वेतप्रियङ्गुः, पीतप्रियङ्गुः, कृष्णप्रियङ्गुः, रक्तप्रियङ्गुः**  च इति । पूर्वं भारते प्रियङ्गुः प्रतिदिनं गृहेषु आहारत्वेन उपयुज्यते स्म । इदानीम् अपि कुत्रचित् तथैव अस्ति । प्रियङ्गुना निर्मिता रोटिका अत्यन्तं रुचिकरी भवति । अस्य बहूनि नामानि सन्ति – **कङ्गुकः, चीनकः, पीततण्डुलः, अस्थिसम्बन्धनः, कङ्गनी** इत्यादीनि ।
thumb|200px|right|सस्याग्रे शुष्कं प्रियङ्गुधान्यम्
thumb|प्रियङ्गुः

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य प्रियङ्गोः स्वभावः
thumb|200px|right|प्रियङ्गुसस्यम्
एषः प्रियङ्गुः लघ्वाकारकः , मृदुः च । अयं मधुररुचियुक्तः, रुचिकरः, कषायमिश्रितमधुरः च ।

 
:**“प्रियङ्गुर्मधुरो रुच्यः कषायः स्वादु शीतलः ।**
:**वातकृत् पित्तदाहघ्नो रूक्षो भग्नास्थिबन्धकृत् ॥“**

## संक्षिप्तचिकित्सासूची
:१. अयं प्रियङ्गुः रूक्षः, पित्तं, ज्वलनं च शमयति ।
:२. प्रियङ्गुः वातकरः, रुचिम् उत्पादयति अपि ।
:३. प्रियङ्गुः भग्नानि अस्थीनि योजयति ।
:४. महान् प्रियङ्गुः “वरकः” इति उच्यते । अयम् अपि लघु प्रियङ्गुः इव दाहघ्नः ।
:५. प्रसवस्य समये प्रसववेदानां न्यूनीकर्तुं प्रियङ्गुना यवागूं सज्जीकृत्य दीयते । 
:६. आमपातस्य स्थाने उष्णस्य प्रियङ्गोः लेपः क्रियते ।
:७. अस्थिभङ्गः जातः चेत प्रियङ्गुना निर्मितम् अन्नम् एव भोजनार्थं दीयते ।
:८. भग्नम् अस्थि योजयितम् अपि यत् ग्राम्यम् औषधं क्रियते तदवसरे प्रियङ्गुम् अपि अस्थिभङ्गस्थाने बध्नन्ति ।
:९. समुद्रस्तरस्य अपेक्षया ६००० पादमिते उन्नते स्थाने प्रियङ्गुः सम्यक् वर्धते ।
:१०. अयं प्रियङ्गुः १०० दिनेषु वर्धते । प्रायः भारतस्य सर्वेषु अपि प्रान्तेषु प्रियङ्गुः वर्धते ।

‎

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पारसीकयवानी

thumb|right|200px|पारसीकयवानीसस्यं, पुष्पं, बीजं चापि

इयं **पारसीकयवानी** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं पारसीकयवानी आङ्लभाषायां Henbane इति उच्यते । ल्याटिन्-भाषायाम् इयं Hyoscyamusniger liny इति उच्यते । इयं पारसीकयवानी तृणकुले Solanacear कुले अन्तर्भवति । एषा पारसीकयवानी वर्णस्य अनुगुणं त्रिविधा भवति । **रक्तवर्णीया पारसीकयवानी, श्वेतवर्णीया पारसीकयवानी, कृष्णवर्णीया पारसीकयवानी** च इति ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पारसीकयवान्याः स्वभावः
thumb|200px|right|पारसीकयवानीपुष्पम्
इयं पारसीकयवानी पचनार्थं जडा । एषा रुच्या, ग्राहिणी, मादिनी च ।

:**“पारसीकयवानी तु यवानीसदृशीगुणः ।**
:**विशेषात्पाचनी रुच्या ग्रहिणी मादिनी गुरुः ॥“** (भावप्रकाशः)

:१. एषा पारसीकयवानी पश्चिमहिमालयस्य उष्णभूमौ वर्धते ।
:२. एतस्याः पारसीकयवान्याः बीजानि धूम्रवर्णीयानि, गन्धहीनानि, अल्पतिक्तानि च ।
:३. रक्तवर्णस्य, श्वेतवर्णस्य च पारसीकयवानी उपयोगार्हा । कृष्णवर्णस्य उपयोगार्थम् अनर्हा ।
:४. एषा पारसीकयवानी बहु रुच्या, ग्राहिणी, मादिनी च ।
:५. एषा पारसीकयवानी निद्रां जनयति, वेदनां शमयति च ।
:६. एषा पारसीकयवानी न मलस्तम्भिका ।
:७. एषा पारसीकयवानी मानसिक-अस्वस्थतायाम् अपि उत्तमम् औषधम् ।
:८. एषा पारसीकयवानी अल्पप्रमाणेन हृद्रोगस्य निवारिका ।
:९. एतां पारसीकयवानीं पेषयित्वा लेप्यते चेत् स्तनशोथः, वृषणशोथः, सन्धिशोथः इत्यादयः निवारिताः भवन्ति । 
:१०. मूत्राशयस्य शोथे जाते पारसीकयवानीं, यवक्षारम्, अमृतलतां, शुण्ठीं च योजयित्वा दत्तं चेत् बहुशीघ्रं शोथः अपगच्छति ।
:११. पारसीकयवानी अधिकप्रमाणेन उपयुज्यते चेत् प्रलापः, मूर्छा, मृत्युः वा जायेत ।

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं...

## श्लोकः 
:**पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।**
:**वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं नानाभावान् पृथक् विधान् वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तत् ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

## अन्वयः
सर्वेषु भूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन तु यत् ज्ञानं वेत्ति तत् ज्ञानं राजसं विद्धि । 	

## शब्दार्थः 
:भूतेषु = प्राणिषु
:पृथग्विधान् = विविधान्
:नानाभावान् = भिन्नान् आत्मनः
:पृथक्त्वेन = भेदेन ।	

## अर्थः 
सर्वेषु भूतेषु अयं दुःखी, अयं सुखी इत्यादिरूपेण नाना क्षेत्रज्ञान् येन पश्यति तत् ज्ञानं राजसं भवति।		

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

21
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
लकुचम्

thumb|150px|right|लकुचसस्यस्य शाखा, फलं चापि

अयम् अपि भारते वर्धमानः उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः  । एतत् लकुचम् आङ्ग्लभाषायां Monkey Jack इति वदन्ति । अस्य लकुचस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Artocarpus lakoocha इति । लकुचम् आम्लरुचियुक्तम् इति कारणतः प्रतिदिनम् अपि भोजने अस्य उपयोगः भवति एव । कुत्रचित् लकुचस्य फलस्य अपि उपयोगं कुर्वन्ति । अन्यथा आवर्षम् उपयोगार्थं चूर्णीकृत्य रक्षन्ति । सारस्य, क्वथितस्य, व्यञ्जनस्य, उपसेचनस्य वा निर्माणे लकुचस्य उपयोगः क्रियते । कुत्रचित् तिन्त्रिण्याः स्थाने लकुचस्य चूर्णस्य एव उपयोगः क्रियते प्रतिदिनं पाके ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लकुचस्य स्वभावः
एतत् लकुचं गुरु, रूक्षम्, उष्णं च । अस्य रुचिः आम्ल–मधुर–कषायमिश्रिता ।

:**“आमं लकुचमुष्णं च गुरु विष्टम्भकृत् तथा ।**
:**मधुरं च तथाम्लं च दोषत्रितयरक्तकृत् ॥**
:**शुक्राग्निनाशनं वापि नेत्रयोरहितं स्मृतम् ।**
:**सुपक्वं तत्तु मधुराम्लं चानिलपित्तहृत् ॥**
:**कफवह्निकरं रुच्यम् अवृष्यं विष्टम्भकं च तत् ॥“** (भावप्रकाशः)

:१. लकुचम् एतत् मलम् अवरुणद्धि ।
:२. लकुचं शुक्रं (वीर्यं) न्यूनीकरोति ।
:३. लकुचं जीर्णशक्तिं नाशयति ।
:४. लकुचं नेत्रयोः अहितम् ।
:५. सुपक्वं फलं यद्यपि अत्यन्तं रुचिकरं तथापि रक्तदूषणं करोति ।
:६. लकुचं गुरु, रूक्षम्, उष्णं च इति कारणात् अधिकप्रमाणेन सेवनं न हिताय ।
:७. लकुचम् आम्ल–मधुर–कषायमिश्रितं रुचियुक्तम् इति कारणात् त्रिदोषप्रकोपं (कफः, वातः, पित्तं च) करोति ।

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अपर्णादेवी (भवानीपुरम्)

**अपर्णादेवी** (भवानीपुरम्)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य बोग्रामण्डलस्य शेरपुर-उपमण्डलात् २० की.मी दूरे भवानीपुरे अस्ति ।
## सम्पर्कः
ढाकातः प्रस्थाय चन्द्रेकोन् ब्रिड्ज् अतिक्रम्य आगन्तव्यम्। गोगा-बोट्-शोला इत्यत्र अवतीर्णं चेत् अनतिदूरे एव एतत् मन्दिरम् अस्ति । समीपे एव शाखापुकरीनामकं सरः अस्ति । 
## स्थलपुराणम्
बहोपूर्वं कश्चन वलयविक्रेता एतेन मार्गेण गच्छन् आसीत् । तदा काचित् बालिका वलयान् धारयतु इति उक्तवती । तेजस्विन्याः वाक्चातुर्यवत्याः तस्याः वचनं श्रुत्वा आश्चर्यचकितः वलयविक्रेता "भवती कस्य गृहस्य बालिका? “ इति पृष्टवान् । तदा बालिका "अहं राजवंशीया” इति उक्तवती । वलयधारणानन्तरं सा बालिका "धनं राजमातुः हस्ततः स्वीकरोतु । अहं अत्र एव भवामि” इति  अवदत् । वलयविक्रेता राजगृहम् आगत्य राजमातुः समीपे धनं पृष्टवान् । राजमाता 'अस्माकं गृहे केनापि वलयाः न धृताः खलु’ इति उक्तवती । वलयविक्रेता यत्र बालिका दृष्टा तत् स्थानं प्रति राजमातरं नीतवान् । वलयविक्रेता  खिन्नः ।वलयविक्रेतुः वेदनाम् अवगत्य देवी सरोवरतः हस्तम् उन्नीय दर्शितवती । तत्र कङ्कणानि आसन् । वलयविक्रेता मया धारिताः वलयाः ते एव इति उक्तवान्। एतेन चमत्कारेण प्रभाविता राजमाता तत्र एकस्य मन्दिरस्य निर्माणं कारितवती ।तदेव इदानीन्तनशक्तिपीठम् इति उच्यते ।तत् सरोवरम् एव शाखापुकुरी । माघपूर्णिमायाः दिने अत्र विशेष-उत्सवाः आचर्यन्ते ।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः वामपादस्य नूपुरं पतितम् अस्ति इति विश्वासः । अत्रत्या देवी अपर्णानाम्ना पूज्यते । अत्रत्यशिवः वामभैरवनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नियतं सङ्गरहितम्...

## श्लोकः 
:**नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।**	
:**अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रयोविंसतितमः(२३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् अफलप्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते ॥ २३ ॥

## अन्वयः
अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः नियतं सङ्गरहितं यत् कृतं कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते ।	

## शब्दार्थः 
:नियतम् = नित्यम्
:सरहितम् = आसक्तिवर्जितम्
:अरागद्वेषतः = रागद्वेषराहित्येन
:अफलप्रेप्सुना = अफलाकाङ्क्षिणा ।

## अर्थः 
नित्यत्वेन विहितम्, अहम् अस्य कर्ता इत्यभिनिवेशशून्यम्, रागद्वेषराहित्येन च फलनिरपेक्षेण पुरुषेण 	कृतं यत् कर्म तत् सात्त्विकम् इति उच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम्...

## श्लोकः 
:**अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।**
:**मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् मोहादारभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते ॥

## अन्वयः
अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनवेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते तत् तामसम् उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:अनुबन्धम् = भावि अशुभम्
:क्षयम् = शरीरश्रमादेः नाशनम्
:हिंसाम् = प्राणिपीडनम्
:पौरुषम् = सामर्थ्यम्
:अनवेक्ष्य = अविगणय्य
:मोहात् = अविवेकात् ।

## अर्थः 
पश्चात् भाविनम् अनर्थम्, शरीरसामर्थ्यस्य धनादेश्च नाशम्, प्राणिपीडनम्, आत्मसामर्थ्यं च अविचार्य अविवेकेनैव यत् कर्म क्रियते तत् तामसम् इति अभिधीयते ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

25
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी...

## श्लोकः 
:**मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।**
:**सिद्ध्यसिद्ध्योर्निविकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निविकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ॥

## अन्वयः
मुक्तसङ्गः धृत्युत्साहसमन्वितः अनहंवादी सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:मुक्तसङ्गः = फलाभिलाषरहितः
:धृत्युत्साहसमन्वितः = धैर्यौत्सुक्यसहितः
:अनहंवादी = अहारशून्यः
:सिद्ध्यसिद्ध्योः = लाभालाभयोः
:निर्विकारः = विकारशून्यः
:कर्ता = आचरिता
:सात्त्विकः = सत्त्ववान्
:उच्यते = कथ्यते ।

## अर्थः 
यः तावत् फलापेक्षाम् अकुर्वन्, अहं करोमि इति अवदन्, धैर्येण औत्सुक्येन युक्तः, कर्मणि सिद्धे असिद्धे च समानचित्तः सन् कर्म करोति सः सात्त्विकः इति उच्यते ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तिलभेदः

thumb|200px|right|श्वेतखसतिलः
thumb|200px|left|कृष्णखसतिलः

अयं खसतिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं खसतिलः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं खसतिलः आङ्ग्लभाषायां Poppy seeds इति उच्यते । हिन्दीभाषायां खस् खस् के दाने इति, ल्याटिन्-भाषायां Paparer fomniferum इति च वदन्ति । अयं खसतिलः तृणकुले Paparsaecea कुले अन्तर्भवति । **खाखसतिलः, तिलभेदः, खसबीजम्** इत्यादीनि अपि अस्य खसतिलस्य अन्यानि नामानि । अनेन खसतिलेन निर्मितस्य पायसस्य समम् अन्यत् किमपि नास्ति एव इति उच्यते । अयं खसतिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्धा विभज्यते । **जारणः, मारणः, धारणः, सारणः** च इति । 
thumb|150px|right|खसतिलस्य सस्यं, पुष्पं, फलं चापि
thumb|200px|left|खसतिलवृक्षः
thumb|200px|left|खसतिलपुष्पाणि
thumb|150px|left|मेक्सिकन्प्रदेशस्य कण्टकयुक्तं खसतिलफलम्

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य खसतिलस्य स्वभावः
thumb|150px|right|खसतिलस्य क्षेत्रम्
अयं खसतिलः पचनार्थं जडः । खसतिलः अत्यन्तं रुचिकरः अपि ।

:**“खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च ।**
:**शमयन्ति कफं तानि जनयन्ति समीरणम्॥“** (भावप्रकाशः)

:१. अयं खसतिलः बलवर्धकः, वीर्यवर्धकः च ।
:२. खसतिलः कफहरः, वातकारकः च ।
:३. अयं खसतिलः अत्यन्तं वेदनाशामकः । अतः श्रमिकाः अधिकतया अस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
:४. अयं खसतिलः निद्राजनकः । निद्राहीनतारोगेण पीडिताः अस्य उपयोगं कर्तुम् अर्हन्ति ।
:५. दैहिकरूपेण दुर्बलानां कृते, शुष्ककासेन पीडितानां कृते अयं खसतिलः चूर्णीकृत्य शर्करया सह वा मधुना सह वा दातव्यः ।
:६. अयं खसतिलः वेदनायां सत्यां बाह्यलेपनार्थम् अपि उपयुज्यते ।
:७. खसतिलस्य तैलं १/४, १/२ प्रमाणेन अनिद्रासमस्यायां दीयते ।
:८. शिरोवेदनायां सत्यां खसतिलस्य् तैलं ललाटे लेप्यते ।
:९. कर्णवेदनायाम् अपि कर्णपूरणत्वेन खसतिलस्य तैलम् उपयुज्यते ।
:१०. वातजप्रवाहिकायाम् अपि (ब्यासिलरि डीसेण्टरि) खसतिलस्य लेह्यं दीयते ।
:११. श्वेतवर्णस्य “जारण” नामकः खसतिलः उत्तमः पाचकः ।
:१२. कृष्णवर्णस्य “मारण” नामकः खसतिलः विषपूरितः, मरणकारकः च । अयम् उपयोगार्थं निषिद्धः अस्ति ।
:१३. पीतवर्णस्य “धारण” नामाकः खसतिलः वृद्धाप्यं दूरीकरोति ।
:१४. चित्रवर्णस्य “सारण” नामकः खसतिलः मलसनिस्सारकः ।
:१५. अयं खसतिलः बहूनां मधुरभक्ष्याणां निर्माणे प्रमुखं वस्तु ।
:१६. मार्फिन् अपि खसतिलस्य वृक्षस्य फलनिर्यासात् उत्पद्यते ।

बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
 विषयः वर्धनीयः
 सारमञ्जूषा योजनीया‎
भाषानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:धान्यानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रागी कर्मफलप्रेप्सुः...

## श्लोकः 
:**रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।**
:**हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

## अन्वयः
रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

## शब्दार्थः 
:रागी = रागवान्
:कर्मफलप्रेप्सुः = कर्मफलार्थी
:लुब्धः = लोभी
:हिंसात्मकः = पीडास्वभावः
:अशुचिः = अशुद्धः
:हर्षशोकान्वितः = सुखदुःखसहितः
:राजसः = रजोगुणयुक्तः
:परिकीर्तितः = आख्यातः ।

## अर्थः 
यः भार्यापुत्रादिषु प्रीतिमान्, कर्मफलापेक्षी, कृपणः, हिंसाप्रियः, कर्मापेक्षितशुद्धिरहितः, कर्मफलसिद्धौ च सन्तुष्टः असिद्धौ च दुःखितः भवति सः कर्ता राजसः इत्युच्यते । 		

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

27
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः...

## श्लोकः 
:**अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।**
:**विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः  नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः  उच्यते ॥ २८ ॥

## अन्वयः
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:अयुक्तः = अवधानाभावात् अयोग्यः
:प्राकृतः = असंस्कृतबुद्धिः
:स्तब्धः = अविनीतः
:शठः = वञ्चनापरः
:नैष्कृतिकः = परावमानी
:अलसः = मन्दः
:विषादी = शोकवान्
:दीर्घसूत्री = मन्दकारी।

## अर्थः 
यः अवधानाभावात् कर्मणि अयोग्यः, असंस्कृतबुद्धिः, उद्धतः, वञ्चनापरः, अन्येषां तिरस्कारकः, आलस्यशीलः, शोचनस्वभावः मन्दकारी च वर्तते सः तामसः कर्ता इत्युच्यते ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

28
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव...

## श्लोकः 
:**बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।**
:**प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवविंसशतितमः(२९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
बुद्धेः भेदं धृतेः च एव गुणतः  त्रिविधं शृणु प्रोच्यमानम् अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ २९ ॥

## अन्वयः
धनञ्जय ! गुणतः त्रिविधं बुद्धेः धृतेः च एव भेदं पृथक्त्वेन अशेषेण प्रोच्यमानं शृणु ।

## शब्दार्थः 
:धनञ्जय = अर्जुन !
:गुणतः = गुणानुसारेण
:बुद्धेः = धियः
:धृतेः = धैर्यस्य
:भेदम् = विभागम्
:पृथक्त्वेन = विभागेन
:अशेषेण = समग्रम्
:प्रोच्यमानम् = कथ्यमानम् ।

## अर्थः 
अर्जुन ! एवं ज्ञानकर्मकर्तॄणां त्रैविध्यं प्रदर्शितम् । अधुना बुद्धेः धृतेश्च तत्कृतं भेदम् अशेषं गुणदोषनिरूपणसहितं विवृणोमि । तदाकर्णय ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

29
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
१८.३० प्रवृत्तिं च निवृत्तिं

## श्लोकः 
:**प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।**
:**बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

## अन्वयः
पार्थ ! प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च या वेत्ति सा बुद्धिः सात्त्विकी ।

## शब्दार्थः 
:प्रवृत्तिम् = प्रवर्तनम्
:निवृत्तिम् = निवर्तनम्
:कार्याकार्ये = विहितं निषिद्धं च कर्म
:भयाभये = भीतिम् अभीतिं च
:बन्धम् = बन्धनम्
:मोक्षम् = मुक्तिम् ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! यः धर्मे प्रवृत्तिम् अधर्मात् च निवृत्तिम्, देशकालादिविशेषेण कर्तव्यम् अकर्तव्यं च, कथं बन्धः, कथं च मोक्षः इत्येतत् या बुद्धिः जानाति सा बुद्धिः सात्त्विकी इति कथ्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

वर्गः:मोक्षसंन्यासयोगः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यत्तु कामेप्सुना कर्म...

## श्लोकः 
:**यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।**
:**क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः क्रियते बहुलायासं तत् राजसम् उदाहृतम् ॥

## अन्वयः
कामेप्सुना साहंकारेण वा पुनः बहुलायासं तु यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् ।

## शब्दार्थः 
:कामेप्सुना = फलाभिलाषयुक्तेन
:साहारेण वा = अहारसहितेन वा
:बुहुलायासम् = अधिकायासम् ।

## अर्थः 
फलापेक्षया अहारेण च यत् श्रमसाध्यं कर्म क्रियते तत् राजसम् इत्युच्यते ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यशोरेश्वरी (ईश्वरीपुरम्)

**जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी** (ईश्वरीपुरम्)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य सातखीरमण्डलस्य ईश्वरीपुरम् इत्यत्र अस्ति । बाङ्ग्लादेशस्थं पञ्चमं शक्तिपीठम् एतत् ।
## सम्पर्कः
एतत् स्थानं सातखीरमण्डलस्य श्यामनगरसमीपे अस्ति । किन्तु अत्र प्राप्तुं न्यू दौलतपुरतः प्रस्थितं चेत् वरम् ।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः हस्तपादाः पतिताः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः चण्डनाम्ना पूज्यते । पूर्वं राज्ञः प्रतापादित्यस्य राजधानी आसीत् ईश्वरीपुरम् । प्राचीनं पुरातनं देवालयं पातयित्वा तस्मिन् स्थाने अट्टद्वययुक्तं मन्दिरं प्रतापादित्यः निर्मितवान् । राज्ञः कोटः(दुर्गम्) अत्र आसीत् इत्यतः अत्रत्या देवी कोटेश्वरीनाम्ना अपि पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः