open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मणिकर्णिका (वाराणसी)

विशालाक्षी अथवा **मणिकर्णिका** (वाराणसी)
एतत् पीठं भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य वाराणसीनगरे अस्ति । वाराणसी अथवा काशीक्षेत्रं हिन्दूनां कृते अत्यन्तं पवित्रम् अस्ति । 
## सम्पर्कः
भारतस्य सर्वाभ्यः दिक्भ्यः बस्-रेल्-विमानानां च सौकर्यम् अस्ति ।मोघल् सरायी स्थानकम् अपि समीपे एव अस्ति । विमानयात्रायै वाराणसी एव समीपकेन्द्रम् ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्यः देवालयः शिवेन एव प्रतिष्ठापितः इति विश्वासः अस्ति । ऋग्वेदे स्कन्दपुराणे रामायणे महाभारते च एतस्य स्थानस्य उल्लेखः दृश्यते। एतत् क्षेत्रं प्राप्तुं वाराणस्यां स्थितं मणिकर्णिकाघाट् प्राप्तव्यम् । अस्मिन् स्थाने देव्याः कर्णः तथा कर्णकुण्डलस्य भागाः पतिताः इति ऐतिह्यम् अस्ति ।अतः एतां मणिकर्णिका इत्यपि वदन्ति ।अत्रत्या देवी विशालाक्षी अथवा विश्वलक्ष्मीः इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः कालभैरवः इति च पूज्यते । अस्मिन् क्षेत्रे विश्वेश्वरः,अन्नपूर्णा, डुण्ढिगणपतिः दण्डपाणिः इत्यादयः देवालयाः प्रसिद्धाः सन्ति। 
अन्नपूर्णामन्दिरे प्रतिदिनम् अन्नदानं भवति।काश्याः विशालाक्षी अत्यन्तं ख्याता अस्ति । दक्षिणभारतीयाः भक्ताः अत्र अधिकतया आगच्छन्ति।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कपालिनीदेवी (विभाश)

एतत् क्षेत्रं भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गालराज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य तम्लुक्समीपे अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य वाममीनखण्डः अस्मिन् स्थाने पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी भीमरूपा अथवा कपालिनी  इति नाम्ना पूज्यते । रुद्ररूपधारिण्या एतया देव्या सह स्थितः शिवः सर्वानन्दः इति  पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नर्मदादेवी (अमरकण्टकम्)

**नर्मदादेवी** (अमरकण्टकम्)
एतत् पीठं भारतस्य मध्यप्रदेशस्य शहडोलमण्डले अस्ति ।
## सम्पर्कः
समीपस्थं रेलनिस्थानकं ४० कि.मी. दूरे पेन्द्रा इत्यत्र अस्ति । शहडोल-उमारिया-जबल्पुर-रेवा-बिलासपुरनगरेभ्यः बस् यानानां सौकर्यम् अस्ति । समीपस्थं विमाननिस्थानकं २२८ की.मी.दूरे विद्यमानं जबल्पुरं तथा २३० की.मी.दूरे विद्यमानं रायपुरम् ।
## वैशिष्ट्यम्
अस्मिन् स्थाने देव्याः दक्षिणनितम्बः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी नर्मदादेवी नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः भद्रेशः भद्रसेनः अथवा भैरवः इति च पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उमादेवी (वृन्दावनम्)

**उमादेवी** (वृन्दावनम्)
एतत् पीठं भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य मथुरामण्डले अस्ति । 
## सम्पर्कः
आग्रातः ५० की.मी. देहलीतः १५० की.मी. दूरे अस्ति।। समीपस्थं रेलनिस्थानकं मथुरा १२ कि.मी. दूरे अस्ति ।बस् यानानां सौकर्यम् अपि अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अस्मिन् स्थाने देव्याः अलकाः पतिताः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी उमा नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः भूतेश्वरः महादेवः इति च पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अवन्तीदेवी (भैरवपर्वतः)

नर्मदादेवी (अमरकण्टकम्)
एतत् पीठं भारतस्य मध्यप्रदेशस्य उज्जयिनीनगरे अस्ति। उज्जयिन्याः समीपे भैरवपर्वतनामके स्थाने अस्ति अवन्तीदेवालयः ।
## सम्पर्कः
सर्वराज्येभ्यः रेलसम्पर्कः अस्ति । समीपस्थं विमाननिस्थानकम् इन्दोर् ।
## वैशिष्ट्यम्
अस्मिन् स्थाने देव्याः ओष्ठः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी अवन्तीदेवी नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः लम्बकर्णनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य तीर्थस्थानानि
वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काळी (शोणदेशः)

**काळी** (शोणदेशः)
एतत् पीठं भारतस्य मध्यप्रदेशस्य शोणनदीतीरे अस्ति। 
## सम्पर्कः
अधिकविवरणानि न लभ्यन्ते ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी काळी तथा शोणाक्षी नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः असिताङ्गः इति पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य तीर्थस्थानानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मांसाहारः

प्राणिजन्यः आहारः मांसाहारः इति उच्यते ।

वर्गः:खाद्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
राजशिम्बी

thumb|150px|right|निष्पावबीजानि

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः निष्पावः । निष्पावः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं निष्पावः आङ्ग्लभाषायां Hyacinth bean इति उच्यते । अयं निष्पावः अत्यन्तं प्रोटीनयुक्तः आहारपदार्थः । अस्य राजशिम्बी, वल्लकं, श्वेतशिम्बिकं, मुखप्रिया इत्यादीनि नामानि सन्ति । सस्यशास्त्रज्ञाः Lablab vulgaris इति वदन्ति निष्पावम् । अनेन क्वथितम्, उपमा, पौलिः, तण्डुलपिष्टेन सह योजयित्वा रोटिकां च निर्मान्ति भारते । 

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निष्पावस्य स्वभावः 
निष्पावः किञ्चिन्मात्रेण मधुरः, किञ्चिन्मात्रेण कषायः च । एषः शरीरं शुष्कीकरोति । शीघ्रं पचनं न भवति । मलमूत्रयोः अवरोधं करोति । जीर्णानन्तरम् अपि आम्लस्य परिणामं जनयति । गुणे उष्णः, अत्यन्तं वातकरः च । यद्यपि निष्पावः बलवर्धकः, पुष्टिवर्धकः च तथापि ज्वलनम् उत्पादयति । शैत्यकाले एव सामान्यतया वर्धते निष्पावः ।  
thumb|150px|right|निष्पावसस्यम्

:**“निष्पावो मधुरो रूक्षो विपाकेऽम्लगुरुः सरः ।** 
:**कषायः स्तन्यपित्तास्रमूत्रवातविबन्धकृत् ॥**
:**विदाह्युष्णोविषश्लेष्मशोथहृत्शुक्रनाशनः ॥“** (भा.प्र)

:१. निष्पावः शरीरं शुष्कीकरोति इति कारणात् तस्य पक्वकरणावसरे किञ्चित् प्रमाणेन तैलं योजनीयम् । अथवा प्रथमं तैलेन भर्जयित्वा अनन्तरं पक्वकरणम् अपि शक्यते । 
:२. निष्पावः यद्यपि पुष्टिदायकः तथापि शीघ्रं जीर्णं न भवति । जीर्णशक्तिः न्यूना अस्ति चेत् अजीर्णं भवति । तस्मात् वातप्रकोपाः, शरीरवेदना, जाड्यं च सञ्जायते ।
:३. निष्पावः प्रसूतिकानां (शिशुवत्यः) हानिकारकः । thumb|50px|right|निष्पावशलाटुः
:४. “रक्तनिष्पावः” पुष्टिदायकः, जडः, शीतकारकः च । उदरबाधाम् उत्पादयति ।
:५. “नदीनिष्पावः” (नद्याः तीरे वर्धितः) किञ्चिन्मात्रेण तिक्तः, कटुयुक्तः च । सः कफं वर्धयति ।
:६. निष्पावः रक्तदोषं जनयति इत्यस्मात् चर्मरोगिणः न खादेयुः ।
:७. निष्पावेन निर्मितानाम् आहाराणां हिङ्गुव्याघरणं भवेत् । तदा वातनिवारणं भवति ।
:८.  वृष्टिकाले निष्पावस्य उपयोगः निषिद्धः । शैत्यकाले प्रमाणं ज्ञात्वा सेवनीयः ।

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मुद्गपिष्टम्

thumb|200px|right|मुद्गधान्यम्
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः मुद्गः । इदं मुद्गपिष्टम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । मुद्गः आङ्ग्लभाषायां Mung bean अथवा Green Gram इति उच्यते । आहारपदार्थेषु सदापथ्याः भवन्ति केचन आहारपदार्थाः । तन्नाम सर्वदा सेवनार्थं योग्याः इति । तादृशेषु आहारपदार्थेषु “मुद्गः” अपि अन्यतमः । यद्यपि धान्यानि दालाः च वातवर्धकाः, शीतगुणयुक्ताः, मलप्रतिबन्धकाः, वातकराः च तथापि मुद्गः न तावान् वातवर्धकः, मलप्रतिबन्धकः वा ।

**सूपश्रेष्ठः, रसोत्तमः, भुक्तिप्रदः, हयानन्दः, सुफलं, वाजिभोजनम् इत्यादीनि नामानि सन्ति मुद्गस्य । वर्णभेदम् अनुसृत्य मुद्गः पञ्चधा विभक्तः अस्ति । कृष्णमुद्गः, हरितमुद्गः, पीतमुद्गः, श्वेतमुद्गः, रक्तमुद्गः च इति ।** यद्यपि मुद्गे विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । मुद्गपिष्टं फेनकवत् अपि उपयुज्यते । चणकपिष्टम् इव मुद्गपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं मुद्गः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वज्रम्

नवरत्नेषु वज्रं मुख्यम् । वज्रं षट्कोणं शुक्लवर्णम् - ऐन्द्रम् । असितं सर्पास्यसदृशं याम्यम् । नीलपीतं सर्पाकारं वैष्णवम् । स्त्रीमणिसदृशं वारुणम् । नीललोहितं कर्णिकारकुसुमसदृशं त्र्यस्रम् आग्नेयम् । यवाकारं मध्यस्थूलं लोहितवर्णमशोककुसुमसदृशं वायव्यम् ।
## उत्पत्तिस्थानम्
:१ स्रोतः - यतो जलं स्रवति ।
:२ खनिः - (खन्यत इति) खातम् ।
:३ प्रकीर्णम् - यस्या भूमेः मणयो भवन्ति तत्र आकरसम्भव इति त्रिविधानि तेषाम् उत्पत्तिस्थानानि ।
वज्रं सर्वद्रव्याभेद्यम्-लघु-रश्मिमत्-स्निग्धम्-भासा तटिदनिलशक्रचापोपमम्-हितम्-श्रेयस्करमिति भावः । यत् जलबुद्बुदसदृशं-विदारितप्रान्तं चर्पटं दीर्घं तस्य मूल्यम् अष्टमभागन्यूनम् । सभारष्ट्रकं मध्यमराष्ट्रकं श्रीकनकं, मणिमन्तकम्, इन्द्रवानकं च वज्रम् । तस्य खनिः, स्रोतः, प्रकीर्णं च यानेव इति कौटिल्यः । 
अन्यत्र एवमुक्तम् - यथा - वज्रं-कृते युगे कलिङ्गेषु कोसलेषु च वज्रसम्भवः । त्रेतायां हिमालये मतङ्गाद्रौ । द्वापरे पौण्ड्रके सुराष्ट्रे । कलौ वैराकरे सौवीरे इति प्रदर्शितः ।
## गुणाः
षट्कोणत्वं लघुत्वं समाष्टदलता तीक्ष्णाग्रता निर्मलत्वमिति पञ्च । 
## वज्रच्छाया
श्वेता, रक्ता, पीता, कृष्णेति चतुर्विधा ।
## वज्रदोषाः
मलं मलिनता । बिन्दुः, आवर्तः, परिवर्तः, यवाकृतिरिति चतुर्विधाः । तेषु रक्तो वर्तुलश्च बिन्दुः आवर्तः । रक्त एव अपसव्यकः संरक्तः, परिवर्तः । खेदभ्रान्तिकरी रेखा । काकपदाकारः अङ्कः । भग्राग्रं भग्नधारं च दलहीनं च वर्तुलम् । भिन्नः भ्रान्तिकरः त्रासः ।

वर्गः:नवरत्नानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तुवरी

thumb|200px|right|तुवरीदालाः
thumb|200px|left|तुवरीधान्यम्
thumb|200px|right|तुवरीसस्यम्
thumb|left|200px|तुवरीधान्यस्य विक्रयणम्

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः तुवरी अथवा आढकी । एषा तुवरी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आङ्ग्लभाषायां Toor Dal इति उच्यते । अस्माकं देशे बहुषु राज्येषु तुवर्याः उपयोगः प्रतिदिनं क्रियते एव । तुवरीबीजस्य वर्णानुगुणम् एषा त्रिधा विभक्ता अस्ति । कृष्णतुवरी, श्वेततुवरी, रक्ततुवरी चेति । संस्कृते तुवर्याः आढकी, करवीरभुजा, वृत्तबीजा, पीतपुष्पा इत्यादीनि नामानि सन्ति । आन्ध्रपदेशे “मुद्दुपप्पु”नामकं खाद्यं निर्मान्ति विशेषतया । दक्षिणभारते तुवरीदालेन “सारः” “क्वथितं” “बिसिबेळेबात्” इत्यादयः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः तुवर्याः स्वभावः
यद्यपि दालाः वातवर्धकाः तथापि तुवरीदालः न तावान् वातवर्धकः । तुवरी कफं, पित्तं च निवारयति । शीतगुणः अस्याः । शरीरं शुष्कीकरोति अपि । किन्तु पचनार्थं लघु । मलबद्धताम् उत्पादयति । अस्यां किञ्चिन्मात्रेण मधुरत्वं, कषायत्वं च भवतः । रक्तदोषनिवारकः अपि ।

:**“आढकी तुवरा रूक्षा मधुरा शीतला लघुः ।**
:**ग्राहिणी वातजननी वर्ण्या पित्तकफास्रजित् ॥“** (भा.प्र.)

:१.	ज्वरपीडितानां, भोजनं न रोचते इति अस्ति चेत्, कासपीडितानाम्, अस्थिरोगयुक्तानां, पुनः पुनः वमनकर्तॄणां च तुवरीदालेन निर्मितः सारः हितकरः ।
**“गुल्म-ज्वरारोचक-कासछर्दि-हृद्रोगदुर्नामहराढकी स्यात् ।“** (शा.नि.)
:२. तुवरीदालस्य पक्वकरणावसरे घृतं योजितं चेत् त्रिदोषशामकः भवति ।
:३. कृष्णतुवरी बलकारिका । पचनशक्तिम् अपि वर्धयति । पित्तनिवारिका अपि । शशीरस्य ज्वलनं न्यूनीकरोति ।
:४. श्वेततुवरी वातं पित्तं च वर्धयति । आम्लपित्तम् (आसिडिटि) उत्पादयति । उदरबाधाम् अपि जनयति ।
:५. रक्ततुवरी बहुरुचिकरी, पित्तनिवारिका चापि । ज्वरपीडितानाम् अपि उत्तमम् ।
:६. तुवरीपिष्टस्य लेपनेन चर्म शुद्धं भवति, कान्तिः अपि वर्धते ।
:७. तुवरीदालस्य पचनावसरे किञ्चिन्मात्रेण तैलं योजयामः चेत् न वातकारकः ।
:८. पचनावसरे हरिद्रायाः योजनेन पक्वः दालः यदा शीतलः भवति तदा अपि रोगाणवः न उत्पद्यन्ते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://fcit.usf.edu/florida/docs/v/veg.htm
* http://www.springerlink.com/content/g78774q222672082/fulltext.pdf
* http://www.nrcpb.org/content/nrcpb-scientists-succeeded-decoding-arhar-dal-genome
* http://www.icar.org.in/node/3815
* http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.2022.html
* http://www.icrisat.org/newsroom/latest-news/happenings/happenings1492.htm#1 
* http://www.icrisat.org/newsroom/news-releases/icrisat-pr-2011-media20.htm 
* http://www.icrisat.org/gt-bt/iipg/Genome_Manuscript.pdf
* http://www.icrisat.org/newsroom/latest-news/happenings/happenings1584.htm#3 

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कन्याकुमारी (कन्याश्रमः)

एतत् पीठं भारतस्य तमिळ्नाडु राज्ये **कन्याकुमारी (कन्याश्रमः)** नगरे अस्ति। भारतस्य अत्यन्तं दक्षिनकोणे हिन्दुमहासागरस्य अरब्बिसमुद्रस्य सङ्गमस्थाने अस्ति ।
## सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी कन्याकुमारी नाम्ना पूज्यते ।  अत्र देव्याः पृष्ठभागः पतितः आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । पूर्वं पार्वती शिवम् उद्दिश्य अत्र तपः आचरितवती। कन्याकुमारी इति नाम प्राप्तवती ।बाणासुरनामकं राक्षसं देवी अत्रैव मारितवती इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्याम् पुष्करिण्यां स्नानं कृत्वा देव्याः दर्शनं कृतं चेत् सकलानि पापानि परिहृतानि भवन्ति इति भक्तानां विश्वासः। स्वामी विवेकानन्दः अत्रत्यम् सागरं तीर्त्वा समुद्रमध्यस्थां शिलाम् आरुह्य तत्र ध्यानस्थः अभवत् इति कथां वयं जानीमः एव । ततः एतत् स्थानं प्रसिद्धम् अभवत् । अत्रत्यां देवीं **शर्वाणी** इति शिवं **निमिषः** इति पूजयन्ति । एतस्य स्थानस्य कन्याश्रमः इत्यपि नाम प्रसिद्धम् अस्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चणकः

thumb|150px|left|चणकधान्यम्

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा  Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः  चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र **कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः** च प्रसिद्धाः । चणकेन क्वथितं, पौलिं, पञ्चकज्जायं, सूपं च निर्मान्ति । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकेन एव । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः ।

thumb|150px|left|चणकसस्यम्

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य चणकस्य स्वभावः
सामान्यतया चणकः वातवर्धकः । किञ्चिन्मात्रेण कषाययुक्तः मधुरः च । चणकः अपि आढकी इव शरीरं शोषयति । चणकः शीतः मलप्रतिबन्धकः च । प्रमेहिणां हितकरः आहारः । कफस्य कण्ठवेदनायाः च उत्तमम् औषधं चणकः । 

:**“वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूपक्षणाः ।**
:**कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः ॥**
:**त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥“** (सु.सू. ४६/३१-३२)

:**“चणको मधुरो रूक्षो मेहजित् वातपित्तकृत् ।**
:**दीप्तिर्वर्णकरो रूक्षो बल्यश्चाघ्मानकारकः ॥“** (भोजनकुतूहलम्)

:१. अशुष्कचणकं भर्जयित्वा सेवनेन बलं वर्धते ।thumb|150px|right|भारते निर्मीयमाणः "चन्नमसाला" नामकः चणकेन निर्मितः व्यञ्जनकिशेषः
:२. अशुष्कचणकः अपि बलकारकः, रुचिकरः च । शीतगुणयुक्तः, पिपासां ज्वलनं च दूरीकरोति । किन्तु मितिम् अतिक्रम्य सेवनेन पुंसत्वं नाशयति ।
:३. कृष्णचणकः मधुररुचियुक्तः, शीतगुणयुक्तः, पित्तनाशकः च । 
:४. श्वेतचण्कः अत्यन्तं वातकरः, पचनार्थं जडः च ।
:५. शुष्कचणकस्य भर्जयित्वा सेवनेन वातवर्धनं भवति । वातकारणतः चर्मरोगः वर्धते, रक्तम् अपि अशुद्धं भवति । 
:६. पक्वः चणकः यद्यपि वातकरः तथापि कफं, पित्तं च नाशयति ।
:७. चणकेन निर्मितानि खाद्यानि वातकारकाणि एव । तदर्थं वातनिवारणाय घृतं योजनीयम् अथवा कटुखाद्यानां हिङ्गुना व्याघरणं करणीयम् । 
:८. घृतं योजयित्वा निर्मितानि खाद्यानि बलकारकाणि, न तावन्ति वातकारकाणि, कफं पित्तं च न्यूनीकुर्वन्ति अपि ।
:९. ग्रीष्मकाले वर्षाकाले च चणकस्य सेवनं न करणीयम् । 
:१०. शैत्यकाले (नवरात्रस्य अनन्तरं सङ्क्रमणतः पूर्वम्) चणकस्य सेवनम् उत्तमम् ।
:११. मुद्गपिष्टम् इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । फेनकम् इव उपयोक्तुं शक्यते ।
:१२. चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://exploreit.icrisat.org/page/chickpea/685/60  Chickpea, ICRISAT
* History and nutrition of chickpeas, Casa Angola Internacional, Portugal (commercial site, in English), cai-sa.pt
* Heat and mass transfer during cooking of chickpeas (PDF)

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
श्रीशैलम्

भारतस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये  अस्ति **श्रीशैलम्** । श्रीशैलनगरम् आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले अस्ति ।
## सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः कर्नूलप्रति रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । कर्नूलतः १०८ की.मी.दूरे, हैदराबादतः २०० की.मी.दूरे च अस्ति । बेङ्गळूरुतः अपि यानव्यवस्था उत्तमा अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
श्रीशैलशिखरस्य दर्शनमात्रेण जन्म पावनं भवति इति भक्तानां विश्वासः । अत्रत्ये मल्लिकार्जुनदेवालये शिवरात्र्यां कार्त्तिकमासे नवरात्रिकाले  दीपावल्यां च विशेषपूजाः प्रचलन्ति । शैवकेन्द्रेऽस्मिन् सीतामाता सहस्रलिङ्गानां स्थापनां कृतवती इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्र पञ्चपाण्डवानां पीठानि सन्ति ।
अरुणासुरनामकः राक्षसः ब्रह्मणः वरदानेन मदोन्मत्तः सन् नरान् सुरान् च पीडयति स्म । तदा देवतानां प्रार्थानानुसारं पार्वती भ्रमररूपेण तं मारयित्वा भ्रमरादेवी इति ख्यातिं प्राप्तवती । अत्रत्यः शिवः मल्लिकार्जुनः । पूर्वम् अत्र वामाचारपद्धत्या पूजा प्रचलति स्म । अग्रे शङ्कराचार्यः अत्र यदा आगतः तदा वामाचारविधिं स्थागयित्वा वैदिकपद्धत्या श्रीचक्रं प्रतिष्ठाप्य पूजाम् आरब्धवान् । ५२ शक्तिपीठेषु अन्यतमम् अस्ति एतत् । अत्र देव्याः दक्षिणपादस्य आभरणं पतितम् आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । देवीं श्रीसुन्दरी इति शिवं सुन्दरानन्दः इति इत्यपि पूजयन्ति । काश्मीरस्य लडाख् समीपे अपि एतेन नाम्ना एव अपरं शक्तिपीठम् अस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नारायणी (शुचीन्द्रम्)

**नारायणी** (शुचीन्द्रम् )
एतत् पीठं भारतस्य तमिळ्नाडु राज्ये शुचीन्द्रम् इत्यस्मिन् नगरे अस्ति। शुचीन्द्रनगरं भारतस्य दक्षिणकोणे कन्याकुमारी तिरुवनन्तपुरम् इत्यनयोः नगरयोः मध्ये अस्ति ।
## सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी नारायणी नाम्ना पूज्यते । अत्रत्यः शिवः संहारः इति नाम्ना पूज्यते। अत्र देव्याः उपरितनदंष्ट्रा पतिता आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । देव्याः सन्निधाने यौ दम्पती पूजाम् कुरुतः तयोः सुन्दरम् अपत्यं भवति इति प्रतीतिः अस्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विश्वेश्वरी (राजमण्ड्री)

भारतस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये  अस्ति राजमण्ड्री । एतस्य अपरं नाम राजमहेन्द्री अस्ति । इतः नातिदूरे द्राक्षारामम् इत्यत्र अस्ति एतत् शक्तिपीठम् ।
## सम्पर्कः
देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः कर्नूलप्रति रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति । विजयवाडातः २०० की.मी.दूरे, काकीनाडातः ३० की.मी.दूरे च अस्ति । समीपस्थं रेलनिस्थानकं समालकोट् पीठतः ५० की.मी.दूरे अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी मानिक्याम्बा राकिणी विश्वेश्वरी  इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यः शिवः वत्सनाभः अथवा दण्डपाणिः इति नाम्ना च पूज्यते । ऐतिह्यानुसारं तारकासुरस्य संहारार्थं प्रस्थितः कुमारस्वामी तारकासुरस्य मारणानन्तरं तस्य कण्ठे विद्यमानम् अमृतलिङ्गं पृथक्कर्तुं प्रयत्तवान्। तदा तत् लिङ्गं पञ्चधा विभक्तं भूत्वा पञ्चस्थानेषु पतितम् । तानि स्थानानि पञ्चरामलिङ्गानि इति प्रसिद्धानि। एतानि सर्वाणि पूर्वगोदावरीमण्डले सन्ति । इदानीं राजमण्ड्र्यां कोटिलिङ्गेश्वदेवालयः अस्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तण्डुलपिष्टम्

thumb|200px|right|तण्डुलाः
thumb|left|200px|तण्डुलपिष्टेन निर्मिता दोसा

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । तण्डुलस्य पिष्टम् एव तण्डुलपिष्टम् । अयं तण्डुलः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् सस्यजन्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयं तण्डुलः आङ्ग्लभाषायां Rice इति उच्यते । भारते प्रायः सर्वत्र तण्डुलः उपयुज्यते एव । दक्षिणभारते तु भोजनम् ओदनं विना न भवति एव । ओदनं तण्डुलेन एव सज्जीक्रियते । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र तण्डुलस्य उपयोगः अस्ति एव ।

अनेन तण्डुलपिष्टेन रोटिका, दोसा, इड्ली, शष्कुली, पर्पटः, अवदंशः इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । यद्यपि तण्डुले विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं तण्डुलाः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अम्बाजी (आरासुर)

**Ambaji** ( , , *Ambājī*) is a census town in Banaskantha district  in the state of Gujarat, India. Ambaji is an important temple town with millions of devotees visiting the Ambaji temple every year. It is one of the 51 Shakti Peethas.

## Location and about the Temple
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य गुजरातराज्ये बनासकाठामण्डले अरसुरि इत्यत्र अस्ति । 
## सम्पर्कः
बनासकाठामण्डलस्य पालनपुरतः ६५ की.मी. दूरे अस्ति । मौण्ट् अबुतः ४५.की.मी, मौण्ट् अबुमार्गतः २०.की.मी दूरे गुजरात-राजास्थानसीमायाम् अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी अम्बाजी नाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः हृदयं पतितम् । देव्याः विग्रहस्थाने अत्र ५१ अक्षरयुतं स्वर्णकवचयुक्तं च श्रीचक्रं पूज्यते । उज्जयिन्याम् अपि एतादृशं श्रीचक्रं पूज्यते । प्रातः देव्याः बालरूपेण अलङ्कारं कुर्वन्ति। मध्याह्ने सायं च युवत्याः अथवा अर्धनारीश्वरस्य अलङ्कारं कुर्वन्ति । नवरात्रिकाले विशेषः वार्षिकयात्रोत्सवः प्रचलति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*अम्बाजी देवालयः
*अम्बाजी 
*अम्बाजी

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:गुजरातस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अधश्चोर्ध्वं प्रसृताः...

## श्लोकः 
:**अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।**
:**अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य द्वतीयः(२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अधः च ऊर्ध्वं प्रसृताः तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः अधः च मूलानि अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

## अन्वयः
तस्य गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः शाखाः अधः ऊर्ध्वं च प्रसृताः ।  मनुष्यलोके अनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मूलानि अधः च ।

## शब्दार्थः 
:गुणप्रवृद्धाः = गुणप्ररूढाः
:विषयप्रवालाः = शब्दादिविषयपल्लवाः
:ऊर्ध्वम् = उपरि
:प्रसृताः = व्याप्ताः
:मनुष्यलोके = मानवलोके
:अनुसन्ततानि = विरूढानि
:कर्मानुबन्धीनि = कर्मानुसारीणि ।

## अर्थः 
तस्य अश्वत्थवृक्षस्य हिरण्यगर्भादयः शाखाः याः ऊर्ध्वम् अधश्च प्रसृताः सन्ति । अधश्च कर्मानुसारिणः जीवाः । अवान्तरमूलानि यानि वृक्षस्य अधः ऊर्ध्वं च विमुखं प्ररूढानि । 	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मुद्गः

]]

thumb|150px|left|हरितमुद्गस्य बीजानि
thumb|left|150px|मुद्गस्य अङ्कुराणि
thumb|150px|left|अङ्कुरितानि मुद्गबीजानि

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः मुद्गः । मुद्गः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं मुद्गः आङ्ग्लभाषायां Mung bean अथवा Green Gram इति उच्यते । आहारपदार्थेषु सदापथ्याः भवन्ति केचन आहारपदार्थाः । तन्नाम सर्वदा सेवनार्थं योग्याः इति । तादृशेषु आहारपदार्थेषु “मुद्गः” अपि अन्यतमः । यद्यपि धान्यानि दालाः च वातवर्धकाः, शीतगुणयुक्ताः, मलप्रतिबन्धकाः, वातकराः च तथापि मुद्गः न तावान् वातवर्धकः, मलप्रतिबन्धकः वा । **सूपश्रेष्ठः, रसोत्तमः, भुक्तिप्रदः, हयानन्दः, सुफलं, वाजिभोजनम् इत्यादीनि नामानि सन्ति मुद्गस्य । वर्णभेदम् अनुसृत्य मुद्गः पञ्चधा विभक्तः अस्ति । कृष्णमुद्गः, हरितमुद्गः, पीतमुद्गः, श्वेतमुद्गः, रक्तमुद्गः च इति ।** मुद्गेन सारं, क्वथितं, पायसं, सूपं, तण्डुलेन सह योजयित्वा दोसां, पौलिं, पोङ्गल्, पेसरट्टु, खिचडि, दालं च निर्मान्ति । कर्णाटके, तमिळुनाडुराज्ये च मार्गशीर्षमासे (धनुर्मासे) विष्णोः आराधनार्थं मुद्गेन एव (तण्डुलान्, गुडं, घृतं च योजयित्वा) “पोङ्गल्”नामकं (हुग्गि) खाद्यविशेषं निर्मान्ति ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मुद्गस्य स्वभावः 
यद्यपि किञ्चित् प्रमाणेन कषायरुचियुक्तः तथापि मुद्गः मधुरः एव । पचनार्थं लघुः, शीतः च । नेत्रयोः हितकारकः । मूत्रसम्बद्धरोगेषु, कीटबाधासु पथ्यः । ज्वरस्य अपि हितकरः मुद्गः । रक्तमुद्गः पचनार्थम् अत्यन्तं लघुः । कृष्णमुद्गः वसन्त-ऋतौ वर्धते, हरितमुद्गः च शरदृतौ ।

:**“नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः ।**
:**प्रधाना हरितास्त्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ॥“** (सु.सू.४६-२९)

:**“कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः ।**
:**विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः ॥“** (च.सू.२७-२३)

:१. पक्वकरणावसरे किञ्चित् प्रमाणेन तैलं योजितं चेत् मुद्गे विद्यमानः वातदोषः निवारितः भवति । 
:२. सदापथ्यः इत्यनेन नित्योपयोगी ।
:३. कृष्णमुद्गः अधिकप्रमाणेन मधुरः, त्रिदोषहरः, शरीरस्य बलवर्धकः, बुभुक्षाकारकः च ।
:४. हरितमुद्गः रक्तस्य मूत्रस्य च समस्यायाः परिहारकः । 
:५. ज्वरपीडितानां, कण्ठरोगिणां, मूत्ररोगिणां, नेत्रदोषयुक्तानां, व्रणितानां च अमृतसदृशः आहारः मुद्गः ।
**“मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्”** (अ.हृद.सू. ६-३३)
:६. मुद्गसूपे सैन्धवलवणं योज्यते चेत् सर्वेषां रोगिणाम् अपि हितकरः ।
:७. मुद्गधान्यं मुद्गदालस्य अपेक्षया जडः इत्यस्मात् रोगिणां कृते दालः एव हितकरः ।
:८. मुद्गः कफं पित्तं च न्यूनीकरोति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*How to make mung bean sprouts at home easy way - clean and safe

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चणकपिष्टम्

thumb|150px|right|चणकधान्यम्
thumb|200px|left|मैसूरुपाक्
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः  चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । **हिरिमन्थः, वाजिमन्थः सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य ।** सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । **तत्र कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः च प्रसिद्धाः** ।

अनेन चणकपिष्टेन बहुविधानि भर्ज्यानि निर्मीयन्ते । "दोक्ला" नामकः विशिष्टः खाद्यपदार्थः अपि अनेन चणकपिष्टेन निर्मीयते । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकस्य पिष्टेन एव । मुद्गपिष्टम् इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । अतः चणकपिष्टं फेनकम् इव अपि उपयुज्यते । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः । यद्यपि चणके विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । तथैव चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं चणकः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

### चणकपिष्टेन निर्मितानि बहुविधानि खाद्यानि

Image:Bonda2.jpg|आलुकभर्ज्यम्
Image:Batata Vada.jpg|वटकम्
Image:Masalvadai.jpg|सोपस्करवटकम्
Image:Pakoras in Jaipur.jpg|'पकोडा' नामकं भर्ज्यम्
Image:Chilli_Bites_(Bhaji).jpg|पलाण्डुभर्ज्यम्
Image:Khaman dhokla.jpg|'दोक्ला' खाद्यविशेषः

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माषः

thumb|200px|right|माषधान्यम्
thumb|200px|right|माषदालः
thumb|right|200px|माषेण निर्मितं वटकम्

एषः **माषः** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयम् आङ्ग्लभाषायां Black gram इति उच्यते । माषः अधरस्य रुचिवर्धकः । किन्तु न तावान् उदरस्य हितकरः । भारतीयेषु प्राचीनेषु शास्त्रेषु माषस्य उपयोगः एव निषिद्धः अस्ति । यतः माषः बुद्धिं न्यूनीकरोति, अथवा बुद्धेः वर्धनस्य अवरोधकः इति । **कुरुविन्दः, वृषाकरः, मांसलः, बलाढ्यः, पित्र्यः, पितृजोत्तमः** इत्यादीनि अपि नामानि सन्ति माषस्य । दिवं गताः पितरः अपि वर्षे एकवारं काकरूपेण भुवम् आगत्य माषं सेवन्ते इति । तदर्थम् एव “श्राद्ध”कार्येषु माषस्य किमपि एकं वा खाद्यपदार्थं निर्मान्ति एव । दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः उपहारः “इड्लि”निर्माणार्थं माषः अत्यावश्यकः एव । दोसानिर्माणे, वटकनिर्माणे, शष्कुलिनिर्माणे, व्याघरणे च माषः उपयुज्यते एव ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य माषस्य स्वभावः
माषः  मधुररुचिप्रधानः । गुणे उष्णः, स्निग्धः (नैर्यासस्वभावयुक्तः) च । पचनार्थं जडः । मलस्य प्रमाणं वर्धयति । देहस्य धातूनां पोषकः । पुरुषेषु वीर्यवर्धकः, स्त्रीषु आर्तववर्धकः च । अयं माषः वातहरः कफवर्धकः च । पित्तम् उत्पादयति, रक्तं च अशुद्धीकरोति ।
 
:**“माषो गुरुभिर्न्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः ।**
:**सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ॥“** (सु.सू.४६-३४)

:१. माषः पचनार्थं जडः इति कारणात् नित्योपयोगार्थं न युक्तः । 
:२. अत्यन्तं श्रमजीविनां हितकरः माषः ।
:३. माषेण निर्मितैः खाद्यपदार्थैः सह शुण्ठ्या वा, जीरिकया वा, हिङ्गुना वा निर्मितं किमपि सेवन्ते चेत् दोषस्य परिहारः भवति, शीघ्रं जीर्णम् अपि भवति । उदाहरणार्थम् – “इड्लि” इत्याख्येन आहारपदार्थेन सह शुण्ठ्याः उपसेचनं खादनीयम् ।
:४. पित्तप्रकोपः, आम्लपित्तं (Acidity), त्वग्रोगः, प्रमेहः, रक्तव्याधिः वा अस्ति चेत् माषः अपथ्यः एव ।
:५. मलक्षययुक्तानां माषः हितकरः । (जीर्णशक्तेः विषये अपि अवधानं भवेत्) 
:६. माषः कफकारकः । श्वासोच्छ्वासव्याधिः, कासः वा अस्ति चेत् माषः न हितकरः ।
:७. ज्वरावस्थायां, पाचनशक्तेः न्यूनत्वे च माषः न उपयोक्तव्यः ।
:८. माषः बलवर्धकः, पुरुषेषु वीर्यवर्धकः च । वीर्यक्षयः अस्ति चेत् माषस्य उपयोगः हितकरः ।
:९. माषः स्त्रीषु आर्तववर्धकः । अतः किशोरावस्थातः यौवनावस्थां प्रति पादार्पणं कुर्वतीनां युवतीनां हितकरः माषः ।

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चन्द्रभागा (सोमनाथः)

एतत् शक्तिपीठं भारतस्य गुजरातराज्ये जुनागढमण्डले विद्यमानस्य सोमनाथमन्दिरस्य समीपे अस्ति। 
## सम्पर्कः
जुनागढमण्डलस्य रावल् रेलनिस्थानतः १३ की.मी. दूरे अस्ति । जुनागढविमाननिस्थानकतः ९५ की.मी दूरे अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अस्य शक्तिपीठस्य निकटे एव हिरा कपिला सरस्वती नद्यः प्रवहन्ति । अत्रत्या देवी चन्द्रभागा नाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः उदरं पतितम्  इति भक्तानां विश्वासः। चन्द्रभागादेव्याः देवालयः नास्ति । अत्रत्यः शिवः वक्रतुण्डनाम्ना पूज्यते । एतत् स्थानं प्रभासक्षेत्रनाम्ना अपि अभिजानन्ति। केषाञ्चन मतानुसारं यत्र उदरं पतितं तत् स्थानं मुम्बयीसमीपे भरोल् इत्यत्र अस्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:गुजरातस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गायत्री (पुष्करम्)

एतत् शक्तिपीठं भारतस्य राजास्थानराज्ये अजमेरमण्डले विद्यमानस्य पुष्करस्य समीपे गायत्रीगिरौ अस्ति।

## सम्पर्कः
अजमेरतः वायव्यदिशि ११ की.मी. दूरे अस्ति । एतत् क्षेत्रं प्रति बहुविधवाहनानां व्यवस्था अस्ति । समीपस्थं विमाननिस्थानकं जयपुरम् ।

## वैशिष्ट्यम्
पुष्करक्षेत्रम् उष्ट्राणां धावनस्पर्धानिमित्तं प्रसिद्धम् । एषः कार्यक्रमः वार्षिकोत्सवरूपेण आचर्यते । तस्मिन् समये अनेके विदेशीयाः वीक्षणार्थण् अत्र आगच्छान्ति । एतस्य कारणेन शक्तिपीठं निस्तेजितम् अस्ति ।  अत्रत्या देवी गायत्रीदेवीनाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः कण्ठाभरणं पतितम्  इति । अत्रत्यः शिवः सर्वानन्दनाम्ना पूज्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गायत्रीमन्दिरम्
* गायत्री (पुष्करम्) 

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:राजस्थानराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अम्बिका (विराटनगरम्)

एतत् शक्तिपीठं भारतस्य राजास्थानराज्ये जयपुरस्य समीपे विद्यमानस्य भरतपुरे अस्ति। 
## सम्पर्कः
राजास्थानस्य राजधान्याः जयपुरतः यानव्यवस्था बहु उत्तमा अस्ति । समीपस्थं विमाननिस्थानकं जयपुरम् ।
## वैशिष्ट्यम्
पौराणिक-उल्लेखानुसारं विराटनगरं भारतस्य त्रिषु स्थानेषु उल्लिखितं दृश्यते । जयपुरतः ९० की.मी. दूरे विराट् अथवा बिराट् नामकः ग्रामः, पश्चिमबङ्गालस्य दिनकपुरमण्डलस्य बैराटी, बाङ्ग्लादेशस्य रङ्गपुरमण्डलस्य बिराट् च । किन्तु बहवः जयपुरसमीपस्थम् एव शक्तिपीठम् इति भावयन्ति । अत्रत्या देवी अम्बिकानाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः वामपादस्य अङ्गुल्यः पतिताः इति । अत्रत्यः शिवः अमृतेश्वरनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:राजस्थानराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मेथिकापत्रम्

thumb|200px|right|मेथिकापत्रम्

इदं **मेथिकापत्रम्** अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं मेथिकापत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एषा मेथिका आङ्लभाषायां Methi इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tyrigonella foenum graecum इति । एतस्याः मेथिकायाः **दीपनी, उग्रा, कुञ्चिका, बहुपत्रिका, मल्लिका, शितवीर्या, ज्योतिष्का, वल्लरी, शिखी** इत्यादीनि अन्यानि नामानि अपि सन्ति । अस्य मेथिकासस्यस्य बीजं पर्णं चापि उपयुज्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितं चापि निर्मातुं शक्यते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मेथिकापत्रस्य स्वभावः
इदं मेथिकापत्रं कटुरसयुक्तं, तिक्तरुचियुक्तं च । एतत् मेथिकापत्रं पचनार्थं लघु, रूक्षं च । अस्याः मेथिकायाः बीजानि लघ्वाकारकाणि, अत्यन्तं तिक्तानि च भवन्ति ।

:**“मेथिका कटुरुष्णा च रक्तपित्तप्रकोपिनी ।**
:**अरोचहरा दीप्तिकरी वातप्रणाशिनी ॥“** (धन्वन्तरिकोषः)

:१. मेथिका उष्णवीर्या, रक्तपित्तं प्रकोपयति । thumb|150px|right|मेथिकासस्यम्
:२. इयं मेथिका अग्निम् उद्दीपयति, अरुचिं निवारयति च ।
:३. मेथिका कफहारिका, ज्वरनाशिका च ।
:४. मेथिका बलवर्धिका, हृदयस्य हितकरी च ।
:५. मेथिका मलम् अवरुणद्धि, वमनं शमयति च ।
:६. मेथिका वातरक्तं, कफं, कासं, दातार्शं, कृमिं, क्षयं च निवारयति ।
:७. मेथिकाबीजस्य चूर्णेन निर्मितं पिण्डं प्रसवानन्तरं दीयते । तेन बभुक्षा वर्धते, क्षीरम् अपि वर्धते, मलशुद्धिः च भवति ।
:८. मेथिकाबीजस्य चूर्णेन निर्मितं पिण्डं श्रान्तौ, आमवाते, आतकवे च दातुं शक्यते ।
:९. रक्तसहिते अतिसारे मेथिकां भर्जयित्वा उष्णजले योजयित्वा पातव्यम् ।
:१०. मेथिकायाः सेवनेन शरीरवेदना न्यूना भवति ।
:११. मेथिका तिक्तरुचियुक्ता इति कारणात् मधुमेहे अपि उपयोक्तुं शक्यते ।
:१२. मेथिका काड्लिवर्-तैलस्य स्थाने अपि दैर्बल्यादिषु उपयोगम् अर्हति ।
:१३. शरीरस्य उपरि वेदना अस्ति चेत् तत्र मेथिकायाः लेह्यं लेपयितुं शक्यते ।
:१४. मेथिका रक्तपित्तं वर्धयति । तस्मात् रक्तपित्तरोगिणः अस्याः उपयोगं न कुर्युः ।
:१५. अस्याः मेथिकायाः चूर्णं १-५ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।

‎

वर्गः:हरितकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न रूपमस्येह तथोप...

## श्लोकः 
:**न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठः ।**
:**अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न रूपम् अस्य इह तथा उपलभ्यते न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठः अश्वत्थम् एनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ ३ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः १५.४ ततः पदं तत्परिं….: द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः १५.४ ततः पदं तत्परिं….: द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः १५.४ ततः पदं तत्परिं….: द्रष्टव्यः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
निर्मानमोहा जितसङ्ग...

## श्लोकः 
:**निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।**
:**द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्ति अमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ ॥

## अन्वयः
निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसञ्ज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति ।

## शब्दार्थः 
:निर्मानमोहाः = मोहाभिमानविवर्जिताः
:जितसङ्गदोषाः = विगतासक्तिकल्मषाः
:अध्यात्मनित्याः = आत्मध्यानपरायणाः
:विनिवृत्तकामाः = अपगतवाञ्छाः
:सुखदुःखसञ्ज्ञैः = सुखदुःखनामकैः
:अमूढाः = विवेकिनः
:अव्ययम् = अविनाशि ।

## अर्थः 
येषाम् अभिमानः नास्ति मोहश्च, येषु विषयासक्तिरूपं कश्मलं नास्ति, ये सर्वदा आत्मध्याने रताः सन्ति, येषां विषयेषु तृष्णा नास्ति, ये शीतोष्णयोः सुखदुःखयोश्च निर्विकाराः ते एव धीराः इमम् अश्वत्थवृक्षं विनाश्य तदव्ययं पदं प्राप्तुम् अर्हन्ति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
महामाया (अमरनाथः)

एतत् शक्तिपीठं भारतस्य जम्मू-काश्मीरराज्ये अनन्तनागमण्डलस्य पहलगांवसमीपे अस्ति। 
## सम्पर्कः
श्रीनगरतः पहलगांव प्रति ९४.की.मी. बसयानेन आगत्य ततः चन्दनवाडीपर्यन्तं १६.की.मी यावत् पादाभ्यां गतं चेत् अत्र प्राप्तुं शक्यम् । 
## वैशिष्ट्यम्
शक्तिपीठस्य अपेक्षया अमरनाथयात्राकारणतः एतत् स्थानं प्रसिद्धम् अस्ति । अत्रत्यगुहायां वर्षे एकवारं नैसर्गिकरीत्या हिमलिङ्गस्य निर्माणं भवति । तस्य दर्शनार्थम् एव जुलै-आगष्टमासयोः लक्षशः भक्ताः पादाभ्याम् आगमिष्यन्ति । बहूकोटस्य पृष्ठभागस्य गहनारण्येन आवृत्तम् अस्ति पुरातनं महामायामन्दिरम् । अत्रैव त्रिसन्ध्येश्वरमन्दिरम् अपि अस्ति । समीपे एव तावीनदी प्रवहति । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः कण्ठः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्यशिवेन अमरनाथेन सह अमरनाथेश्वरी अपि निवसति इति जनानां विश्वासः ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ममैवांशो जीवलोके...

## श्लोकः 
:**ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ॥**
:**मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मम एव आंशः जीवलोके जीवभूतः सनातनः मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ ॥

## अन्वयः
जीवलोके मम सनातनः अंशः एव जीवभूतः । प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।

## शब्दार्थः 
:जीवलोके = संसारे
:सनातनः = चिरन्तनः
:अंशः = अवयवः
:जीवभृतः = जीवत्वं प्राप्तः
:प्रकृतिस्थानि = प्रकृतौ विद्यमानानि
:मनःषष्ठानि = चित्तषष्ठानि
:कर्षति = आकर्षति ।

## अर्थः 
योऽयं संसारः तत्र जीवः ममैव चिरन्तनः कश्चित् अवयवः । यद्यपि सुप्तौ प्रलये च तस्य मयि लयो वर्तते तथापि मायाशालित्वात् सगुणे एव मयि लयः, न तु मायासम्बन्धराहित्यात् निर्विशेषे ब्रह्मणि । ततश्च सुषुप्तौ प्रलये वा समाप्ते पुनः संसाराय निर्गच्छन् सः कर्मवशात् शरीरं प्राप्नुवन् भोगार्थं मनःप्रधानानि सर्वाण्यपि इन्द्रियाणि प्राप्नोति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ततः पदं तत्परि...

## श्लोकः 
:**ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।**
:**तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥

## अन्वयः
अस्य रूपम् इह न उपलभ्यते तथा न अन्तः न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठा ।  सुविरूढमूलम् एनम् अश्वत्थं दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा, ततः यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता तम् एव च आद्यं पुरुषं प्रपद्ये इति मत्वा यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति तत् पदं  परिमार्गितव्यम् । 	

## शब्दार्थः 
:सम्प्रतिष्ठा = स्थितिः (मध्यः)
:सुविरूढमूलम् = सुदृढमूलम्
:असशस्त्रेण = वैराग्यायुधेन
:छित्त्वा = द्विधा कृत्वा
:पदम् = स्थानम्
:परिमार्गितव्यम् = अन्वेष्टव्यम्
:पुराणी = प्राचीना
:प्रवृत्तिः = संसारप्रवृत्तिः
:प्रसृता = प्रवृत्ता
:आद्यम् = प्रथमम्
:पुरुषम् = परमपुरुषम्
:प्रपद्ये = प्राप्नोमि ।

## अर्थः 
अस्य अश्वत्थवृक्षस्य ऊर्ध्वमूलत्वादिकं यत्स्वरूपं पूर्वमुक्तं तत् केनापि ज्ञातुं न शक्यते तथा अस्य आदिः मध्यः अन्तश्च ज्ञातुं न शक्यते । तादृशम् एनम् अनिष्टफलजनकम् अश्वत्थवृक्षं वैराग्यशस्त्रेण विनाश्य सर्वेऽपि पुरुषाः तं महापुरुषं ध्यायन्तः तादृशं स्थानं शोधयेयुः यत् स्थानं प्राप्ताः पुनः न संसारं प्राप्नुवन्ति, यस्मादेव च अयमनादिः संसारः सम्पन्नो वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शरीरं यदवाप्नोति...

## श्लोकः 
:**शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।**
:**गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
शरीरं यत् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति ईश्वरः गृहीत्वा एतानि संयाति वायुः गन्धान् इव आशयात् ॥ ८ ॥

## अन्वयः
ईश्वरः यत् शरीरम् अवाप्नोति, यत् च अपि उत्क्रामति वायुः आशयात् गन्धान् इव एतानि गृहीत्वा संयाति ।

## शब्दार्थः 
:ईश्वरः = जीवः
:अवाप्नोति = लभते
:उत्क्रामति = निर्गच्छति
:आशयात् = आधारात् कुसुमादेः
:गन्धान् इव = सौरभम् इव
:गृहीत्वा = स्वीकृत्य
:संयाति = गच्छति ।

## अर्थः 
सुषुप्तौ प्रलये वा समाप्ते सविशिषे ब्रह्मणि लीनः जीवः पूर्वस्मात् शरीरात् निर्गत्य स्वकर्मवशात् शरीरान्तरं यदा प्राप्नोति तदा वायुः पुष्पात् गन्धमिव पूर्वस्मात् शरीरात् सर्वाण्यपि इन्द्रियाणि गृहीत्वैव शरीरान्तरं प्रविशति । ततश्च सविशेषे ब्रह्मणि लीनस्यैव संसारं प्रति पुनरागमनम्, न पुनः उपाधिभूतस्य शरीरस्य अनाशात् निर्विशेषे ब्रह्मणि लीनस्य इति मन्तव्यम् । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च...

## श्लोकः 
:**श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।**
:**अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च अधिष्ठाय मनः च अयं विषयान् उपसेवते ॥ ९ ॥

## अन्वयः
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणं च मनः च अधिष्ठाय अयम् एव विषयान् उपसेवते ।

## शब्दार्थः 
:श्रोत्रम् = श्रवणम्
:चक्षुः = नेत्रम्
:स्पर्शनं च = त्वचं च
:रसनम् = जिह्वाम्
:घ्राणम् = नासिकाम्
:मनः = चित्तम्
:अधिष्ठाय = आश्रित्य
:विषयान् = शब्दादीन्
:उपसेवते = अनुभवति ।

## अर्थः 
शरीरान्तरं प्रविष्टोऽयं जीवः श्रवणं नेत्रं त्वचं जिह्वां नासिकां चित्तं कर्मेन्द्रियाणि च आश्रित्यैव शब्दादीन् अनुभवति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि...

## श्लोकः 
:**उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।**
:**विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् विमूढाः  न अनुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥

## अन्वयः
विमूढाः उत्क्रामन्तं स्थितं वा अपि भुञ्जानं गुणान्वितं वा न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति ।

## शब्दार्थः 
:विमूढाः = अविवेकिनः
:उत्क्रामन्तम् = ऊर्ध्वं गच्छन्तम्
:स्थितम् = तिष्ठन्तम्
:भुञ्जानम् = अनुभवन्तम्
:गुणान्वितम् = गुणसहितम्
:ज्ञानचक्षुषः = ज्ञाननेत्राः ।

## अर्थः 
पूर्वं शरीरं विहाय शरीरान्तरं गच्छन्तम्, तच्छरीरे तिन्तम्, इन्द्रियैः विषयान् अनुभवन्तं वा एनं जीवं मूढाः न कदापि ज्ञातुं शक्नुवन्ति । ज्ञाननेत्राः पुनः अवश्यं तं ज्ञातुं शक्नुवन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मरीचम्

एतत् **मरीचम्** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एतत् मरीचम् अपि सस्यजन्यः कश्चन आहारपदार्थः । एतत् मरीचम् आङ्ग्लभाषायां Black Pepper इति वदन्ति । एतत् मरीचं प्रायः भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अस्य मरीचस्य **मरिचक्नं, पलितं, श्यामं, वल्लीजं, कृष्णम्, ऊष्णं, यवनेष्टिः, शिरोवृत्तं, कोलकं, धर्मपत्तनम्** इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति इति धन्वनतरिकोषे उल्लिखितम् अस्ति । एतत् मरीचम् आहारत्वेन औषधत्वेन च अपि उपयुज्यते ।

## कषायम्
मरीचं सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र जीरिकाचूर्णं, शुण्ठीं, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मरीचस्य स्वभावः
एतत् मरीचं कटुतिक्तरसयुक्तम् । एतत् पचनार्थं लघु । मरीचम् उष्णवीर्यं चापि । 

:**“मरीचं कटुतिक्तोष्णं पित्तकृत् श्लेष्मनाशनम् ।**
:**वायुं निवारयत्सेव जन्तुसन्ताननाशनम् ॥“** (धन्वन्तरिकोषे शतपुष्पादिवर्गः)

:१. एतत् मरीचं कफं, वायुं, क्रिमिं च परिहरति ।
:२. मरीचं हृद्रोगम् अपि परिहरति ।
:३. मरीचं न उष्णम् । एतत् शरीरस्य द्रवांशं नाशयति । तन्नाम शरीरं शुष्कीकरोति ।
:४. मरीचम् अग्निदीपकम् । तन्नाम पचनशक्तिं वर्धयति । thumb|200px|left|लतायां वर्धमानं मरीचम्
:५. मरीचं पित्तं वर्धयति । पित्तप्रकृतियुक्ताः मितेन उपयोगं कुर्युः ।
:६. मरीचं श्वासरोगम् (अस्तमाम्), उदरबाधां च निवारयति ।
:७. मरीचम् अरुचिं निवार्य बुभुक्षां वर्धयति ।thumb|200px|right|कृष्णं, हरितं, रक्तं, श्वेतं च मरीचम्
:८. चर्मरोगेषु मरीचस्य तैलम् उपयुज्यते ।
:९. दन्तवेदना अस्ति चेत्, दन्ताः कीटविद्धाः वा सन्ति चेत् मरीचेन दन्तमञ्जनं वा, मरीचस्य कषायं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं वा कर्तुं शक्यते ।
:१०. मरीचस्य तैलस्य शरीरे लेपनेन आमवातः, कण्डूयनं, चर्मरोगः च अपगच्छति ।
:११. मरीचस्य चूर्णं, मधु, शर्करां च योजयित्वा सेवनं सर्वविधेषु कासेषु हितप्रदम् ।
:१२. मलेरियासदृशेषु ज्वरेषु अपि मरीचम् उपयुज्यते ।
:१३. मरीचं शरीरस्य शीतत्वं निवारयति ।
:१४. आमयुक्ते अतिसारे अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति वाग्भटे अस्ति ।
:१५. घृतस्य सेवनेन जातस्य अजीर्णस्य अपि मरीचम् उपयुक्तम् इति भावप्रकाशे उल्लिखितम् अस्ति ।
:१६. मरीचस्य विषये राजकोषे, धन्वन्तरिकोषे, चरकसंहितायां, भावप्रकाशे, वाग्भटे चापि उल्लेखः अस्ति ।

## टिप्पणी
## चित्रवीथिका

चित्रम्:Piper nigrum Dried fruits with and without pericarp - Penja Cameroun.jpg|कृष्णमरीचं, श्वेतमरीचं च
चित्रम्:Sa-pepper.jpg|एकं मरीचम्
चित्रम्:Piper_nigrum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-107.jpg|मरीचलता मरीचं च
चित्रम्:Piper nigrum W IMG 2444.jpg|मरीचलता

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:गृहौषधम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
न तद्भासयते सूर्यो...

## श्लोकः 
:**न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।**
:**यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य षष्टः(६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न तत् भासयते सूर्यः न शशाङ्कः न पावकः यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् धाम परमं मम ॥ ५ ॥

## अन्वयः
सूर्यः तत् न भासयते, न शशाङ्कः, न पावकः यत् गत्वा न निवर्तन्ते तत् मम परमं धाम ।

## शब्दार्थः 
:भासयते = प्रकाशयति
:शशाङ्कः = चन्द्रः
:पावकः = अग्निः
:धाम = स्थानम् ।

## अर्थः 
यत् पदं न सूर्यः प्रकाशयितुं शक्नोति, न चन्द्रः, नापि अग्निः यत् प्राप्तश्च पुरुषः पुनः न संसारक्लेशम् अनुभवति तदेव मम श्रेष्ठं स्थानम् । 				
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कुळित्थः

अयं कुळित्थः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एषः कुळित्थः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषः आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य कुळित्थस्य उल्लेखः सर्वत्र दृश्यते एव । **ताम्रवर्णः, कलावृत्तः, अनिलापहः, कर्पणा, पीतमुद्गः, अलिस्कन्दः, सुराष्ट्रकः** इत्यादीनि नामानि सन्ति कुळित्थस्य । कुळित्थेन श्राणां, सारं, क्वथितं, पौलिं, व्यञ्जनं च निर्मान्ति ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कुळित्थस्य स्वभावः
कुळित्थः गुणे अत्यन्तम् उष्णः । रुचौ कषायत्वप्रधानः । पचनार्थं लघुः । जीर्णानन्तरम् आम्लं भवति । अयं कश्चन उत्तमः वातानिलोमकः (वातबाधायाः निवारकः) । कफशामकः अपि । मितिम् अतिक्रम्य उपयोगं कुर्मः चेत् पित्तं वर्धयति, रक्तम् अपि अशुद्धीकरोति । 

:**“उष्णाः कुलत्थाः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मश्वासपीनसान् ।**
:**कासार्शः कफवातांश्च घ्नन्ति पित्तास्रदाः परम् ॥“** (अ.हृ.सू.६-१८)

:१. कुळित्थः कफप्राधाना कासं, पीनसं, ज्वरम्, अस्थिरोगं, श्वाससम्बद्धं रोगं, मूत्रकोशस्य पाषाणं, शुक्रसम्बद्धं रोगं, चर्मरोगं, बहुवेदनाम्, उदरवेदनां च परिहरति । तादृशेषु समयेषु पथ्याहाररूपेण अपि कुळित्थस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
:२. कुळित्थः जीर्णानन्तरम् आम्लत्वेन परिवर्तते । तस्मात् आम्लपित्तबाधकाः (Acidity) अस्य सेवनं न कुर्युः ।
:३. कुळित्थः पित्तप्रवर्धकः । तस्मात् पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तव्याधियुक्ताः, मलमूत्रेषु रक्तप्रवृत्तियुक्ताः च अस्य उपयोगं न कुर्युः ।
:४. ग्रीष्मकाले कुळित्थस्य उपयोगः न करणीयः ।
:५. कुळित्थः आर्तववर्धकः । तस्मात् आर्तवप्रवृत्तिः मन्दा अस्ति चेत्, सकाले न जायते चेत्, अत्यल्पेन प्रमाणेन जायते चेत् कुळित्थस्य उपयोगः हितकरः । आवर्तदोषस्य कारणतः जाड्यं, भारवर्धनं च जायते चेदपि कुळित्थस्य उपयोगः उत्तमः  (स्त्रीणां केवलम्) (आवर्तदोषः नाम मासिकदोषः) ।
:६. उदरबाधा अस्ति चेत्, वायुसमस्या अस्ति चेत्, श्वासोच्छ्वासस्य समस्या अस्ति चेत् सप्ताहे एकवारं वा कुळित्थस्य उपयोगः करणीयः ।
:७. मूत्रकोशे पाषाणाः सन्ति चेत् (Renal Calculi) कुळित्थस्य सारस्य वा, कुळित्थस्य श्राणायाः वा सेवनं करणीयम् । तेन बहुशीघ्रं पाषाणानां द्रवीभवनम् आरप्स्यते ।
:८. “शिलाजितु”नामकस्य आयुर्वेदस्य औषधस्य सेवनावसरे कुळित्थस्य उपयोगः न करणीयः ।
:९. रुद्धपथकामलायाः  (Obstructive Jandice) आरम्भस्य स्तरे कुळित्थस्य उपयोगः हितकरः ।
:१०. कुळित्थस्य सारस्य निर्माणावसरे तत्र आम्लत्वार्थम् आमलकस्य वा वृक्षामलायाः (Kokum) शिम्बायाः वा उपयोगः अत्यन्तं हितकरः भवति ।
:११. मितिम् अतिक्रम्य यदि कुळित्थस्य उपयोगः क्रियते तर्हि देहस्य मार्गेषु (नासिका, कण्ठः, मूत्रमार्गः) रक्तस्रावः भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः