व्युत्पन्न एवं हेजिंग रणनीतियों .

**आमुख**

वित्तीयजगत् अनिश्चितताभिः पूरितं भवति ये सम्पत्तिनां व्यवसायानां च मूल्याङ्कनं प्रभावितं कुर्वन्ति। निवेशकाः, निगमाः, वित्तीयसंस्थाः च स्टॉक्, वस्तूनि, व्याजदराणि, विनिमयदराः, इत्यादीनां मूल्ये उतार-चढावस्य कारणेन जोखिमस्य सामनां कुर्वन्ति एतानि जोखिमानि प्रभावीरूपेण प्रबन्धयितुं व्युत्पन्नानि, हेजिंग-रणनीतयः च व्यापकरूपेण उपयुज्यन्ते ।

व्युत्पन्नाः वित्तीययन्त्राणि सन्ति येषां मूल्यं अन्तर्निहितसम्पत्त्याः, सूचकाङ्कस्य, अथवा दरात् प्राप्तं भवति । ते निवेशकानां जोखिमानां न्यूनीकरणे, भविष्यस्य मूल्य-आन्दोलनेषु अनुमानं कर्तुं, पोर्टफोलियो-प्रतिफलं वर्धयितुं च सहायं कुर्वन्ति । हेजिंग, अन्यतर, एक जोखिम प्रबंधन रणनीति है जो मूल्य उतार-चढ़ाव के प्रभाव को कम करने के लिए संबंधित संपत्ति में एक ऑफसेट स्थिति ग्रहण करती है। अस्मिन् दस्तावेजे व्युत्पन्नानां, रणनीतीनां च गहनतया हेजिंग-रणनीतयः अन्वेषणं कृतम् अस्ति ।
लघुचित्रम्
**व्युत्पन्नों को समझना** 

व्युत्पन्नाः अनुबन्धाः सन्ति ये तेषां मूल्यं अन्तर्निहितसम्पत्त्याः, यथा स्टॉक्, बन्धन, वस्तु, मुद्रा, मुद्रा, व्याजसूचकाङ्काः, अथवा विपण्यसूचकाङ्काः प्राप्नुवन्ति एतेषां यन्त्राणां उपयोगः हेजिंग, अटकेशन, मध्यस्थतायै च भवति ।

* *व्युत्पन्न के प्रकार*

वायदा अनुबन्धाः – एते भविष्यस्य तिथौ पूर्वनिर्धारितमूल्येन सम्पत्तिं क्रेतुं वा विक्रेतुं वा मानकीकृतसमझौताः सन्ति। वायदां विनिमय-उपरि व्यापारिताः भवन्ति तथा च सामान्यतया वस्तुषु, स्टॉक-सूचकाङ्केषु, मुद्रासु च उपयुज्यन्ते ।

अग्रे अनुबन्धाः – वायदानां सदृशं किन्तु-काउण्टर (OTC) इत्यस्य व्यापारः कृतः, अग्रे अनुबन्धाः द्वयोः पक्षयोः मध्ये अनुकूलिताः भवन्ति यत् ते विशिष्टदिनाङ्के निर्धारितमूल्येन सम्पत्तिं क्रेतुं वा विक्रीतुम् वा द्वयोः पक्षयोः मध्ये अनुकूलिताः भवन्ति |

विकल्प-अनुबन्धाः – एते क्रेतारं दक्षिणं (किन्तु दायित्वं न) ददति यत् सः पूर्वनिर्धारितमूल्येन सम्पत्तितः पूर्वं वा समाप्तदिनाङ्के वा सम्पत्तिं क्रेतुं वा विक्रेतुं वा क्रयणं कर्तुं वा विक्रेतुं वा ददाति।

कॉल विकल्पः : एकं सम्पत्तिं क्रेतुं अधिकारः।

विकल्पः Put: एकं सम्पत्तिं विक्रेतुं अधिकारः।

स्वैप्स – एते नकदप्रवाहस्य अथवा अन्यवित्तीयसाधनानाम् आदानप्रदानार्थं द्वयोः पक्षयोः मध्ये सम्झौताः सन्ति।

**जोखिम प्रबन्धन में हेजिंग का महत्व**

हेजिंग एक सम्बन्धित संपत्ति या व्युत्पन्न में विपरीत स्थिति को लेकर जोखिम संपर्क को कम करने का अभ्यास है। प्रतिकूलमूल्यानां आन्दोलनानां विरुद्धं बीमारूपेण कार्यं करोति ।

*किमर्थं हेजः ?*

अस्थिरतां न्यूनीकरोतु – स्थिरीकरणं कृत्वा अर्जनं, नकदप्रवाहं च स्थिरं भवति ।

निवेशमूल्यं रक्षन्तु – विपण्यमन्दीतः पोर्टफोलियो सुरक्षितं करोति।

विदेशविनिमयजोखिमस्य प्रबन्धनं – अन्तर्राष्ट्रीयव्यापाराणां कृते उपयोगी।

नियंत्रित ब्याज दर जोखिम – स्थिर ऋण एवं बन्धन पुनर्भुगतान सुनिश्चित करता है।.

* सामान्य हेजिंग रणनीतियाँ .

वायदाभिः सह हेजिंग् . - एकः व्यापारः अथवा निवेशकः मूल्य-उतार-चढावस्य विरुद्धं हेज-करणाय वायदा-अनुबन्धानां उपयोगं कर्तुं शक्नोति ।

विकल्पैः सह हेडिंग् करणम् . - विकल्पाः लचीलाः हेजिंग-अवकाशाः प्रदान्ति यतः ते लाभस्य अनुमतिं ददति स्म, तदा ते हानिः सीमिताः भवन्ति ।

स्वैप्स के साथ हेजिंग  - निगमाः व्याजदरस्य मुद्राजोखिमानां च प्रबन्धनार्थं स्वैप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।

पोर्टफोलियो हेडिंग - निवेशकाः स्वस्य स्टॉक-पोर्टफोलियो-प्रहारार्थं सूचकाङ्क-भविष्यस्य वा ईटीएफ-इत्यस्य वा उपयोगं कुर्वन्ति ।
लघुचित्रम्
**हेजिंग के लिए व्युत्पन्न के उपयोग के लाभ**

* जोखिम-शमनीकरणम् : व्युत्पन्नाः प्रतिकूल-बाजार-आन्दोलनानां विरुद्धं रक्षणं प्रदान्ति, येन अस्थिरतायाः प्रभावः न्यूनीकरोति 

* लागत दक्षता: प्रत्यक्ष संपत्ति लेनदेन की तुलना में, व्युत्पन्न, व्युत्पन्न वित्तीय जोखिमों को हेज के लिए एक लागत-प्रभावी तरीका प्रदान करता है।

* लचीलापनम् : विभिन्नानि व्युत्पन्नयन्त्राणि उपलब्धानि सन्ति, निवेशकाः व्यवसायाः च स्वस्य हेजिंग-रणनीतयः स्वस्य विशिष्ट-आवश्यकतानां अनुरूपं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

* बाजार तरलता: मानकीकृत व्युत्पन्न अनुबंधों के प्रयोग ने गहरे और तरल बाजारों को सुनिश्चित करता है, जिससे व्यापारियों के लिए ऐसे स्थानेषु प्रवेशं निर्गमनस्थानं च सुकरं भवति |

**व्युत्पन्न एवं हेजिंग के साथ संबद्ध जोखिम**

* यद्यपि व्युत्पन्नानि पर्याप्तं लाभं प्रददति, तथापि ते जोखिमैः सह अपि आगच्छन्ति येषां प्रभावीरूपेण प्रबन्धनस्य आवश्यकता वर्तते:

* बाजार जोखिम: व्युत्पन्न बाजार उतार-चढ़ाव के प्रति संवेदनशील होते हैं, और गलत हेजिंग रणनीतियों को पर्याप्त हानि हो सकता है।

* प्रतिपक्षीयजोखिम: ओटीसी व्युत्पन्न, यथा अग्रे, स्वैप्स च, अन्यपक्षः अनुबन्धे पूर्वनिर्धारितं कर्तुं शक्नोति इति जोखिमं वहन्तु।

* जटिलता : व्युत्पन्न-उपयोगस्य विपण्य-स्थितेः सम्यक् अवगमनस्य आवश्यकता भवति, येन तेषां कृते अनुभव-अनुभव-निवेशकानां कृते अनुप-योग्यता भवति ।

* नियामक जोखिम: वित्तीय नियमों में परिवर्तन व्युत्पन्न उपकरणों के व्यापार एवं मूल्यीकरण को प्रभावित कर सकते हैं, जो हेडिंग रणनीतियों को प्रभावित कर सकते हैं।

**निगमन**

व्युत्पन्नानां वित्तीयबाजारेषु निवेशकानां व्यावसायिकव्यापाराणां च कृते जोखिमप्रबन्धनसाधनं प्रदातुं वित्तीयबाजारेषु महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति। वायदा, विकल्प, अग्रे, तथा स्वैप, बाजार प्रतिभागी प्रतिकूल मूल्य आंदोलन के विरुद्ध हेज कर सकते हैं, वित्तीय स्थिरता सुनिश्चित कर सकते हैं। तथापि, व्युत्पन्नाः निहितं जोखिमं अपि वहन्ति, येन उपयोक्तृभ्यः स्वस्य अनुप्रयोगस्य, विपण्यगतिशीलतायाः च गहनतया अवगमनं भवति यदा समुचितरूपेण उपयोगः भवति तदा व्युत्पन्नैः सह हेजिंग् अनिश्चिततायाः विरुद्धं सुरक्षां दातुं शक्नोति तथा च वित्तीयनियोजनं वर्धयितुं शक्नोति ।