मरीच्यासनम्

**मरीच्यानसं** योगे एकः उपविष्टः मुद्रा अस्ति यस्य नाम **मरीचिऋषेः नाम्ना अस्ति , यः** हिन्दुपौराणिककथासु **सप्तर्षिषु (सप्त महान् ऋषिषु)** अन्यतमः आसीत् **मरीच्यासन** इति नाम निष्पन्नम् ।

* **मरीचि** : ऋषिनाम, यस्य अर्थः संस्कृते     "प्रकाशस्य किरणः" अथवा "प्रकाशपुञ्जः" इति । मरीचिः प्रज्ञामार्गप्रकाशक     इति मतम्, अस्य आसनस्य तस्य प्रकाशस्य प्रतिबिम्बं उच्यते ।
* **आसन** : "मुद्रा" अथवा "आसन"     अर्थ, आसन मुद्रा निर्दिश्य।

## संस्कृतार्थः 
मरीच्यासनपदस्य अनुवादः " मरीचिऋषिस्य मुद्रा " इति **।** मुद्रायां अभ्यासकः आसनविवर्तनं करोति यस्मिन् लचीलता, बलं, संतुलनं च आवश्यकं भवति, यथा ऋषिस्य भौतिकक्षेत्रात् परं गहनतरसत्यं च द्रष्टुं क्षमता

**मरीच्यासन का ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ**

आसनस्य उत्पत्तिः प्राचीनयोगपरम्पराभिः सह सम्बद्धा अस्ति, यस्य मूलं हठयोगव्यवस्थायां **वर्तते** । मरिचि ऋषिः , प्रायः योगविज्ञानानाम् पूर्वजः इति मन्यते, सः प्रज्ञायाः दिव्यदृष्टेः च सह सम्बद्धः अस्ति । सः अनेकानि आध्यात्मिकशिक्षानि निर्मितवान् इति कथ्यते, अस्य आसनस्य नामकरणं तस्य सम्मानार्थं आध्यात्मिकजागरणस्य, आन्तरिकदृष्ट्या अज्ञानस्य पातनस्य च प्रतीकत्वेन कृतम् अस्ति

मरीच्यासनं **हठयोगप्रदीपिका** तथा **घेरन्दसंहिता** इत्यादिषु शास्त्रीयग्रन्थेषु दृश्यते , ये **मुख्यग्रन्थाः** आसन् ये भौतिकार्थे योगस्य अभ्यासं ठोसरूपेण स्थापयन्ति **स्म** आसनस्य विवर्तनगतिः विषनिर्गमनस्य शरीरस्य शुद्धीकरणस्य च मार्गरूपेण दृश्यते, यथा मरीचिस्य ऋषिप्रज्ञा यत् स्पष्टतां बोधं च ददाति

## प्रयोजन एवं लाभ 
**मरीच्यासनं** शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं विस्तृतं प्रददाति, येन योगाभ्यासस्य महत्त्वपूर्णं आसनं भवति ।

**शारीरिक लाभ**

# **मेरुदण्डस्य लचीलापनं सुदृढं करोति : मरीच्यासनस्य** विवर्तनगत्या मेरुदण्डे विशेषतः काटि-वक्षस्थलक्षेत्रेषु गतिशीलता वर्धते     । एतेन कठोरता न्यूनीकर्तुं समग्रलचीलतां च सुदृढं भवति ।
# **स्कन्धं नितम्बं च तानयति** : मुद्रा स्कन्धान्     अपि उद्घाटयति, नितम्बस्य फ्लेक्सर्, कटिबन्धं, चतुर्भुजं च तानयति । गहनः विवर्तनः     पृष्ठस्य अधः नितम्बयोः तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति ।
# **पाचनं उत्तेजयति : मरीच्यासनस्य** गहनः मोडः उदरस्य     अङ्गानाम् मालिशं करोति, पाचनतन्त्रं च उत्तेजयति । एतत् उत्तमं पाचनं प्रवर्धयति,     अतिरिक्तं द्रवं विषाणि च निपीड्य शरीरस्य विषहरणं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
# **विषहरणं वर्धयति** : उदरस्य संपीडनं, मरोड़क्रियायाः     सह मिलित्वा, लसिकाजलनिकासीं प्रवर्धयित्वा विषाणां निष्कासनं च प्रवर्धयित्वा     शरीरस्य विषमुक्तीकरणे सहायकं भवति
# **कोरं सुदृढं करोति** : मोडने उदरस्य मांसपेशिनां     संलग्नतायाः आवश्यकता भवति, अतः कोरं सुदृढं भवति, मुद्रायां च सुधारः भवति ।

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

# **मानसिकस्पष्टतां वर्धयति** : **मरीच्यासनस्य     अभ्यासः** मानसिककोहरां स्वच्छं कर्तुं, ध्यानं सुदृढं कर्तुं, एकाग्रतां च     संवर्धयितुं सहायकं भवति। The twist stimulates the **solar plexus ,** इच्छाशक्तिः     मानसिकस्पष्टता च सह सम्बद्धं शरीरे ऊर्जाकेन्द्रम् ।
# **तनावं चिन्ताञ्च न्यूनीकरोति** : मोड़स्य समये     श्वासं गभीरं कृत्वा अन्तः ध्यानं दत्त्वा अभ्यासकारिणः तनावस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं     आरामं च प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति। विवर्तनस्य शारीरिकक्रिया अपि शरीरे निहितं     तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति इति ज्ञायते ।
# **भावनानां संतुलनं करोति** : **मरीच्यासनं** जागरूकतां     आत्मनिरीक्षणं च पोषयित्वा भावनात्मकशरीरस्य संतुलनं कर्तुं सहायकं भवति। मुद्रा     भावनात्मकानां अवरोधानाम् मुक्तिं कर्तुं शक्नोति, मुक्ततायाः, शान्तिस्य च भावनां     प्रवर्धयितुं शक्नोति ।

**आध्यात्मिक लाभ**

# **अन्तः प्रज्ञा संवर्धयति** : यथा मरीचि ऋषिः प्रज्ञायाः     सह सम्बद्धः, तथैव **मरीच्यासनः** स्पष्टतां, अन्वेषणं च आनयति इति कथ्यते।     मुद्रायां आवश्यकं गहनं आन्तरिकं ध्यानं आध्यात्मिकवृद्धिं अंतर्ज्ञानस्य विकासं     च प्रोत्साहयितुं शक्नोति ।
# **ऊर्जाप्रवाहं वर्धयति :** घुमावदारगतिः शरीरस्य     माध्यमेन प्राणस्य (जीवनशक्तिः) प्रवाहं उत्तेजयति, विशेषतः मणिपुरचक्रे **(**     सौरजालम्) तथा **स्वाधिष्ठानचक्रे ( सक्रचक्रं** ) जीवनशक्तिं संतुलनं     च सुधरयति।
# **मनःसन्तोषं प्रवर्धयति** : मुद्रायां एकाग्रतायाः     मनःसन्तोषस्य च आवश्यकता भवति, अभ्यासकर्तारं उपस्थितं भवितुं प्रोत्साहयति तथा     च स्वस्य श्वसनशरीरे केन्द्रितं भवति, यत् ध्यानस्य आध्यात्मिक-अभ्यासस्य च अत्यावश्यकं     तत्त्वं भवति।

## पदे पदे निर्देश 
**मरीच्यासनस्य** सम्यक् अभ्यासः कथं करणीयः इति विस्तृतः मार्गदर्शकः अस्ति ।

# **दण्डासने (Staff Pose) आरम्भः** : पादौ सीधा पुरतः     प्रसारयित्वा भूमौ उपविशन्तु, पादौ मोचयित्वा मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा स्थापयन्तु।     नितम्बस्य पार्श्वे तलस्य उपरि हस्तौ स्थापयतु।
# **दक्षिणजानुं मोचयतु** : दक्षिणजानुं वक्षःस्थलं     प्रति उपरि आनयन्तु, पादं मोचयित्वा दक्षिणपादं तलस्य उपरि समतलं स्थापयन्तु।     वामपादं ऋजुं विस्तारितं भवतु।
# **वामबाहुं स्थापयतु** : श्वासेन वामबाहुं सीधा     पुरतः प्रसारयन्तु। निःश्वासं कृत्वा वामबाहुं दक्षिणजानुं परितः आनयन् कूर्चं     दक्षिणदिशि विवर्त्य । समर्थनार्थं पृष्ठतः तलस्य उपरि वामहस्तं स्थापयतु।
# **Twist and Deepen** : वामकटिबन्धं वा अङ्गुलीः     (यदि सम्भवं) धारयितुं दक्षिणहस्तं पृष्ठतः पृष्ठतः आनयन् स्वस्य धडं दक्षिणदिशि     अधिकं विवर्तयतु। वक्षःस्थलं उद्घाटितं, मेरुदण्डं दीर्घं, दक्षिणस्कन्धस्य उपरि     दृष्टिः च स्थापयतु ।
# **कोरं संलग्नं कुर्वन्तु** : यथा यथा भवन्तः मोडस्य     गभीरं गच्छन्ति तथा तथा पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नाः     कुर्वन्तु। प्रत्येकं निःश्वासेन मेरुदण्डस्य दीर्घीकरणं, प्रत्येकं निःश्वासेन     च विवर्तनं गभीरं कर्तुं च ध्यानं दत्तव्यम् ।
# **Hold the Pose** : ३० सेकेण्ड् तः एकनिमेषपर्यन्तं     मुद्रायां तिष्ठन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम्। वक्षःस्थलं उद्घाटितं कृत्वा पृष्ठं     गोलीकरणं परिहरन्तु।
# **Release the Twist** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं     मन्दं हस्तौ मुक्तं कृत्वा शनैः शनैः धड़ं विमोचयन्तु। **दण्डासनं** प्रत्यागत्य     परतः पदानि पुनः पुनः कुर्वन्तु।

**विविधताः परिवर्तनानि च**

* **आरम्भकानां कृते** : यदि भवान् पृष्ठतः हस्तान्     प्राप्तुं असमर्थः अस्ति तर्हि हस्तान् संयोजयितुं योगमेखलायाः अथवा पट्टिकायाः     उपयोगं कर्तुं शक्नोति। वैकल्पिकरूपेण अतिरिक्तसमर्थनार्थं वामहस्तं खण्डे स्थापयन्तु     ।
* **उन्नत-अभ्यासकानां कृते** : उन्नत-अभ्यासकारिणः     स्कन्ध-पट्टिकां सक्रियरूपेण एकत्र आकृष्य वक्षःस्थलं अधिकतया उद्घाट्य मोड़ं     अधिकं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति

## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
# **मेरुदण्डस्य गोलीकरणम्** : विवर्तनं पृष्ठपार्श्वतः     आगच्छेत्, न तु पृष्ठस्य अधःभागात्। प्रत्येकं निःश्वासेन वक्षःस्थलं उत्थाप्य     मेरुदण्डं दीर्घं करोति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
# **Forcing the Twist** : अत्यधिकं बलात् विवर्तनं     परिहरन्तु। मुद्रायां श्वसन् विवर्तनं स्वाभाविकतया गभीरं कर्तुं ददातु। अत्यधिकं     धक्कायितुं पृष्ठस्य कण्ठस्य च तनावः भवितुम् अर्हति ।
# **जानुनां दुर्संरेखणं** : नितजानुः नितम्बेन सह     संरेखितः भवति, पार्श्वे न प्रसारितः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। जानुः साक्षात्     ऊर्ध्वं दर्शयति।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
# **मेरुदण्डस्य मांसपेशी** : मोड़ः मेरुदण्डस्य मांसपेशीं     संलग्नं करोति, यत्र **erector spinae** , यत् पृष्ठं सुदृढं कर्तुं लचीलतां     वर्धयितुं च सहायकं भवति
# **उदर** : कोर-स्नायुः, यत्र **रेक्टस-उदरः** ,     **तिर्यक् च सन्ति** , स्थिरतां निर्वाहयितुम्, मोडस्य समर्थनं च कर्तुं नियोजिताः     भवन्ति ।
# **स्कन्धाः** : विवर्तनक्रिया स्कन्धान् विशेषतः     **डेल्टोइड्स्** , **ट्रेपेजियस्** मांसपेशिनां उद्घाटनं, ताननं च कर्तुं     साहाय्यं करोति ।
# **नितम्बः कटिभागः च** : नितपादः नितम्बस्य फ्लेक्सर्-कटिभागं     च तानयति, विस्तारितः पादः च अन्तः ऊरुयोः तानने अपि सहायकः भवति ।

## श्वसन तकनीक 
**मरीच्यासनस्य** श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति : १.

# **उज्जयी श्वासः** : ध्यानं स्थापयितुं खिंचावं     च गभीरं कर्तुं सम्पूर्णे मुद्रायां **उज्जयी श्वासस्य (विजयी श्वासस्य) उपयोगं     कुर्वन्तु।** एतेन तंत्रिकातन्त्रं शान्तं भवति, ऊर्जायाः नियमनं च भविष्यति     ।
# **डायफ्रामात्मकः श्वसनम्** : डायफ्रामस्य अन्तः     गभीरं निःश्वासं कृत्वा पृष्ठपार्श्वयोः विस्तारं कृत्वा पूर्णतया निःश्वासं कृत्वा     उदरस्य वक्षःस्थले च यत्किमपि तनावं भवति तत् मुक्तं कुर्वन्तु एतेन प्रत्येकं     श्वासेन सह गभीरतरं विवर्तनं भवति ।

## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
* **पृष्ठे वा मेरुदण्डे वा चोटः** : येषां पृष्ठसमस्या     वा मेरुदण्डस्य समस्या वा सन्ति ते सावधानीपूर्वकं **मरीच्यासनस्य समीपं गच्छेयुः।**     अतिभ्रमणं न कर्तव्यं, मेरुदण्डं संपीडितं न तु दीर्घं स्थापयितुं च महत्त्वपूर्णम्     ।
* **गर्भावस्था** : गर्भवतीभिः प्रथमत्रिमासिकस्य     अनन्तरं गहनविवर्तनानि परिहर्तव्यानि। यदि अभ्यासः क्रियते तर्हि परिवर्तनं, प्रॉप्स्     च (यथा बोल्स्टर) शरीरस्य समर्थने सहायकं भवितुम् अर्हति ।
* **जानुविषयाः** : जानुसमस्यायुक्ताः जनाः जानुनि     अत्यधिकं दबावं न स्थापयन्तु, नतजानुना अधः समर्थनार्थं कम्बलं वा कुशनं वा इत्यादीनां     प्रॉप्स्-उपयोगं कुर्वन्तु

## योगाभ्यास में भूमिका 
**मरीच्यासनं** प्रायः योगक्रमेषु विवर्तनार्थं उपविष्टमुद्रारूपेण समाविष्टं भवति, अग्रे मोचनानां पृष्ठमोचनानां च प्रतिरूपं प्रददाति लचीलतां सुधारयित्वा मेरुदण्डे तनावं मुक्तं कृत्वा शरीरं ध्यानार्थं सज्जीकर्तुं उत्तमम् अस्ति।

## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
गहनतया अन्तःकरणीयमुद्रारूपेण **मरीच्यासनः** मानसिकस्पष्टतां आनेतुं, भावनात्मकं अवरोधं मुक्तुं, नवीकरणस्य भावः पोषयितुं च सहायकः भवितुम् अर्हति । मोडः अभ्यासकारिणः अन्तः गन्तुं शक्नुवन्ति, भावनात्मकचिकित्सायाः संतुलनस्य च स्थानं सृजति ।

## दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 
योगदर्शने **मरीच्यासनं** मरीचिऋषिसम्बद्धं स्पष्टतां अन्वेषणं च प्रतिनिधियति । मोडः मानसिकशारीरिकविघ्नानां निष्कासनस्य प्रतीकं भवति, यत् अभ्यासकर्तुः बोधं आत्मसाक्षात्कारं च प्राप्तुं साहाय्यं करोति ।

## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकानां कृते वक्षःस्थलं अधिकं उद्घाटयितुं कोरं स्कन्धं च सक्रियरूपेण नियोजयित्वा मुद्रां गभीरं कर्तुं शक्यते । दीर्घतरधारणं गभीरतरविवर्तनस्य उपयोगः च सम्भवति, परन्तु मेरुदण्डस्य दीर्घतां स्थापयितुं, किमपि संपीडनं परिहरितुं च ध्यानं दातव्यम्

## विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
हठयोगे मरीच्यासनं गहनं, ध्यानात्मकं मुद्रां भवति यस्याः ध्यानं स्थिरता च आवश्यकी **भवति ।** विन्यासयोगे अधिकतीव्रमुद्राणां अनन्तरं विरामस्य मार्गरूपेण अथवा मेरुदण्डस्य गतिशीलतां सुधारयितुम् प्रवाहितक्रमस्य भागरूपेण अस्य समावेशः भवितुं शक्नोति **।**

## दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
**मरीच्यासनस्य** अभ्यासेन मुद्रासुधारः, लचीलापनं वर्धयितुं, तनावस्य निवारणं च कर्तुं शक्यते । अस्मिन् मुद्रायां ये मनःसन्तोषस्य, संरेखणस्य च सिद्धान्ताः संवर्धिताः सन्ति, ते मेजस्य उपरि उपविष्टः वा गमनम् इत्यादिषु दैनन्दिनकार्यक्रमेषु एकीकृत्य स्थापयितुं शक्यते

## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
**मरीच्यासन** इत्यादीनां नियमितरूपेण घुमावदारमुद्राणां अभ्यासः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुदृढं कर्तुं, पाचनं वर्धयितुं, पृष्ठवेदना न्यूनीकर्तुं च शक्नोति शोधकार्यं योगस्य मानसिकलाभानां समर्थनमपि करोति, यत्र तनावस्य न्यूनीकरणेन, मनोदशायाः नियमनस्य च उन्नतिः च सम्बद्धाः विवर्तनमुद्राः सन्ति ।

## सन्दर्भाः 
# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 2002.
# तिवारी, एस *योग की कला एवं विज्ञान* . मोतीलाल बनारसीदास ,     2006.
# Desikachar , TKV *योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* .     आन्तरिक परम्परा, 1995.
# “ मरीच्यासन : एक व्यापक मार्गदर्शक।” *योग जर्नल* , 2021.