भामहः

**भामहः** काव्यालङ्कारः इत्याख्यं ग्रन्थं रचितवान्। भामहस्य विषये अधिकविचाराः न उपलभ्यन्ते । परन्तु सः स्वयं तस्य ग्रन्थे कुत्रचित् अहं *रक्रिलगोमिः* इत्यस्य पुत्रः इति उल्लिखितवान् । रक्रिलः इति नाम बौद्धानां नाम इव विद्यते इति कारणतः एषः अपि बौद्धः स्यात् इति ऊहः क्रियते । अभिनवगुप्तस्य लोचनग्रन्थे भामहस्य प्रस्तापः कृतः । आनन्दवर्धनस्य ध्वन्यालोके अपि  भामहस्य वाक्यम् उद्धृतम् । बौद्धात् धर्मकीर्तेः सकाशात् अहम् उपकृतः इति स्वयम् एकत्र उक्तवान् इत्यतः ज्ञायते यत् एषः क्रि.शक स्पतमे शतमाने आसीत् इति । 

## कालः 
भामहः प्राचीनालङ्कारिकेषु अन्यतमः । यद्यपि भामहदण्डिनोः पौर्वापर्यं भामहस्य स्थितिकालश्च सर्वाधिकविवादविषयः सम्प्रत्यपि अनिर्णीतश्च तथापि विदुषां बहुमतं भामहस्य काव्यशास्त्राद्याचार्यत्वं समर्थयति । भामहो हि दण्डिनोऽसदृशमेव स्वपूर्ववर्तिनः सम्बद्धविदुषोऽसकृत्स्मरति । स हि स्वपूर्ववर्ति-काव्यशास्त्राचार्यत्वेन मेधाविनं स्मरति काव्यकारेषु च रामशर्माणं शाखवर्धनं च। शाखवर्धनस्य "राजमित्रं” हि यथोदितकाव्यलक्षणसम्मतमासीत् । रामशर्मणश्च रत्नाहरणं नाम काव्यमासीत् । तस्यैव अच्युतोत्तरे प्रहेलिकाऽप्यासीत् विवेचिताऽप्यासीत् । तद्विपरीतं दण्डी न कमपि नाम्नोद्धरति । किन्तु मेधाविशाखावर्धनरामशर्मणां देशकालविषये न किमपि ज्ञातमस्ति सम्प्रत्यपि । केचिद्धि भामहीयकाव्यालङ्कार गतानि -

**"अयुक्ति सद्यथा दूता, जलभृन्मारुतेन्दवः ।**

**तथा भ्रमरहारोतचक्रवाकशुकादयः॥**

**अवाचो व्यक्तवाचश्च दूरदेशविचारिणः।**

**कथं दूत्यं प्रपद्येन्निति युक्त्या न युज्यते॥**

**यदि चोकण्ठया यत्तदुन्मत्तं इव भाषते।**

**तथा भवतु भूम्नेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यते॥"**

इत्यादीनि पद्यानि कालिदासस्य मेघदूतं सङ्केतयन्ति इति मन्यन्ते, किन्तु शाखवर्धनरामशर्मप्रभृतिकवीनां नामभिरेव स्मर्ता भामहः सर्वरससिद्धस्य कालिदासस्य नाम कथं न गृह्णातीति तेऽपि न समादधति । वस्तुतस्तु मेघादीनां दूत्यं लोकेऽनादिकालादेव किंवदन्तीरूपेण प्रचलितं दृश्यते । श्रूयते हि पुरा पारावतकाकशुकादयोऽपि प्रेमिणोर्दूत्यं कुर्वन्ति स्म । तेन नैतावन्मात्रेण भामहः कालिदासं स्मरतीति शक्यते निश्चयेन वक्तुम् । तदन्यत्र न कुत्रापि कालिदासीयग्रन्थानां छायापि दृश्यते भामहग्रन्थे केचिद्धि काव्यालङ्कारगते -

**शिष्टप्रयोगमात्रेण न्यासकारमतेन वा।**

**तृचा समस्तषष्ठिकं न कथञ्चिदुदाहरेत्॥**

**सूत्रज्ञापकमात्रेण वृत्तहन्ता यथोदितः।**

**अङ्केन च न कुर्वीत वृत्तिं तद्गमको यथा॥**

इति-पद्ये समाधृत्य भामहः काशिकाविवरणपञ्जिकाकारं जिनेन्द्रबुद्धिं स्मरतीति कथयन्ति । किन्तु नैतदपि विश्वसनीयं मन्यते, यतो हि न्यासपदं तु व्याख्याग्रन्थनिमित्तं पूर्वकालादेव प्रचलितं दृश्यते । बाणभट्टो हि हर्षचरिते ''''कृतगुरुपदन्यासाः'** इति न्यासं स्मरति यः शङ्करेण **'कृतोऽभ्यस्तो गुरुपदे दुर्बोधशब्दे न्यासो वृत्तिविवरणं यैः'''' इति व्याख्यातोऽस्ति । निश्चयमेव जिनेन्द्रबुद्धेः बाणपूर्ववतत्वमनुमन्यते न कोऽपि ।

एवमेव ध्वन्यालोककार आनन्दवर्धनः शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपप्रकारसमाश्रयेणार्थस्य नवत्वप्रतिपादनाय 'धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः' इति हर्षचरितगतं वाक्यमुद्धृत्य तस्य प्राचीनोदाहरणे भामहीयकाव्यालङ्कारगतम् -

**शेषो हिमगिरिस्त्वञ्च महान्तो गुरवः स्थिराः।**

**यदलङ्घितमर्यादा श्वतन्तीं बिभ्रते भुवम्।।**

इति पद्यं प्रस्तौति । अनेन हि भामहस्य बाणपूर्ववर्तत्वं मन्यते।

तथैव भामहग्रन्थे प्रतिपादितानि प्रमाणद्वैविध्यं, प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वं कल्पनायाश्च नामजात्यादियोजनारूपत्वं चैतानितथैव लिङ्गस्य त्रैरूप्यं, दुषणस्य न्यूनताद्युक्तित्वं, जातीनाञ्च दूषणायां सत्त्वं च दिङ्नागग्रन्थाद् गृहीतानि इति मत्वा केचन तं हि वैक्रमचतुर्दशतकोत्तरार्द्धभवदिङ्नागाचार्याद् वसुबन्धुशिष्यादुत्तरवर्तिनं मन्यन्ते । वस्तुतोऽस्मिन् न तथा कस्याऽपि विमतिस्तथापि न्यायशास्त्रमेव दिङ्नागायत्तमिति मतमपि तथैवाशोभनीयं यथा हि मङ्गलाचरणगतसर्वज्ञपदेन भामहस्य बौद्धत्वसमर्थनम् । न च भामहो बौद्धो न च न्यायशास्त्रं दिङ्नागायत्तम् । दिङ्नागाचार्यात्पूर्वमपि आसन्ननेके नैयायिकाः । स्वयं भामहोऽपि नैयायिक एवेति तद्ग्रन्थाध्ययनतो ज्ञायते । तने तावन्मात्रेण न शक्यते भामहस्य दिङ्नागाधमर्णतां स्वीकर्तुम् । अपरञ्च काव्यालङ्कारगतम् -

**काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्।**

**उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः ।**

इति कथनं भट्टिकाव्यस्य -

**व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम्।**

**हता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वत्प्रियतया मया।।**

इत्यनेन पद्येन संवादी इत्यनुमीयं भामहं भट्टिपरवर्तिनं मन्यन्ते । किन्तु प्रसङ्गतस्तु तदपि नैव सिध्यति । तत्प्रसङ्गश्चेत्थम् -

**नानाधात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी।**

**प्रहेलिका सा ह्युदिता रामशेर्माच्युतोत्तरे॥**

**काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्।**

**उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः॥** इति ।

एतद्धि भामहस्य नष्टेम् । तेनैवोक्तम् -

**गूढशब्दाभिधानञ्च न प्रयोज्यं कदाचन ।**

**सुधियामपि नैवेदमुपकाराय कल्पते।।** इति ।

एवमेव काव्यालङ्कारगतो हि -

**विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम्।**

**तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चरशून्यताम्।।**

**अन्तर्योधसमाकीर्णं सालङ्कायननेतृकम्।**

**तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत् स स्वभूगतम्।।**

**यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये।**

**अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि।।**

**शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः।**

**मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति काऽनुमा।।**

**होतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम।**

**मातुलो भागिनेयश्च रुषा संरब्धचेतसः।।**

**अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम्।**

**एकाकिनमरण्यानां न हन्युर्बहवः कथम्।।**

**नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यो येऽभिप्रायं कवेरियम् ।**

**शास्त्रलोकावपास्यैव नयन्ति नयवेदिनः।।**

**सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च।**

**विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किन्नु कथं नु तत्॥**

इति प्रसङ्गस्तु निश्चयमेव भासस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणेन संवदते । तत्र हि प्रथमेऽङ्के यौगन्धरायणं प्रति हंसकवाक्ये “ततः प्रत्यागतप्राणमिदानीं भर्तारं प्रेक्ष्यानेन मम भ्राता हतोऽनेन मम पिताऽनेन मम सुतो मम वयस्य इति अन्यथा भर्तुः पराक्रमं वर्णयन्तः सर्वतोऽभिद्रुतास्ते पापाः।” इत्युक्तमस्ति । तथैव शालङ्कायनोपस्थितिरपि । अनेनः भामहस्य भासपरवर्तित्वं मन्यते। न चैषा विक्रामानन्तरप्रथमशतकभवसातवाहनसभासदो गुणाढ्यस्य बृहत्कथायाः वा अनन्तराजसभासदो विक्रमानन्तरं १०८५-११३७ मितवत्सरानभितः स्थितिमतः क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामज्जर्या वा तदनन्तरवर्तिनः सोमदेवस्य कथासरित्सागरस्य वा समालोचना मन्तव्या, तत्र काव्यस्यैव समालोचनाप्रसङ्गात् । यद्यपि कथाऽपि काव्यस्यैव भेदस्तथापि प्रसङ्गस्तु नाट्यमेवापेक्षते। भासो हि कालिदासपूर्ववर्तीति तु तस्य मालविकाग्निमित्रे निम्न कथनाद् मन्यते -

"प्रथितयशसां भाससौमिल्लककविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रस्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं बहुमानः” इति ।

भामहो हि भासं समीक्षते, कालिदासो हि भासं स्मरति, भामहस्तु तं, नैवोद्धरतीति भामहस्य भासकालिदासयोः अन्तर्वतिकालस्थितिमत्त्वं मन्यते । सामान्यतो भासस्य स्थितिकालो विक्रमपूर्वतृतीयशतकादर्वाचीनस्तु नैव सम्भवति यतस्तत्रत्या हि भाषा भाषितरूपा दृश्यते । तदा नीन्तना भाषा पण्डितयुगे नैव प्रविष्टाऽऽसीत् । सा हि कालिदासप्रयुक्तभाषापेक्षयाऽपि सरला । संस्कृतभाषायाः स्थितिरियं विक्रमपूर्वतृतीयशतकपर्यन्तं दृश्यते ।

भामहदण्डिनोः पौर्वापर्यमादायापि पण्डिता विवदन्ते । केचिद्भामहं दण्डिपूर्ववर्तिनं मन्यन्तेऽपरे तु तद्विपरीतमेव । उभयोरेव ग्रन्थयोः परस्परसंवादिविषयस्य बहुलता तु दृश्यते किन्तु कोऽपि नापरं नामतः स्मरति । दण्डी तु न केवलं भामहमेव अपि तु न कमपि नामतः उद्धरति किन्तु भामहस्तु मेधाविरामशर्मशीखवर्धनप्रभृतीन् स्वपूर्ववतनो नामत एव स्मरति तथापि नैव दण्डिनम् । दण्डी हि काव्यादर्शो स्वभावोक्तिमप्यलङ्कारं मन्यते भामहस्तु -

"स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षन्ते" इति कथयित्वा तन्नैव स्वीकरोति । अनेन भामहो हि दण्डिनो मतं सङ्केतयतीति केषाञ्चिन्मतम् । किन्तु दण्डी हि अवन्तिसुन्दरीकथायां बाणभट्टं मयूरञ्च स्मरति। भामहस्तु बाणपूर्ववर्तित्वेन ध्वन्यालोके स्मर्यत इति तच्चिन्त्यमेव ।

वस्तुतस्तु भामहो हि भासकालिदासान्ततिकालस्थितिमानतः स विक्रमप्रथमशतकादनन्तरवर्ती तु कदापि न सम्भवति इति बहूनां विचारः। भामहस्य सम्प्रत्येक एव ग्रन्थो लभ्यते काव्यालङ्कारो नाम । तत्र हि षट् परिच्छेदा यत्र प्रथमे काव्यशरीरनिर्णयः, द्वितीयेऽलङकृतिविवेकः तृतीये विशिष्टालङ्कृतिविचारः, चतुर्थं दोषनिर्णयः, पञ्चमे न्यायविचारः, षष्ठे तु शब्दशुद्धिविवेकश्च विवेचितविषयाः । 

भामहो हि स प्रथमः (ज्ञातः) आचार्यो येन काव्यशास्त्रं नाट्यशास्त्रात्पृथगुद्धत्य स्वतन्त्रशास्त्रत्वेन व्याख्यातम् । स हि यत्र कुत्र स्वपर्ववर्तिनः आचार्यानप्युद्धरति परे ‘कैचित्' इत्यादिपदैः मेधाविनं तु नामत एव अपि किन्तु तेषु हि एकस्यापि ग्रन्थस्यानुपलब्धेः सर्वे तेषां विषये न किञ्चिदपि वक्तुं प्रभवन्ति। भरतेन हि उपमारूपकदीपकाख्याश्चत्वार एव नाट्यालङ्काराः विवेचिताः दृश्यन्ते, भामहस्तु यमकानुप्रासौ द्वौ शब्दालङ्कारौ  रूपक-दीपक-उपमा-आक्षापान्तरन्यासव्यतिरेकविभावनासमासोक्त्यतिशयोक्तियथासङ्ख्योत्प्रेक्षाप्रोयोर-सवदोजस्विपर्यायोक्तसमाहितोदात्तश्लिष्टापह्नुति-विशेषोक्तिविरोधतुल्ययोगिताप्रस्तुतप्रशंसाव्याजस्तुतिनिदर्शनोपमारूपकोपमेयोपमासहोक्तिपरिवृत्तिससन्दैहानन्ययोत्प्रेक्षावयसंसृष्टिभाविकत्वाशीःप्रभृतयरर्थालङ्काराश्च काव्यालङ्कारत्वेन निरूपयति । तथानिरूपणे सः - 

**"गिरामलङ्कारविधिः सुविस्तरः स्वयं विनिश्चित्य धिया मयोदितः॥”**

इति बहूनामलङ्काराणां स्वप्रख्यापितत्वमुद्घोषयति। तत्रापि भामहो हेतुसूक्ष्मलैशाख्यानलङ्कारत्वेन नैव गृह्णाति यदा हि दण्डी तानेव वाचामुत्तमभूषणत्वेन स्वीकृत्य व्याख्याति । यदि भामहो दण्डिपूर्ववर्ती तदा सः -

**हेतुश्च सूक्ष्मोलेशंश्च नालङ्कारतया मतः।**

**समुदायभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः।।** 

इति कस्य मतं दूषयति, तथैव - 'स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षते।' इति कं सङ्केतयति । एवमेव यदि हि दण्डी भामहपूर्ववर्ती तदा हि सः - ''''इति वाचामलङ्काराः दर्शिताः पूर्वसूरभिः।'** इति कान् हि स्मरति, इति तु सम्प्रत्यपि न सम्यङ्निर्णीतम् । एतदनुमीयते यद्भरतभामहयोरन्तराले आसन्ननेके अलङ्कारशास्त्रिणो येषु मेधाविसंज्ञितोऽन्यतमो यं हि भामहः सादरं स्मरति ।

परवर्तिषु ग्रन्थेषु भामहो हि सश्रद्धं स्मृतो दृश्यते । अप्पयदीक्षित-अभिनवगुप्त-आनन्दवर्धन-केशवमिश्र-नमिसाधु-प्रतिहारेन्दु-राजप्रेमचन्द्र-भोजराज-मम्मट-मल्लिनाथ-रुद्रट-वल्लभ-वामन-विश्वेश्वर-हेमचन्द्र-प्रभृतिविदुषां ग्रन्थेषु भामहीयवाक्यान्युतानि लभ्यन्ते । कथ्यते हि दण्ड्याचार्योऽपि भामहमुद्धरति निम्नाङ्कितकथने 

भामहो हि काश्मीरो रक्रिलगोभिसूनुरिति तस्यैव काव्यालङ्कारपुष्पिकायाः वाक्याज्ज्ञायते । यथोक्तम् -

**अवलोक्य मतानि सत्कवीनामवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्य।**

**सुजनावगमाय भामहेन ग्रथितं रक्रिलगोभिसूनुनेदम्।**।

काव्यालङ्कारविषये इदमुक्तमस्ति -

**षष्ठ्या शरीरं निर्णीतं शतषष्ठ्या त्वलङ्कृतिः।**

**पञ्चाशता दोषदृष्टिः सप्तत्या दोषनिर्णयः।।**

**षष्ठ्या शब्दस्य सिद्धिः स्यादित्येव वस्तुपञ्चकम् ।**

**उक्तं षड्भिः परिच्छेदैर्भामहेन क्रमेण वा ।।'* इति अस्य हि उद्भटस्य भामहविवरणं व्याख्याग्रन्थः।

## विशेषाः
भामहः *शब्दार्थसहितौ काव्यम्'' इति काव्यस्य लक्षणं भणितवान् । भरतस्तु दशगुणाम् प्रतिपादितवान् परम् एषः गुणत्रयमेव  प्रतिपादितवान् । अनुप्रासादयः शब्दालङ्काराः, उपमादि अर्थालङ्काराः मिलित्वा ३८ अर्थालङ्कारान् निरूपितवान् । हेतुः, सूक्ष्मलेशः इत्यादीनाम् अलङ्कारत्वं निषेधितवान् । अलङ्कारशास्त्रे वक्रोतिसम्प्रदायस्य प्रवर्तकः भामहः इत्युच्यते ।  

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः
 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Transliterated text of Bhamaha's Kavyalankara  at GRETIL
* Sanskrit text of Bhamaha's Kavyalankara prepared by Rashtriya Sanskrit Sansthan
‎
## सन्दर्भाः 
वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः