open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
जलोदरनाशकमुद्रा

## करणविधानम्
कनिष्टिकायाः अग्रभागम् अङ्गुष्टस्य मूलाय नीत्वा अङ्गुष्टं कनिष्टिकायाः पृ‌ष्टभागे स्थापनीम् ।
## परिणामः
अनामिका जलतत्वं  निर्दिशति । शरीरे जलप्रमाणं यदा अधिकं भवति तदा वेदना, विध्रधिः च  सम्भवति । अग्नितत्वस्य अङ्गुष्टः जलतत्वं न्यूनीकरोति । अङ्गुष्टस्य मूले अनामिकां यदा स्पर्षयामः तदा जलतत्वं न्यूनीभूत्वा वेदना, विध्रधिः च सर्वं समीचीनं भवति ।
## उपयोगः
अधिकमूत्रता एतया मुद्रया शमिता भवति । प्रवाससमये, वा बहिः गमनसमये मूत्रस्य अवरोधं कर्तुं इयं मुद्रा बहु उपकारिणी अस्ति । शरीरे कुत्रापि विध्रधिः आगतः चेत् इमां मुद्रां ५० निमेषपर्यन्तं कृत्वा तत्पश्चात् एव  प्राणमुद्रा क्रियते चेत् विध्रधिः शीघ्रतया शमिता भवति । सन्धिविध्रधिः अपि शमिता भवति ।
	लालारसस्य अधिक उत्पत्तिं स्थगयति । इयं मुद्रा जलोदररोगस्य, हस्तिपादरोगस्य च शमनं करोति । ’डायारिया’ अतिमलविसर्जनं शीघ्रतया दूरीकरोति ।
	ग्रन्थीनां अतिस्रावं सम्यक् करोति । स्त्रीणां मासिकस्रावम् अपि व्यवस्तितं करोति । नेत्रात् जलागमनं, नासिकायाः स्रावं शीतं, कण्ठवेदनां च  समीचीनं कर्तुं जलोदरनाशकमुद्रायाः साकं सूर्यमुद्रा अपि करणीया ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शङ्खमुद्रा

## करणविधानम्
वामहस्तस्य अङ्गुष्टं दक्षिणहस्ते संस्थाप्य दक्षिणहस्तस्य अङ्गुलीभिः तस्य उपरि पुटीकरणं कर्तव्यम् । मुष्ठिः करणीया । वामहस्तस्य तर्जन्याः अग्रभागः दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्टस्य अग्रभागं स्पर्शितव्यम् । वामहस्तस्य अवसिष्ट अङ्गुल्यः दक्षिणहस्तस्य पृष्टभागे पुटीकरणीयम् । शङ्खाकृतीया इयं मुद्रा दक्षिणहस्ते वा वामहस्ते कर्तुं शक्यते ।
## परिणामः
करतले यकॄत्, स्वादुपिङ्ड, थैरैड्, मूत्रपिङ्ड, जठर- हृदयाणां नोदनबिन्दुषु अङ्गुष्टेन उपरि नोदनेन शरीरस्वास्थं भवति । अपि च अङ्गुष्टेन अङ्गुलीनां नोदनेन अग्नेः प्रभावः न्यूनीभूत्वा पित्तशमनं भवति ।
## उपयोगः
* अङ्गुष्टस्य उपरि नोदनेन पिट्युटरि, पीनियल् च ग्रन्थीनां कार्यं प्रबलं करोति ।
* मूत्रपिङ्डं समर्थतया कार्यं करोति ।
* थैरैड् ग्रन्थ्याः कार्यं सुलभतया भूत्वा शिशूनां दैहिकस्वास्थं भवति ।
* नाभिकेन्द्रस्य ७२,००० नाडीनां शुद्धीकरणं भूत्वा शरीरस्य सकलकार्याणि सुलभतया भवन्ति ।
* नाभिकेन्द्रं स्वस्थाने आगत्य पचनक्रियां उत्तमं करोति । बुभुक्षापि उत्तमा भवति ।
* कण्ठस्थथैरैड्ग्रन्थ्याः  कार्यं सम्यक् कृत्वा स्वरस्य माधुर्यं वर्धयति ।
* श्रवणदोषाः अस्ति चेत् अनया मुद्रया ध्वनिः समीचीनं भवति । ध्वनिः सुलभतया श्रूयते ।(इयं मुद्रा १५-२० निमेषपर्यन्तं क्रियते 	चेत् ध्वनिः समीचीनं भवति )
* गायकानां कृते इयं मुद्रा एकः वरदानं एव । तेषां स्वरमाधुर्यं वर्धयति ।
* धूल्याः अलर्जिं दूरीकरोति ।
* टान्सिल्-समस्या शमनं भवति ।
* शरीरस्य ज्वाला शमनं भवति ।

### विशेषसूचना
प्रवाससमये धूल्याः समस्या उद्भवति । सर्वेः अपि बहिः गत्वा अन्तः आगमनसमये हस्त-पाद-नेत्रं च प्रक्षाल्य ५ निमेषपर्यन्तं शङ्खमुद्रा क्रियते चेत् धूल्याः अलर्जिं शमनं भवति ।
गायकैः प्रतिदिनं १० निमेषपर्यन्तं इयं मुद्रा करणीया ।
पचनक्रियायाः समस्या येषाम् अस्ति तैः इयं मुद्रा १० निमेषपर्यन्तं करणीया । 
थैरैड्-समस्यायां इयं मुद्रा दिने ५० निमेषपर्यन्तं ३-४ वारे करणीया । तर्हि एकवासरे एव समस्या शमनं भवति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
लिङ्गमुद्रा

## करणविधानम्
हस्तयोः मुष्ठिबन्धनं कृत्वा एकं अङ्गुष्ठं ऋजुः स्थाप्य अन्यदेकं अङ्गुष्ठं तस्य परितः स्थातव्यम् ।
## परिणामः
द्वयोः हस्तयोः अग्रभागः (करतलम्) नुदितो भूत्वा तस्मिन् भागे विद्यमानानां कण्ठ- पित्ताशय- यकृत्- थैरैड्- हृदय- पान्क्रियास्- ग्रन्थीनां नोदनं भवति । तस्मात् तेषां सर्वेषां कार्यम् अपि उत्तमं भवति । अङ्गुष्टयोः परस्परनोदनेन उष्णता अधिका भवति ।
## उपयोगः
शीतकाले इयं मुद्रा कतिपय निमेषपर्यन्तं (५-१०) क्रियतेचेदपि शरीरस्य उष्णता अधिका भूत्वा शैत्ये भूयमानं कम्पनं शमितो भवति।
कासः, शैत्यम्, उब्बसः, टि.बि, इत्यादीनां कफव्याधीनां शमनं भवति ।
हवानियन्त्रितस्थले यदा कार्यं कुर्मः तदा शीतसम्बम्धीसमस्याः उद्भवन्ति । तदा लिङ्गमुद्रा ५-१० निमेषपर्यन्तं कृतं चेत् शीतसम्बन्धीसमस्याः दूरीभवन्ति ।
शरीरस्य स्थूलकायं विलापयितुं इयं मुद्रा बहु परिणामकारी अस्ति । एतस्य साकं सूर्यमुद्रा ५-१० निमेषपर्यन्तं कृता चेत् शरीरं सुदृढं कर्तुं शक्यते । पुरुषेषु लैङ्गिकशक्तिं च वर्धयति । नाभिकेन्द्रः स्वस्थानाय आगत्य पचनक्रिया समीचीनं करोति ।
### नाभिकेन्द्रम्
वक्षस्स्थले तथा उदरस्य मध्यभागे नाभिकेन्द्रं अस्ति । रिक्त-उदरे नाभ्याः उपरि अङ्गुलीं यदा स्थापयामः तदा तत्र हृदयस्पन्दनं श्रुतं चेत् नाभिकेन्द्रं स्वस्थाने अस्ति इति ञायते । किन्तु हृदयस्पन्दनं नाभ्याः पार्ष्वे श्रुतं चेत् नाभिकेन्द्रं स्वस्थाने नास्ति इति अभिप्रायः । तस्मात् पचनशक्तिः न्यूनी भूत्वा मलावरोधः, वायुप्रकोपश्च उद्भबति । नाभिकेन्द्रे ७२ सहस्रनाड्यः सन्ति । ताः सर्वशरीरस्य सम्बद्धाः सन्ति । नाभिकेन्द्रं स्थानपल्लटं जातं चेत् शरीरस्य सर्व कार्याणि मन्दानि भवन्ति । तदर्थं नाभिकेन्द्रं स्वस्थाने एव भवितव्यम् । तेन शरीरस्वास्थं भवति ।

### विशेषसूचना
इयं मुद्रा १०-१२ निमेषादधिकं न करणीया । ज्वरः अस्तिचेदपि इयं मुद्रा न  करणीया । केवलं शैत्यता, कफः, ब्राङ्कैटिस् च यदा भवति तदा कफं निवारयितुं इयं मुद्रा करणीया ।
लिङ्गमुद्रया उष्णता अधिका भवति । तदर्थम् अधिकं जलं पिबेयुः । फलानि, क्षीरं, घृतं, तक्रं, लिम्बकं च अधिकं स्वीकर्तव्यम् । तदा मुद्रायाः दुष्परिणामः न सम्भवति । पित्तविकारः (आसिडिटि) सन् इयं मुद्रा न करणीया । आम्लपित्तः, शिरोभ्रमणं, अल्सर्, सति इयं मुद्रा न करणीया । समस्यानिवृत्तिः अनन्तरम्  मुद्राकरणं स्थगनीयम् । नोचेत् अन्यः दुष्परिणामः सम्भवति । (शरीरे ज्वाला, उदरे व्रणानि इत्यादि)

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सहजशङ्खमुद्रा

## करणविधानम्
हस्तयोः मुष्ठिं कृत्वा अङ्गुष्टद्वयमपि समानान्तरेण योजयित्वा ऊर्ध्वमुखं स्थापनीयम् ।
## परिणामः
योगशास्त्रे उक्तानां - इडा, पिंगला, सुषम्ना, गान्धारि, हस्तिजिह्वा, पूषा, यशस्सिनि, आलंबूषा, कुहू, शंखिनि इत्यादि दश नाडीनां उपरि प्रभावः भूत्वा शरीरस्य बलं वर्धते ।
## उपयोगः
* व्यक्तिः सूक्ष्मग्राही भवति ।
* शंखिनिनाडि कार्यप्रवृत्ता भूत्वा मूलाधारस्य कुंडलिनीशक्तिं ऊर्ध्वगामिनीं करोति ।
* स्तम्भनशक्तेः वृद्धिः भूत्वा संतानप्राप्ते सौकर्यं भवति ।
* मूलव्याधिः शान्तं भवति ।
* अस्खलितवाणी, मधुरस्वरः, पचनशक्तिः, जठरः, अन्त्रं च सर्व कार्ये  इयं मुद्रा शङ्खमुद्रा इव परिणामकारिणी अस्ति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अदितिमुद्रा

{{ Infobox settlement
| name = अदितिमुद्रा 
| image_skyline = Celestia sun.jpg
| image_caption = अदितिमुद्रा

## करणविधानम्
अङ्गुष्टस्य अग्रभागम् अनामिकायाः मूले नेतव्यम् । तदा **अदितिमुद्रा** भवति । इतर अङ्गुल्यः ऋजुः स्थापनीयाः । केवलम् अङ्गुष्टस्य अग्रभागम् अनामिकायाः मूले वक्रतया  स्थापनीयम् ।

## परिणामः
अनामिकां सूर्यस्य अङ्गुली  इति कथयति । अपि च अस्मिन् पॄथ्वीतत्वं अन्तर्भवति । अङ्गुष्टः अग्निः अतः पॄथ्वीतत्वस्य मूले स्पर्षितः चेत् पॄथ्वीतत्वम् अधिकं भूत्वा, अग्न्याः उष्णतापि अधिका भवति । अनामिकायाः मूले सूर्यमंडलं अस्ति । अतः उष्णतायाः, शक्तेः च वृद्धिः भवति । शरीरस्य भारवर्धनम् अपि अधिकं कर्तुं शक्यते ।
## उपयोगः
प्रातःकाले उथ्थानादनन्तरं वारं वारं क्षुतं आगच्छति चेत् इयं मुद्रा करणीया ।
जपतपादि करण्समये क्षुतं, ज्रम्भणं च आगच्छति चेत् अवरोधः भवति । तस्मात् साधनायाः पूर्वं इयं मुद्रा क्रियते चेत् साधनायां व्यत्ययः न भवति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सुरभिमुद्रा

सुरभिः इत्युक्ते कामधेनुः । यथा कामधेनु मनसः इच्छां पूर्णी करोति, तथैव इयं मुद्रापि अस्माकं वान्छितक्रियां, कामनां च पूर्णी करोति  । वात- पित्त- कफ त्रिदोषस्य समतोलनं करोति । सूर्योदयस्य समये वा अस्तसमये सूर्याभिमुखं स्थित्वा इयं मुद्रा ८-१० निमेषपर्यन्तं क्रियते चेत् वान्च्छितवरं प्राप्नोति इति कथयति ।
## करणविधानम्
यथा वयं नमस्ते कुर्मः तथैव हस्तौ योजयित्वा अङ्गुष्टौ दूरे स्थापनीयौ । तदनन्तरं परस्परं विरुद्धहस्तयोः  तर्जनी, मध्यमाश्च अग्रभागं योजनीयम् । तथैव कनिष्टिका, अनामिकश्च अग्रभागं योजनीयम् । तदा सुरभिमुद्रा भवति । इयं मुद्रा गोः ऊधः इव दृष्यते इति मत्वा इयं सुरभिमुद्रा इति कथ्यते ।
## परिणामः
कनिष्टिकायाः जलतत्वं तथा अनामिकायाः पृथ्वीतत्वस्य संयोगेन पित्तस्य शमनं भवति । तथैव तर्जन्याः वायुतत्वं तथा मध्यमायाः आकाशतत्वस्य संयोगेन वातस्य शमनं भवति । अङ्गुष्टद्वयोः अपि विंगडनेन (न योजनीयं ) शरीरस्य ज्वाला, अतिउष्णता शमिता भवति ।
## उपयोगः
* आड्रिन्ल्, पिट्युटरि, पीनियल्, थैरैड्, च समर्पकरीत्या कार्यं करोति ।
* वात- पित्त- कफनां शमनं भवति ।
* आसिडिटि झटिति शमितं भवति ।
* सृजनशक्तेः वृद्धिः भूत्वा नूतन शोधकरणसामर्थं वर्धते ।
* वान्च्छितशक्तिं प्राप्य मनोकामनाः सिद्धिः भवन्ति ।
* गायत्रीमन्त्रेण साकं इयं मुद्रा क्रियते चेत् प्रभावलयस्य वृद्धिः भवति ।
## जलसुरभिः
शरीरस्य ज्वालां दूरीकर्तुं सुरभिमुद्रया साकं तत्तत् हस्तस्य अङ्गुष्टद्वयमपि अनामिकायाः मूले नीत्वा स्थापनीयम् । तदा शरीरे शीतलता भवति ।
## पृथ्वीसुरभिः
शरीरस्य जडता, आलस्यं च दूरीकर्तुं सुरभिमुद्रया सह तत्तत् हस्तस्य अङ्गुष्टद्वयमपि अनामिकायाः मूले नीत्वा स्थापनीयम्  ।
अनया मुद्रया कासं निवारयति । अपचनं समीचीनं करोति । मूलाधारेण आञाचक्रपर्यन्तं शक्तिसंक्रमणं भूत्वा बलं वर्धते ।
## शून्यसुरभिः
सुरभिमुद्रया साकं अङ्गुष्टद्वयमपि आकाशतत्वयुक्तस्य मध्यमायाः मूले यदा नीयते तदा शून्यसुरभिमुद्रा भवति । इयं मुद्रा शान्ति, प्रफुल्लताश्च वर्धयति । कर्णवेदनापि शमिता भवति ।
## वायुसुरभिः
सुरभिमुद्रया साकं अङ्गुष्टद्वयमपि तत्तत् हस्तस्य तर्जन्याः मूले स्पर्षयामः चेत् वायुसुरभिः भवति ।
* वातप्रकोपस्य सकलव्याधीनां शमनं करोति ।
* मनसः द्रुढतां वर्धयति । चन्चलतां च दूरीकरोति ।

==वि.सू== अत्रत्य सुरभिमुद्रायाः करणसमये प्रारंभे द्वयः निमेषपर्यतं मुद्रां कृत्वा परिणामः दृष्टव्यः ।
 वान्च्छितपरिणाम लब्धः चेत् ५-८ निमेषपर्यतं मुद्रा कर्तुं शक्यते ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:परिशीलनीयानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कुण्डलिनी (मुद्रा)

दाम्पत्यसुखं जीवने प्रमुखपात्रं निर्वहति । कुङ्डलिनीमुद्रा दाम्पत्यसुखं वर्धयति ।
## करणविधानम्
हस्तयोः मुष्ठिबन्धनं करणीयम् । वामहस्तस्य तर्जनीं दक्षिणहस्तस्य मुष्ट्याः अधस्तात् नीत्वा दक्षिणहस्तस्य अङ्गुष्टेन तर्जन्याः अग्रभागं पिधातव्यम् । वामहस्तस्य मुष्टि अधः दक्षिणहस्तस्य मुष्टि उपरि भवेत् । तदनन्तरं मुष्टिं उदरस्य पुरतः ग्रहीतव्यम् ।
## परिणामः
दिने १५ निमेषपर्यन्तं त्रिवारं कृतं चेत् कतिपय दिनेषु एव दम्पत्यः शक्तिसामर्थ्यं अनुभवन्ति । 
अनया मुद्रया सन्तानप्राप्तिर्भवति ।

]

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मिन्दौगः

thumb|200px
**मिन्दौगः** (*Mindaugas*) प्रथमो लेतुवाया राजा। स लेतुवामहापतिना १२३६ वर्षे बभूव स्वयमरीञ्जितः। विश्वं देशं संयुक्त्वा १२५१ क्रैस्तमतंप्रविष्टः १२५३ राजां बभूव। यथा १२६० दुर्बस्य युद्धे क्रैस्तमतस्य क्षत्रियाञ्जित्वा लेतुवाम्मुमोचः। १२६३ मिन्दौगो हतः स्वयमरिभिः।

मिन्दौगस्य पुत्राः :
*वैश्विल्कः
*दौमन्तः
*रूक्लीः
*रुपैकिः

मिन्दौगस्य पत्नीर्मोर्ता नमासीत्।

वर्गः:अन्यदेशीयराजाः
वर्गः:लेतुवा
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पङ्कजमुद्रा

## करणविधानम्
हस्तद्वयम् अपि ’नमस्ते मुद्रायां’ योजयित्वा कमलम् इव हस्तयोः विकसितव्यम् । कनिष्ठिका, अङ्गुष्टश्च परस्परं योजनीयम् ।
## परिणामः
अग्नितत्वं जलतत्वं च शरीरे सन्तुलितं भवति ।
## उपयोगः
* कठोरस्वभावः अपि मृदुः भवति ।
* मनः शुद्धी भवति ।
* ज्वरस्य निवारणं भवति । शरीरं शैत्यं अनुभवति ।
* सात्विकतां वर्धयति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
योनिमुद्रा

## करणविधानम्
हस्तयोः मुष्ठिबन्धनं कृत्वा अङ्गुष्टस्य अग्रभागं परस्परं स्पर्षः भवेत् । तथैव अङ्गुष्टौ ऊर्ध्वमुखौ कॄत्वा स्थापनीयौ । तर्जनीं  परस्परं स्पर्षयित्वा अधोमुखं कॄत्वा स्थापनीयम् । इतर अङ्गुल्यः मुष्ठिबद्धाः एव स्युहु ।
इमां मुद्रां कृत्वा उदरस्य पुरतः, उदरे स्पृशन् स्थापनीयम् । अङ्गुष्टम् ऊर्ध्वमुखं कृत्वा, तर्जनीं अधोमुखं कृत्वा स्थापनीयम् ।
## परिणामः
अग्नितत्वस्य अङ्गुष्टस्य अग्रभागः यदा  परस्परं स्पृषति तदा  गर्भाशयस्य स्नायवः स्तितिस्थापकत्वम् आप्नुवन्ति । वायुतत्वस्य तर्जन्यः परस्परयोजनेन वायुः निर्गमनं भूत्वा गर्भाशयस्य आरोग्यं वर्धयति ।
## उपयोगः
इयं मुद्रा स्त्रीणां मासिकस्रावस्य वेदनां शीघ्रतया शमिता करोति । गर्भाशयस्थ वेदना इति यदा यते तदा योनिमुद्रां कृत्वा उदरस्य पुरतः ग्रह्णातु। वेदना क्षणार्धे दूरीभवति ।
मेनोपास् समस्यापि शमिता भवति । तदनु प्राणमुद्रा करणीया ।
## विशेषम्
गर्भाशयस्य आरोग्यरक्षणार्थं इयं मुद्रा बहु प्रयोजनकारिणी अस्ति । ऋतुस्रावस्य समये १०-१५ निमेषपर्यन्तं इयं मुद्रा कृता चेत् स्त्रीणाम् आरोग्यं उत्तमं भवति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
धारणाशक्तिमुद्रा

धारणा इत्युक्ते ग्रहणम् । श्वासस्य अन्तर्-कुम्भक करणम् । अनया मुद्रया श्वासस्य अधिककालपर्यन्तं श्वासकोशे ’कुम्भकं’ कर्तुं शक्यते । तस्मात् श्वासस्य गतिः सामान्या भवति ।
## करणविधानम्
पूरक करणसमये अङ्गुष्टस्य अग्रभागं नोदयित्वा अधिकसमये कुम्भकं कर्तुं शक्यते । अङ्गुष्टस्य मध्यभागं नोदयित्वा क्रियते चेत् इतोपि अधिकसमयपर्यन्तं कुम्भकं कर्तुं शक्यते । अङ्गुष्टस्य मूले नोदयति चेत् ततोपि अधिककालपर्यन्तं श्वासकुम्भकं कर्तुं शक्यते ।

श्वासपूरणं कृत्वा अनन्तरम् अङ्गुष्टस्य अग्रभागं, मध्यभागं, मूलभागं वा नोदनेन दीर्घश्वासस्वीकरणं शक्यते । पूर्वापेक्षया द्विगुणित कालपर्यन्तं श्वासकुम्भकं कर्तुं शक्यते ।
## परिणामः
दीर्घश्वासग्रहणद्वारा उदरे वायुः पूर्णः भूत्वा निश्वाससमये उदरस्य कश्मलानि बहिः आगच्छति । रक्तशुद्धिः च भवति ।
## उपयोगः
धारणाशक्तिमुद्रया श्वासकोशाय अधिकः प्राणवायुः लभ्यते । शरीराय बलं प्राप्तं भवति । आयुष्यवृद्धिः भवति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आशीर्वादमुद्रा

एका व्यक्तिः यदा नमस्कारं करोति तदा हस्तं शिरसः उपरि स्थापयित्वा आशीर्वादः करणीयः । नमस्कारः कथं करणीयः इत्युक्ते दक्षिणपादे दक्षिणहस्तेन, वामपादे वामहस्तेन स्पृष्ट्वा नमस्कारः करणीयः । एवं क्रियते चेत् नमस्कारः,आशीर्वादः च सफलः भवति । हस्ताभ्यां शक्तेः प्रवहणं भूत्वा  मानसिकं, शारीरिकं च आरोग्यं उत्तमं भवति ।

नमस्कारकरणसमये शिरसि रक्तप्रवाहः अधिकः भूत्वा मस्तिष्के यथेष्टं रक्तं प्रवहति । शरीरस्य सकलस्नायुः स्थितिस्थापकत्वं प्राप्य शरीरे आरोग्यं भवति । तदर्थम् एव अस्माकं संस्कृतेः तुलसीं, देवाणां, गुरुणां, र्वद्धानां च पादस्पर्षं कृत्वा नमस्कारः करणीयः इति वदति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नमस्तेमुद्रा

अस्माकं संस्कृतेः द्योतकम् अस्ति नमस्तेकरणम् । परस्परं यदा मिलामः तदा नमस्ते इति उक्वा नमस्तेमुद्रा करणीया ।
## परिणामः
पञ्चतत्वाणाम् अपि समतोलनं भूत्वा शरीरस्य बलं वर्धते । विद्युत्कान्तीयतरंगाः परस्परं हस्तयोः प्रविष्य मस्तिष्कं दृडं भूत्वा विविधअङ्गांगयोः बलवृद्धिः भवति ।
## उपयोगः
मनसः शान्तिं, नम्रतां वर्धयति । प्रीतिं, सद्भावनां च जाग्रतं करोति । शिरोवेदनां दूरीकरोति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ध्यानमुद्रा

## करणविधानम्
दक्षिणहस्तं वामहस्तस्य उपरि स्थापयामः चेत् भैरवमुद्रा भवति । वामहस्तं दक्षिणहस्तस्य उपरि स्थापयामः चेत् भैरवीमुद्रा भवति । द्वयोः मुद्रयोः परिणामः एकः एव । हस्तौ ऊर्ध्वमुखौ कृत्वा अङ्गुष्टस्य अग्रभागं परस्परं स्पर्षः करणीयः । 
## परिणामः
हस्ताभ्यां विद्युत्कान्तीयतरंगाणां प्रवहणं प्रबलतया भवन्ति । करतले हृदय, थैरैड्, पांक्रियस् ग्रन्थीनां नोदनबिन्दुभ्यः नोदनं भूत्वा आरोग्यं उत्तमं भवति ।
## उपयोगः
* शरीरे शक्तिउत्पन्नस्य भासः भवति । रक्तपरिचलना नियमितरीत्या भवति ।
* मनः शान्तं भवति ।
* हृदयाघातः न सम्भवति ।
* विवेकः जाग्रतः भूत्वा निश्चिन्ता भवति ।
* गायत्रीजपस्य साकं इयं मुद्रा क्रियते चेत् उत्तमम् ।
* दिने सायं १०-१५ निमेषपर्यन्तं मुद्रां कृत्वा गायत्रीजपः करणीयः । तस्मात् व्यक्तित्वस्य प्रभावलयः वर्धते ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मुष्ठिमुद्रा

## करणविधानम्
चतस्रः अपि अङ्गुल्यः अङ्गुष्टस्य मूले योजनीयाः । अङ्गुष्टम् अनामिकायाः पृष्टभागे स्थापनीयम् ।
## परिणामः
इयं वायुमुद्रा, शून्यमुद्रा, सूर्यमुद्रा, जलोदरनाशकमुद्राश्च संमिश्रमुद्रा अस्ति ।
## उपयोगः
निरुत्साह्समये, अधैर्यसमये, बहु शैत्यसमये, बुभुक्षा क्षीणसमये, श्थूलकाये , वायुनलिकायां अधिककफसमये, पक्क्ष्मनिर्याससमये, शरीरे जडभरिते च दिने ५० निमेषपर्यन्तं मुद्रा करणीया । दिने १५ निमेषपर्यन्तं त्रिवारम् अपि कर्तुं शक्यते । तत्पश्चात् प्राणमुद्रा अपि करणीया ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हृदयमुद्रा (सञ्जीवनीमुद्रा )

हृदयमुद्रां अपानवायुमुद्रा इत्यपि कथयति । अपान-वायुमुद्रा च एककाले करणीया । इयं बहु प्रमुखमुद्रा अस्ति । हॄदयाघातसमये सञ्जीविनिरीत्या वेदनां शमनं कृत्वा प्राणापायेन रक्षति । इयं मुद्रा  शीध्रपरिणामकारिणी अस्ति ।
## करणविधानम्
तर्जनीम् अङ्गुष्टस्य मूले स्पर्षयित्वा अङ्गुष्टेन तस्य उपरि  नोदनं करणीयम् । अनन्तरं मध्यमा तथा अनामिकायाः अग्रभागं अङ्गुष्टस्य अग्रभागे स्पर्षनीयम् ।
## परिणामः
वायुमुद्रा तथा अपानमुद्रायाः लाभः एककाले भवति । वायुप्रकोपस्य उपरि - रक्तसन्चलन- पचनयोः उपरि प्रभावः अनया मुद्रया भवति ।
## उपयोगः
* हृदयाघातसमये शीध्रपरिणामं ददाति । हृदयाधातस्य वेदनाम् अपि शमनं करोति ।
* हॄदयस्पन्दनं  व्यवस्थितं करोति ।
* वायुप्रकोपेन हृदये वेदना सम्भवतिचेदपि अनया मुद्रया वेदना दूरीभवति ।
* मैग्रैन् शिरोवेदनापि इयं मुद्रा शमनं करोति ।
* उदरे वातप्रकोपः अस्ति इति यदा ञायते तदा इयं मुद्रा प्रतः-सायं १५ निमेषपर्यन्तं क्रियते चेत्  हृदयाघातः न सम्भवति ।
* हस्तपादयोः स्वेदः आगच्छति चेत् इयं मुद्रया समीचीनं भवति ।
* मूत्रविसर्जनं सुलभतया भवति ।
* उदरे स्नायुनां कार्यं समर्थतया भवति ।
* द्न्तरोगशमनं भूत्वा वेदना दूरीभवति ।
* मूलव्याधिः गुणीभवति ।

==वि.सू== जागरणं कृतं चेत्, अतिचिन्ता कृता चेत्, अतिपरिश्रमेण कार्यं कृतं चेत्, अनिवार्यरूपेण इयं मुद्रा करणीया ।
उन्नतभवनस्य आरोहण समये, शैलस्य आरोहण समये, इमां मुद्रां कृत्वा निमेषद्वयं स्थित्वा अनन्तरं गन्तव्यम् ।
कोलाहलः, मानसिक चन्चलताश्च यदा सम्भवति तदा इयं मुद्रा कृता चेत् उत्तम परिणामः भवति ।
वातरोगः वायुमुद्रया न शमनं भवति चेत् इयं मुद्रा करणीया ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
गायत्री (मुद्रा)

’गायत्री’मन्त्रः तथा तेन साकं ३२ मुद्राणां करणेन क्यान्सर् आक्रमणं निवारयितुं शक्यते इति देहल्याः मुद्राशास्त्रतज्ञः केशवदेवः समर्थयति । इमां मुद्रां गायत्रीमुद्रा इत्येव कथयति ।

’गायत्री’मन्त्रस्य पूर्वं २४ मुद्राः कृत्वा मध्ये दशवारं गायत्रीमन्त्रं शास्त्रोक्तरीत्या जपं कृत्वा अनन्तरम् अष्टमुद्राः क्रियन्ते चेत् क्यान्सर् आक्रमणस्य भीतिं निर्मूलनं कर्तुं शक्यते । अपि च क्यान्सर्-रोगं निर्मूलनं कर्तुं शक्यते इति केशवदेवः वदति ।

प्रारम्भे गायत्रीमुद्रा  एकेन श्लोकेन आरभ्यते ।

:’सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्तृतं तथा
:द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुः पञ्चमुखं तथा
:षण्मुखम् अधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा
:शकटं यमपाशंच ग्रथितं चोन्मुखोन्मुखं
:प्रलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यकूर्मोवराहकं
:सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा’ ॥

अनन्तरं दशवारं गायत्रीमन्त्रः शास्त्रोक्तरीत्या उच्चरणीयः । तदा ध्यानमुद्रा अथवा ज्ञानमुद्रा करणीया ।
	
:’सुरभिज्ञान वैराग्यं योनिः शंखोऽथ पङ्कजं
:लिंङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत्
:ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः’
	
एताः अनन्तरस्य अष्टमुद्राः । उपरि प्रदत्तेषु श्लोकेषु २४ तथा ८ मुद्राणां नामानि सन्ति । श्लोकं उक्त्वा मुद्रा करणीया। 
’एता मुद्रा न जानाति गायत्री निष्फला भवेत्’ ।
३२ मुद्राः कश्चित् समयपर्यन्तं कृताश्चेत् बहु प्रभावः भवति । एताः मुद्राः ३२ कशेरुकानाम् आरोग्यं पालयन्ति । तत् द्वारा शरीरे रक्तप्रवहणनराणां, ञानवाही नाडीनां च शुद्धीकरणं भवति । मुद्राणां प्रभावेण शरीरस्थ धनात्मक-ऋणात्मकरक्तकणाः न विनष्यन्ति । तस्मात् क्यान्सर् न सम्भवति इति केशवदेवस्य अभिप्रायः।
	इयं गायत्रीमुद्रा श्लोकेनसाकं, गायत्रीजपसहिता प्रातः- मध्याह्ने- सायंकाले च त्रिवारं करणीया । गायत्रीमन्त्रः मनसि एव उच्चते चेत् उत्तमः प्रभावः सम्भवति इति वदति । गायत्रीमुद्रा कर्तुं १५-२० निमेषाः पर्याप्ताः भवन्ति ।
’गायत्री’मन्त्रः
:ॐ भूर्भुवस्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो
:देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥

एतद् मन्त्रः दशवारं उच्चरणीयः । नोचेत् समयावकाशः भवति चेत् अधिकवारम् अपि कर्तुं शक्यते । (शतं, सहस्रं वा )

शिवसंहितायां, घेरान्डसंहितायाश्च  इयं मुद्रा चर्चिता अस्ति ।

शास्त्रे मुद्राणां विषये एवम् उक्तं

:’नास्ति मुद्रा समं किंचित् सिद्धिदं क्षितिमण्डले’
	
अर्थात् - अस्यां पृथिव्यां उपरि मुद्रा इव अमोघपरिणामदात्री  क्रिया अन्या नास्ति इति ।
	                             
अतः गुरुभिः, ञानिभिः च युवजनेषु मुद्राणाम् उपयोगस्य प्रचारं कृत्वा सुदृढ भारत निर्माणे मार्गदर्शनं करणीयम् ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
खरहरप्रिय (रागः)

खरहरप्रियरागः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः ।  मेलकर्तृरागव्यवस्थायाः अनुगुणम् अयं रागः  २२ तमः मेलकर्तृरागः अस्ति। पूर्वस्मिन् काले एतस्य रागस्य नाम "हरप्रय" इत्येव स्यत्। यदा "कटपयादि" व्यवस्था आगता, तदा "खर" इति उपसर्ग: आगत: इति केचन जनानां अभिप्राय: । एष: राग: २२ मेलकर्तृराग: अस्ति । खरहरस्य रामस्य प्रिय: राग: एष: इत्युक्तम् अस्ति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य काफिराग: अस्य रागस्य सम: अस्ति ।।

## लक्षणानि
खरहरप्रियराग: मेलकर्तृरागव्यवस्थायाम् २२ राग: अस्ति।  एष: राग: वेदचक्रे चतुर्थ: राग: । अस्मिन् रागे चतुशृतिऋषभम्, साधारणगान्धारम्, शुद्धमध्यमम्,  चतुशृतिदैवतम्,  कैषिकिनिशादम् च सन्ति । मध्यमम् विहाय एष: राग: धर्मवतीरागस्य समान: एव। करुणाभक्तिरसयुक्त: एष: राग: मन्दम् अथवा मध्यमकालेन गातव्यम् । वयं खरहरप्रियरागं सर्वदा गातुं शक्नुम: । अस्मिन् रागे ऋषभे हनुमत्तोडि, गान्धारे कल्याणी , मध्यमे हरिकामभोजि, , पञ्चमे नटभैरवि , निशादे शङ्कराभरणम् च प्रति ग्रहभेद: अस्माभि: कर्तुम् शक्यते ।

## जन्यरागा:
खरहरप्रियरागस्य बहव: जन्यरागा: सन्ति । तेषु आभेरिराग:, आभोगिराग:, देवक्रियाराग:, हुसेनिराग:, शुद्धधन्यासिराग:, कापिराग:, मुखारिराग:, नायकीराग: च सुप्रसिद्धा: ।

## प्रसिद्धानि कीर्तनानि
खरहरप्रियरागे बहूनि कीर्तनानि सन्ति । किन्तु मुत्तुस्वामी दीक्षित: अस्मिन् रागे किमपि न कृतवान् । प्रधानतया त्यागराज: एवास्मिन् रागे अनेका: रचना: अकरोत् । 

अधः मायामालवगौलरागे प्रसिद्धानाम् कीर्तनानाम् आवलिः दत्ता अस्ति -
#"चक्कनिराज", "पक्कलनिलबडि", "नडचि नडचि", "रामानि समान" - त्यागराज:, तेलुगुभाषा
#"अप्पन्नवदरित", "सेन्तिल् आण्डवन्", "श्रीनिवास तव चरणम्" - पापनासम् शिवन्, तामिल् भाषा
#"नवसिद्धि पेट्रालुम्" - नीलकण्ठशिवन्, तमिल् भाषा

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हस्तमुद्राणाम् उपयोगः

चिकित्सार्थं मुद्रायां ५० निमेषपर्यन्तं करणीयम् । अनन्तरं प्राणमुद्रा १५ निमेषपर्यन्तं करणीया । लिङ्गमुद्रां केवलं १० निमेषपर्यन्तं करणीयम् । एतत् दिने २-३ वारं करणीयम् ।

{| class="wikitable"
|-
!  nimittam!! mudraa
|-
| सुखनिद्रायै || ज्ञानमुद्रा, प्राणमुद्रा
|-
| अतिनिद्रां दूरीकर्तुं || व्यानमुद्रा, प्राणमुद्रा
|-
| स्वरसुधारणाय || शङ्खमुद्रा / सहजशङ्खमुद्रा

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समानमुद्रा

इमां मुद्रां मुकुलमुद्रा, सुकरीमुद्रा इत्यपि कथयन्ति ।
## करणविधानम्
चतुर्णाम् अङ्गुलीनाम् अग्रभाम् अङ्गुष्टस्य अग्रभागे योजयामः चेत् मुकुल अथवा समानमुद्रा भवति । 
## परिणामः
अनया मुद्रया पञ्चतत्वाणि (अग्नि- वायु- आकाश- पृथ्वी- जल) अपि  सन्तुलितानि भूत्वा शरीरस्य शक्तिः अपरिमिता भवति । एतस्य साकं ’ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ अथवा ’ॐ नमो नारायणाय’ इत्यादि इष्टदेवतामन्त्रं वदामः चेत् सामर्थ्यं इतोपि अधिकं भवति ।
## उपयोगः
शरीरे कुत्रापि वेदना अस्तिचेदपि इमां मुद्रां कृत्वा वेदनाभागं स्पृशामः चेत् वेदना शमिता भवति ।

वर्गः:योगमुद्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
देशभक्तिः

देशभक्त्या मनुष्यः अमरपदं प्राप्तुं शक्नोति।

वर्गः:सामाजिकगुणाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
निर्वाचनम्

लॆखा 
**निर्वाचनम्** औपयारिक-निर्णयामक प्रक्रिय भवति। यः प्रजाः ऎकम् व्यक्तिम् निर्धॆश्यति। सप्तदश शतमानः तावान् पर्यन्त निर्वाचनम् क्षॆत्रॆ बहूनी परिवर्तनानि जातानि।
 निर्वाचनानि विधान परिषदः विधान सबायाः लॊकसबायाः तथा अन्यत्र कालक्रमॆ सर्वकारदार संघ संस्तासु अपि निर्वाचनानि सम्भवन्ति।
ऎताद्रुश प्रजानन्तरॆ प्रजाप्रभुत्वॆ विश्वसन्ति तॆषु दॆशेषु निर्वाचनानि समूयितॆ कालॆ भविष्यन्ति। निर्वाचनानि भिन्न भिन्न स्तरॆषु प्रकल्पयन्तॆ यथा नगर इत्यादि। जनाः स्वमत्प्रदानॆन व्यक्तिम् थिन्वन्ति।
 मध्यकालॆन भारतॆ तमिल्नादु राज्यॆ ताल पत्रॆषु नामानि लिखित्व म्रुन्मय भाजनॆ स्थापितानि आसित्। एनस्य नाम कुदवॊले पद्दतिः इति ज्नात्वा पुर्वम् भारतॆ बॆङाल प्रदॆश पालक गॊपालॊ नाम राजापि निर्वाचन प्रक्रिय ट्रारेव यिता आसीत्।
 वॆदाकालॆपि रग्ण्यताम् यथनारथम् गणेषु निर्वाचनम् भवति।

चन्दिनि 
निर्वाचनार्तम् निवाचनयॊगः  इति कषचन् प्रत्यॆकः विभागः भवति। यत्र अनॆकॆ अधिकरिनः भवन्ति । कदा कुत्र कथम् निर्वाचनम् भवॆत् मतदनम् क्रुतम् भवॆत् एतत्द अर्थम् यॆ क्रॆया कलापाः भवॆयुहु एतद्  सर्वॆम् निर्वचन अयॊगस्य कार्यम् भवति । 
                  अस्माकं दॆशै अष्टादश वर्षादारभ्य  मतदनस्य यॊग्यता प्राप्यतॆ प्रजाभीः मतदान सुचिनिमानकार्यमपि निर्वाचन अयॊगः करॊति।  यत्र प्रत्यॆकॊपि नागरिकः स्वनाम तत् स्वभावचित्रम्  इतर विवरनमपि दत्त्वा तत्र तस्य नाम पञ्जीकरॊति  ।  एतॆषाम् नामानि निर्वाचन सूचयाम:। पञीक्रुतानि भवन्ति । तॆ यॆव मतदानम् कर्तु अर्हन्ति । मतदानम् सर्वकारम् शालाः माहाविद्यालयाः इतर सर्वकार्यभवनानि सजिक्रुतानि भवन्ति । यत्र जनानः गत्वा सूच्यनुसारं क्रमॆण पक्तॊक्स्तित्व मतदानं च कुर्वन्ति  ।

वर्गः:भारतस्य शासनव्यवस्था
वर्गः:परिशीलनीयानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कृषीवलः

भरतदेश: ग्रामाणां दश:।अत्र कृषिकर्म एव प्रधान:।सः सकलस्य देशस्य अन्नदाता भवति।सः वृष्टयतपन् अविगणय्य क्षेत्रे आदिनं कर्य करोति।

सः प्रतःकाले सुर्योदयात्पुर्वमेव शयनादुत्तिष्ठति।क्षेत्रं गच्छति।हलात् क्षेत्रं कर्षति।समये बिजानि वपति।क्षेत्रं पुत्रवत अहॊरात्रं रक्षति ।बीजाअनडकुरितानि सस्यनि जलेन सिञ्चति।सस्यसंवर्धने बधाकानि तृणादीनि उन्मूलयति।सयनि वर्धयित्व फलितनि करोति।पक्केभ्य: फलेभ्य:  धान्यक्णान् संगृहणाति।गृहं प्रत्यावश्यकं धान्यां निवेश्य आधीकं धान्यं विपण्यां विक्रीणाती।कृषीवलस्य भार्या आपि कृषीकर्येषु पत्युः सहाय्यं करोति।सा अपि क्षेत्रं गत्वा भर्तुः सहकर्मचरि भवति।किन्तु आस्माकं देषे कृषीकर्म वृष्टयधीनम्।यत्र नदीनां सरसां च समीपे क्षेत्रं वर्तते तत्र क्षेत्रस्य कृते जलसौलभ्यम् आधिकम् ।तत्र कुल्याः कृत्वा क्षेत्रं काले जलेन सिञ्चति ।केषुचित्क्षेत्रेषु इदृशं सौकर्य न प्राप्यते।तद जलं दूरादानेतव्यम्: क्षेत्रं च सेचनीयम्।कृषीफलं च प्रप्यम्।एवं कृषीवल: आवर्ष क्लेशं विषह्य लोकाय अन्नं ददाति।अतः अन्नदतां इति तस्य सार्थकं नम।

इदानीतनदिनेषु अनावृष्टिरधिका वर्तते। अन्नदतुः परिस्थितिः शोचनीया वर्तते।सर्वकारः तस्य साहाय्यार्थ यद्यपि प्रयतते तथापि तस्य कष्टं न दुरीकृतम्।आस्यां दिशी सर्वै: प्रयतितव्यम्।सहनुभूत्या च वर्तितव्यम्।

वर्गः:सामाजिकवृत्तयः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
केशव बलिराम हेडगेवार

केशवबलिरामहेडगेवारः (Keshav Baliram Hedgewar) (१८८९-१९४०) राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य संस्थापकः । सङ्घस्य आद्यसरसङ्घचालकः अस्ति केशव बलिराम हेडगेवार । तस्य जीवनस्य एकमात्रं लक्ष्यम् आसीत् – हिन्दु-अस्मितायाः पुनर्जागरणद्वारा हिन्दुसमाजः सुसङ्घटितः सन् परमवैभवस्थितिं यथा प्राप्नुयाद् तथा कर्तव्यम् इति । अनेन उद्देशेन एव तेन १९२५ तमस्य वर्षस्य विजयदशम्यां महाराष्ट्रराज्यस्य नागपुरे राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घं स्थापितवान् ।

## बाल्यजीवनम्
१८८९ तमे वर्षे युगादिदिने केशवस्य जन्म नागपुरे जातम् । पिता बलिरामपन्तः, माता रेवतीबाई । पिता महान् संस्कृतविद्वान् आसीत् । अग्निहोत्रिणः तस्य प्रमुखं कार्यम् आसीत् वेदाध्ययनम् अध्यापनञ्च । 
एतस्य कुटुम्बस्य मूलग्रामः तेलङ्गणाराज्ये निजामाबादजनपदे कन्दकूर्ती इति। पूर्वजाः केभ्यश्चित् अन्वयेभ्यः प्राक् नागपुरम् आगतवन्तः। 
अनयोः दम्पत्योः षड् अपत्यानि। तिस्रः कन्याः, त्रयः पुत्राः च। पुत्राः महादेवः, सितारामः, कनीयतमः केशवः च। केशवस्य त्रयोदशतमे वर्षे तस्य पितरौ प्लेग (plague) इति  रोगस्य प्रकोपे दिवङ्गतौ। तस्य पितृव्यः आबाजी हेडगेवारः तस्य संवर्धनम् अकरोत्।

## शिक्षणम् 
केशवस्य शालेयशिक्षणं नील-सिटी-हायस्कूल इति शालायाम् अभवत्। शालापरीक्षणदिने सर्वेभ्यः छात्रेभ्यः सः 'वन्दे मातरम्' इति राष्ट्रभक्तिपूर्णाम् उद्घोषणां कारितवान्। एतत् आङ्ग्लशासनादेशाविरुद्धम् आसीत्।  तेन कारणेन कुपितेन आङ्ग्लसर्वकारेण सः शालातः बहिष्कृतः। अतः सः यवतमाळनगरे राष्ट्रिय-विद्यालये शालेयं शिक्षणं पूर्णं कृतवान्। अनन्तरं १९१०तमे वर्षे 
महाविद्यालयीनं शिक्षणं प्राप्तुं सः नँशनल मेडिकल कॉलेज कलकत्ता इत्यत्र गतवान्। तदर्थं डॉ. मुञ्जेमहोदयानां (हिन्दुमहासभायाः नेता) मार्गदर्शनं साहाय्यं च आसीत्। तत्र १९१६तमे वर्षे L.M.S. इति उपाधिं प्राप्तवान्। एकवर्षं छात्रप्रशिक्षणावधिं समाप्य सः वैद्यः भूत्वा नागपुरं प्रत्यागतवान्।

## सामाजिककार्याणि 
## सङ्घस्थापना
## मरणम्
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माधव सदाशिवराव गोलवलकर

दक्षिणतः|लघुचित्रम्

सङ्घस्य द्वितीयसरसङ्घचालकःअस्ति **माधव सदाशिवराव गोलवलकर** (, )।

## जन्म 
## बाल्यम् 
## शिक्षणम् 
## अध्यात्म 
## सङ्घकार्यम्
## मरणम्
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुकर दत्तात्रेय देवरस

सङ्घस्य तृतीयसरसङ्घचालकः अस्ति मधुकर दत्तात्रेय देवरस।

## जन्म 
## बाल्यम् 
## शिक्षणम् 
## सङ्घदायित्वानि 
## नूतनपरम्परायाःनिर्माता 
## मरणम्
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मोहनरावभागवत

सङ्घस्य षष्ठसरसङ्घचालकः अस्ति मोहनरावभागवत।

## जन्मतारीख कोणती आहे? 
## बाल्यम् 
लोकमान्य तिलक विद्यालय == शिक्षणम् ==

## सङ्घदायित्वानि 
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः

## सरसङ्घचालकः
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रमुखः भवति  सरसङ्घचालकः। सरसङ्घचालकः समग्रस्य सङ्घस्य मार्गदर्शकः भवति ।

## सरसङ्घचालकाः  

चित्रम्:Dr. Hedgevar.jpg|केशव बलिराम हेडगेवार( १९२५ - १९४० )

चित्रम्:Balasaheb devaras.jpg | मधुकर दत्तात्रेय देवरस( १९७३ - १९९३ )

चित्रम्:के.सी.सुदर्शनः.jpg| कुपाहल्ली सीतारमैया सुदर्शन( २००० - २००९ )
चित्रम्:Dr. mohan rao Bhagwat1.jpg |मोहनरावभागवत(२००९ -)

वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अक्षय कुमार

**अक्षयकुमारः** भारतजन्मः कनाडा देशीयः अभिनेता चलच्चित्रनिर्माता च हिन्दीचलच्चित्रे कार्यं करोति । अक्षय् कुमारस्य चलचित्रकौशलम् सः द्वेवारं फ़्इलिम्फ़्ऐअर् पुरस्कार्ः जेतवान् भवति।सः १२५ चलचित्रानां कृतवान् अस्ति।सः "खिलाडी सीरीस्" इति नाम्ना ८ चलचित्रानां कृतवान् अस्ति।
तस्य हास्यकथापात्रानां अपि प्रसिद्धं भवति।"गारम् मसाला","भूल् भुलैय" इत्यादीनि हास्यचलचित्राणां अपि सः कृतवान्। २००८ वर्षे "विन्द्सर्"विश्वविद्यालयेण तं "डोक्क्टाऱेट्" पुरस्कृतं।२००९ वर्षे भारतीय सर्वकारेण तं "पद्मश्री" पुरस्कृतं।कुमार् महाशयस्य प्रथम चलचित्रं "सौगन्थ्(१९९१)"भवति।सः "विष्णुविजय"नाम एकं कन्नड चलचित्रमपि कृतवान् भवति।१९९७ वर्षे सः यष् चोप्रा महाशयस्य "दिल् तो पागल् हे"इति नामकं चलचित्रं कृतवान्।तस्य "रोउडी रातोर्" नामकं चलचित्रं २०१२ वर्षे प्रसिद्धं भवति।तस्य "ओ मै गोड्" नामकं चलचित्रं अतीव प्रशस्तं भवति। तत् चलचित्रे तेन् भगवान् कृष्णस्य कथापात्रं कृतवान्।

## कुटुम्बकम्
अक्षय् कुमार् ऐक: हिन्दी चलचित्र नट: उत्पागक: च अस्ति। तस्य जन्मनाम: रजीव हरि ओम् भाटिया अस्ति। स:९ सितम्बर १९६७ पाञ्जाबे अम्रित्सर नगरे जन्मित: अस्ति। तस्य पिता ऐक: सैनिक: अस्ति। तस्य माताया: नाम: आरुणा भाटिया अस्ति। तस्य अल्का भाटिया नाम्ना ऐका भगिनी अस्ति। राजेश् खन्ना च डिम्पल् कपादडिया नाम्नौ प्रसिद्धौ नटयो: सुता ट्विन्कल् खन्ना अक्षयस्य भार्या अस्ति। १७ जन्वरी २००१ ताभ्याम् विवाह्: उत्थित:। तयो: आरव् नाम्न: ऐक: पुत्र: नितारा नाम्ना ऐका पुत्री च स्त:।
अक्षय् बाल्यादेव नाट्ये च साम्ग्रामिक कलायाम् कुशल: आसीत्। तेन टेक्वान्डो कलायाम् क्रिष्णकक्ष: च् प्राप्त:। स: बाल्ये दिमल्ली नगरे "चान्दनी चौक" इति अभ्यागमे अवसत्। तदनु स: मुम्बै आगतवान्। मुम्बै नगरे कोलिवाडा अभ्यागमे अवसत्। तत्र स: डान् बास्को विद्यामये च गुरु नानक् खल्सा कालेजे अपठत्।

## सन्दर्भाः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९६७ जननम्
आल्फ्रेड् नोबेल्

ज्ञ्

बहवः विज्ञानिनः स्वप्रतिभया नवनवनि वस्तूनि आविष्कृत्य जगति गौरवम् प्राप्नुवन्। अतिक्लॆशेन साध्यमपि कार्यं यदि ऎकाग्र्यॆण क्रियतॆ तर्हि यशः प्राप्तुम् शक्यतॆ इति विज्ञानिनां चरितॆन ज्ञायतॆ। **आल्फ़्रॆड् नॊबॆल्** महॊदयस्य अयं जीवनपरिचयः ऎतस्य उत्तमम् उदाहरणम्।
कदाचित् क्रीडन्तं, हसन्तं स्वबालकं दृष्ट्वा सन्तुष्टा माता अवदत्-"रॆ! राबर्ट्, लुग्विग्, पुत्रौ! आगच्छ्ताम्। अनुजं पश्यताम्" ईति। क्षणादॆव पार्श्र्वप्रकॊष्टात् भयङ्करः आस्फॊटनशब्दः श्रुतः। तॆन च क्रीडतॊ बालकस्य नॆत्राभ्यां भयात् अश्रूणि निःसृतानि। खिन्ना माता "इतः परं नैतादृशं प्रयॊगं गृहॆ करॊतु" इति पतिम् आदिशत्। पत्न्याः आक्रॊशॆण, स्वप्रयॊगालयस्य च विनाशॆन दुःखितः इम्यानुयल् स्वीयं स्वीडन् दॆशं परित्यज्य रष्यादॆशम् आगच्छत्।
इम्यानुयल् महॊदयस्य पत्नी आण्ड्रिटा। एतयॊः तृतियः पुत्रः एव " डैनमैट्" आविष्कर्ता, विश्वविख्यातः आल्फ़्रॆड् नॊबॆल्। ऎषः १८३३ क्रिस्ताब्दस्य अक्टोबर् २१ तमॆ दिनॆ अजायत।
इम्यनुयल् महॊदयस्य दॆशान्तर-गमनानन्तरम्  आण्ड्रिटा ऎकाकिन्यॆव धैर्यॆणा, महता प्रयासॆन च स्वपुत्रान् अपॊषयत्। अत्रान्तर पत्युः पत्रमॆकं प्राप्तम्। तत्रैवं लिखितं - "नास्माकम् इतः परं क्लॆशपरम्परा। मया बहुधनम् अर्जितम्। भवन्तः सर्वॆ अत्रैव आगच्छन्तु" इति। ततः तॆ  सर्वॆ रष्यादॆशम् आगच्छन्।
तत्र च गृहॆ एव तस्य पिता आस्फॊटकवस्तुनाम् आविष्कारं करॊति स्म। पितुः कार्यं दृष्ट्वा आल्फ़्रॆड् महॊदयस्य मनसि रसायनशास्त्रॆ आसक्तिः उत्पन्ना। चतुरमतिः एषः न कॆवलं रसायनशास्त्रं , किन्तु स्वीडिष्, रष्यन्, जर्मन्, फ्रञ्च्, आङ्ग्लभाषाः अपि अधितवान्। रसायनशास्त्रॆ आसक्तः सः विशेषाध्ययनार्थं १८५० तमॆ वर्षॆ अमॆरिकादॆशं गतः। तत्र एरिक्सन् महॊदयस्य मर्गदर्शनॆ संशोधनम् अकरॊत्। ततः परं पुनः ऱष्यादॆशं प्रत्यागच्छत्।

आगत्य च स: "नैट्रिक्-सल्फ्यूरिक् आम्लाभ्याम् सह ग्लिसरिन् संयॊजनॆन नैट्रॊग्लिसरिन् लभ्यतॆ । अयमाल्मपदार्थ: विशॆषत: स्फॊटनशील: भवति" इत्यंशम् आविष्कृतवान् । परन्तु स्फॊटनियन्त्रणविधिं नैव ञातवान्।

१८६४ तमॆ वर्षॆ सॆप्टॆम्बरमासस्य तृतीयं दिनम् आल्फ्रॆड्महॊदयस्य जीवनॆ अशुभदिनम् । आस्फॊट्नॆन तस्य प्रयॊगलय: भग्न:। दौर्भाग्यात् कर्मकरै: सह तस्य सहॊदरौ पिता च मृता:।
तथाप्यविचलन् स: 'निर्दिष्टसमयॆ, प्रदॆशॆ च आस्फॊटनं कथं कार्यम्' इत्यस्मिन् विषयॆ सततं प्रयॊगम् अकरॊत् । अन्तत: १८६६ तमॆ वर्षॆ सफलॊ जात: । एष: विचार: जगति झटित्यॆव प्रसृत: । एवम् आल्फ्रॆड्महॊदयॆन आविष्कृतं वस्तु "डैनमैट्" इति प्रथितम् । अनॆन स: बहुधनं कीर्तिं च सम्पादितवान् ।

"डैनमैट्" गिरिपर्वतदिप्रदॆशं वासयॊग्यं, कृषियॊग्यं च कर्तुं , मार्गादीनि निर्मातुं च उपयुज्यॆत । न लॊकविनाशाय" इति तस्याभिप्राय: आसीत्। किन्तु तद्विपरीतं विनाशकर्मणि उपयुज्यमानं ध्र्ष्ट्वा स: अत्यन्तं खिन्नॊsभवत् । निरन्तरविदॆशसञ्चारॆण, संशॊधनॆन, दु:खॆन च क्रमॆण तस्य शरीरं जीर्णम् अभवत् । आल्फ्रॆड् महॊदय: १८९६ तमॆ वर्षॆ डिसॆम्बर् मासस्य दशमॆ दिनॆ पञ्चत्वं गत:।

एष: स्वीयॆ मरणपत्रॆ एवम् उल्लिखितवान् - "शान्तिसंस्थापकॆभ्य:, साहित्यरचनापटुभ्य:, भौत-रसायन-वैद्यविषयॆषु संशॊधकॆभ्यस्च मया सम्पादितॆन द्रव्यॆण (९२ लक्षडालर् परिमितॆन) पारितॊषिकं दॆयम्" इति । तदिदं 'नॊबॆल् प्रशस्ति:' इति अद्यापि विषृतम् । १९०१ वर्षात् एष: नॊबॆल् पुरस्कार: प्रदीयमान: अस्ति । १९६९ तमॆ वर्षॆ नॊबॆल् समॆत्या अर्थशास्त्रङा अपि पुरस्कारार्हा: इति निर्णीतम् ।

'सर्वॆsपि सुखिन: सन्तु, सर्वॆषां शान्ति: भवतु' इति कामयमान: आल्फ्रॆड्नॊबॆल् इतिहासॆ अमर: जात: ।

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बि एम् डब्ल्यू फोर् सीरीज् (एफ् ३२)

**बि एम् डब्ल्यू**  एफ् ३२ (F32 series) इत्याख्यं यानम् 'बि एम् डब्ल्यू फोर् सीरीज्' मध्ये अन्तर्भुक्तमेकं विशेषयानम् । यानमिदं सुसम्बद्धविशेषयानेषु (Compact executive car) श्रेण्याम् अन्तर्भवति । एफ् ३२ यानं 'बि एम् डब्ल्यू फोर् सीरीज्' इति धारायाः प्रथमघट्टस्य उत्पादनम् । वस्तुतः यानमिदं 'बि एम् डब्ल्यू थ्री सीरीज् ई ९२'(E92) इति यानस्य अनुवर्तीरूपम् ।

## टिप्पणी
वर्गः:वाहनानि
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कृतकोपग्रहाः

स्वाभाविकाया ग्रहाणां प्रति तॊषां कक्षां परिभ्रमन् उपग्रहाः सन्ति । भूमिः एकः ग्रहः । तस्य् उपग्रहः चन्द्र्ः । एताद्दशी व्यवस्था नैसर्गिकी । किन्तु कृतकॊपगहाः मानव निर्मिताः सन्ति । विंशाति शतकॆ विज्ञान तथा तन्त्रज्ञान् (सैन्स् अण्ड् टेक्रामलजि ) अभिवृद्धि पथॆ वर्तॆतॆ ।
भारत दॆशॆ प्रप्रथमतया 'आर्यभट' नाम् कृतकॊपग्रहम् आकाशॆ उदययन्ं कृतम् । तत् तु पृथ्वि कशां विहाय गत्वा अनॆकानि अन्तरिक्ष विषयानि ज्ञातं तथा प्रॆषितं च । तत् सहायॆन अधुना अनॆकाः प्रयॊगाः कृताः । इन्साट् बि इति कृतकोपग्रह्ः इदानिं आर्यभतटस्य कार्यं कुर्वन्नस्मि । 
वयं तु इदानिं दूरदर्शन द्वारा यत् दॆश विदॆशानां चित्राणि द्दश्यन्तॆ , सर्वमॆतत् कृतकॊपग्रहाणां सहाय्यॆन एव । उपग्रह सहायॆन अन्यग्रह् प्रवॆशमपि जातं मनुष्यॆभ्य्ः । 'नासा' इति प्रसिद्ध्ः अन्तरीक्ष विषय सम्भन्धी संस्था अमॆरिका दॆशॆ वर्ततॆ । भारतॆ अपि सर्वकारॆण इस्रॊ इति सघनमपि वर्ततॆ । कर्नाटकस्य 'हासन' नगरॆ उपग्रह नियन्त्रण कॆन्द्रं अस्ति । उपहग्रह द्वारा शैक्षणिक प्रसर कार्य अपि इदानीं दॆशॆ सर्वत्र असमि ।
ऎवं कृतकॊपग्रहाः आधुनिक कालॆ नैकाः उपयुक्ताः सन्ति ।

वर्गः:खगोलविज्ञानम्
वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
महेन्द्र सिंह धोनी

**महेन्द्र सिंह धोनी** कश्चन प्रसिद्धः भारतीयक्रिकेट्-क्रीडालुः । भारतीयक्रिकेट्-गणस्य नायकः । तदीये नायकत्वे भारतेन २००७ ऐसिसि विश्व ट्वेण्टि२०, २००७-०८ सिबि सरणिः च जिता । २००८ तमे वर्षे आस्ट्रेलियागणं पराजित्य बार्डर्-गवास्कर्-प्रशस्तिः आसादिता भारतीयक्रिकेट्गणेन । श्रीलङ्कायां न्यूझिलेण्ड्देशे च सम्पन्ने ओ डि ऐ सरणिः ऐदम्प्राथम्येन जितस्य गणस्य नायकः आसीत् अयम् । उत्तमप्रदर्शनाय २००८ तमे वर्षे २००९ तमे वर्षे च ऐसिसि ओडिऐ उत्तमक्रीडालुप्रशस्तिः (प्रथमः भारतीयक्रीडालुः) अनेन प्राप्ता अस्ति । राजीवगान्धि खेल् रत्नप्रशस्तिः, पद्मश्रीप्रशस्तिः च अनेन प्राप्ता अस्ति । फोर्ब्स्-पत्रिकया अनुष्ठितात् विषयसङ्ग्रहणात् ज्ञायते यत् विश्वे अत्यधिकवेतनं प्राप्नुवत्सु दशसु क्रिकेट्-क्रीडालुषु महेन्द्र सिंह धोनी अन्यतमः इति ।

## वैयक्तिकजीवनम्
महेन्द्र सिंह धोनी बिहारस्य राञ्चीनगरे (अद्यतनीयं झारखण्डराज्यम्) १९८१ तमे वर्षे जुलैमासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । पिता पान् सिंह, माता देवकीदेवी । तस्य पूर्वजाः उत्तराखण्डस्य अल्मोरामण्डलस्य लाम्गढप्रदेशस्य ल्वालिग्रामस्थाः । महेन्द्रस्य पिता पानसिंहः उत्तराखतग्ग् राञ्चीम् आगत्य तत्रत्ये मेकान्-संस्थायाः उपसहायकरूपेण कार्यम् अकरोत् । तस्य सहोदरी जयन्ती गुप्ता, सहोदरः नरेन्द्र सिंह धोनी । २०१० तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य ४ दिनाङ्के सः डेह्राडून्-मूलां साक्षि सिंह रावत् नामिकां परिणीतवान् । महेन्द्रः जान् अब्राहमस्य,
रजनीकान्तस्य, आडम् गिल्क्रिस्टस्य च अभिमानी । क्रीडालुः सचिन् तेण्डुल्करः, अभिनेता अमिताबच्चनः, गायिका लता मङ्गेश्कर् इत्येतेषां साधनेन महेन्द्रः बाल्ये प्रभावितः जातः ।

झारखण्डे राञ्चीमण्डलस्थे श्याम्लिप्रदेशस्थे डिएवि जवाहर विद्यामन्दिरे महेन्द्रः विद्याभ्यासम् अकरोत् । आदौ सः
बेड्मिण्टन्क्रीडायां पादकन्दुकक्रीडायां च उत्तमक्रीडालुरूपेण मण्डलस्तरे अपि प्रसिद्धः आसीत् । विद्यार्थिजीवने महेन्द्रः पादकन्दुकक्रीडागणस्य उत्तमः सीमारक्षकः आसीत् । पादकन्दुकगणस्य प्रशिक्षकाः महेन्द्रस्य सामर्थ्यम् अवगत्य तं क्रिकेट्क्रीडनाय स्थानीयक्रिकेट्कूटं प्रति प्रेषितवन्तः । ततः पूर्वं महेन्द्रेण यद्यपि क्रिकेट्क्रीडायां भागः न स्वीकृतः आसीत् तथापि स्वीयेन क्षेत्ररक्षणकौशल्येन सः वैशिष्ट्यं प्रादर्शयत् । अनन्तरं सः कमाण्डो क्रिकेट्कूटस्य पूर्णकालिकं (१९९५-१९९८) क्षेत्ररक्षकोत्तरदायित्वं प्राप्नोत् । तत्र तेन उत्तमप्रदर्शनं दत्तम् इत्यतः सः ऊनषोडशवर्षीयाणां १९९७-९८ वर्षीये वीनू माङ्कड् ट्रॊफि - स्पर्धायै चितः जातः । तत्र अत्युत्तमं प्रदर्शनम् अददात् ।  महेन्द्रः दशमकक्ष्यायाः अनन्तरं क्रिकेट्क्रीडाविषये एव अधिकम् अवधानम् अददात् । 

## क्रीडनशैली
महेन्द्रः कश्चन दक्षिणहस्तताडकः क्षेत्ररक्षकश्च । पार्थिव पटेल्, अजेय रात्रा, दिनेश कार्तिक् प्रभृतयः इव महेन्द्रः अपि अल्पवयसि एव भारतीयेषु ’ए’ क्रिकेट् गणेषु उत्तमप्रदर्शनेन राष्ट्रियक्रिकेट्गणस्य प्रतिनिधिरूपेण चितेषु क्षेत्ररक्षकेषु अन्यतमः विद्यते । १९९८-९९ क्रिकेट् वसन्तावसरे बिहारक्रिकेट् गणस्य परतया प्रथमतया अक्रीडत् । २००४ तमे वर्षे भारत-ए-प्रतिनिधिरूपेण केन्याप्रवासाय चितः । त्रिकोणसरणिषु पाकिस्तान-ए गणस्य विरुद्धं गौतमगम्भीरेण युगलक्रीडायां बहूनि शतकानि तेन साधितानि । अनन्तरेषु वर्षेषु भारतस्य राष्ट्रियगणाय चितः जातः ।

## सरणिप्रशस्तिः
**ODI शतकाः** :

## टिप्पणी
## बाह्यानुबन्धाः 
* http://www.dhoniworld.com
* 

वर्गः:भारतीयक्रिकेट्-क्रीडापटवः‎
औपनिधिकम्

उपनिधिः ऋणेन व्याख्यातः ।परचक्राटविकाभ्याम् दुर्गराष्र्टविलोपे वा , प्रतिरोधकैर्वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे , चक्रयुक्ते नाशे वा ,

ग्राममध्याजग्न्युदकाबाधे वा , किञ्चिदमोक्षयमाणे कुप्यमनीर्हार्यवर्जमेकदेशमुक्तद्रव्ये वा ज्वालावेग्गोपरुद्धे वा , नावि निमग्नायाम्

मुषितायाम् वा स्वयमुपरुढो नोपनिधिमभ्याभवेत् । उपनिधिभोक्ता देशकालानुरुपम् भोगवेतनम् दध्यात् , द्वादशपणम् च दण्डः ।अन्यथा वा निष्पतने ।प्रेतं व्यसनगतम् वा

नोपनिधिमम्याभवेत् ।आधानविक्रयापव्ययनेषु चास्य चतुर्गुनपन्चबन्धो दन्डः ।परिवर्तने निष्पातने वा मूल्यसमः ।तेन

आधिप्रणाशोपभोगविक्रयाधानापहारा व्याख्यताः । उपस्थितस्याधिम्प्रयच्छतो द्वादशपणो दण्दः ।प्रयोजकासन्निधाने दा ग्रामव्रुद्धेषु स्थापयित्वा निष्क्र्यमाधिम् प्रतिपध्येत ।

निव्रुत्तव्रुद्धिको वाधिः तत्कालक्रुतमूल्यस्तत्रोवातिष्ठेत , अनाशाविनाससशकरणाधिष्ठतो वा ।धारणकसन्निधाने वा विनाशभयात्

उद्गतार्दम् दर्मस्थानुग्नातो विक्रीणीत , आधिपालप्रत्ययो वा । स्थावरस्तु प्रयासभोघ्यः फलभोघ्यो वा ।प्रक्षेपव्रुद्धिमूल्यशुद्धं आजीवममूल्यक्षयेणोपनयेत् ।आनिस्रुष्तोपभेक्ता मूल्यशुधमाजीवम्

बन्धम् वा दद्ध्यात् ।शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ।ऎतेनादेसशोन्वाधिश्च व्याख्यातौ । सार्थेनान्वाधिहस्तो वा प्रविष्टाम् भूमिमप्राक्तक्षोरै ग्नोत्स्रुष्टो वा नान्वाधिमभ्यावहेत् अन्तरे वा म्रुतस्य दायादोपि नाभ्याभवेत् ।

शेषमुपनिधिनाव्यास्व्यातम् । याचितकमवक्रीतकम् वा यथाविधम् ग्रुह्णीयुस्तविधमेवार्पयेयुः ।भ्रेषोपनिपाताभ्याम् देशकालोपरोधि दत्तम् नष्टम् विनष्टम् वा ना भ्याभवेयुः ।शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् ।
देशकालानिपानतने वा विक्रीणानाः नोदयमधिगचछेयुः , मूल्यमेवदध्युः अर्धपतने वा परिहीणम् सम्प्रधानकालिकेन अर्धेण मूल्यमुदयम् च दध्युः ।यथा सम्भाषितम् वा विक्रीणानाःनोदयमधिगच्छेयुः , मूल्यमेवदध्युः ।अर्धपतने वा परिहीनम् यथा परिहीनम् मूल्यमूनम् दध्युः ।

सांव्यहारिकेषु वा प्राथ्ययिके ष्वराजवाच्येषु भ्रेषोपनिपातभ्याम् नष्ट्म् विनष्टम् वा मूल्यमपि न दध्युः ।देषकालान्तरितानाम् तु पण्यानाम् क्षययव्यय सुद्धमूल्यमुदयम् च दध्युः , पण्यसमवायानाम् च प्रत्यंशम् ।शेषमुपनिधिना व्यख्यतुम् ।ऎतेन् वैयाव्रुन्त्यविक्रयो व्याख्यतः ।
निक्षेपस्चोपनिधिना ।तमन्येन निक्षिप्तमन्यस्यार्पयतो हीयेत ।निक्षेपापहारे पूर्वापदानम् निक्षेप्तारस्च प्रमाणम् ।
अशुचयो ही कारवः ।नैषाम् करणपूर्वो निक्षेपधर्मः ।कारनणहीनम् निक्षेपमव्ययमानम् गूढमिति न्यस्तानु साक्षिणो प्रग्न्यापयेत् ।वनान्ते वा मध्यप्रहवणे विक्ष्वासेन ।
रहसि व्रुद्धो व्यधितो वैदेहकः कष्चित्क्रुतलक्षणम् द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत्ब्  ।तस्य प्रतिदेशेन पुत्रो भ्रात वामिगम्य निक्षेपम् बाचेत ।दाने षुद्धिरन्यथा निक्षेपम् स्तेयदन्डं च दद्ध्यात्।
प्रवग्न्यामिमुके वा ष्रद्धेयः  कष्चित्क्रुतलक्षणम् द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिप्य प्रतिष्टऎत ।तत ः कालांतरगतो या चेत ।दाने शुचिरन्यथा निक्षेपम् स्थेयदण्ड्म् च दध्यात् ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* अर्थशास्त्रम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:अर्थशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ग्रमिरिग्रामः

एषः साधरणोऽसमप्रान्तवर्ती ग्रामः” इति कोऽप्यत्र प्राप्य एतत् सर्वं दृष्ट्वा च मन्यते । किन्त्वत्र जनाः ’सेल् रोटि’ (एकं खाद्यविशेषं यत् नेपालीसमाज एव विद्यते) अतिथिभ्यो परिवेषयन्ति । अत्र यान्यङ्गवस्त्राणि दत्तानि तानि नेपालीरीत्या निर्मितानि । यतः ग्रामिणः प्रधानतया नेपालीजनाः । तेषां पूर्वजाः बहोः कालात् पूर्वमत्रागत्य निवासं कृतवन्तः । इदानीं पर्यन्तमेते जनाः नेपालीभाषां रक्षित्वा गृहस्य अन्ततो बहिश्च वदन्ति । एतेनैव प्रकारेण ते ग्रामिणः कामप्यन्यां भाषां रक्षन्तः प्रतिदिनं वदन्ति ।

वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अभेरिरागः

अभेरी, कर्णाटकसंगीतस्य एकः रागः अस्ति। अभेरी रागः, भविष्यत् द्वासप्ततिः मेलकर्ता रागाणां द्वविंशति ’खरहरप्रिय’ रागस्य जन्य रागः अस्ति।

हिन्दुस्थानीसंगीतस्य मप्लासि रागः अभेरि रागः इव अस्ति।

### रचना एवं लक्षणानि
अभेरि एकं आढव- सम्पूर्ण रागः अस्ति। तस्य आरोहणावरोहणयोः च इयं रीतिरस्ति-
::आरोहणं : स ग२ म१ प नि२ स
::अवरोहणं : स नि२ द२ प म१ ग२ रि२ स
अस्मिन् रागे प्रस्तुतः स्वराः सन्ति - चतुशृति ऋषभं, साधारण गान्धारं, शुध्दमध्यमं, चतुशृति दैवतं, कैसिकि निशादं च।
एतानि स्वरानि सहितं केचन गमकानि अपि अभेरि रागस्य भागं सन्ति। अस्य रागस्य आरोहणं उदयरविचन्द्रिका(अथवा शुध्दधन्यासी) रागस्य आरोहणं इव, च अवरोहणं ’खरहरप्रिय’ रागस्य अवरोहणं एव अस्ति। इदं रागस्य स्वराणं उपरि बहूनि अभिप्रयानि सन्ति । अभेरि भाषङग रागं इत्यपि च परिगणितम् अस्ति।
    
अस्मिन् रागे शुध्ददैवतस्य परिचयस्य कारणात् अन्य दृष्ठी प्रकारे अयं रागः ’नटभैरवी’रागस्य जन्यं अस्ति, चतुशृतिदैवतेन सह।

अयं रागः भाग्यश्री रागस्य समीपं रागः अस्ति। भाग्यश्री रागे,गान्धारं मन्दरीत्य गायनं करणीयम्। अथैव यदि गान्धारे व्यतासं भवति, तदा अभेरी रागः भाग्यश्री एव श्रूयते।

### प्रसिद्ध संयोजनानि
कर्नाटक शास्त्रीय संगीते, सन्ति त्रीणि प्रमुखानि संयोजकानं एक:, त्यागराज महोदयेन संयोजिता कृतिः  ’नगुमोमु गनलेनि’ अभेरि रागस्य अतिप्रसिद्धसंयोजनम् अस्ति।
मैसूरुवासुदेवाचार्येन विरचितकृतिः ’भजरे मानसा’ अभेरि रागस्य अन्यप्रमुखसंयोजनम् अस्ति।

एवमेव मुत्तुस्वामि दीक्षितर् महोदयस्य अभेरिरागे ’वीणाभेरी’ विरचितम् अस्ति। किन्तु अधुना प्रयोगे अस्ति’अभेरि’ एवं ’वीणाभेरी’ रागयोः मध्ये व्यत्यासं अस्ति, ते एकमेव नास्ति।

अभेरि रागे बहूनि स्वरसञ्चरानि अपि सन्ति। अस्मिन् रागे बहूनि चलनचित्रगीतानि अपि विरचितानि सन्ति।

### अभेरि रागस्य प्रसिद्धशास्त्रीयसंपुटानि
एल्. शंकर महोदयेन कृतं ’ रागा अभेरि’ इति संपुटे अस्य रागस्य अतिमधुरसुन्दरं च अर्पणानि सन्ति। शंकर महोदय: इदं संपुटात् कारणात् ’ग्राम्मी’ नामनिर्देशित: आसीत्।

### संभंदित रागानि
यदा अभेरि रागस्य स्वरानि ’ग्रहभेदं’ कृत्वा वर्गितं भवति चेत्, तदा अन्य त्रीणि जन्यरागानि लभितवन्तं - मोहनकल्यणि, केदारगौळि, आरभि इति।

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया