शून्यभूक्षा

सततविकासलक्ष्येषु द्वितीयं लक्ष्यं – शून्यभूक्षा (Zero Hunger) विस्तृतनिबन्धः

United Nations इति वैश्विकसंस्थया २०१५ तमे वर्षे “सततविकासलक्ष्याणि” नाम महत्त्वपूर्णकार्यक्रमः घोषितः। एतेषु लक्ष्येषु द्वितीयं लक्ष्यं “शून्यभूक्षा” इति निर्दिष्टम्। अस्य लक्ष्यस्य मुख्योद्देश्यः २०३० पर्यन्तं विश्वस्य सर्वेषां जनानां कृते पर्याप्तस्य, सुरक्षितस्य, पौष्टिकस्य च अन्नस्य सुनिश्चितता अस्ति। “शून्यभूक्षा” इत्यस्य अर्थः एषः यत् कश्चन अपि मनुष्यः क्षुधया न पीड्येत, न च कुपोषणेन दुःखं अनुभवेयात्।

भूक्षा नाम केवलं अन्नाभावः न, किन्तु जीवनोपयोगिनः पोषकतत्त्वानां अभावः अपि अस्ति। यदा मनुष्यः आवश्यकमात्रायां आहारं न लभते, तदा तस्य शरीरबलं, मानसिकशक्तिः, कार्यक्षमता च ह्रासं गच्छन्ति। अतः अन्नसुरक्षा (Food Security) इत्यस्य परिभाषा एषा—“यदा सर्वे जनाः सर्वदा पर्याप्तं, सुरक्षितं, पौष्टिकं च भोजनं प्राप्नुवन्ति, येन ते स्वस्थजीवनं नेतुं शक्नुवन्ति।”

कुपोषणम् (Malnutrition) इत्यस्य अर्थः पोषणतत्त्वानां असंतुलनम्। एतत् द्विविधं भवति—अल्पपोषणम् (Undernutrition) तथा अतिकपोषणम् (Overnutrition)। अल्पपोषणे शरीरविकासः बाध्यते, बालकानां उन्नतिः मन्दीभवति, रोगप्रतिकारशक्तिः न्यूनत्वं गच्छति। अतिकपोषणे स्थूलता, मधुमेहः, हृदयरोगाः च जायन्ते। अतः संतुलिताहारस्य (Balanced Diet) महत्त्वं अतीव अधिकम् अस्ति। संतुलिताहारः सः आहारः यत्र धान्यानि, फलानि, शाकानि, दुग्धपदार्थाः, दलहनानि, प्रोटीनतत्त्वानि च सम्यगुपस्थितानि भवन्ति।

भूक्षायाः कारणानि बहुविधानि सन्ति। दरिद्रता (Poverty) प्रमुखं कारणम् अस्ति, यतः धनाभावेन जनाः अन्नं क्रेतुं न शक्नुवन्ति। बेरोजगारित्वम् (Unemployment) अपि आयस्य अभावं जनयति। कृषिक्षेत्रे न्यूनोत्पादनम्, भूमेः उर्वरत्वस्य ह्रासः, जलसंकटः, जलवायुपरिवर्तनम् च अन्नसंकटस्य कारणानि भवन्ति। युद्धकालीनपरिस्थितिषु तथा प्राकृतिकापदासु (यथा बाढा, भूकम्पः, दुष्कालः) अन्नवितरणव्यवस्था बाध्यते, येन भूक्षा वर्धते।

कृषिः (Agriculture) शून्यभूक्षालक्ष्यस्य मूलाधारः अस्ति। कृषिः नाम भूमौ अन्नधान्यफलशाकादीनां उत्पादनप्रक्रिया। यदि कृषकाः समुचितसाधनानि, उत्तमबीजानि, सिंचनसुविधां, तन्त्रज्ञानं च प्राप्नुवन्ति, तर्हि अन्नोत्पादनं वर्धते। स्थायिकृषिः (Sustainable Agriculture) इत्यस्य परिभाषा एषा—“या कृषिपद्धतिः पर्यावरणं न हन्यते, भूमेः उर्वरत्वं रक्षति, जलसंसाधनानां सम्यगुपयोगं करोति, तथा दीर्घकालं उत्पादनं सुनिश्चितं करोति।”

जलवायुपरिवर्तनम् (Climate Change) अद्यतनकाले अन्नसुरक्षायाः महती चुनौती अस्ति। अनियमितवृष्टिः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, ऊष्णतावृद्धिः च कृषेः प्रतिकूलं प्रभावं कुर्वन्ति। अतः पर्यावरणसंरक्षणम्, वृक्षारोपणम्, जलसंरक्षणम्, नवीकरणीयऊर्जायाः उपयोगः च आवश्यकः।

अन्नस्य अपव्ययः (Food Waste) अपि गम्भीरा समस्या अस्ति। उत्पादितस्य अन्नस्य महदंशः भण्डारणदोषात्, परिवहनदोषात्, उपभोगदोषात् वा नष्टः भवति। अतः सम्यक् भण्डारणव्यवस्था, शीतगृहाणि, सुव्यवस्थितवितरणप्रणाली च अनिवार्याः।

Food and Agriculture Organization इति संस्था वैश्विकस्तरे कृषिविकासे, अन्नसुरक्षायां च मार्गदर्शनं करोति। सा राष्ट्राणां मध्ये सहयोगं संवर्धयति, अनुसंधानकार्यक्रमान् प्रेरयति, नीतिनिर्माणे सहायं करोति।

India देशे अपि अन्नसुरक्षायै अनेके कार्यक्रमाः प्रचलन्ति। सार्वजनिकवितरणप्रणाली दरिद्रजनानां कृते न्यूनमूल्येन अन्नं ददाति। विद्यालयेषु मध्याह्नभोजनयोजना छात्राणां पोषणस्तरं वर्धयति। पोषण-अभियानम् मातृबालपोषणस्य उन्नत्यर्थं क्रियते। एते कार्यक्रमाः शून्यभूक्षालक्ष्यस्य साधने महत्त्वपूर्णं योगदानं ददति।

स्त्रीशक्तिकरणम् (Women Empowerment) अपि अत्र महत्त्वपूर्णम्। यदा स्त्रियः शिक्षिताः, आर्थिकरूपेण स्वावलम्बिन्यः च भवन्ति, तदा परिवारस्य पोषणस्तरः उन्नीयते। बालकानां स्वास्थ्यं, शिक्षणं च सुदृढं भवति।

अन्ते, शून्यभूक्षा लक्ष्यं केवलं आर्थिकविकासस्य विषयः न, अपि तु नैतिककर्तव्यं अपि अस्ति। “अन्नं ब्रह्म” इति भारतीयसंस्कृतौ उक्तिः प्रसिद्धा। अन्नस्य संरक्षणं, दरिद्रसेवा, अपव्ययनिवारणं च सर्वेषां कर्तव्यं भवति।

यदा सर्वे राष्ट्राः, संस्थाः, कृषकाः, नागरिकाः च संयुक्तप्रयत्नं कुर्वन्ति, तदा एव २०३० पर्यन्तं शून्यभूक्षालक्ष्यस्य सिद्धिः सम्भवति। सर्वेभ्यः जनाभ्यः तृप्तजीवनस्य अधिकारः अस्ति। अतः शून्यभूक्षा मानवसमाजस्य शान्तेः, समतायाः, समृद्धेः च आधारः अस्ति।

इति विस्तृतरूपेण शून्यभूक्षालक्ष्यस्य विवरणम्। “शून्यभूक्षा” (Zero Hunger) विस्तृतविवेचनम्

United Nations इति वैश्विकसंस्थया २०१५ तमे वर्षे “सततविकासलक्ष्याणि” (Sustainable Development Goals) घोषितानि। तेषु द्वितीयं लक्ष्यं “शून्यभूक्षा” इति निर्दिष्टम्। अस्य मुख्योद्देश्यः अस्ति—२०३० पर्यन्तं सर्वत्र भूक्षायाः, कुपोषणस्य, खाद्य-असुरक्षायाः च समूलनाशः।

१. शून्यभूक्षालक्ष्यस्य मूलभावना

“शून्यभूक्षा” इत्युक्ते केवलं अन्नाभावस्य निवारणं न, अपि तु—

सर्वेषां जनानां कृते पर्याप्तस्य अन्नस्य उपलब्धता

पौष्टिकतत्त्वसम्पन्नस्य भोजनस्य प्राप्तिः

सुरक्षितखाद्यव्यवस्थायाः निर्माणम्

कृषकानां जीवनस्तरस्य उन्नयनम्

दीर्घकालिक-अन्नसुरक्षायाः स्थापना

एतत् लक्ष्यं मानवाधिकारस्य अङ्गम् अपि अस्ति, यतः “अन्नं जीवनस्य आधारः” इति सिद्धान्तः सर्वत्र स्वीकृतः।

२. भूक्षायाः प्रकाराः

भूक्षा त्रिविधा मन्यते—

१. अल्पकालिकी भूक्षा – आपद्कालीनपरिस्थितिषु, यथा बाढा, भूकम्पः, युद्धम्।

२. दीर्घकालिकी भूक्षा – दरिद्रतया, बेरोजगारित्वेन, भूमिहीनतया च उत्पन्ना।

३. गुप्तभूक्षा (Hidden Hunger) – यदा जनाः अन्नं सेवन्ते, किन्तु आवश्यकपोषकतत्त्वानि न प्राप्नुवन्ति।

गुप्तभूक्षा विशेषतया बालकानां, स्त्रीणां च मध्ये दृश्यते।

३. कुपोषणस्य दुष्परिणामाः

कुपोषणात्—

बालानां शारीरिकविकासः मन्दः भवति।

बुद्धिविकासः न्यूनः भवति।

रोगप्रतिकारशक्तिः क्षीयते।

कार्यक्षमता न्यूनं भवति।

राष्ट्रस्य आर्थिकविकासः बाध्यते।

अतः कुपोषणस्य उन्मूलनं राष्ट्रविकासस्य मूलाधारः अस्ति।

४. कृषेः आधुनिकीकरणम्

कृषिक्षेत्रे प्रौद्योगिक्याः (तन्त्रज्ञानस्य) उपयोगः आवश्यकः।

उन्नतबीजानां प्रयोगः

जैविककृषेः प्रोत्साहनम्

सूक्ष्मसिंचनपद्धतिः

कृषकप्रशिक्षणकार्यक्रमाः

कृषिऋणसुविधाः

एते उपायाः अन्नोत्पादनं वर्धयन्ति।

Food and Agriculture Organization इति संस्था कृषिविकासे परामर्शं ददाति।

५. जलवायुपरिवर्तनम् एवं अन्नसुरक्षा

अद्यतनकाले जलवायुपरिवर्तनम् महती समस्या अस्ति।

अनावृष्टिः

अतिवृष्टिः

भूमेः उर्वरत्वस्य ह्रासः

हिमनदीनां विलयनम्

एते सर्वे कृषेः हानिं कुर्वन्ति। अतः पर्यावरणसंरक्षणम्, वृक्षारोपणम्, जलसंरक्षणम्, नवीकरणीयऊर्जायाः उपयोगः च आवश्यकः।

६. सामाजिक-आर्थिकसुधाराः

शून्यभूक्षालक्ष्यस्य सिद्धये—

दरिद्रतानिवारणम्

रोजगारसृजनम्

स्त्रीशक्तिकरणम्

शिक्षाविस्तारः

एते उपायाः अपि आवश्यकाः। यतः यदि जनाः शिक्षिताः, स्वावलम्बिनः च भवन्ति, तर्हि ते स्वयमेव अन्नसुरक्षां सुनिश्चितुं शक्नुवन्ति।

७. अन्नस्य अपव्ययनिवारणम्

विश्वे उत्पादितस्य अन्नस्य महदंशः नष्टः भवति।

अतः—

सम्यक् भण्डारणव्यवस्था

शीतगृहाणां निर्माणम्

अन्नवितरणे पारदर्शिता

एते उपायाः आवश्यकाः।

८. भारतस्य प्रयासाः

India देशे अन्नसुरक्षायै अनेके कार्यक्रमाः सञ्चालिताः—

सार्वजनिकवितरणप्रणाली

विद्यालयेषु मध्याह्नभोजनयोजना

पोषण-अभियानम्

कृषक-समर्थनयोजनाः

एते कार्यक्रमाः दरिद्रजनानां पोषणस्तरं वर्धयन्ति।

९. स्त्रीणां भूमिका

गृहपोषणे स्त्रीणां भूमिका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति। यदि स्त्री शिक्षिता, सशक्ता च भवति, तर्हि परिवारस्य पोषणस्तरः वर्धते। अतः स्त्रीशक्तिकरणम् शून्यभूक्षालक्ष्यस्य प्रमुखं साधनम्।

१०. वैश्विकसहकार्यस्य आवश्यकता

शून्यभूक्षा न केवलं एकस्य राष्ट्रस्य समस्या, अपि तु वैश्विकसमस्या अस्ति। अतः राष्ट्राणां मध्ये सहयोगः आवश्यकः।

आर्थिकसहाय्यम्, तन्त्रज्ञानविनिमयः, अन्नसहाय्यकार्यक्रमाः—एते सर्वे संयुक्तप्रयत्नस्य भागाः सन्ति।

११. नैतिकदृष्टिकोणः

अन्नस्य संरक्षणम्, अपव्ययनिवारणम्, दरिद्रसेवा—एते सर्वे नैतिककर्तव्याः सन्ति।

भारतीयसंस्कृतौ “अन्नं ब्रह्म” इति उक्तिः प्रसिद्धा अस्ति। अन्नस्य सम्मानः कर्तव्यः।

१२. उपसंहारः

शून्यभूक्षा लक्ष्यं केवलं विकासकार्यक्रमः न, अपि तु मानवकल्याणस्य महान् संकल्पः अस्ति। यदि विश्वे कश्चन अपि जनः क्षुधया पीड्यते, तर्हि समता, शान्तिः, विकासः च असम्भवाः।

अतः २०३० पर्यन्तं शून्यभूक्षालक्ष्यस्य सिद्धये सर्वेभिः—

सरकारैः, संस्थाभिः, कृषकैः, नागरिकैः, छात्रैः च—संयुक्तप्रयत्नः करणीयः।

“सर्वे भवन्तु तृप्ताः, सर्वे सन्तु निरामयाः” इति वाक्यं तदा एव सत्यं भविष्यति, यदा विश्वे शून्यभूक्षा सिध्यति।

इति विस्तृतविवेचनम्।