आसनस्य प्रकाराः

**आसनस्य प्रकारः** योगस्य अतीव मूलविषयः अस्ति । भारते उत्पन्नः प्राचीनः योगः योगः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-कल्याणस्य प्रवर्धनार्थं निर्मिताः विविधाः मुद्राः अथवा *आसनाः सन्ति ।* आसनस्य विभिन्नवर्गाः-स्थायित्वं, उपविष्टः, प्रवणः, सुपाइनः, संतुलनं च मुद्राः-विशिष्टप्रयोजनानि सेवन्ते, लचीलापनं, बलं, संतुलनं, मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुम् योगदानं ददति अस्मिन् खण्डे वयं प्रत्येकं वर्गात् प्रमुखासनानाम् एकां श्रेणीं अन्वेषयिष्यामः, तेषां लाभानाम्, पदानां, संरेखणसंकेतानां च विस्तृतं वर्णनं प्रदास्यामः ।

**== स्थित मुद्रा ==**

योगाभ्यासे स्थिरमुद्राः आधारभूताः सन्ति, ये स्थिरतां, बलं, लचीलतां च प्रवर्धयन्ति । एतानि आसनानि रक्तसञ्चारस्य उन्नयनं, मांसपेशिनां टोन्, शरीरस्य संरेखणं च वर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

**तादासन (पर्वत मुद्रा)**

तादासनः अत्यन्तं मूलभूतः स्थिता मुद्रा अस्ति तथा च सर्वेषु स्थितासु आसनेषु सम्यक् संरेखणस्य निर्माणस्य कुञ्जी अस्ति । अधिकांशस्य स्थायिआसनस्य आधारं भवति, भूमिकरणस्य, संतुलनस्य च भावः प्रदाति ।

* **लाभ** : मुद्रासुधारं करोति, पादौ कोरं च सुदृढं     करोति, मेरुदण्डं तानयति, शरीरस्य जागरूकतां वर्धयति, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति।
* **निर्देशाः** :
*# पादाङ्गुली लघुस्पर्शं पार्ष्णिं च किञ्चित् विच्छिन्नं स्थितम् ।
*# ऊरुं नियोजयित्वा जानुशिखरं उत्थाप्य पुच्छास्थिं मन्दं न्यस्तं कुर्वन्तु      ।
*# मेरुदण्डं दीर्घं कुरुत, शिरःमुकुटं माध्यमेन उत्थापयन्।
*# स्कन्धौ अधः पृष्ठतः च शिथिलं कुर्वन्तु, पार्श्वयोः बाहून्, तालयोः      अग्रेमुखाः।
*# गभीरं, स्थिरं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा स्थितिं धारयन्तु।

**अर्धचक्रमुद्रा (अर्धचक्र मुद्रा)**

एषा मुद्रा शरीरं विशेषतः बाहून्, वक्षःस्थलं, पृष्ठं च तानयति, सुदृढं च करोति, लचीलापनं सुदृढं करोति, स्वस्थमेरुदण्डस्य संरेखणं च प्रवर्धयति ।

* **लाभः** : स्कन्धान्, बाहून्, वक्षःस्थलं च तानयति,     आसनं सुदृढं करोति, अधोशरीरं सुदृढं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# स्कन्धविस्तारं पादं कृत्वा तिष्ठतु।
*# निःश्वासं गृहीत्वा बाहून् शिरसि उत्थापयन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा पार्श्वे नमन्तु, शरीरं संरेखितं कृत्वा।
*# एकं बाहुं शिरसि, अपरं च अधः पादेन सह गच्छतु।
*# कतिपयानि निःश्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, ततः केन्द्रं प्रति प्रत्यागच्छन्तु।

**हस्तपादासन (हस्तपाद मुद्रा)**

एषः अग्रे वक्रता पादौ, मेरुदण्डे च लचीलतां वर्धयति ।

* **लाभ** : हैमस्ट्रिंग्स्, मेरुदण्डं च तानयति,     आरामं प्रवर्धयति, मनः शान्तं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पादौ नितम्बविस्तारं कृत्वा तिष्ठन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा बाहून् उपरि गच्छन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा अग्रे कृत्वा हस्तौ तलं वा पादौ वा आनयन्।
*# आवश्यकतानुसारं जानुनि किञ्चित् नतानि स्थापयन्तु।
*# कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, ततः स्थातुं पुनः आगच्छन्तु।

**अर्धचक्रासन (अर्धवृत्त मुद्रा)**

एषः पृष्ठवक्रः अस्ति यः वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च तानयति, वक्षःस्थले मेरुदण्डे लचीलतां वर्धयति, शरीरं च ऊर्जां ददाति ।

* **लाभ** : मेरुदण्डस्य वक्षःस्थलस्य च लचीलापनं     वर्धयति, रक्तसञ्चारं सुदृढं करोति, हृदयं च उद्घाटयति ।
* **निर्देशाः** :
*# स्कन्धविस्तारं पादं कृत्वा तिष्ठतु।
*# नितम्बेषु हस्तौ स्थापयतु पृष्ठपृष्ठे वा अङ्गुलीः अन्तरालं कुर्वन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उद्घाट्य हृदयं उत्थापयन्।
*# मन्दं पृष्ठतः अवलम्ब्य मेरुदण्डं कमानं कृत्वा।
*# कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, ततः स्थातुं पुनः आगच्छन्तु।

**त्रिकोनासन (त्रिकोण मुद्रा)**

त्रिकोनासनः पादौ दृढं करोति, मेरुदण्डं प्रसारयति, नितम्बवक्षःस्थलं च उद्घाटयति । संतुलनं वर्धयति, मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति ।

* **लाभ** : पादौ सुदृढं करोति, नितम्बं मेरुदण्डं     च तानयति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति, संतुलनं सुदृढं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पादौ विस्तृतं कृत्वा, पादौ बहिः कृत्वा।
*# निःश्वासं कृत्वा तलस्य समानान्तरं बाहून् प्रसारयन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा एकस्य पादस्य उपरि शरीरं तिर्यक् कृत्वा बाहुं अधः      शिनपर्यन्तं वा तलपर्यन्तं वा प्राप्य ।
*# उभौ पादौ ऋजुं कृत्वा ऊर्ध्वहस्तं प्रति पश्यतु।
*# कतिपयानि निःश्वासाः धारयित्वा परे पुनः पुनः कुर्वन्तु।

**परिवृत्त त्रिकोणासन (घुमाव त्रिकोण मुद्रा)**

त्रिकोणस्य मुद्रायाः एषा विवर्तनविविधता संतुलनं चुनौतीं ददाति, कोरं च सुदृढां करोति, पृष्ठस्य, हम्स्ट्रिंग् च कृते गहनं खिञ्चनं प्रदाति

* **लाभ** : मेरुदण्डे लचीलापनं सुधरति, नितम्बं,     हम्स्ट्रिंग् च तानयति, कोरं सुदृढं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पादौ बहिः कृत्वा विस्तृतस्थितौ आरभत।
*# बाहून् प्रसारयन्तु, मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा अग्रे कपाटं कुर्वन्तु।
*# कूर्चाम् विकृष्य एकं हस्तं भूमौ वा खण्डे वा स्थापयित्वा अन्यं बाहुं      ऊर्ध्वं प्राप्य ।
*# उपरि हस्तं दृष्ट्वा कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, पार्श्वयोः परिवर्तनं      कुर्वन्तु।

**पार्श्वकोनासन (पार्श्वकोण मुद्रा)**

एषा स्थायिमुद्रा पादौ, नितम्बं, वक्षःस्थलं च लक्ष्यं कृत्वा बलं, लचीलतां, सहनशक्तिं च वर्धयति ।

* **लाभ** : नितम्बं वक्षःस्थलं च उद्घाटयति, पादौ     दृढं करोति, कटिभागं तानयति।
* **निर्देशाः** :
*# स्थित्वा पादं विस्तृतं कृत्वा एकं पादं ९० डिग्रीतः बहिः कृत्वा स्थापयन्तु      ।
*# पृष्ठपादं ऋजुं कृत्वा अग्रजानुं मोचयन्तु।
*# एकं बाहुं तलं वा खण्डं वा आनयित्वा अन्यं बाहुं शिरसि प्रसारयन्तु।
*# ऊर्ध्वं दृष्ट्वा अनेकानि निःश्वासाः धारयन्तु।

**वीरासन (योद्धा प्रथम मुद्रा)**

योद्धा प्रथमः पादौ ऊर्ध्वशरीरे च बलं निर्माय नितम्बं प्रसारयति, वक्षःस्थलं च उद्घाटयति।

* **लाभ** : पादौ, नितम्बं, बाहू च सुदृढं करोति,     वक्षःस्थलं स्कन्धं च तानयति, ध्यानं सुदृढं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पादौ नितम्बविस्तारेण पृथक् कृत्वा आरभत।
*# एकं पादं पृष्ठतः गत्वा अग्रजानुं मोचयन्तु, पृष्ठपादं ऋजुं कृत्वा।
*# शिरसि बाहून् प्राप्नुहि, तालुः परस्परं सम्मुखीकृत्य।
*# नितम्बं चतुष्कोणं कृत्वा अग्रे दृष्टिपातं कुर्वन्तु।

**== आसन मुद्रा ==**

उपविष्टध्यानस्य, अग्रे वक्रतायाः, मेरुदण्डस्य खिन्नस्य च आधारभूताः भवन्ति । एते मुद्राः नितम्ब, पादौ, मेरुदण्डे च लचीलतां, स्थिरतां च पोषयन्ति ।

**पश्चिमोत्तनासन (आसनित अग्रे मोड़)**

एतत् अग्रे गुच्छं शरीरस्य सम्पूर्णं पृष्ठं, हम्बस्ट्रिंग्, अधोभागं च प्रसारयति ।

* **लाभः** : हैमस्ट्रिंग्स् तथा पीठस्य अधःभागं तानयति,     मनः शान्तं करोति, तनावस्य निवारणं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पुरतः ऋजुं प्रसारितौ पादौ उपविशतु।
*# मेरुदण्डं निःश्वासं कृत्वा दीर्घं कुर्वन्तु।
*# निःश्वासं कृत्वा अग्रे कपाटं कृत्वा पादौ प्राप्य।
*# मेरुदण्डं ऋजुं कृत्वा कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

**सुप्तवज्रासन (आश्रित वज्र मुद्रा)**

एतेन आसनेन ऊरुः प्रसारितः भवति, जानुगुल्फयोः लचीलापनं च सुधरति ।

* **लाभ** : ऊरुं नूपुरं च तानयति, आरामं प्रवर्धयति।
* **निर्देशाः** :
*# जानुभ्यां उपविश्य शनैः शनैः पृष्ठतः आश्रित्य हस्तौ तलम् आनयन्तु ।
*# पृष्ठे समतलं शयनं कृत्वा पादौ विस्तारितं कृत्वा व्याप्ते आरामं कुर्वन्तु      ।

**अर्धमत्स्येन्द्रासन (अर्धमत्स्येश्वर मुद्रा)**

एषः उपविष्टः मोडः मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, पाचनतन्त्रं च उत्तेजयति ।

* **लाभ** : मेरुदण्डस्य गतिशीलतायां सुधारं करोति,     आन्तरिक-अङ्गानाम् मालिशं करोति, स्कन्धान् तानयति।
* **निर्देशाः** :
*# पादौ प्रसार्य उपविशन्तु।
*# एकं जानु नत्वा अन्यस्य पादस्य उपरि पादं लङ्घ्य।
*# जानुस्य बहिः विपरीतबाहुं स्थापयित्वा कूपं नतजानुं प्रति विवर्तयेत्      ।
*# कतिपयानि निःश्वासाः यावत् विवर्तनं धारयन्तु, परे पार्श्वे पुनः पुनः      कुर्वन्तु।

**वक्रासन (विवर्तित मुद्रा)**

एषा विवर्तनमुद्रा मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, उदरस्य अङ्गानाम् मालिशं च करोति ।

* **लाभः** : मेरुदण्डं तानयति, आन्तरिक-अङ्गानाम्     विष-रहितं करोति, मेरुदण्डस्य परिभ्रमणं वर्धयति ।
* **निर्देशाः** :
*# अग्रे प्रसारिताः पादाः उपविशन्तु।
*# एकं जानु नत्वा विपरीतपादस्य उपरि लङ्घ्य।
*# नतजानुस्य बहिः विपरीतकोणं स्थापयित्वा विवर्तयतु।
*# पार्श्वान्तरणात् पूर्वं कतिपयानि श्वासाः धारयन्तु।

**== प्रवण मुद्रा ==**

प्रवणमुद्राः अधोमुखाः शयनं कृत्वा पृष्ठस्य, कोरस्य, बाहूनां च सुदृढीकरणे केन्द्रीभूता भवन्ति, प्रायः सौम्यपृष्ठवक्रतायाः वा खिन्नतायाः वा सह

**भुजंगासन (कोबरा मुद्रा)**

एषः पृष्ठमोचः मेरुदण्डं दृढं करोति, वक्षःस्थलं च उद्घाटयति, येन आसनं लचीलता च सुधरति ।

* **लाभ** : पृष्ठं सुदृढं करोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति,     मेरुदण्डं तानयति।
* **निर्देशाः** :
*# अधोमुखं शयनं कृत्वा पादौ विस्तारितं पादशिखरं च तलं निपीड्य ।
*# स्कन्धयोः अधः हस्तौ स्थापयतु।
*# निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं तलतः उत्थाप्य मेरुदण्डं ऊर्ध्वं प्रसारयन्      ।
*# कोणौ किञ्चित् नतम् कृत्वा कतिपयान् निःश्वासाः धारयन्तु ।

**सलभासन (शलभ मुद्रा)**

एषः पृष्ठवक्रता पृष्ठं, पादौ, बाहून् च दृढं करोति, मेरुदण्डस्य लचीलतां च सुदृढं करोति ।

* **लाभ** : पृष्ठं पादौ च सुदृढं करोति, आसनं सुदृढं     करोति।
* **निर्देशाः** :
*# पार्श्वे बाहून् कृत्वा अधोमुखं शयनं कुर्वन्तु।
*# वक्षःस्थलं, पादौ, बाहून् च तलतः उत्थापयन्तु, ग्लूट्स्, पृष्ठस्य अधःभागं      च निपीडयन्तु ।
*# अनेकाः श्वासाः धारयन्तु।

**== सुपाइन मुद्राएँ ==**

पृष्ठे शयने आलम्बनमुद्राः अभ्यासाः भवन्ति । एते मुद्राः प्रायः पादौ, मेरुदण्डं, नितम्बं च प्रसारयितुं, गहनविश्रामं च प्रवर्तयन्ति ।

**हलासन (हल मुद्रा)**

एतत् अग्रे गुच्छं पृष्ठं, स्कन्धं, पादौ च प्रसारयति, लचीलापनं, आरामं च प्रवर्धयति ।

* **लाभः** : मेरुदण्डं, स्कन्धं, हम्बस्ट्रिंग् च     तानयति।
* **निर्देशाः** :
*# पृष्ठे शयनं कृत्वा पादौ विस्तारिताः।
*# शिरः उपरि पादौ उत्थाप्य पृष्ठतः तलम् प्रति आनयन्तु ।
*# समर्थनार्थं तलस्य उपरि बाहून् प्रसारिताः स्थापयन्तु।
*# कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

**चक्रासन (चक्र मुद्रा)**

एषः गहनः पृष्ठवक्रः वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च उद्घाटयति तथा च बाहुपादौ दृढं करोति ।

* **लाभ** : वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च तानयति, बाहुपादौ     दृढं करोति।
* **निर्देशाः** :
*# जानुनीभ्यां पृष्ठे शयनं भूमौ समतलपादम् ।
*# कर्णयोः हस्तौ स्थापयतु, अङ्गुलीः स्कन्धं प्रति दर्शयन्ति ।
*# पृष्ठं कमानं कृत्वा वक्षःस्थलं नितम्बं च उत्थापयितुं हस्तपादयोः निपीडयन्तु      ।
*# कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

**== उपसंहारः ==**

एते आसनाः स्थायि-आसन-प्रवण-आसन-सन्तुलित-आसन-वर्गेषु समूहीकृताः, सुगोल-योग-अभ्यासं निर्मान्ति, यत् मनःसन्तोषं, मानसिक-स्पष्टतां च प्रवर्धयन् शरीरं सुदृढं करोति, तानयति च एतानि आसनानि स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे एकीकृत्य भवन्तः उन्नतलचीलतां, बलं, संतुलनं, समग्रकल्याणं च अनुभवितुं शक्नुवन्ति । यथार्थतः परिवर्तनकारी योग-अनुभवाय संरेखणं, श्वसनं, मनःसन्तोषं च प्रति ध्यानं दत्त्वा अभ्यासं कुर्वन्तु।