open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वोल्फगांग आमाडेउस मोझार्ट

thumb|
**वोल्फगांग आमाडेउस मोझार्ट** 
## Operas 
* *Die Schuldigkeit des ersten Gebotes*, K. 35 (1767) 
* *Apollo et Hyacinthus*, K. 38 (1767) 
* *Bastien et Bastienne*, K. 50 (1768) 
* *La finta semplice*, K. 51 (1768) 
* *Mitridate*, K. 87 (1770) 
* *Ruggiero* (1771) 
* *Ascanio in Alba*, K. 111 (1771) 
* *Betulia Liberata*, K. 118 (1771)
* *Il sogno di Scipione*, K. 126 (1772) 
* *Lucio Silla*, K. 135 (1772) 
* *Thamos, König in Ägypten* (1773, 1775) 
* *La finta giardiniera*, K. 196 (1774) 
* *Il rè pastore*, K. 208 (1775) 
* *Zaide*, K. 344 (1779) 
* *Idomeneo*, K. 366 (1780)
* *Die Entführung aus dem Serail* neu *Il Seraglio*, K. 384 (1782) 
* ''L'oca del Cairo*, K. 422 
* *Lo sposo deluso*, K. 430 
* *Der Schauspieldirektor*, K. 486 
* *Le nozze di Figaro*, K. 492 (1786) 
* *Don Giovanni*, K. 527 (1787) 
* *Così fan tutte*, K. 588 (1789) 
* *Die Zauberflöte*, K. 620 (1791)
* *La clemenza di Tito'', K. 621 (1791)

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:विदेशीयाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तानहं द्विषतः क्रूरान्...

## श्लोकः 
:**तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।**
:**क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य नवदशः (१९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् क्षिपामि अजस्रम् अशुभान् आसुरीषु एव योनिषु ॥

## अन्वयः
द्विषतः क्रूरान् अशुभान् तान् नराधमान् संसारेषु आसुरीषु योनिषु एव अजस्रम्  अहं क्षिपामि ।

## शब्दार्थः 
:द्विषतः = शत्रून्
:क्रूरान् = उग्रान्
:अशुभान् = अपवित्रान्
:नराधमान् = नीचमानवान्
:संसारेषु = भवेषु
:आसुरीषु = राक्षसीषु
:अजस्त्रम् = सन्ततम्
:क्षिपामि = पातयामि ।

## अर्थः 
ये मां द्विषन्ति, क्रूराः अशुभाश्च सन्ति आसुरगुणसम्पन्नाः तादृशान् नरापसदान् अहं  सर्वदा  संसारे  एव पातयामि, तत्रापि  आसुरस्वभावेषु  एव जन्म कल्पयामि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पेट्रोल्

**पेट्रोल्** इति एकम् इन्धनं वर्तते । यानोपयोगी इन्धनं वर्तते । इन्धनम् एतत् भूमौ भवति । पेट्रोल् इन्धनस्य स्रोतः सीमितं विद्यते । 

## External links
* CNN/Money: Global gas prices
* EEP: European gas prices
* Transportation Energy Data Book
* Energy Supply Logistics Searchable Directory of US Terminals 
* 2011 NACS Annual Fuels Report 
* Definition of basic terms, Graphs of Gas prices. all in Slovak language
* Gasoline from Vinegar | MIT Technology Review
* High octane fuel, leaded and LRP petrol - article from robotpig.net
**Images**
*"*Down the Gasoline Trail*" Handy Jam Organization, 1935 (Cartoon)

वर्गः:इन्धनम्
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
विन्नय्थान्दि वारुवाया

right|thumb|200px
**विन्नय्थान्दि वारुवाया** एकः तमिळ् भाषा चलनचित्रम् अस्ति। चित्रस्य नायकः सिलम्बरसन् राजेन्दर्, नायिका त्रिशा कृष्णन्, निर्देशकः गौतम् मेनन् च। तेलुगु भाषे एतत् चित्रम् ये माया चेसवे इति चित्रितः अभोत्।

## आधारानि
वर्गः:तमिळ्-चलच्चित्राणि‎
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आमलकम् (आहारपदार्थः)

thumb|200px|right|हरितवर्णीयानि आमलकानि
thumb|200px|left|रक्तवर्णीयानि आमलकानि

एतत् **आमलकम्** अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । इदम् आमलकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् आमलकम् आङ्ग्लभाषायां Gooseberry इति उच्यते । एतत् आमलकं भारते सर्वत्र उपयुज्यते । आमलकं यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अनेन आमलकेन निर्मितः अवलेहः सुप्रसिद्धः एव । अनेन आमलकेन लेह्यम्, उपसेचनं चापि निर्मीयते । तथैव अपि आमलकस्य खादनं शक्यते । 
thumb|left|200px|अपरविधस्य आमलकानि
thumb|200px|right|आमलकस्य विक्रयणम्

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य आमलकस्य स्वभावः
एतत् आमलकम् आम्ल – मधुर – मिश्रित - रसयुक्तम् । एतत् शीतवीर्ययुक्तं, रुचिकरं  च ।
thumb|right|200px|आमलकशाखायां दृश्यमानानि भारतस्य आमलकानि
thumb|left|200px|अपरविधस्य आमलकस्य सस्यम्
thumb|150px|right|आमलकस्य शाखा, फलं, पुष्पं चापि
thumb|left|150px|कूप्यां सङ्गृहीतः आम्रस्य अवलेहः

:**“कषायं कटुतिक्ताम्लं स्वादु चामलकं हिमम् ।**
:**रसं त्रिदोषहृद् वृष्यं ज्वरघ्निं च रसायनम् ॥**
:**हन्ति वातं तदाम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यकः ।**
:**कफं रूक्षकषायत्वात् फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् ॥“** 

:१. एतत् आमलकं त्रिदोषान् परिहरति ।
:२. आमलकं वीर्यवर्धकं, मलप्रवृत्तिकारकं च ।
:३. आमलके पञ्चरसाः सन्ति । कषायः, कटुः, तिक्तः, आम्लः, मधुरः च । अस्मिन् आमलके षड्रसेषु लवणरसः केवलं नास्ति ।
:४. आमलकं ज्वरहरं, शरीरस्य सप्तानाम् अपि धातूनां पोषकं च ।
:५. आमलकम् ओजसः वर्धनं करोति ।
:६. आलमकम् आम्लरसयुक्तम् इत्यस्मात् तेन रसेन वातं हरति ।
:७. आमलकं मधुररसयुक्तं, शीतगुणयुक्तम् इत्यस्मात् पित्तं हरति ।
:८. आमलकं कषायरसयुक्तं, रूक्षगुणयुक्तम् इत्यस्मात् कफः|कफं]] हरति । 
:९. स्त्रीषु रजस्रावः वेदनायुक्तः चेत् आमलकस्य बीजं चूर्णीकृत्य मधुना सह सेवनीयम् । अथवा आमलकस्य चूर्णं वा आमलकस्य रसं वा मधुना सह सेवनीयम् ।
:१०. शिशवः दन्तानाम् आगमनसमये काञ्चित् हिंसाम् अनुभवन्ति । तस्याः निवारणार्थम् आमलकं, धातकीपुष्पस्य चूर्णं, मधु च योजयित्वा शिशूनां दन्तपाल्यां लेपनीयम् । एवं करणेन दन्ताः अपि सुन्दराः भविष्यन्ति ।
:११. बालाः दिने दिने कृशाः, दुर्बलाः च जायमानाः सन्ति चेत् आमलाकं, कचोरं, यष्टीं, तिलतैलं च योजयित्वा तैलपाकं कृत्वा तेन अभ्यञ्जनं कारणीयम् ।
:१२. आमलकं, पिप्पल्याः चूर्णं च संस्थाप्य यवागूं निर्माय घृतेन सह सेवन्ते चेत् मलावरोधः निवारितः भवति ।
:१३. आमलकं दोषान् तेषां मार्गे एव अनुलोमनं कारयति ।
:१४. केशानां विगलने, केशाः श्वेतवर्णीयाः जायन्ते चेत्, शिरसि तुषाराणां  निवारणार्थं च आमलकस्य चूर्णं जले योजयित्वा स्नानात् पूर्वं शिरसि लेपनीयम् ।
:१५. आमलकस्य रसेन आमलकरसायनं, च्यवनप्राशादीनि लेह्यानि सज्जीक्रियन्ते । तेषां लेह्यानां विधिपूर्वकम् उपयोगेन शरीरस्य रसादयः धातवः वर्धन्ते । आरोग्यम् अपि वर्धते । वृद्धाप्यस्य बाधाः निवार्यन्ते । इन्द्रियाणां दौर्बल्यम् अपि न जायते ।

:**“न केवलं दीर्घमिहायुरश्नते रसायनं यो विधिवत् निषेवते ।**
:**गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ॥“** 

इति चरकेन उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम आमलकस्य रसायनस्य विधिवत् सेवनेन न केवलं दीर्घायुः प्राप्यते अपि तु देवर्षिसमाना पदवी, क्षयरहितं ब्रह्मज्ञानं चापि प्राप्यते ।

वर्गः:फलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
त्रिविधं नरकस्येदं...

## श्लोकः 
:**त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः। **
:**कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
त्रिविधं नरकस्य इदं द्वारं नाशनम् आत्मनःकामः क्रोधः तथा लोभः तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ॥

## अन्वयः
कामः क्रोधः तथा लोभः इदम् आत्मनः नाशनं नरकस्य त्रिविधं द्वारम् । तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् ।

## शब्दार्थः 
:कामः = वाञ्छा
:क्रोधः = कोपः
:लोभः = तृष्णा
:नाशनम् = विनाशकरम्
:नरकस्य = नरकलोकस्य
:द्वारम् = प्रतिहारः ।

## अर्थः 
वाञ्छा, कोपः तथा तृष्णा एतत् आत्मविनाशकरं त्रिप्रकारं नरकलोकस्य प्रतिहारः । तस्मात् इदं त्रितयं वर्जयेत् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

21
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय...

## श्लोकः 
:**एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।**
:**आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
एतैः विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैः त्रिभिः नरः आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! तमोद्वारैः एतैः त्रिभिः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति । ततः परां गतिं याति ।	

## शब्दार्थः 
:तमोद्वारैः = नरकद्वारैः
:विमुक्तः = विवर्जितः
:श्रेयः = हितम्
:पराम् = उत्कृष्टाम्
:गतिम् = मोक्षाख्यं स्थानम्
:याति = अधिगच्छति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! नरकद्वारैः एतैः कामादिभिः त्रिभिः विवर्जितः मानवः स्वस्य हितं यदि करोति तर्हि सः अत्यन्तप्रशंसनीयम् उत्कृष्टं मोक्षम् अधिगच्छति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

22
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दधि

thumb|200px|right
thumb|200px|right|बङ्गालस्य मिष्टि-दधि
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरेण निर्मीयमाणम् एतत् दधि आङ्लभाषायां Curd इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः  एव । यद्यपि दधि दुग्धस्य रूपान्तरं तथापि गुणे दधि-दुग्धयोः महान् भेदः अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दधि । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दधि योजयन्ति । “श्रीखण्ड”नामकं भक्ष्यम् अपि निर्मीयते दध्ना । नवरात्रावसरे देवतापूजासु दध्यन्नस्य एव नैवेद्यं भवति । ललितासहस्रनाम्नि **“काकिनीरूपधारिणी माता दध्यन्नम् अपेक्षते”** इति उक्तम् अस्ति ।

**“स्वादिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा ।**
**शूलाद्यायुधसम्पन्ना पीतवर्णाऽतिगर्विता ॥ १०४ ॥**

**मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्दिन्यादिसमन्विता ।**
**दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥ १०५ ॥“** इति । 

दधि कस्य न प्रियम् । विना दधि विशिष्टं भोजनं न भवति । 
:**रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् ।**
:**पाकेम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृह्मणं दधि ॥**
:**पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे ।**
:**अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते॥**
इति दध्न: गुणा: उक्ता: । (किन्तु दध्न: उपयोगे नियन्त्रणं नियमश्च विहित: इति न विस्मर्तव्यम् । उक्तं च - ‘कफपित्तकरं दधि ।’ भा. प्र)
*दधि शोफं जनयति* 
:*न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ।*
:*नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नोष्णं च नामलैर्विना ॥*
:*ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वातामया भ्रमान् ।*
:*प्राप्नुयात् कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रिय: ॥* (च.चि. 2) 
### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दध्नः स्वभावः
thumb|200px|right|जलांशं निष्कास्य दृढीकृतं दधि
एतत् दधि पचनार्थं जडम् एव । किञ्चित् प्रमाणेन उष्णवीर्यम् अपि । वातं शमयति, रक्तवर्धकं च । शरीरे शुक्रधातुं, मेधस् च वर्धयति, बलं वर्धयति, शोथम् उत्पादयति च । रक्तपित्तकारकम् एतत् दधि जीर्णानन्तरम् आम्लं भवति ।

:१. अस्माकं शरीरे विद्यमानेषु सप्तधातुषु मांसं मेधस् च वर्धयति दधि ।
:२. शीतपूर्वके विषमज्वरे दधि हितकरं भवति ।
:३. वातशामकम् इति कारणात् वातबाधा अस्ति चेत् उपयोक्तुं शक्यते ।
:४. पात्रस्य अधोभागे विद्यमानं दधि पीनसबाधायां, जीर्णक्रियायाः दोषात् जातायां “ग्रहिणी” रोगबाधायां च हितकरम् ।
:५. गुडं योजयित्वा सेवनेन शरीरे नैर्यास्यम् उत्पादयति । गुडयोजितं दधि तृप्तिकरं, हृदयस्य हितकरं, वातशामकं च ।
:६. पर्याप्तमात्रेण जलं लवणं च योजितं दधि रात्रौ उपयोक्तव्यम् । पित्तसम्बद्धेषु रोगेषु, रक्तपित्ते, विसर्पे, चर्मरोगे, पाण्डुरोगे च अस्य दध्नः उपयोगः हितकरः भवति ।thumb|200px|right|निम्बूकदधि
:७. दधि रात्रौ उष्णैः आहारैः सह न उपयोक्तव्यम् । 
:८. दधि उष्णीकृत्य अपि न उपयोक्तव्यम् ।
:९. दधि वसन्ते, ग्रीष्मे, शरदृतौ च न उपयोक्तव्यम् ।
:१०. प्रतिदिनं दधि न उपयोक्तव्यम् । प्रातः उपहारेण सह अपि न उपयोक्तव्यम् । 
:११. श्वासोच्छ्वासस्य सम्बद्धेषु रोगेषु, अपस्मारे, पीनसे अथवा “सैनसैटिस्” रोगे वा दध्नः उपयोगः सर्वथा अहितः एव ।
:१२. पूर्णतया दृढं न जातम्, पूर्णतया दधि अपि न जातं (सम्यक् आतञ्चनं न जातम्), तादृशं दधि विषसमानं भवति ।
:१३. अत्याम्लं दधि अग्निदीपकं, कफवर्धकं च । तत् पित्तप्रकोपं जनयति ।
:१४. दध्ना निर्मितं “श्रीखण्ड”नामकं भक्ष्यम् अत्यन्तं वृष्यम् । तत् पचनार्थं जडम् । नैर्यास्यम् अपि वर्धयति शरीरे ।
:१५. दृढस्य दध्नः उपरि स्थितं जलमयं दधि देहे विभिन्नान् स्रोतान् शोधयति, उदरस्य सम्बद्धान् दोषान् निवारयति, जीर्णकारि च ।
:१६. महिषीणां वा इतरेषां वा प्राणिनां दुग्धस्य दध्नः अपेक्षया गोदधि एव श्रेष्ठम् ।

वर्गः:गव्यम्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आमलकम् (शिल्पविद्या)

**आमलकम्** मन्दिरस्य मुखम्।

*शिल्पविद्या

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते...

## श्लोकः 
:**तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।**
:**ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तंकर्म कर्तुम् इह अर्हसि ॥

## अन्वयः
तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम् । शास्त्रविधानोक्तंकर्म ज्ञात्वा इह कर्तुम् अर्हसि ।

## शब्दार्थः 
:कार्याकार्यव्यवस्थितौ = कर्तव्याकर्तव्यव्यवस्थायाम्
:शास्त्रम् = अबाधितार्थप्रतिपादकं वाक्यम्
:प्रमाणम् = ज्ञानसाधनम्
:शास्त्रविधानोक्तम् = शास्त्रविहितम्
:ज्ञात्वा = विदित्वा ।

## अर्थः 
तस्मात् यदा तव कार्ये अकार्ये वा विषये सन्देहो भवति तदा तव शास्त्रं प्रमाणम् । तत्र स्थितेन 	वाक्येन यत् प्रतिपाद्यते तदेव कार्यं कर्तुमर्हसि । 	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य...

## श्लोकः 
:**यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।**
:**न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः न सः सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

## अन्वयः
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते सः सिद्धिं न अवाप्नोति, न सुखम्, न परां गतिम् ।

## शब्दार्थः 
:शास्त्रविधिम् = शास्त्रपद्धतिम्
:उत्सृज्य = परित्यज्य
:कामकारतः = स्वच्छन्दाचरणेन
:सिद्धिम् = कार्यसिद्धिम्
:न अवाप्नोति = न लभते ।

## अर्थः 
यः खलु पुरुषः शास्त्रसम्मतं मार्गं विहाय स्वेच्छया सन्ततम् अमार्गेणैव सञ्चरति तस्य कार्यसिद्धिः न भवति, न सुखम्, नापि मोक्षः । सः अत्रैव संसारे चिरं पीडाम् अनुभवति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
त्रिपुरसुन्दरी (त्रिपुरा)

**त्रिपुरसुन्दरी** (त्रिपुरा)
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य त्रिपुराराज्ये उदयपुरसमीपे स्थिते राधाकिशोरपुरस्य समीपे अस्ति त्रिपुरसुन्दर्याः क्षेत्रम् । अत्रत्यशक्तिपीठस्य अधिदेवता एषा ।
## सम्पर्कः
देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । त्रिपुराराज्यस्य राजधान्याः अगर्तलातः ५५ की.मी.दूरे , उदयपुरतः ३ की.मी. दूरे च अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
१६ शतकस्य एतं लघुदेवालयं मतबारिदेवालयः इति वदन्ति स्म । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः दक्षिणः पादः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्यपीठं कूर्माकारेण अस्ति इत्यतः कूर्मपीठम् इत्यपि प्रसिद्धम् । अत्रत्या देवी त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरभैरवी, ललिताम्बा इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यशिवः त्रिपुरेशनाम्ना च पूज्यते । देव्याः विग्रहः पञ्चपादपरिमितोन्नतः। एतेन सह द्विपादपरिमितोन्नतः लघुविग्रहः अपि अस्ति । एतां देवीं लघुमाता इति निर्दिशन्ति । मन्दिरस्य पृष्ठभागे लघुसरोवरम् अस्ति । तस्य कल्याणसागरः इति नाम । अस्मिन् सरोवरे असङ्ख्याकाः मीनाः कूर्माः च सन्ति । नैसर्गिकरूपेण मृतस्य मीनस्य कूर्मस्य वा विध्युक्तरीत्या अन्त्यसंस्कारः क्रियते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:त्रिपुराराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:त्रिपुराराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आसुरीं योनिमापन्ना...

## श्लोकः 
:**आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।**
:**मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आसुरीं योनिम् आपन्नाः  मूढाः जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्य एव कौन्तेय ततः यान्ति अधमां गतिम् ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! आसुरीं योनिम् आपन्नाः मूढाः माम् अप्राप्य एव ततः जन्मनि जन्मनि अधमां गतिं यान्ति ।

## शब्दार्थः 
:आसुरीम् = राक्षसीम्
:योनिम् = प्रकृतिम्
:आपन्नाः = प्राप्ताः
:मूढाः = अविवेकिनः
:अप्राप्य = अनासाद्य
:जन्मनि जन्मनि = प्रतिजन्म
:अधमाम् = नीचाम्
:यान्ति = गच्छन्ति ।	

## अर्थः 
अर्जुन ! तादृशानां नरापसदानां राक्षसानां स्वभावं प्राप्तवतां न कदापि मम प्राप्तिः भवति । ते हि जन्मनि जन्मनि क्रमेण नीचामेव गतिं प्राप्नुवन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शर्करा

thumb|200px|right

अयम् अपि भारते सज्जीक्रियमाणः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतां शर्कराम् आङ्ग्लभाषायां Gravel Sugar अथवा Cristal Sugar इति वदन्ति । अस्याः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । खण्डशर्करायाः चूर्णीकृतं रूपम् एव शर्करा । अतः एव शर्करा “सिता” इति अपि उच्यते । शर्कराम् इक्षुदण्डतः उत्पादयन्ति । भारतीयानां पाकशालायां तु शर्करा सर्वदा भवति एव । चायं, काफी, फलरसः इत्यादीनां पानीयानां निर्माणे शर्करा अधिकतया उपयुज्यते । एतद्विना अपि मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते शर्करा । मधुमेहरोगेण पीडिताः केवलम् अस्याः शर्करायाः उपयोगं न कुर्वन्ति ।
 
### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः शर्करायाः स्वभावः 
thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां शर्करा
शर्करा मधुररुचियुक्ता, श्वेतवर्णीया च । वातं पित्तं च शमयति शर्करा । दाहशमनम् अपि करोति । सुशीतला इति कारणेन शुक्रवृद्धिं करोति ।

:**“खण्डस्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता ।**
:**सिता सुमधुरा रुच्या वातपित्तास्रदाहहृत् ।।**
:**मूर्छछर्दिज्वरान् हन्ति सिशीतशुक्रकारिणी ॥“** (भावप्रकाशः)
thumb|200px|left|शर्करानिर्माणार्थं सङ्गृहीताः इक्षुदण्डाः
:१. शर्करायोजितं निम्बूकपानीयं दाहे, ज्वरे, आम्लपित्तादिषु रोगेषु हितकरम् ।
:२. छर्दिरोगस्य निमित्तम् अपि (प्रयाणसमये जायमानं वमनम्) शर्करा हितकरी । मुखे शर्करां संस्थाप्य तेन उत्पद्यमानं जलं गिलनीयम् ।
:३. शर्करां क्षीरे योजयित्वा रात्रौ शयनात् पूर्वं पीतं चेत् शुक्रवृद्धिः भवति, सुखनिद्रा अपि प्राप्यते ।
:४. शर्करा मधुररसयुक्ता इति कारणात् सा देहस्य पुष्टिकरी, प्राणकरी, बलकरी च ।
:५. शर्करा वातं पित्तं च शमयति ।
:६. शर्करा दाहं शमयति । अतः मूर्छायां ज्वरबाधायां जानुवेदनायां च उपयोक्तुं शक्यते । 
:७. शुभ्रश्वेतवर्णीया शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी, रुचिवर्धिका अपि ।
:८. कफप्रकोपस्य काले तन्नाम वसन्तऋतौ, शिशिरऋतौ च शर्करा न उपयोक्तव्या ।
:९. कफजेषु रोगेषु, कफप्रकृतियुक्ताः च शर्करायाः उपयोगं न कुर्युः ।
:१०. मधुमेहरोगे, स्थौल्यसमस्यायाम्, अग्निदौर्बल्ये, आमावस्थायां च शर्करायाः उपयोगः न करणीयः ।
:११. यद्यपि शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी तथापि कुत्रचित् श्वेतविषम् (White Poison) इति वदन्ति । अतः मितप्रमाणेन उपयोगः हितकरः ।

वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कामाख्या मन्दिरम्

**कामाख्या मन्दिरम्** ()
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य असमराज्यस्य गुवाहाटीनगरे अस्ति। एतत् शक्तिपीठं विश्वासाचारयोः मेलनस्य प्रतीकम् इति वक्तुं शक्नुमः। यतः शक्तिपथस्य मूलम् अस्ति योनिपूजा। सा पूजा अत्र अक्षरशः आचरणे अस्ति। अत्र वामाचारस्य बलिपूजा तथा कौलपूजा प्रचलति।

## सम्पर्कः
गुवहाटी नगरं प्रति देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । गुवाहटीतः ७ की.मी.दूरे नीलाचलपर्वते अस्ति । समीपस्थं विमानस्थानकं गुवाहटी । समीपरेलस्थानकं नीलाचलम्।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः योनिभागः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी त्रिपुरसुन्दरी, त्रिपुरभैरवी, ललिताम्बा इत्यादिभिः नामभिः, अत्रत्यशिवः उमानन्दनाम्ना च पूज्यते । अस्य मन्दिरस्य अपरं वैशिष्ट्यं नाम भक्ताः अत्र स्वयं पूजां कर्तुं शक्नुवन्ति । अत्र प्राणिबलिः प्रचलति । किन्तु पुम्मृगान् एव बलिरूपेण अर्पयन्ति । अस्य क्षेत्रस्य विषये काचित् कथा प्रचलिता अस्ति ।
## कथा
बहुपूर्वं कौचित् राजकुमारौ मृगयार्थम् आगतवन्तौ आस्ताम् । पिपासितौ तौ अत्रत्यां काञ्चित् वृद्धां जलं दातुं प्रार्थितवन्तौ । सा वृद्धा समीपस्थं निर्झरं प्रदर्श्य "अस्मिन् प्रदेशे देव्याः योनिभागः पतितः आसीत् । अत्र देवालयस्य निर्माणं कुरुताम्” इति संसूच्य अदृश्या अभवत् । राजकुमारौ तस्य स्थलस्य परिशीलनं क्रुतवन्तौ । योनिरूपस्य शिला तस्मिन् निर्झरे दृष्टा । शिलां परितः जलं प्रवहति स्म । चकितौ तौ तत्र मन्दिरस्य निर्माणं कृतवन्तौ ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Kamakhya Temple - Indira Gandhi National Centre for the Arts
* Kamakhya Temple - Guwahati 
* Sri Kamakhya Mahavidya Mandir 
* Sri Sri Kamakhya Temple: A Socio-Religious Perspective 
* Kamakhya -  in Assam
* Kamakhya Temple, Guwahati, Assam
* Tantra Temples 
* Story of Kamakhya 

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:असमराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
सावित्री (कुरुक्षेत्रम्)

**सावित्री** (कुरुक्षेत्रम्)-
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य हरियाणाराज्यस्य कुरुक्षेत्रसमीपे तानेसर् इत्यत्र (पूर्वतन-स्थानेश्वरम् ) अस्ति । 
## सम्पर्कः
कुरुक्षेत्रं प्रति देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति ।देहलीनगरात् नातिदूरे अस्ति ।  समीपस्थं विमानस्थानकं देहली तथा अम्बाला । समीपरेलस्थानकं कुरुक्षेत्रम्।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः पादस्य मीनखण्डः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी सावित्रीनाम्ना अत्रत्यशिवः स्थाणुनाम्ना पूज्यते । अत्र पूजादिकैङ्कर्याणि निरन्तरं प्रचलन्ति । महाभारतकाले प्रवृत्तस्य युध्दस्य स्थानम् एतत् । भीष्‍मः अत्र एव शरशय्याम् आश्रितवान् आसीत् । वैशम्पायनसरोवरम् अत्रत्यं प्रेक्षणीयम् स्थानम् अस्ति।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:कुरुक्षेत्रम्
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य...

## श्लोकः 
:**सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।**
:**श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत श्रद्धामयः अयं पुरुषः यः यत् श्रद्धः सः एव सः ॥

## अन्वयः
भारत ! सर्वस्य सत्त्वानुरूपा श्रद्धा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः ।  यः यच्छ्रद्धः सः सः एव ।

## शब्दार्थः 
:सत्त्वानुरूपा = अन्तःकरणानुगुणा
:श्रद्धा = आसक्तिः
:श्रद्धामयः = आसक्तिमयः
:यच्छ्रद्धः = यादृशासक्ति
:विशिष्टः सः = सः पुरुषः
:सः तादृशासक्तिविशिष्टः ।

## अर्थः 
सर्वस्यापि अन्तःकरणानुगुणा श्रद्धा भवति । यस्मिन् श्रद्धा सः श्रद्धामयः इत्युच्यते । सा च श्रद्धा क्वचित् सत्त्वगुणप्रधाना, क्वचित् रजोगुणप्रधाना क्वचिच्च तमोगुणप्रधाना चेति त्रिविधा भवति । यः यादृश्या श्रद्धया विशिष्टः सः तादृशश्रद्धः इति निर्णयः ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यजन्ते सात्त्विका देवान्...

## श्लोकः 
:**यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।**
:**प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यजन्ते सात्त्विकाः देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः ॥

## अन्वयः
सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।

## शब्दार्थः 
:देवान् = अमरान्
:यजन्ते = पूजयन्ति
:यक्षरक्षांसि = यक्षराक्षसान्
:भूतगणान् = भूतसमुदायान् ।

## अर्थः 
तत्र येषु सत्त्वं वर्तते ते देवान् पूजयन्ति । येषु रजः ते यक्षान् राक्षसान् च पूजयन्ति । येषु पुनः तमः ते प्रेतान् भूतान् च पूजयन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
रागीधान्यम्

thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां रागीधन्यम्
thumb|200px|right|रागीसस्यम्
thumb|right|200px|रागीधान्यक्षेत्रम्

इदं रागीधान्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इदं रागीधान्यम् सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यम् आङ्ग्लभाषायां Finger millet इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Eleusine coracana इति । बलवर्धकेषु आहारपदार्थेषु रागीधान्यं प्रथमपङ्क्तौ तिष्ठति । मल्लयुद्धकलायां निपुणाः प्रायः रागीपिण्डम् एव खादन्ति । इदं रागीधान्यं साक्षात् सर्षपः इव दृश्यते । कर्णाटकस्य  चित्रदुर्गमण्डले, बेङ्गलूरुमण्डले, मैसूरुमण्डले च रागीधान्यम् एव प्रमुखम् आहारधान्यम् । **लाञ्छनः, बहुदलकणिशः, गुच्छकणिशः** इत्यागीनि रागीधान्यस्य अन्यानि नामानि । 

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य रागीधान्यस्य स्वभावः
thumb|200px|left|रागीपिण्डम्
thumb|200px|left|रागीश्राणा

एतत् रागीधान्यं रुचौ तिक्त-कषाय-मिश्रित-मधुररुचियुक्ता । रागीधान्यम् अत्यन्तं लेखना । अत्यन्तं बलवर्धकम् इति कारणतः श्रमिकाणां मुख्यः आहारः रागीधान्यम् ।

:**“रागी तु लाञ्छनः स्ताद्बहुदलकणिशश्च गुच्छकणिशश्च ।**
:**तिक्तो मधुरकषायः शीतः पित्तास्रनाशनो बलदः ॥“**

:१. इदं रागीधान्यं नाधिकं मधुरम् इति कारणतः मधुमेहरोगिणः अपि सेवितुम् अर्हन्ति ।
:२. रागीधन्यं निर्धनानाम् आहारः इत्येव प्रसिद्धं यतः न्यूनमूल्येन प्राप्यते ।
:३. शिशूनां शरीरस्य वृद्ध्यर्थं रागीधान्यस्य श्राणां निर्माय खादयन्ति ।
:४. रागीधान्यम् अत्यन्तं लेखनम् इति कारणतः उष्णप्रकृतियुक्ताः अधिकतया सेवन्ते चेत् वरम् ।
:५. रागीधान्यमिदं रक्तदोषहारिणी ।
:६. रागीधान्यं पित्तहारकम् अपि ।
:७. रागीधान्यम् अत्यन्तं बलवर्धकम् ।
:८. एतत् रागीधान्यं चूर्णीकृत्य क्षीरेण सह वा जलेन सह वा योजयित्वा उष्णीकृत्य, कुत्रचित् तथैव च पिबन्ति ।  
:९. रागीधान्येन पर्पटम्, अवदंशं, श्राणां, पिण्डं च निर्मान्ति ।  

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रागीपिष्टम्

thumb|200px|left|विभिन्नानां वर्णानां रागीधन्यम्
thumb|150px|right|रागीपिण्डम्
thumb|150px|left|रागीश्राणा

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । इदं रागीधान्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इदं रागीधान्यम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यम् आङ्ग्लभाषायां Finger millet इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Eleusine coracana इति । बलवर्धकेषु आहारपदार्थेषु रागीधान्यं प्रथमपङ्क्तौ तिष्ठति । मल्लगुद्धकलायां निपुणाः प्रायः रागीपिण्डम् एव खादन्ति । इदं रागीधान्यं साक्षात् सर्षपः इव दृश्यते ।

कर्णाटकस्य  चित्रदुर्गमण्डले, बेङ्गलूरुमण्डले, मैसूरुमण्डले च रागीधान्यम् एव प्रमुखम् आहारधान्यम् । **लाञ्छनः, बहुदलकणिशः, गुच्छकणिशः** इत्यागीनि रागीधान्यस्य अन्यानि नामानि । रागीपिष्टेन श्राणा, पर्पटः, अवदंशः, रोटिका पिण्डं च निर्मीयते । शिशूनां शरीरस्य वृद्ध्यर्थं रागीश्राणां निर्माय खादयन्ति । एतत् रागीधान्यं चूर्णीकृत्य क्षीरेण सह वा जलेन सह वा योजयित्वा उष्णीकृत्य, कुत्रचित् तथैव यत् पिबन्ति तत् रागीपानीयम् इति उच्यते ।  यद्यपि रागीधान्ये विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं रागीधान्यम् इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्शयन्तः शरीरस्थं...

## श्लोकः 
:**कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।**
:**मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्रामम् अचेतसः मां च एव अन्तः शरीरस्थं तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥

## अन्वयः
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तःशरीरस्थं मां च एव कर्शयन्तः ये जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।

## शब्दार्थः 
:दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः = दम्भाभिमानसहिताः
:कामरागबलान्विताः = इच्छानुरागाग्रहयुक्ताः
:अशास्त्रविहितम् = अशास्त्रप्रतिपादितम्
:तप्यन्ते = कुर्वन्ति
:अचेतसः = अविवेकिनः
:शरीरस्थम् = देहस्थितम्
:भूतग्रामम् = इन्द्रियसमुदायम्
:अन्तःशरीरस्थम् = साक्षिभूतम्
:कर्शयन्तः = कृशीकुर्वन्तः
:आसुरनिश्चयान् = क्रूरनिर्णयान् ।

## अर्थः 
येषु पुनः धार्मिकतया आत्मनः ख्यापनम्, अहङ्कारः, विषयाभिलाषः, विषयाभिनिवेशः, आग्रहः इत्यादयः गुणाः सन्ति ते अविवेकिनः स्वशरीरे वर्तमानं पृथिव्यादिभूतसमूहं मां च कृशीकुर्वन्तः अशास्त्रीयं घोरं तपः कुर्वन्ति । तादृशाः उग्रकर्माणः इति ज्ञातव्यम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
त्रिविधा भवति श्रद्धा...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच - 		
:**त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।**
:**सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति तां श्रुणु ॥ २ ॥

## अन्वयः
देहिनां स्वभावजा (या) श्रद्धा सा सात्त्विकी राजसी तामसी च इति त्रिविधा भवति, तां शृणु ।

## शब्दार्थः 
:देहिनाम् = शरीरवताम्
:स्वभावजा = स्वभावात् सञ्जाता
:श्रद्धा = आस्था ।

## अर्थः 
प्राणिनां स्वभाववशात् या श्रद्धा भवति सा सात्त्विकी, राजसी, तामसी चेति त्रिविधा वर्तते । तद्विवृणोमि, शृणु ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कुळित्थपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः कुळित्थः । आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य कुळित्थस्य उल्लेखः सर्वत्र दृश्यते एव ।

**ताम्रवर्णः, कलावृत्तः, अनिलापहः, कर्पणा, पीतमुद्गः, अलिस्कन्दः, सुराष्ट्रकः** इत्यादीनि नामानि सन्ति कुळित्थस्य । कुळित्थेन श्राणां, सारं, क्वथितं, पौलिं, व्यञ्जनं, पर्पटम्, अवदंशं च निर्मान्ति । यद्यपि कुळित्थे विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं कुळित्थः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कलायः

thumb|200px|left|कलायाः
thumb|150px|left|त्वक्सहितः कलायः

इदानीं भारते अपि वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः कलायः । अयं कलायः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं कलायः आङ्ग्लभाषायां Peanut (Groundnuts) इति उच्यते । प्रायः अस्य कलायस्य मातृभूमिः अन्यः एव कश्चन देशः स्यात् । विदेशीयैः सह नौकया भारतं प्रविष्टः स्यात् । यतः अद्यतने जगति बहुविधेन चिरपरिचितस्य अस्य कलायस्य प्राचीनेषु आयुर्वेदग्रन्थेषु कुत्रापि उल्लेखः न दृश्यते । संहिताकाराः, कोषकाराः वा कलायस्य स्पर्शम् एव न कृतवन्तः इव भाति । इदानीन्तनाः केचन आयुर्वेदस्य ग्रन्थकर्तारः अस्य परिगणनां कृतवन्तः सन्ति । एषः “भूचणकः” इति अपि उच्यते । “निर्धनानां वातामम्” इत्येव प्रसिद्धः अस्ति कलायः । तन्नाम वातामे विद्यमानाः पौष्टिकांशाः एव कलाये अपि सन्ति इति अर्थः । कलायः समययापनार्थं प्रायः सर्वत्र अपि उपयुज्यते, “टैम्पास् खाद्यम्” इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । कलायं पक्वं कृत्वा, भर्जयित्वा, तथैव चापि खादन्ति । कलायः क्वथिते, व्यञ्जने, चित्रान्ने, आम्लान्ने (पुळियोगरे), पौलौ च उपयुज्यते । तेन उपसेचनचूर्णं, “चिक्कि” इत्याख्यं मधुरविशेषं च निर्मान्ति ।  
thumb|200px|right|सस्ये लम्बमानाः कलायाः
thumb|200px|left|भर्जिताः कलायदालाः

### अस्य कलायस्य स्वभावः
एषः कलायः अपि किञ्चित् द्विदलयुक्तं धान्यम् । पौष्टिकः आहारः अयं पचनार्थं जडः । मलस्य मूत्रस्य च स्तम्भकः । वात-पित्तकरः अपि किञ्चित् प्रमाणेन ।
thumb|200px|left|मार्गपार्श्वे कलायानां शुष्कीकरणम्
:१. यद्यपि कलायः “निर्धनानां वातामं” तथापि गर्भवत्यः अस्य उपयोगं न कुर्युः । वातामं तु गर्भवतीनाम् अपि उत्तमम् एव ।
:२. मितिम् अतिक्रम्य सेवनेन पित्तम् अधिकं भवति । तेन पित्तकारणेन वमनम् अपि भवेत् ।
:३. कलायः किञ्चित् प्रमाणेन वातकरः चेत् अपि कलायस्य तैलं वातहरम् अस्ति । 
:४. कलायस्य तैलं विभिन्नेषु पाकेषु उपयुज्यते । तेन पाकस्य रुचिः वर्धते ।
:५. कलायस्य तैलेन सह हरिद्रां योजयित्वा लेपनेन कण्डूयनं न्यूनं भवति । 
:६. कलायस्य तैलं त्वक्दूषकं चेदपि कुत्रचित् चर्मरोगे अपि (Psoriasis) उपयुज्यते ।
:७. कलायस्य स्तम्भकगुणः तैले अपि अस्ति एव । अतः तादृशी कापि समस्या अस्ति चेत् तैलस्य अपि उपयोगः न करणीयः ।
:८. कलायस्य द्वयोः दलयोः मध्ये विद्यमानम् अङ्कुरं निष्कास्य उपयुज्यते चेत् वातपित्तदोषः निवारितः भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Groundnut (peanut)  from the International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics
* Peanut Program  from Citizens Against Government Waste
* World Geography of the Peanut  (2006) from the University of Georgia
* Peanut (Alternative Field Crops Manual, 1991) by D.H. Putnam & E.S. Oplinger, from the Center for Alternative Plant and Animal Products, University of Minnesota
* New World Foods, Old World Diet  (1992) by Paul Lunde, from *Saudi Aramco World*

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माषपिष्टम्

thumb|200px|right|माषधान्यम्
thumb|200px|right|माषपिष्टेन निर्मितं वटकम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । माषस्य पिष्टम् एव माषपिष्टम् । एषः माषः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Black Gram इति उच्यते । माषः अधरस्य रुचिवर्धकः । किन्तु न तावान् उदरस्य हितकरः । भारतीयेषु प्राचीनेषु शास्त्रेषु माषस्य उपयोगः एव निषिद्धः अस्ति । यतः माषः बुद्धिं न्यूनीकरोति, अथवा बुद्धेः वर्धनस्य अवरोधकः इति ।

**कुरुविन्दः, वृषाकरः, मांसलः, बलाढ्यः, पित्र्यः, पितृजोत्तमः** इत्यादीनि अपि नामानि सन्ति माषस्य । दिवं गताः पितरः अपि वर्षे एकवारं काकरूपेण भुवम् आगत्य माषं सेवन्ते इति । तदर्थम् एव “श्राद्ध”कार्येषु माषस्य किमपि एकं वा खाद्यपदार्थं निर्मान्ति एव । दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः उपहारः “इड्लि”निर्माणार्थं माषः अत्यावश्यकः एव । दोसानिर्माणे, वटकनिर्माणे, शष्कुलिनिर्माणे, व्याघरणे, पर्पटनिर्माणे, अवदंशनिर्माणे च माषः उपयुज्यते एव । यद्यपि माषे विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं माषः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच - 		
:**ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।**
:**तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम् आहो रजः तमः ॥ १ ॥

## अन्वयः
कृष्ण ! ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते तेषां निष्ठा तु का ? सत्त्वम् आहो रजः तमः ।

## शब्दार्थः 
:शास्त्रविधिम् = शास्त्रीयं कर्म
:उत्सृज्य = वर्जयित्वा
:श्रद्धया = आसक्त्या
:अन्विताः = सहिताः
:निष्ठा = स्थितिः
:आहो = अथवा ।

## अर्थः 
ये शास्त्रविधिम् उल्लङ्घ्य श्रद्धया कर्म कुर्वन्ति ते आसुराः । ये शास्त्रविधिम् अनुसृत्य श्रद्धया कर्म कुर्वन्ति ते दैवाः । ये पुनः शास्त्रविधिं त्यजन्ति वृद्धव्यवहारेण सम्प्रदायः इति श्रद्धया कर्म अनुतिष्ठन्ति न ते दैवाः, शास्त्रविधेः त्यागात् । नापि आसुराः श्रद्धया कर्मानुष्ठानात् । ततश्च तादृशानां का स्थितिः ? किं तेषु सत्त्वं गुणो निर्णेयः किं वा तमः आहोस्वित् रजः ?

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
आहारस्त्वपि सर्वस्य...

## श्लोकः 
:**आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।**
:**यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः भवति प्रियः यज्ञः तपः तथा दानं तेषां भेदम् इमं शृणु ॥

## अन्वयः
आहारः तु अपि सर्वस्य त्रिविधः प्रियः भवति तथा यज्ञः तपः दानम् । तेषाम् इमं भेदं शृणु ।

## शब्दार्थः 
:प्रियः = इष्टः
:भेदम् = विभागम्
:शृणु = आकर्णय ।

## अर्थः 
सर्वेषां यत् प्रियं भोज्यं तदपि त्रिप्रकारकं भवति, तथा यागः तपः वितरणं च त्रिविधं भवति । तेषाम् इमं विभागं शृणु ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
आयुःसत्त्वबलारोग्य...

## श्लोकः 
:**आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।**
:**रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

## अन्वयः
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।

## शब्दार्थः 
:आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः = आयुष्यम् उत्साहः शक्तिः आरोग्यं चित्तप्रसादः प्रीतिश्च एषां वर्धकाः
:रस्याः = आस्वादनीयाः
:स्निग्धाः = स्नेहवन्तः
:स्थिराः = चिरस्थायिनः
:हृद्याः =रमणीयाः
:सात्त्विकप्रियाः = सात्त्विकाभिमताः ।

## अर्थः 
तत्र आयुष्यम्, उत्साहः, शक्तिः, आरोग्यं, चित्तप्रसादः, प्रीतिश्चेति एतेषां गुणानां विवर्धकाः, आस्वाद्याः, स्नेहवन्तः, चिरस्थायिनः, रमणीयाश्च ये आहाराः सन्ति ते सात्त्विकानां प्रियाः भवन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यातयामं गतरसं...

## श्लोकः 
:**यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।**
:**उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यातयामं गतरसं पूतिः पर्युषितं च यत् उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

## अन्वयः
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं च यत् भोजनं तत् तामसप्रियम् ।	

## शब्दार्थः 
:यातयामम् = यामात्मकः कालः यस्य व्यतीतः तादृशम्
:गतरसम् = गतसारम्
:पूति = दुर्गन्धम्
:पर्युषितं च = रात्र्यन्तरितम्
:उच्छिष्टम् = भुक्तावशिष्टम्
:अमेध्यं च = अशुचि च
:तामसप्रियम्  = तामसाभिमतम् ।

## अर्थः 
ये पुनः आहाराः यामात्मकः कालः यस्य व्यतीतः तादृशाः, अतिपक्वाः, दुर्गन्धविशिष्टाः, दिनान्तरे पक्वाः, भुक्तावशिष्टाः अभक्षणीयाश्च सन्ति ते तामसानां प्रियाः भवन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यावानलपिष्टम्

thumb|200px|left|यावानलः
thumb|right|200px|उत्तरकर्णाटकस्य भोजने यावानलपिष्टेन निर्मिता रोटिका

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । अयं यावानलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं यावानलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं यावानलः आङ्ग्लभाषायां Great Millet अथवा maize इति उच्यते । हिन्दीभाषायां जुअर् इति, ल्याटिन्-भाषायां Gramineae इति च वदन्ति । अयं यावानलः तृणकुले Gramineae कुले अन्तर्भवति । अयं यावानलः तस्य वर्णस्य अनुगुणं द्विधा विभज्यते । श्वेतः यावानलः, रक्तः यावानलः च इति ।

कर्णाटकस्य उत्तरभागे तु यावानलः प्रतिदिनस्य आहारः । तत्र गोधूमस्य रोटिकां वा, तण्डुलस्य ओदनं वा न सेवन्ते । अपि तु प्रतिदिनं यावानलस्य पिष्टेन निर्मितां रोटिकाम् एव खादन्ति । **जूर्णः, यवनालः, शिखरी, वृत्ततण्डुलः, दीर्घनालः, दीर्घशरः, क्षेत्रक्षुः, इक्षुपत्रकः, जूर्णाह्वा, योनला, युगन्धरा, यावनालः, देवधान्यं, मौक्तिकतण्डुलः** इत्यादीनि यावानलस्य अन्यानि नामानि । अनेन यावानलेन पौलिं, लाजाः, रोटिकां, यवसक्तु च निर्मान्ति । यद्यपि यावानले विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् ।

### दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं यावानालः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अशास्त्रविहितं घोरं...

## श्लोकः 
:**अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।**
:**दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपः जनाः दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

## अन्वयः
श्लोकः १७.६ कर्शयन्तः शरीरस्थं द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
श्लोकः १७.६ कर्शयन्तः शरीरस्थं द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
श्लोकः १७.६ कर्शयन्तः शरीरस्थं द्रष्टव्यः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कट्वम्ललवणात्युष्णा...

## श्लोकः 
:**कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।**
:**आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहाराः राजसस्य इष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

## अन्वयः
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहारा राजसस्य इष्टाः ।

## शब्दार्थः 
:कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः = अतिकटवः अत्यम्लाः अतिलवणाः अत्युष्णाः तीक्ष्णाः रूक्षाः दाहकराश्च
:दुःखशोकामयप्रदाः = दुःखरोगादिदायकाः
:राजसस्य = रजोगुणसहितस्य
:इष्टाः = प्रीतिकराः ।

## अर्थः 
ये पुनः आहाराः अतिकटवः, अत्यम्लाः, अतिलवणाः, अत्युष्णाः, तीक्ष्णाः, रूक्षाः विदाहिनश्च ते दुःखम् अनारोग्यं च जनयन्ति । तादृशाः आहाराः राजसानां प्रियाः भवन्ति । (दुःखं तात्कालिकी पीडा, शोकः दौर्मनस्यम् )	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अभिसन्धाय तु फलं...

## श्लोकः 
:**अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।**
:**इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
:अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

## अन्वयः
भरतश्रेष्ठ ! फलं तु अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव यत् इज्यते तं यज्ञं राजसं विद्धि ।

## शब्दार्थः 
:अभिसन्धाय = उद्दिश्य
:दम्भार्थम् = धर्मादिगुणवत्त्वेन आत्मनः ख्यापनार्थम्
:राजसम् = रजोगुणसम्बन्धिनम् ।

## अर्थः 
अर्जुन ! फलम् अपेक्ष्य धार्मिकतया आत्मानं ख्यापयितुं यः यज्ञः क्रियते सः राजसः इति जानीहि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भ्रामरीदेवी (नासिक्)

**भ्रामरीदेवी** (नासिकम्)
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य महाराष्ट्रराज्यस्य नासिकमण्डले जनस्थाने अस्ति । 
## सम्पर्कः
नासिकनगरात् गोदावरीनद्याः तीरम् आगत्य एतत् स्थानं प्राप्तुं शक्यते । मुम्बयीनगरात् बसयानसौकर्यं सम्यक् अस्ति । समीपस्थं विमानस्थानकं नासिक् । एतत् प्रमुखं वाणिज्यकेन्द्रम् अपि ।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः कपोलौ पतितौ इति विश्वासः । अत्रत्या देवी भ्रामरी तथा धारादेवीनाम्ना अत्रत्यशिवः विकृतेशनाम्ना पूज्यते । (एतस्य शक्तिपीठास्य विषये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति । केषाञ्चनमतानुसारं प्राचीननासिकनगरस्य भद्रकालीमन्दिरम् एव शक्तिपीठम्) । समीपे एव पञ्चवटीप्रदेशः अस्ति । अत्र काळाराम इत्यत्र शिवस्य गुहामन्दिरम् अस्ति । एतत् शिवलिङ्गं रामः सपरिवारं पूजितवान् इति कथा अस्ति । स्थलपुराणानुसारं रामः खरं दूषणं १४००० राक्षसान् च अत्रैव संहृतवान् ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:महाराष्ट्रस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विधिहीनमसृष्टान्नं...

## श्लोकः 
:**विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।**
:**श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥

## अन्वयः
विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।

## शब्दार्थः 
:विधिहीनम् = अशास्त्रसम्मतम्
:असृष्टान्नम् = अदत्तान्नम्
:मन्त्रहीनम् = मन्त्रशून्यम्
:अदक्षिणम् =	दक्षिणाविरहितम्
:श्रद्धाविरहितम् = अनासक्तिसहितम्
:तामसम् = तमस्सम्बन्धिनम्
:परिचक्षते = कथयन्ति ।
 
## अर्थः 
यः यज्ञः शास्त्रसम्मतो न विद्यते, यत्र अन्नं परेभ्यः न दीयते, यत्र स्वरादिशुद्धः मन्त्रः नास्ति, यत्र दक्षिणा अपि नास्ति, यश्च अश्रद्धया क्रियते सः तामसः इति कथ्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
देवद्विजगुरुप्राज्ञ...

## श्लोकः 
:**देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।**
:**ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ॥

## अन्वयः
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम् = देवस्य द्विजस्य आचार्यस्य पण्डितस्य च सेवनम्
:शौचम् = शुद्धिः
:आर्जवम् = अवक्रता
:ब्रह्मचर्यम् = ब्रह्मव्रतम्
:अहिंसा = अपीडनम्
:शारीरम् = दैहिकम् ।

## अर्थः 
देवस्य द्विजस्य आचार्यस्य पण्डितस्य च अर्चनम्, शुद्धता, आर्जवम्, ब्रह्मचर्यम्, अहिंसा च शारीरं तपः इत्युच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मनःप्रसादः सौम्यत्वं...

## श्लोकः 
:**मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।**
:**भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः 	भावसंशुद्धिः इत्येतत् तपः मानसम् उच्यते ॥

## अन्वयः
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम् आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् मानसं तपः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:मनःप्रसादः = चित्तशान्तिः
:सौम्यत्वम् = सौमनस्यम्
:मौनम् = वाक्संयमः
:आत्मविनिग्रहः = मनोनिरोधः
:भावसंशुद्धिः = वञ्चनाराहित्यम्
:मानसम् = अन्तःकरणसम्बन्धि ।

## अर्थः 
चित्तशान्तिः सौमनस्यं वाक्संयमः मनोनिरोधः भावसंशुद्धिः च इति इदम् अन्तःकरणसम्बन्धि तपः कथ्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
श्रद्धया परया तप्तं...

## श्लोकः 
:**श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।**
:**अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य (१७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
श्रद्धया परया तप्तं तपः तत् त्रिविधं नरैः अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

## अन्वयः
परया श्रद्धया तप्तं तत् तपः त्रिविधं भवति । अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः तप्तं तपः सात्त्विकं परिचक्षते ।

## शब्दार्थः 
:अफलाकाङ्क्षिभिः = अकामैः
:युक्तैः = समाहितैः
:तप्तम् = आचरितम्
:त्रिविधम् = त्रिप्रकारम् ।

## अर्थः 
गाढश्रद्धया आचरितं तपः त्रिप्रकारं भवति । फलम् अनपेक्ष्य एकाग्रेण मनसा आचरितं तपः सात्त्विकं वदन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनुद्वेगकरं वाक्यं...

## श्लोकः 
:**अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।**
:**स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ॥

## अन्वयः
अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च यत् वाक्यं स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:अनुद्वेगकरम् = अक्षोभकरम्
:सत्यम् = यथार्थम्
:प्रियहितं = इष्टं हितकरं च
:वाक्यम् = वचनम्
:स्वाध्यायाभ्यसनम् = वेदाभ्यासः
:वाङ्मयम् = वाग्रूपम् ।

## अर्थः 
अक्षोभकरं यथार्थम् इष्टं हितकरं च यत् वचनम्, वेदाभ्यासः तथा वाङ्मयं तपः उच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः