कर्मण्येवाधिकारस्ते...

**कर्मण्येवाधिकारस्ते**  इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः कर्माज्ञां यच्छति । पूर्वस्मिन् श्लोके भगवान् अर्जुनाय समबुद्धेः आज्ञाम् अयच्छत् । तस्य समबुद्धेः प्राप्त्यै अत्र कर्माधिकारस्य आज्ञां ददाति ।

## श्लोकः 
:**कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।**
:**मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २-४७ ॥**

## पदच्छेदः
कर्मणि, एव, अधिकारः, ते, मा, फलेषु, कदाचन । मा, कर्मफलहेतुः, भूः, मा, ते, सङ्गः, अस्तु, अकर्मणि ॥

## अन्वयः
कर्मणि एव ते अधिकारः । फलेषु कदाचन मा (भूत्) । कर्मफलहेतुः मा भूः । अकर्मणि मा ते सङ्गः अस्तु ।

## शब्दार्थः 
## व्याकरणम् 
### सन्धिः 
१. कर्मण्येवाधिकारः = कर्मणि + एव - यण्सन्धिः

२. अधिकारस्ते = अधिकारः + ते - विसर्गसन्धिः (सकारः)

३. कर्मफलहतुर्भूर्मा - कर्मफलहेतुः + भूः - विसर्गसन्धिः (रेफः)

४.              कर्मफलहेतुर्भूः =  मा - विसर्गसन्धिः (रेफः)

५. सङ्गोऽस्तु = सङ्गः + अस्तु - विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः, पूर्वरूपं च

६. अस्त्वकर्मणि = अस्तु + अकर्मणि - यण्सन्धिः

### समासः 
१. कर्मफलहेतुः = कर्मणः फलं कर्मफलम् - षष्ठीतत्पुरुषः ।

२.            कर्मफलस्य हेतुः - षष्ठीतत्पुरुषः ।

3. अकर्मणि = न कर्मणि - नञ्-तत्पुरुषः ।

### कृदन्दः 
अधिकारः = अधि + कृञ् + अण् (भावे)

## अर्थः 
तव कर्माचरणे एव अधिकारः  । फलविषये तव अधिकारः नास्ति । त्वं कर्मणः फलस्य अपेक्षां मा कुरु । फलपेक्षया कर्म कुर्वन् तत्फले आत्मानं हेतुं मा कुरु । कर्मणः अनाचरणेऽपि तव अभिलाषः मा भवतु ।

## भावार्थः  
'*कर्मण्येवाधिकारस्ते*' – प्राप्तकर्तव्यस्य पालने एव तव अधिकारः अस्ति । तस्य कृते त्वं स्वतन्त्रः असि । यतो हि मनुष्यस्य कर्मयोनिः अस्ति । मनुष्यं विहाय अन्या कापि योनिः नवीनकर्मणः कृते नास्ति । पशुपक्ष्यादयः जङ्गमप्राणिनः, वृक्षलतादयः स्थावरप्राणिनश्च नवीनकर्माणि कर्तुं न प्रभवन्ति । देवेषु नवीनकर्मस्य सामर्थ्यं तु अस्ति, परन्तु ते केवलं पूर्वकृतानां यज्ञ-दान-तपादीनां शुभकर्मणां फलोपभोगाय एव कर्म कर्तुं शक्नुवन्ति । ते देवाः भगवतः विधानानुसारं मनुष्येभ्यः कर्मसामग्रीं दातुं शक्नुवन्ति, परन्तु ते केवलं सुखभोगेषु एव लिप्ताः भवन्ति, अतः नवीनकर्म कर्तुं न पारयन्ति । नारकीयाः जीवाः भोगयोनिनः भवन्ति । अतः ते स्वदुष्कर्मणां फलं प्राप्नुवन्ति, तेऽपि कर्म न कुर्वन्ति । सेवायुक्तं नवीनकर्म कृत्वा उद्धाराय एव भगवान् जीवाय अन्तिमजन्म मनुष्यत्वेन अयच्छत् । यदि मनुष्यः कर्माणि स्वस्य कृते करिष्यति, तर्हि सः कर्मबन्धनेषु बद्धः भविष्यति । यदि सः कर्म अकृत्वा आलस्ययुक्तः, प्रमादग्रस्तश्च भविष्यति, तर्हि सः पौनःपुन्येन जन्ममृत्य्वोः चक्रे भविष्यति । अतः भगवान् श्रीकृष्णः कथयति यत्, "तव अधिकारः केलवं कर्तव्यकर्मणि एव अस्ति" इति ।

'*कर्मणि*' – कर्मणि इत्यस्य एकवचने प्रयोगः अस्ति । अर्थात् देश-काल-घटना-परिस्थिति-इत्यादिभिः युक्तस्य मनुष्यस्य सम्मुखम् अनेकानि शास्त्रोक्तानि कर्माणि तु भविष्यन्ति, परन्तु तेषु सः किञ्चित् एकं कर्म एव तत्परतापूर्वकं कर्तुं समर्थः । यथा – क्षत्रियधर्माधारेण अर्जुनस्य युद्धं, दानं, न्यायः इत्यादीनि कर्माणि भवन्ति, परन्तु युद्धभूमौ अवस्थितस्य तस्य वर्तमानकर्म युद्धस्य अस्ति । सः दानादिकार्यं कर्तुं न क्षमः ।

'मा फलेषु कदाचन' – फलेन सह सम्बन्धः साधनीयः उत न साधनीयः इत्यस्य निर्णयं कर्तुं मनुष्यः स्वतन्त्रः अस्ति । परन्तु फलप्राप्तौ मनुष्यस्य किञ्चिदपि अधिकारः नास्ति । यतो हि फलविधानं मे (भगवतः) आधीन्ये अस्ति । अतः फलस्य इच्छाम् अकृत्वा कर्तव्यकर्म कुरु । यदि त्वं फलासक्तो भूत्वा कर्म करिष्यसि, तर्हि त्वं कर्मबन्धने बद्धः भविष्यसि  । फलेच्छायाः सर्वथा नाशः कर्तृत्वं नाशयति, येन मनुष्यकर्म कुर्वन् अपि कर्मबन्धने बद्धः न भवति । तात्पर्यः अस्ति यत्, मनुष्यः वस्तुतः कर्तव्येषु तावान् न बद्धः, यावान् सः फलेच्छया बद्धः ।

अन्यच्च मनुष्यः यानि कर्माणि करोति, तानि प्राकृतपदार्थैः, अन्यजनानां सहकारेण च करोति । सः ताभ्यां विना कार्यं कर्तुम् एव न शक्नोति । अतः प्राकृतपदार्थ-जनानां साहाय्येन कृतस्य कर्मणः फलेच्छा अप्रामाणिकी एव ।

'*मा कर्मफलहेतुर्भूः*' – त्वं कर्मफलस्य इच्छायुक्तः अपि मा भव । अर्थात् शरीर-इन्द्रिय-मन-बुद्धीत्यादिभिः सह किञ्चिदपि ममत्वं मनुष्येण न संयोजनीयम् । यतः तैः सह युक्ता ममता एव कर्मफलस्य इच्छां मनुष्ये जनयति । अतः श्रीकृष्णेन पञ्चमाध्यायस्य एकादशमे श्लोके "कैवल्यैः" इत्यस्य पदस्य उपयोगः कृतः ।

शुभक्रियायां फलेच्छायां अनुत्पन्नायां सत्यामपि मया अन्यस्योपरि उपकारः कृतः, अन्यस्य साहाय्यं कृतम् एतादृशस्य भावस्य उत्पत्तिरपि फलेच्छा कथ्यते । यतो हि तादृशः भावः शुभकर्मभिः सह मन-बुद्धि-इन्द्रियादीनां सम्बन्धं स्थापयति । सः सम्बन्धः दुःसङ्गः कथ्यते । आन्तरिक-बाह्य-क्रियाभिः सह आत्मनः कोऽपि सम्बन्धः नास्ति । तासां क्रियाणां सम्बन्धः समष्ट्या, संसारेण च सह अस्ति । यदा कयाचित् व्यक्त्या, अपरस्य जनस्य हितं भवति, तदा तेन हितेन यथा तृतीयस्य जनस्य निमित्तत्वं न भवति, तथैव आत्मा यस्मिन् शरीरे अस्ति, तेन शरीरेण यदि कस्यचित् जनस्य उपकारः भवति, तर्हि आत्मना सह तस्य निमित्तत्वं न भवति । यदा शरीरस्य क्रियासु स्वं (आत्मानं) निमित्तत्वं न पश्यति, तदा मनुष्यः कर्मफलेच्छाविहीनः भवति ।

'*मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि*' – कर्म न कर्तुम् अपि तव आसक्तिः न स्यात् । यतो हि कर्मफले आसक्त्यां सत्यां यथा बन्धनं भवति, तथैव कर्म न करोति चेदपि अस्ति । यतो हि कर्म न क्रियते चेत्, आलस्य-प्रमादादयः समुद्भवन्ति । प्रमाद-आलस्य-कर्मफलादिभिः सह सम्बन्धे विच्छेदे सति विवेकजन्यं सुखं, प्रकाशः, ज्ञानं च समुद्भवति, तैः समुद्भूतैः सह सम्बन्धस्य स्थापिते सति "सात्त्विकवृत्त्या" सह सम्बन्धः भवति । सात्त्विकवृत्त्या सह सम्बन्धः एव मनुष्यं जन्ममृत्व्योः बन्धात् मोचयति ।

## शाङ्करभाष्यम्  
तव च -

**कर्मण्येव अधिकारः**  न ज्ञाननिष्ठायां  **ते**  तव। तत्र च कर्म कुर्वतः  **मा फलेषु**  अधिकारः अस्तु कर्मफलतृष्णा मा भूत्  **कदाचन**  कस्याञ्चिदप्यवस्थायामित्यर्थः। यदा कर्मफले तृष्णा ते स्यात् तदा कर्मफलप्राप्तेः हेतुः स्याः एवं  **मा कर्मफलहेतुः**  भूः।

यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्यैव जन्मनो हेतुर्भवेत्। यदि कर्मफलं नेष्यते किं कर्मणा दुःखरूपेण इति  **मा ते**  तव **सङ्गः अस्तु अकर्मणि**  अकरणे प्रीतिर्मा भूत्।।

### भाष्यार्थः 
तव अधिकारः केवलं कर्मणि अस्ति, ज्ञाननिष्ठायां नास्ति । तत्र (कर्ममार्गे) कर्म कुर्वन् तव फले कदापि अधिकारः नास्ति, अर्थात् न कस्याञ्चित् अवस्थायां तव कर्मफले इच्छा स्यात् इति ।

यदि कर्मफले तव इच्छा भविष्यति, तर्हि त्वं कर्मफलप्राप्तेः कारणं भविष्यसि । अतः कर्मफलप्राप्तेः कारणं त्वं मा भव । यतो हि यदा मनुष्यः कर्मफलस्य कामनया प्रेरितः सन् कर्मणि प्रवृत्तः भवति, तदा सः कर्मफलरूपिणः पुनर्जन्मबन्धनस्य हेतुः भवति ।

'यदि कर्मफलस्य इच्छां न कुर्मः, तर्हि दुःखरूपकर्म करणस्य का आवश्यकता अस्ति ?' एवं कर्म न करणेऽपि तव आसक्तिः न स्यात् ।। ४७ ।।

## रामानुजभाष्यम्  
अतः सत्त्वस्थस्य मुमुक्षोः एतावद् एव उपादेयम् इत्याह -

नित्ये नैमित्तिके काम्ये च केनचित् फलविशेषेण संबन्धितया श्रूयमाणे  **कर्मणि**  नित्यसत्त्वस्थस्य मुमुक्षोः ते कर्ममात्रे  **अधिकारः।**  तत्संबन्धितया अवगतेषु  **फलेषु**  न कदाचिद् अपि अधिकारः। सफलस्य बन्धरूपत्वात् फलरहितस्य केवलस्य मदाराधनरूपस्य मोक्षहेतुत्वाच्च।

**मा**  च कर्मफलयोः  **हेतुः भूः।**  त्वया अनुष्ठीयमाने अपि कर्मणि नित्यसत्त्वस्थस्य मुमुक्षोः तवाकर्तृत्वम् अपि अनुसन्धेयम्। फलस्य अपि क्षुन्निवृत्त्यादेः न त्वं हेतुः इति अनुसन्धेयम्। तद् उभयं गुणेषु वा सर्वेश्वरे मयि वा अनुसन्धेयम् इति उत्तरत्र वक्ष्यते। एवम् अनुसन्धाय कर्म कुरु।  **अकर्मणि**  अननुष्ठाने न योत्स्यामि इति यत् त्वया अभिहितं न तत्र  **ते सङ्गः अस्तु।**  उक्तेन प्रकारेण युद्धादिकर्मणि एव सङ्गः अस्तु इत्यर्थः।

### भाष्यार्थः 
अतः सत्त्वगुणे स्थिताय मुमुक्षवे कियत् उपादेयम् इति वदति –

केनचिद् फलविशेषेण सह सम्बन्धम् उक्त्वा शास्त्रेषु येषां कर्मणां विधानम् अस्ति, तादृशेषु नित्य-नैमित्तिक-काम्य-कर्मसु सत्त्वगुणे स्थितस्य मुमुक्षोः तव सर्वदा केवलं कर्मणि अधिकारः अस्ति । तस्य कर्मणः फलेषु तव अधिकारः कदापि नास्ति । यतो हि फलसहितं कर्म बन्धनरूपं भवति । प्रत्युत फलरहितं केवलं मे आराधनारूपम् । मम आराधनारूपं कर्म मोक्षदायकं भवति । एतद् अतिरिक्तं त्वं कर्म, तस्य फलानां च कारणम् अपि मा भव । त्वया मुमुक्षुणा कर्मणः अनुष्ठाने क्रियमाणे सत्यपि सदा सत्त्वगुणे स्थित्वा स्वस्य अकर्तृत्वम् एव द्रष्टव्यम् । कर्मणः उत्पद्यमानानां क्षुधानिवृत्त्यादिफलानां हेतुत्वेनापि आत्मानं न मन्तव्यम् । तयोः उभयोः कर्तृभावस्य, फलस्य च सम्बन्धः गुणैः मन्तव्यः उत मया अर्थाद् ईश्वराद् इति अग्रे वक्ष्यते । अतः त्वम् एवं मत्वा कर्म कुरु । अकर्मणि अर्थाद्, त्वम् अवदः, "अहं युद्धं न करिष्ये" इति । एवम् अपि कर्मत्यागे तव आसक्तिः न स्यात् । किन्तु उपर्युक्तपद्धत्या कर्मकरणे एव तव प्रीतिः स्याद् इत्यभिप्रायः ।

## मर्मः 
मनुष्यजीवने कर्मद्वयम् अस्ति । प्रप्रथमं तु पूर्वकर्मणां फलभोगः, द्वितीयं पुरुषार्थश्च । अन्ययोनिषु केवलं पुरातनकर्मणां फलभोगः अस्ति । अर्थात् कीटपतङ्ग-पशुपक्षि-देवानां, ब्रह्मलोकं यावत् विद्यमानां जीवानां च भोगयोनिः अस्ति । अतः तेभ्यः 'एवं करोतु, एवं मा करोतु' इति विधानं नास्ति । तेषां यानि कर्माणि भवन्ति, तानि प्रारब्धानुगुणमेव निर्धारितानि भवन्ति । तेषां जीवने विद्यमानाः अनुकूलप्रतिकूलपरिस्थितयः तेषां फलभोगस्य भागत्वेन भवन्ति । परन्तु मनुष्याणां तथा नास्ति । मनुष्याः प्रारब्धकर्मफलानां भोगेन सह पुरुषार्थम् अपि कर्तुं प्रगल्भाः । ते स्वपुरुषार्थेन एव स्वोद्धारं कुर्वन्ति ।

मनुष्यस्य कर्मद्वयानुगुणं तस्य जीवनस्य द्वौ विभागौ स्तः । प्रप्रथमस्तु तस्य सम्मुखं पूर्वकर्मणां फलत्वेन अनुकूला, प्रतिकूला वा परिस्थितयः समुद्भवन्ति । द्वितीयः सः नीवनपुरुषार्थं करोति । नवीनपुरुषार्थानाम् आधारेणैव तस्य भविष्यस्य निर्माणं भवति । अतः शास्त्राणां, महापुरुषाणां विधिनेषेधाः च केवलं मनुष्येभ्यः एव भवन्ति । यतो हि मनुष्यः पुरुषार्थप्रधानः भवति । सः स्वतन्त्रतया नवीनकर्म तु करोति, परन्तु पूर्वकर्माधारेण परिस्थितीनां फलभोगे परतन्त्रः अस्ति । अर्थात् मनुष्यः कर्मणि तु स्वतन्त्रः अस्ति, परन्तु फलप्राप्तौ परतन्त्रः अस्ति ।

पूर्वकर्मानुसारं प्राप्तपरिस्थितीनां सदुपयोगं कृत्वा मनुष्यः स्वोद्धारस्य साधनं साधयितुं योग्यः भवति; किञ्च मनुष्ययोनौ पुरुषार्थः, पूर्वफलभोगश्च स्वोद्धाराय एव भवति । अतः मनुष्यस्य जीवने प्रारब्धानुगुणं याः शुभाशुभपरिस्थितयः समुद्भवन्ति, ताः सुखदायिन्यः, दुःखदायिन्यः च वक्तुं तु शक्नोति, परन्तु वस्तुतः परस्थितिभ्यः समुद्भूतं सुखं, दुःखं वा कर्मणां फलं नास्ति । सः अनुभवः तस्य मूर्खतायाः एव परिणामः अस्ति । यतो हि सा परिस्थितिः तस्मात् भिन्ने अपरे स्थाने घटते, परन्तु सः स्वयं सुखी, दुःखी वा भवति । मनुष्यः परिस्थित्या सह तादात्म्यं संस्थाप्य सुखस्य, दुःखस्य च भोक्ता भवति । यदि मनुष्यः तया परिस्थित्या सह तादात्म्यं न प्रस्थाप्य तस्याः सदुपयोगं करोति, तर्हि सा एव परिस्थितिः तस्य उद्धारस्य साधनं भवति । सुखदपरिस्थितीनां सदुपयोगः अर्थात्, अन्येषां सेवा । दुःखदपरिस्थितीनां सदुपयोगः अर्थात्, सुखभोगस्य इच्छायाः परित्यागः ।

दुःखदपरिस्थितौ मनुष्येण कदापि उद्विग्नेन न भवितव्यम् । तस्यां स्थित्यां मनुष्यैः चिन्तनीयं यत्, पुरा सुखभोगस्य इच्छया यानि पापकर्माणि कृतानि, तानि एव दुःखदपरिस्थित्वेन नष्टानि भवन्ति सन्ति इति । तस्याः परिस्थितेः द्वौ लाभौ स्तः । प्रथमस्तु मनुष्यस्य प्रायश्चिते पूर्णे सति सः शुद्धः भवति । द्वितीयश्च सा दुःखदपरिस्थितिः सङ्केतः अस्ति यत्, यदि मनुष्यः सुखभोगस्य ईप्सायां पापकर्म करिष्यति, तर्हि भविष्यत्काले इतोऽपि दुःखदपरिस्थितयः समुद्भविष्यन्ति । अतः सुखभोगस्य इच्छुकैः स्वसुखभोगाय किमपि कार्यं न करणीयम्, अपि तु प्राणिमात्रस्य हिताय कार्यं करणीयम् इति । सारांशः भवति यत्, पशुपक्षिकीटपतङ्गादीनां योनिभ्यः पूर्वकर्मणां फलं, नूतनकर्म च भोगत्वेन स्तः । परन्तु मनुष्याय पूर्वकर्मणः फलं, नवीनकर्म (पुरुषार्थः) च उद्धारस्य साधने स्तः ।

'*फलेषु*' इत्यस्मिन् पदे बहुवचनस्य उपयोगः कृतः । तस्य तात्पर्यः अस्ति यत्, मनुष्यः कर्म तु एकमेव करोति, परन्तु अनेकफलानि इच्छति । यथा – अहम् अमुकं कर्म कुर्वन् अस्मि, येन अहं पुण्यं, संसारे कीर्तिं, धनं च प्राप्नोमि । अनेन कर्मणा जनेषु मे सज्जनतायाः प्रचारः भवेत् इत्यादीनि ।

यः मनुष्यः निष्कामो भवितुम् इच्छति, तेन कार्यद्वयं करणीयम् । प्रप्रथमं तु तेन ज्ञातव्यं यत्, कामनया अभावः उद्भवति । कामनापूर्तौ परतन्त्रता, कामनायाः अपूर्तौ दुःखं च समुद्भवति । कामनापूर्तेः सुखोपभोगेन नूतना कामना समुद्भवति, येन सकामभावेन नवीनकर्मसु आसक्तिः वर्धते इति । द्वितीयं तेन अवगन्तव्यं यत्, कर्म नित्यं नास्ति । किञ्च, कर्मणः आरम्भान्तौ स्तः । कर्मणि संयोगवियोगत्वात् कर्मणः फलम् अपि अनित्यम् अस्ति । परन्तु आत्मा स्वयं नित्यः अस्ति । अनित्यकर्मभ्यः, तस्माद्दुद्भूतेभ्यः अनित्यफलेभ्यः च नित्यस्वरूपस्य कोऽपि लाभः न ।

संसारात् जीवस्य सम्बन्धः निष्कामो भूत्वा  भग्नः भवति । निष्कामो भवितुं साधके तीव्रः विवेकः, सेवाभावश्च आवश्यकः । यतो हि तयोः उपस्थितौ कर्मयोगः योग्यरीत्या आचारभूतः भवति । अन्यथा साधकेन कृतं कर्म केवलं 'कर्म' एव परिगण्यते, न तु 'योग' इति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* साङ्ख्ययोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:साङ्ख्ययोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः