कला

## पीठिका
कला इति शब्दः अतिव्यापः अस्ति । विद्वांसः अपि अस्य परिभाषां केवलं कस्मिंश्चित् एकस्मिन् दृष्टिकोणेन एव कुर्वन्ति । कलयति इति काला । कल् धातुः सङ्ख्याने+टाप् । इति अस्य पदस्य व्याकरणस्य परिभाषा । मनुष्यशरीरस्य सप्तकलाः, चन्द्रस्य षोडशकलाः, सूर्यस्य द्वादशकलाः, अग्निमण्डलस्य दश कलाः, चतुष्षष्ठिः (६४) कुशलकलाः इति कलाभेदाः अस्य परिभाषाम् एव परिवर्तयन्ति । यद्यपि अस्य सहस्राधिकाः परिभाषाः भवन्ति । तथापि भारतीयपरम्परानुगुणं यस्यां क्रियायं कौशलम् अपेक्षितं भवति तस्य सर्वस्य कला इति अभिधानं युज्यते । यूरोपीयाः शस्त्रिणः अपि कलायां कौशलं महत्वपूर्णम् अस्ति इति मन्यन्ते ।

## विस्तारः
मनुष्यस्य वैविध्यमयप्रक्रियाः कल्पनाविलासः भावाः इत्यादीनाम् अभिव्यक्तिः येन माध्यमेन भवति सा कला इति वक्तुं शक्यते । कलायाः अर्थः तत्त्वज्ञानस्य शाखायां सौन्दर्यमीमासां (एस्तेटिक्स्) परिभाषितः । विंशतिशकानन्तरं कलायाः निर्वचनम् अथवा अस्याः सामर्थ्यस्य निर्धारः कष्टसाध्यः अस्ति । रिचर्ड वोहिम् इति कश्चित् एतदर्थं मार्गत्रयं सूचयति । यथार्थवादः इति प्रथमस्य अनुगुणं सौन्दर्यास्वादनस्य गुणः स्वतन्त्रः मनुष्यस्य दृष्टिकोणम् अतिरिच्य स्वतन्त्रः भवति । चेदपि मनुष्याणाम् अनुभवानुगुणं भवति । द्वितीयः वास्तविकवादः अस्य वादानुगुणं सौन्दर्यास्वादनस्य गुणः स्वतन्त्रः चेदपि मनुष्याणाम् अनुभवानुगुणं भवति । तृतीयः सापेक्षतावादः अस्य वादानुगुणं गुणः नायं स्वतन्त्रः अयं मनुष्यस्य अनुभवम् अवलम्ब्य तिष्ठति । अपि च अन्यान्येषु विभिन्नः भवति । काचित् कलासृष्टिः सृष्टुः उद्देशं दर्शयेत् इति अग्रहः नास्ति । किन्तु कदाचित् तस्याः कलायाः उद्देशः बाह्यगोचरः भवेत् । कदाचित् सामान्यः चायकंसकः अपि सकलः इति परिगणीतः भवति । यदा चित्रलेखनं वर्णचित्ररचनम् इत्यादयः अधिकप्रमाणेन क्रियते तर्हि उद्योगः इति कथ्यते । भारतीयसाम्प्रदाये कला इति शब्दः कस्यचिदपि कौशल्यस्य अथवा नैपुण्यस्य विषये उपयोजयन्ति । अयं भावः रम्यपरिकल्पनायाः (रोम्याण्टिक्) अन्दोलनस्य कालखण्डे परिवर्तितः । तदा कला तु मनुष्यस्य बौद्धिकसामर्थ्यस्य विशेषः इति परिगणय्य धर्मविज्ञानाभ्यां पृथक् वर्गीकृता । सामान्यकला चिन्तनस्य भावनायाः  च उत्तेजनार्थं कृता अस्ति । कलायाः लक्षणं रिचर्ड् वोलेहिम् एवमुक्तवान् मनुष्यसंस्कृतेः अत्यन्तं प्राचीनं भेदनदुस्साध्यं रहस्यम् इति वर्णितवान् । कला भावनायाः अभिव्यक्तेः वाहिनी अथवा भावस्य संवहनस्य माध्यमः इति वर्णितम् । लियो टाल् स्टाय् इत्येतस्य चिन्तनानुगुणं कला नाम मानवः अन्येन मनुष्येन सह संवहनर्थम् उपयुज्यमानः परोक्षः माध्यमः एव इति । किन्तु एतादृशी तु भाषा भवति 
## कलोद्दिष्टाः
कला नाम आधुनिके काले सर्जनात्मककला (क्रियेटिव् आर्ट्) अथवा ललितकला (फैन् आर्ट्) इत्येतयोः संक्षिप्तरूपम् अस्ति इति । विक्षकानां सौन्दर्यप्रज्ञायाः आकर्षणम् अथवा प्रेक्षकानां लक्ष्यं सूक्ष्मविषयस्य दिशायाम् अकर्षणम् । यदि कौशलं सामान्यतया अथवा व्यावहारिकरूपेण उपयोजयति तां कलां कौशलम् इति वदन्ति । एतत् कौशलं व्यापारार्थम् अथवा उद्योगार्थं वा उपयोजयति तदा तां ललितकलाम् एव वाणिज्यकला इति व्यवहरन्ति । हस्तकलां विन्यासकलां च कदाचित् अन्वयिककला इति व्यवहरन्ति । कलारसिकाः ललितकला अन्वयिककला एतयो मध्ये व्यत्यासं परिकल्पयन्ति । किन्तु अयं व्यत्यासः केवलं व्याख्यानदृष्ट्या भवति वास्तवरूपेण एतयोः मध्ये मूलभूतः भेदः नास्ति  । किन्तु ललितकला अपि क्रियात्मकोद्देशयुक्ता स्वाभिव्यक्त्योद्देशयुता च भवति । कलायाः उद्देशः चिन्तनस्य संवहनं स्यात् । कित्नु राजकीयः तात्त्विकः उद्देशानां पूरणस्य कला सौन्दर्यप्रज्ञां जागर्ति । ग्रहणं  (पर्सेप्शन्) गुणानां प्रदर्शनार्थं मनोरञ्जनार्थम् अथवा कदाचित् तीव्रभवनां प्रचोदनर्थं वा स्यात् । कदाचित् सामन्यावलोकनेन कश्चिदपि उद्देशः नास्ति इति भाति । किन्तु कला अनेकान् अंशान् स्वान्तरङ्गे सङ्गोपयति । कदाचित् कलानैपुण्यस्य अध्ययनां भवेत् कदाचित् कलानौपुण्ये प्रदर्शितं तन्त्रं भवतु, कलासृष्टिः स्यात्, अथवा वीक्षकानुभवः भवेत् । सर्जनात्मका कला अनेकपद्धतीनां समवायः भवति । अनियतपरिकल्पनाः अथवा चिन्तनानि क्रियात्मकरूपेण अभिव्यक्तिः अथवा स्वकल्पनाम् अन्येषां ज्ञापनम् एव कलासृष्टिः इति वक्तुं शक्यते । कलाकृतिः कदाचित् उद्देशं स्पष्टयेत् अथवा उपयुक्तरुपैः वस्तुभिः वा अवगन्तुं शक्येत । कला कस्यचित् जनस्य चिन्तनं भावं विश्वासम् अथवा कल्पनां संवेदनाशक्त्या (सेन्स्) उत्तेजयति । कला कस्याश्चित् कल्पनायाः अभिव्यक्तिः अपि भवितुमर्हति । अतः इयं रूपवैविध्यं प्राप्तुं शक्नोति । अपि च अनेकान् उद्देशान् पूरयति ।

## इतिहासः
वात्सायनस्य कामसूत्रस्य जयमङ्गलस्य व्याख्यायां कलायाः द्वैविध्यम् अस्ति इति उक्तवान् । एका कामसूत्र सम्बद्धा कला अपरा तन्त्रसम्बद्धा कला इति । द्वयोः प्रत्येकताया सङ्ख्या६४भवति । कामसम्बद्धाः कलाः २४ यस्य सम्मन्धः सम्भोगस्य आसनेन भवति । द्यूतसम्बद्धाः २०, कामसुखसम्बद्धाः कलाः१६ अपि च ४उच्चतरकलाः । सर्वान् योजयित्वा ६४ कलाः भवन्ति । एतदतिरिच्य अन्याः काश्चन सामान्यकलाः उक्ताः सन्ति । गुहासु शिलासु रचितानि शिल्पकलाः सामान्यतः ४०००० वर्षेभ्यः पुरातनानि इति अपर् पालियोलिथिक् कालस्य पेट्रोग्लिप् साक्ष्यानि प्राप्तानि । किन्तु अस्याः कलायाः विषये निखरव्याख्यानं कर्तुं न शक्यते । यतः अस्याः कलायाः रचनस्य कालस्य संस्कृतेः च विषये विशेषज्ञानं न प्राप्तम् । प्रपञ्चे एतावता कलेन प्राप्ता प्राचीनतमा कलाकृतिः(आर्ट् आब्जिक्ट्) इत्युक्ते  ७५०००वर्षेभ्यः प्राचीना दक्षिणाफ्रिकागुहासु प्राप्ता उत्कीर्णा शम्बूकस्य शुक्तिः । .
कला स्वस्य अनेकानि साम्प्रदायिकमूलानि प्राचीनसंस्कृतौ सन्ति । मेसोपोटमिया पर्शिया भारतम् चीना प्राचीन् ग्रीक् रोम्  इङ्का माया ओलेमेक् इत्यादयः प्राचीनसंस्कृतिषु कलामूलानि सन्ति । प्रत्येकं प्राचीनसंस्कारे अपि स्वस्य काञ्चित् कलाशैलीं पोषितवती । प्राचीना इस्लामिक् (मुसल्मानानाम्) कला मूर्तिचित्रणं तिरस्कृतवती अतः जियोमेट्रिकल् विन्यासः क्यालिग्राफी वास्तुशिल्पः इत्यादीनां विषये अदरः प्रदर्शितः । पूर्वस्यां दिशि कलासु मतस्य प्रभावः अधिकः आसीत् । भारतम् टिबेट् च देशभ्यां शिल्पेषु नृत्यकलायै प्राधान्यं दत्तम् । धार्मिकवर्णचित्राणि शिल्पकलाकृतिभिः प्रभावितानि आसन्त् । चीनादेशे अपि अनेकाः कलाप्रकारः प्रवर्धमानाः अभवन् । जेड् कार्विङ्ग् कांस्यशिल्पाः मृत्कलाकृतयः पद्यानि क्यालिगृफि सङ्गीतं च अनेकै राजवंशीयैः पोषितानि आसन् । जपानदेशः अपि स्वस्याः कलशैल्याः राजवंशस्य नाम एव अङ्कितवान् । अत्र क्यलिग्रफिवर्णचित्रयोः मिश्रणं दृष्टुं शक्यते । अस्मिन् देशे १७शतकस्य अनन्तरकाले *वुड् ब्लाङ्क् प्रिण्टिङ्ग् * प्रसिद्धम् अभवत् ।

## गुणलक्षणानि 
कला सामान्यतः बाह्यचक्षुषाम् अवलोकनापेक्षया अन्तरङ्गग्राहणम् इच्छति । कलायाः सृष्टिः निर्दुष्टेन निर्दिष्टेन उद्देशेन च भवति । ललितकला  किमपि अन्यं लक्ष्यं साधयति । एतादृशचिन्तनस्य परिणमेन कलासृष्टिः ऊहातीतम् । विभागनिश्चयः दुस्साध्यः अभवत् । कलासृष्टिं अनेकैः विधैः आस्वादयितुं शक्यते । अनेन कारणेन एव अस्याः नानाविधानि विवरणानि प्रस्तूयन्ते । कलायाः महोपलब्धिः नाम कस्मिंश्चित् एकस्मिन् कौशले नैपुणप्राप्तिः । अतवा कस्यचित् एकस्य माध्यमे नियन्त्रणप्राप्तिः । बहुशः आधुनिकाः कलाविदः केवलं कलाकृतेः दर्शनेन सर्वं ज्ञतं भवति तादृशकलाकृतीः न रचयन्ति । कलायाः परिवर्तनस्य गुणः भवति ।

## वैविध्यम्
सर्जनात्मककालानं विभागः तस्याः उपयुत्कतन्त्राणाम् आधारेण क्रियते । अलङ्कारस्य कला (डेकोरेटिव्) रूपशिल्पकला (प्ल्यास्टिक् आर्ट्) प्रदर्शनकला (पर्फार्मिङ्ग् आर्ट्) इति विभगः क्रियते । अथवा साहित्यक्षेत्रं विज्ञानक्षेत्रम् इव न भूत्वा तन्त्रानुसारं शैक्षणिकरीत्या विभक्तेषु विषयेषु कला अपि काचित् भवति ।http://www.rchoetzlein.com/quanta/theory/theory-new-media.htm  कला माध्यमः नाम कलकृतिः केन वस्तुना रचिता भवति सः । उदाहरणार्थं वर्णचित्रकलायाः माध्यमः कागदं वर्णा च । कलारुपम् नाम कलाप्रकारः इत्युक्ते काचित् कलात्मका अभिव्यक्तिः । उपयुक्तः माध्यमः प्रकारस्य उपरि प्रभावं करोति एव । शिल्पकृतेः आकारः त्रिमुखयुक्तं भवेत् यतः गुरुत्वस्य कारणेन सा आकृतिः न पतेत् । यस्य कस्यापि निर्दिष्टस्य माध्यमस्य किञ्चित् वैशिष्ट्यं निर्बन्धः नियति च भवन्ति एव । अस्य सम्प्रदायबद्धलक्षणम् इति व्यवहारः (फार्मल क्वालिटी) अस्य कश्चित् दृष्टन्तः एव भवति । वर्णचित्रकलायाः सम्प्रादायबद्धलक्षणानि नाम स्थूलपटः, वर्णानि, कूर्चः इत्यादयः । यस्याः कस्याः अपि कलकृतेः रूपं सम्प्रदायबद्धः माध्यमः कलाविदः उद्देशः च निर्धारयन्ति । कलाकृतेः शैली नाम कलाविदः कलाकृतेः विशिष्टं रूपं विशिष्टा पद्धति च ।
 
## नैपुण्यम्
कला इति पदम् एवम् उपयोजयन्ति यत् प्रशिक्षया प्राप्तं सामर्थ्यम् अथवा माध्यमे प्राप्तं नियन्त्रणम् इति । भाषां योग्यरीत्या प्रयोजयति चेत् सापि कला इत्युच्यते । भवः चिन्तनं ग्रहणं च या अभिव्यञ्जयति सा कला इति सरलतया वक्तुं शक्यते । कश्चित् सामान्यः जनः कालावित् भवितुं तस्य विशेषः परिश्रमः परिणतिः च आवश्यकी इति जनसामान्यः अभिप्रायः । साम्प्रदायिकं नैपुण्यं कलातः पृथक्कर्तुम् अश्कयं गुणलक्षणं इति परिगणीतम् आसीत् । अतः कलायाः साफल्यं नैपुण्याधीनं भवति । किन्तु लियनार्डो डा विङ्कि इत्यस्यानुगुणं नैपुण्यस्य अभिव्यक्तिः तस्य प्रयत्नात् अधिकं न भवति इति । विंशतशतकस्य आरम्भे जान् सिंगर् सार्जेण्ट् करचतुर्यिन कृतप्रदर्शनानि जनप्रशंसाम् अवप्नोत् । किन्तु केचन शङ्कया पश्यन्ति स्म । तस्मिन् एव काले सुप्रसिद्धः कलाकारः पाब्लो पिकासो इत्येषः स्वस्य साम्प्रदायिकशैक्षिकप्रणालीं समाप्यमाणः आसीत् । आधुनिककलायाः विषये सर्वसामान्यः आक्षेपः इत्युक्ते सर्जनात्मककलाकृतिं सृष्टुम् आवश्यकस्य कौशलस्य अभावः सर्वदा अस्ति । कल्पनात्मकासु कलासु (कन्सेप्ट्युवल् आर्ट्स्) मार्सेल् डुचाम्प् इत्य्स्य फौण्टेन् इति नामान्वितः कलाकारः  सिद्धवस्तूनि (फौण्ड् आब्जेक्ट्) उपयुज्य साम्प्रदायिककलाकौशलानि उत्सृज्य कलाकृतिं सृष्टवान् । हिर्स्टन् इति कश्चित् किमर्थं जनप्रियः कलाकारः अभवत् इत्युक्ते तस्य अगाधा कल्पनाशक्तिः जनान् मन्त्रमुग्धान् करोति स्म । कल्पनात्मकां समकालीनां च कलाकृतीनां रचनं सिद्धवस्तूनां संयोजनम् एव अस्ति । इदानीमपि अधुनिककलाकारः समकालीनाः च चित्ररचने वर्णविन्यासे च कुशलाः सन्ति । अपि च कलाकृतिनिर्माणे सिद्धहस्ताः सन्ति ।

### मौल्यनिर्णयः
कला इति पदं कदाचित् योग्यतायाः निर्णयर्थमपि उपयोजयन्ति । अतः तद्भक्ष्यम् अपि काचित् कलासृष्टिः पाचकः कलाकारः इति वक्तुं शक्यते । वञ्चनमपि कला भवति । तस्य कूटस्य चातुर्यं कला इति परिगण्यते । मौल्यं निर्णेतुं विमर्शात्मकः मनोभावः आवश्यकः भवति । प्राथमिके स्तरे कस्याश्चिदपि कलाकृतेः श्रेष्ठतायाः परिगणनावसरे तस्यां तिरस्कारयोग्यः अथवा पुरस्कारयोगः गुणः अस्तिवा नेति परिक्षा सामर्थ्यम् आवश्यकं भवति । तस्य ग्रहणं सदापि अनुभवानाम् आधारेण एव भवति । तद्ग्रहणं व्यक्तेः व्यक्तिः भिन्नं भवति । या मनसः उल्लासं न जनयति तां कला इति न परिगणयेत् इति सामान्यः अभिप्रायः । किन्तु काचित् उत्तमा कला कदाचित् प्रेक्षकाणां श्रोतॄणां मोदं न जनयेत्  अथवा सुन्दरा इति अभिप्रायं न कारयेत् । कस्यचित् कलाकारस्य प्रधानः उद्देशः न केवलं सौन्दर्यप्रज्ञायाः जागर्या प्रत्युत सामाजिकप्रज्ञायाः, नैतिकप्रज्ञायाः, अथवा सच्चिन्तनस्य जागर्या भवति । एतावदेव स्थापितस्य सुन्दरं सर्वं श्रेष्ठम् इति भावं विरुद्ध्य अभिप्रायभेदः आरब्धः एव । सदभिरुचियुक्ताम् आकर्षिकां सम्पूर्णतया त्यजेत्  इति भावः अपि न । वास्तवेन अस्याः विरुद्धा अपि कदाचित् प्रकृता भवति । नैकाः कलाशालाः कलायाः श्रेष्ठतां विमर्शयितुं स्वमानदण्डं प्राप्नुवन् । कलायाः मौल्याङ्कनं कालधर्मानुगुणं भवति इति निश्चयः ।

## उद्देशः
विश्वस्य दीर्घेतिहासस्य पुटेषु कलायाः वैविध्यमयोद्देशाः दृश्यन्ते । अतः कलां निर्दिष्टस्य कस्यचिदपि उद्देशस्य नियतं कर्तुं न शक्यते ।  इत्युक्ते कलायाः उद्देशः अस्पष्टः इत्यपि न । कलासृष्टौ अनन्यानि विविधानि कारणानि भवन्ति । कलायाः उद्देशः चित्ताकर्षणं मनुष्यस्य मानवसहजभावानां स्पन्दनम् च । कला नैतिकां प्रज्ञा अथवा सौन्दर्याभिलाषां च जागरयति । अथावा तादृशभावानां संवहनार्थमपि उपयुक्ता भवेत् । कलावित् स्वभावं प्रकटयति । अतः प्रेक्षकाः श्रोतारः वा स्वभावान् अपि जगरयेयुः । परिणामकारिणी कला मनुष्यस्य स्थिते विषये नवज्ञानं व्यक्तेः अथवा समुदायस्य विषये ददाति । एतत् चिन्तनं सर्वदा सकारात्मकम् एव भवेत् इति आशयः नास्ति । कलालारस्य कौशलं तेन उप्ताद्यमानस्य परिणामे प्रभावं करोति । अनेन नूतना काचित् अन्तर्दृष्टिः उन्मीलिता भवति । एकवक्येन वदमः चेत् कलायाः उद्देशः कलाकारस्य भावाभिव्यञ्जनं लोकस्य मनोरञ्जनम् च ।

## कलाभेदाः
*विज्ञानकला
*ललितकला
*कुशलकला
*वाणिज्यकला
*विनोदकला
*सङ्कीर्णकला
### सामान्याः
:* चित्रकला
:* शिल्पकला
:* नाट्यकला
:* गानकला
:* नृत्यकला
:* जानपदकला
:* पुस्तककला
:* भाषणकला
:* काव्यकला
:* वास्तुकला

### ७ शरीरकलाः
:* मांसधरा
:* रक्तधरा 
:* मेदोधरा 
:* श्लेष्मधरा 
:* मलधरा 
:* पित्तधरा 
:* रेतोधरा

### १६ चन्द्रकलाः
:* अमृता
:* मानदा 
:* पूषा 
:* तुष्टिः
:* पुष्टिः
:* रतिः
:* धृतिः
:* शशिनी
:* चन्द्रिका
:* कान्ति
:* ज्योत्स्ना 
:* श्रीः
:* प्रीतिः
:* अङ्गदा 
:* पूर्णा
:* पूर्णामृता

### १२सूर्यकलाः
:* तपिनी
:* तापिनी 
:* धूम्रा
:* मरीचिः
:* ज्वालिनी
:* रुचिः
:* सुषुम्णा
:* भोगदा
:* विश्वा
:* बोधिनी
:* धारिणी
:* क्षमा

### १०अग्निमण्डलकलाः
:* धूम्राचिः
:* ऊष्मा
:* ज्वलिनी
:* ज्वालिनी
:* विस्फुलिङ्गिनी
:* सुश्रीः
:* सुरूपा
:* कपिला
:* हव्यम्
:* कव्याम्

### ६४कुशलकलाः
:* गीतम् - गानस्य कौशलम् ।
:* वाद्यम् - वेणुः वीणा मृदङ्गादीनां वादनकौशलम् ।
:* नृत्यम् - भरतनृत्यादिनाट्यकौशलम् ।
:* आलेख्यम् - चित्ररचनकौशलम् ।
:* विशेषकच्छेद्यम् - ललाटतिलकस्य रचनकौशलम् ।
:* तण्डुलकुसुमबलिविकाराः - बहुवर्णिततण्डुलैः देवस्य पुरतः पद्मादिरङ्गवल्लिरचनकौशलम् ।
:* पुष्पास्तरणम् - पुष्पाणि विकीर्य अलङ्करणकौशलम् ।
:* दशनवसनाङ्गरागः - देहस्य दन्दानां वस्त्राणां च वर्णसंयोजनकौशलम् ।
:* मणीभूमिकाकर्म - रत्नालङ्कारकौशलम् ।
:* शयनरचनम् - शय्यायाः अलङ्कारकौशलम् ।
:* उदकवादम्- जलतरङ्गवादनकौशलम् ।
:* उदकाघातः - नालिकया जलसेचनम् ।
:* चित्राश्च योगाः - अनेककष्टदानेन इन्द्रियनिस्तेजकरणम् ।
:* माल्यग्रथनविकल्पाः -विविधहाराणां निर्माणम् ।
:* शेखरकापीडयोजनम् - केशग्रन्थिं विरचय्य अलङ्करणम् ।
:* नेपथ्यप्रयोगः - नाट्यादीनां वेषभूषादिप्रसाधनम्। 
:* कर्णपत्रभङ्गाः - रत्नखचितपत्राकारस्य आभरणैः कर्णयोः अलङ्करणम् ।
:* गन्धयुक्तिः -  सुगन्धद्रव्यानां निर्माणम् ।
:* भूषणयोजनम् - देहावयवानुगुणम् आभूषणयोजनम् । 
:* ऐन्दजालाः कौचुमाराश्च योगाः - यक्षविद्या अपिच शरीरसम्बद्धलोपान् दुरीकृत्य सौभाग्ययोगनिर्माणम् ।
:* हस्तलाघवम् - हस्तचालनकौशलम् ।
:* विचित्रशकयूषभक्ष्यविकारक्रिया - विविधैः शकैः भक्ष्यभोज्यनिर्माणम् ।
:* पानकरसरागासवयोजनम् - पनकेत्यादीनां पानीयनिर्माणम् ।
:* सूचीवानकर्माणि - सूचीतन्तुभिः वस्त्रचित्रविन्यासः ।
:* सूत्रक्रीडा - सूत्रेण विविधेन्द्रजालप्रदर्शनम्।
:* वीनाडमरुकवाद्यानि - वीणाडमरुगेत्यादिवादानां वादनकौशलम् ।
:* प्रहेलिका - गूढार्थयुक्तचातुश्लोकानां निर्माणम् ।
:* प्रतिमाला - अन्त्याक्षरीपठनकौशलम् ।
:* दुर्वाचकयोगः - वादार्थं वा विनोदार्थं वा दुरुच्चारयुक्तशब्दनिर्माणम् ।
:* पुस्तकवाचनम् - अधिकपुस्तकानां पठनकौशलम् ।
:* नाटकाख्यायिकादर्शनम् - रूपकाणाम् आभिनयकौशलम् ।
:* कव्यसमस्यापूर्णम् - पद्यरूपसमस्यानां पूरणस्य कौशलम् ।
:* पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः - वेत्रदण्डैः करण्डिका स्थाली इत्यादीनां ग्रथनम् ।
:* तक्षककर्माणि - दारुकर्म ।
:* तक्षणम् - काष्ठशिल्परचनम् ।
:* वास्तुविद्या - गृहनिर्माणकौशलम् ।
:* रूप्यरत्नपरीक्षा - रजतसुवर्णेत्यादीनां सुलोहानां परीक्षणम् ।
:* धातुवादः - सिला मृत्तिका लोहः रत्नम् इत्यादीनां धातूनां शोधनं परिशीलनम् च।
:* मणिरागकारज्ञानम् - रत्नानां वर्णाकारादीनां ज्ञानम् ।
:* वृक्षायुर्वेदयोगाः - वृक्षकानाम् अरोपेन वाटिकानिर्माणम् ।
:* मेषकुक्कुटलषकयुद्धविधिः - मेषकुक्कुटेत्यादीनाम् कदनसंयोजनम् ।
:* शुकशारिकाप्रलापनम् - कीरेत्यादिपक्षीणां वगभ्यासकरणम् ।
:*उत्सादने संवहने केशमर्दने च कौशलम् - पादाघातने अङ्गमर्धने केशतैलाभ्यङ्गे नैपुण्यसम्पादनम् ।
:* अक्षरमुष्टिकाकथनम् - अङ्गुलिमुद्राभिः विविधविषयानां निरूपणकौशलम् ।
:* म्लेच्छितविकल्पाः - रहस्यविषयानां ज्ञापने युक्तियुक्तपदानां प्रयोगकौशलम् ।
:* देशभाषाविज्ञानम् - विविधदेशभाषाकौशलम् ।
:* निमित्तज्ञानम् - शकुनविज्ञानम् ।
:*पुष्पशकटिका - जलयुद्धारथं सजीवनिर्जीवयन्त्राणां संयोजनम् ।
:* धारणमातृका - अधीतशास्त्राणां दृढीकरणशास्त्राभ्यासः ।
:* सम्पाठ्यम् - सम्यक पठनम् ।
:* मानसी - दृश्यानाम् अदृश्यानां वस्तूनां भेदविषयचिन्तनम् ।
:* काव्यक्रिया - काव्यादीनां रचनम् ।
:* अभिधानकोशः - निघण्टुनिर्माणम् ।
:* छन्दोविज्ञानम् - वृत्तादीनां ज्ञानम् ।
:* क्रियाकल्पः - कार्यविधानस्य कौशलम् ।
:* छलितकयोगः - द्यूतेत्यादिभिः जनसम्मोहनम् ।
:* वस्त्रगोपनानि - विविधवस्त्राणां संरक्षणम् ।
:* द्यूतविशेषाः - विविधद्यूतक्रीडाः ।
:* आकर्षक्रीडा - चतुरङ्गक्रीडकौशलम् ।
:* बालक्रीडनकानि - बाललीलार्थं विविधाः खेलनज्ञानम् ।
:* वैनयिकीनाम् - विनयबोधनविद्या ।
:* वैजयिकीनाम् - विजयप्राप्तेः विधानबोधनज्ञानम् ।
:* व्यायामिकीनां च विद्या - व्यायमस्य विदिबोधनस्य विद्याज्ञानम् ।
:* 
:*

## वीथिका

File:AshtaSiddhi.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । अष्टसिद्धिभिः सहितः गणेशः ।
File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । महाराणाप्रतापसिंहः ।
File:Raja Ravi Varma, The Milkmaid (1904).jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । गोपिका(क्रि.श.१९०४)
File:Raja Ravi Varma, Gypsies (1893).jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । पर्यटकाः (क्रि.श.१८९३)
File:B Escorial 93v.jpg|मोसर्बिक् बीट् अस् इत्यस्य सूक्ष्मचित्रणम् । दशमशतकस्य  
File:BeuysAchberg78.jpg|जोसेफ् बेयुस् प्रदर्शनम् । क्रि.श. १९७८, ओन् दि वे टु पिबर्टरेयिन् फर्म आफ् दि सोशियल् अर्गानिसम् । 
File:Chateau-de-versailles-cour.jpg|वैर् सै लूयिस् ले वा प्रासदस्य अन्तः कोर्ट् आफ् हानर् इति विशालः द्वारः । 
File:Teke bottle.JPG|रवाण्ड देशस्य विंशतसातस्य अन्तिमभागे कूप्याः कलत्मकसृष्टिः 
File:VenusWillendorf.jpg|विलेण्डार्प् न वीनस्,  
File:lascaux2.jpg|लास् काक्स् गुहासु अश्व चित्राणि । 
File:Tugra Mahmuds II.gif|अटोमन् सम्राज्यस्य सुल्तान् अहमदस्य विशिष्टशैल्याः हस्ताक्षरम् ।
File:Ma Lin Guests.jpg|साङ्ग् साम्राज्यस्य कलावित् मा लिन् इत्यस्य वर्णचित्रम् ।, 
File:Great Wave off Kanagawa2.jpg|होकुसायि (जपान् क्रि.श.१७६०-१८४९)रचितम् *दि ग्रेट् वे आफ् कानगाव* पीनकाष्टशिल्पः ।
File:Michelangelo Buonarroti 017.jpg| आडम् मैकल् एञ्जेल्लो इत्यस्याः कापेल्ला सिस्टिना प्रदेशस्य भित्तिचित्रम् ।
File:Aboriginal hollow log tomb.jpg|आस्ट्रेलिया क्यानबेरा न्याषनल् वीथिकायां विराचितम् मूलनिवासिनां विवरयुतवृक्षस्य स्मारकम् । 
File:Transition 1880.jpg|किञ्चित् नवाजो रग् ।
File:Théodore Géricault, Le Radeau de la Méduse.jpg|थियोडोर् गेरिकाल्ट् इत्यस्य राफ्ट् आफ् दि मेड्युसा ।
File:Ravi Varma-Descent of Ganga.jpg|राजारविवर्मणः चित्रम् । गङ्गावतरणम् ।
File:Gandaberunda (Lalitha Mahal Palace Hotel, Mysore).jpg|कर्णाटकस्य लोहशिल्पः ।

## टीकाः 
## आधारग्रन्थाः
* ಆರ್ಥರ್ ಡಾನ್ಟೊ, *ದಿ ಅಬ್ಯುಸ್ ಆಫ್ ಬ್ಯೂಟಿ: ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.*  2003
* ಡಾನ ಅರ್ನಾಲ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಇವೆರ್ಸನ್ (eds.) *ಆರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಥಾಟ್* . ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್: ಬೇಸಿಲ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್, 2003.
* ಮೈಕಲ್ ಆನ್ ಹೋಲಿ ಮತ್ತು ಕೀತ್ ಮೋಕ್ಸಿ(eds.) *ಆರ್ಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಅಂಡ್ ವಿಷ್ಯುಯಲ್ ಸ್ಟಡಿಸ್* . ಯೇಲ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, 2002.
* ಜಾನ್ ವೈಟ್‌ಹೆಡ್. *ಗ್ರಾಸ್ಪಿಂಗ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ ವಿಂಡ್.*  2001
* ನೋಯಲ್ ಕಾರೊಲ್, *ಥಿಯರಿಸ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ಟುಡೆ.*  2000
* ಎವೆಲಿನ್ ಹಾಚರ್, ed. *ಆರ್ಟ್ ಆಸ್ ಕಲ್ಚರ್: ಆನ್ ಇನ್ಟ್ರಡಕ್ಷನ್ ಟು ದಿ ಅಂತ್ರೊಪಾಲಜಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.*  1999
* ಕಾಥರೀನ್ ಡಿ ಸೆಗೆರ್(ed.). *ಇನ್‌ಸೈಡ್‌ ದಿ ವಿಸಿಬಲ್* . MIT ಪ್ರೆಸ್, 1996.
* ನೀನಾ, ಫೆಲ್ಶಿನ್, ed. *ಬಟ್ ಇಸ್ ಇಟ್ ಆರ್ಟ್?*  1995).
* ಸ್ಟೀಪನ್ ಡೇವಿಸ್, *ಡೆಫನಿಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್.*  1991
* ಆಸ್ಕರ್ ವೈಲ್ಡ್, "ಇನ್‌ಟೆನ್ಷನ್ಸ್".
* ಜಿಯಾನ್ ರಾಬರ್ಟ್‌ಸನ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೇಗ್ ಮಾಕ್‌ಡೇನಿಯಲ್, "ಥೀಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಕಾಂಟೆಂಪರರರಿ ಆರ್ಟ್, ವಿಷ್ಯುಯಲ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ಟರ್ 1980." 2005

## विशेषावलोकनम् 
* ಆಗ್ರಾಸ್, ರಾಬರ್ಟ್ ಎಂ. ಸ್ಟಾನ್‌ಸಿಯು, ಜಾರ್ಜ್ ಎನ್., *ದಿ ನ್ಯೂ ಸ್ಟೋರಿ ಆಫ್ ಸೈಯಿನ್ಸ್: ಮೈಂಡ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಯುನಿವರ್ಸ್*, ಲೇಕ್ ಭ್ಲಫ್, Ill.: ರೆಗ್ನೆರಿ ಗೇಟ್‌ವೇ, c1984. ISBN 0-89526-833-7 (ಈ ಪುಸ್ತದಲ್ಲಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ವಿಷಯ/ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ)
* ರಿಚರ್ಡ್ ವೊಲೆಹಿಮ್, *ಆರ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಇಟ್ಸ್ ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್ಸ್* 
* ಕಾರ್ಲ್ ಜಂಗ್, *ಮ್ಯಾನ್ ಅಂಡ್ ಹಿಸ್ ಸಿಂಬಲ್ಸ್* 
* ಬೆನೆಡೆಟ್ಟೊ ಕ್ರೊಸೆ, *ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ ಅಸ್ ಸೈನ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಷನ್ ಅಂಡ್ ಜನರಲ್‌ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್, 1902* 
* ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾವ್, ತಾತರ್ಕಿವಿಕ್ಸ್‌, *ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸಿಕ್ಸ್ ಐಡಿಯಾಸ್ : ಆನ್ ಎಸ್ಸೇ ಇನ್ ಎಸ್ತೆಟಿಕ್ಸ್*, ಪೋಲಿಶ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ ಕ್ರಿಸ್ಟೊಫರ್ ಕಾಸ್‌ಪಾರೆಕ್, ದಿ ಹಾಗ್, ಮಾರ್ಟಿನುಸ್ ನಿಜ್ಹಾಫ್, 1980.
* ಲಿಯೋ ಟಾಲ್‌ಸ್ಟಾಯ್, ವಾಟ್ ಇಸ್ ಆರ್ಟ್?, 1897
* 
* ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಸ್ಟಿಲೆಸ್ ಮತ್ತು ಪೀಟರ್ ಸೆಲ್ಸ್, eds., ಥಿಯರಿಸ್ ಅಂಡ್ ಡಾಕುಮೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾಂಟೆಂಪರರಿ ಆರ್ಟ್. ಬರ್ಕೆಲಿ: ಯ‌ೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಪ್ರೆಸ್, 1979.

## बाह्यानुबन्धाः
* *Art and Play*  from the Dictionary of the History of ideas 
* In-depth directory of art 
* *Art and Artist Files in the Smithsonian Libraries Collection*  (2005) ಸ್ಮಿತೋಸೊನಿಯನ್‌ ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಲೈಬ್ರರಿಸ್‌ 
* Visual Arts Data Service (VADS)  - UKಯ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಗ್ಯಾಲರಿ, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಗಳ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಂಗ್ರಹಗಳು (ಕಲೆಕ್ಷನ್). 
* RevolutionArt - Art magazines with worldwide exhibitions, callings and competitions 
* Artforum magazine - online art reviews - also previews of upcoming exhibitions
* Article on the meaning of Art in Ancient India, ಫ್ರಂಟ್‌ಲೈನ್‌ ನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನ‌.

वर्गः:कलाः
वर्गः:अन्यभाषालेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎