open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अर्धशलभासनम्

बालाः दुर्बलाः शलभासनं कर्तुमशक्ताः च अर्धशलभासने प्रयत्नं कुर्युः ।  अनेन शलभासनस्य फलानि तेषामपि सिद्ध्यन्ति । यदि अर्धशलभासनस्य परिशीलनं पूर्वं क्रियते चेत् शलभासनपरिशीलनं सुकरं भवेत् ।

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शलभासन

अनेनासनेन भुजङ्गासने व्यापृतानामवयवानां विश्रमः इतरेषामवयवानां व्यापृतत्वं च सिद्ध्यति । अनेन प्रसारणपेशीनां सङ्कोचः कोचनिपेशीनां विकासश्च जायते । पृष्ठस्थपेशीनां बलं सहनशक्तिश्च वर्धते । पादप्रसारणार्थं साहाय्यं कृतवतः उरसः मणिबन्धनस्य च बलं वर्धते । नितम्बास्थीनां तत्सबन्धिनां स्नायूनां पेशीनां च प्रसादः लभ्यन्ते ।  यः भारोद्वहनादिकर्म करोति तस्य कृते प्रयोजनप्रदमिदमासनम् ।

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मत्स्यासनम्

**मत्स्यासनम्** योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
thumb
thumb|217 px |

## आसनकरणविधिः
* पद्मासने उपविशतु ।
* कूर्परद्वयमवलम्ब्य भूमौ पृष्ठभागे शयनं करोतु ।
* ग्रीवां वक्षः स्थलं च पूरकेण यथाशक्ति उत्तोलयतु ।
* मस्तकस्य उपरिभागं भूमौ योजयतु ।
* जानुद्वयेन भूमिं स्पृशतु । 
* हस्तद्वयेन अङ्गुष्ठद्वयं गृह्णातु ।
* तस्यामवस्थायां निमेषत्रयं तिष्ठतु ।
* पुनः करतलद्वये स्कन्धं पृष्ठतः अवलम्बय रेचकेण सामान्यावस्थामागच्छतु ।
* पादद्वयं ऋजुतया प्रसार्य शावासने विश्रमतु ।

## लाभः 
* कोष्ठकाठिन्यम् अपसारयति ।
* श्वासकोषस्य सम्यक् सम्प्रसारणं भवति ।
* गलदेशस्य सम्प्रसारणेन श्वासनलः स्वस्थः भवति ।
* आयासरहितदीर्घश्वासनिर्वहणाय साहाय्यं करोति । कण्ठदेशे एवं हृदयोर्ध्वदेशे च वर्तमानानां पृष्ठास्थिभागानां विकासः सम्भवति । 
* गलस्य विपरीतदिशि नम्रीकरणद्वारा तत्रस्थानां स्नायूनां बलं एवं पेशीनां सङ्कोचशक्तिश्च जायते ।  स्कन्धपेशयः स्नायवः च बलवत्तराः भवन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Matsyasana

वर्गः:योगासनानि

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:हठप्रदीपिकायाः आसनानि

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वळ्ळत्तोळ् नारायणमेनोन्

कैरळीसाहित्यमण्डले आधुनिककवित्रयम् इति प्रथिता भवन्ति उळ्ळूर्, आशान्, वळ्ळत्तोळ् महाभागाः । तेषु अन्यतमः स्वातन्त्र्यसमरसेनानीः सांस्कारिकनायकश्चासीत् महाकविः वळ्ळत्तोळ् नारायणमेनोन् महाशयाः । सः पोन्नानी समीपस्थे चेन्नरग्रामे साहितीसपर्यापरे वळ्ळत्तोळ् गृहे १८७८ तमे क्रिस्ताब्दे लब्धजन्माभूत् । मल्लिश्शेरि दामोदरन् इळयत् तथा कोण्टयूर् कुट्टिप्पारु अम्मा च तस्य पितरौ । संस्कृतपण्डितात् स्वमातुलादेव सः प्राथमिकशिक्षां अधिगतवान् । तर्कशास्त्रे पण्डितवरेण्यः कैक्कुळङ्ङर रामय्यर् तथा पारक्कुळं सुब्रह्मण्यशास्त्री च तस्य पितरौ ।
द्वादशे वयसि एव किरातशतकं नाम कश्चन मणिप्रवाळग्रन्थः अनेन विरचितः । महाकविना कुञ्ञिक्कुट्टन् तम्पुरान् महाभागेन सह परिचयमधिगतवान् सः त्रिश्शिवपुरे मङ्गलोदयं मासिक्याः प्रवर्तकः अभवत् । तत्रैव वसन् वाल्मीकिरामायणं कैरळ्याम् अनूदितवान् । अस्मिन्नवसरे हन्त, सः महानुभावः बधिरः सञ्जातः । अस्य बधिरविलापम् इति काव्यं स्वानुभवप्रतिपादकम् अतिरमणीयं च भवति । अनेकान् संस्कृतग्रन्थतल्लजानपि अनूदितवानयम् ।
न केवलं पुराणेतिहासादयः अपि तु केरळीयं प्रकृतिसौन्दर्यमपि तस्य काव्यविषयः अभूत् । भारताम्बायाः महत्वमपि महाकवेः कवितासु प्रतिध्वनति । गान्धीमहोदयस्यादर्शेनाकृष्टः सः देशस्नेहोद्दीपकानि अनेकानि स्वातन्त्र्यगीतानि व्यरचयन् । पञ्चसप्ततितमे वयसि अनेन ऋग्वेदः कैरल्यां विवर्तितः ।   सः  केरळीयसंस्कृतेः प्राचीनकलायाः च पुनरुद्धारणे, संरक्षणे च तत्परः आसीत् । तदर्थं चेरुतुत्तिग्रामे केरळकलामण्डलम् इति प्रथितं केरळकलाप्रशिक्षणकेन्द्रम् अस्थापयत् । विदेशेषु कथाकेळ्याः प्रचारः अस्य महोदयस्य निरन्तरप्रयत्नेनैव समभूत् । चित्रयोगम् , बन्धनस्थनाय अनिरुद्धन् ,एन्टे गुरुनाथन् , साहित्यमञ्जरी , मग्दलनमरियम् इत्यादिभिः अशीत्यधिकैः प्रौढकाव्यकुसुमैः महाकविना अनेन कैरली समाराधिता ।  वळ्ळत्तोळ् शब्दसुन्दरः इति प्रथा सुप्रसिद्धा एव । साहित्यकलोपासकः अयं महान् कव्कोकिलः अष्टपञ्चाशदधिकैकोनविंशतितमे (१९५८) क्रिस्त्वब्दे मार्च् मासे त्रयोदशे दिने स्वकीयात् भौतिकाद् देहपञ्चराद् विमुक्तोभूत्।

वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हेबे कामार्हो

**हेबे मारिया कामार्हो** (८ मार्च, १९२९) है ब्राजील अभिनेत्री.

वर्गः:आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शतद्रुनदी

**शतद्रुः** उत्तरभारतस्य काचित् दीर्घा नदी। सा पञ्जाबप्रदेशस्य पञ्चनदीषु अतिदीर्घा। सा कैलाशस्य समीपे स्थितात् राक्षस्तलसरोवरात् उद्भवति। सा विपाशां चन्द्रभागां च मिलित्वा मिथान्कोटे सिन्धुं संयाति। तस्याः जलं क्षेत्राणि सिञ्चति। अस्याः वेगात् विद्युत्शक्तिः अपि लभ्यते।

शुतुद्री
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
इरावती

**इरावती** रोह्तङ् वर्गे उद्भवति। सा परुष्नी इति अपि ख्याता। सा लाहोरनगरस्य समीपे चन्द्रभागया संयाति।

इरावती
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चन्द्रभागा

चन्द्रानदी भागानदी च मिलित्वा चन्द्रभागा इति कथ्यते। सा 'चनाब्' इति नाम्ना प्रसिद्धा। चन्द्रभागायाः अन्यनामनी अश्किनि इस्कामती च। सा त्रिमुनगर्यां वितस्ताम् अहमद्पुर्याम् इरावतीं च मेलयित्वा उच्छ्शरिफ़नगरस्य समीपे शुतुद्रीं संयाति।

चन्द्रभागा
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विपाशा

**विपाशा** (हिन्दी-ब्यास,   पञ्जाबी-ਬਿਆਸ,    उर्दू-بیاس,    यवनभाषा-Hyphases) उत्तरभारतस्य एका नदी। सा हिमालये उद्भूय षष्टियोजनानि सृत्वा शुतुद्र्या मिलति। सा वेदेषु अर्जिकुजा इति ज्ञाता। वसिष्ठः स्वपुत्राणां मरणस्य अनन्तरम् आत्मानं बन्धयित्वा नद्यां पतित्वा अहङ्घातं कर्तुम् अयतत। यदा सः नद्याम् अपतत् पाशनद्धाः विमुक्ताः अभवन् सः च मरणात् रक्षितः। अत एव तस्याः नाम विपाशा। सा अलेक्साण्डरस्य साम्राजस्य पूर्वसीमा आसीत्। 

## निरुक्तम्
पाशामुक्तकारिणी विपाशा

विपाशा
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वितस्ता

**वितस्ता** (कश्मीरी: व्येत्,  हिन्दी: झेलम्,   पञ्जाबी: ਜੇਹਲਮ (गुरुमुखी),  उर्दू: دریاۓ جہلم (शाह्मुखी)  यवनभाषा:hydaspes) सप्तसिन्धोः एका नदी। पञ्जाबप्रदेशस्य वरिष्टा पश्चिमतमा नदी। सा ऋग्वेदे अपि प्रोक्ता। यवना: तां हैडस्पेस् इति अकथयन्। हैडस्पेस् टैटन् देवेषु अन्यतम: इति ते अमन्यन्त। ३३२ तमे वर्षे अलक्सान्द्रपर्वतकौ अपि अस्याः तीरे एव अयोद्ध्येताम्।  बुखेफलनामकस्य अश्वस्य स्मरणार्थम् अलेक्सान्द्रः वितस्तायाः तीरे अलेक्सान्द्रिया बुखेफला नाम पुरीम् स्थापितवान्। वितस्ता कश्मीरे जलाकरात् उद्भूय शुतुद्रीम् संयाति।

## अन्यानि दर्शनीयानि पृष्टानि
*शुतुद्रीयुद्धम्

वितस्ता
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विक्रमोर्वशीयम्

विक्रमोर्वशीयं कालिदासेन लिखितं नाटकम्। एतत् नाटकं पुरूरवसः उर्वश्याः च वैदिककथाधारितम् अस्ति। .]]
## कथा
अस्य कथावस्तु प्रेम्णः कथावस्तु चेदपि अस्य सरणिः एव अन्या । अस्य नाटकस्य निर्माणावसरे कवेः प्रतिभा इतोऽपि अधिका दृश्यते । मालविकाग्निमित्रस्य कथा मानुषप्रपञ्चसम्बद्धा परं विक्रमोर्वशीयकथा दिव्यमानुषी । नायकः राजा पुरूरवः नायिका च स्वर्गलोकस्य अप्सराः ऊर्वशी । पञ्चाङ्कयुतेऽस्मिन् नाटके आकाशयानं कृत्वा पुरूरवः प्रत्यागच्छन् आसीत् । मध्येमार्गम् उर्वशी नाम्नः अप्सरसं केशिनाम दानवः अपाहरत् इति ज्ञात्वा अप्सरसः आक्रन्दनं कुर्वत्यः आसन् । तदा स्वयं केशिनम् अनुधावन् उर्वशीं मोचयित्वा आनयति । मार्गे स्वरथे उपविष्टायाः तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा राजा मोहितः भवति । उर्वशी अपि तस्मिन् अनुरक्ता भवति । अग्रे प्रेम्णः उत्कण्ठता अधिका भवति । ’तिरस्करणी’ इति विद्यया तम् अनुनयति । राजा पुरूरवः उर्वश्या सह गन्धमादनपर्वतं गच्छति  । तत्र सा लतारूपेण परिणता भवति । ततः इन्द्रस्य निदेशानुसारं तया भूलोकात् प्रतिगन्तव्यं भवति । नाटकं सुखान्तं भवति ।

‎

वर्गः:कालिदासस्य कृतयः
वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिन्धूनदी

**सिन्धुः** प्राचीनभारतस्य दीर्घतमा नदी । सिन्धुः मानससरोवरस्य समीपे उद्भवति। एषा नदी कश्मीरे सृत्वा पाकिस्थानदेशे सिन्धुप्रदेशे पश्चिमसमुद्रं संयाति। तस्याः सम्युक्तनद्यः शुतुद्री, इरावती, चन्द्रभागा, विपाशा, वितस्ता, कुभादयः नद्याः सिन्धुनद्या सम्मिलिताः भवन्ति।  सा भारतभूभागस्य अतिदीर्घा नदी आसीत् । अस्याः तीरे अनेकानि राज्यानि स्थापितानि आसन् । सा ऋग्वेदे अपि शंसिता। सा पवित्रा इति अनेके जनाः मन्यन्ते। उक्तञ्च 

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु-कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥

## जन्तवः
सिन्धुनद्याम् अन्धाः शिशुमाराः(*Platanista gangetica minor*) वसन्ति। सिन्धौ विविधाः मत्स्याः सन्ति। पुरा अस्याः तीरे वनानि आसन् यत्र गण्डकाः गजाः महिषाः च पशवः अवसन्। परं मनुष्यकर्मणा इमानि अरण्यानि भिन्नानि।

## पौराणिकता
सिन्धुः इत्येषः संस्कृतशब्दः नदी,प्रवाहः,सागरः इत्यादीन् अर्थान् बोधयति । एतां नदीं विदेशीयाः इण्डस् नदी इति निर्दिशन्ति । किन्तु सिन्धुनदी इत्येव प्रादेशिकाः व्यवहरन्ति ।
ऋग्वेदे १७६वारं सिन्धुनद्याः उल्लेखः कृतः दृश्यते । तेषु ९५ वारं बहुवचने प्रयोगः कृतः दृश्यते । बहुधा विशिष्टार्थे एतस्य प्रयोगः कृतः दृश्यते। अग्रे प्रयुक्तेषु श्लोकेषु केवलमं नद्यर्थे एतस्य प्रयोगः दृश्यते । उदाहरणार्थं नदीस्तुतिसूक्ते सिन्धुशब्दस्य प्रयोगः पुँल्लिङ्गे कृतः दृश्यते । ऋग्वेदे प्रयुक्ताः इतराः नद्यः सन्ति । सिन्धुः नदः अस्ति । न केवलं व्याकरणरीत्या अपि च नदीदेवता इति उल्लेखं कुर्वन्तः क्षीरदात्रिभिः धेनुभिः अश्वाभिः च तोलनं कृतं दृश्यते ।
सिन्धुशब्दः पर्शियन् भाषया हिन्दुः इति अभवत् ।   ल्याटिन् भाषया तस्य उच्चारणम् इन्डस् इति जातम् ।
मेगास्थनीसस्य इण्डिका पुस्तके इण्डस् शब्दस्य प्रयोगः दृश्यते । अलेक्झाण्डरः एतां नदीं क्रान्तवान् आसीत् इतिThe word *Sindhu* became *Hindu* in 
प्राचीनग्रीकजनाः सिन्धुनद्याः अपरतीरे वसतः जनान् इण्डस् प्रदेशस्य इण्डोयी इति निर्दिष्टवन्तः सन्ति ।

वर्गः:भारतस्य नद्यः
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ए आर् राजराजवर्मा

केरळपाणिनिरिति सुविज्ञातः **आ॰ रा॰ राजराजवर्मा** (A.R.Rajarajaverma) १०३५ तमे कोलम्बवर्षे कुम्भमासे नवमे दिने (क्रि.श. २१-०२-१८६३) पूर्वाभाद्रपदनक्षत्रे केरळेषु चङ्ङनाश्शेरि नाम्नि देशे लक्ष्मीपुरस्थराजमन्दिरे जातोऽभूत् ।  षट्पञ्चाशे वयसि (१०९३ तमे कोलम्बाब्दे मिथुनमासे चतुर्थे दिने) (क्रि.श.१८-०६-१९१८) स्वर्गमगात् ।

## कृतयः
### संस्कृतगीतकानि
१ गणपत्यष्टकम् 
२ देवीमङ्गळम्
३ श्री विशाखसिंहासनारोहाभिनन्दनम्
४ चित्रनक्षत्रमाला
५ कादम्बरीसङ्ग्रहः
६ पञ्चाशतपूर्तिपञ्चाशिका
७ राजनीत्यष्टकम्
८ वीणाष्टकम्
९ भृङ्गविलापः
१० विटविभावरी
११ मेघोपालम्भ्यः
१२ विमानाष्टकम्
१३ पितृप्रलापः
१४ प्रसादमाला

### दण्डकानि
१ देवीदण्डकम्
२ श्रीमूलषष्टिपूर्तिदण्डकम्

### संस्कृतचम्पूः
१ रुक्मिणीहरणम्

### संस्कृतप्रबन्धाः
१ तुलाभारः
२ अष्टबन्धाष्टबन्धः

### संस्कृत-एकाङ्करूपकम्
१ गैर्वाणीविजयः

### संस्कृतमहाकाव्यम्
१ आङ्गलसाम्राज्यम्

### मलयाळप्रबन्धाः
१ कैरळीचरितम्
२ मलयाळभाषाया आधुनिकावस्था
३ अर्धेकारः

### मलयाळलघुकाव्यम्
१ मलयविलासः

### जीवचरित्रम्
१ केरळवर्मावलियकोयित्तम्पुरान्

### कैरळ्यां विवर्तिताः ग्रन्थाः
#### खण्डकाव्यम्
१ मेघदूतम्

#### महाकाव्यम्
१ भाषाकुमारसम्भवः
२ रघुवंशः

#### नाटकानि
१ उद्दालचरितम्
२ मलयाळशाकुन्तळम्
३ माळविकाग्निमित्रम्
४ चारुदत्तः
५ स्वप्नवासवदत्तम्

### व्याख्यानानि
१ मयूरसन्देशव्याख्यानम्
२ ऋग्वेदव्याख्यानम्
३ नळचरितव्याख्यानम् (कान्तारतारकम्)

### व्याकरणग्रन्थाः
#### मलयाळव्याकरणम्
१ केरळपाणिनीयम्
२ शब्दशोधिनी
३ प्रथमव्याकरणम्
४ मध्यमव्याकरणम्

#### मलयाळे संस्कृतव्याकरणम्
१ मणिदीपिका

#### संस्कृतव्याकरणम्
१ लघुपाणिनीयम् - प्रथमोभागः
२ लघुपाणिनीयम् - द्वितीयोभागः

### निघण्टुः
१ साङ्केतिकपदनिघण्टुः
२ आङ्गलेय-मलयाळानिघण्टुः

### मलयाळभाषायां साहित्यशास्त्रग्रन्थाः
#### अलङ्कारशास्त्रम्
१ भाषाभूषणम्
#### छन्दःशास्त्रम्
१ वृत्तमञ्जरी
#### गद्यसाहित्यचरित्रम्
१ साहित्यसाह्यम्

### ज्यौतिषग्रन्थाः
#### ग्रन्थाः
१ ज्योतिप्रकाशकम्
#### प्रबन्धाः
१ हैन्दवज्यौतिषम्
२ केरळज्यौतिषम्
३ कालगणनम्

‎

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अष्टादशतमशताब्द्याः कवयः
ऋतुसंहारम्

**ऋतुसंहारं** महाकविना कालिदासेन विरचितमेकमत्यधिकं प्रसिद्धं काव्यमस्ति। काव्येस्मिन्  ग्रीष्मवर्षाशरद्हेमन्तशिशिरवसन्तानां  षण्णाम् ऋतूणां सुमनोहरं विस्तृतं वर्णनमस्ति। अस्मिन् काव्ये प्रकृत्याः सौन्दर्यस्य दर्शनं भवति।

प्रकृतेः सर्वावस्थासु परिवर्त्तितानि तानि तानि चित्राण्यत्र प्रस्तुतानि यानि प्रत्यक्षदृष्टानीव हृदयं रञ्जयन्ति । कालिदासीयमेवेदमपि काव्यम् ।
	
केचिदत्र मल्लिनाथस्य टीकामनालोक्यास्य कालिदासप्रणीतत्वं न स्वीकुर्वन्ति । केचित्पुनरत्र ग्रीष्मं प्रथमं वर्ण्यमानमपि दृष्ट्वा कमपि वितृष्णत्वमिव प्रकाशयन्ति । उभयमपीदं न युक्तम्, यतो मल्लिनाथः सर्वानेव ग्रन्थान् विवृणुयादेवेति कुतस्त्या नियमः ? किञ्च वर्षादौ वसन्तस्य निपातेन तद्वर्णनं प्राथम्यमर्हतीति पञ्चाङ्गे युज्यते, न पुनः काव्ये । काव्ये हि कविरुचिः प्राधान्यं भजते । अतो नानया पध्दत्याऽस्य ग्रन्थस्य कालिदासकृतित्वं प्रतिषेध्दुं शक्यते । वस्तुतोऽयं ग्रन्थः कस्यचिदन्यस्य कालिदासस्य कोटिजिदपरनाम्नः । बहवो हि बभूवुः कालिदासाः शृङ्गारतिलक –ज्योतिर्विदाभरण-पुष्पबाणविलासादिकर्त्तारः । तदयं ग्रन्थोऽपि तदन्यतमस्यैव कस्यापि कृतिः स्वादिति सम्भवदुक्तिम् । कीथ महाशयोऽप्यर्थमिममुक्तवान् । कविताशैली पुनरस्य ग्रन्थस्य सरसा सरला च प्रतिभाति –
:**मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः ।**
:**मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेकश्चितं विदारयति कस्य न कोविदारः॥**
:**गृहीतताम्बूलविलोपनस्रजः पुष्पासवामोदितवक्त्रपङ्कजाः ।**
:**प्रकामकालागुरुधूपवासितं विशन्ति शय्यागृहमुत्सुकाः स्त्रियः ॥**

ऋतुसंहारस्य सर्वप्रथमं सम्पादनं १७९२ तमे वर्षे कलकत्तायां सर विलियम जोन्सः कृतवान् । १८४० तमे वर्षे पी. वॉन बोलेनद्वारा प्रकाशितं, लातिन-जर्मन-भाषायाम् अनुवादेन सह । १९०६ तमे वर्षे निर्णयसागरप्रसारणे मणिरामस्य संस्कृतव्याख्यानस्य सह अस्य रचनायाः प्रकाशनं कृतम् ।
*कालिदासः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Transliterated text at GRETIL
* Online literal translation by Desiraju Hanumanta Rao
* The Seasons, selected verses translated into English verse by Arthur W. Ryder
‎

वर्गः:कालिदासस्य कृतयः
वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काण्ववंशः

क्रि पू ७५ तमे वर्षे वसुदेवेन मगधदेशे कन्ववंशराज्यं प्रतिष्ठापितम् । इदं राज्यं क्रि.पू २६ तमे वर्षे शातवाहनैः नाशितम् | 
## वंशावलिः
*वसुदेवः (क्रि.पू ७५-६६)
*भूमिमित्रः (क्रि.पू ६६-५२)
*नारायणः (क्रि.पू ५२-४०)
*सुशर्मन् (क्रि.पू ४०-२६)

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* भारतम्
* भारतस्य इतिहासः
* महाभारतम्
* संस्कृतम्
वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
नन्दवंशः

thumb|नन्दसाम्राज्यम्अस्य राज्यस्य संस्थापकः महापद्मनन्दः शिशुनागवंशस्य महानन्दिनः अन्यजातपुत्रोऽभवत्। महापद्मनन्दः अष्टाशितिः वर्षाणि जीवितवान्। नन्दराजाः भारतस्य आदिमाः साम्राज्यस्थापकाः इति प्रसिद्धाः। अस्य वंशस्य अन्तिमः सम्राट् धननन्दः।

‎

वर्गः:साम्राज्यानि‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बीजिङ्ग्

**बीजिङ्ग्** (चीनी भाषा:北京) नगरं चीनादेशस्य राजधानी वर्तते । एतच्च नगरं चीनादेशस्य उत्तरभागे विद्यते । बीजिङ्ग् नगरं चीनादेशास्य प्राचीनासु चतसृषु राजधानीषु अन्यतमं वर्तते । विस्तीर्णतायां तु शाङ्घै-नगरानन्तरं बीजिङ्ग्-नगरं द्वितीयस्थाने विद्यते । बीजिङ्ग्-नगरं तु चीनदेशस्य राजानैतिक-शैक्षणिक-सांस्कृतिककेन्द्रतत्वेन वर्तते । शाङ्घै अपि च हाङ्ग् काङ्ग् इति नगरद्वयं तु आर्थिककेन्द्रत्वेन वर्तते । बीजिङ्ग्-नगरं २००८-तमे वर्षे ओलम्पिक्-क्रीडाकूटस्य आतिथेयनगरत्वेन भागं स्वीकृतम् ।

*Lat. and Long. *

Beijing-Tiananmen-78-Mao und Wache-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Mittagstor-10-Vorhof-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Dachdekoration-02-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-80-Halle des Dharmarads-Tsongkhapa-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-74-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-018-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-044-gje.jpg
Beijing-28-Haeuser im alten Stil-2012-gje.jpg

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Beijing Government website   and 
* 
* Economic profile for Beijing at HKTDC

## . 
वर्गः:चीनदेशः
वर्गः:चीनदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:अन्यभाषालेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यमुनानदी

**यमुना** दक्षिणेशियामहाद्वीपे भारतदेशे एका नदी अस्‍ति। भानुजा, कालिन्दी, सूर्यपुत्री इति ज्ञाता हिमालये कलिन्दपर्वतात् उत्पद्यते।  

-यमुनायाः उगमस्थानम्]]
सा एका पवित्रा नदी। यमुनानद्याः उगमस्थानम् उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरकाशीमण्डलस्य यमुनोत्री इत्यत्र उद्भवति । ततः १३७० कि.मी दूरं यावत् प्रवह्य उत्तरप्रदेशस्य इलहाबाद् प्रयागः इत्यत्र गङ्गानद्या मिलति । एषा नदी उत्तराखण्ड-हरियाणा-देहली-उत्तरप्रदेशराज्यानां मार्गेण प्रवहति । देहली मथुरा आग्रा इत्यादिप्रमुखनगराणि अस्याः तीरे सन्ति । यद्यपि एषा गङ्गानद्याः उपनदी इति कथ्यते ,तथापि एतस्याह् अपि अनेकाः उपनद्यः सन्ति । तासु प्रमुखाः चम्बल्, बेत्वा, तोन्स्, केन् च । एतासु तोन्स्नदी दीर्घा अस्ति ।
सा सूर्यपुत्री यमस्य स्वसा च।

## प्राचीनः इतिहासः पुराणं च
यमुना कूर्मवाहिनी अस्ति। पूर्वं कदाचित् यमुनानदी घग्गरनद्याः उपनदी आसीत् इति उल्लीखाः प्राप्ताः सन्ति । अग्रे कदाचित् उत्तरभारते  जातानां भूस्तराणाम् चलनकारणतः एषा स्वस्य पात्रं परिवर्त्य गङ्गया मिलति । पुराणाम् आधारेण सा सूर्यस्य पुत्री यमस्य स्वसा च। विवस्वतः(सूर्यस्य) सञ्जनायाः च पुत्री । यमुनानद्या निर्मिते कल्किद्वीपे एव महाभारतस्य वेदव्यासस्य जन्म अभवत् । यमुनानद्याः अञ्जलिमात्रेन जलेन सोमयागः सम्पन्नः इति कथा श्रूयते । मथुरा-वृन्दावनयोः वहन्ती यमुना श्रीकृष्णस्य लीलानां साक्षीभूता तिष्ठति ।

## विविधानि नामानि
यमुनां जमुना इत्यपि आह्वयन्ति । प्रसिद्धः इतिहासकारः टालेमी एतां द् यामौन् इति आहूतवान् अस्ति । लीनी जोमान्स् इति, अरियन् जोबेर्स् इति च आहूतवन्तौ स्तः । देवप्रयागतः गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्थानं प्रायागं यावत्  विद्यमानः भूभागः अन्तर्वेदी, शासस्स्थली, ब्रह्मावर्तः इत्यादिभिः  नामभिः प्रसिद्धः दृश्यते ।

## इतरे विषयाः
विश्वे अत्यन्तकलुषितनदीषु यमुना अन्यतमा । एतस्य मालिन्यस्य प्रमुखं कारणं देहलीनगरस्य त्याज्यवस्तूनि । यमुनायाः शुद्धीकरणार्थं कृताः अनेके प्रयत्नाः विफलाः सन्ति । सत्लज्-यमुना
नद्योः योजनार्थं कश्चन नौकामार्गः निर्माणघट्टे अस्ति । यदा एतत् कार्यम् सम्पत्स्यते तदा भारतस्य पूर्वभागतः पश्चिमभागपर्यन्तं नौकायानसम्पर्कः शक्यः । कृष्यर्थं प्रथमा कुल्या १८३० तमे वर्षे निर्मिता ।सहारनपुर- मुझफ़रपुर- मेरठमण्डलानां कृते एषा पूर्वभागस्य कुल्या जलं कल्पयति । पश्चिमभागस्य कुल्या अम्बाला- कर्नाल- हिस्सार-देहलीप्रदेशानां कृषेः आधारभूता अस्ति । पूर्वम् एषा कुल्या १३५६ तमे वर्षे फ़िरोजशाह्-३ सुल्तानेन निर्मिता आसीत् । १५६८ तमे वर्षे  अकबरः जीर्णोद्धारं कारितवान् ।
स्वस्य जन्मस्थानात् कलिन्दशिखरात् ८६०मैल् यावत् प्रवह्य गङ्गया मिलितवती एषा कलिन्दकन्या। अग्रे बाणगङ्गा - चम्बल्-  बेत्वा नद्यः यमुनया मिलन्ति । यमुनायाः जलं कदाचित् मन्दनीलं पुनः कदाचित् कृष्णवर्णीयं भवति।

वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य नद्यः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नम्पूतिरि

केरलीयब्राह्मणा: सामान्यतया नम्पूतिरिसंज्ञया अभिज्ञायन्ते। भट्टतिरिविभाग: नाम्ना एव भिन्न:। परन्तु मूसत्, ऎळयत्, नम्बीशन्, चाक्यर्, इत्यादि विभागा: यद्यपि ब्रह्मणा: एव तेषाम् प्रवृत्तय: भिन्ना:।

वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बर्लिन

**बर्लिनः** जर्मनीराष्ट्रस्य राजधानी अस्ति।

वर्गः:जर्मनीदेशः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्

सञ्चिका:Berlin-Fernsehturm-04-Spree-2017-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Brandenburger Tor-08-2006-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Spreetour-02-2017-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Tiergarten-04-Goethe-Denkmal-2016-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin Aussichten vom Dom asv2023-02 img01.jpg
सञ्चिका:Berlin-Gendarmenmarkt-14-Deutscher Dom-Konzerthaus-2017-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Humboldt-Universitaet-02-2017-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Humboldt-Universitaet-14-2006-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Landwehrkanal-06-Steg-Wagenburg Lohmuehle-2017-gje.jpg
सञ्चिका:Berlin-Friedrichshagen-Mueggelsee-Buergerbraeu-04-2017-gje.jpg
शुङ्गवंशः

क्रि.पू १८५ तमे वर्षे सेनापतिः पुष्यमित्रशुङ्गः मौर्यमहाराजं बृहद्रथं हत्वा शुङ्गवंशं प्रतिष्ठापितवान्। इदं राज्यं क्रि.पू. २६ तमे वर्षे नष्टम् अभवत्।

thumb|right|शुङ्गसिका
thumb|right|यक्षस्य शिल्पः भर्हुत्

## वंशावलिः 
* पुष्यमित्रः शुङ्गः (१८५ - १४९ BCE)
* अग्निमित्रः (१४९ - १४१ BCE)
* वसुज्येष्ठः (१४१ - १३१ BCE)
* वसुमित्रः (१३१ - १२४ BCE)
* अन्ध्रकः (१२४ - १२२ BCE)
* पुलिन्दकः (१२२ - ११९ BCE)
* घोषः शुङ्गः
* वज्रमित्रः
* भागभद्रः
* देवभूतिः (८३ - ७३ BCE)

शुङ्गवंशः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
परस्परक्रिया

(एतत् भौतिकशास्त्रे परस्परक्रियाणां विवरनम्)

ब्रह्माण्डे चतस्र: **परस्परक्रिया**: ज्ञाता: सन्ति -- गुरुत्वाकर्षणम्, विद्युच्चुम्बकत्वम्, प्रबलपरस्परक्रिया, निर्बलपरस्परक्रिया च |

परस्परक्रिया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उपवेदः

ऋग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेदोऽथर्ववेदश्चेति चत्वारो वेदाः । तेषु एकैकमपि वेदमनुबध्य उपवेदाः विद्यन्ते ।  तथा च उपवेदाश्च चत्वारः सन्ति ।  
## आयुर्वेदः
तत्र ऋग्वेदस्योपवेदः आयुर्वेदः ।  अयम् अथर्ववेदस्योपवेद इति केचिदभिप्रयन्ति ।  आधुनिकोपकरणानामसद्भावेऽपि निरीक्षणपरीक्षणैः शरीरघटनाम् ओषधीनां रासघटनां प्रभावञ्चावगत्य विरचितः आयुर्वेदः ।  आयुर्वेदाचार्याणां परम्परासु धन्वन्तरिः, चरकः, सुश्रुतः, वाग्भटः, नागार्जुनः इत्यादयः प्रातः स्मरणीयाः भवन्ति ।  मानुषाणामिव वृक्षमृगादीनामपि चिकित्सा क्रियते स्म इति ज्ञायते । चिकित्सायाः अष्टविभागाः भवन्ति ।  ते च शल्यम्, शालाक्यम्, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यम्, अगदतन्त्रम्, रसायनतन्त्रम्, वाजीकरणम् इति व्यपदिश्यन्ते ।

## धनुर्वेदः
यजुर्वेदस्योपवेदः धनुर्वेदः । एतस्य राजविद्या इत्यपि नामान्तरमस्ति । आयुधानां विविधवाहनानां च विवरणात्मकोऽयं वेदः । अङि्गरसः भारद्वाजस्य च ग्रन्थाः अत्र प्रामाणिकाः । यन्त्रसर्वस्वमिति बृहत्तमस्य ग्रन्थस्य एकदेशः भवति विमानशास्त्रम् । भरद्वाजस्य ग्रन्थे नारायणमुनिविरचिताया विमानचन्द्रिकायाः, शौनकरचितस्य व्योमयानतन्त्रस्य गर्गप्रणीतस्य यन्त्रकल्पस्य वाचस्पतिरचितस्य यानबिन्दोः अथ च अनेकानां ग्रन्थानां सूचनाः समुपलभ्यन्ते ।

## गान्धर्ववेदः
गान्धर्ववेदः सामवेदस्योपवेदः । अस्मिन् सङ्गीतशास्त्रतत्वानि व्याख्यायन्ते ।  अत्र श्रीनारदमुनिप्रणीता नादसंहिता प्रामाणिक ग्रन्थः । उत्तरभारते प्रचलितं हिन्दुस्थानीसङ्गीतं दक्षिणभारते प्रचलितं कर्णाटकसङ्गीतं च तामेतां नारदीयसंहितामाश्रित्य व्यवस्थापिते भवतः ।  संहितायाममुष्यां विविधाः रागाः तालक्रमाः विभिन्नरागयुक्ताः वर्णाः कीर्तनानि च दत्तानि सन्ति । नाट्यशास्त्रस्य गेयप्रकाराः अस्मिन्नेवान्तर्भवन्ति । अभिनेयप्रकारास्तु शिल्पशास्त्रेऽन्तर्भवन्ति ।

## अर्थवेदः
अथर्ववेदस्योपवेदः अर्थवेदः । राजनीतिः अर्थशास्त्रम् शिल्पशास्त्रम् नाट्यशास्त्रम् च अत्र प्रधानतया प्रतिपाद्यन्ते । तन्त्रशास्त्रम् वास्तुशास्त्रम् चात्रैवान्तर्भवतः । विश्वकर्मा, त्वष्टा, मयः काश्यपः च शिल्पशास्त्रस्योपज्ञातारः प्रणेतारश्च । नारदः भारद्वाजः शुक्रः कौट्ल्यः इत्यादयः अर्थशास्त्रस्य प्रणेतार इति किर्तिताः । एतैः शिल्पविद्यायां शास्त्राणि निरमीयन्त । त एव अस्मिन् विषये प्रामाणिकग्रन्थाः इति च शिल्पशास्त्रग्रन्थेषु पश्यामः ।

वर्गः:वेदाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पाटलीपुत्रम्

**पाटलीपुत्रं** पुरातनभारतस्य किञ्चन नगरम् आसीत्। एतत् नगरम् अजातशत्रुणा स्थापितम्। तदनन्तरं पाटलीपुत्रं मगधमहाजनपदस्य राजधानी अभवत्। द्वौ बौद्धसङ्घौ अत्रैव अभवताम् । महाराजस्य अशोकस्य शासनकाले पाटलीपुत्रं भूमौ वरिष्ठं नगरम् आसीत्। यवनराजदूतः मेगास्तनीस् अस्य सौन्दर्यं वर्णितवान् अस्ति । द्वादशशतके मुसल्मान् आक्रमकाराः एतत् नगरं नाशितवन्तः। अस्य अवशेषाः इदानीन्तनपटनानगरस्य अधः सन्ति ।
बिहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य **पाटलीपुत्रम्** इति नाम आसीत् गङ्गानद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपाटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति ।
गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः।  लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पाटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं,  पाटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं  शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः ।
कुम्राहार अशेकचक्रवर्तेः राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके चन्द्रगुप्तमौर्यस्य बिन्दुसारस्य च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं  बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पाटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि वैशाली राजगीर नळन्दा इत्यादीनि ।
## धूमशकटमार्गः
पूर्वविभागे देहली-पाटना, कोलकाता-पाटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पाटना बृहन्निस्थानमस्ति । 
## विमानमार्गः
देहलीवारणसी- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पाटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति ।

वर्गः:भारतस्य प्राचीनस्थानानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्णाटकीयशास्त्रीयसङ्गीतम्

दक्षिणभारते विद्यमान: शास्त्रीयसङ्गीतप्रकार: एव कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतम् । एषः सङ्गीतप्रकार: भारतीयसाम्प्रदायिकसङ्गीतस्य अन्यतरः अस्ति । हिन्दुस्थानीय सङ्गीतमेव अपरः प्रकारः ।

कर्णाटकसङ्गीतं मुख्येण भारतस्य कर्णाटक-तमिऴ् नाडु-केरळ-आन्ध्रप्रदेशेषु दृश्यते । हिन्दुस्थानि प्रकारात् असदृशम् । अस्मिन् प्रकारे गायनस्य, अभिगीतसङ्गीतस्य प्रामुख्यं भवति । यदा वाद्येभ्य: वादितं, तदापि 'गायकी' रीत्या (यथा अभिगीतं तथा) वादितं भवति ।

हिन्दुस्थानीयमिव कर्नाटकीयप्रकार: अपि श्रुति-स्वर-ताल-राग-आधारित:, किन्तु अस्मिन् प्रकारे कृतीनाम् अथवा कीर्तनानां प्रामुख्यं भवति । एषा कीर्तनशैली १६ - २० तमशतमानयो: मध्ये पुरन्दरदास-त्यागराज-मुत्तुस्वामिदीक्षितवर्य-श्यामाशास्त्रि-इत्यादिभि: विकासित: ।

सामान्यत: कर्णाटकसङ्गीतं गायक-वादक-वाद्ययो: एक: लघुसमाहारेण समुत्पाद्यते, यस्मिन् एक: मुख्यसङ्गीतकार: (सामान्यत: गायक:/गयिका), एकं स्वरवाद्यं (सामान्यत: बाहुलीना 'Violin'), एकं तालवाद्यं (सामान्यत: मृदङ्गं) तथा एका 'तम्बुरा' च भवन्ति । आधुनिकदिनेषु सामान्यत: तम्बुराया: स्थाने विद्युत्श्रुतिपेटिका उपयुज्यते ।

अन्यानि सामान्यत: प्रयुज्यमानानि स्वर-ताल-वाद्यानि वेणु, वीणा, घटं, कञ्जीरा, मोहरसिङ्ग् च भवन्ति । इदानीं 'गिटार्' (Guitar) तथा संगीतसज्ञाफलका: (Synthesizer keyboard) अपि कर्णाटकसङ्गीते उपयुज्यमाना: विद्यन्ते । 

कर्णाटकसङ्गीतकाराणाम् अधिकतमा सान्द्रता, तथा तत्सङ्गीतस्य उत्कृष्टतमप्रदर्शनानि च भारतस्य तमिऴ्नाडुराज्ये विद्यमाने चन्नैमहानगरे भवन्ति । मार्गशीर्षमासे (तमिऴ्-भाषायाम् 'Mārgazhi', the month of December, approximately) चन्नैमहानगरे भूयमान: षड्वासरदीर्घ: सङ्गीतोत्सव: (December 'Music Season') जगत: महिष्ठतम: सांस्कृतिकः उत्सव: इति ज्ञायते । अस्मिन् उत्सवे प्राधान्यत: कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य एव संगितकानि, भाषण-प्रदर्शनानि च भवन्ति ।

**==इतिहासः ==**

१३ शतमानात् आरभ्य भारतीयशास्त्रीयस्ङ्गीतं द्विविधं लक्षणोपेतं जातम् । उत्तरभारते इस्लाम् तथा पारसीक प्रभावात् 'हिन्दुस्थानी' संगीतम् कर्नाटकसंगीतात् भिन्नम् अभवत् । सप्तदशशतमानात् परं हिन्दुस्थानीय-कर्नाटकसङ्गीतयो: मध्ये स्पष्टा भिन्नता दृश्यते ।

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतम्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वनम्

विकल्प=वनम्|लघुत्तम|वनम्वनम् इति वृक्षप्रधानं भूमिक्षेत्रम् । वनानि पृथिव्याः प्रधानं स्थलीयपारिस्थितिकीतन्त्रम् अस्ति । ते विश्वे एव दृश्यन्ते ।

वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पोडाल्स्क्

**पोडाल्स्क्** रष्या देशस्य मास्को जिल्लायाः एकः नगरः अस्ति। नगरः पाख्रा नध्याः (मास्क्वा नध्यः उपनदी) दडे स्थापितः।

वर्गः:रशियादेशः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गजः

thumb|आफ्रिकादेशीयः गजः

## शारीरकलक्षणानि, विविधानि नामानि च 
मृगजातौ **गजः** बृहदाकारः बलशाली च महान् जन्तुः । अस्य नेत्रे विना सर्वाणि अङ्गानि अतीव स्थूलानि । अस्य पादाः स्तम्भाः इव अतीव स्थूलाः । कर्णौ शूर्पे इव अति विशालौ । नेत्रे तु ल्घ्वाकारकौ । तथापि सः सूक्ष्माण्यपि वस्तूनि द्रष्टुं शक्नोति । अस्य मुखे अनेके दन्ताः सन्ति । मुखात् बहिः निर्गतौ दृढौ तीक्ष्णै च द्वौ दन्तौ स्तः । तस्मात् एव अस्य द्विरदः, दन्ती, दन्तावलः इति नामानि प्राप्तानि ।
गजस्य आनने लम्बमानः एकः दीर्घावयवः अस्ति । सः अवयवः शुण्डा इत्युच्यते । एषा शुण्डा गजस्य हस्तः इति कथ्यते । तेन कारणेन दन्तावलस्य हस्ती करी इति च नामनी स्तः । अस्माभिः हस्तः यथा उपयुज्यते तथैव गजेन शुण्डा उपयुज्यते । शुण्डया अयं बहूनि कार्याणि कर्तुं शक्नोति । भूमौ स्थितां सूचीमपि हस्ती पश्यति, करेण गृह्णाति च । गजानां शुण्डा एव नासिका । तया एव जिघ्राति । शुण्डायाः अन्ते रन्ध्रमस्ति । तेन जलं गृहीत्वा मुखे निक्षिप्य पिबति । एवं द्वाभ्याम् अवयवाभ्यां जलं पिबतीति गजस्य 'द्विपः' इति संज्ञा वर्तते । द्विपस्य कटाभ्यां करात् च मदः स्रवति । अतः अस्य 'गजः' इति 'इभः' इति च पदप्रयोगः दृश्यते । गजवत्सानां कलभाः इति, गजस्त्रीणां करेणवः इति च व्यवहारः ।
[thumb|left|भारते [जयपुरम्|जयपुरस्य सालङ्कृतगजः]]

## स्वभावः 
करी शाकाहारी । गजस्य शरीरं विशालं, धूसरवर्णञ्च । सहजसाधुरयं गम्भीरस्वभावः । गमनं तु प्रायः मन्दं भवति । गजस्य रवः घीङ्कारः इत्युच्यते । सामूहिकस्वेच्छाजीवनं, दीर्घकालपर्यन्तं स्नानकरणञ्च गजानाम् अभीष्टम् । 
यः हस्तिनं चालयति सः हस्तिपकः इति कथ्यते । राजानः गजान् आरुह्य विहरन्ति स्म । मृगयार्थम् अपि गच्छन्ति स्म । युद्धेषु गजसेनायाः प्राधान्यम् आसीत् । गजानां दन्तैः विविधानि पेटिकादीनि वस्तूनि कुर्वन्ति ।
:गजजातिः प्राचुर्येण केरल-कर्णाटकराज्ययोः अरण्येषु दृश्यते ।
:१९८२ तमे संवत्सरे अस्मद्देशे प्रचालितेषु नवम-एषियाड्-क्रीडोत्सवेषु 'अप्पु'इति मनोहरः गजः चिह्नत्त्वेन स्वीकृतः आसीत् । **गज:**

## पुराणेषु हस्ती 
यथा भौतिक सूर्यः स्वरश्मिभ्यः जलस्य कर्षणं करोति, एवमेव आध्यात्मिकः सूर्यः पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं करोति। पुराणकथनानुसारेण, ब्रह्माण्डे यः ऊर्जा आसीत्, तस्मात् सूर्यस्य प्रादुर्भावमभवत्। ऊर्जायाः यः भागं उच्छिष्टमासीत्, तस्मात् हस्तिनः प्रादुर्भावमभवत्(ब्रह्माण्डपुराणम्)। अतएव, ये दिव्याः गुणाः आध्यात्मिके सूर्ये सन्ति, ते न्यूनाधिकरूपेण आध्यात्मिक हस्तिने अपि भवितुं शक्यन्ते। हस्ती स्वशुण्डेन जलस्य आकर्षणं करोति। किं आध्यात्मिकः हस्ती पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं कर्तुं शक्यते, अयं विचारणीयः। 
मनुष्यस्य हस्ती सह किं साम्यत्वमस्ति, अस्य निदर्शनं गणेश पुराणस्य १.५६ आख्यानेन भवति। अस्मिन् आख्याने भ्रूशुण्ड संज्ञकः भक्तः गणेशेन सह सायुज्यं प्राप्नोति। भ्रूशुण्ड संज्ञा संकेतमस्ति यत् भ्रूमध्ये यः ज्योतिरस्ति, तत् लघु सूर्यस्य रूपमस्ति एवं अस्मात् विनिर्गताः रश्मयः हस्तिनः शुण्डा रूपा भवन्ति। 
पुराणेषु पूर्वादि दिशानुसारेण दिग्गजानां नामनिर्धारणमस्ति एवं तेषां विशिष्टाः कार्याणि भवन्ति। ते देवानां वाहनाः सन्ति। कथासरित्सागरे चक्रवर्ती राज्ञस्य एकं रत्नं हस्ती अस्ति। द्वितीयं रत्नं अश्वमस्ति। हस्तिरत्नस्य गतिः अश्वरत्न्यापेक्षापि अधिकं भवितुं शक्यते। 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Pure Nature: Are Elephants Headed Toward Extinction? YouTube video by AlliantContent
* ElephantVoices—information about elephant communication
*पुराणेषु हस्तिनः संदर्भाः
*हस्त्युपरि टिप्पणी
वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आनेकल्

*आनेकल्*' नाम स्थलम् कर्नाटक प्रान्ते बेंगळुरु नगरीय मण्डले अस्ति|

वर्गः:बेङ्गळूरु
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दक्षिणपिनाकिनी-नदी

**दक्षिण पिनाकिनि** दक्षिण भारते स्थिता एका प्रसिद्धा नदी । कर्णाटकराज्यस्य नन्दिपर्वतस्य इदम् उगमस्थलम् |

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
बृहत्कथा

**बृहत्कथा** (Bruhathkatha) तु गुणाढ्येन पैशाचभाषया विरचिता वर्तते । अस्मिन् लक्षश्लोकाः वर्तन्ते । अस्मिन् पाण्डववंशस्य वत्सराजस्य पुत्रस्य नरवाहनदत्तस्य चरित्रं वर्णितम् अस्ति । अत्र अष्टादशसु लम्बकेषु नवरसभरिताभिः कथाभिः चरित्रं वर्णितम् अस्ति । सातवाहनस्य जन्मचरितस्य आधारः अस्मिन् ग्रन्थे उपलभ्यते । अग्रे क्षेमेन्द्रः इमं ग्रन्थं संस्कृतेन अनूदितवान् 'बृहत्कथामञ्जरी'नाम्ना ।
## उल्लेखाः
संस्कृते बृहत्कथायाः सर्वप्रथम उल्लेखो दण्डिनः काव्यादर्शे प्राप्यते –
:**भूतभाषामयीं प्राहुरदभुतार्थां बृहत्कथाम्**
तदनन्तरं सुबन्धुर्लिखति –
*बृहत्कथालम्बैरिव सालभञ्जिकानिवहैः।*
बाणोऽप्याह 
*धिया निबध्देयमतिद्वयी कथा।* (अत्र *अतिद्वयी* पदं बृहत्कथां वासवदत्तां च परामृशतीति विद्वांसो वर्णयन्ति)।
त्रिविक्रमभट्टेनोक्तम् –
*धनुषेव गुणाढ्येन निः शेषो रञ्जितो जनः ।*
गोवर्धनो लिखति - 
:**अतिदीर्घजीविदोषाद् व्यासेन यशोऽपहारितं हन्त ।**
:**कैर्नोच्यते गुणाढयः स एव जन्मान्तरापन्नः ॥**
एभिरुल्लेखैरिदं सिद्ध्यति यद् गुणाढयस्य बृहत्कथा ख्रिष्टसप्तमशतकात् प्राचीना एव । केचित् सातवाहनसमकालिकतया गुणाढयस्य प्रथमशताब्दीसम्भूततां मन्यन्ते । तत्र सातवाहनपदस्योपाधिस्वरुपतया समयव्यवस्थापकतां कत्तिपये नाङ्गीकुर्वन्ति । यदस्तु –प्रथमशतकानन्तरं सप्तमशतकात्पूर्वञ्च कश्चन समयो गुणाढ्यस्य मान्य एव । तत्र गुणाढ्यजीवनवृत्ते कातन्त्रव्याकरणप्रणेतुः शर्ववर्मणः सम्पृक्तया गुणाढ्यस्य प्रथमशताब्दीतो नातिपरवर्तित्वं विश्वसनीयं सम्भवति ।

## गद्यमयी बृहत्कथा
दण्डिना कथाया उदाहरणभावेन बृहत्कथा स्मृता । *कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव निवध्यते*, अतो बृहत्कथा गध्यमयी सम्भवति । बृहत्कथा दण्डिना दृष्ट स्यादित्यपि सम्भाव्यते, दण्डिनः पर्याप्तप्राचीनत्वात् । हेमचन्द्रोऽपि बृहत्कथातो गद्यविशेषमुद्धृत्य गद्यमयीभावं समर्थयति । यच्च तदनुवादत्रयं पद्यमयं तेन मूलमपि पद्यमयमिति कथनं तदकिञ्चित्करम् । श्लोकानां सप्तलक्षी बृहत्कथायामिति अक्षरसंख्याबोधिकैव, न पद्यमयत्वे दृढप्रमाणमिदम् ।

## प्रभावः
कादम्बरी-मालतीमाधवः-प्रियदर्शिके-नागानन्द-रत्नावली-पञ्चतन्त्र-मुद्राराक्षस इत्यादीनां ग्रन्थानां मूलाधाररूपेण वर्तते इयं बृहत्कथा । इयं जर्मन्-फ्रेञ्च्-भाषाभ्याम् अयं ग्रन्थः अनूदितः अस्ति । 
## बृहत्कथाया वैशिष्ट्यम्
लोकप्रियकथासाहित्ये प्रथमकृतित्वेन, भारतीयसाहित्यकलाया भाण्डगारभावेन, अनन्तरभाविसाहित्येनोपजीवितत्वेन च बृहत्क्थाया गौरवं नितान्तविशालम् ।
	
भारतीयेतिहासस्य यः कालः साधनान्तरेण अप्रकाश्यमानः, तं प्रकाशयन्त्यो ब्रुहत्कथायाः कथाः यदि साधु समालोचिताः स्युस्तदा तात्कालिकी दर्शनधारा सभ्यता स्थितिश्च स्फुटीभवेदिदमप्यस्या वैशिष्ट्यम् ।

### चाणक्यस्य उल्लेखः
::चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटारगृहे रहः ।
::कृत्यां विधाय सप्ताहात्सपुत्रो निहवो नृपः ॥
::'शकटारः क्षपणकलिङ्गधारी चाणक्यमित्रं इन्दुशर्मा ।
::योगानन्दे यशः शेषे पूर्वनन्दसुतः ततः ।
::चन्द्रगुप्तः कृतो राज्ये चाणक्येन महौजसा ॥
### मायुराजस्य उल्लेखः
'तापसवत्सराज'इत्येतस्मिन् मायुराजः रत्नावल्याः स्थाने पद्मावतीं संस्थाप्य नाटकं रचितवान् अस्ति इत्येषः उल्लेखः बृहत्कथायां दृश्यते ।
## वर्णनम्
'भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थां बृहत्कथाम्' इति दण्डिनः वचनम् । 
'हरलीलेव नो कस्य विस्मयाय बृहत्कथा' इति बाणस्योक्तिः ।

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
कोलार

कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति कोलारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कोलारनगरम् ।

कोलार
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हासनम्

कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति हासनमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हासननगरम्। एतत् नगरं हेमावतीनद्याः तीरे अस्ति |

वर्गः:भारतस्य नगराणि
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चिक्कमगळूरु

चिक्कमगळूरु-नगरं भारतस्य कर्णाटक-राज्यस्य चिक्कमगळूरुमण्डले स्थितम् अस्ति ।

वर्गः:चिक्कमगळूरुमण्डलम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हावेरीमण्डलम्

**हावेरीमण्डलं** (Haveri district) कर्णाटकराज्यस्य प्रमुखमण्डलेषु अन्यतमं मण्डलम् । हावेरीमण्डलस्य उदयः नूतनतया अभवत् । क्रि.श. १९९७ तमे वर्षे धारवाडमण्डलस्य सप्त उपमण्डलानि पृथक् कृत्वा नूतनमण्डलस्य निर्माणं कृतम् । मण्डलकेन्द्रस्य नाम अपि हावेरी इत्येव  अस्ति । कृषिप्रधाने अस्मिन् मण्डले विश्वप्रसिद्धायाः ब्याडगीमरीचिकायाः उत्पादनं भवति । हावेरीनगरं जिल्लाकेन्द्रम् अस्ति । पूर्वमेतत् नगरं पावारि हावारि इति कथयन्ति स्म । द्वादशशतके निर्मितः पुरसिद्धेश्वरः, सिद्धनाथः अथवा सिद्धेश्वरदेवालयः अत्र अस्ति । देवः स्वयम्भूः । चालुक्यराजानां काले निर्मितः एककूटदेवालयः एषः । जालन्ध्रेषु सुन्दरशिल्पानि सन्ति । हानगलप्रदेशे तारकेश्वरदेवालयः अपि अस्ति । अत्र अनुपमशिल्पानि सन्ति ।

## विस्तीर्णता
४६५७ च.कि.मी मिता ।

## उपमण्डलानि ७
ब्याडगी, हनगल्, हावेरी, हिरेकेरूरु, राणेबेन्नूरु, सवणूरु, शिग्गांव च सप्त उपमण्डलानि सन्ति ।

## नद्यः
वरदा, भद्रा,तुङ्गा, धर्मा, कुमुद्वती

## क्षेत्राणि
हावेरी, अगडि,  कदरमण्दलगि, कर्जगि, होसरित्ति,  सवणूरु, हानगल्, निळवळ्ळी, रट्टिहळ्ळि, एलगुरु, चिक्केरुरु, कागिनेले, गुत्तल ।

### अबलूरु (हिरेकेरुरु)
सर्वज्ञकवेः जन्मस्थलम् एतत । कविः वचनकारः एषः दशमशतकीयः । सर्वज्ञः स्वानुभवम् त्रिपदिषु सुन्दरतया वार्णितवान् । तस्य समाजोद्धारकार्यं जीवनानुभवकथनम् द्विसहस्रवचनेषु द्र्ष्टुं शक्यम् अस्ति । सर्वज्ञः कर्णाटकस्य अपूर्वः कविः।

### कागिनेले (हिरेकेरुरु)
भक्तः कविः ज्ञानी कनकदासः सर्वविदितः महापुरुषः अस्ति । कागिनेलेक्षेत्रे अदिकेशवदेवालयः विशालः सुन्दरश्च अस्ति । स्तम्भाः सुन्दराः शिल्पान्विताः च सन्ति । कनकदासः ’नळचरित्रे’  ’रामधान्यचरित’,  ’हरिभाक्तिसार’ इति ग्रन्थान् लिखितवान् ।
अस्मिन् क्षेत्रे तिरुपतौ इव पूजादिकं प्रचलन्ति तिरुपतिं गन्तुम् असमर्थाः अत्रैव स्वधनम् अर्पयन्ति । अस्य क्षेत्रस्य उत्तरकर्णाटकतिरुपतिः इति च कथयन्ति । देवालयस्य आवरणे श्रीलक्ष्मीनरसिंहः, मारुतिः. सरस्वती च सन्ति ।

#### मार्गः
*हावेरीतः २६ कि.मी ।
*ब्याडगितः २५ कि.मी ।
*बेङ्गळूरुतः ३२३ कि.मी।

## दर्शानीयानि स्थानानि
राणेबेन्नूरुनगरस्य वन्यप्राणिधाम, कृष्णमृगानाम् अभयराण्यम्, पुरसिद्धेश्वरदेवस्थानं, श्रीहुक्केरीमठः, अबलूरु(सर्वज्ञस्य जन्मस्थानम्), कागिनेले (कनकदासस्य जन्मस्थानम्), हावनूरु द्यामव्वमन्दिरम्, देवरगुड्ड, गङ्गीभावि, भैरनपाद, श्रीक्षेत्रगुड्डदमल्लापूर, श्री मूकप्पस्वामि श्रीहुच्चेश्वरमहस्वमिनां सन्निध्यम्  च अत्र दर्शनीयानि स्थानानि ।

## प्रसिद्धाः व्यक्तयः
सर्वज्ञः, कनकदासः, सु.रम्.एक्कुण्डि, गुद्लप्प हळ्ळिकेरी, गळगनाथः, मैलर महदेवप्प,रमानन्द मन्नङ्गि, जङ्गनकोप्प च अत्र जाताः महाजनाः ।

वर्गः:हावेरीमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
रामनगरमण्डलम्

**रामनगरमण्डलं** (Ramanagara) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । कर्णाटकराज्ये रामनगरमण्डलं नूतनतया निर्मितं मण्डलम् अस्ति । इतः पूर्वम् एतत् बेङ्गलूरुग्रामान्तरमण्डलस्य एव भागः आसीत् । क्रि.श.२००७ तमे वर्षे पृथक् मण्डलत्वम् आप्नोत् । रामनगरं तु चीनांशुक(कौशेय)नगरम् (रेश्मेपट्टण) इत्येव प्रसिद्धम् । अत्रत्यं बिडदि औद्यमिककेन्द्रम् अस्ति अत्र सर्वप्रकारैः यन्त्रागारैः औद्योगिकक्रान्तिः सञ्जाता । 

## विस्तीर्णता
५३५५६च.कि.मी |

## नद्यः
अर्कावती, कण्व 

## उपमण्डलानि -४
चन्नपट्टणं, रमनगरं, मागडि, कनकपुरं चेति चत्वारि उपमण्डलानि भवन्ति । 

## दर्शानीयानि स्थानानि
अत्र जानपदलोकः, केङ्गल् मन्दिरम्, दोड्डमलूरु, रामनगरलघुविधानसौधः च सन्ति । 

## क्षेत्राणि
रामनगरम्, सावनदुर्गम्, चन्नपट्टणम्, सातनूरु अळूरु, कनकपुर, मागडि ।  

### १ रामनगरम्
रामनगरे आञ्जनेयः, चामुण्डेश्वरी, लक्ष्मीनारायणः बसवेश्वरदेवालयः च सन्ति । अर्कावतीनदीतीरे अर्केश्वरदेवालयः विजय नगरशैल्या निर्मितः । समीपे रामगिरिप्रदेशे सुग्रीव स्थापितरामेश्वरमन्दिरम् अस्ति । श्रीरामः काकासुरम् अत्र मारितवान् इति इतिहासः ।

### २ चेन्नपट्टणम् 
अस्मिन् नगरे कण्वनदीतीरे कोटेआञ्जनेय-वरदराजस्वामी-नीलकण्ठेश्वरदेवालयाः सन्ति । वरदराजस्वामिनं श्री रामानुजाचार्याः स्थापितवन्तः । कनकपुरनगरे व्यासरायस्वामिभिः स्थापितम् आञ्जनेयदेवस्थानमास्ति । विग्रहे हनुमभीममध्वावताराः क्रमशः निरुपिताः सन्ति । काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि अत्रत्यानि वैशिष्ट्यानि । क्रीडनकानां कृते उपयुज्ज्यमानः वर्णः सावयवतन्त्रैः निर्मितः परिसरस्नेही इति तु वैशिष्ट्यम् ।

### ३ सावनदुर्गम्
अत्र एकशिलापर्वतः दश कि.मी परिधियुक्तः ४०२४ पादपरिमितोन्नतः अस्ति । पर्वतस्य मूले एका गुहा अस्ति अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहः अस्ति । शिलायाः उद्भवः जातः इति दृश्यते । नरसिंहक्षेत्रगमनमार्गे गुण्डु आञ्जनेय देवालयः अस्ति । एषः ग्रामरक्षकः इति प्रसिद्धः ।

#### मार्गः
*बेङ्गलूरुतः ६२.कि.मी । 
*मागडितः ३० कि.मी । 
*रामनगरतः २५ कि.मी ।

## प्रसिद्धाः व्यक्तयः
विधानसौधस्य निर्माता केङ्गल् हनूमन्तय्यः, कर्णाटकीयः सर्वप्रथमः प्रधानमन्त्री एच्.डि.देवेगौडा, कर्णाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री एच्.डि.कुमारस्वामी च अस्य रामनगरमण्डलस्य एव प्रजाः । 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The beckoning monoliths
* Bangalore rural district - taluk page
* RAMANAGARA.COM web-bus stand 
* Ramanagara District

वर्गः:रामनगरमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोप्पळ

**कोप्पळ** नगरं कर्णाटकराज्ये विद्यमानं प्रमुखं नगरं मण्डलकेन्द्रं च । कोप्पळनगरस्य std code-०८५३९
महाभारतसमये पाण्डवेषु अतिशूरः अर्जुनः तपः कर्तुम् अत्र आगतवान् । अत्रैव इन्द्रकीलपर्वते तपः कृत्वा परमेश्वरेण साकं युद्धं कृतवान् । अन्ते शरणागतः पाशुपतास्त्रं प्राप्तवान् । पर्वतप्रदेशं मळेमल्लेश्वरः इति कथयन्ति । अस्य ‘पाण्डववठार’  इति नामधेयम् अपि अस्ति ।
अत्र मौर्यचक्रवर्तेः अशोकस्य अनेकशासनानि लब्धानि सन्ति । इतिहासासक्तः संशोधनार्थम् आगच्छन्ति । गविमठः कोप्पळनगरे अतिप्रसिद्धः अस्ति । अत्र देवः गविसिद्धेश्वरः । प्रतिवर्षं जनवरीमासे पञ्चदशदिनपर्यन्तं यात्रामहोत्सवः अत्र प्रचलति ।
समीपे (११ कि.मी)मोदपुर (मादिगनूरु) ग्रामे दक्षिणबदरी इति ख्यातं श्रीबदरीनारायमन्दिरम् अस्ति । श्रीविष्णुतीर्थयतिवरेण्येन स्थापितमेतत् । त्रिवारम् अत्र आगच्छति चेद बदरीयात्राफलं लभ्यते इति प्रथा अस्ति । समीपे श्रीविष्णुतीर्थस्य वृन्दावनमपि अस्ति ।
प्राचीनः कन्नडकविः श्रीविजयः एतस्य नगरस्य  महाकोपणनगरम् इति उल्लिखितवान् अस्ति । कोप्पळदुर्गं बहु दूरतः स्पष्टं दृश्यते, तथा अस्ति तस्य रचना । भूस्तरतः ३००० पादोन्नते प्रदेशे एतत् दुर्गमस्ति । मैसूरु टिप्पु सुल्तानः एतत् दुर्गं बलिष्ठं कृतवान् इति इतिहासः सूचयति ।
आङ्गलाधिकारी सर् जान् माल्यन् कोप्पळदुर्गम् अतीव बलिष्ठम् अभेद्यं च इति वर्णितवान् अस्ति । दुर्गारोहणम् अपायकारि कार्यम् । दुर्गस्य उपरि भूवैज्ञानिकविस्मयं तोरणं, अशोकस्य शासनं च द्रष्टुं शक्यन्ते । पर्वते शिलायुगकालीनानि मृतस्मारकानि(Tomb) अपि सन्ति । साहसिकानां इतिहासप्रियाणां च एतत् स्थलं रोचकं भवति । आदिमानवचिह्नानि अपि अत्र सन्ति 
## मार्गः
बेङ्गळूरुतः ३६८ कि.मी । हुब्बळ्ळीतः ११५ कि.मी ।
### धूमशकटमार्गः
हुब्बळ्ळी-गुन्तकल् मार्गे कोप्पळ निस्थानमस्ति । 
### वाहनमार्गः
हुब्बळ्ळी-बळ्ळारी राजमार्गः ।

इतः अनतिदूरे किन्नाळ इत्यत्र काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि सज्जीकुर्वन्ति।

कोप्पळ
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यादगिरि

**यादगिरि**नगरं कर्नाटकराज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् |

याद्गिर्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रायचूरुमण्डलम्

**रायचूरुमण्डलम्** (Raichur district) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरभागस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । मण्डलस्य नाम एव मण्डलकेन्द्रस्यापि नाम अस्ति । एतत् बॆङ्गळूरुतः ४०९ कि.मी दूरे अस्ति । भारतस्य स्वातन्त्रसङ्ग्रामे हैदराबाद्विमोचनान्दोलने अस्य मण्डलस्य योगदानं महत् वर्तते । राचूर रायपुर् इति च प्रसिद्धः अयं प्रदेशः पूर्वं हैदराबाद् संस्थानाधीनः आसीत् । शिवशरणानां विजयदासः जगन्नाथदासः गोपालदासः,  तिम्मण्णदासः, आनन्ददासः इत्यादीनां जन्मभूमिः ।

## भौगोलिकता
गिरिशिखराणि अतीव अल्पानि सानुप्रदेशाः एव अधिकाः भवन्ति ।

## खनिजाः
”’हट्टी”’ इत्यत्र  सुवर्णनिक्षेपः अस्ति ।  सामान्यप्रमाणेन वर्षा पतति ।

## वातावरणम्
सामन्यतः शुष्कवायुः सञ्चरति । ग्रीष्मकाले ४५ डिग्रिपर्यन्तं (सेलेशियस्) औष्ण्यं बाधते ।

## दर्शानीयानि स्थानानि
क्रि.श. १२९४ तमे वर्षे निर्मितं रायचूरुदुर्गं नगरस्य सांस्कृतिकाकर्षणम् अस्ति।शक्तिनगरस्य शाखोत्पन्नविद्युत्स्थावरः, लिङ्गसूरु हट्टिसुवर्णनिक्षेपः, सिन्धनूरुशालिक्षेत्राणि, मुद्गल् दुर्गम्, जलदुर्गम् इत्यादीनि सुन्दराणि स्थलानि सन्ति ।

## उपमण्डलानि
रायचूरु, मान्वी, देवदुर्गम्, सिन्धनूरु, लिङ्गसूरु

## नद्यः
कृष्णा तुङ्गभद्रा भीमा 

## क्षेत्राणि
रायचूरु, मान्वी, मुद्गल्, बणलवाड, कल्लूरु सिन्धनूरु छायाभगवती, अमरेश्वरः गाणदाळु कुरवगड्डे, नारदगड्डे, गब्बुरु, सन्नती,कोप्पर, लिङ्गसूरु 

### १)सन्नती
अत्र (८०० वर्ष प्राचीनः) चन्द्रलापरमेश्वरी देवालयः पूर्वाभिमुखः विशालः अस्ति । देवीं चन्द्रलाम्बां सन्तिहोन्नम्म इति च कथयन्ति । सीतादेव्याः अवताररुपा प्रसन्नवदना इति देवीं कथयन्ति । चालुक्यवंशीयानाम् अधिदेवता चन्द्रलाम्बा भीमानदीतीरे स्थितवती अस्ति । शङ्कराचार्यः अत्र एकस्य श्रीचक्रस्य निर्माणं कृतवान् ।
सन्नती बैध्दानामपि पवित्रं क्षेत्रमास्ति । अत्र |बौध्दधर्मस्य अवशेषाः, नागायिबौद्धविश्वविद्यानिलयः विद्याकेन्द्राणि च (१२२ शतकीयानि) अत्र आसन् । 

#### मार्गः
*मुम्बयी-बेङ्गळूरुरेलमार्गे नल्वाररेलनिस्थानतः २० कि.मी ।

### २) कोप्पर
कृष्णानदीतीरे स्थितं महाक्षेत्रम् एतत् । पूर्वं कर्परमहर्षिः अत्र स्थितवान् । कार्परक्षेत्रमिति च क्षेत्रस्य नाम आसीत् । अत्र देवः श्रीनरासिंहः अश्वत्थवृक्षे सालिग्रामरुपेण अस्ति । मूलवृक्षस्य स्फोटानन्तरं षोडशबाहुः श्रीनरसिंहः आयुधसहितः आविर्भूतः अभवत् ।श्रीविजयदासः स्वसुळादिपद्ये क्षेत्रमहिमां स्वयं दृष्टवानिव वर्णितवान् अस्ति । अत्र नदीस्नानं देवपूजादिकं सर्वार्थसाधकं भवति । नवरात्रिसमये अत्र वैभवेण उत्सवः प्रचलति । 

#### मार्गः
*देवदुर्गतः १२ कि.मी । 
*रायचूरुतः ४८ कि.मी ।
 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official website of Raichur district
* Website of Raichur City Corporation 
* Map of Raichur district

रायचूरुमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
पिथौरागढमण्डलम्

**पिथौरागढमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पिथौरागढ इति नगरम् । पिथौरागढमण्डलं जलपात-नदी-तडाग-उपत्यकादि(valley)-प्राकृतिकदृश्येभ्यः प्रख्यातमस्ति । अस्मिन् मण्डले ऐतिहासिकानि मन्दिराणि तथा चान्दवंशीयराजानां दुर्गाः सन्ति ।

## भौगोलिकम् 
पिथौरागढमण्डलस्य विस्तारः ७,११० च.कि.मी.-मितः । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि चीनदेशः, दक्षिणदिशि अल्मोडामण्डलं, चम्पावतमण्डलं च, पूर्वदिशि बागेश्वरमण्डलं, चमोलीमण्डलं च, पश्चिमदिशि नेपालदेशः अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - नन्दादेवी, मात्रोल, रामगङ्गा, शीपु, गर्ब्यङ्ग, गोरीगङ्गा, कालीनदी ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px
पिथौरागढमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४,८३,४३९ अस्ति । अत्र ४,६२,२८९ पुरुषाः, २,२७,६१५ स्त्रियः, ६३,२९३ बालकाः (३४,८५३ बालकाः, २८,४४० बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ०४.५८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.२५% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ मुनसैरी २ धर्चुला ३ बेरीनङ्ग ४ गङ्गोलीहट ५ पिथौरागढ ६ दीदीहट ।

## वीक्षणीयस्थलानि 
#महाकालीमन्दिरम्
#भुवनेश्वरमन्दिरम्
#नागमन्दिरम्
#सीरकोटमन्दिरम्
#गुंसेरादेवीमन्दिरम्
#थालकेदारमन्दिरम्
#नकुलेश्वरमन्दिरम्
#उल्कादेवीमन्दिरम्
#जयन्तीमन्दिरम्
#अर्जुनेश्वरमन्दिरम्
#कोटगरीदेवीमन्दिरम्

## बाह्यानुबन्धः 
http://pithoragarh.nic.in/

http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/pithoragarh.htm

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/pithoragarh.php 

http://dcpit.uk.gov.in/ 

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
रुद्रप्रयागमण्डलम्

**रुद्रप्रयागमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रुद्रप्रयाग इति नगरम् । रुद्रप्रयागमण्डलं 
जलपात-नदी-उपत्यकादिप्राकृतिकसौन्दर्येभ्यः प्रख्यातमस्ति ।

## भौगोलिकम् 
रुद्रप्रयागमण्डलस्य विस्तारः २,४३९ च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि उत्तरकाशीमण्डलं, दक्षिणदिशि पौरीगढवालमण्डलं, पूर्वदिशि चमोलीमण्डलं, पश्चिमदिशि टिहरीगढवालमण्डलम् अस्ति ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px

रुद्रप्रयागमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २,४२,२८५ अस्ति । अत्र १,१४,५८९ पुरुषाः, १,२७,६९६ स्त्रियः, ३२,०४६ बालकाः (१६,८२३ बालकाः, १५,२२३ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ६.५३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१११४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.३०% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ९३.९०% स्त्री – ७०.३५% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- रुद्रप्रयाग, उखीमठ, जखोली

## वीक्षणीयस्थलानि 
### रुद्रप्रयागः 
अलकनन्दा-मन्दाकिनी-नद्योः तीरे स्थतमस्त्येतत् तीर्थक्षेत्रम् । अस्मिन् स्थले अलकन्दा-मन्दाकिन्योः सङ्गमो भवति । पुराणेषूल्लिखितं यत्, नारदः अस्मिन् स्थले यदा तपः आचरन् आसीत्, तदा शिवः तस्मै रुद्रावताररूपेण दर्शनं प्रादात् । तदारभ्य अत्र रुद्रमन्दिरमस्ति । अतः अस्य स्थलस्य नाम रुद्रप्रयाग इति ।

### अगस्त्यर्षेः आश्रमः 
रुद्रप्रयागात् अष्टादश (१८) कि.मी. दूरे स्थितः अगस्त्यर्षेः आश्रमः पौराणिकतथ्यान् सिद्धयति । पुराणानुसारम् अगस्त्यर्षिः तत्रैव तपस्तपति स्म । तत्र अगस्त्येश्वरमहादेवमन्दिरमस्ति । तस्मिन् मन्दिरे नित्यं भगवतः शिवस्य पूजा भवति । एतत् मन्दिरं स्थापत्यकलायाः उत्कृष्टम् उदाहरणमस्ति ।

अस्मिन् मण्डले अन्यानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । यथा – गुप्तकाशी, जखोली, सोनप्रयाग, खिर्सू, गौरीकुण्डः, देवरीयाताल, उखीमठ, वासुकीताल ।

## बाह्यानुबन्धः 
http://rudraprayag.nic.in/

http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/rudraprayag.htm

http://dcrud.uk.gov.in/ 

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/rudraprayag.php 

http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Rudraprayag-district

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
टिहरीगढवालमण्डलम्

**टिहरीगढवालमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति टिहरी इति नगरम् । टिहरीगढवालमण्डलं कृषि-जलपात-वन्यविविधता-शिक्षणादिभ्यः प्रख्यातमस्ति ।
 
## भौगोलिकम् 
टिहरीगढवालमण्डलस्य विस्तारः ४,०८० च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि उत्तरकाशीमण्डलं, दक्षिणदिशि पौरीगढवालमण्डलं, पूर्वदिशि रुद्रप्रयागमण्डलं, पश्चिमदिशि देहरादूनमण्डलम् अस्ति ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px

टिहरीगढवालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१८,९३१ अस्ति । अत्र २,९७,९८६ पुरुषाः, ३,२०,९४५ स्त्रियः, ८४,६५७ बालकाः (४४,६३४ बालकाः, ४०,०२३ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २.३५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०७७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८७.३६% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं – ८९.७६% स्त्री - ६४.२८% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- टिहरी, धनौली, प्रतापनगर, घंसाली, जखनीधर, नरेन्द्रनगर, देवप्रयाग

## वीक्षणीयस्थलानि 
अस्मिन् मण्डले बहूनि विक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा- 
# बुधकेदार
# देवप्रयागः
# खट्लिङ् ग्लेसियर्
# नरेन्द्रनगर
# चम्बा 
# धनौली
# कुञ्जपुरी
# टिहरी-नगर
# सुरकन्दादेवी

## बाह्यानुबन्धः 
http://tehri.nic.in/

http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/tehrigarhwal.htm

http://dcteh.uk.gov.in/ 

http://villagemap.in/uttarakhand/tehri-garhwal.html

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि