open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
चिबुकम्

एतत् **चिबुकम्** शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । एतत् चिबुकम् आङ्ग्लभाषायां Chin इति उच्यते ।

## बाहसम्पर्कतन्तुः
* [चिबुकम्](http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Chin+(anatomy))

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
वैशाखमासः

भारतीयकालमाने एषः **वैशाखमासः** द्वीतीयः । (मराठी: वैशाख) (हिन्दी: बैसाख) (नेपाली: बैशाख) । अयं मासः नेपालीदिनदर्शिकायां, वङ्गदिनदर्शिकायां च प्रथमः मासः। अस्य ऋतुः वसन्तः । अस्मिन् एव घर्मकालस्य आरम्भः भवति ।
भारतीय-राष्ट्रिय-दिनदर्शिकायां वैशाखमासः (सामान्यतः) एप्रिल् २१ तः मेमासस्य २० पर्यन्तं भवति ।
हिन्दुसौरमानदिनदर्शिकायां वैशाखमासस्य आरम्भः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे आरभ्यते वङ्गे, पञ्जाबे, नेपाले च । तमिळुनाडुराज्ये वैकाशि इति कथ्यते । 
हिन्दुचान्द्रमानदिनदर्शिकायां वैशाखमासस्य आरम्भः एप्रिल्मासस्य अमावास्यायां भवति । 
## उत्सवः
कृषिफलोत्सवः **वैशाखी** अस्मिन् मासे आचर्यते ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चैत्रमासः

भारतीयकालमाने वर्षस्य प्रथमः मासः **चैत्रमासः** (मराठी - चैत्र, हिन्दी - चैत्र, बेङ्गाली - চৈত্র , अस्सामी - চ'ত, कन्नड - ಚೈತ್ರ, तेलुगु - చైత్రము, तमिळु - சித்திரை, मलयालम् - ചൈത്രം)  । वसन्त्रतौ अयं मासः अन्तर्गगच्छति । अतीव रम्यकालः एषः ।

भारतीयसांस्कृतिकदिनदर्शिकायां चैत्रमासः भवति वर्षस्य प्रथमः मासः । नेपालीदिनदर्शिकायाम् अयं भवति वर्षस्य अन्तिमः मासः यत्र बैसाखमासः प्रथमः । ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायाम् अयं चैत्रमासः मार्च्-एप्रिल्मासयोः कदाचित् आरभ्यते । सौरमानपद्धतेः चान्द्रमानपद्धतेः अनुसारम् इदं निश्चितं भवति ।

अयं वङ्गीयदिनदर्शिकायाम् अन्तिमः मासः । मार्च्-मासस्य मध्यभागे इदम् आरप्स्यते । तमिळुदिनदर्शिकायाम् अयं मासः एप्रिल्-मासस्य मध्यभागे आरप्स्यते ।

वैष्णवदिनदर्शिकायां विष्णुः अस्य मासस्य अधिपः अस्ति ।

## उत्सवाः
चैत्रमासः वसन्तस्य आगमनेन सह भवति । होलिकापर्व - वर्णानाम् उत्सवः आचर्यते । ततः षष्ठे दिने 'चैति छात्'पर्व भवति ।
चैत्रमासस्य प्रथमं दिनं **युगादिः** - नूतनवर्षस्य दिनम् इति आचर्यते कर्णाटके आन्ध्रप्रदेशे च । 'गुडि पाड्व' इति महाराष्ट्रे, 'चैत्रै विष्णु' 'पुथण्डु' इति वा तमिळुनाडुराज्ये च आचर्यते ।

चैत्रमासस्य नवमं दिनं **रामनवमी** - भगवतः रामस्य जन्मदिनत्वेन आचर्यते । चैत्रमासस्य पूर्णिमायां **हनुमज्जयन्ती** आचर्यते ।

तमिळुसौरमानधार्मिकदिनदर्शिकायाः अनुसारं चित्तेरै-मासः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे सूर्यस्य मेषप्रवेशावसरे आरभ्यते । अयं वर्षस्य प्रथममासः । चैत्रमासः मङ्गलकरः मासः इति मन्यते यतः तदा एव अस्य जगतः सृष्टेः आरम्भः जातः । **चैत्र** इत्येषः शब्दः 'मेषराशिः' 'वसन्तः' इत्यर्थे च प्रयुज्यते ।
:**चैत्रमासि जगद्ब्रह्म ससर्जु प्रथमेहनि ।**
:**शुक्लपक्षसमग्रन्तु तदा सूर्योदये सति ।**
:**प्रवर्तयामास तथा कालस्य गणनामपि ।**
:**ग्रहान्तारान् ऋतून् मासान्वत्सरान् वत्सराधिपान्** ॥ (चतुर्वर्गचिन्तामणिः)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* चैत्रमासस्य पर्वाणि

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ज्येष्ठमासः

भारतीयकालमाने **ज्येष्ठमासः** तृतीयः भवति (मराठी - ज्येष्ठ, हिन्दी,नेपाली - जेठ /ज्येष्ठ)। ग्रीष्मर्तौ अयं मासः तिष्ठति । अस्मिन् मासे उष्णकालः भवति । अयं मासः मेमासस्य २१ तः जून्मासस्य २२ पर्यन्तं भवति ।
चान्द्रमानदिनदर्शिकायां ज्येष्ठमासः अमावास्यायाम् आरभ्यते । तमिळुभाषायाम् अयं मासः आनि इति कथ्यते । जून्मासस्य मध्यभागे आरभ्यते ।
सौरमानदिनदर्शिकायां ज्येष्ठ/आनिमासः सूर्यस्य मिथुनराशिप्रवेशावसरे आरप्स्यते ।
वैष्णवदिनदर्शिकायां **त्रिविक्रमः** अस्य मासस्य अधिपः ।

## उत्सवाः
### वटसावित्रीपूर्णिमा
महाराष्ट्रे कर्णाटके च आचर्यते । इदं पर्व ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायाम् आचर्यते यच्च ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायां जून्मासे भविष्यति । अस्मिन् दिने महिलाः वटवृक्षे सूत्राणि बद्ध्वा पत्युः योगक्षेमाय प्रार्थयन्ति । सत्यवतः पत्नी सावित्री अस्मिन् एव दिवसे मरणात् पतिम् अरक्षत् । अतः तस्याः नाम्ना एव अस्ति ।
### स्नानयात्रा
अस्मिन् दिने जगन्नाथसम्प्रदाये इदं स्नानपर्व आचर्यते । अस्मिन् दिने जगन्नाथदेवालये विद्यमानाः सर्वाः देवताः - जगन्नाथः, सुभद्रा, सुदर्शनः, मदनमोहनः च स्नानबेडिं प्रति शोभायात्राद्वारा आनीयते । तत्र सर्वेषां पुरतः शास्त्रोक्तरीत्या स्नानं कार्यते । अलङ्क्रियन्ते च ।
### सितालषष्ठी
अस्य मासस्य शुद्धषष्ठीदिने ओरिस्साराज्ये इदं पर्व आचर्यते ।

वर्गः:भारतीयमासाः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कण्ठः

thumb|left|200px|मानवकण्ठः

अयं कण्ठः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एषः कण्ठः आङ्ग्लभाषायां throat  इति उच्यते । कण्ठः अयं केषाञ्चन अक्षराणाम् (| अ | आ! | क् | ख् | ग् | घ् | ङ् | ह् ) उच्चारणस्थानम् अपि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* American Head and Neck Society
* The Anatomy Wiz.  An Interactive Cross-Sectional Anatomy Atlas

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
द्रोणपर्व

इदं महाभारतस्य सप्तमं पर्व अस्ति। अस्मिन् तु महाभारतयुद्धस्य सः भागः वर्णितः यस्मिन् द्रोणः सेनापतित्वेन भवति।

‎

वर्गः:महाभारतस्य पर्वाणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आषाढमासः

भारतीयकालमाने अयं मासः चतुर्थः । एषः ग्रिष्मर्तौ एव तिष्ठति । अस्य मासस्य अन्ते वर्षाकालः प्रारभते ।
तमिळुभाषायाम् अयं मासः आडि इति कथ्यते । 
सौरमानदिनदर्शिकायाम् आषाढमासः सूर्यस्य कर्काटकराशिं प्रति प्रवेशेन आरप्स्यते । 
चान्द्रमानदिनदर्शिकायाम् अयं मासः अमावास्यायाम् आरप्स्यते । 
वैष्णवदिनदर्शिकायां **वामनः** अस्य मासस्य अधिपतिः ।

## उत्सवाः
अस्य मासस्य पूर्णिमादिने **गुरुपूर्णिमा** आचर्यते । एतस्मात् पूर्वम् एकादश्यां शयनि-एकादशी आचर्यते ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीयकालमानः

पञ्चाङ्गम् इति **भारतीयकालगणना**याः विशिष्टं नाम अस्ति । तिथिः, वासरः, नक्षत्रम्,योगः, करणम् इति पञ्च अङ्गानि दिननिदेशर्थं भवन्ति । वर्षे ३६५ दिनानि भवन्ति । अस्य संवत्सरम् इति नाम । प्रतिसंवत्सरम् उत्तरायणं दक्षिणायनं चेति द्वे अयने भवतः । प्रतिवर्षं ६ ऋतवः १२ मासाः भवन्ति । प्रतिमासं शुक्लपक्षः कृष्णपक्षः इति भागद्वयम् अस्ति । प्रत्येकस्मिन् पक्षे १५ तिथयः भवन्ति । सप्तवासराः सन्ति । आवर्तनेन प्रतिदिनं कश्चित् वासरनाम भवति । एवमेव प्रतिदिनस्य २७ नक्षत्रेषु किञ्चित्,२७ योगेषु कश्चित्, ११ करणेषु किञ्चित्, १५ तिथिषु काचित्, निर्दिष्टः भवति एव ।
## ६०संवत्सराणि 
प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदूतः प्रजापतिः।

आङ्गीरसः स्रीमुखो भावो युवोधातृस्तथेश्वरः॥

बहुधान्यः प्रमाथी च विक्रमो विशवत्सर:।

चित्रभानुः स्वभानुश्च तारण: पार्थिवो व्ययः॥

सर्वजित् सर्वधारी च विरोधि विकृतिः खरः।

नन्दनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ॥

हेविलम्बो विलम्बश्च विकारी शार्वरिः प्लवः।

शुभकृत् शोभकृत् क्रोधि विश्वावसुपराभवौ॥

प्लवङ्ग: कीलकः सौम्यः साधारणविरोधिकृत्।

परिधावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसो नलः॥

पिङ्गलः कालयुक्तिश्च सिद्दार्थी रौद्रदुर्मती।

दुन्दुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षी क्रोधनोअक्षयः॥

## २अयने 
उत्तरायणः दक्षिणायनश्च ।

## षड्ऋतवः
* वसन्तः 
* ग्रिष्मः 
* वर्षा
* शरद् 
* हेमन्तः 
* शिसिरः

## द्वादशमासाः
* वैशाखः  
* ज्येष्ठः 
* आषाढः  
* श्रावणः  
* भाद्रः
* आश्विनः 
* कार्तिकः  
* मार्गशीर्षः  
* पौषः  
* माघः 
* फाल्गुणः  
* चैत्रः

## द्वेपक्षे
* शुक्लपक्षः
* कष्णपक्षः

## सप्तवासराः
* रविः
* साेमः
* मङ्गलः
* बुधः
* बृहस्पतिः
* कुजः
* स्थिरः

## २७नक्षत्राणि 
अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी मृगः ।

आर्द्रा पुनर्वसु पुष्यस्तथाश्लेषा मघा ततः ॥

पूर्वाफाल्गुनिकाचैव उत्तराफाल्गुनी ततः ।

हस्तचित्रा तथा स्वाती विशाखा तदनन्तरम् ॥

अनुराघा ततो ज्येष्ठा ततो मूलं निगद्यते ।

पूर्वाषढोत्तराषाढा त्वभिच्छ्रवणा तथा ॥

घनिष्ठा शतताराख्यं पूर्वाभाद्रपदं ततः ।

उत्तराभाद्रपदं चैव रेवत्येतानि भानि च ॥

## १२राशयः  
# मेषः
# वृषभः
# मिथुनम्
# कर्कटः
# सिंहः
# कन्या
# तुला
# वृश्चिकः
# धनुः
# मकरः
# कुम्भः
# मीनः

## २७योगाः
## ११करणानि
वर्गः:खगोलविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
श्रावणमासः

भारतीयकालमाने अयं मासः पञ्चमः । अस्मिन् मासे भारतीयपर्वाणि अधिकानि आचर्यन्ते । श्रवणनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अश्वत्थामा

right|300px|अश्वत्थामः नारायणास्त्रप्रयोगं करोति
## बाल्यम्
कृपिद्रोणाचार्यौ एतस्य पितरौ । क्षीरस्य स्थाने एषः पिष्टोदकं पीतवान् इति श्रूयते । जन्मनः अनुक्षणम् एव एषः अश्वः इव हेषारवं कृतवान् आसीत् । तदर्थं तस्मै 'अश्वत्थामा’ इति नामकरणं कुर्वन्तु इति अशरीरवाणी श्रुता ।

## महाभारतयुद्धे तस्य पात्रम्
द्रोणः अर्जुनस्य पुरतः युद्धभूमौ कष्टम् अनुभवन् यदा आसीत् तदा एषः अर्जुनेन सह युद्धं कृत्वा तं रक्षितवान् । किन्तु युद्धे पराजयं प्राप्तवान् । अर्जुनस्य श्लाघनं कृत्वा कर्णं निन्दितवान् ।  माहिष्मतेः राजा नीलराजेन सह युद्धं कृतवान् । घटोत्कचेन सह युद्धं कृतवान् । द्रोणवधस्य अनन्तरं दुर्योधनः सेनाधिकारम् अश्वत्थाम्ने न दत्तवान्, कर्णाय दत्तवान् । तस्मिन् सन्दर्भे कर्णकृपयोः बहुवाग्वादः चलति । कर्णः कृपस्य तिरस्कारं करोति । एषः कर्णं मारयितुं  यत्नं कृतवान् । नारायणास्त्रस्य प्रयोगः । युद्धे अशक्तः भूत्वा शस्त्रत्यागं कृत्वा पलायनं कृतवान् । भीमेन सह अपि युद्धं कृतवान् । युधिष्ठिरः अश्वत्थामानं निन्दयति । पाण्ड्यराजानं मारितवान् । धृषृद्युम्नेन सह युद्धम् अकरोत् ।  पाण्डवैः सह सन्धिं करोतु इति दुर्योधनं प्रेरयति । दुर्योधनः यदा सरोवरे आत्मानं गोपितवान् आसीत् तदा एषः कृपकृतवर्माभ्यां सह दुर्योधनस्य समीपं गतवान् । दुर्योधनः अश्वत्थामानं सेनाधिपतित्वेन नियुक्तवान् । अश्वत्थामा पाण्डवान् मारयामि इति प्रतिज्ञां करोति । उलूकेन अनेकेषां काकानां मारणं दृष्ट्वा स्वेनापि एवमेव पाण्डवाः मारयितव्याः इति चिन्तितवान् । पाण्डवानां शिबिरस्य द्वारे अश्वत्थाम्ना महाभूतदर्शनं प्राप्तम् । अग्नये स्वस्य शरीरस्य आहुतिं दत्त्वा शिवस्य प्रीतिं प्राप्य शैवतेजं प्राप्तवान् । पाण्डवानां शिबिरे धृष्टद्युम्नं, शिखण्डिम्, उपपाण्डवान् च मारितवान् । द्रौपद्याः प्रेरणया भीमः अश्वत्थामानं मारयितुं यत्नं करोति । पाण्डवानां मारणार्थम् अश्वत्थामा ब्रह्मास्त्रस्य (अपाण्डवेयास्त्र अथवा ऐषीकास्त्र) प्रयोगं करोति । श्रीकृष्णेन शापं प्राप्तवान् ।  पाण्डवाः तस्य शिरोरत्नम् आकृष्य स्वीकृतवन्तः । तीर्थयात्रार्थं प्रस्थाय अश्वत्थामा नर्मदातटम् आगत्य तत्रत्यैः मुनिवृन्दैः 'सुप्तघातक' इति निन्दितः भवति । बदरीं गत्वा व्यासं दृष्ट्वा तस्य सूचनानुगुणं सेतुस्नानं कृतवान् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* etext  (metrical) , entered by Muneo Tokunaga
* GRETIL etext   (Muneo Tokunaga)
* Mahābhārata online 
* History: Encounters with Ashwatthama 

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गुण्डाल्जलबन्धः

## पीठिका
गुण्डल् जलबन्धः चामाराजनगरमण्डलस्य किळ्ळेगाल इति उपमण्डले निर्मितः अस्ति । कोळ्ळेगालतः १४कि.मी.दूरे तिष्ठति । मलैमहदेश्वरपर्वतस्य गमनमार्गे १०कि.मी. अनन्तरं दक्षिणभागे परवर्त्य ४कि.मी.चलिते सति अयं जलबन्धः दृश्यते । अयं जलबन्धः पूर्वपर्वतश्रेणिषु विलीनः अस्ति । कृषिजलानयनार्थम् अयं जलबन्धः निर्मितः । अनेन चामराजनगरमण्डलस्य शताधिकप्रहलकृषिबूमिः सुफला सञ्जाता ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मञ्चनबेलेजलबन्धः

## पीठिका
मञ्चनबेले जलबन्धः कृषिजलानयनार्थं निर्मितः अस्ति । अयं जलबन्धः बेङ्गळुरुतः ४०कि.मी.दूरे अस्ति । अर्कावतीनदीम् अवरुध्य बद्धः जलागारः एषः । अवशिष्ट जलम् अग्रे कावेरीनदीं सङ्गच्छते ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लिङ्गनमक्किजलबन्धः

**लिङ्गनमक्किजलबन्धः** कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य सागरोपमण्डले अस्ति । अयं जलबन्धः शारावतीनदीम् अवरुध्यः क्रि.श. १९६४तमे वर्षे निर्मितः । विद्युदुत्पादनार्थं कृष्यर्थं च अस्य जलस्योपयोगः सम्भवन् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कृपः

## बाल्यम्
एषः कश्चन ब्राह्मणः ।  गौतमवंशस्य शरद्वान् नामक मुनिः यदा तपोनिरतः आसीत् तदा इन्द्रः तस्य तपोभङ्गार्थं जालवति (जानपदि) नामिकाम् अप्सरसं प्रेषयति ।  शरद्वान् तां दृष्ट्वा मोहितः अभवत् ।  शरवणे एव तस्य वीर्यस्खलनम् अभवत् ।  अनुक्षणम् एव बालबालिकायोः जननमभवत् ।  तस्मिन् समये एव भीष्मस्य पिता शन्तनु चक्रवर्ती मृगयार्थं वनमागतवान् आसीत् ।  कृपाभरितः सः शिशू स्वीकृत्य नगरम् आगतवान् ।  बालाय कृपः, बालिकायै कृपी च इति  नामकरणं कृत्वा पालितवान् ।  

## जीवनम्
किञ्चित्कालानन्तरं शरद्वान् शन्तनोः समीपम् आगत्य तौ बालौ स्वस्य एव इत्युक्त्वा कृपाय उपनयनसंस्कारं कृत्वा धनुर्विद्यारहस्यम् उपदिश्य तम् अस्त्रविद्याविशारदं कृतवान् ।  अनन्तरं कृपाचार्यः पाण्डवानां, कौरवाणां च धनुर्विद्यागुरुः आसीत् । एषः  रुद्रगणांशसम्भूतः ।  शन्तनोः अनन्तरमपि भीष्मस्य आश्रये स्थित्वा पाण्डवेषु अभिमानभरितः चेदपि भीष्मः इव कौरवपक्षे आसीत् ।  उत्तरगोग्रहणसन्दर्भे कर्णं बहु निन्दयति ।  भारतयुद्धे कौरवाणां पक्षतः युद्धं कृत्वा अर्जुनात् पराजयं प्राप्तवान् ।  एषः अर्जुनस्य श्लाघनं कृतवान् ।  
द्रोणस्य मरणानन्तरं दुर्योधनः कर्णाय सेनाधिपतेः दायित्वं दत्तवान् ।  तदा कृपः सेनाधिपतिः भवितुम् अश्वत्थामा एव योग्यः, कर्णस्य सा योग्यता नास्ति इति  यदा कर्णस्य तिरस्कारं करोति तदा कर्णः एतस्य जिह्वाकर्तनस्य प्रतिज्ञां कृतवान् ।  पाण्डवसेनाधिपतिं धृष्टद्युम्नं युद्धे जितवान् ।  भारतयुद्धस्य १८ दिने दुर्योधनस्य मरणानन्तरम् अश्वत्थामा रात्रौ पाण्डवानां शिबिरं गत्वा तान् यदा मारयति तदा एषः अश्वत्थामानं बहुबुद्धिवादं वदति ।  महाभारतस्य युद्धानन्तरं कौरवसेनासु अवशिष्टेषु त्रिषु एषः अन्यतमः ।  कृतवर्मा, अश्वत्थामा, कृपः च ।  युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकस्य अनन्तरमपि एषः पाण्डवानाम् आश्रये आसीत् ।  शरद्वतः पुत्रः इति कारणेन एतं शारद्वत इति, गौतमवंशस्थः इति कारणेन गौतमः इत्यपि एतस्य नामानि सन्ति ।  एषः परीक्षितस्यापि अस्त्रविद्यायाः गुरुः आसीत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कृपाचार्यः

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भाद्रपदमासः

अयं भारतीयकालमने षष्टः मासः । विश्वप्रसिद्धः गणेशोत्सवः अस्मिन् मासे आचर्यते।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अर्कावतिजलबन्धः

## पीठिका
अर्कावतीजलबन्धः अथवा हरोबेलेजलबन्धः इति कथ्यमानः बेङ्गळूरुग्रामीणमण्डलस्य आनेकल्लु उपमण्डलस्य हारोबेले ग्रामे अर्कावतीनदीम् अवरुध्य निर्मितः । दोड्डबळ्ळपुरमण्डले उद्गता अर्कावतीनदी कनकपुरमण्डलस्य सङ्गमप्रदेशे कावेरीनदीं सङ्गच्छते । ततः पूर्वं हारोबेलेग्रामे एव अस्यां जलबन्धः सृष्टः । क्रि.श.१९७०काले भारतस्य केन्द्रसर्वकारे अधिकारस्थः श्री जगजीवनरामस्य सातनूरुग्रामस्य पुट्टदासः इति कश्चित् निकटवर्ती आसीत् । तस्य प्रयत्नेन अयं जलाशयः लोकार्पितः । क्रि.श.१९७५तमे वर्षे नान्दीशिला स्थापिता तदनन्तरं ३०वर्षाणि यावत् कार्यं प्राचलत् । जलागारस्य जलप्रमाणः २०मी. एव अस्ति । तटस्य उभयपार्श्वस्य कुल्याभ्यां कृषिभूमेः जलानयनं सम्भवत् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हारङ्गिजलबन्धः

## पीठिका
अयं हारङ्गिजलबन्धः कावेरिनद्यां निर्मितः । एषः जलबन्धः कोडगुमण्डलस्य कुशालनगरतः ९कि.मी.दूरे क्रि.श.१९८२तमे वर्षे निर्मितः। अस्य जलबन्धस्य दैर्घ्यं २८५८.६५पादपमितम्  औन्नत्यं १७८पादमितम् । १५९च.कि.मी.विस्तीर्णः अयं जलबन्धः १६०००० प्रहलकृषिक्षेत्रं सफलीकरोति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कण्वजलबन्धः

## प्रीठिका
कर्णाटकराज्यस्य मण्ड्यमण्डलस्य चन्नपट्टणोपमण्डसय अबूरुग्रामे राजधानीबेङ्गळूरुतः ६९कि.मी. चेन्नपट्टणरामनगरयोः मध्ये अयं कण्वजलबन्धः शोभते । रामनगर्मण्डलस्य केन्द्रतः १०कि.मी. दक्षिणदिशि गच्छति चेत् कण्वानद्यां निर्मितः कण्वजलबन्धः दृश्यते । अस्य जलबन्धस्य निर्माणं क्रि.श.१९४६तमे वर्षे ५ स्वचालितजलद्वाराणां सहितं निर्मितः ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
राजालकमगौडजलबन्धः

## पीठिका
अयं राजालकमगौडजलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य बेळगावीमण्डलम्स्य हुक्केशी उपमण्डले हिरण्यकेशी घटप्रभा नद्योः सङ्गमे निर्मितः ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नखः

thumb|200px|right|मानवस्य अङ्गुष्ठस्य नखः
thumb|left|200px|मार्जालस्य नखाः (वर्णयुक्ताः)

अयं नखः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नखाः अङ्गुलीषु भवन्ति । पादस्य अङ्गुलीषु, हस्तस्य अङ्गुलीषु चापि नखाः भवन्ति । एते नखाः आङ्ग्लभाषायां Nail इति वदन्ति । एते नखाः विभिन्नाकारकाः भवन्ति ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
हिडकल्जलबन्धः

## पीठिका
हिडकल्जलबन्धः घटप्रभानदीम् अवरुध्य निर्मितः जलागारः। अस्य निर्माणं क्रि.श.१९७७तमे वर्शे अभवत् । विजापुरमण्डालस्य केचनभूभागाः अनेन कृषिसमृद्धाः अभवन् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मार्कण्डेयजलबन्धः

## पीठिका
अयं मार्कण्डेयजलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य कोलारमण्डलस्य बङ्गारपेटे उपमण्डलकेन्द्रतः १२कि.मी.दूरे अस्ति । बूदिकोटे इति प्रदेशात् ५कि.मी.दूरं गते सति दृश्यमानः अयं जलबन्धः मैसूरुमहाराजानां काले निर्मितः अस्ति । अयं प्रदेशः जनानां विनोदविहारधाम इति प्रसिद्धः अस्ति । कोलारमण्डलस्य लघुकृष्णराजसगरः इत्येव प्रसिद्धः अयं मार्कण्डेयजलागारः ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पार्ष्णिः

**पार्ष्णिः** शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । पदतलस्य पृष्ठभागः पार्ष्णिः इति उच्यते । आङ्ग्लभाषायां पार्ष्णिः Heel इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
स्कन्दः

thumb|right|200px|स्कन्दः रक्तवर्णेन दर्शितः अस्ति
thumb|left|200px|महिलायाः स्कन्दः

अयं स्कन्दः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । मनुष्याः सर्वदा भारवहनार्थम् अस्य स्कन्दस्य उपयोगं कुर्वन्ति । अयं स्कन्दः आङ्ग्लभाषायां Shoulder इति उच्यते । अयं स्कन्दः "भुजः" इत्यपि उच्यते ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
चरणम्

thumb|left|200px|मानवचरणम्

चरणम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । पादस्य अन्तिमः भागः एव चरणम् इति उच्यते । चरणानाम् आधारेण एव प्राणिनः स्थातुं शक्नुवन्ति । एतत् चरणम् आङ्ग्लभाषायां Foot इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
ऊरुः

thumb|right|300px|ऊरुः
ऊरुः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । ऊरुः पादस्य एव कश्चन भागः इति वदति शरीररचनाशास्त्रम् । पादस्य उपरितनभागः ऊरुः इति उच्यते । ऊरुः आङ्ग्लभाषायां Thigh इति उच्यते ।

## बाह्यसमपर्कतन्तुः
* ऊरुः

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
रेणुकाजलबन्धः

## पीठिका
कर्णाटकराज्यस्य हावेरीमण्डलस्य सवदत्ति उपमण्डलस्य मुनवळ्ळिग्रामस्य समीपे नविलुतीर्थम् इति स्थले मलप्रभानदीम् अवरुध्य रेणुकाजलबन्धः निर्मितः । अस्य जलबन्धस्य दैर्घ्यं १५४.५३मी. औन्नन्त्यं तु ४०.२३मी. स्तः । जलबन्धस्य जलसङ्ग्रहसामर्थ्यं ३०.२६घनमीटर् अस्ति । 
## कुल्याः
मलप्रभानद्याः रेणुकाजलबन्धस्य वामतटीया १५०कि.मी. दीर्घा कुल्या ५३१३६हेक्टेर् कृषिभूमेः जलसेचनं करोति । उत्तरकर्णाटकस्य निर्माणाभियन्ता एस्.जि.बाळेकुन्द्रि महोदयस्य बहुमानार्थं अस्याः कुल्यायाः नाम बाळेकुन्द्रिकुल्या इत्येव अङ्कितम् । अस्य रेणुकाजलबन्धस्य दक्षिणतटकुल्या १४२कि.मी.दीर्घा १३९६९१हेक्टेर् कृषिभूमिं सफलां करोति । कर्णाटकस्य हुब्बळ्ळिधारवाड इति यमलनगरयोः पानजलप्रकल्पः इतः एव भवति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कृष्णराजसागरजलबन्धः

## प्रीठिका
के.आर्.एस्.इत्येव प्रसिद्धः अयं जलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुमण्डलस्य केन्द्रसमीपे एव कावेरीनदीम् अवरुध्य निर्मितः अस्ति । अस्य कन्नम्बाडी इत्यपि नामान्तरम् अस्ति । जलबन्धस्य पुरतः एव निर्मितः वृन्दावनम् इति ख्यातम् उद्यानवनं पर्यटकानाम् आकर्षणकेन्द्रम् । मैसूरुमण्ड्यमण्डलयोः जीवनद्यां कावेर्यां निर्मितः अयं जलबन्धः निर्मितेः काले भारतदेशे एव अतिबृहज्जलबन्धः इति ख्यातः । मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्यः अस्य जलबन्धस्य निर्मापकः अभियन्ता । अस्य निर्माणस्य उद्देशः कृषिजलानयनं पानजलवितरणं च । 

## जलबन्धः
अयं जलबन्धस्य दैर्घ्यं ८६००पादपरिमितम् औन्नत्यं १३०पादपरिमितम् स्तः । स्वचालिस्ल्यू गेट् युक्तः प्रपञ्चस्य प्रथमः जलबन्धः एषः । एतस्मात् तिस्रः कुल्याः सन्ति । तासु काचित् विश्वेश्वरय्य कुल्या ४५कि.मी दीर्घा अस्ति । वामतटकुल्या ३२कि.मी. दक्षिणतटकुल्या २१कि.मी. स्तः । १२४पादमितं जलम् अस्मिन् जलबन्धे तिष्ठति । भुमेः १११पादमिताधस्तात् अस्य मूलनिर्मितिः अस्ति । अस्य जलसङ्ग्रहविस्तारः ४०००च.कि.मी अस्ति । 

## इतिहासः
मैसूरुसंस्थानस्य दिवानः श्री विश्वेश्वरय्यः कृष्णराजसागरजलबन्धस्य वृन्दावनोद्यानस्य च परियोजनायाः दायित्वं स्वाकृत्य क्रि.श.१९३२तमे वर्षे समापितवान् ।  यस्मिन् कालखण्डे मैसूरु मण्ड चामराजनगरम्, बेङ्गळूरु इत्यादिषु प्रदेशेषु सस्यशालिन्याः भूमेः कुतः पानजलस्यापि अभावः आसीत् तदा एतां महयोजनां रूपितवान् महोदयः विश्वेश्वरय्यः । अनेन सह सर्दार् एम्.कान्तराज् अरस्, अल्बियन् रज्कुमर् ब्यानर्जी, एम्.इस्मायिल्, कर्पूर् श्रीनिवास् राव्, के.कृष्ण अय्यङ्गार्, बि.सुब्बराव्, सि.कडाम्बी, जान् बोर्, के.आर्.शेषाचार्, एच्.पि.गिब्स् इत्यादयः परिश्रमं कृतवन्तः । अस्य निर्माणेण मैसूरुप्रान्तस्य १०सहस्रकुटुम्बानि स्वक्षेत्रं निमज्जनार्थं त्यक्तवन्तः तेषां त्यागः स्मरणीयः एव । 
## कण्वपुरं कन्नम्बाडीति ख्यातम्
कन्नम्बाडी इति  कावेरी तटस्य कश्चित् ग्रामः । पूर्वम् अत्र महर्षिः कण्वः तपः समाचरत् इति प्रतीतिः । अतः अस्य कण्वपुरी, कण्वपुरम् इति नाम आगतम् । कालक्रमेण कण्णम्बाडी भूत्वा कन्नम्बाडी इति ख्यातः अभवत् । दोड्डय्यप्रभु इति कश्चित् अधीनराजः एतं ग्रामं प्रशासते स्म । क्रि.श. १६००तमे वर्षे मैसूरु संस्थानस्य राजा राजवोडेयर् एतं ग्रामं जितवान् । भारतदेशे एव सर्वप्रथमतया निर्मितः जलबन्धः कावेरीनद्याम् एव । चोळराजः करिकालचोळः तमिळ्नाडु राज्ये कल्लण्णै इति ग्रामे कावेरीनदीम् अवरुध्य क्रि.श.१०६८तमे वर्षे जलबन्धः निर्मितः ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः

## बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हारोबेलेजलबन्धः

## परिचयः
कर्णाटकराज्यस्य ग्रामीणबेङ्गळूरुमण्डलस्य कनकपुरम् उपमण्डलस्य कुग्रामः हारोबेले इति । कनकपुरनगरतः २०कि.मी.दूरे अर्कावतिनदीतटे विद्यमानमेतं हारोबेले ग्रामं कृष्णय्यनदोड्डि, सातनूरु आलहळ्ळि मार्गेण प्राप्तुं शक्यते । अर्कावतीजलबन्धः अथवा हरोबेलेजलबन्धः इति कथ्यमानः बेङ्गळूरुग्रामीणमण्डलस्य आनेकल्लु उपमण्डलस्य हारोबेले ग्रामे अर्कावतीनदीम् अवरुध्य निर्मितः । दोड्डबळ्ळपुरमण्डले उद्गता अर्कावतीनदी कनकपुरमण्डलस्य सङ्गमप्रदेशे कावेरीनदीं सङ्गच्छते । ततः पूर्वं हारोबेलेग्रामे एव अस्यां जलबन्धः सृष्टः । क्रि.श.१९७०काले भारतस्य केन्द्रसर्वकारे अधिकारस्थः श्री जगजीवनरामस्य सातनूरुग्रामस्य पुट्टदासः इति कश्चित् निकटवर्ती आसीत् । तस्य प्रयत्नेन अयं जलाशयः लोकार्पितः । क्रि.श.१९७५तमे वर्षे नान्दीशिला स्थापिता तदनन्तरं ३०वर्षाणि यावत् कार्यं प्राचलत् । जलागारस्य जलप्रमाणः २०मी. एव अस्ति । तटस्य उभयपार्श्वस्य कुल्याभ्यां कृषिभूमेः जलानयनं सम्भवत् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
नविलुतीर्थजलबन्धः

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आलमट्टिजलबन्धः

## परिचयः
अयं आलमट्टीजलबन्धः कर्णाटकराज्यस्य बिजापुरमण्डलस्य आलमाट्टीनगरतः २कि.मी.दूरे अस्ति । क्रि.श.२००५तमे वर्षे कृष्णानदीम् अवरुध्य निर्मितस्य अस्य जलबन्धस्य गरिष्टस्तरः २८५८.६५पादपरिमितः । अस्य औन्नत्यम् ५२.२५मी. दैर्घ्यं १५६५.१५मी. स्तः ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वाणीविलाससागरजलबन्धः

## परिचयः
कर्णाटाकस्य अतिप्राचिनजलबन्धेषु अयम् अन्यतमः । वाणीविलाससागरजलबन्धः वेदावतीनदीम् अवरुध्य अयं मारिकणिवे इति प्रदेशे निर्मितः । चित्रदुर्गमण्डलस्य हिरियूरतः २०कि.मी.दूरे अस्ति । अस्य औन्नत्यं ५०मी. दैर्घ्यं ४०५मी. १३५पादपरिमितिपर्यन्तं जलसङ्ग्रहं कर्तुं शक्यते । एतस्मात् जलबन्धात् हिरियूरु उपमण्डलस्य बहुभागः जलसम्पन्नः भवति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कटिः

**कटिः** अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । कटिः आङ्ग्लभाषायां Waist इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Measured average height, weight, and waist circumference for adults ages 20 years and over (U.S.)

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
पृष्ठम्

:पृष्ठम् (अवयवः)
:पृष्ठम् (पुटम्)

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
विश्व-संस्कृत-सम्मेलनम् (पञ्चदशम्)

पञ्चदशस्य **विश्व-संस्कृत-सम्मेलनस्य** आयोजनं राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् इति मानितविश्वविद्यालयेन दिल्ल्यां विज्ञानभवने क्रियमाणमस्ति। भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा 5 तारिकायां जनवरीमासस्य तु एतस्य सम्मेलनस्योद्घाटनं कृतम्। एतत् सम्मेलनं जनवरीमासस्य 10 तारिकां यावत् प्रचलिष्यति, अस्मिँश्च देशविदेशेभ्यः संस्कृतविद्वांसः प्रतिभागित्वं निर्वहिष्यन्ति।

सम्मेलनस्यैतस्य आयोजनम् इन्टर्नेश्नल् असोसिएशन् ऑव् संस्कृत स्टडीज़् इत्यस्य सहयोगेन क्रियते।

## बाह्यतन्तूनि 
सम्बन्धिता वार्ता एका

वर्गः:संस्कृतसम्मेलनानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पृष्ठभागः

thumb|right|200px|मानवस्य पृष्ठभागः

एतत् पृष्ठम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एतत् पृष्ठम् आङ्ग्लभाषायां Back इति उच्यते ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
करतलम्

thumb|200px|right|मानवकरतलम्

इदं करतलम् अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एतत् करतलम् आङ्ग्लभाषायां Palm इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* करतलम्

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
पाणिनीया शिक्षा

## परिचयः
**पाणिनीयशिक्षा** शिक्षाग्रन्थेषु महत्त्वाधायी एकः ग्रन्थः। शिक्षाग्रन्थास्तु उच्चारणशास्त्रस्य सर्वप्राचीनाः आधारभूताश्च ग्रन्थाः सन्ति। तत्र उपपञ्चविंशतिग्रन्थानामुल्लेखः यत्र तत्र लभ्यते। परन्तु केवलाः केचित् ग्रन्थाः एव अधुना उपलभ्यन्ते। तेषु पाणिनीया शिक्षा नाम ऋग्वेदसम्बन्धिताऽस्ति।

## विषयनिरूपणम्
एवम् अनुष्टुभादिभिः लघुभिः छन्दोभिः निबद्धेयं "पाणिनीया शिक्षा" नाम पुस्तिका लघुतमा च । केवलं षष्टिश्लोकात्मकोऽयं ग्रन्थः । वेदकालीनां शिक्षापद्धतिम् अनुसृत्य इमां शिक्षां (कश्चन) प्राचीनः वैय्याकरणः लिखितवान् इति भाति । यतः अस्मिन् पुस्तके विद्यमानाः अनेके श्लोकाः विविधेषु प्राचीनेषु ग्रन्थेषु उदाहरणरूपेण उद्धृताः दृश्यन्ते । अपि च प्रसिद्धः 
:येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । 
:कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ एषः श्लोकः
तथा च मन्त्रस्वराणां निरूपणान्ते 
:मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । 
:स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ 
इत्ययं श्लोकोऽपि अत्रस्थ एव । एवं जनप्रियः विद्वदुपयुक्तश्चायं ग्रन्थः अमरकोष इव बालानां कण्ठपाठाय च अत्यन्तम् उपयुक्तः भवति । किं बहुना संस्कृतशिक्षासौधं प्रविविक्षूणां द्वारमिदम् । अस्मिन् पुस्तके पाणिनीयाम् अष्टाध्यायीम् अनुसृत्य वर्णानां सङ्ख्यापनं, विभागः, संज्ञाः, बाह्याभ्यन्तराः प्रयत्नाः, कण्ठादीनि वर्णोच्चारणस्थानानि, अनुस्वारानुनासिकयोर्व्यवस्था, उदात्ताणुदात्तस्वरितानाम् स्वराणाम् निरूपणम्, उदात्तादिभिः स्वरैः निषादादीनां स्वराणां समीकरणम्, इत्यादीनि मनोज्ञानि निरूपणानि भवन्ति । प्रसङ्गवशात् अत्र वेदपाठकस्य गुणाः, दोषाश्च निर्दिष्टाः सन्ति ।
पुरातनकाले संस्कृतं जनभाषाऽऽसीत् इति अनेन ज्ञायते, यथा- **यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्यभिभाषते** ।
वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः इति निर्दिशन् अयं ग्रन्थकारः वदति, यथा- **व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान् प्रयोजयेत् ॥** इति ।
## कर्ता कः ?
व्याकरणशास्त्रे शिक्षायाः स्थानं प्रतिपादयन् वदति यत् **शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥** इति । एतस्य पुस्तकस्य पठनानन्तरं भासते यत् पाणिनिरेव ग्रन्थमेनं रचितवान् स्यादिति । किन्तु **अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा** इति अत्रैव सूचितत्वात् पाणिनेः अर्वाचीनः कोऽपि वैय्याकरणः ग्रन्थमेनं चकार इति निर्णेतुं शक्यते ।

## मूलपाठनिदर्शनानि 
अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्यात् यथोक्तं लोकवेदयोः ॥१॥  प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥२॥  त्रिषष्टिश्चतुष्षष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा ॥३॥  स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥४॥  अनुस्वारो विसर्गश्च कपौ चापि परिश्रितौ । दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लृकारः प्लुत एव च ॥५॥

वर्गः:शिक्षाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जिह्वा

thumb|left|200px|जिह्वया मुखं मार्जन् कश्चन प्राणी

इयं जिह्वा अपि शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । इयं जिह्वा मुखस्य अन्तः भवति । एषा जिह्वा आङ्ग्लभाषायां tongue इति उच्यते । एषा जिह्वा इन्द्रियेषु अन्यतमा अस्ति । एषा रसनेन्द्रियम् अस्ति । वयं जिह्वया एव आहाराणां रुचिम् आस्वादयितुं शक्नुमः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* University of Manitoba, Anatomy of the Vocal Tract 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
चण्डीदासः

## कविपरिचयः
चन्डिदासय (Chandi Das) जन्म १८०५ तमे ईशवीयाब्दे  हरियाणाप्रदेशस्य पुन्डरीग्रामे अभवत् । अस्य पितुर्नाम दुर्गादत्तः इति आसीत् । कविः हृदये सरस्वत्याः प्रेरणामनुभूय जयपुरमागच्छत् । तदुक्त्तं तेन-
::तदैवान्तरयामिन्य सरस्वत्या हृदिस्थया ।
::प्रेरितः पुत्र गच्छ त्वमितो जयपुरं प्रति ॥
::तत्र सुन्दरलालेन कृतो भाषाप्रबन्धकः।
::राधाकृष्णकलो भूयः कुरु त्वं देवभाषया ॥
जयपुरसेनानायकस्य सुन्दरलालकायस्थस्य साहाय्येन कविः राजसभायां प्रवेशं लब्धवान्। ततशचायं जम्मूनरेशस्य रणवीरसिंहस्य आश्रयं प्राप्तवान् ।
## रचनापरिचयः
कविः त्रीणि महाकाव्यानि राधासुन्दरभक्तिबोध-रामप्रतापोदय-रघुनाथगुणोदयसंज्ञाकानि प्रणीतवान्।
### राधासुन्दरभक्त्तिबोधाः
इदं पौराणिकं महाकाव्यं खण्डद्वयात्मकं वर्तते । उभयत्र क्रमशो नव षट् च अध्यायाः (सर्गाः) सन्ति । अत्र राधा कृष्णयोः पौराणिकं वृत्तान्तं वर्णितम् । महाकव्यस्य लक्षणानुसारम् ॠतुवर्णनादित्वानां समावेशः कृतः ।
### रामप्रतापोदयम्
अस्मिन् महाकव्ये ९ सर्गाः सन्ति । अत्रापि रामकथा भड्ग्यन्तरेण वर्णिता । रामायणमनुसरताऽपि कविना मौलिकवर्णनशक्त्या नवातायाः समावेशः कृतः अस्ति ।

## काव्यकला
चन्डीदासः सुकुमारमार्गस्य कविः । अस्य काव्यशैल्यां रसाभिव्यक्तिपक्षः प्रबलः । अलङ्काराः अपि रसाभिव्यक्तये साहाय्यं कुवन्ति । प्रकृतिचित्राणि प्रायेण सरसानि अलङ्कृतानि च सन्ति । तद्यथा-

:::नीलपट्टमिदमस्ति नो घटा
:::नाङ्गयष्टिरिति किं तडिल्लता ।
:::आननां नवविधुरेष पौर्णिमो
:::द्यौरियं घृतवपुर्न कामिनि ॥

रात्रिवर्णनं यथा -
:::नायं राकाशशि किन्तु स्थिता सन्दर्शनाया ते ।
:::कराग्रे मुकुटे कृत्वा चतुरा रात्रिनायिका ॥
काविना प्रकृतेः आलम्बनोद्दिपनयोः उभयोरपि रूपयोः रमणीयचित्रणि प्रस्तुतानि । अस्य पदयोजना ललिता वर्तते । शैली च प्रसादमाधुर्यगुणन्विता ।

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्वामी हीरादासः

## कविपरिचयः
स्वामी हीरादासो (Swami Haridas) हरियाणाप्रान्तस्य भिवानीनगरे दादूसम्प्रदायावलम्बिनः । श्रीरामरत्नदासस्य शिष्य आसीत् । अयं १९४६ तमे विक्रमसंवत्सरे श्रीदादूरायमहाकाव्यं प्रणीतवान् । अयं १९६० तमे वैक्रमेऽब्दे दिवङ्तः ।

## श्रीदादूरामोदयम्
२४ विश्रामेषु (सर्गेषु) रचितं श्रीदादूरमोदयं चरितप्रधनं पौराणिकं महाकाव्यमस्ति । श्रीदादूरमोऽत्र च्रितनायकः । विष्णुना शप्तः सनत्कुमार एव भुविदादूरामरूपे अवतरितः । तस्य विविधलीला उपदेशाश्चात्र वर्णिताः । प्रायेणात्र अनुष्टुप्छन्दस एव प्रयोगः कृतः ।

## काव्यकला
स्वामी हीरादासो कविः । अस्य भाषाशैली सरला प्राञ्जला च । पात्राणां चित्रेण कविः सर्वथा सफलतां प्राप्तवान् । श्रीदादूरमो धीरप्रशान्तनायकः । तस्य चारित्रिकविशेषतानां चित्रणं कृतम् । अस्य महाकाव्याङ्गीरसः शान्तः । अन्ये सर्वे अङ्गत्वेन समाविष्टाः । उपदेशमयीनां सूक्तीनां स्थानेस्थाने प्रयोगः कृतः । सूक्तयः प्रायेण व्यवहारोपयोगिन्यः । यथा -

:शीलं प्रधाने न कुलं प्रधानं 
:कुलेन किं शीलविवर्जितेन ।
:बहवो नरा नीचकुलेषु जाताः 
:मोक्षं गताः शीलमुपास्य धीराः ॥ (५/५८)

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सीतारामभट्टः

## कवि परिचयः
सितारामभट्टो (Sitarama Bhatta) जयपुराधिपस्य तृतीयस्य जयसिंहस्य सभारत्नमासीत् । जयसिंहस्य शासनकालः १८१८ तः  १८३४ ईशवीयाब्दपर्यन्तम् आसीत् । अतः कवेरपि स एव स्थितिकालः । लक्ष्मण्भट्टोऽस्य जनक आसीत् । अयं कविः महाराष्ट्रियस्य विदुषो माधवभट्टस्य वंशजः ।

## कृतिपरिचयः
सीतारामभट्टस्य २३ कृतयः प्राप्यन्ते । तत्र जयवंशं, नलविलासं, राघवचरितं, नृपविलासं, लघुरघुकव्यं चेति पञ्च महाकाव्यानि सन्ति  ।

### जयवंशम्
इदम् ऐतिहासिकं महाकाव्य्म् । अत्र १९ सर्गाः सन्ति । अत्र कूर्मवंश्यानाम् आमेर-जयपुरशासकानां सोढदेवादाराभ्य माधवसिंहपर्यन्तानां वर्णनमस्ति ।
  
### नलविलासम्
आस्मिन् महाकाव्ये ३२ सर्गाः सन्ति । अत्र नलदमयन्त्योः समग्रम् इतिवृत्तं वर्णितम् । कथावस्तु प्रायेण नैषधीयचरितम् अनुसरति । वर्णनेष्वपि नैषधम् अनुक्रियमाणमिव प्रतीयते । नलस्य वानप्रस्थाङ्गीकारेण सहैव कथा समाप्तिं याति । अत्र नायको नलो नायिका च दमयन्ती । शृङ्गारः प्रमुखो रसः ।

### नृपविलासम्
इदं महाकव्यं षोडशसर्गात्मकम् । अत्र कथानकथोजना नैषधीयचरितम् अनुसरति । नृपवीरोऽत्र धीरोदात्तनायकः । बङ्गनरेशस्य मदनराजस्य पुत्री दमयन्ती चात्र नायिका । शुकः उभयोः सन्देशवाहकः । कथानकं कविकल्पितमस्ति । नायकनायिकयोः वानप्रस्थपर्यन्तं कथनकमत्र वर्णितम् ।

### राघवचरितम्
राघवचरित्रे २५ सर्गाः सन्ति । अत्र दशरथवृत्तवर्णनादारभ्य सीतापरित्यागपर्यन्ता रामकथा वर्णिता । अत्र रघुवंशमहाकाव्यस्य प्रभावः संलक्ष्यते । रामस्यात्र परम्परानुसारेण धीरोदात्तनायकत्वेन चित्रणं जातम् । वीररसस्य अङ्गित्वेन शृङ्गारकरुणशान्तादीनाम् अन्येषां रसानाञ्च अङ्गत्वेन आभिव्यक्तिर्जाता  ।

### लघुरघुकाव्यम्
एकोनविंशतिसर्गात्मकम् इदं महाकव्यं रघुवंशस्यैव लघुरुपम् । अत्र प्रतिसर्गं रघुवंशस्य कथा तेनैव क्रमेण विंशतिश्लोकेषु वर्णिता । अत्र विचारेषु भावेषु  भाषायाञ्च कालिदासेन सह सायं स्पष्टं प्रतीयते ।

## काव्यशैली
अस्य काव्यशैल्यां प्राञ्जलता वर्तते । परमस्य मौलिकतापक्षो दुर्बल इव ।
नृपविलासे चायं श्रीहर्षमनुहरति, अवशिष्टे महाकाव्यत्रये च कालिदासम् । वर्णनेषु स्वाभाविकता वर्तते, परं न तानि पूर्वकविप्रभावान्मुक्तानि तथा –
::क्वासौ पदर्थो जयसिम्हवंशः 
::क्वाहं विमूडोऽल्पमतिः प्रकामम् ।
::तद्वर्णनेच्छा मयि सेयमस्ति
::सिन्धोस्तितीर्शव लघुप्लवेन ॥

जयवंशस्य पद्यमिदं रघुवंशस्य मन्दः कविरिति पद्यस्य छायया आक्रन्तम् । नलविलसस्य अधोनिर्दिष्टे पद्ये नैषधीयचरितस्य छाया स्पष्टमवलोक्यते–
:नरेन्द्र मज्जीवन-दानजन्य-पुण्येन विख्यातिगतस्तवास्य ।
:जनस्य किञ्चिन्निजरूपतुल्यं विराजते प्रत्युपकर्तु्मिच्छा ॥

अनुकरणस्येयं प्रवृत्तिः कथानके चारित्रचित्रणे चापि दृश्यते । पर्वणीकरस्य पात्रेषु वैव्यक्तिकवैशिष्ट्यस्य अभावः । तेषां लोकप्रसिद्धरूपमेव प्रस्तुतम् । भाषा सरला सरसा चास्ति ।

अलङ्कारयोजना रसानुकूला । अलङ्कारप्रयोगे कविः महतीं सफलतां लब्धवान् । उपमारूपकोत्प्रेक्षादयः अस्य प्रिया अलङ्कारा । एवमेव थथावसरं छन्दसां रुचिरः प्रयोगः कृतः । प्रकृतिचित्रणं रमणीयम् अलङ्कृतञ्चास्ति  ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रीकृष्णरामभट्टः

### कविपरिचयः
जयपुराजवैद्यस्य कुन्दनस्य ज्येष्ठतनयः श्रीकृष्णरामभट्टः (Srikrishnarama Bhatta) १९०५ तमे विक्रमाब्दे जयपुरे जनिं लेभे । कविना जयपुरविलासकाव्ये स्वपरिचयः प्रस्तुतः । तद्यथा-
:येनाशिक्षी स जीवनाथगुरुतः काव्यप्रकाशाशयः
:छन्दश्चन्दनदासतः सगणितं वैद्यागमस्ताततः ।
:सूते गन्धकजारणावधि कृता येन क्रिया नैकाशः
:सोऽहं नूतनकाव्यं –पञ्चककृतिः श्रीकृष्णशर्मा कविः ॥
अयं महाराजसंस्कृतमहाविद्यालये आयुर्वेदव्याख्यातृपदे कार्यं कृतवान् । कविरयं १९५४ तमे विक्रमाब्दे दिवङ्गतः ।
## रचनापरिचयः
कविनैकं महाकाव्यं कच्छवंशाख्यं, जयपुरविलासं, सारशतकं, मुक्तकमुक्तावली गोपालगीतं चेति चत्वारि खण्डकाव्यानि च रचितानि । अस्य आयुर्वेदादिविषयिण्यः अन्या अपि रचनाः प्राप्यन्ते ।
## कच्छवंश्महाकाव्यम्
अस्मिन् महाकाव्ये १७ सर्गाः सन्ति । अत्र कविः आमेरराज्यस्य कच्छवंश्स्थानां राज्ञां जीवनचरितम् वर्णीतवान् । अत्र अङ्गीरसो वीरः । शृङ्गारादीनामङ्गत्वेन सन्निवेशो जातः । कच्छवंश्यानां भूपतिनां चरितस्य प्रामाणिकरूपेण प्रकाशने महत्वपूर्णमिदं महाकाव्यम् ।
कविः घटनावर्णनावसरे तिथिनामप्युल्लेखं कृतवान् । तद्यथा -
:वर्षे चन्द्रार्कशैलेन्द्रे श्रावणे धवले दले ।
:बभूव ह्यश्वमेधस्य प्रारभ्भो नवमीतिथौ ॥
## काव्यकला
कच्छवंशमहाकाव्यं वैदर्भिरिते उत्कृष्टमुदाहरणं वर्तते । श्रीकृष्णरामस्य काव्ये भाषारामणीयकं कुत्रापि नापहीयते । अस्य पदप्रयोगपाण्डित्यं नितरां श्लाघानीयम् । नवीना रुचिरा मञ्जुला च पदशय्या सहृदयहृदयं हठात् आकर्षते ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कथासाहित्यम्

कथायाः उद्गमभूमिर्भारतवर्षमेव । अधुना षाश्चात्त्या अपि कथाय गौरवं स्वीकुर्वन्तु नाम, परन्तु ते कथाया आधारं भारतीयकथात् एव लब्धवन्तः । पाश्चात्त्यकथाया इतिहासं जानन्तो विद्वांसः प्रतियन्ति यद् भारतभूमिरेव कथाया उत्पत्तिक्षेत्रम । षष्ठशताब्द्याम् भारते ताः कथाः प्रचुरप्रचारा आसन् यासामुपलब्धिरस्माभिः पञ्चतन्त्रे क्रियते । पञ्चतन्त्रेण विश्वसाहित्ये महदुपयोगि दानं समर्पितम् । वेदादेव प्रवहन्ती पुराणेषु खरस्त्रोतस्त्वमागता कथाधारा नानारुपाऽजायत ।
	
संस्कृते कथायाः द्वौ प्रकारौ –उपदेशात्मककथा, मनोरञ्जककथा च । प्रथमा पशुपक्षिकथा, द्वितीया मनोरञ्जनमात्रफला मानवकथा । मनोरञ्जककथानां प्राचीनतमः संग्रहो बृहत्कथा इति नाम्ना प्रथते ।
* श्लोकसंग्रहः
* बृहत्कथामञ्जरी
* कथासरित्सागरः
* वेतालपञ्चविंशतिका
* सिंहासनद्वात्रिंशिका
* शुकसप्ततिः
* अवदानशतकम्
* दिव्यावदानम्
* जातकमाला
* उपमितिभवप्रपञ्चकथा
* परिशिष्टपर्व

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य नद्यः

## प्रस्तावः

समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ॥

इति श्लोकः भारतीयसंस्कृतौ अविनाभावेन अस्ति । प्रातरुत्थाय भूमौ पादन्यासात् पूर्वं तस्याः क्षमां प्रार्थयति मानवः ।  तत्र तस्याः वर्णने पर्वताः एव स्थनौ यस्याः सा भूमिः इत्युक्ते पर्वतात् प्रादुर्भूतानां नदीनां जलं जनाः पिबन्ति । अतः भूमातुः स्तन्यं जदीजलम् । भारतस्य संस्कृतौ  पर्वतानां नदीनां च तादृशं स्थानं कल्पितम् । नद्यः तु मातृस्थाने विराजन्ते भारतीयहृन्मन्दिरेषु । तासां नामानि अपि स्त्रीप्रत्ययान्तानि एव भवन्ति । 

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेस्मिन् सन्निधिं कुरु  ॥

इति श्लोकं भारतीयाः पूज्यायाः पूर्वं स्नानात् पूर्वम् उक्त्वा प्रयुञ्जमाने यस्मिन् कस्मिन्नेपि जले तासां पुण्यनदीनाम् आह्वाहनं कृत्वा तस्य उपयोगं करोति । नद्यः तु जनानां जीवनस्य अबिभाज्यम् अङ्गम् भवति । देवभूमौ भारते सहस्राधिकाः नद्यः वहन्ति इत्येव अस्य देशस्य सौभाग्यम् ।

वर्गः:भारतस्य नद्यः‎
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तर्जनी

thumb|right|200px|वामहस्तस्य तर्जनी
thumb|left|200px|वामपादस्य तर्जनी

एषा तर्जनी शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । तर्जनी नाम हस्तस्य वा पादस्य वा द्वितीया अङ्गुली । एषा तर्जनी अङ्गुष्ठस्य पार्श्वे एव भवति । तर्जनी आङ्ग्लभाषायां Index Finger इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* तर्जनी 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
बृहत्कथामञ्जरी

बृहत्कथामञ्जरीति नामधेयमेवास्य ग्रन्थस्य बृहत्कथासङ्क्षेपरुपत्वं गमयति । क्षेमेन्द्रस्य रामायणकथामञ्जरी, भारतमञ्जरी चेति ग्रन्थद्वयं प्रसिध्दं तयोरध्ययनेन सिध्दमिदं तत् क्षेमेन्द्रो मूलोक्तकथां रक्षन् ग्रन्थं संक्षिपति । संक्षेपकरणादेवास्य ग्रन्थाः क्वचित् शुष्का निष्प्राणाश्च जायन्ते । इमाः मञ्जर्योऽस्य प्राथमिककृतयः । बृहत्कथामञ्जरी १०६३ तमेशवीयवर्षे प्रारब्धा १०६६ तमेशवीयवर्षे निर्माय समापिता च ।
	
वर्णनीयवस्तुदृष्ट्या बृहत्कथामञ्जरी कथासरित्सागरमनुकरोति, परमाकारे महदन्तरम् । यत्र कथासरित्सागरे २१३८८ श्लोकास्तत्र बृहत्कथामञ्जर्या केवलम् ७५०० श्लोकाः ।
## आधाराः
वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्
श्लोकसङ्ग्रहः

बृहत्कथाश्लोकसंग्रहापराभिधानः श्लोकसंग्रहनामायं ग्रन्थो बुध्दस्वामिना कृतः । अस्यैकमेव खण्डं नेपालप्रान्ते प्राप्तं यत्र हस्तलिखिते ग्रन्थे २८ सर्गाः ४५३९ मिताः श्लोकाश्च सन्ति ।
	
अस्य ग्रन्थस्य हस्तलिखिताः प्रतयो नेपालप्रान्ते प्राप्ताः । अनेन बृहत्कथाया नेपालप्रान्तीयं रुपान्तरमिदमिति प्रतिभाति । अस्य कर्त्तुर्बुध्दस्वामिनः नेपालेन सह सम्बन्धस्तु नावधारयितुं शक्यते सम्भवति बृहत्कथाया मूलं पुस्तकं दृष्ट्वा श्लोकसंग्रहो निर्मितः स्यात् ।
	
अत्र नरवाहनदत्तस्य शृङ्गारमवपराक्रमकार्याणि वर्णितानि । अत्र श्लोकसंग्रहे अविद्यमाना अपि कथाः पञ्चतन्त्रकथा वेतालपञ्चविंशतिकथाप्रभृतयः काश्मीरेषु निर्मितयोः बृहत्कथामञ्जरी- कथासरित्सागारयोरुपलभ्यते, तत्र किङ्कारणमिति प्रश्ने तत्क्षेपकसहितमेव श्लोकसंग्रहपुस्तकं क्षेमेन्द्र सोमदत्ताभ्यामधिगतं स्यादित्येकामुत्तरम्,द्वितीयच्चेदमृत्तरं यत् क्षेमेन्द्रसोमदत्तौ ज्ञात्वैव कथान्तरं समावेशिवन्तौ । यावत् श्लोकसंग्रहस्य सर्वथा परिशीलनं न क्रियते तावद् बृहत्कथामञ्जर्याः कतिचन सन्दर्भा न स्फुटीभवति । एतेन बृहत्काथामञ्जर्याः श्लोकसंग्रहस्ंक्षेपरुपता सिध्दां भवति । विदुषां सम्मतौ श्लोकसंग्रहस्य निर्माणकालोऽष्टमं नवमं वा शतकम् । श्लोकसंग्रहस्य शैली सरला स्वच्छा च । शैलीगुणेनैव ग्रन्थोऽयं लोकप्रियत्वं प्राप्तवान् ।
	
अत्र चित्रितानि पात्राणि स्फुटचरित्रतया प्रसिध्दानि । ग्रन्थस्यावलोकनात प्रतीयते यद् लेखको भ्रान्त्वा प्रत्यक्षीकृत्य जनपदान् तद्बासिनश्चावर्णयत् । अत्र  प्राकृतभाषाप्रयोगेण विलक्ष्णैव कापि भाषा प्रतिभासते । व्याकरणशास्रप्रियता चास्य ग्रन्थे द्र्ष्टुं योग्या ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्
परशुरामः

**परशुरामः** विष्णोऽवतारोऽस्ति। भृगुवंशस्य जमदग्निमहर्षिः एतस्य पिता। राजाप्रसेनजितस्य पुत्री रेणुका एतस्य माता। महाविष्णोः दशसु अवतारेषु परशुरामस्य षष्ठोऽवतारः। महापराक्रमशालियोद्धाऽस्ति। उन्मत्तानां क्षत्रियाणां नाशनार्थं विष्णुः इदानीन्तनस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य नवदशे त्रेतायुगे परशुरामस्य रूपेण अवतारं कृतवान्। रुमण्वन्तः, सुषेणः, वसुः, विश्वावसुः च अस्य चत्वारः सहोदराः।

## पराक्रमः
पितुः जमदग्नेः आज्ञानुसारं मातुः रेणुकायाः कण्ठमेव कर्तयित्वा पुनः पितुः वरदानेन ताम् उज्जीवितवान्। कार्तवीर्यार्जुनस्य सहस्रबाहून् कर्तितवान्। एकविंशतिवारं क्षत्रियान् मारयित्वा तेषां रक्तेन पितृभ्यः तर्पणं दत्तवान्। श्रीरामेण पराजयं प्राप्तवतः तस्य वैष्णवतेजः नष्टमभवत्। परशुरामः पाण्डवैः सह सन्धिं कर्तुं दुर्योधनं हितवचनम् उक्तवान्। भीष्माचार्येण सह युद्धं कृतवान्।

## बोधनम्
कर्णः ब्राह्मणवेषेण गत्वा परशुरामे अस्त्रविद्याभ्यासं कृतवान्। किन्तु यदा परशुरामेण कर्णः अब्राह्मणः इति ज्ञातं तदा 'भवता अधीता विद्या युद्धावसरे विस्मृता भवतु' इति कर्णं शप्तवान्। एषः सुवर्णमाहात्म्यस्य विषये वसिष्ठेन सह संवादं कृतवान्। वसिष्ठस्य पूर्वजानां वृत्तान्तं श्रृत्वा ज्ञातवान्। परशुरामः द्रोणाय अस्त्रविद्याभ्यासं कारितवान्। अश्वमेधयागं कृत्वा पूर्णभूमण्डलं कश्यपाय दानं कृतवान्। परशुरामः विद्यमानस्य सप्तमस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य अनन्तरस्य अष्टमसावर्णिमन्वन्तरे सप्तर्षिषु अन्यतमः भवति।

## शिवभक्तिः
पितुः मरणानन्तरं दुःखितः एषः शिवं शरणं गतवान्। सन्तुष्टः शिवः परशुम् अनुगृहीतवान्। देवी दिव्यास्त्राणि दत्तवती। शिवेण एषः पापरहितः, अजेयः, जरामरणरहितः च अभवत्। शिवस्य अनुग्रहेण एतेन सर्वं प्राप्तम्। भृगुवंशोद्भवः, जमदग्नेः पुत्रः परशुरामः लोकहितार्थं पुनःपुनः तीव्रनिष्ठया तपः कुर्वन् महेन्द्रपर्वते इदानीमपि अस्ति इति विश्वस्यते।

## रघुवंशे वर्णनम् 
महाकविः कालिदासः रघुवंशस्य एकादशे सर्गे शिवधनोः भङ्गोत्तरस्य अवसरे परशुरामस्य वर्णनं करोति। भास्करः यस्यां दिशि उषितः तां दिशं श्रिताः शृगालाः क्षत्ररुधिरपितृतर्पणोचितं परशुरामं आवह्यति तद्वत् रोदनम् अकुर्वन्। ततः सेनायाः अग्रे सपदि उत्थितः तेजसो राशिः प्रादुरभवत्। ततः सर्वेषां सम्मुखे काचित् पुरुषाकृतिः समुत्पन्ना। यज्ञोपवितलक्षणं पित्र्यमंशं धनुषोर्जितं मातृकमंशं धारकः भार्गवश्चन्द्रयुक्तो सूर्य इव सभुजगश्चन्दनद्रुम इव स्थितः। क्रोधात् पुरुषबुद्धेः तस्य मर्यादालङ्घिनः अपि पितुः शासने स्थितेन कम्पमानजननीशिरश्छिदा प्राक् करुणाजीयत तदनन्तरं महीम् अजीवयत। यः दक्षिणकर्णे धृतया अक्षमालया क्षत्रियवधानाम् एकविंशतिसङ्ख्यया व्याजपूर्वगणनान्दधदिव निर्बभाव। पितुः जमदग्नेः वधभवेन कोपेन नृपवंशनाशार्थं प्रवृत्तं तं भार्गवं स्वां दशां चावलोक्य बालपुत्रः पार्थिवः (दशरथः) दुःखितः अभवत्।

## बाह्यसम्पर्कातन्तुः
* 108 Parashurama Kshetras published by Shaivam and Google Maps

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:विष्णोः अवताराः
मध्यमा

thumb|right|200px|दक्षिणहस्तस्य मध्यमा अङ्गुली
thumb|left|200px|वामपादस्य मध्यमा अङ्गुली
thumb|200px|right|वामहस्तस्य मध्यमा अङ्गुली
thumb|left|200px|मध्यमा रक्तवर्णेन दर्शिता

एषा मध्यमा (अङ्गुली) शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । मध्यमा नाम हस्तस्य वा पादस्य वा तृतीया अङ्गुली । एषा मध्यमा तर्जन्याः अनन्तरं विद्यमाना अङ्गुली । मध्यमा आङ्ग्लभाषायां Midddle Finger इति उच्यते ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
अनामिका

thumb|left|200px|वामपादस्य अनामिका
thumb|left|200px|अनामिका रक्तवर्णेन दर्शिता

एषा अनामिका शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । इयम् अनामिका हस्तस्य वा पादस्य वा चतुर्थी अङ्गुली । एषा मध्यमायाः अनन्तरं विद्यमाना अङ्गुली । एषा अनामिका अङ्ग्लभाषायां ring finger इति उच्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हृदयम्
* हस्तः
* स्कन्दः
* श्मश्रु

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अन्तर्जाले ऊर्मिकायाः परिमाणः
* ऊर्मिकायाः विषये वार्तापत्रिकायां लेखाः 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सप्त मोक्षपुर्यः

भारतीयसंस्कृतौ मोक्षस्य परिकल्पना दृढा अस्ति । मानवानां जीवनस्य चरमं परमं च लक्ष्यं कैवल्यम्(मोक्षः) एव । द्वादशज्योतिर्लिङ्गानां दर्शनेन सप्तपुण्यपुरीणां दर्शनेन अथवा तत्रैव देहत्यागेन आत्मा सायुज्यं लभते इति दृढः विश्वासः भारतीयानां हृदये प्रतिष्ठते ।

वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कनिष्ठिका

thumb|left|200px|कनिष्ठिका रक्तवर्णेन दर्शिता
thumb|right|200px|दक्षिणहस्तस्य कनिष्ठिका
thumb|left|200px|वामपादस्य कनिष्ठिका

एषा कनिष्ठिका शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एषा कनिष्ठिका हस्तस्य वा पादस्य वा अन्तिमा (पञ्चमी) अङ्गुली । एषा कनिष्ठिका अनामिकायाः अनन्तरं विद्यमाना अङ्गुली । एषा कनिष्ठिका आङ्ग्लभाषायां Little Finger इति उच्यते ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
सप्त नद्यः

नदी भारतीयसंस्कृतौ अविनाभावेन अस्ति । प्रातरुत्थाय भूमौ पादन्यासात् पूर्वं धरणिदेव्याः क्षमां प्रार्थयति मानवः ।  तत्र तस्याः वर्णने पर्वताः एव स्थनौ यस्याः सा भूमिः इत्युक्ते पर्वतात् प्रादुर्भूतानां नदीनां जलं जनाः पिबन्ति । अतः भूमातुः स्तन्यं जदीजलम् । भारतस्य संस्कृतौ  पर्वतानां नदीनां च तादृशं स्थानं कल्पितम् । नद्यः तु मातृस्थाने विराजन्ते भारतीयहृन्मन्दिरेषु । तासां नामानि अपि स्त्रीप्रत्ययान्तानि एव भवन्ति । इति श्लोकं भारतीयाः पूज्यायाः पूर्वं स्नानात् पूर्वम् उक्त्वा प्रयुञ्जमाने यस्मिन् कस्मिन्नेपि जले तासां पुण्यनदीनाम् आह्वाहनं कृत्वा तस्य उपयोगं करोति । नद्यः तु जनानां जीवनस्य अबिभाज्यम् अङ्गम् भवति । देवभूमौ भारते सहस्राधिकाः नद्यः वहन्ति इत्येव अस्य देशस्य सौभाग्यम् ।

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेस्मिन् सन्निधिं कुरु  ॥

वर्गः:भारतस्य नद्यः
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिंहासनद्वात्रिंशिका

महाराजविक्रमादित्यस्य सिंहासनमेकमासीत् यत्र उत्कीर्णाभिः पुत्तलिकाभिः वर्णिताः कथा अत्रोपनिबध्दाः । तत्सिंहासनमिन्द्रेण विक्रमादित्याय दत्तमासीत् । विक्रमादित्ये दिव्ंगते सति भोजराजेन भूसाद्भूतं तत्सिहासनमलभ्यत । तत्सिंहासनमारोढुमिच्छन्तं भोजराजं तत्रोत्कीर्णा पुत्तलिकास्ताः स्वसमानसख्याः कथाः कथायामासुः । अस्य कथाग्रन्थस्य बहूनि रुपाणि प्राप्यन्ते –एकं वर्णनात्मकपद्यप्रचुरं गद्यमयं रुपम् अपरम् औपदेशिकपद्यैः पूर्णं पद्यमयम्, अन्यच्च केवलं पद्यबध्दकथामयम् । आधुनिकभाषास्वनुवाददर्शनेनास्य ग्रन्थस्य लोकप्रियत्वं प्रतीयते । वेतालपञ्चविंशतिकातः पश्चात्कालिकोऽप्ययं ग्रन्थः कर्त्रशॆ नितान्तमौनः । एतस्य कर्त्ता निर्माणकालश्च निश्चेतुमशक्य एव ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्