धनशोधनम्

धनशोधनम्

परिचयः
धनशोधनं इति अवैध-धनस्य वैधरूपेण परिवर्तनं अस्ति। अस्य मुख्यं लक्ष्यं वित्तीय-नियन्त्रणस्य परिहारः, यत् धनस्य स्रोताः गुप्ताः भविष्यन्ति। एषः दुष्कर्मः संगठित-अपराधैः, मादकद्रव्य-व्यापारः, भ्रष्टाचारः, आतंकवादस्य वित्तपोषणेन च सम्बद्धः अस्ति। अनेन वित्तीय-प्रणाली अस्थिरा भवति, यत् कारणेन राष्ट्राय महान् हानिः भवति।
वर्तमानकाले, धनशोधनं केवलं एकस्मिन देशे न दृश्यते, अपितु सम्पूर्णे विश्वे अयं दोषः व्याप्यते। अस्य प्रभावः केवलं वित्तीय-क्षेत्रे न भवति, अपितु सामाजिक-स्तरं अपि प्रभावितं करोति। अतः, वित्तीय-संस्थाः, शासनसंस्थाः, तथा अन्तरराष्ट्रीय-नियमनिर्माणसंस्थाः मिलित्वा अस्य निवारणार्थं कार्यं कुर्वन्ति।

धनशोधनस्य इतिहासः
धनशोधनस्य इतिहासः अतीव पुरातनः अस्ति। प्राचीनकाले एव जनाः स्वीयं धनं गुप्तं कुर्वन्ति, यथा शासनस्य करदायं परिहारयितुं शक्यते। किन्तु, आधुनिककाले अयं विशेषरूपेण प्रचलितः।

- विंशतिशतकम् – अस्मिन काले विशेषतया अमेरिकादेशे संगठित-अपराधगणः अवैध-धनं वैध-व्यवसायेषु निवेशयन्ति।
- सप्ततितमे दशकः – अमेरिकादेशे वित्तीय-नियन्त्रणार्थं काश्चन नवनियमाः स्थापिताः, यैः वित्तीय-लेनदेनं सूक्ष्मरीत्या निरीक्ष्यते।
- एकोनविंशतिशततमं वर्षः – वित्तीय-अपराधानां प्रतिषेधाय अन्तरराष्ट्रीय-नियमनिर्माणम् अभवत्। अस्मिन काले वित्तीय-संस्थाः वित्तीय-दुष्कृत्यानां निग्रहे गभीरं प्रयासं कुर्वन्ति।
- विंशतिशततमं वर्षः – भारतदेशे अपि अनेन सम्बन्धिनः कठोराः नियमाः प्रवर्तिताः, यथा अवैध-धनस्य संचारः रोद्धुं शक्यते।

धनशोधनस्य प्रक्रियाः
धनशोधनं त्रिषु चरणेषु विभज्यते –

१. स्थापनं
अस्मिन चरणे अवैध-धनं वित्तीय-प्रणालीमध्ये प्रविष्टं भवति। सामान्यतया, अपराधिनः अनेके उपायान् प्रयुञ्जते –
- लघु-लघु राशिभिः धनं विभिन्नेषु वित्तीय-संस्थासु निवेशयन्ति, यथा संदेहः न भवेत्।
- व्यापाराणां नामनि कृत्वा अवैध-धनस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
- सीमापारि अन्येषु राष्ट्रेषु धनं प्रेषयन्ति।

२. स्तरीकरणं
अत्र विभिन्न-लेनदेनैः धनस्य स्रोताः अस्पष्टाः क्रियन्ते। अस्याः प्रक्रियायाः द्वारा –
- धनं एकस्मात् स्थलात् अन्यस्मिन स्थले प्रेषयन्ति।
- बहुषु वित्तीय-लेनदेनासु धनं निवेशयन्ति।
- व्यापारिक-प्रलेखेषु मिथ्यालिखनं कुर्वन्ति।

३. एकीकरणं
अस्मिन अन्तिमे चरणे शुद्धीकृतं धनं अर्थव्यवस्थायां पुनः निवेश्यते।
- नव-व्यवसायेषु निवेशं कुर्वन्ति।
- सम्पत्तीनां क्रय-विक्रयं कुर्वन्ति।
- सामान्य-उपयोगाय धनं प्रयुञ्जते, यथा कोऽपि संदेहं न करोति।

धनशोधनस्य विविधाः उपायाः
धनशोधनस्य बहवः प्रकाराः सन्ति, यैः अपराधिनः वित्तीय-प्रणालीं दुषितां कुर्वन्ति।

- विभाजन-प्रणाली (स्मर्फिंग्) – अपराधिनः लघु-लघु राशिभिः वित्तीय-लेनदेनं कुर्वन्ति, यथा निरीक्षणं कठिनं भवति।
- अनौपचारिक-वित्तीय-प्रणाली (हवाला) – सीमापारि धनं गुप्तरीत्या प्रेषयन्ति।
- नव-वित्तीय-प्रणाली (सङ्केत-धनं) – आधुनिक-युगे सङ्केत-धनस्य (क्रिप्टो-वित्तस्य) उपयोगः धनशोधनाय कृतः दृश्यते।
- व्यापार-आधारित-धनशोधनम् – वस्तूनां मूल्यं अत्यधिकं वा न्यूनं लिखित्वा धनं गुप्तं कुर्वन्ति।
- छद्म-व्यवसायाः – मिथ्या-व्यवसायान् स्थापयित्वा अवैध-धनस्य संचारः कुर्वन्ति।

धनशोधनस्य प्रभावाः
धनशोधनं केवलं वित्तीय-प्रणालीं क्षति न करोति, अपितु सम्पूर्ण-सामाजिक-व्यवस्थायाम् अपि विकारं जनयति।

- वित्तीय-प्रणाली-दौर्बल्यं – वित्तीय-संस्थाः यदि अवैध-धनस्य प्रवेशं निवारयितुं न शक्नुवन्ति, तर्हि तेषां विश्वासनीयता नश्यति।
- अपराधस्य वृध्दिः – यदि धनशोधनं निरोधं न प्राप्नोति, तर्हि संगठित-अपराधाः, मादकद्रव्य-व्यापारः, तथा आतंकवादः वृद्धिं प्राप्नोति।
- अर्थव्यवस्थायाः अस्थिरता – अवैध-धनस्य कारणेन वित्तीय-सन्तुलनं विघ्नं प्राप्नोति, यत् आर्थिक-विकासं नाशयति।
- राजस्वहानिः – शासनस्य कर-प्राप्तिः न्यूनं भवति, यत् कारणेन सार्वजनिक-सेवायाः हानि भवति।

धनशोधनस्य निरोधाय नियमानः
धनशोधनं निरोधं कर्तुं विभिन्नाः राष्ट्राः कठोरानियमाः स्वीकुर्वन्ति।

- अन्तरराष्ट्रीय-नियमनिर्माणसंस्था – या वित्तीय-दुष्कृत्यानि निग्रहीतुं उपायान् स्वीकुर्वन्ति।
- भारतीय-वित्तीय-नियमाः – भारतदेशे धनशोधनं निरोधयितुं कठोराः नियमाः स्थापिताः।
- अन्येषु राष्ट्रेषु अपि नियमाः – अन्ये राष्ट्राः अपि वित्तीय-अपचारानां प्रतिरोधार्थं कार्यं कुर्वन्ति।
- वित्तीय-संस्थानां उत्तरदायित्वम् – वित्तीय-संस्थाः यथासम्भवम् सतर्काः भवितव्याः।

निष्कर्षः
धनशोधनं आधुनिक-अर्थव्यवस्थायाः एकः गम्भीरः दोषः अस्ति। अयं दोषः केवलं वित्तीय-हानिं न जनयति, अपितु सामाजिक-असमानतां अपि वर्धयति। यदि धनशोधनं रोद्धुं शक्यते, तर्हि राष्ट्रस्य अर्थव्यवस्था सुदृढा भविष्यति। अन्तरराष्ट्रीय-संस्थाः, शासनसंस्थाः, तथा वित्तीय-संस्थाः मिलित्वा धनशोधनस्य प्रतिरोधं कर्तुं आवश्यकाः। उचित-नियमपालनं, सतर्क-प्रणाली, तथा नवीन-प्रौद्योगिकीं उपयोगं कृत्वा एषः दोषः हन्यते। यदि वित्तीय-प्रणालीं संरक्षितुं शक्नुमः, तर्हि अर्थव्यवस्था अपि बलवती भविष्यति।