विष्णुपुराणम्

, भारतम् ]]

अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते **विष्णुपुराणम्** (VishnuPurana) । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम् । पुराणस्य पञ्च अपि पुराणलक्षणानि अत्र दृश्यन्ते ।'पुराणरत्नं' इत्येव प्रसिद्धे २३००० श्लोकात्मके अस्मिन् पुराणे क्षीरसागरमथनकथा, ध्रुव-प्रह्लादकथा, जडभरतस्य कथा च अत्र विद्यन्ते । मनु-मन्वन्तराणां निरूपणं, वर्णाश्रमधर्माणां, संस्काराणां, श्राद्धकल्पानां च निरूपणं द्रष्टुं शक्यम् । अत्र ऊर्वशी, ययातिः, रामः इत्यादीनां चरित्रं, कौरवपाण्डवानां युद्धविवरणं च संक्षिप्तरूपेण उपलभ्यते । मगध-शैशुनाग-नन्द-मौर्यादीनां राजवंशावलिः च प्राप्यते । कृष्णकथा विवृता अस्ति  । एतत् पाञ्चरात्रधर्मप्रतिपादकम् अस्ति ।अतः विष्णोः माहात्म्यनिरूपणे निबद्धमिदं पुराणं विष्णोः चरित्रवर्णने गमयति।किन्तु विष्णौ भक्त्युत्कृष्टिस्तु भागवतपुराणेनैव।अतः विष्णुपुराणं दृष्ट्वा भागवतपुराणं यदि दृश्यते तदा भागवतं विष्णुपुराणस्य व्याख्यानमिव दृश्यते।

## भाषाशैली
अत्रत्य भाषा ललिता सरला च विद्यते । तत्र तत्र दृश्यमानानि गद्यवाक्यानि रमणीयानि सन्ति । आर्षप्रयोगाः अत्यल्पाः इत्येतत् अस्य पुराणस्य अपरं वैशिष्ट्यम् । ध्रुवचरित्रं, प्रह्लादचरित्रं च उत्तमकाव्यम् इव रमणीयतां भजते । अत्र सर्वाणि धार्मिकप्रक्रियविशेषाः नातिविस्तृततया निरूपितमस्ति। किन्तु श्राद्धप्रक्रियायाः विस्तृतनिरूपणेन तस्य आवश्यकता ज्ञायते।  श्रीकृष्णचरित्रम् अपि मनोरमं विद्यते ।

## विषयविभागः
पराशरमुनिः स्वस्य शिष्यं मैत्रेयम् उद्दिश्य इदं पुराणम् उक्तवान् इति प्रतीतिः । अस्मिन् पुराणे षट् अंशाः सन्ति । एकैकस्मिन् अंशे बहवः अध्यायाः सन्ति । अस्मिन् प्रायः २३,००० श्लोकाः विद्यन्ते । 
### प्रथामांशः
अस्मिन् जगतः उत्पत्तिः, प्रजापतयः, देवताः, पितृगणाः इत्यादीनां विवरणं वर्तते । ध्रुवचरित्रं, प्रह्लादचरित्रं, मरुद्गणानाम् उत्पत्तिः, विष्णोः महिमा च विवृता अस्ति ।
### द्वितीयांशः
भूगोलस्य विवरणं, नवखण्डानां विभागः, अधोलोक-ऊर्ध्वलोकयोः विवरणं, ज्योतिश्चक्रस्य नवग्रहाणां च वर्णनं, जडभरत-ऋभु-निदाघानाम् आख्यानं च अत्र विद्यते ।
### तृतीयांशः
मनुपुत्राणां वर्णनं, चतुर्युगानुसारं विभिन्नव्यासाः, चतुर्वेदानां विभागः, चातुर्वर्ण्यधर्मः, ब्रह्मचर्य-गार्हस्त्यश्रमयोः आचाराः, विस्तृतश्राद्धविधिः च अत्र प्रदत्ता वर्तते ।
### चतुर्थांशः
वैवस्वत-इक्ष्वाकुवंशयोः विवरणं, श्रीरामस्य संक्षिप्तकथा, सोमवंश-यदुवंश-कुरुवंशयोः कथा, भावीराजानां विवरणं (भविष्यत्काले ये शासनं कुर्युः तेषां), मगधवंशविवरणं, कलियुगस्य राज्ञां, कलिधर्मस्य च विवरणम् अत्र उपलभ्यते ।
### पञ्चमांशः
श्रीकृष्णस्य विस्तृतचरित्रं, यादवानाम् अन्त्यं, परीक्षितराजस्य पट्टाभिषेकः, पाण्डवानां स्वर्गारोहणं च अत्र विवृतम् अस्ति ।

### षष्ठांशः
कलिधर्मः, शूद्राणां स्त्रीणां च महत्त्वं, कालविचारः, नैमित्तिकप्रलयः, प्राकृतप्रलयः, भगवतः पारमार्थिकस्वरूपं, ब्रह्मयोगः, शिष्यपरम्परा च अत्र प्रस्तुता अस्ति । अन्ते उपसंहारः कृतः अस्ति ।

## व्याख्यानानि
अस्य पुराणस्य कृते श्रीधरस्वामिनः ‘आत्मप्रकाश’नामकं व्याख्यानं रचितवान् अस्ति ।  ‘विष्णुचित्तीय’नामकम् अपरं व्याख्यानम् अपि उपलभ्यते । रत्नगर्भः ‘वैष्णवाकूतचन्द्रिका’नामिकां टीकां रचितवान् अस्ति ।
## प्रसिद्धश्लोकाः
### वेदविषयसम्बद्धाः
::‘एतत्ते यन्मयाख्यातं पुराणं वेदसम्मतम्’ ६।८।१२

::‘नाहो न रात्रिर्ननभो न भूमिः नासीत्तमो ज्योतिरभूच्च नान्यत्’१।२।२३

### राष्ट्रभक्तिप्रचोदकाः
::अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम ।
::कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥

::गायन्ति देवाः किल गीतकानि
::धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे ।
::स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते
::भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥  २।३।२३,२४
, हलेबीडु, कर्णाटकम्.]]

### रमणीयश्लोकाः
शरद्वर्णनम्
::मयूरा मौनमातस्थुः परित्यक्तमदा वने ।
::असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः ॥

::उत्सृज्य जलसर्वस्वं विमलाः सितमूर्तयः ।
::तत्यजुश्चाम्बरं मेघा गृहं विज्ञानिनो यथा ॥

::तारका विमले व्योम्नि रराजाखण्डमण्डलः ।
::चन्द्रश्चरमदेहात्मा योगी साधुकुले यथा ॥

::तच्चित्तविमलाह्लादक्षीणपुण्यचया तथा ।
::तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका ॥

::चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
::निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका ॥  ५।१३।२१,२२

### नीतिश्लोकाः
::या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः या न जीर्यतिजीर्यतः ।
::तां तृष्णां सन्त्य्जेत् प्राज्ञः सुखेनैवाभिपुर्यते ॥

::जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ते जीर्यतः ।
::धनाशा जीविताशा च जीर्यतोपि न जीर्यतः ॥     ४.१०.२६,२७
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
‎

वर्गः:पुराणानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:विष्णुः