क्रियापदरूपाणि

संस्कृतव्याकरणे धोतूनां दश क्रियापदरूपाणि (गणाः) सन्ति। एकैकेभ्यः धातुगणेभ्यः लकारप्रत्ययाः सन्ति। एते गणाः सन्ति -

**भ्वाद्यदादि जुहोत्यादिः दिवादिः स्वादिरेव च ।**
**तुदादिश्च रुधादिश्च तनादि-क्री-चुरादयः।।**

:# भ्वादिः
:# अदादिः
:# जुहोत्यादिः (ह्वादिः)
:# दिवादिः
:# स्वादिः
:# तुदादिः
:# रुधादिः
:# तनादिः
:# क्र्यादिः
:# चुरादिः

एते गणाः इह व्याख्यान्ते

=भ्वादिः=

भ्वादयः भू-धातुरिव सन्ति। भ्वादिभ्यो धातुभ्योऽकार-गणप्रतययोऽस्ति। अपि च कदाचित् समये धातोः स्वरो गुण्यते। एतद् गुणवषयः सर्वेषु गणेषु अस्ति (तु तुदादिषु नास्ति)। अतो लट् लकाराय भ्वादयः इत्येवं क्रियन्ते- 

भू + अ + ति → **गुण** → भो + अ + ति → **सन्धि** → भव + ति → भवति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अभवत्, अभूत्, बभूव, भवेत्, भूयात्, भवतु, भविता, भविष्यति, अभविष्यत्।

अवन्दत, अवन्दिष्ट, ववन्दे, वन्देत, वन्दिषीष्ट, वन्दताम्, वन्दिता, वन्दिष्यते, अवन्दिष्यत।

=अदादिः=

अदादयोऽद्-धातुरिव सन्ति। एतस्मै गणाय गणप्रत्ययो नास्ति। अतो लट् लकाराय अदादयः इत्येवं क्रियन्ते -

अद् + ति → **सन्धि** → अत्ति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

आदत्, आघसत्, आद, अद्यात्, अद्यात्, अत्तु, अदिता, अत्स्यति, आत्स्यत्।

अवृक्त, अवर्जिष्ट, ववृजे, वृजीत, वर्जिषीष्ट, वृक्ताम्, वर्जिता, वर्जिष्यते, अवर्जिष्यत।

=जुहोत्यादिः (ह्वादिः)=

जुहोत्यदयो हु-धातुरिव सन्ति। एतेषां प्रत्ययोऽपि नास्ति (अदादय इव)। किन्तु एतेषाम् आरम्भे लिट् लकारे इव द्विगुणन्ते। अतो लट् लकाराय जुहोत्यदयः इत्येवं क्रियन्ते -

दा + ति → **द्विगुण** → ददा + ति→ ददाति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अददात्, अदात्, ददौ, दद्यात्, देयात्, ददातु, दाता, दास्यति, अदास्यत्।

अबिभृत, अभृत, बिभ्रे, बिभ्रीत्, भृषीष्ट, बभृताम्, भर्ता, भरिष्यते, अभरिष्यत।

=दिवादिः=

दिवादयो दिव्-धातुरिव सन्ति। एते भ्वादयश्च सदृशाः सन्ति। परन्तु एको यकार-गणप्रत्ययोऽकार-प्रत्ययेन सह अस्ति। अतो लट् लकाराय दिवादयः इत्येवं क्रियन्ते -

नृत् + य + ति → नृत्य + ति → नृत्यति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अनृत्यत्, अनर्तित्, ननर्त, नृत्येत्, नृत्यात्, नृत्यतु, नर्तिता, नर्त्स्यति, अनर्त्स्यत्।

अदीप्यत, अदीपीष्ट, दिदीपे, दीप्येत, दीपिषीष्ट, दीप्यताम्, दीपिता, दीपिष्यते, अदीपिष्यत।

=स्वादिः=

स्वादयः सु-धातुरिव सन्ति। एतेषां गणप्रत्ययः 'नु' इति। कदाचित् समये एकवचने अयम् प्रत्ययो गुण्यते (नु → नो)। अतो लट् लकाराय दिवादयः इत्येवं क्रियन्ते -

सु + नु + ति → **गुण** → सु + नो + ति → सुनो + ति → सुनोति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

असुनोत्, असावीत्, सुषाव, सुनुयात्, सूयात्, सुनोतु, सुोता, सोष्यति, असोष्यत्।

असुनुत, असोष्ट, सुषुवे, सुन्वीत, सोषीष्ट, सुनुताम्, सोता, सोष्यते, असोष्यत।

=तुदादिः=

तुदादय तुद्-धातुरिव सन्ति। एते भ्वादयश्च सदृशाः सन्ति। किन्तु लट् लकारे स्वरो न गुण्यते। अपि च वेदेषु तुदादीनां उदात्ताः तेषां अकार-प्रत्ययेषु सन्ति (भ्वादीनां उदात्ताः धातुषु सन्ति)। अतो लट् लकाराय तुदादयः इत्येवं क्रियन्ते -

तुद् + अउ + ति → तुदउ + ति → तुदउति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अतुदत्, अतौत्सीत्, तुतोद, तुदेत्, तुद्यात्, तुदतु, तोत्ता, तोत्स्यति, अतोत्स्यत्।

अतुदत, अतुत्त, तुतुदे, तुदेत, तुत्सीष्ट, तुदताम्, तोत्ता, तोत्स्यते, अतोत्स्यत।

=रुधादिः=

रुधादयो रुध्-धातुरिव सन्ति। एतस्मै गणाय गणप्रत्ययो नास्ति, तु मध्ये विकरणप्रत्ययो नकारो भवति। अतो लट् लकाराय रुधादयः इत्येवं क्रियन्ते - 

रु + न + ध्+ ति → **सन्धि** → रुण + द्धि → **सन्धि** → रणद्धि

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अरुणत्, अरौत्सीत्, रुरोध, रुन्ध्यात्, रुध्यात्, रुणद्धु, रोद्धा, रोत्स्यति, अरोत्स्यत्।

अरुन्द्ध, अरुद्ध, रुरुधे, रुन्धीत, रुत्सीष्ट, रुन्द्धाम्, रोद्धा, रोत्स्यते, अरोत्स्यत।

=तनादिः=

तनादयः तन्-धातुरिव सन्ति। एतस्मै गणाय गणप्रत्ययः उकारोऽस्ति। केषुचित् समयेषु अयम् प्रत्ययो गण्यते (उ → ओ)। अतो लट् लकाराय तनादयः इत्येवं क्रियन्ते -

तन् + उ + ति → **गुण** → तनो + ति → तनोति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अतनोत्, अतानीत्, ततान, तनुयात्, तन्यात्, तनोतु, तनिता, तनिष्यति, अतनिष्यत्।

अतनोत, अतनिष्ट, तेने, तन्वीत, तनिषीष्ट, तनुताम्, तनिता, तनिष्यते, अतनिष्यत।

=क्र्यादिः=

क्र्यादयः क्री-धातुरिव सन्ति। एतस्मै गणाय गणप्रत्ययः 'ना' अस्ति। केषुचित् समयेषु अयम् प्रत्ययः 'नी' उत 'न' इति भवति। अतो लट् लकाराय क्र्यादयः इत्येवं क्रियन्ते -

क्री + ना + ति → **सन्धि** → क्रीणा + ति → क्रीणाति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अक्रीणात्, अक्रैषीत्, चिक्राय, क्रीणीयात्, क्रीयात्, क्रीणातु, क्रेता, क्रेष्यति, अक्रेष्यत्।

अक्रीणात, अक्रेष्ट, चिक्रीये, क्रीणीत, क्रेषीष्ट, क्रीणीताम्, क्रेता, क्रेष्यते, अक्रेष्यत।

=चुरादिः=
चरादयः चुर्-धातुरिव सन्ति। एतस्मै गणाय गणप्रत्ययः 'अय' अस्ति। सर्वदा एते धातवो गुण्यन्ते। अतो लट् लकाराय चुरादयः इत्येवं क्रियन्ते -

चुर् + अय + ति → **गुण** → चोर् + अय + ति → चोरयति

 

अन्यानि रुपाणि इत्येव -

अचोरयत्, अचूचुरत्, चोरयाञ्चकार, चोरयेत्, चोर्यात्, चोरयतु, चोरयिता, चोरयिष्यति, अचोरयिष्यत्।

अचोरयत, अचूचुरत, चोरयाञ्चकार, चोरयेत, चोरयिषीष्ट, चोरयताम्, चोरयिता, चोरयिष्यते, अचोरयिष्यत।
वर्गः:लकाराः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये