open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
क्षेमेन्द्रः

**क्षेमेन्द्रः** (Kshemendra) - बृह्त्कथामञ्जर्याः रचयिता क्षेमेन्द्रः । गुणाढ्यः नाम कविः भूतभाषया 'बृहत्कथा' नामकं कथाग्रन्थं रचितवान् आसीत् । तम् एव क्षेमेन्द्रः बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीतवान् अस्ति । मूलोक्तकथां यथावत् रक्षन् क्षेमेन्द्रः बृहत्कथां सङ्गृहीतवान् इत्यतः एष ग्रन्थः क्वचित् शुष्कः इव भासते । किन्तु क्षेमेन्द्रस्य भाषा न कठिना । मधुरा सरला सुबोधा च सा । बृह्त्कथा इदानीं न उपलभ्यते इत्यतः क्षेमेन्द्रस्य बृहत्कथामञ्जरीद्वारा एव बृहत्कथायाः स्वरूपम् ऊह्यते अस्माभिः । 
क्षेमेन्द्रेण रामायणकथामञ्जरी, भारतमञ्जरी चेति ग्रर्न्थद्वयम् अपि लिखितम् । तयोः ग्रन्थयोः नाम्ना एव ज्ञायते यत् तौ
रामायणभारतयोः सङ्ग्रहरूपौ इति । बृहत्कथामञ्जर्याः रचना १०६३ तमे क्रिस्ताब्दे आरब्धा, १०६६ तमे क्रिस्तब्दे समाप्तिं गता च इति ज्ञायते । अतः एतत् तु निश्चितं यत् क्षेमेन्द्रः एकादशे शतके आसीत् इति । एषः काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने आसीत् । एतस्य पिता प्रकाशेन्द्रः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* क्षेमेन्दः

क्षेमेन्द्रः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
दूरदर्शनम्

thumb|280px|right|Home cinema 01|दूरदर्शनम्
इदानीं प्रपञ्चे वार्तादिकं ज्ञातुं, मनोरञ्जनार्थं, ज्ञानविकासार्थं च बहुविधानि साधनानि सन्ति । तेषु **दूरदर्शनम्**इति विद्युन्मानयन्त्रम् अपि अन्यतमम् । अयं दृश्यस्य श्रव्यस्य च माध्यमः इति कारणेन दूरदर्शनयन्त्रस्य प्रभावः अत्यधिकः । अतः दूरदर्शनं जनप्रियम् अस्ति ।

## कथं कार्यं करोति इदं यन्त्रम् ? 
ध्वनीनां प्रसारणे यत्सूत्रं तदेव चित्राणां प्रसारणेऽपि आधारीकृतम् । एकस्मात् निश्चितप्रदेशात् चित्राणां सम्प्रेषणम् अन्येषु प्रदेशेषु तेषां ग्रहणं च क्रियते । दर्शनीयः विषयः नाटकं, क्रीडा, समावेशो वा भवतु दूरदर्शनस्य छायाग्रहणयन्त्रमपि चलच्चित्रग्रहणयन्त्रमिव भवति । किन्तु तद्वत् वस्तुनः सम्पूर्णं चित्रं न गृह्णाति । चित्रं बहुसमानान्तररेखासु निरन्तरसन्निहितासु स्थानेषु खण्डयति । प्रतिरेखम् अनेके सूक्ष्माः कान्तबिन्दवः परस्परसन्निहिताः विद्यन्ते । एते कान्तबिन्दवः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्नुवन्ति । एते च विद्युत्प्रवाहाः विद्युदयस्कान्तरङ्गाः भूत्वा समुन्नतशिखराग्रे निर्मितात् सम्प्रेषणोपकरणात् अन्तरिक्षे विमुक्ताः भवन्ति ।
द्वितीयस्तरे आकाशे विमुक्ताः विद्युदयस्कान्ततरङ्गाः सर्वतः प्रयाणं कुर्वन्तः दूरदर्शनेषु विद्यमानैः ग्रहणसाधनैः आकृष्टाः भवन्ति । ततः एते तरङ्गाः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्य कस्याश्चित् विशिष्टतन्त्र्याः द्वारेण दूरदर्शनं प्रति नीताः भवन्ति । दूरदर्शनयन्त्रम् इमान् विद्युत्प्रवाहान् काभिश्चित् पद्धतीभिः समीकृत्य "केथोड्-किरणनालिका", "विद्युदणुप्रक्षेपकम्" इत्यनयोः साहाय्येन कान्तबिन्दून् करोति । दूरदर्शनस्य यवनिकायाः अन्यः भागः प्लोरोस्सेण्ट् सामग्रीनिर्मितैः बिन्दुसहस्रैः आवृतः भवति । यदा एषा सामग्री विद्युदणुभिः सारिता भवति तदा कान्तिः बहिर्गता भवति । एते कान्तिबिन्दवः तावता वेगेन प्रत्यक्षीभवन्ति, येन वयं दूरदर्शनस्य यवनिकायां सम्पूर्णं चित्रं द्रष्टुं शक्नुमः ।
ध्वनिवाहको भागः संस्कृतो भूत्वा दूरश्रवणयन्त्रं प्रापितो भवति । एवं प्रसारणकेन्द्रे उपादितं ध्वनिमपि चित्रदर्शनसमये एव शृणुमः ।
## दूरदर्शनतः लाभाः 
दूरदर्शनस्य कार्यक्रमाः केचन शैक्षणिकाः, पुनः केचन मनोरञ्जकाः, अन्ये केचन व्यक्तिदेशादिपरिचायकाः, इतरे केचन इतिवृत्तात्मकाः । दूरदर्शनं क्रीडादीनां प्रत्यक्षविवरणम् अपि प्रसारयति । इदानीं दूरदर्शनकार्यक्रमाः उपग्रहसाहाय्येन प्रसार्यन्ते । अतः देशस्य कोणे कुत्रचित् प्रवृत्ता अपि घटना घण्टाभ्यन्तरे समग्रेण देशेन ज्ञायते । एवम् अतिशीघ्रतया वार्तां प्रसारयति दूरदर्शनम् । वार्तां ज्ञातुं मनोरञ्जनं प्राप्तुं च यथा, तथैव ज्ञानवर्धनार्थम् अपि दूरदर्शनं सहायकं भवति ।
बालाः, तरुणाः, वृद्धाः इत्यादयः सर्वे इतः ज्ञानवर्धनं प्राप्तुम् अर्हन्ति । ये दूरदर्शनकार्यक्रमाः प्रदर्श्यन्ते तेषु उत्तमाः विरलाः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । धारावाहिन्यः कथाः नीरसाः भवन्ति इति, वार्ताप्रसारे बहुधा पक्षपातः प्रदर्श्यते इति, शैक्षणिककार्यक्रमाणां स्तरः न्यूनः इति च जनाः आक्षेपं कुर्वन्ति।
जनानाम् अभिप्रायभेदः यः कोऽपि स्यात् नाम, दूरदर्शनं ज्ञानवर्धने उपकारकम् इत्यत्र तु नास्ति सन्देहः ।

## बाह्यगवाक्षा: 
* Memorable TV The Television Encyclopedia
* इतिहास:
* Early Television Foundation and Museum
* Federation Without Television 

दूरदर्शनम्
वर्गः:विद्युच्चालितोपकरणानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सोमदेवः

**सोमदेवः** (Somadeva)
बृहत्कथा क्षेमेन्द्रेण यथा बृहत्कथामञ्जर्यां सङ्गृहीता तथैव सोमदेवेन अपि कथासरित्सागरे सङ्गृहीता । सोमदेवः अपि क्षेमेन्द्रः इव काश्मीरराजस्य अनन्तस्य आस्थाने, एकादशो शतके च आसीत् । अनन्तराजस्य खिन्नायाः पत्न्याः सूर्यवत्याः मनोविनोदार्थं सः कथासरित्सागरं रचितवान् इति श्रूयते । सोमदेवस्य पिता रामदेवः ।
सोमदेवस्य कथासरित्सागरे दीर्धाः समासाः कठिनानि पदानि च न्यूनानि । अतः कथासु सरलता विशेषतः दृश्यते । बृहत्कथामञ्जर्याम् अदृश्यमानाः बह्व्यः बृहत्कथाग्रन्थस्थाः कथाः कथासरित्सागरे दृश्यन्ते । कथासरित्सागरे स्थिताः कथाः काश्चन लध्व्यः, पुनः काश्चन दीर्धाः । विविधजनसम्बद्धाः विभिन्नदेशसम्बद्धाः च कथाः भवन्ति अत्र । कथानिरूपणे सोमदेवस्य अनुपमं सामर्थ्यम् । भारतीयं साहित्यं यथा रामायणं महाभारतं च अवलम्बते तथैव कथासरित्सागरम् अपि अवलम्बते । कथासरित्सागरः विविधाभिः भाषाभिः अनूदितः अपि ।

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यकाराः
वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विष्णुशर्मा

## परिचयः
पञ्चतन्त्रम् इत्यस्य कथाग्रन्थस्य नाम यः न श्रुतवान् तादृशः प्रायः कोऽपि नास्ति । तादृशस्य अतिप्रसिद्धस्य पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा ।   विष्णुशर्मा काश्मीरदेशीयः । ब्राह्मणोऽयं श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु कृतभूरिपरिश्रमः आसीत् ।
तस्य विषये श्रूयमाणः श्लोकः कश्चन एवमस्ति - 
::मनवे वाचस्पतये शुक्राय पराशराय ससुताय ।
::चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नयशास्त्रकर्तृभ्यः ॥
::सकलार्थशास्त्रसारं जगति समालोक्य विष्णुशर्मेदम् ।
::तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् ॥

## कालविचारः
क्रि.श. पञ्चमशतमाने विद्यमानस्य भर्तृहरेः सुभाषितेषु विद्यमानाः अनेके श्लोकाः द्वित्रपदभेदेन पञ्चतन्त्रे दृश्यन्ते । क्रि श ५३१ तः - ७९पर्यन्तं पर्षियादेशं शासितवान् खुस्रु अनुशरिवान् इत्येतस्य आज्ञानुसारं आगैपेह्लविभाषया अयं ग्रन्थः अनूदितः अस्ति । एतैः कारणैः विष्णुशर्मा अपि पञ्चमशतमाने भर्तृहरेः अनन्तरकाले आसीदिति वक्तुं शक्यते ।

## फलश्रुतिः
महिलारोप्यस्य राज्ञः अमरशक्तेः बहुशक्तिः रुद्रशक्तिः अनन्तशक्तिः इत्येतान् त्रीन् पुत्रान् षड्भिः मासैः राजनीतिनिपुणान् कर्तुं विष्णुशर्मा पञ्चतन्त्रग्रन्थं रचितवान् इति श्रूयते । तस्य ग्रन्थस्य फलश्रुतिश्लोकः एवं वर्तते - 
::अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च ।
::न पराभवमाप्नोति शक्रादपि कदाचन ॥

वर्गः:संस्कृतकवयः

वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:बालसाहित्यकाराः
वर्गः:तृतीयशताब्द्याः कवयः
नारायणभट्टः

'हितोपदेशः' पञ्चतन्त्रस्य परिष्कृता काचित् आवृत्तिः चेदपि स्वतन्त्रग्रन्थत्वेन एव तस्य ख्यातिः अस्ति । तस्य हितोपदेशस्य रचयिता नारायणभट्टः(Narayanabhatta) । एषः बङ्गालदेशीयः। एषः धवलचन्द्र्स्य आश्रये आसीत् । एतस्य् कालः क्रि श
१० इति पण्डिताः अभिप्रयन्ति । यद्यपि पञ्चतन्त्रस्य आधारेण एषः ग्रन्थः रचितः, तथापि अन्यग्रन्थेभ्यः अपि अत्र कथाः
स्वीकृताः ।महाभारतात् स्वीकृता मुनिमूषककथा, वेतालपञ्चविंशतितः स्वीकृता वीरवरकथा इत्यादीनि अत्र उदाहरणानि । हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला । संस्कृतभाषाबोधनं नीतिबोधनं च एतस्य लक्ष्यम् इति कविः स्वयम् उक्तवान् अस्ति ।
संस्कृताभ्यासिनः सर्वे प्रायः एतं ग्रन्थं पठन्ति एव ।

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यकाराः
वर्गः:नवमशताब्द्याः कवयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
धनपालः

'तिलकमञ्जरी' इत्येतस्य ग्रन्थस्य रचयिता धनपालः (Dhanpal) । एषः दशम्यां क्रिस्तब्द्याम् आसीत् इति विदुषाम् अभिप्रायः । तिलकमञ्जर्यां समरकेतुतिलकमञ्जर्योः  प्रणयकथा वर्णिता । धनपालः बाणस्य कृतिं प्राधान्येन अनुसृतवान् अस्ति । अतः तिलकमञ्जरी कादम्बर्याः वेषान्तरम् इति पण्डिताः वदन्ति । धनपालेन 'पैयलच्छि' नामकः प्राकृतकोषः, 'ऋषभपञ्चाशिका' नामकः प्राकृतस्तोत्रग्रन्थश्चापि रचितः ।

‎

वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पौराणरोमापुरी

रोमकपुरी क्रि पू अष्टमशताब्दे प्रस्थापितम्। ततः रोमकपुरी वरिष्टसाम्राज्यस्य राजधानि अभवत्।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:साम्राज्यानि
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
राम

## व्यक्तयः 
* राम नाथ काक 
* राम चरण

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
फुफ्फुसः

thumbnail|250px|मनुष्यफुफ्फुसौ
thumb|395x395पिक्सेल|श्वासोच्छ्वासावसरे फुफ्फुसयोः सङ्ग्कुचनं विकसनं च|चित्रपाठ्यम्=

अयं **फुफ्फुसः** स्यूतसदृशं शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । मनुष्यशरीरेषु द्वौ फुफ्फुसौ स्तः । तौ वक्षःस्थले स्थितौ । एताभ्याम् एव सरिसृपपक्षिसस्तनाः श्वासोछ्वासं कुर्वन्ति । अनयोः वर्त्योः परिवृत्तिः भवति । फुफ्फुसः शरीरस्य अन्तर्भागे भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Lung Anatomy
* Lung Cancer

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
योनिः

**योनिः** स्त्रीणाम् इन्द्रियम् अस्ति।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
गुल्मः

**गुल्मः** इन्द्रियम् अस्ति।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
अन्त्रम्

अन्त्रं नालरूपकम् इन्द्रियम् अस्ति। अन्त्रम् वक्षसि स्थितम्। अन्त्रे आहारस्य जीर्णीकरणं प्रचलति । अत्र आहारस्य जलस्य च शुद्धीकरणं भविष्यति । मलिनं शरीरात् बहिः निर्गच्छति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अन्त्रस्य रचनाशास्त्रम् 
* अन्त्रस्य अट्लास्
* अन्त्रम् 
* अस्माकम् अन्त्रम् तथा तस्य कार्यम्

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
कर्णः

कर्णः पञ्चेन्द्रियेषु एकम् इन्द्रियम् अस्ति । मनुष्याणां द्वौ कर्णौ स्तः । वयं कर्णाभ्यां श्रुण्मः । ये कर्णाभ्यां श्रोतुम् असमर्थाः ते बधिराः । अयं कर्णः इन्द्रियेषु अन्यतमः । कर्णः श्रवणेन्द्रियम् अस्ति । अयं कर्णः आङ्ग्लभाषायां Ear इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Protein behind hearing
* 3D Ear page 
* Details of various ear problems 
* Ear wiggling mechanism unmasked
* Cotton swabs can pose serious health risk: coroner from ctv.ca 
* Radiology of the Ear Canal  from MedPix

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
चर्म

thumb|left|200px|मानवचर्म
thumb|200px|right|सर्पस्य चर्म
thumb|left|200px|गजचर्म

चर्मणः त्वगिन्द्रियम् इति नाम । अन्येषाम् इन्द्रियाणां निर्दिष्टानि स्थानानि सन्ति । किन्तु अस्य चर्मणः न तथा निर्दिष्टं स्थानम् अस्ति । इदं चर्म देहे सर्वत्र व्याप्तम् इन्द्रियम् । इदं चर्म एव शरीरस्य रक्षणं करोति । इदं चर्म आङ्ग्लभाषायां Skin इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* चर्म
* Skin definition 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
अङ्गुली

thumb|200px|left|वामपादस्य अङ्गुल्यः
thumb|left|200px|दक्षिणपादस्य अङ्गुल्यः

एषा अङ्गुली शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । एषा अङ्गुली द्विधा विभज्यते । पादाङ्गुल्यः हस्ताङ्गुल्यः चेति । प्राणिनां सर्वेषाम् अपि अङ्गुल्यः भवन्ति एव । मनुष्याणां प्रायः विंशतिः अङ्गुल्यः भवन्ति । प्रतिहस्तं प्रतिपादं च पञ्च अङ्गुल्यः भवन्ति । कुत्रचित् केषाञ्चन अपवादरूपेण हस्ते वा पादे वा द्वित्राः अधिकाः अपि अङ्गुल्यः भवन्ति । एषा अङ्गुली आङ्ग्लभाषायां Finger इति उच्यते, कन्नडभाषायां च "बेरळु" इति । मानवाः अङ्गुलीषु अङ्गुलीयकम् अपि धरन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हृदयम्
* हस्तः
* स्कन्दः
* श्मश्रु

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अङ्गुली

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मणिबन्धः

thumb|right|200px|मणिबन्धः
thumb|left|200px|मणिबन्धे बद्धा रक्षा
thumb|right|200px
thumb|left|200px

अयं मणिबन्धः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् । अयं मणिबन्धः आङ्ग्लभाषायां wrist इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Wrist

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
जानु

thumb|जानोः गतिः
thumb|left|200px|जानु

**जानु** ऊरुजङ्घयोः मध्ये स्थितम् अस्थिसंयुक्तम् । जानु आङ्ग्लभाषायां Knee इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Animation of bones and ligament in the knee
* MRI anatomy of a normal knee

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
अङ्गुष्ठः

thumb|left|200px|दक्षिणपादस्य अङ्गुष्ठः
thumb|left|200px
अयम् अङ्गुष्ठः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । अङ्गुष्ठः द्विविधः भवति । पादाङ्गुष्ठः हस्ताङ्गुष्ठश्चेति । अयम् अङ्गुष्ठः आङ्ग्लभाषायं thumb इति उच्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हृदयम्
* हस्तः
* स्कन्दः
* श्मश्रु

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* विकिमीडिया सामान्यः
* विकिशब्दकोशः

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्षारः

क्षाराः रसायनिकसंयोगाः सन्ति।क्षाराः तिक्ताः सन्ति। ते मसृणाः सन्ति। केचन समानाक्षाराः
*चूर्णः
*पल्पूलनम्
*चूर्णोपलः इत्यादयः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* क्षारः 

क्षारः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शिलाजः

शिलाजः

शिलाजः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
लवणम्

thumb|150px|right|लवणनिर्माणम्

एतत् लवणं जगतः सर्वेषु भागेषु उपयुज्यते । एतत् लवणम् आङ्ग्लभाषायां Salt इति उच्यते । आयुर्वेदे तु लवणं नाम सैन्धवं लवणम् एव । इदानीं जगति सर्वत्र उपयुज्यमानं सामुद्रं लवणम् । तन्नाम समुद्रात् प्राप्तं लवणम् । सामुद्रं लवणं केवलम् आहारत्वेन उपयुज्यते । किन्तु सैन्धवं लवणम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एतत् लवणं सर्वेषाम् आहारपदार्थानां निर्माणे उपयुज्तते । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे केवलं कदाचित् उपयुज्यते लवणम् ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लवणस्य स्वभावः
thumb|150px|right|लवणराशिः
एतत् सैन्धवं लवणं पचनार्थं लघु । एतत् लवणं जीर्णानन्तरं स्वादुविपाकः भवति । एतत् लवणम् अनुष्णशीतवीर्ययुक्तम् ।
सामुद्रं लवणं पचनार्थं गुरु । एतत् लवणं लवणरसयुक्तम् । एतत् लवणं जीर्णानन्तरं मधुरविपाकः भवति ।
 
:१. सैन्धवं लवणं त्रिदोषहरम्, अवुदाहि, अग्निदीपकं चापि ।
:२. एतत् लवणम् आहारस्य रुचिं वर्धयति ।thumb|150px|right|समुद्रात् लवणसङ्ग्रहः
:३. सामुद्रं लवणं कफं पित्तं च वर्धयति ।
:४. सैन्धवलवणस्य उपयोगम् आयुर्वेदस्य आचार्याः बहुधा विवृतवन्तः सन्ति ।
:५. एतत् सैन्धवं लवणं जीर्णाङ्गव्यूहं समीकरोति ।
:६. एतत् सैन्धवं लवणं कोष्ठगतं वायुं निवारयति ।
:७. एतत् सैन्धवं लवणं श्वासम् (अस्तमा), कासं च शमयति ।
:८. एतत् सैन्धवं लवणं वातरोगं, मलस्य अवरोधं च निवारयति ।
:९. एतत् सैन्धवं लवणम् अभ्यङ्गार्थं विभिन्नैः तैलैः सह उपयुज्यते । मलावरोधे सति मूत्रसङ्गे एरण्डतैलेन सह सैन्धवं लवणं योजयित्वा उदरस्य अधोभागे, पृष्ठभागे, कटिप्रदेशे च लेपयित्वा अभ्यङ्गं कुर्वन्ति ।
:१०. एतत् सैन्धवं लवणं श्वासरोगे सति कर्पूरादितैलेन सह अभ्यङ्गार्थम् उपयुज्यते ।
:११. एतत् सैन्धवं लवणं सर्वेषु अपि आस्थापनबस्तिषु उपयुज्यते । 
:१२. एतत् सैन्धवं लवणं विभिन्नैः कषायैः सह, चूर्णैः सह, घृतैः सह च वमनार्थम् अपि उपयुज्यते ।
:१३. वमनार्थम् एतत् सैन्धवं लवणं २ – ४ ग्रां यावत् केवलम् उपयुज्यते ।
:१४. लवणभास्करचूर्णम् अपि औषधत्वेन उपयुज्यते । 
:१५. एतत् सैन्धवं लवणं पित्तं वर्धयति । तस्मात् कारणात् पित्तप्रकृतियुक्तानां, पित्तजन्यैः रोगैः पीडितानां, पित्तदेशे काले एतत् वर्ज्यम् ।

वर्गः:पाकसामग्री
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ग्रनैट् (शिला)

शिलाजः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Emplacement and Origin of Granite 

ग्रावा
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अग्निप्रस्तरः

शिलाजः प्रस्तरः अस्ति। एषः अग्निप्रस्तरत्वेन अपि प्रसिद्धः।

## बह्यसम्पर्कतन्तुः
* अग्निप्रस्तरः स्टीफन् हार्टस्य पुस्तकम्
* अग्निप्रस्तरस्य मूलम्
* अग्निप्रस्तरस्य वर्तुलः 
* अग्निप्रस्तरवर्तुलः 
* विञ्चेस्टर् काथेड्रल् 
* अग्निप्रस्तरस्य संरक्षणम्

अग्निप्रस्तारः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दस्ता

**दस्ता**याः आङ्ग्लं नाम Zinc इति वर्तते। एतत् रासायणिकतत्त्वस्य सङ्क्रमणधातूषु अन्तर्भवति। 
वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वर्गः:रसायनशास्त्रम्
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अररियामण्डलम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति **अररियामण्डलम्** । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अररिया नगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गढवामण्डलम्

**गढवामण्डलम्** (Garhwa District) झारखण्डराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं गढवा नगरम् ।

## भौगोलिकम्
गढवामण्डलस्य विस्तारः ४०४४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पलामु-मण्डलम्, पश्चिमे उत्तरप्रदेशराज्यम्, उत्तरे सोने नदी, दक्षिणे छत्तीसगढराज्यम् च अस्ति ।

## जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं गढवामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३२२३८७ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.७१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.१८ % अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वौ उपमण्डले स्तः। ते-

# गढवा
# नगर-उन्तरि

## बाह्यानुबन्धाः
* Official district government website
*http://www.onefivenine.com/india/villag/Garhwa List of places in Garhwa

वर्गः:झारखण्डराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बेगूसरायमण्डलम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बेगुसरायमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेगुसराय नगरम्।

#पुनर्निदेशन बेगुसरायीमण्डलम्

वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बादरायणः

इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरोः वसिष्ठस्य शक्तिरिति पुत्रः आसीत् । शक्तेः पुत्रः पराशरः । तस्य सत्यवत्याम् एकः पुत्रः जातः । अयं सात्यवतेयः बदरी वने जातत्वात् बादरायणः अभवत् । असौ वेदानां विभागं कृतवान् । अतः एव वेदव्यासः इति ख्यातिं लब्धवान् । किञ्च कृष्णवर्णत्वात् द्वीपवासत्वाच्च एषः कृष्णद्वैपायन इत्यपि आहूयते ।
::अचतुर्वेदनोब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः ।
::अफाललोचनश्शम्भुः भगवान् बादरायणः ॥
इत्यनेन श्लोकेन भारतीयास्सर्वे व्यासं त्रिमूर्त्यात्मकं मन्यन्ते इति ज्ञायते । संस्कृतवाङ्मये आदिकविः वाल्मीकेः अनन्तरं द्वितीयः कविः व्यासः एव ।
व्यासमहर्षिः उपनिषदः, अष्टादशपुराणानि च विरचितवान् । कुरुवंशीयानां चरितं वर्णयितुं महाभारतमिति नाम्ना उद्ग्रन्थं रचितवान् । वेदानाम् उपनिषदां च पठनं न सर्वेषां सुलभमिति मत्वा महामुनिरयं स्वीये भारतग्रन्थे यथावसरं तत्र तत्र वेदोक्तान् धर्मान् अपि विशदीचकार । अतः एव महाभारतस्य पञ्चमवेदः इति ख्यातिः अस्ति ।
वेदान्तशास्त्रेषु 'प्रस्थानत्रयं' सुविख्यातम् । तानि च प्रस्थानानि - १. उपनिषदः, २.भगवद्गीता, ३.ब्रह्मसूत्राणि चेति । ब्रह्मसूत्राणि बादरायणेन रचितानि।  उपनिषद्वाक्येषु आपाततः यः विरोधाभासः दृश्यते तं  परिहृत्य समन्वयपूर्वकं तत्त्वनिर्णयं करोति ब्रह्मसूत्रकारः । ब्रह्मसूत्राणां रचनायाः अनन्तरं वेदान्तस्य दर्शनत्वेन मान्यता प्रवृद्धा । दशाधिकानां भाष्याणां प्रवृत्तौ अपि ब्रह्मसूत्राणि एव मूलम् । भाष्यसाहाय्यं विना ब्रह्मसूत्राणाम् अर्थस्य ज्ञानं सर्वथा दुष्करम् ।
बादरायणस्य कालः क्रि श ४०० स्यात् इति इतिहासज्ञाः अभिप्रयन्ति । एतस्य कुलम् एषः श्लोकः विवृणोति -
::व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् ।
::पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
(व्यासः पराशरस्य पुत्रः, शक्तिमहर्षेः पौत्रः। वसिष्ठः व्यासस्य प्रपितामहः, शुकमहर्षिः व्यासस्य पुत्रः ।)

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भरतः

## व्यक्तयः 
भारतीयेतिहासे बहवः भरताः अभवन् । तेषु शकुन्तलापुत्रस्य भरतस्य नाम्ना भारतं भारतवर्षं वा अस्माकं देशस्य नामकरणम् अभवत् । ते भरताः अधः सन्ति ।

* राजा भरतः :- शकुन्तलापुत्रः राजा भरतः यदा बालकः आसीत्, तदा सः व्याघ्रस्य दन्तान् अगणयत् (गीने थे) ।
* जडभरतः :- भागवतमहापुराणे जडभरतस्य कथा प्राप्यते । जडभरतः प्रपूर्वस्मिन् जन्मनि ऋषभदेवस्य पुत्रः आसीत् । तस्य पिता ऋषभदेवः तस्मै राजसेवायाः कार्यं दत्त्वा वनवासाय अगच्छत् । ततः कालान्तरे भरतस्य आयुः जाते सति सोऽपि वनवासाय अगच्छत् । परन्तु अन्तिमसमये मृगस्य मोहेनग्रस्तः सः अपरस्मिन् जन्मनि मृगः अभवत् । ततः सः पुनः मनुष्ययोनिं प्रापत् । तस्मिन् जन्मनि अपि तस्य नाम भरतः आसीत् । परन्तु जडस्वभावत्वात् जनाः तं जडभरतः इति आह्वयन्ति स्म ।
* भरतमुनिः :- भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य महान् विद्वान्, यः नाट्यशास्त्रस्य रचनाम् अकरोत् ।
* रामभ्राता भरतः :- दशरथस्य पुत्रः, रामभ्राता भरतः । यस्य नाम्ना भरतमिलापः प्रसिद्धशब्दः समुद्भूतः ।
* भरतस्वामी :- सामवेदस्योपरि भाष्यम् अलिखत्।

## अन्यत् 
* भरतनाट्यम् :- भारते नाट्यस्य कश्चित् प्रकारः ।
* भरतपुरम् :- भारतगणराज्यस्य राजस्थानराज्यस्य किञ्चन नगरमेतत् ।

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
भूगर्भशास्त्रम्

भूमेः गोलाकृतिम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठयपुस्तकेषु पठामः । संस्कृतभाषायां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? धिक् मेकालेपुत्राणां विशेषबुद्धिम् । अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्यते -

:"मृदम्ब्वग्न्यनिलाकाशपिण्डोऽयं पाञ्चभौतिकः।|
:कपित्थफलवदवृत्तः सर्वकेन्द्रे खिलाश्रयः ॥
:स्थिरः पऱेशशक्त्यैव सर्वगोळादधः स्थितः।|
:मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति"॥इति॥

भूमिः पञ्चभूतात्मिका, कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कपित्थफलाकाराकत्वं नाम दैर्ध्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भुकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृष्टं भवति । अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा भूमिः व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते ॥

आर्यभटः भूव्यासम् अधिकृत्य वदति- ञिला भूः इति । तन्नाम भूव्यासः १०५० योजनमितः भवति । (१०५०*१२=१२६०० किलोमीटर्) आधुनिकाः अपि एतत् एव परिमाणं प्रतिपादयन्ति ॥
भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मत्पूर्वजानां सिद्धान्त:आसीत्। कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति मेघदूतस्य पठनात् स्फुटीभवति ॥

भूभृत् इति पर्वतस्य पर्यायपदम् । पर्वताः भूतोलनं साधयन्ति इति आधुनिकाः अपि अङ्गीकुर्वन्ति । श्रीकृष्णविलासकाव्ये भूमिब्रह्मसंवादे भूस्थितिः, भूकम्पनं, सूर्यरश्मिमहिमा इत्यादयः विषयाः काव्यशैल्या प्रतिपादिताः सन्ति । दिनचलनं, वार्षिकचलनम्, अयनं, ग्रहणं, समरात्रम् इत्यादयः बहवः विषयाः अतिप्राचीनकाले एव भारते चर्चिताः आसन् । भूगुरुत्वाकर्षणविषये भास्कराचार्येण विशदतया प्रतिपादितम् ॥

भूगर्भशास्त्रम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्राकृतिकसङ्ख्या

याभिः संख्याभिः वयम् गणयामः ताः प्राकृतिक संख्याः सन्ति। १,२,३,४........आदयः प्राकृतिकसंख्याः सन्ति।

प्राकृतिकसंख्या
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:गणितशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विमानशास्त्रम्

वायुप्रवाहतः उत्पन्नम् ऊर्जं, सौरोर्जम्, इतरेन्धनोर्जं च उपयुज्य सञ्चार्यमाणानि विमानानि अत्र आसन् ।
भरद्वाजमहर्षेः यन्त्रसर्वस्वम्, अगस्त्यस्य शक्तिसूत्रम्, ईश्वरस्य सौदामिनीकला, भारद्वाजस्यैव अंशुमत्तन्त्रं, शाकटायनस्य वायुतत्वप्रकरणं वैश्वमारुततन्त्रं च, नारदस्य धूमप्रकरणम् इत्यादीनां विमानशास्त्रसम्बध्दानां ग्रन्थानाम् उल्लेखः दृश्यते । भोजस्य समराङ्गणसूत्रधारः, शौनकमहर्षेः व्योमयानतन्त्रं, गर्गस्य यन्त्रकल्पः, नारायणस्य विमानचन्द्रिका, वाचस्पतेः यानबिन्दुः, दुण्ढिनाथस्य व्योमयानार्कप्रकाशिका, चक्राय्निमुनेः केतुयानप्रदीपिका इत्यादयः अनेके ग्रन्थाः अपि विमानशास्त्रसम्बध्दाः एव ॥
विमानस्य अवरोहणकाले, भूस्पर्शसमये चैव अपघातस्य सम्भावना अधिका इति भारद्वाजमहर्षिः कथयति । अद्यापि समस्ति खलु सा एव स्थितिः ? विस्तरभयात् विषयोऽयं न विस्तार्यते ॥

वर्गः:वैमानिकविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वास्तुविद्या

सिन्धुसभ्यताचित्राणि प्रायः सर्वानपि आश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति एव । तत्रत्या वास्तुविद्या अतिप्राचीना अत्युत्कृष्टा च । कर्णाटके बेलूरे विद्यमानः भूमिस्पर्शरहितः स्तम्भः, कोणार्कक्षेत्रस्य सूर्यदेवालयः, शृङ्गेरिस्तम्भाः, अनन्तपुरीस्थाः सप्तस्वरप्रभवाः मण्डपाधाराः स्तम्भाः, अजन्ता-एल्लोरागुहाः, देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः इत्यादयः अनेके अंशाः भारतीयवास्तुविद्यायाः गरिमाणं प्रमाणीकुर्वन्ति । मयमतं, मयसारः, मनुष्यालयचन्द्रिका, सुप्रभेदागमः, वास्तुरत्नावली, कामिकागमः, बृहद्वास्तुमाला इत्यादिषु अनेकेषु ग्रन्थेषु वास्तुशस्त्रं निरूपितम् अस्ति ॥

वर्गः:वास्तुशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
दादाजी कोण्डदेवः

**दादाजी कोण्डदेवः** शिवाजीमहाराजस्य मन्त्री, गुरुश्च । एषः अतीव न्यायनिष्ठः ।स्वविषये अतीव कठोरः । इतरेषां विषये अतीव मृदुत्वेन व्यवहरति स्म । एकस्मिन् दिने कोण्डदेवः राजोद्यानं गतवान् । सर्वम् उद्यानं फलपुष्पभरितम् आसीत् । स्वराज्यं उद्दिश्य चिन्तयन् कोण्डदेवः अजानन् एव एकं फलं स्वीकृतवान् । तत् फलं खादितुं आरब्धवान् । तत्क्षणे एव तस्य विवेकः जागरित:। सः अचिन्तयत् " अहं किं कृतवान् ?" इति । अनुमतिं विना राजोद्यानस्य फलम् अहं खादितवान् । अतः अहं शिक्षार्हः अस्मि इति भावितवान् । झटिति स: (अनुपदमेव) राजसभां गतवान् । राजसभायां राजा तथा सर्वे मन्त्रिणः च आसन् । तत्र कोण्डदेवः पृष्टवान् " राजन् कश्चित् अनुमतिं विना राजसम्पदः उपयोगं करोति चेत् द्ण्डनं किम् ?" इति । 'तस्य हस्तच्छेदनं करणीयम्' इति कश्चित् उक्तवान् । तस्य शिरच्छेदनं करणीयमिति अपर: उक्तवान् । अन्ते राजा "हस्तच्छेदनम् एव उचितः द्ण्डः" इति प्रकटितवान् । 'तर्हि मम दक्षिणहस्तच्छेदनं कुर्वन्तु' इति अवदत् सः ।

राजा किमर्थं इति पृष्टवान् । 'भवत: अनुमतिं विनाऽहं राजोद्याने स्थितं फलं खादितवान्' इति स सर्वं वृत्तमकथयत् । ततः राजा सर्वं तं वृत्तान्तं श्रुत्वा एवम् अवोचत् ।'भवान् अजानन् अपराधं कृतवान् किल । तदर्थं दण्डः मास्तु इति । कोण्डदेवः न अङ्गीकृतवान् । सः एवम् उक्तवान् -" अपराधी अपराधी एव । दण्डः अवश्यं दातव्यः " इति। तथापि राजा दण्डः मास्तु इति पुनः उक्तवान् । अन्ते कोण्डदेवः "तर्हि अहमेव आत्मानं दण्डयामि" इत्युवाच । अद्य आरभ्य 'अहं मम दक्षिणहस्तस्य उपयोगं न करोमि' इति प्रतिज्ञां कृतवान् । आजीवनं सः तथैव आचरितवान् । अहो ! दादाजी कोण्डदेवस्य सत्यनिष्टा एतादृशानां पुरुषाणां सहकारेणैव शिवप्रभुः हिन्दूसाम्राज्यसंस्थापनं कृतवान् ।

::अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
::मृत्युमापद्यते मोहात् सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥
:::::::महाभारतम्

वर्गः:मराठासाम्राज्यम्
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तिरुपुर

**तिरुपुर** तमिलनाडु राज्ये एक: नगर: अस्ति। इदम् भारतस्य प्रमुख वस्त्र-निर्यातस्थल: भवति।

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बक्सरमण्डलम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बक्सरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बक्सर नगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जहानाबादनगरम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति जहानाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जहानाबादनगरम्।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कटिहार

**कटिहार** मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
भभुवा

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कैमूरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भबुवानगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आमेर

**आम्बेर** राजस्थानप्रदेशस्य किञ्चन प्राचीनं नगरम् अस्ति। अस्मिन् नगरे एकं दुर्गम् अपि अस्ति। अत्र कछवाहाराजपूताः शासनम् अकुर्वन्। जयपुरनगरस्य स्थापनानन्तरं जनाः गतवन्तः।

अत्र शिलादेवीमन्दिरं, शीशमहल्, सागर(ताल्) मुख्यदर्शनीयस्थलानि सन्ति।

वर्गः:राजस्थानराज्यम्
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
किशनगञ्ज

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति किशनगञ्जमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति किशनगञ्जनगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मधुबनी

बिहारराज्ये मधुबनीमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।

वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नवादा

**नवादा** एकः नगर ग्रामसंघ च एवः भारतीयराज्य बिहारस्य नवादामण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सासाराम

सासारामनगरं बिहारराज्ये भोजपुरमण्डलस्य लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं हुमायूनं जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम  शेरषाह इत्यभवत् ।
समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं  (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति ।
### वाहनमार्गः
ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । गया-वाराणसी-पाटना- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति । 
### धूमशकटमार्गः
गयानिस्थानतः २०३ कि.मी ।

वर्गः:बिहारराज्यम्
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शिवहरमण्डलम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति शिवहरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शिवहरनगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
समस्तीपुरम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति समस्तीपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति समस्तीपुरनगरम्।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सहरसा

**सहरसा** मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हाजीपुरम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति वैशालीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हाजीपुरनगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बेतिया

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति पश्चिमचम्पारणमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति **बेतिया**नगरम्।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
श्रीरङ्गपट्टणम्

**श्रीरङ्गपट्नम्** (Shrirangapatna) कर्णाटकराज्ये मण्ड्यमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् अस्ति । एतत् कावेरीनद्या निर्मितः द्वीपः अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । मैसूरुरुतः १९ कि.मी दूरे एतदस्ति ।

श्रीरङ्गनाथस्वामी देवालयः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे निर्मितः । हैदराली-टिप्पुसुल्तानयोः राजधानी आसीत् श्रीरङ्गपट्टणम् । टिप्पुसुल्तानः  मैसूरुहूलि (मैसूरुव्याघ्रः) इति ख्यातः आसीत् ।
दरियादौलत् राजगृहम्, हैदरालिटिप्पुसुलतानपरिवारस्य स्मारकाणि अत्र सन्ति । राजगृहस्य भित्तिचित्राणि राजगृहवस्तूनि आकर्षकाणि सन्ति । सुन्दरं वास्तुशिल्पम् अत्र द्रष्टुं  शक्यते ।

## रङ्गनाथस्वामी देवालयः
एषः पुरातनप्रदेशः माण्डव्यमुनेः तपसः स्थानम् । माण्डव्यमुनिः एव अत्र श्रीजनार्दनं प्रतिष्ठापितवान् । बेङ्गलूरु-मैसूरु नगरयोः मध्ये मण्डयनगरम् अस्ति । मण्ड्यमण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १९३९ तमे वर्षे अस्तित्वे आगतम् अस्ति ।

पौराणिकरीत्या एतत् आदिरङ्गक्षेत्रम् अस्ति । गौतमक्षेत्रं श्रीरङ्गपुरी इति अपि नामनी स्तः । आंग्लाः एतत् नगरं श्रीरङ्गपटाम् इति उक्तवन्तः । अधुना श्रीरङ्गपट्टणम् इति ख्यातम् अस्ति । गौतमऋषिः अत्र श्रीरङ्गनाथम् आराधितवान् । कावेरी मातुः अपेक्षानुसारं श्रीकावेरी स्वस्य कृते एतत् स्थलं स्वीकृतवती । अत्र कावेरी श्रीरङ्गनाथस्य पादयोः समीपे उपविष्टा अस्ति इत्येषः अंशः अत्र साक्ष्यं वदति (सि हयवदन राव –मैसूरु गेजेट)।

श्रीरङ्गपट्टणस्य प्रमुखः आकर्षणीयः विषयः श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । उत्तमं महाद्वारम् उन्नतं शिखरञ्च अस्य स्तः । गर्भगृहे श्रीरङ्गनाथस्वामी शयानः १५ पादपरिमितः विस्तारवान् च  अस्ति । अत्र आदिशेषः स्वयं रक्षणं करोति । लक्ष्मीदेवी गौतममुनिश्च पादयोः समीपे सेवां कुर्वन्तौ तिष्ठतः । श्रीरङ्गनायकी एव श्रीरङ्गनाथस्य पत्नी । तस्याः निमित्तम् एकं पृथक् गर्भगृहम् अस्ति । अत्र रथसप्तमीपर्वणि ब्रह्मरथोत्सवः प्रचलति ।

एतत् एकं द्वीपम् अस्ति ५ कि.मीटर* २ कि.मी विस्तारितम् अस्ति । कावेरीनदी परितः प्रवहति । अस्य स्थलस्य १२ शतकपर्यन्तस्य चारित्रिकीप्राचीनता अस्ति । गङ्गराजानाम् अधिकारी तिरुमलः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे एतं द्वीपम् अन्विष्य वने श्रीरङ्गनाथं प्रतिष्ठापितवान् ।
 
’श्रीरङ्गनाथमूर्तिः स्वयं व्यक्ता आसीत् । अधिकारी अन्विष्य मन्दिरं निर्माय पूजितवान्’ इत्यपि अन्यः आधारः सूचयति।

अनन्तरं चोळराजाः होय्सलराजाः स्वल्पकालं यावत् अत्र शासनम् कृतवन्तः । विजयनगरराजानां समये परितः दुर्गस्य निर्माणं कृतवन्तः । मैसूरुराजानां प्रशासनकाले (१५६५-१६१०) श्रीरङ्गपट्टणं मैसूरराजानाम् आधीन्ये आगतम् । टिप्पु सुल्तान् हैदर अलि प्रशासनकाले (१७९९तमे वर्षे) चतुर्थमैसूरुयुद्धस्य अनन्तरम् एतत् द्वीपम् आंग्लानां वशे आसीत् । तदनन्तरं मैसूरुराजानां प्रशासने योजितम् अभवत् ।

अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्री विजयनरसिंहदेवालयः (१७ शतकीयः) आञ्जनेयदेवालयः, अम्बेगालुकृष्णः, गङ्गाधरेश्वरः अन्ये वैष्णवमठाः च दर्शनीयाः सन्ति ।

## मार्गसूची
:मैसूरुतः १४ कि.मी । 
:बेङ्गळूरुतः १२५ कि.मी रेलयानस्य बसयानस्य च  सौलभ्यम् अस्ति ।
वसतिः -मैसूरुमण्डयप्रदेशे उत्तमा ।

## बाह्यानुबन्धाः
*srirangapatna.co.in  Portal on Srirangapatna.
*Srirangam Temple - Tamilnadu
*Srirangapatna - Mysore
*Page on Srirangapatna at Kamat.com
*"The Tiger and the Thistle" 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
दक्षिणदिनाजपुर-मण्डलम्

**दक्षिणदिनाजपुर **(South Dinajpur)पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरं बालुरघाट नगरम्।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हुगलिमण्डलम्

**हुगलि**(Hooghly) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं चुंचुडानगरम्।

## इतिहासः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जलपाइगुडिमण्डलम्

**जलपाइगुडि** (उच्चारणम्: ˌʤælpaɪˈgʊəri) () भारतस्य पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जलपाइगुडि नगरम् । अस्य मण्डलस्य आयतनम् प्रायः ६,२४६ वर्गः कि मी । अस्मिन् मण्डले स्थितानां जनानां संख्या ३८,६९,६७५ (प्रायः) ।
 
## इतिहासः 
इतिहासानुगुणं अस्य मण्डलस्य नाम *जल्पेश्वर्*(शिवस्य अपरं नाम) इत्यासीत् । परन्तु अन्यैः मन्वन्ते यत् अस्मिन् प्रदेशे **जलपाई**(वृक्षविशेषः) वहुपरिमाणेन आसन् । तस्मात् *जलपाइगुडि* इत्याख्या प्राप्ता । पुराकाले स्थमिदं **कोच्-राजवंशी** जनानां अधिनमासीत् । तदानीं अस्य नाम *कामतापुर्* इति आसीत् । १८६९ तमे संवत्सरे अस्य मण्डलस्य स्थापना अभूत् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कलकातामण्डलम्

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
मण्डलः, कलकाता
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोचबिहारमण्डलम्

**कोचबिहार** पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कोचबिहार नगरम् । आयतनदृष्ट्या मण्डलमिदं राज्यस्य त्रयोदशतमम् । जनसंख्यादृष्ट्या च षोडशतमम्

## इतिहासः 
thumb|left|कोचबिहारस्य राज्ञः प्रतीकचिह्नम् 
वर्तमानं कोचबिहारमण्डलम् अतीतकाले वृहत्तरस्य कामरूपराज्यस्य प्रदेशः आसीत् । १७७२ तमे वर्षे कोचबिहारमण्डलं ब्रिटिशभारतस्य एकं करदराज्यम् अभवत् । १९४९ तमे संवत्सरे तदानीन्तनः राजा *जगद्दीपेन्द्र नारायण* स्वराज्यमिदं(कोचबिहारमण्डलम्) भारतस्य सर्वकाराय दत्तवान् । १९५० तमे वर्षे *कोचबिहार* इति स्थलं पश्चिमबङ्गस्य मण्डलरूपेण आख्यायितम् आसीत् । 

कामारूपराज्यस्य अंशरूपेण स्थलमिदं यदा आसीत्, तदानीं अस्य अन्तर्भावः 'कामाता' इति प्रदेशे आसीत् ।

## भूगोलम्
समग्रकोचबिहारमण्डलं समभूमिप्रदेशे अन्तर्भवति । परन्तु विशेषतः अस्य मण्डलस्य दिनहाटाप्रदेशः अवतलभूमियुक्तप्रदेशेषु अन्तर्भवति । कोचबिहारमण्डलस्य सर्वोच्चभूस्थलं भवति शीतलकुचिप्रदेशः । हिमालयपार्वत्यश्रेण्याः पाददेशे मण्डलमिदं अवस्थितम् । अस्मिन् मण्डले एकाधिकाः विशालाकाराः ह्रदाः सन्ति ।

### नदनद्यः
कोचबिहारमण्डले षट्-नदनद्यः सन्ति । ताः यथा- 
*तिस्ता नदी, 
*जलढाका नदी, 
*तोर्सा नदी, 
*कालजानि नदी, 
*रायडाक् नदः एवञ्च, 
*गदाधरनदः 

## प्रशासनिकविभागः 
प्राशानिकदृष्ट्या समग्रे कोचबिहारमण्डले पञ्चबृहत्-ग्रामपञ्चायतसभाः, द्वादश-समष्ट्युन्नयनसभाः, तथा षट्-पुरसभाः सन्ति । 

## टिप्पणी 
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
बर्धमानमण्डलम्

**बर्धमान्**(Burdwan) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं बर्धमान्नगरम्। 

**बर्धमानमण्डलस्य** भित्तिः मूलतः कृषिः । मण्डलमिदं **पश्चिमबङ्गराज्यस्य शस्यभण्डारम्** इति प्रसिद्धम् अस्ति । बर्धमानमण्डलस्य राणिगंज अङ्गार-खनिः तथा आसानसोल अङ्गार-खनिः भारतेप्रसिद्धः ।

## नामौचित्यम्
**बर्धमान** इति नामकरणप्रसङ्गे विविधमतानि प्रचलितानि सन्ति । प्रथममतानुसारं २४तमजैनतीर्थङ्करस्य **वर्धमानस्य** नामानुसृत्यैव मण्डलस्य नाम आगतम् । अन्यमतानुसारं भारते आर्यीकरणसमये अस्य जनपदस्य **वर्धिष्णुता** एव नामकरणप्राप्तेः कारणम् । गाङ्गेय-उपत्यकायाम् आर्यसभ्यतायाः विकाससमये उन्नतेः प्रतीकरूपेण प्रान्तोऽयं विख्यातः आसीत् । 'गलसि'-आरक्षकालयसंलग्नः "मल्लसरुल्" इति ग्रामे प्राप्ते षष्ठशतकस्य ताम्रपत्रशासने अस्य मण्डलस्य नाम प्रप्रथमवारम् अलभत ।

मण्डलः, बर्धमान्
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तर २४ परगणामण्डलम्

**उत्तर २४ परगणा **(उच्चारणम्: pəˈgʌnəz) () पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं बारासात नगरम्।

उत्तर २४ परगणा इति मण्डलस्य अवस्थितिः पृथिव्याः क्रान्तीयप्रदेशे । अस्य भौगोलिक-स्थानाङ्कः २२º११'६" उत्तरदिशितः २३º१५'२" उत्तरपर्यन्तम् । उल्लम्बक्रमेण(द्राघिमारेखाङ्कः) ८८º२०' पूर्वतः ८९º५' पूर्वपर्यन्तम् अस्ति।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पुरुलियामण्डलम्

**पुरुलिया** इति पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरम् पुरुलिया नगरम् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तरदिनाजपुर-मण्डलम्

**उत्तरदिनाजपुर **(Uttar Dinajpur) इति पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितमेकं जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरम् रायगंज् नगरम् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बन्कुर

**बन्कुर** मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कोचबिहार

**कोचबिहार** कोचबिहारमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राजस्थानीभाषा

**राजस्थानी** (Rajasthani) भारतस्य एका प्रमुखा उपभाषा । इदं राजस्थाने प्रमुखभाषात्वेन वर्तते । राजस्थानीभाषा देवनागरीलिप्या लिख्यते ।

मारवाड़ी, शेखावटी, ढूंढाड़ी, मेवाड़ी इत्यादयः अस्याः भाषायाः प्रमुखभेदाः सन्ति ।

वर्गः:भारतीयभाषाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुर्शिदाबादमण्डलम्

## प्रसङ्गः
Thumb|300px|left|मुर्शिदाबादस्य मुघलकालिनप्रतिकृतिः
**मुर्शिदाबाद** (Murshidabad)भारतीयराज्यपश्चिमबङ्गस्य एकं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रनगरं "बहरमपुर" इति  ।  बहुधर्म-जाति-संस्कृतेः सङ्गमस्थलं मुर्शिदाबादमण्डलं वैचित्रम् आवहति । पर्यटकाः बौद्ध-ब्राह्मण-वैष्णव-जैन-इस्लामधर्मीयजनानाम् एकदेशीकरणमत्र परिलक्ष्ययितुं शक्नुवन्ति । सर्वोपरि क्षेत्रमिदम् ऐतिहासिकप्रसङ्गात् विश्वप्रसिद्धम् ।
## नामेतिहासः
क्रैस्तवीय प्रथमशतके महानगौडसम्राटशशाङ्कस्य राजधानी मुर्शिदबादमण्डलमासीत् । अष्टादशशतब्देः प्रथमार्धे मण्डलस्य वर्तमाननामकरणम् अभूत् । "मुर्शिदाबाद" इति नगरस्य नाम अनन्तरवर्तीकाले मण्डलस्यनाम अपि अभूत् । पुराकाले अस्य मण्डलस्य नाम **मक्षुदाबाद** मुघलराजा आकबरमहोदयेन दत्ता । "औरङ्गजेवशासनकाले" "कर्तलव खान्" अत्र सामन्तपदे आसीत् । औरङ्गजेव तस्मै मुर्शिद्-कुलि-खान् इति पदवीं दत्तवान् । १७०४ तमे वर्षे तस्यैव नामानुसारं **मुर्शिदाबाद** इति नगरस्य नाम अभूत् ।

## प्रमुखदर्शनीयस्थलानि
### हजारदुयारी-अट्टालिका
Thumb|200px|left|हजारदुयारी-अट्टालिका
::हजारदुयारी-अट्टालिका मुर्शिदाबादमण्डलस्य प्रमुखपर्यटनस्थलम् । अट्टालिकायां सहस्रद्वराणि सन्ति, परन्तु ९०० एव वास्तवद्वराणि अन्ये प्रतीकीमात्रम् । ४१ एकर अस्या विस्तारः । १८३७ तमे संवत्सरे डंकन मैकलियोडमहोदयः मीरजाफरस्य उत्तराधिकारी नवाब-नजीमहूमांयू-जाहाय पाश्चात्यशैल्या अट्टालिकानिर्माणं कृतवान् । मनोरमा इयं अट्टालिका पर्यटकहृदयान् आह्लादयति ।  
### संग्रहालयः
अट्टालिकायाः समीपे एव विशालाकारसंग्रहालयः वर्तते । संग्रहालये शाहीनवाबजनानां आकर्षकवस्तुनि सन्ति । येषु अस्त्र-शस्त्रादयः, चित्रकलाकृतयः, हस्तिदन्तनिर्मितानि विविधवस्तुनि अन्यतमानि । अत्रस्थ सप्तशतद्विसहस्राधिकानि अस्त्रशस्त्रानि पर्यटकानां मुख्याकर्षणकेन्द्रम् । बृहदाकारग्रन्थालयोऽपि अस्य एव अंशरूपेण अत्र स्थितः ।

### निजामत-इमामबाड़ा
वर्तमाने यत्र निजामत-इमामबाड़ा स्थिता तत्रैव सिराज्-उद्-दुल्लायाः इमामबाड़ा आसीत् । परन्तु अग्निसंयोगात् सा इमामबाड़ा विध्वंसाऽसीत् । १८४७ तमे संवत्सरे अस्या निर्माणम् अभवत् । हुमांयू-जाहस्य अपत्यं नवाबनजीम-मंसूर-अलीखान् अस्या निर्माता । निजामत-इमामबाड़ा समग्रभारते सर्वबृहत् इमामबाड़ा ।

### कटरामस्जिद्
विशालगोलक(गुम्बद) तथा गगनचुम्बीस्तम्भ(मिनार्)-समन्वितं कटरामस्जिद् अतिरमणीयम् । १७२३-२४ तमे वर्षे नवाबमुर्शिद्-कुलीखान् अस्य निर्माणं कृतवान् । अस्य मुस्लिमदेवालयस्य ऐतिहासिकगुरुत्वमस्ति । अत्रैव नवाबमुर्शिद्-कुलीखान्-महोदयस्य शवस्मारकं विद्यते । 
## परिवहनम्
Thumb|300px|right|मुर्शिदाबादमण्डलम्
### वायुमार्गः
पर्यटकाः वायुमार्गेन कोलकाताविमानकेन्द्रं गन्तुं शक्नुवन्ति । ततः मुर्शिदाबादमण्डलं "बस"माध्यमेन अनयासेन संप्रप्यते ।

### धूम्रशकटमार्गः
मुर्शिदाबादमण्डलस्य केन्द्रनगरे बहरमपुरे पर्यटनार्थं धूम्रशकटस्थानकं (स्टेशन्) निर्मितमस्ति । सियालदहस्थानकतः(स्टेशन) "भागीरथी एक्सप्रैस" एवं "लालगोला सवारी" इत्यादिनि धूम्रशकटयानानि बहरामपुरनगरं गन्तुं सहजलभ्यानि ।

### भूमार्गः
पर्यटकाःपश्चिमबङ्गराज्यस्य विभिन्नप्रान्ततः तथा च भारतस्य अन्यराज्यतः अपि मुर्शिदाबादमण्डलं भूमार्गेन सुलभतया आगन्तुं शक्नुवन्ति ।

## परिसीमा
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
इङ्ग्लिश् बाजार्

'''''' पश्चिमवङ्गराज्यस्य मालदामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाक्सामण्डलम्

**बक्सा मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बक्सा नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिराङ्गमण्डलम्

**चिरांग् मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः कजल्गाव् नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कजलगांव-नगरम्

**कजल्गाव्** चिरांग् मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अलीपुरम्

**अलीपुरम्** दक्षिण २४ परगणामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोवालपारामण्डलम्

**गावल्पारा मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः गावल्पारा नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
गोलाघाटमण्डलम्

**गोलाघाट् मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः गोलाघाट् नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
कार्बि अङ्गलोङ्गमण्डलम्

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
बक्सा-नगरम्

'''''' बक्सा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उदालगुड़ीमण्डलम्

**उदाल्गुरि मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थित एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः उदाल्गुरि नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोक्राझार

'''''' कोक्राझार् मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
दक्षिण २४ परगणामण्डलम्

**दक्षिण २४ परगणा**( South 24 Parganas) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्यआलिपूर नगरम् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दार्जिलिङ्ग

'''''' दार्जिलिङ्गमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति। दार्जेलिंग (नेपाली: दर्जीलिंग) भारतस्य पश्चिमबङ्गराज्यस्य एकं नगरम्, नगरपालिका च अस्ति। समुद्रतलात् ६,७०० पाद (२,०४२.२ मी.) ऊर्ध्वतायां हिमालयस्य शिवालिकश्रेण्यां अयं नगरः स्थितः अस्ति। चाय-उद्योगस्य, विश्वस्य तृतीयस्य सर्वोच्चशिखरस्य कञ्चेनजङ्गा-नगरस्य दृश्यानां, यूनेस्को-विश्वविरासतस्य दार्जिलिंग-हिमालयनरेलमार्गस्य च कृते प्रसिद्धं लोकप्रियं पर्यटनस्थलम् अस्ति पश्चिमबङ्गस्य अर्धस्वायत्तमण्डलस्य दार्जिलिंगस्य मुख्यालयः अस्ति एतत् नगरं।

अस्य नगरस्य अभिलेखित-इतिहासस्य आरम्भः १९ शताब्द्याः आरम्भे अभवत् यदा ब्रिटिश-भारतस्य औपनिवेशिक-प्रशासनेन अस्मिन् क्षेत्रे एकं सेनेटोरियमं, सैन्य-आगारं च स्थापितं । तदनन्तरं अस्मिन् प्रदेशे बहवः चायवृक्षाः विकसिताः, चाय उत्पादकाः कृष्णचायसंकरस्य उत्पादनं कृत्वा नूतनानां किण्वनप्रक्रियाणां आविष्कारं कर्तुं आरब्धवन्तः तस्य परिणामतः विशेषः दार्जिलिंगचायः अन्तर्राष्ट्रीयमान्यतां प्राप्तवान् अस्ति तथा च विश्वस्य लोकप्रियतमेषु कृष्णचायेषु अन्यतमः इति स्थानं प्राप्नोति । दार्जिलिंग् हिमालयनरेलमार्गः अस्य नगरस्य समतलैः सह सम्बध्दयति । भारतस्य कतिचन वाष्प-सञ्चालित-इञ्जिनाः अद्यापि प्रचलन्ति, तेषु केचन अस्य रेलमार्गस्य सन्ति।दार्जिलिंग-नगरे ब्रिटिशशैल्याः अनेकाः सार्वजनिकविद्यालयाः सन्ति। भारतस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः, केभ्यः समीपस्थेभ्यः राज्येभ्यः च छात्राः अत्र अध्ययनार्थम् आगच्छन्ति। भारतस्य लेप्चा, खम्पा, गोरखा, नेवार, शेरपा, भूतिया, बंगाली इत्यादीनां जातीयभाषिकसमूहानां समागमः दार्जिलिंगस्य सांस्कृतिकविविधतायां प्रतिबिम्बितम् अस्ति।

## सन्दर्भः 
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हैलाकण्डी-नगरम्

**हैलाकन्डि** हैलाकन्डि मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शिवहर

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति शिवहरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति शिवहरनगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नगांवमण्डलम्

**नगाव् मण्डलः** अस्साम् राज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः नगाव् नगरः।

वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
बेगुसराय

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बेगुसरायीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बेगुसरायनगरम्।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोडरमा

'''''' कोडरमा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हजारीबाग

''''''  हजारीबागमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति।

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि
वर्गः:झारखण्डराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुमला

'''''' गुमला मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:झारखण्डराज्यस्य नगराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अम्बिकापुरम्

'''''' सरगुजा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य नगराणि
वर्गः:छत्तीसगढराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उनउनहेक्जियम

एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
*भौतिकी

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मूर्छाशास्त्रम्

वर्गः:चिकित्साः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आकस्मिक चिकित्सा

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* First Aid Guide at the Mayo Clinic
* What is CPR
* First aid from St Johns ambulance  - first aid information and advice
* First aid from St Andrew's First Aid - first aid information cards
* First aid from the British Red Cross - including first aid tips and first aid training information

वर्गः:चिकित्साः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्नायुशास्त्रम्

वर्गः:चिकित्साः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः