त्रैगुण्यविषया वेदा...

**त्रैगुण्यविषया वेदा** () इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः निष्कामतायाः, आत्मसंयमस्य च आज्ञां यच्छति । पूर्वस्मिन् श्लोके येषाम् अव्यवसायिनां मनुष्याणां बुद्धिः अनन्ताः भवन्ति, तेषां स्वभावस्य वर्णनं कृत्वा अत्र भगवान् अर्जुनाय योगक्षेमस्य अपेक्षाम् अकृत्वा परमात्मपरायणः भवितुम् आज्ञापयति । सः कथयति यद्, वेदाः त्रयाणां गुणानां कार्याणाम् एव वर्णनं कुर्वन्ति । अतः हे अर्जुन ! त्वं त्रिगुणेभ्यः रहितः, निर्द्वन्द्वः च भव । त्वं निरन्तरं नित्यवस्तुषु स्थिरो भव । योगक्षेमस्य इच्छाम् अपि त्यक्त्वा परमात्मपरायणो भव इति । 

## श्लोकः 
:**त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।**
:**निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥**

## पदच्छेदः
त्रैगुण्यविषयाः, वेदाः, निस्त्रैगुण्यः, भव, अर्जुन । निर्द्वन्द्वः, नित्यसत्त्वस्थः, निर्योगक्षेमः, आत्मवान् ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! वेदाः त्रैगुण्यविषयाः । निस्त्रैगुण्यः निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः निर्योगक्षेमः आत्मवान् भव ।

## शब्दार्थः 
## व्याकरणम् 
### सन्धिः 
# त्रैगुण्यविषया वेदाः = त्रैगुण्यविषयाः + वेदाः – विसर्गसन्धिः (लोपः)
# वेदा निस्त्रैगुण्यः = वेदाः + निस्त्रैगुण्यः – विसर्गसन्धिः (लोपः)
# निस्त्रैगुण्यो भव = निस्त्रैदुण्यः + भव – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः
# भवार्जुन = भव + अर्जुन – सवर्णदीर्घसन्धिः
# निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो = निर्द्वन्द्वः + नित्यसत्त्वस्थः – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः
# नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम = नित्यसत्त्वस्थ + निर्योगक्षेम – विसर्गसन्धिः (सकारः) रेफः, उकारः, गुणः
# निर्योगक्षेम आत्मवान् = निर्योगक्षेमः + आत्मवान् – विसर्गसन्धिः (लोपः) 
### समासः 
# त्रैगुण्यविषयाः = त्रैगुण्यं विषयः येषां ते – बहुव्रीहिः ।
# निस्त्रैगुण्यः = निर्गतं त्रैगुण्यं यस्मात् सः – बहुव्रीहिः ।
# नित्यसत्त्वस्थः = नित्यं सत्त्वस्थः – सुप्समासः ।
# निर्योगक्षेमः = योगश्च क्षेमं च अनयोः समाहारः योगक्षेमम् – द्वन्द्वः ।
# निर्गतं योगक्षेमं यस्मात् सः – बहुव्रीहिः । 
### कृदन्तः 
# आत्मवान् = आत्मन् + मतुप्

## अर्थः 
हे पार्थ ! वेदेषु त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृतेः विषयाः उक्ताः सन्ति । त्वं तादृश्याः गुणत्रयात्मिकायाः वशः मा भूः । सुखदुःखादिरहितो भव । सर्वदा सत्त्वगुणम् अवलम्बस्व । योगक्षेमापेक्षां मा कुरु । आत्मध्यानपरायणो भव ।

## भावार्थः  
त्रैगुण्यविषया वेदाः – अत्र वेदाः इत्यस्य तात्पर्यम् अस्ति यद्, वेदे निहिताः ते भागाः, येषु गुणत्रयस्य वर्णनम् अस्ति । तेषां गुणत्रयस्य वर्णने स्वर्गादीनां भोगभूमीनां चित्रणम् अस्ति । अत्र उपयुक्तेन वाक्येन वेदनिन्दा नास्ति, अपि तु निष्कामभावेन कर्तव्यपालनस्य महत्त्वदर्शनम् अस्ति । यथा वज्रस्य वर्णनेन सह काचस्य वर्णने कृते काचस्य निन्दादर्शनस्य न, अपि तु वज्रस्य महिमवर्णनस्य आशयः भवति । तथैवात्र निष्कामभावस्य महत्त्ववर्णनाय स्वर्गादिभोगानां वर्णनस्य उहारणम् अस्ति । वेदेषु केवलं त्रिगुणभोगानामेव वर्णनं नास्ति, अपि तु परमात्मवर्णनं, परमात्मप्राप्तेः साधनवर्णनं च अस्ति । 

'निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन' – हे अर्जुन ! त्रयाणां गुणानां कार्यरूपिणः संसाररस्य इच्छात्यागं कृत्वा असंसारी भव । अर्थाद् संसारातीतः भवेति ।  

'निर्द्वन्द्वः' – संसारातीतो भवितुं रागद्वेषादिभ्यः मुक्तिः अत्यावश्यकी । किञ्च ते एव मनुष्याणां मुख्यशत्रवः सन्ति । ते एव मनुष्यान् बाधन्ते  ।  अतः त्वं सर्वद्वन्द्वरहितः भव । एकस्मिन् विषये, वस्तुनि च भावद्वयस्य आरोपणं द्वन्द्वः उच्यते । परन्तु यत्र विषयवस्तुनोः भिन्नत्वं भवति, तत्र द्वन्द्वः न भवति । यथा प्रकृतिः, पुरुषश्च भिन्नौ, जडः, चेतनश्च भिन्नौ इत्यादिषु भिन्नतायाः भावः द्वन्द्वः नोच्यते । तथैव संसाराद् विमुखे जाते भगवन्तं प्रति सम्मुखता द्वन्द्वः नास्ति । परन्तु एतस्मिन् संसारे रागः, द्वेषः च, हर्षः, शोकश्च, सुखं, दुःखं च इत्यादयः भावाः भवन्ति चेद्, द्वन्द्वः उच्यते । सः द्वन्द्वः मनुष्येभ्यः बाधको भवति । 

अत्र भगवान् अर्जुनाय निर्द्वन्द्वतायाः आज्ञां किमर्थं यच्छति ? उत्तरम् अस्ति यद्, द्वन्द्वैः सम्मोहः भवति, सम्मोहः मनुष्यं बाधते  । यदा साधकः निर्द्वन्द्वः भवति, तदैव सः दृढमनस्कः सन् भजनं कर्तुं शक्नोति  । निर्द्वन्द्वे सति साधकः सुखपूर्वकं संसारबन्धनात् मुक्तः भवति  । निर्द्वन्दे सति मूढतायाः उन्मूलनं भवति  । निर्द्वन्द्वी मनुष्यः कर्म कुर्वाणः सन् अपि बद्धो न भवति  । तात्पर्यम् अस्ति यद्, साधकस्य साधना निर्द्वन्द्वे सति दृढा भवति । अतः भगवान् अर्जुनाय निर्द्वन्द्वतायाः आज्ञां यच्छतीति । 

एतस्य अपरः पक्षः अपि अस्ति यद्, यदि संसारे एकस्मिन् वस्तुनि, व्यक्तौ, परिस्थितौ च रागः भविष्यति, तर्हि अपरेषु वस्त्वादिषु द्वेषः भविष्यति इति सहजनियमः । तथा भूते सति भगवतः उपेक्षा भवति, यः द्वेषः एव । परन्तु साधकः परमात्मनि स्निह्यति, तदा संसारेण सह द्वेषः न भवति । प्रत्युत संसारात् स्वाभाविकीम् उपरतिं प्राप्स्यति । उपरत्युत्तरं साधकः प्रतिकूलतायाः द्वेषं न करिष्यति । सः प्रतिकूलतायै सर्वदा उदासीनः भविष्यति । उपरत्यां रागद्वेषौ सर्वथा नष्टौ भवतः । अनेन क्रमेण यदि सूक्ष्मतया चिन्तयामः, तर्हि उपरतित्वाद् मनुष्ये रागद्वेषस्य संस्काराः अपि नावशिष्यन्ते । 

'नित्यसत्त्वस्थः' – नित्यं सर्वत्र परिपूर्णस्य परमात्मनः स्थितेः भानमेव द्वन्द्वमुक्तेः उपायः अस्ति ।  

'निर्योगक्षेमः' – अप्राप्यवस्तूनां प्राप्तिः 'योगः' उच्यते, प्राप्तवस्तूनां रक्षा एव 'क्षेमः' उच्यते । यद्यपि अत्र कर्मयोगसन्दर्भे 'निर्योगक्षेमः' इत्येषः विषयः अस्ति, तथापि एषः भक्तियोगवाचकः मन्यामहे इति उचितम् । यतो हि भगवान् गीताशास्त्रे बहुधा अर्जुनाय भक्तो भव इति आज्ञापयति । भगवान् अर्जुनस्य भक्तत्वेन स्वीकारम् अपि करोति  । भगवान् आत्मानं भक्तानां योगक्षेमस्य वाहकत्वेनापि उपस्थापयति  । त्वं योगस्य, क्षेमस्य च इच्छुकः मा भव इति अर्जुनम् अत्र आज्ञापयति । यतः यः मत्परायणो भवति, तस्य योगक्षेमं स्वयम् अहं वहामि ।  

'आत्मवान्' – त्वं केवलं परमात्मपराणयः भूत्वा परमात्मप्राप्तेः एव लक्ष्यं साधय । 

## शाङ्करभाष्यम्  
ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः तेषां कामात्मनां यत् फलं तदाह -

**त्रैगुण्यविषयाः**  त्रैगुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यः येषां ते  **वेदाः**  त्रैगुण्यविषयाः। त्वं तु  **निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन**  निष्कामो भव इत्यर्थः।  **निर्द्वन्द्वः**  सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्वशब्दवाच्यौ ततः निर्गतः निर्द्वन्द्वो भव।  **नित्यसत्त्वस्थः**  सदा सत्त्वगुणाश्रितो भव। तथा  **निर्योगक्षेमः**  अनुपात्तस्य उपादानं योगः उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिर्दुष्करा इत्यतः निर्योगक्षेमो भव।  **आत्मवान्**  अप्रमत्तश्च भव। एष तव उपदेशः स्वधर्ममनुतिष्ठतः।।

### भाष्यार्थः 
ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः सन्ति, तेषां कामपरायणपुरुषाणाम् –

वेदः त्रैगुण्यविषयकः अस्ति । अर्थाद्, वेदः सत्वरजस्तमोगुणानां कार्यरूपं संसारमेव प्रकाशयति इति । परन्तु हे अर्जुन ! त्वम् असंसारी भव । निष्कामी इत्यर्थः । तथा च निर्द्वन्द्वो भव । अर्थाद् सुखदुःखयोः हेतू परस्परविरोधिनौ पदार्थौ एव द्वन्द्वः अस्ति । तस्माद् द्वन्द्वाद् रहितो भूत्वा नित्यसत्त्वस्थो भव । अर्थात् सर्वदा सत्त्वगुणाश्रितः भव । तथा च निर्योगक्षेमः भव । अप्राप्तवस्तूनां प्राप्तिः 'योगः', प्राप्तवस्तूनां संरक्षणमेव 'क्षेमः' इति । तयोः योगक्षेमयोः प्राधान्यं येषां जीवने अस्ति, तेषां कल्याणमार्गे प्रवृत्तिः अत्यन्तं कष्ठकरी अस्ति । अतः त्वं निर्योगक्षेमः भव । तथा च त्वम् आत्मवान् भव । अर्थाद्, आत्मविषयेषु प्रमादरहितः भव । स्वधर्मस्य पालनाय एषः उपदेशः तुभ्यम् अस्ति । 

## रामानुजभाष्यम्  
एवम् अत्यन्ताल्पफलानि पुनर्जन्मप्रसवानि कर्माणि मातापितृसहस्रेभ्यः अपि वत्सलतरतया आत्मोपजीवने प्रवृत्ता वेदाः किमर्थं वदन्ति कथं वा वेदोदितानि त्याज्यतया उच्यन्ते इति अत्र आह -

त्रयो गुणाः त्रैगुण्यं सत्त्वरजस्तमांसि सत्त्वरजस्तमःप्रचुराः पुरुषाः त्रैगुण्यशब्देन उच्यन्ते। तद्विषया वेदाः तमःप्रचुराणां रजःप्रचुराणां सत्त्वप्रचुराणां च वत्सलतरतया एव हितम् अवबोधयन्ति वेदाः।

यदि एषां स्वगुणानुगुण्येन स्वर्गादिसाधनम् एव हितं न अवबोधयन्ति तदा एव ते रजस्तमःप्रचुरतया सात्त्विकफलमोक्षविमुखाः स्वापेक्षितफलसाधनम् अजानन्तः कामप्रावण्यविवशा अनुपायेषु उपायभ्रान्त्या प्रविष्टाः प्रणष्टा भवेयुः। अतः  **त्रैगुण्यविषया वेदाः**  त्वं तु  **निस्त्रैगुण्यो**  भव इदानीं सत्त्वप्रचुरः त्वं तदेव वर्धय नान्योन्यसंकीर्णगुणत्रयप्रचुरो भव। न तत्प्राचुर्यं वर्धय इत्यर्थः  **निर्द्वन्द्वः**  निर्गतसकलसांसारिकस्वभावः।  **नित्यसत्त्वस्थः**  गुणद्वयरहितनित्यप्रवृद्धसत्त्वस्थो भव।

कथम् इति चेत्  **निर्योगक्षेमः**  आत्मस्वरूपतत्प्राप्त्युपायबहिर्भूतानाम् अर्थानां योगं प्राप्तानां च क्षेमं परिपालनं परित्यज्य  **आत्मवान्**  भव आत्मस्वरूपान्वेषणपरो भव। अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः। एवं वर्तमानस्य ते रजस्तमः प्रचुरता नश्यति सत्त्वं च वर्धते।

### भाष्यार्थः 
सहस्रेभ्यः मातृपितृभ्यः अधिकं वात्सल्यं कृत्वा आत्मनः अभ्युदयाय, कल्याणाय च येषां प्रवृत्तिः अभवद्, ते वेदाः एवम् अत्यन्ताल्पस्य फलस्य, पुनर्जन्मदायकानां कर्मणां च प्रतिपादनं किमर्थं कुर्वन्ति ? तथा च तेषां वेदप्रतिपादितानां कर्मणां त्यागः योग्यः कथं वक्तुं शक्यते ? एतादृशानां प्रश्नानाम् उत्तराय कथयति –

सत्त्वरजस्तमासां त्रिगुणानाम् एव त्रैगुण्यम् इति । अतः सर्वैः त्रिगुणैः मनुष्याणां प्रचुरतायाः कारणेन पुरुषाः 'त्रैगुण्याः' इति उक्ताः । वेदाः तेषां त्रैगुण्यानामेव विषये कथयन्ति, अतः ते वेदाः तमोगुणबुहुलेभ्यः, रजोगुणबहुलेभ्यः, सत्त्वगुणबहुलेभ्यः च पुरुषेभ्यः वात्सल्याद् तेषां हिताय यथायोग्यम् उपदेशं कुर्वन्ति । यदि वेदाः तेभ्यः तेषां गुणानां तारतम्यानुगुणं स्वर्गादिसाधनरूपहितस्य उपदेशं न ददति, तर्हि ते रजस्तमसोः आधिक्यात् सात्त्विकफलाद् अर्थाद् मोक्षात् विमुखाः भविष्यन्ति । तादृशाः रजस्तमसोः आधिक्यतायाः कारणेन अपेक्षितफलस्य साधनानां विषये अज्ञात्वा भोगलोलुपतया विवशाः भविष्यति । तस्यां भोगलोलुपतायां यानि साधनानि सुखसाधनानि न सन्ति, तेषाम् अपि भ्रमवशाद् सुखसाधनं मत्वा उपयोगं कृत्वा नष्टाः भविष्यन्ति । अत एते वेदाः त्रैगुण्यविषयकाः सन्ति । अतस्त्वं निस्त्रैगुण्यः भव । सम्प्रति त्वयि सत्त्वगुणः अधिकः अस्ति, त्वं तस्य गुणस्य वृद्धिं कुरु । अन्योन्यैः सङ्क्रमितैः त्रिगुणैः युक्तः त्वं मा भव । तात्पर्यम् अस्ति यद्, त्रयाणां गुणां प्राचुर्यत्वं मा एधयतात् । निर्द्वन्द्वः अर्थाद् समस्तेभ्यः सांसारिकस्वभावेभ्यः रहितः भव । नित्यसत्त्वस्थः अर्थाद् द्वयोः गुणयोः अर्थाद् रजस्तमोभ्यां रहितः भूत्वा केवलं सत्त्वगुणे नित्यस्थिरो भव । 

यदि त्वं पृच्छेः कथं सत्त्वगुणे स्थिरो भवानि ? इति चेद्, उपायं वदामि यद्, निर्योगक्षेमो भव इति । निर्योगक्षेमः अर्थाद्, आत्मस्वरूपस्य, तस्य प्राप्तेः उपायं च विहाय समस्तेभ्यः अर्थेभ्यः योगः (प्राप्तिः), प्राप्तार्थानां क्षेमः (संरक्षणं) इत्येतयोः त्यागं कृत्वा आत्मवान् भव इति । आत्मस्वरूपस्य अन्वेषणे तत्परः भव । एवं कृत्वा त्वं रजस्तमसोः प्राचुर्येण मुक्तो भविष्यसि । फलस्वरूपं ते सत्त्वगुणे वृद्धिर्भविष्यति । अप्राप्तस्य प्राप्तिः *योगः*, प्राप्तस्य रक्षा *क्षेमः* च ।   

## सम्बद्धाः लेखाः 
* साङ्ख्ययोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

45
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः