भुजङ्गासनम्

योगासनेषु प्रधानं भवति **भुजङ्गासनम्** । अनेनासनेन कशेरुकापेशीनां - विशिष्य उदरस्थानां पेशीनां स्नायूनां च विकासः सिद्ध्यति । पुष्टिः, बलं च प्राप्यते । पृष्ठवेदना, स्कन्धवेदना, गलवेदना इत्यादीनां शमनार्थमपि आसनमिदं सहकरोति । पृष्ठभागे रक्तचंक्रमणस्य वेगः वर्धते । उरसः विकासः सम्भवति ।  मूत्राशयरोगाणां कासरोगस्य च शमनार्थमपि आसनमिदम् उपकरोति ।

भुजंगासनम् , सामान्यतया कोबरा मुद्रा इति नाम्ना प्रसिद्धः, एकः शास्त्रीयः योगमुद्रा अस्ति यस्य अनेकशारीरिकमानसिकलाभानां कृते व्यापकरूपेण अभ्यासः क्रियते । अयं मुद्रा वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, मेरुदण्डं दृढं कर्तुं, जीवनशक्तिं प्रवर्धयितुं च प्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् विस्तृते मार्गदर्शके वयं भुजङ्गासनस्य अभ्यासे परिहर्तुं नाम, उत्पत्तिः, संस्कृतार्थः, पदे पदे निर्देशाः, लाभाः, सामान्यदोषाः च अन्वेषयिष्यामः।

=='***

**भुजङ्गासनं** पारम्परिकयोगाभ्यासेषु गभीरं मूलभूतं मुद्रा अस्ति । नाम संस्कृतशब्दाभ्यां प्राप्तम्- १.

* **भुजङ्ग** : "सर्प" अथवा "कोबरा"     अर्थ।
* **आसन** : "मुद्रा" अथवा "मुद्रा"     अर्थ।

एवं **भुजङ्गासनस्य** अनुवादः "कोबरा मुद्रा" इति भवति, यत् आसनस्य अभ्यासे शरीरस्य आकारात् प्रेरितम् अस्ति, यत् कोबराः फणाम् उत्थापयन्तं मुद्रां सदृशं भवति

**ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ*'

भुजङ्गासनं हठयोगस्य अत्यावश्यकं भागं मन्यते, यत् शारीरिकमुद्रासु (आसनानि), श्वसननियन्त्रणं (प्राणायामम्), शुद्धिकरणं च केन्द्रीक्रियते । *हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु* प्राचीनग्रन्थेषु भूजङ्गासनं ऊर्जां उत्तेजयति, शारीरिकजीवनशक्तिं च वर्धयति इति महत्त्वपूर्णा मुद्रारूपेण वर्णिता अस्ति ।

हिन्दुधर्मसहितेषु अनेकेषु संस्कृतिषु कोबरा महत्त्वपूर्णं प्रतीकं वर्तते, यत्र भगवतः शिवदेवतायाः चित्रणं प्रायः कण्ठे सर्पं कुण्डलितं भवति आसनमेव मेरुदण्डस्य आधारे निवसति इति कथ्यते आध्यात्मिकशक्तेः (कुण्डलिनी) जागरणस्य प्रतीकम् । भुजङ्गासनस्य अभ्यासेन , एतां ऊर्जां उत्तेजितुं शक्यते, अन्तः जागरणं च प्रवर्तयितुं शक्यते । 

**=== संस्कृत अर्थ भूजंगासन ===**

संस्कृते : १.

* **भुजङ्गः** "सर्पः" "कोबरा"     वा निर्दिशति ।
* **आसनस्य** अर्थः "मुद्रा" अथवा     "मुद्रा" इति ।

अतः भुजङ्गासनः प्रत्यक्षतया "कोबरा मुद्रा" इति अनुवादयति, यस्य नामकरणं सर्पस्य शिरः फणा च उत्थापयति चेत् तस्य आकारस्य नामधेयेन अभवत् । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः स्वस्य वक्षःस्थलं भूमौ उत्थापयति, यथा कोबरा स्वस्य फणाम् उत्थापयति, ऊर्जा, शक्तिः, जागरूकता च प्रतीकं भवति 

**भुजंगासन के आध्यात्मिक लाभ ===**

शारीरिकलाभात् परं भुजङ्गासनस्य गहनः आध्यात्मिकः मनोवैज्ञानिकः च प्रभावः भवति । कोबरा मुद्रायाः अभ्यासस्य केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः अत्र सन्ति ।

# **कुण्डलिनी ऊर्जायाः जागरणम्** : भूजङ्गासनं प्रायः     कुण्डलिनी इति नाम्ना प्रसिद्धायाः मेरुदण्डस्य आधारे स्थितस्य सुप्तशक्तेः जागरणेन     सह सम्बद्धं भवति । यथा यथा वक्षःस्थलं उत्थापितं भवति, हृदयं च उद्घाट्यते तथा     तथा एषा ऊर्जा उत्थातुं शक्नोति, येन जीवनशक्तिः, आध्यात्मिकजागरूकता च प्रवर्धते     ।
# **प्राणप्रवाहं वर्धयति** : मुद्रा वक्षःस्थलं हृदयकेन्द्रं     च ( अनहताचक्रं) उद्घाटयति, येन सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः) मुक्तप्रवाहः     भवति एतेन मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकसन्तुलनं, आध्यात्मिककल्याणं च प्रवर्धते     ।
# **आत्म-जागरूकतायां सुधारं करोति :** भुजङ्गासने     वक्षःस्थलस्य खिञ्चनं, उत्थापनं च अभ्यासकारिणां शारीरिकशरीरस्य विषये जागरूकतां     विकसितुं साहाय्यं करोति। एतेन वर्धिता जागरूकता मनः-शरीर-सम्बन्धस्य गहनतया अवगमनं     अपि कर्तुं शक्नोति ।
# **आन्तरिकबलस्य परिवर्तनस्य च प्रतीकं भवति** :     कोबरा, यः स्वस्य त्वचां पातयति, परिवर्तनं च करोति, सः नवीकरणस्य परिवर्तनस्य     च प्रतीकः अस्ति । भुजंगासनस्य अभ्यासः अभ्यासकारिणः मानसिकं भावनात्मकं च सामानं     पातुं प्रोत्साहयति, येन आन्तरिकशक्तिः व्यक्तिगतवृद्धिः च मार्गः भवति ।
# **आत्मविश्वासं साहसं च वर्धयति** : हृदयं उद्घाट्य     वक्षःस्थलं उत्थापयित्वा भुजङ्गासनं सशक्तिकरणस्य आत्मविश्वासस्य च भावनां पोषयति।     अभ्यासकारिणः साहसेन अनुग्रहेण च आव्हानानां सामना कर्तुं प्रोत्साहयति। 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

भुजङ्गासने शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च विस्तृतं लाभं प्रददाति । अस्य आसनस्य अभ्यासस्य केचन प्राथमिकलाभाः अत्र सन्ति- १.

**शारीरिक लाभ**

# **मेरुदण्डं सुदृढं करोति** : पृष्ठस्य मांसपेशिनां,     विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागस्य, सुदृढीकरणाय, मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं च भुजङ्गासनं     उत्तमं भवति एतेन पृष्ठवेदनानिवारणे, समग्रमेरुदण्डस्य स्वास्थ्यस्य प्रवर्धनं     च भवति ।
# **वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयति** : वक्षःस्थलं     स्कन्धं च उत्थाप्य भुजङ्गासनं वक्षःस्थलं तानयितुं उद्घाटयितुं च सहायकं भवति,     मुद्रां सुधरयति, उपरितनशरीरे तनावं न्यूनीकरोति च।
# **उदरं टोन करोति** : मुद्रायां वक्षःस्थलं भूमौ     उत्थापयितुं उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायाः आवश्यकता भवति, येन कोरस्य टोनिंग्,     सुदृढीकरणं च सहायकं भवति
# **उदरस्य अङ्गं उत्तेजयति :** भुजङ्गासने सौम्यः     पृष्ठमोचः उदरस्य अङ्गं संपीडयति, उत्तेजयति च, यत् पाचनं विषहरणं च सहायकं भवति
# **लचीलापनं सुधरति :** भुजंगासनस्य नियमित अभ्यासः     मेरुदण्डे, स्कन्धे, वक्षसि च लचीलापनं सुधारयितुं साहाय्यं करोति, एतेषु क्षेत्रेषु     गतिस्य अधिकपरिधिं प्रवर्धयति

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

# **तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति :** भुजङ्गासने गहनः     खिंचावः नियन्त्रितः श्वसनः च तनावस्य चिन्तायाश्च न्यूनीकरणे सहायकः भवति । हृदयस्य     वक्षःस्थलस्य च उद्घाटनेन शान्ततायाः, आरामस्य च भावः पोष्यते ।
# **आत्मविश्वासं साहसं च वर्धयति** : वक्षःस्थलं     उद्घाट्य शरीरं उत्थापयितुं क्रिया चटके चटके बहिः च सशक्तिकरणस्य आत्मविश्वासस्य     च भावः प्रवर्धयितुं शक्नोति।
# **ध्यानं स्पष्टतां च सुधरयति** : एकाग्रतायाः मनःसन्तोषस्य     च आवश्यकतां कृत्वा भुजङ्गासनं मानसिकस्पष्टतां ध्यानं च वर्धयति, येन दैनिकचुनौत्यस्य     मार्गदर्शनं सुलभं भवति।
# **Elevates Mood :** भुजङ्गासनस्य शारीरिकप्रभावाः     , यथा शरीरे तनावस्य मुक्तिः ऊर्जाप्रवाहस्य उत्तेजनं च, मनोदशायां भावनात्मककल्याणे     च सकारात्मकं प्रभावं कुर्वन्ति 

**== पदे पदे निर्देश ==**

भुजंगासन (Cobra Pose) सही ढंग से करने के लिए निम्नलिखित चरणों का अनुसरण करें :

# **उदरं शयनं आरभत** : पृष्ठतः पादौ विस्तारितं कृत्वा     नितम्बविस्तारं विभज्य उदरं समतलं शयनं आरभ्य आरभत। पादस्य शिखरं तलस्य अन्तः     निपीड्य स्थापयन्तु।
# **स्कन्धयोः अधः हस्तान् स्थापयतु** : अङ्गुलीः     विस्तृताः कृत्वा स्कन्धस्य अधः भूमौ स्थापयन्तु। कोणौ शरीरस्य समीपे एव स्थापयन्तु।
# **पादौ कोरं च संलग्नं कुर्वन्तु** : पादयोः पादयोः     च शिखरं तलस्य अन्तः दबावन्तु। ऊरुं, अधोदरस्नायुषु च नियोजयित्वा शरीरं स्थिरं     कुर्वन्तु ।
# **निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु** : निःश्वासे     पृष्ठस्य स्कन्धस्य च बलस्य उपयोगेन हस्तयोः अवलम्बनं न कृत्वा भूमौ मन्दं वक्षःस्थलं     उत्थापयन्तु कोणौ किञ्चित् नतम्, शरीरस्य समीपे च स्थापयतु ।
# **मेरुदण्डं दीर्घं कुरुत** : यथा यथा भवन्तः वक्षःस्थलं     उत्थापयन्ति तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा स्कन्धान् पृष्ठतः आकर्षयन्तु। कण्ठस्य     लचीलतायाः आधारेण अग्रे किञ्चित् ऊर्ध्वं वा दृष्टिः स्थापयन्तु ।
# **Hold the Pose** : १५-३० सेकेण्ड् यावत्, अथवा     यदि आरामं अनुभवति तर्हि अधिककालं यावत् स्थितिः तिष्ठन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम्।
# **Release the Pose** : मुक्तुं, निःश्वासं कर्तुं,     शनैः शनैः च स्वस्य वक्षःस्थलं पुनः तलम् अवनयितुं। पुनरावृत्तिपूर्वं कतिपयानि     निःश्वासाः विश्रामं कुर्वन्तु। 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **Lifting Too High :** भुजङ्गासने पृष्ठस्य अतिविस्तारः     न कर्तव्यः इति महत्त्वपूर्णम् . केवलं यावत् उच्चैः भवन्तः सहजतां अनुभवन्ति     तावत् ऊर्ध्वं उत्थापयन्तु, पृष्ठस्य अधःभागः अतिशयेन तनावग्रस्तः न भवति इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु । हस्तात् धक्कायितुं न अपितु पृष्ठस्नायुभिः वक्षःस्थलस्य     उत्थापनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम् ।
# **पृष्ठभागस्य अधःभागस्य अतिव्याप्तिः** : एकः सामान्यः     त्रुटिः पृष्ठस्य अधःभागस्य अतिकमानीकरणं भवति, येन असुविधा वा चोटः वा भवितुम्     अर्हति । पृष्ठस्य अधःभागं नियोजितं कृत्वा अतिकमानं परिहरन्तु।
# **धक्काय हस्तस्य उपयोगः** : भुजङ्गासनं वक्षःस्थलस्य     उत्थापनार्थं पृष्ठस्नायुषु संलग्नीकरणस्य विषयः भवेत्, न तु हस्तेन धक्कायितुं।     हस्तेषु अत्यधिकं निपीडनेन स्कन्धस्य तनावः भवितुम् अर्हति । समर्थनार्थं हस्तानां     उपयोगं कुर्वन्तु, परन्तु पृष्ठस्नायुः अधिकांशं कार्यं कुर्वन्तु ।
# **पादौ उपेक्षा** : भुजङ्गासने पादौ सक्रियः एव     तिष्ठेत्, पादशिखरं तलं निपीड्य ऊरुं नियोजितम् एतेन पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणं     भवति, स्थिरता च प्राप्यते । 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **मेरुदण्डः पृष्ठः च** : भुजङ्गासना मेरुदण्डस्य     मांसपेशीः विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागे सुदृढाः भवन्ति, येन मुद्रासुधारं भवति, तनावस्य     निवारणं च भवति
* **कोर** : उदरस्य मांसपेशिना सह कोरः वक्षःस्थलं     उत्थापयन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय नियोजितः भवति ।
* **स्कन्धाः वक्षःस्थलं च** : मुद्रा वक्षःस्थलं     उद्घाटयति, स्कन्धान् च तानयति, येन उपरितनशरीरे उत्तमं आसनं लचीलतां च प्रवर्धयति     ।
* **पादौ** : पादौ विशेषतः ऊरुः सक्रियरूपेण मुद्रायां     प्रवृत्ताः भवन्ति येन समर्थनं भवति तथा च पृष्ठस्य अधःभागे अत्यधिकं दबावः न     भवति 

**== श्वसन तकनीक ==**

भुजङ्गासने , श्वासः गतिना सह निकटतया सम्बद्धः अस्ति :

* वक्षःस्थलं उत्थापयन् फुफ्फुसान् विस्तारयन् वक्षःस्थलं च उद्घाटयन् गभीरं     **निःश्वासं गृहाण ।**
* यथा यथा भवन्तः वक्षःस्थलं पुनः तलम् अवतारयन्ति तथा तथा **निःश्वासं     कुर्वन्तु ।**

स्थिरं, समं श्वसनं कृत्वा मुद्रायां भूमिगतं, आरामं च स्थापयितुं साहाय्यं करिष्यति । 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

भुजङ्गासनं सर्वेषां कृते उपयुक्तं न भवेत्, विशेषतः निम्नलिखितशर्तैः सह ।

# **कण्ठे वा पृष्ठे वा चोटः** : येषां कण्ठस्य, पृष्ठस्य,     मेरुदण्डस्य वा चोटस्य इतिहासः अस्ति, तेषां भूजंगासनस्य अभ्यासः सावधानीपूर्वकं     कर्तव्यः अथवा सर्वथा परिहारः करणीयः ।
# **गर्भधारणम्** : गर्भिणीभिः भुजङ्गासन सहितं पृष्ठमोचनं     परिहरितव्यम् , यतः एतेन उदरस्य उपरि अनावश्यकं दबावः भवितुम् अर्हति ।
# **हृदयस्य स्थितिः** : हृदयरोगयुक्ताः व्यक्तिः     किमपि पृष्ठमोचनस्य पूर्वं वैद्यस्य परामर्शं कुर्वन्तु। 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

भुजङ्गासनं सामान्यतया हठ-विन्यास-योग-अनुक्रमयोः अन्तर्भवति, यस्य उपयोगः प्रायः वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, पृष्ठं दृढं कर्तुं, गभीर-पृष्ठ-मोचनार्थं शरीरस्य सज्जीकरणाय च भवति *सूर्यनमस्कारस्य (सूर्यनमस्कारस्य)* अपि एषः प्रमुखः घटकः अस्ति , यत्र शरीरस्य ऊर्जां दातुं अधोमुखस्य कुक्कुरस्य ( अधो मुखस्वनासनस्य ) अनन्तरं अभ्यासः भवति 

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

भुजंगासनस्य अभ्यासेन तनावस्य न्यूनीकरणे, चिन्ताभावनाः न्यूनीकर्तुं, शान्ततायाः भावः च प्रवर्धयितुं शक्यते । वक्षःस्थलस्य उद्घाटने गभीरं श्वसनं भवति, यत् परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कर्तुं शक्नोति, आरामस्य अवस्थां जनयितुं शक्नोति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शने कोबरा परिवर्तनस्य चिकित्सायाः च प्रतीकं भवति । भुजङ्गासनम् अभ्यासकारिणः स्वहृदयं उद्घाटयितुं, नकारात्मकतां मुक्तं कृत्वा परिवर्तनं आलिंगयितुं च प्रोत्साहयति। आत्मजागरूकतायाः, बलस्य, आध्यात्मिकवृद्धेः च अभ्यासः अस्ति । 

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

उन्नत-अभ्यासकानां कृते भुजङ्गासनस्य विविधताः अन्तर्भवन्ति- 

# **Full Cobra Pose (Eka Pada Bhujangasana )** :     अधिकं तीव्रं विविधता यत्र एकं पादं भूमौ उत्थापितं भवति, शरीरे अधिकं खिन्नतां     जनयति।
# **Sphinx Pose** : एकः सौम्यतरः विविधता यत्र अग्रभुजाः     तलस्य उपरि तिष्ठन्ति, वक्षःस्थलं च किञ्चित् अधिकं उत्थापितं भवति । 

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

भुजंगासनस्य अभ्यासः मुद्रां सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनायाः निवारणं कर्तुं, ऊर्जायाः स्तरं वर्धयितुं च सहायकं भवितुम् अर्हति । एतस्य मुद्रायाः दैनन्दिनयोग-अभ्यासस्य समावेशः लचीलापनं, शक्तिं च वर्धयिष्यति, येन समग्र-कल्याणे योगदानं भविष्यति । 

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

भुजंगासनस्य लाभस्य समर्थनं करोति , विशेषतः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनायाः न्यूनीकरणे, समग्रलचीलतायाः सुधारणे च। संशोधनेन एतदपि ज्ञातं यत् पृष्ठपक्षस्य नियमित-अभ्यासः गभीरं श्वसनं, आरामं च प्रवर्धयित्वा तनावस्य अवसादस्य च लक्षणं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति 

**== सन्दर्भाः ==**

# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.

कुमार, राज. "कोबरा मुद्रा तस्य लाभः च।" *योग जर्नल* , vol. ६०, न. 2, 2021, पृष्ठ 40-46।

## आसनकरणविधिः
* उदरमवलम्ब्य भूमौ शयनं करोतु ।
* करतलद्वयं वक्षस्स्थलमुभयतः भूमौ स्थापयतु ।
* पादौ ऋजुतया परस्परं संयोज्य भूमौ स्थापयतु ।
* मस्तकं, वक्षस्स्थलं च नाभिं यावत् उत्थापयतु ।
* नाभितः आरभ्य गलदेशं यावत् नाडीनां सम्प्रसारणम् अनुभवतु ।
* शरीरं भुजङ्गवत् शोभते ।
* पुनः रेचकेण मस्तकं भूमौ स्थापयतु ।
* अनेन क्रमेण त्रिचतुर्वारम् अभ्यासः करणीयः ।
* 
## लाभः 
अग्न्याशयः स्वस्थः भूत्वा ‘इनसुलिन्’ निर्माणे सहायकः भवति ।
मूत्रग्रन्थिः क्रियाशीलो भवति ।
मेरुदण्डः दृढः भवति ।

## सम्बन्धितपुस्तकानि
*
*
*

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Cobra Pose Video and Step by Step Instruction]
* 

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः