रामभद्राचार्यः

**जगद्गुरुरामभद्राचार्यः** ( ) (, ) पूर्वाश्रमे **गिरिधरमिश्राख्यः**, आर्यवर्ते उत्तरप्रदेशराज्यस्थचित्रकूटे निवसन्नेकः प्रख्यातविद्ववान् शिक्षाविद् रचनाकारः प्रवचनकारः दार्शनिकः सनातनधर्मगुरुश्चास्ति। सः रामानन्दसम्प्रदायस्य वर्तमानजगद्गुरुरामानन्दाचार्यचतुष्टये एकोऽस्ति, अस्मिन् पदे १९८८तमे ईसवीयाब्दे प्रतिष्ठापितवांश्च। सः उत्तरप्रदेशराज्ये चित्रकूटस्थस्य तुलसीदासनामस्थापितस्य श्रीतुलसीपीठ इत्यस्य धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानस्य संस्थापकोऽध्यक्षश्च। अपि च, सः चित्रकूटस्थितस्य जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य संस्थापक आजीवनकुलाधिपतिश्च। एषो विश्वविद्यालयः चतुर्विधविकलाङ्गविद्यार्थिभ्य एव स्नातकस्नातकोत्तराश्च पाठ्यक्रमोपाधीः प्रददाति। जगद्गुरुरामभद्राचार्यः मासद्वयाल्पायावेव नेत्रज्योतिरहितोऽभवत् – ततः प्रभृति प्रज्ञाचक्षुरेषः। अध्ययनाय रचनायै वा तेन ब्रेललिपिः कदापि न प्रयुक्ता। बहुभाषाविदस्ति द्वाविंशतिभाषासम्भाषणशौण्डः रामभद्राचार्यः। सः संस्कृत हिन्द्य वधी मैथिल्यादिभाषासु आशुकविः रचनाकारश्च। तेन अशीत्यधिकाः ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु चत्वारि महाकाव्यानि (संस्कृते द्वे हिन्द्यां द्वे च), रामचरितमानसे हिन्दीटीका, अष्टाध्याय्यां काव्यात्मकसंस्कृतटीका, प्रस्थानत्रयीसंस्कृतभाष्यानि च सम्मिलितानि। सः तुलसीदाससाहित्यक्षेत्रे भारतस्य सर्वश्रेष्ठविशेषज्ञेषु गण्यते, रामचरितमानसस्य एकायाः प्रामाणिकप्रत्याः सम्पादकश्च, एषा प्रतिकृतिः तुलसीपीठेन प्रकाशिता। स्वामिरामभद्राचार्यः रामायणभागवतयोः सुप्रसिद्धकथाकारः वर्तते – भारतस्य भिन्नभिन्ननगरेषु विदेशेषु च तस्य कथाकार्यक्रमाः नियमितरूपेणायुज्यन्ते संस्कारटीवीसनातनटीवीत्यादिचैनलेषु प्रसार्यन्ते च।

## जनिः बाल्यकालश्च 
जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य जनिर्भारतवर्षे उत्तरप्रदेशराज्ये जौनपुरजनपदान्तर्वर्तिनि शाण्डिखुर्दनामके ग्रामे एकस्मिन् वसिष्ठगोत्रिये सरयूपारीणब्राह्मणकुले पञ्चाशदुत्तरैकोनविंशतिशते ईसवीयाब्दे मकरसङ्क्रान्तौ (१४ जनवरी १९५० दिनाङ्के) तदनुसारे माघमासे कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ रात्र्यां १०:३४ वादने श्रीराजदेवमिश्रस्य चतुर्थापत्यरूपेण श्रीमतीशचीदेव्याः कुक्षितः समभवत्। तस्य पितामहस्य मिश्रसूर्यबलीमहोदयस्य एका पितृव्यात्मजा मीराबाय्याः भक्तासीत्तस्मात् सा नवजातस्य बालकस्य नामकरणं गिरिधर इति कृतवती।

### दृष्टिबाधनम् 
दैवदुर्विपाकाद्गिरिधरस्य नेत्रदृष्टिः मासद्वयावधौ गता। मार्च २४, १९५० दिनाङ्के बालकस्य नेत्रयोः रोहुआरोगोऽपस्थितोऽभवत्। ग्राम्यक्षेत्रेषु तदाधुनिकचिकित्सानुपलब्धासीत्। शिशुरेकायाः वृद्धायाः चिकित्सिकायारन्तिके नीतः या रोहुआनिदानाय ख्याता। चिकित्सिका गिरिधरस्य नेत्रयोरेकमुष्णद्रव्यं निक्षिप्त्वती, परन्तु रक्तस्रावेण गिरिधरस्य उभयोर्नेत्रयोर्दृष्टिः नष्टा। ईक्षणचिकित्सायै बालकं तस्य परिवारः सीतापुरे, लखनऊनगर्यां मुम्बईनगरे च विभिन्नायुर्वेदहोमियोपैथीपाश्चात्यचिकित्साविशेषज्ञानामन्तिके नीतवान्, परन्तु गिरिधरस्य नेत्रयोरुपचारं कारयितुं नाशक्नोत्। 
संयोगवशात् गीताकण्ठस्थीकरणस्य द्विपञ्चाशद्वर्षाण्यनन्तरं नवम्बर ३०, २००७ दिनाङ्के जगद्गुरुरामभद्राचार्यः संस्कृतमूलपाठहिन्दीटीकासहितायाः भगवद्गीतायाः सर्वप्रथमब्रेललिप्यङ्कितसंस्करणममुञ्चत्। सप्तवर्षीयवयसि गिरिधरः स्वपितामहस्य साहाय्येन छन्दसङ्ख्यासार्धं गोस्वामितुलसीदासकृतं सम्पूर्णं श्रीरामचरितमानसं षष्टिदिवसेषु कण्ठस्थीकृतवान्। १९५७ ईसवीयाब्दे रामनवम्यां व्रतानुतिष्ठितौ तेन मानसस्य पूर्णपाठः कृतः। अत्रापि एकश्रुतेन गिरिधरमिश्रेण कदापि ब्रेललिप्यादिसाधनानि न प्रयुक्तानि। मासत्रये सः वरदराजाचार्यविरचितां लघुसिद्धान्तकौमुदीं साधितवान्।

### विद्यावारिधिवाचस्पत्युपाधी 
आचार्योपाधिं लब्ध्वानन्तरं  गिरिधरमिश्रः विद्यावारिध्युपाध्याः (पी एच डी) शोधकार्याय विश्वविद्यालये पण्डितरामप्रसादत्रिपाठीनिर्देशकत्त्वे पंजीकृतवान्। सः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य शोधकार्याध्येतावृत्तिं च लब्धवान्, परन्त्वागामिवर्षेष्वनेकार्थिकविपत्तयः दृष्टवान्। नवम्बर १९, १९८३ दिनाङ्के गिरिधरमिश्रः व्रतानिपौर्णमास्यां रामानन्दसम्प्रदाये  श्रीश्री१००८श्रीरामचरणदासमहाराजफलाहारीतः विरक्तदीक्षामलभत्। एतदनन्तरं गिरिधरमिश्रः **रामभद्रदास** इति नाम्नाख्यातः।

अस्य संस्कृते रूपान्तरम् –

१९८३ ईसवीयाब्दे तेन चित्रकूटे स्फटिकशिलान्तिके द्वितीयं षाण्मासिकपयोव्रतानुष्ठानं कृतम्। अध्यावधिं सः नियमितरूण षाण्मासिकपयोव्रतान्यनुतिष्ठति, २०१०-२०११ ईस्वीयाब्दयोः सः नवमपयोव्रतमनुष्ठितवान्।
thumb|right| अक्टूबर २५, २००९ दिनाङ्के चित्रकूटस्थिते तुलसीपीठे गोस्वामितुलसीदासप्रतिमामाल्यार्पणं कुर्वन् जगद्गुरुरामभद्राचार्यः

### श्रीतुलसीपीठः 
१९८७ ईसवीयाब्दे रामभद्रदासः चित्रकूटे  श्रीतुलसीपीठाभिधानमेकं धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानं स्थापितवान्, यत्र रामायणानुसारं  श्रीरामः वनवासावधौ द्वादशवर्शाणि न्यवसत्। पीठस्थापनानन्तरं साधुविद्वज्जनैः रामभद्रदासः **श्रीचित्रकूटतुलसीपीठाधीश्वरः** इत्युपाधिनालङ्कृतः। अस्मिन् श्रीतुलसीपीठे सः एकं सीताराममन्दिरं च निर्माणितवान्, यं जनाः काचमन्दिरनाम्ना जानन्ति।

जून २४, १९८८ दिनाङ्के वाराणस्याः काशीविद्वत्परिषद्रामभद्रदासं तुलसीपीठस्थजगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण चितवती। अस्यानन्तरं १ अगस्त १९९५ दिनाङ्के अयोध्यायां दिगम्बराखाडा रामभद्रदासस्य जगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण विधिवदभ्यसिञ्चत्।

### अयोध्याविवादे साक्षित्वम् 
जुलाई २००३ ईसवीयाब्दे जगद्गुरुरामभद्राचार्यः प्रयागोच्चन्यायालयस्य पुरतः अयोध्याविवादे पञ्चमापरमूलाभियोगान्तर्गते धार्मिकविषयाणां विशेषज्ञरूपेण साक्षी भूत्वा प्रास्तौत् (साक्षी सङ्ख्या ओ पी डब्लु १६)। तस्य शपथपत्रस्य प्रश्नोत्तरस्य च कतिपयांशाः न्यायालयस्य निर्णये उद्धृताः। स्वस्मिन् शपथपत्रे तेन सनातनधर्मस्य प्राचीनशास्त्राणां (वाल्मीकिरामायणस्य रामतापनीयोपनिषदः स्कन्दपुराणस्य यजुर्वेदस्य अथर्ववेदस्य इत्यादि) ताः उक्तयः उद्धृताः याः तस्य मते अयोध्यामेकां पवित्रतीर्थपुरीं श्रीरामस्य जन्मस्थलीं च साधयन्ति। तेन तुलसीदासस्य कृतिद्वयान्नवछन्दांसि (तुलसीदोहाशतकादष्ट द्विपादानि, कवितावलीतः एकं कवित्तं च) उद्धृतानि येषु तस्य मते तुलसीदासेन अयोध्यायां मन्दिरस्यभङ्गस्य विवादितस्थल्यां यवनोपासनालयनिर्माणस्य वर्णितमस्ति। एषः विद्यालयः भारतस्य विश्वस्य च प्रथमो विकलाङ्गविश्वविद्यालयोऽस्ति। अस्य विश्वविद्यालयस्य गठनमुत्तरप्रदेशसरकारस्य एकाध्यादेशेन कृतं, यः पश्चादुत्तरप्रदेशसर्वकाराधिनियमः ३२ (२००१) रूपेण विधायिकया पारितः। अधिनियमेनानेन स्वामिरामभद्राचार्यः विश्वविद्यालयस्य जीवनपर्यन्तकुलाधिपतिश्च नियुक्तः। एषो विश्वविद्यालयः संस्कृतहिन्द्याङ्ग्लभाषासु समाजशास्त्रमनोविज्ञानसङ्गीतेषु चित्रकलायां (रेखाचित्रे रङ्गचित्रे च), ललितकलायां विशेषशिक्षणप्रशिक्षणयोः इतिहाससंस्कृतिपुरातत्त्वशास्त्रेषु संगणकसूचनाविज्ञाने व्यावसायिकशिक्षणे विधिशास्त्रार्थशास्त्रयोः अङ्गउपयोजना ङ्गसमर्थनयोश्च स्नातकपरास्नातकवाचस्पत्युपाधीः प्रददाति। विश्वविद्यालये २०१३ ईसवीयाब्दतः आयुर्वेदचिकित्साशास्त्रयोः (मेडिकलविज्ञानस्य) अध्यापनं प्रस्तावितमस्ति। विश्वविद्यालये केवलचतुर्विधविकलाङ्गाः – दृष्टिबाधिताः मूकबधिराः अस्थिविकलाङ्गाः (पङ्गवः भुजाहीनाश्च) मानसिकविकलाङ्गाश्च प्रवेष्टुं शक्नुवन्ति, यथा भारतसर्वकारस्य १९९५तमस्य ईसवीयाब्दस्य विकलाङ्गताधिनियमे निरूपितमस्ति। उत्तरप्रदेशसर्वकारमते एषो विश्वविद्यालयः प्रदेशस्य प्रमुखसूचनाप्रौद्योगिकीलेक्ट्रानिक्सशैक्षणिकसंस्थासु एकः। मार्च २०१० ईसवीयाब्दे विश्वविद्यालयस्य द्वितीयदीक्षान्तसमारोहे ३५४ विद्यार्थिभ्यः विभिन्नशैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः। जनवरी २०११ ईसवीयाब्दे आयोजिते तृतीयदीक्षान्तसमारोहे ३८८ विद्यार्थिभ्यः शैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः।

## रामचरितमानसस्य प्रामाणिका प्रतिकृतिः 
## कृतयः 
thumb|right|अक्टूबर ३०, २००२ दिनाङ्के श्रीभार्गवराघवीयसंस्कृतमहाकाव्यस्य लोकार्पणं कुर्वन्तः भारतस्य तत्कालीनप्रधानमन्त्रिणः श्रीअटलबिहारीवाजपेयीमहाभागाः। जगद्गुरुरामभद्राचार्याः चित्रस्य वामभागे सन्ति।

### काव्यानि 
; महाकाव्यानि
* *श्रीभार्गवराघवीयम्* (२००२)।
* *अष्टावक्र* (२०१०)।
* *अरुन्धती* (१९९४)।
; खण्डकाव्यानि
* *आजादचन्द्रशेखरचरितम्*।
* *लघुरघुवरम्*।
* *सरयूलहरी*।
* *भृङ्गदूतम्* (२००४)।
* *काका विदुर*।
; पत्रकाव्यम्
* *कुब्जापत्रम्*।
; गीतकाव्यानि
* *राघव गीत गुंजन*।
* *भक्ति गीत सुधा*।
* *गीतरामायणम्* (२०११)।
; रीतिकाव्यम्
* *श्रीसीतारामकेलिकौमुदी* (२००८)।
; शतककाव्यानि
* *श्रीरामभक्तिसर्वस्वम्*।
* *आर्याशतकम्*।
* *चण्डीशतकम्*।
* *राघवेन्द्रशतकम्*।
* *गणपतिशतकम्*।
* *श्रीराघवचरणचिह्नशतकम्*।
; स्तोत्रकाव्यानि
* *श्रीगङ्गामहिम्नस्तोत्रम्*।
* *श्रीजानकीकृपाकटाक्षस्तोत्रम्*।
* *श्रीरामवल्लभास्तोत्रम्*।
* *श्रीचित्रकूटविहार्यष्टकम्*।
* *भक्तिसारसर्वत्रम्*।
* *श्रीराघवभावदर्शनम्*।
; सुप्रभातकाव्यम्
* *श्रीसीतारामसुप्रभातम्*।
; भाष्यकाव्यम्
* *अष्टाध्याय्याः प्रतिसूत्रं शाब्दबोधसमीक्षणम्*|

### नाटकानि 
; नाटककाव्यानि
* *श्रीराघवाभ्युदयम्*।
* *उत्साह*।

### गद्यकृतयः 
thumb|right|जगद्गुरुरामभद्राचार्यरचितपुस्तकग्रन्थाः (सम्पादितश्रीरामचरितमानसप्रतिसहिताः) 
; प्रस्थानत्रय्यां संस्कृतभाष्याणि
* *श्रीब्रह्मसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *श्रीमद्भगवद्गीतासु श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *कठोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *केनोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *माण्डूक्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *ईशावास्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *प्रश्नोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *तैत्तिरीयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *ऐतरेयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *छान्दोग्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *बृहदारण्यकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *मुण्डकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
; अन्यसंस्कृतभाष्यानि
* *श्रीनारदभक्तिसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
* *श्रीरामस्तवराजस्तोत्रे श्रीराघवकृपाभाष्यम्*।
; हिन्दीभाष्यानि
* *महावीरी*।
* *भावार्थबोधिनी*।
* *श्रीराघवकृपाभाष्य*।
; विमर्शाः
* अध्यात्मरामायणे अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शः।
* श्रीरासपञ्चाध्यायीविमर्शः (२००७)।
; प्रवचनसंग्रहाः
* *तुम पावक मँह करहु निवासा* (२००४)।
* *अहल्योद्धार* (२००६)।
* *हर ते भे हनुमान* (२००८)।

## पुरस्काराः सम्मानाश्च 
### विरक्तदीक्षानन्तरे प्राप्ताः 
[thumb|right|२००६ ईसवीयाब्दे तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेन [:hi:सोमनाथ चटर्जी|सोमनाथचटर्जीमहाभागेन श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारेण सम्मान्यमानः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]
thumb|left|मार्च ३०, २००६ दिनाङ्के तत्कालीनराष्ट्रपतिना एपीजेअब्दुलकलाममहाभागेन प्रशस्तिपत्रेण पुरस्क्रियमाणः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः
* २०११। शिमलानगरे हिमाचलप्रदेशसर्वकाराद्देवभूमिपुरस्कारः। हिमाचलप्रदेशस्य तत्कालीनप्रधानन्यायाधीशेन जोसेफ़कुरियनेन प्रदत्तः।
* २००८। श्रीभार्गवराघवीयाय केकेबिड़लाप्रतिष्ठानात् श्रीवाचस्पतिपुरस्कारः। राजस्थानप्रान्तस्य तत्कालीनराज्यपालेन शैलेन्द्रकुमारसिंहेन प्रदत्तः।
* २००७। प्रयागनगरनिगमान्तर्गतात्तुलसीशोधसंस्थानाद्गोस्वामितुलसीदाससमर्चनसम्मानः। भारतस्य भूतपूर्वप्रधानन्यायाधीशेन रमेशचन्द्रलाहोटीमहाभागेन प्रदत्तः।
* २००६। प्रयागहिन्दीसाहित्यसम्मलेनात्  संस्कृतमहामहोपाध्यायः।
* २००६। श्रीभार्गवराघवीयाय जयदयालडालमियाश्रीवाणीट्रस्टात् श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारः। तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेण सोमनाथचटर्जीमहाभागेन प्रदत्तः।
* २००४। बादरायणपुरस्कारः। तत्कालीनभारतीयराष्ट्रपतिना अब्दुलकलाममहाभागेन प्रदत्तः।
* २००३। मध्यप्रदेशसंस्कृताकादमीतः राजशेखरसम्मानः।
* २००३। दीवालीबेनमेहताचैरीटेबलट्रस्टात् धर्मसंस्कृत्योः प्रगत्यै दीवालीबेनपुरस्कारः। भारतस्य भूतपूर्वप्रमुखन्यायाधीशेन पीएनभगवतीमहाभागेन प्रदत्तः।
* २००३। लखनऊस्थितादुत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानादतिविशिष्टपुरस्कारः।
* २०००। देहलीस्थिताल्लालबहादुरशास्त्रीसंस्कृतविद्यापीठान्महामहोपाध्यायोपाधिः।
* १९९८। विश्वधर्मसंसदः  धर्मचक्रवर्त्युपाधिः।

### पूर्वाश्रमेऽवाप्ताः 
* १९७६। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्कुलाधिपतिस्वर्णपदकम्।
* १९७६-७७। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयादाचार्यपरीक्षासु सप्तस्वर्णपदकानि।
* १९७५। अखिलभारतीयसंस्कृतवादविवादप्रतियोगितायां पञ्चस्वर्णपदकानि।
* १९७४। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्शास्त्रीपरीक्षायां स्वर्णपदकम्।

## सन्दर्भाः
## टिप्पण्यः
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* जगद्गुरुरामभद्राचार्यसयौपचारिकजालपृष्ठानि
* रामचरितमानसे जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य भावार्थबोधिनीटीका 
* गूगलपृष्ठेषु जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्यानौपचारिकजालपृष्ठानि 
* जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः 
* जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य विषये सूचनाः तस्य प्रवचनानि च ददद्यूट्यूबचैनलः

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संस्कृतपुरस्कारभाजः
वर्गः:आधुनिकगुरवः
वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:हिन्दीकवयः
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः