open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
भरतस्वामी

**भरतस्वामी** सामसंहितोपरि भाष्यमलिखत् । इदम् अप्रकाशितमेवाऽस्ति ।

## परिवारः, कालश्च 
भरतस्वामिना स्वकीयभाष्ये यः स्ववंशपरिचयः प्रदत्तः तदनुसारेणायं काश्यपगोत्रे जन्म गृहीतवान् । अस्य पिता नारायणः, माता च यज्ञदादेवी आसीत् । अनेन सामवेदस्य सर्वेषामृचामुपरि व्याख्या लिखिता । भरतस्वामिना ग्रन्थारम्भे स्ववंशपरिचयः प्रदत्तः --

‘नत्वा नारायणं तातं तत्प्रसादादवाप्तधीः ।

साम्ना श्रीभरतस्वामी काश्यपो व्याकरोदृचम् ॥

होसलाधीश्वरे पृथ्वीं रामनाथे प्रशासति ।

व्याख्या कृतेयं क्षेमेण श्रीरङ्गे वसता मया ॥' इति॥

उपरिलिखितपद्येन ज्ञातो भवति यदयं भरतस्वामी काश्यपगोत्रीयनारायणस्य पुत्रः आसीत् । होसलाधीश्वरस्य रामनाथनाम्नो नृपस्य छत्रच्छायायां निवसन् पुरा प्रथिते श्रीरङ्गाख्य-वैष्णवतीर्थे भाष्यम् इदमयं निरमात् ।

अस्य समकालिकनृपस्य नामोल्लेखेन भाष्यप्रणेतुर्भरतस्वामिनः समयोऽपि सरलतयाऽवधारयितुं शक्यते ।

रामनाथस्य विवरणस्याधारोपरि रामनाथनृपस्य शासनावसानकालः १२९५ ई० वर्त्तते । सम्भवतोऽस्यैव पाश्र्ववत्तीं भरतस्वामिनोऽपि भाष्यस्य रचनाकाल आसीत् । अतो रामनाथस्य शासनकालः १२७० ईशवीतः १२९५ ई० पर्यन्तम् । अतः भरतस्वामिनः समयः त्रयोदशशतकमिति निश्चित्य वक्तुं शक्यते ।

## भाष्यम् 
भरतस्वामिनः सायणस्य च भाष्ययोः प्रायः षष्टिः किं वा सप्ततिवर्षस्यैवान्तरमस्ति । भरतस्वामिनो भाष्यम् अतीव संक्षिप्तोऽस्ति । पूर्ववर्तिनो भाष्यकारात् माधवाद्भाष्येऽस्मिन् पर्याप्तसाहाय्यं गृहीतं भाष्यकारेणेति प्रतीतो भवति । सामब्राह्मणानामुपरि अप्यस्य भाष्यमस्ति । अतः सम्पूर्णसामसंहितायामुपरि अस्य भाष्यं भवितव्यम् । 

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* स्कन्दस्वामी
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
यादवपायेङ्ग्

पद्मश्रीपदव्याविभूषितः यादव मूलै पायेङ्ग् (1963-)  मिशिङ्ग्-जातौ उत्पन्नः पर्यावरणस्य वनवर्धनस्य क्षेत्रे कार्यकर्ता अस्ति। जोरहाटनगरवासी **यादव पायेङ्ग्**, गतत्रिंशताधिकवर्षेभ्यः ब्रह्मपुत्रनदीपुलिनेषु बहून् वृक्षान् उप्त्वा वनं रचितम्। तस्य उद्यमेन तत् वनं मूलैवनं इति नाम्ना प्रसिद्धम्। तत् अरण्यम् 1360 प्रहलान् यावत् विस्तीर्णम् अस्ति। 2015 तमे वर्षे सः पद्मश्रीपुरस्कारं प्राप्तवान्।

## चरितम् 
1979 तमे वर्षे , निर्वृक्षे  पुलिने सः बहून् मृतान्  सर्पान् दृष्टवान्  | अधिकतापस्य कारणात् मृताः सर्पाः ओघेन  पुलिनेषु स्थापिताः आसन् | तत् दृश्यं दृष्ट्वा सः तत्र 20 वेणुवृक्षकान् रोपितवान् | तस्मिन्  एव वर्षे जोरहाटजनपदे कोकिलमुखात् पञ्च-किलोमीटर-दूरे स्थिते अरुणाचपोरी-ग्रामे गोलाघाट् जनपदस्य सामाजिकवनविभागेन  200 हेक्टेर् - मिते प्रदेशे वृक्षारोपणकार्यक्रमः प्राचलत् यत्र  सोऽपि कार्यं करोति स्म | सः कार्यक्रमः पञ्चवर्षानन्तरं समाप्तः तथापि अन्येषु श्रमिकेषु गतेषु अपि सः वृक्षारोपणम् अनुवर्तितवान् | रोपितनां सस्यानां संरक्षणेन सह इतोऽपि अधिकानां वृक्षाणां रोपणं तेन विहितं येन सः प्रदेशः वनं भवेत् |    

वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः
वर्गः:१९६३ जननम्
वर्गः:असमराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
बास्किन-रॉबिन्स

**बास्किन-रॉबिन्स** काचित् श्रृङ्खला वर्तते। 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
*बास्किन-रॉबिन्स आधिकारिक साइट 

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:क्रीडाः
कपिष्ठलकठसंहिता

**कपिष्ठलकठसंहिता**याः नाम कस्यचित् ऋषेः नाम्ना अस्ति। एतस्याः संहितायाः पूर्णः ग्रन्थः अनुलब्धः। एतस्मिन् ग्रन्थे ऋग्वेदस्य प्रभावः दरीदृश्यते। चरणव्यूहस्य मतानुसारेण चरकशाखान्तर्गते कष्ठानां, प्राच्यकठानां कपिष्ठलकठानाञ्च उल्लेखो लभते, येनोल्लेखेन अस्य शाखा-सम्बन्धस्य पूर्णपरिचयो भवति ।

## इतिहासः 
कपिष्ठलः कस्यचित् ऋषिविशेषस्य नाम अासीत् । अस्योल्लेखः महावैयाकरणपाणिनिमहोदयः ‘कपिष्ठलो गोत्रे' (८।।३।९१ ) इत्येतस्मिन् सूत्रे कृतवान् । भाष्यकारेण दुर्गाचार्येणाऽपि स्वात्मानं 'कपिष्ठलो वाशिष्ठः' इति कथितम्। सम्भवतः कस्यापि स्थानविशेषस्येदमभिधानमासीत् । अस्याः संहितायाः सम्पादकेनानुमीयते यत्कपिष्ठलग्रामस्य प्रतिनिधिः ‘कैथले'त्याख्यो ग्राम एवासीत् । ग्रामोऽयं कुरुक्षेत्रे सरस्वतीनद्याः पूर्वीयक्षेत्रेऽवस्थित आसीत् । अस्य ग्रामस्योल्लेखः काशिकायां तथा वराहमिहिरेण बृहत्संहितायां कृतः ।

अस्याः शाखायाः एकैव प्रतिः, साऽप्यपूर्णा एवोपलब्धा भवति । काठकसंहितातः अनेकविधं वैभिन्यं पार्थक्यञ्च अस्यां संहितायां परिलक्ष्यते । काठकसंहिता एव मूलग्रन्थस्य समानत्वेऽपि अस्य स्वराङ्कनपद्धतिः ऋग्वेदेन सह सम्बद्धा अस्ति। ऋग्वेद इव ग्रन्थोऽयम् अष्टकेष्वध्यायेषु च विभक्तोऽस्ति । इत्थंरूपेण कापिष्ठलसंहितायामुपरि ऋग्वेदस्यैव सातिशयः प्रभावः परिलक्ष्यते । ग्रन्थोऽयमपूर्ण एवाऽस्ति ।

## विषयवस्तु 
ग्रन्थेऽस्मिन् निम्नलिखितान्यष्टकानि तथा तदन्तर्गता अध्यायाश्च सन्ति –
* प्रथममष्टकम् - सम्पूर्णम्, अष्टाध्याययुक्तोऽप्यस्ति ।
* द्वितीयमष्टकम् - नवमाध्यायादारभ्य चतुविंशतिः अध्यायपर्यन्तम् ।
* तृतीयमष्टकम् - ( त्रुटितमेव )
* चतुर्थमष्टकम् - द्वात्रिशदध्यायं विहाय पञ्चविंशतिः अध्यायादारभ्य एकत्रिंशदध्यायपर्यन्तं सर्वेऽप्यध्यायाः समुपलब्धाः सन्ति ।
* पञ्चममष्टकम् - अादिमोऽध्यायः (त्रयस्त्रिंशदध्यायं विनाऽन्यसप्ताध्यायाः समुपलब्धाः भवन्ति )।
* षष्ठमष्टकम् - त्रयश्चत्वारिंशदध्यायं विना सर्वेऽप्यध्यायाः समुपलब्धाः भवन्ति ।
अष्टचत्वारिंशदध्याये ग्रन्थोऽयं सम्पूर्णो भवति । तुलनादृष्ट्या सत्यप्यपूर्णो ग्रन्थोऽयमतीव महत्त्वपूर्णोऽस्ति । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* मैत्रायणीसंहिता
* कठसंहिता
* कृष्णयजुर्वेदः

## सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
मैत्रायणीसंहिता

**मैत्रायणीसंहिता** कृष्णयजुर्वेदस्य अन्यतमा संहिता। इयं संहिता गद्य-पद्यात्मिकाऽस्ति । अस्यां संहितायां चत्वारः काण्डाः सन्ति । प्रथमकाण्डः (आदिमः) एकादशप्रपाठकेषु विभक्तोऽस्ति । येषु क्रमशः दर्शपूर्णमास-अध्वर-आधान-पुनराधान-चातुर्मास्य-वाजपेयप्रभृतीनां यज्ञानां वर्णनमस्ति । द्वितीयः काण्डः (मध्यमः) त्रयोदशप्रपाठकेषु विभक्तः अस्ति। एतेषु प्रपाठकेषु काम्य-इष्टि-राजसूय-अग्निचितिप्रभृतीनां यज्ञानां विस्तृतविवरणमस्ति । तृतीयकाण्डे (उपरि) षोडशप्रपाठकाः सन्ति । येषु अग्निचिति-अध्वरविधि-सौत्रामणी-अश्वमेधादीनां विस्तृतं वर्णनं वर्त्तते। चतुर्थकाण्डः खिलकाण्डनाम्ना विख्यातोऽस्ति । एतेषु प्रपाठकेषु पूर्वनिर्दिष्टराजसूयादीनां यज्ञानां विषये अावश्यकवस्तूनां सुमहानां सङ्ग्रहो वर्त्तते । समग्रसंहितायां २१४४ मन्त्राः सन्ति, येषु १७०१ ऋचः प्रतिकाण्डम् ऋग्वेदात् समुद्धृताः सन्ति । एते सर्वेऽपि मन्त्राः ऋग्वेदस्य विभिन्नमण्डलेषु समुपलब्धाः भवन्ति । मैत्रायणीयारण्यकोपनिषदपि वर्तते ब्रह्मज्ञायं च पाठयति ॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* यजुर्वेदः
* शुक्लयजुर्वेदः
* कृष्णयजुर्वेदः

वर्गः:वेदस्य संहिताः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
कठसंहिता

**कठसंहिता** यजुर्वेदस्य सप्तविंशति-शाखासु अन्यतमाऽस्ति । पुराणेषु काठकजनाः मध्यप्रदेशीया वा माध्यमनाम्ना विख्याताः सन्तिः । अनेन ज्ञातो भवति यत्ते प्राचीनकाले मध्यप्रदेशेऽवसन्। पतञ्जलेः कथनानुसारेण कठसंहितायाः प्रसारस्तथा पठनं-पाठनं प्रतिग्रामम् आसीत् ('ग्रामे ग्रामे काठको कालापकं च प्रोच्यते') । अनेनास्याः संहितायाः प्राचीनकाले विपुलप्रचारस्य बोधो भवति । किञ्च अधुनाऽस्याः अध्येतृृणां संख्या नगण्याऽस्ति।

## विषयवस्तु 
कठसंहितायां पञ्च खण्डानि सन्ति । तानि च क्रमशः इठिमिका, मध्यमिका, ओरिमिका, याज्यानुवाक्या, अश्वमेधाद्यनुवचननामभिः ख्यातानि सन्ति । एतेषां खण्डानामंशस्य नाम स्थानकमस्ति । एतानि नामानि वैदिकसाहित्येऽन्यत्र दुर्लभानि सन्ति । अस्यां संहितायां स्थानकस्य संख्या चत्वारिंशत्, अनुवचनानां संख्या त्रयोदश, अनुवाकानां संख्या त्रयश्वत्वारिंशदधिकाष्टशतं, मन्त्राणां संख्या एकनवत्यधिकत्रिसहस्रं, मन्त्रब्राह्मणयोः सम्मिलिता संख्या अष्टादशसहस्रपरिमितास्ति ।

इठिमिकायाः अष्टादशस्थानकेषु पुरोडाश-अध्वर-पशुवन्ध-वाजपेय-राजसूयादियागानां विस्तृतं वर्णनमस्ति । माध्यमिकायाः द्वादशस्थानकेषु सावित्री-पञ्चचूड-स्वर्ग-दीक्षित-आयुष्यादीनां विवेचनमस्ति। ओरिमिकायाः दशस्थानके पुरोडाशब्राह्मण-यजमानब्राह्मण-सत्रप्रायश्चित्ति-चातुर्मास्य-सव-सौत्रामण्यादीनां वर्णनमस्ति । अन्तिमे काण्डे त्रयोदशानुवचनानि सन्ति । अत्र दर्शपौर्णमास-अग्निष्टोम-अग्निहोत्र-आधान-काम्येष्टि-निरूढपशुबन्ध-वाजपेय-राजसूय-अग्निचयन-चातुर्मास्य-सौत्रामणी-अश्वमेधादियज्ञानां विशिष्टविधानेन सह वर्णनमस्ति । कृष्णयजुर्वेदस्य चतसृषु संहितासु न केवलं स्वरूपतः एकरूपताऽस्ति, प्रत्युत तासु वर्णितानुष्ठानेषु तथा तन्निष्पादकमन्त्रेष्वपि साम्यं वर्तते । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* मैत्रायणीसंहिता
* शुक्लयजुर्वेदः
* कृष्णयजुर्वेदः

## सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
आङ्ग्लविकिपीडिया

**आङ्ग्लविकिपीडिया** (), विकिपीडिया-जालस्य आङ्ग्लभाषायाः संस्करणम् अस्ति, यस्य स्थापना १५ जनवरी, २००१ दिनाङ्के अभवत्। सितम्बर २००७ पर्यन्तं तत्र लेखानां सङ्ख्या २० लक्षं जाता। एतत् विकिपीडिया-जालस्य प्रप्रथमं, बृहत्तमं च संस्करणं वर्तते। 

१४ अक्टूबर २०१२ स्थित्यानुसारं विकिपीडिया-जाले लेखानां सङ्ख्या ४०,७४,८३७+ अस्ति।

## प्रथमं संस्करणम् 
दक्षिणत|लघुत्तम|200x200पिट|आङ्ग्लविकिपीडिया-जाले सर्वाधिकाः लेखाः येभ्यः देशेभ्यः सन्ति।।

## सदस्याः, सम्पादकाः च 
दक्षिणत|लघुत्तम|200x200पिट|आङ्ग्लविकिपीडिया-जाले विभिन्नानां देशानां प्रतिभागिता।

## समयरेखा 
* १५ जनवरी २००१ - आङ्ग्ल-विकिपीडिया-आरम्भ।
* ०१ मार्च २००६ - १०,००,०००+ लेखाः।
* २४ नवम्बर २००६ - १५,००,०००+ लेखाः।
* ०१ अप्रैल २००७ - ४०,००,०००+ पञ्जीकृताः सदस्याः।
* ०९ सितम्बर २००७ - २०,००,०००+ लेखाः।
* १४ जुलाई २०१२ - ४०,००,०००+ लेखाः।

## उपलब्धयः 
* १६ जनवरी २००१: १ लेखः (सर्वप्रथमः लेखः)।
* २१ जनवरी २००३: १,००,०००+ लेखाः।
* ०२ फ़रवरी २००४: २,००,०००+ लेखाः।
* ०७ जुलाई २००४: ३,००,०००+ लेखाः।
* २० नवम्बर २००४: ४,००,०००+ लेखाः।
* १८ मार्च २००५: ५,००,०००+ लेखाः।
* १८ जून २००५: ६,००,०००+ लेखाः।
* २५ अगस्त २००५: ७,००,०००+ लेखाः।
* ०१ नवम्बर २००५: ८,००,०००+ लेखाः।
* ०४ जनवरी २००६: ९,००,०००+ लेखाः।
* ०१ मार्च २००६: १०,००,०००+ लेखाः।
* २४ नवम्बर २००६: १५,००,०००+ लेखाः।
* ०९ सितम्बर २००७: २०,०००,०००+ लेखाः।
* १२ अगस्त २००८: २५,००,०००+ लेखाः।

## इन्हें भी देखें 
* अाङ्ग्लभाषा
वर्गः:भाषाशः विकिपीडियाः
वर्गः:विकिपीडिया-जालस्थलानि
विविधप्रयोगसंहिता

**विधिप्रयोगसंहिता** अथर्ववेदान्तर्भूता संहिता वर्तते। विधिप्रयोगसंहितायां मन्त्राणां प्रयोगः कस्यापि विशिष्टविधेः अनुष्ठानाय भवति। अस्याः अनुष्ठानस्य अवसरसे एकस्यैव मन्त्रस्य विभिन्नपदान् विभाज्य अभिनवमन्त्रस्य निर्माणं भवति। आर्षीसंहितायाः मन्त्रोऽयमस्ति -

**‘ऋतुभ्यष्ट्वाऽऽर्त्तवेभ्यो, मादभ्यो संवत्सरेभ्यः ॥ घात्रे विधात्रे समृधे भूतस्य पतये यजे ॥**'

## मन्त्रविभागाः 
मन्त्रस्यास्य निम्नलिखिता विभागाः सन्ति—

( १) ऋतुभ्यः त्वा यजे स्वाहा ।

( २ ) आर्तवेभ्यः त्वा यजे स्वाहा ।

( ३ ) माद्भ्यः त्वा यजे स्वाहा ।

( ४ ) संवत्सरेभ्यः त्वा यजे स्वाहा।

अनेनैव प्रकारेण 'धात्रे, विधात्रे, समृधे तथा भूतस्य पतये' इत्यादिपदानां पश्चात् 'त्वा यजे स्वाहा' इति पदस्य प्रयोगो भवति । विधौ प्रयुक्तभाविनां एतेषां मन्त्राणां समुदायः ‘विधिप्रयोगसंहिता' कथ्यते ।

‘विधिप्रयोगसंहितायाः' प्रथमोऽयं प्रकारोऽस्ति । अनेन प्रकारेण अस्याः अन्ये अपि चत्वारो भेदाः भवन्ति । तृतीयप्रकारे कस्यापि विशिष्टमन्त्रस्य 'आवर्तनम् तस्य सूक्तस्य प्रतिमन्त्रेण सह भवति । अनेन प्रकारेण सूक्तस्य मन्त्राणां संख्या द्विगुणिता भवति । चतुर्थप्रकारे कस्मिंश्चिदपि सूक्ते समागतानां मन्त्राणां क्रमस्य परिवर्त्तनं भवति । पञ्चमप्रकारे कस्यापि मन्त्रस्य अर्द्धभागमेव सम्पूर्णमन्त्रं मत्वा प्रयोगो भवति । अनेन प्रकारेण अार्थीसंहितायाः मन्त्राणां विधिप्रयोगसंहितायां पञ्चप्रकारेण प्रयोगाः भवन्ति ।

अनेन ज्ञातो भवति यद् ऋषिसंहिता एव मूलसंहिता अस्ति । अाचार्यसंहितायां अस्य संक्षेपीकरणं भवति। यदा विधिप्रयोगसंहितायामस्य विस्तृतीकरणं भवति। आचार्यदारिलस्य कौशिकसूत्रस्य भाष्यानुसारेण अथर्वसंहितायाः प्रकारत्रयस्य विश्लेषणं कृतमस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* अथर्ववेदः
* त्रिविधसंहिता
* शौनकसंहिता

## सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
सिन्धुतायी सप्काल्

**सिन्धुतायी सप्काल् **

अनाथबालानां सुरक्षायै उन्नत्यै च यतमाना भारतीय-समाज-सेविका अस्ति सिन्धुतायी सप्काल्| सा 'अनाथानां माता' इति नाम्ना अपि विख्याता अस्ति| 2016 वर्षे  डि.वै.पाटिल ईन्स्टिट्यूट् ओफ़् टेकनोलजि एण्ड् रिसर्च् संस्थया सा डी.लिट्ट्. पदवीं प्रदत्ता |  

**आदिकालं जीवनं शिक्षणं च **

1948 नवम्बर 14 दिनाङ्के महाराष्ट्रस्य वर्धा जनपदस्य पिम्परि-मेघे ग्रामे निर्धनकुटुम्बे सिन्धुतायी जाता| तस्याः पिता अभिमानजी साठे कश्चन गोपालकः आसीत्| तस्याः मातुः इच्छायाः विपरीतं पिता तां विद्यालयं प्रेषितवान्| प्रतिदिनं धेनुचारणस्य व्याजेन सा विद्यालयं गच्छति स्म| तस्याः लेखफलकं क्रेतुं धनं नासीत् अतः सा वृक्षाणां पत्रेषु लिखति स्म| परन्तु दारिद्र्य-बालविवाह-कुटुम्बपालनादि-कारणात् सा चतुर्थ्याः कक्षायाः पश्चात् विद्यालगमनं त्यक्तवति|

**विवाहः समाजसेवायाः आरम्भ: च **

दशवर्षस्य वयसि सिन्धुताय्याः विवाहः अभवत्| तस्याः पतिः त्रिंशतवर्षीयः श्रीहरिः सप्काल् वर्धाजनपदस्य नवर्ग्रामवासि गोपालकः आसीत्| विंशतिवर्षस्य वयः यावत् सिन्धुतायी त्रयाणां पुत्राणां माता अभवत्|

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
त्रिविधसंहिता

**त्रिविधिसंहिता** अथर्वेदस्य अन्तर्भूता संहिता वर्तते। एतस्यां संहितायां त्रिस्र संहिताः सन्ति, अतः अस्याः नाम त्रविधिसंहिता इति। एतस्य संहितायाः अपरे नामनी "आचार्यसंहिता", "ऋषिसंहिता" च।

## स्वरूपम् 
अथर्ववेदस्य कौशिकसूत्रस्य दारिलभाष्ये आसां त्रिविधसंहितानां नाम्नः, स्वरूपस्य च परिचयो वर्तते। आसां संहितानां नामानि सन्ति - (१) आषीसंहिता, ( २) आचार्यसंहिता, ( ३) विधिप्रयोगसंहिता च। अस्यां त्रिविधसंहितायां ऋषिभिः परम्परागतप्राप्तमन्त्राणां सङ्कलनमस्ति । तेनैताः संहिताः ‘ऋषिसंहिता' नामभिः ख्याताः सन्ति । अपरसंहितायाः नाम आचार्यसंहिताऽस्ति । 

## विषयवस्तु 
अस्याः संहितायाः विवरणं दारिलभाष्ये निम्नरूपेण अस्ति - 'येन उपनीय शिष्यं पाठयति सा आचार्यसंहिता ।' उपनयनानन्तरं गुरुर्येन प्रकारेण शिष्यं वेदमध्यापयति, सा एव आचार्यसंहिता कथ्यते । उदाहरणार्थम् अथर्ववेदस्य मन्त्रोऽयम् उपस्थापयितुं शक्यते । शौनकीयाथर्वसंहितायाः प्रथमकाण्डस्य तृतीयसूक्तस्य प्रथमो मन्त्रः निम्नप्रकारकोऽस्ति।

**विद्याशरस्य पितरं पर्जन्यं शतवृष्ण्यम्।**

**तेनाते तन्वे शंकरं पृथिव्याम् ते निषेचनं बहिष्टे अस्तु बालिति।।**

किश्चास्यैव सूक्तस्य अपरो मन्त्रोऽयमस्ति -

**‘विद्याशरस्य पितरं मित्रं शतवृष्ण्यम्।**

'''तेना ते तन्वे'******'अस्तु बालिति'।।'''

तृतीयोऽपि मन्त्र एवमेवाऽस्ति । अस्मिन् मन्त्रे– ‘विद्याशरस्य पितरम् आदौ तथा तेना ते तन्वे अस्तु बालिति’ अन्तेऽस्ति । एतेषां त्रयाणां मन्त्राणामनुशीलनेन प्रथमे मन्त्रे ‘पर्जन्यं शतवृष्ण्यम्' अपरस्मिन् मन्त्रे ‘मित्रं शतवृष्ण्यम्' तथा तृतीये मन्त्रे ‘तरुणं शतवृष्ण्यम्' इत्येते अंशा एव नवीनाः सन्ति । एतदतिरिक्तः एतेषां मन्त्राणाम्--'विद्याशरस्य पितरम् इत्यादौ तथा तेना ते तन्वे शङ्करं पृथिव्यां ते निषेचनं बहिष्टे बालिति' मन्त्रस्यांशः समनः अस्ति, प्रत्येकस्मिन् मन्त्रे अावृत्तमस्ति । अतः आचार्यः स्वशिष्यान् अध्यापनकाले केवलं मन्त्रे समागतानां नवीनांशानाम् अध्यापनम् अकारयत् । एतेषां नवीनमन्त्राणां सङ्ग्रह एव आचार्यसंहिताऽस्ति । अस्याः अाचार्यसंहितायाः पदपाठेन युक्ता हस्तलिखिता प्रतिः अपि उपलब्धा अस्ति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* मैत्रायणीसंहिता
* विविधप्रयोगसंहिता
* शौनकसंहिता

## सन्दर्भः
वर्गः:वेदस्य संहिताः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
थापावंशम्

, प्रधानमन्त्री (विक्रम सम्वत १९०० - १९०२) थापावंशम् शासक]]
**थापावंशम्** () एकम् क्षत्रिय वंशम् भवन्ति । स वंश सन् १८०६-१८३७ एवम् १८४३-१८४५ नेपालदेशः शासन आसित । भीमसेन थापा प्रथम शासक अस्ति । क्षत्रिय पाँडेवंशम् निकट परिवार एवम् परमशत्रु अभवत् । राजनैतिक शक्ति
## उदय
]]
स वंशम् उत्पति गोरखामण्डलम् अभवत् । यस वंशम् गोत्र आत्रेय एवम् जाति खस अस्मि । गोरखाराज्ये काजी वीरभद्र थापा बडामहाराजन पृथ्वीनारायण शाहस्य सैनिक अधिकारी अभवत् । स काजी तृतीय पुत्र अमरसिंह थापा सरदार पद आसित । अमरसिँहस्य ज्येष्ठ पुत्र भीमसेन थापा ३२ वर्षे नेपालराज्यम् मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) शासन आसित । थापावंशम् विक्रम संवत १८६३-१८९४ नेपालराज्यम् सम्पूर्ण कार्यसम्पादस्थ ।

## स्रोत
### ग्रन्थ
*
*
कौशिकगृह्यसूत्रम्

**कौशिकगृह्यसूत्रम्** अथर्ववेदस्यैकमेव गृह्यसूत्रमस्ति । अस्मिन् गृह्यसूत्रे चतुर्दशाध्यायाः सन्ति । नवत्यधिकाष्टादशतमे (१८९०) ख्रीष्टाब्दे न्यूहावेननगरात् (अमेरिका) अस्य ग्रन्थस्य सम्पादनं ब्लूमफील्ड-महोदयेन कृतम्। अस्य हिन्दीभाषायामनुवादेन सह पुनर्मुद्रणं बिहारप्रान्तस्य मुजफ्फरपुरनगरतः द्विचत्वारिंशदधिकोनविंशतितमे (१९२४) ख्रीष्टे उदयनारायणसिंहमहोदयेन कृतम्। मानवविज्ञानस्य इतिहासे कौशिकगृह्यसूत्रं नितान्तोपादेयः प्रामाणिकः रोचकश्च ग्रन्थोऽस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयसंहिता
* अथर्ववेदः
* त्रिविधसंहिता
* शौनकसंहिता

## सन्दर्भः
वर्गः:गृह्यसूत्राणि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:कल्पाः
भीमसेन थापा

**भीमसेन थापा** नेपालदेशस्य मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) अस्ति । पिता अमरसिंहस्य एवं माता सत्यारूपामाया ज्येष्ठपुत्ररूपेण विक्रम सम्वत १८३२ तमे वर्षे भीमसेन थापा अस्य जन्म नेपाल देशस्य गोर्खामण्डले अभवत् । स चतुर्दशकम् शासन थापावंशम् राज्य अस्ति।

## सामग्री ग्रन्था
दानम्

**दानं** भारतीयसमाजस्य प्रमुखाङ्गत्वेन अङ्गीक्रियते। तस्मिन् समाजे दानस्य आतिथ्यस्य च प्रतिष्ठाऽऽसीत् । यो नरः देवान्, पितृन्, अतिथीन् च दानेन न तृप्तमकरोत्, सः पुरुषः ‘अनद्धा' ‘अनृतम्’ कथ्यते।

**‘क अनद्धा पुरुष इति ? न देवान्, न पितृन्, न मनुष्यान् इति**'

सायंकाले समागतस्य अतिथेः केनापि प्रकारेण निराकरणं न कर्त्तव्यमिति।

'''‘यदा वै अतिथि परिवेविषत्यापीन इव वै स तर्हि भवति' ।**

यः पुरुषः अतिथिसेवां करोति, स वै पीनो भवति, प्रसन्नो भवति  च। तस्मिन् काले आतिथ्यः यज्ञस्य शिर अासीत् । अतिथिपूजनं तदा यज्ञपूजनमिवासीत् ।

**‘शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आतिथ्यम् ॥''''

## सम्बद्धाः लेखाः 
*  सत्यम्
*  यमः
*  नियमः
*  प्राणायामः

## सन्दर्भः 
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:योगदर्शनम्
पुत्रः

**पुत्र** इति पुत-नामकात् नरकात् त्रायते। ऐतरेयब्राह्मणे पुत्रस्य भव्या प्रशंसा समाजे वीरसन्ततेः मूल्याङ्कनाय पर्यासममन्यत । पितरः पुत्रैः क्लेशसागराद् उद्धत्तुं समर्थाः भवन्ति । पुत्रः अात्मनः जन्म गृहीत्वा आत्मस्वरूपमेव भवति । सोऽन्नेन पूरिताः तरिः भवति यः संसृतिसागरात्समुद्धर्तुं नितान्तः समर्थो भवति — '''‘स वै लोकोऽवदावदः ।'** पुत्रः स्वर्गलोकस्य प्रतीको भवति, तस्य निन्दा कदापि न कर्त्तव्या । **‘ज्योतिर्हि पुत्रः परमे व्योमन्’, ‘नापुत्रस्य लोकोऽस्ति'''' इत्येतानि श्रुतिवाक्यानि पुत्रस्य सामाजिकमूल्यस्य परिकल्पनायाः कतिपयानि निदर्शनान्येव सन्ति । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माता
* पिता
* भिगिनी
* भार्या

वर्गः:मानवसम्बन्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

**शाङ्खायने** किञ्च कौषीतकिब्राह्मणे केवलं त्रिंशदध्यायाः सन्ति । अध्यायः खण्डेषु विभक्तोऽस्ति । सम्पूर्णखण्डानां सङ्ख्या २२६ अस्ति । खण्डाभ्यन्तरे दीर्घगद्यमस्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे कौषीतकिनाम्नः आचार्यस्य उल्लेखः पैग्यनाम्नः आचार्यस्य विरोधे प्रदर्शितः । कौषीतकिमतस्य यथार्थता प्रमाणिता अस्ति। कौषीतकिमतस्य निर्देशः अन्यस्थलेऽप्यस्ति।

## विषयवस्तु 
विषयदृष्ट्या इदमपि ऐतरेयस्यानुगामि वर्तते । अस्य महत्ता निम्नप्रकारेण ज्ञातव्येति

(1) उदीच्यजनानां संस्कृतज्ञानं प्रशंसनीयमासीत्। तदा भाषां शिक्षयितुं जनाः उदीच्यप्रान्तं प्रति गच्छन्ति स्म । शिक्षां समाप्य समागते सति ते समाजे समादरणीया अभवन्।

**‘उदञ्च एव यान्ति वाचं शिक्षितुम्, यो वै तत आगति ? तं सुश्रूषन्ते**'।

भाषाशास्त्रदृष्ट्या बहुमूल्यमिदं कथनमस्ति । पाणिनिरपि उदीच्य एवासीत् । तस्य जन्मस्थानं शालापुरं तक्षशिलायाः पार्श्वे एवाऽसीत् । अनेन सङ्केतेन पाणिनेः भाषाज्ञानं श्लाघ्यमासीत्।

(२) रुद्रस्य विशिष्टो महिमा वर्णितोऽस्ति । सः देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च अमन्यत। ''''रुद्रो वै जेष्ठश्च श्रेष्ठश्च देवानाम्'''' इति। षष्ठाध्याये भवशिव-पशुपति-उग्र-महादेव-रुद्र-ईशान-अशनिप्रभृतयः शिवस्य नामानि सन्ति । एतेषां नाम्नाम् उत्पत्तिविचित्ररूपेण प्रदर्शिता भवति । शिवव्रतस्य अप्यत्र विशिष्टरूपेण निर्देशो लभते।

(३) सप्तमाध्याये अग्निः निम्नस्तरीयो देवस्तथा विष्णुरुच्चस्तरीयो देवश्च मन्यते । ‘अग्निरवराध्यैः विष्णुः परार्ध्यः इति उक्तम्। इयमस्य युगस्य धार्मिकमान्यता आसीत्।अस्याः सम्पुष्टिः ऐतरेयब्राह्मणे अपि भवति । तस्य युगस्य उदात्तभावनायाः प्रतीको यज्ञः आसीत्। तथा यज्ञस्य प्रतीको विष्णुरासीत् (‘यज्ञो वै विष्णुः')

(४) यज्ञे हिंसितपशूनां विषये कथितमस्ति यत्ते पशवः अपरस्मिन् लोके गत्वा यज्ञकतुनेव खादन्ति। येन ज्ञातो भवति पशुयागं प्रति तथा मांसभक्षणं प्रति सामान्यजनेषु घृणायाः भावः आसीदिति। जनाः अस्मात् कर्मणः पराङ्गमुखाः भवितुं चेष्टाम् अकुर्वन्। ‘अमुष्मिन् लोके पशवो मनुष्यानश्नन्ति'।

(५) अत्र शक्वरीछन्दसो नाम्नः ऐतिहासिकनिरुक्तिरस्ति। एभिः छन्दोभिः इन्द्रः वृत्रं हन्तुं समर्थोऽभवत् । इदमेव शक्वरेः शक्वरीत्वमस्ति। '''‘इन्द्रो वृत्रमशकद् हन्तुमाभिस्तस्मात् शक्वर्यः'।** मशनाम्नी सामे शक्वर्यः ऋचः सन्ति, तथेयमृच् मुख्यतया इन्द्रं प्रति कथितमस्ति।

(६) अस्मिन् काले गोत्रस्य प्रचलनं तथा प्रभावः सुदृढोऽभवत् । एकस्मिन् स्थाने ब्राह्मणं प्रति कथनमेकमस्ति समानगोत्रेण सहैव ब्राह्मण-क्षत्रियवैश्याः स्थातव्याः नेतरेण सहेति। **'ब्राह्मणे समानगोत्रे वसेत्, यत् समाने गोत्रेऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै'।'''

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* ब्रह्मा
* वर्णाश्रमव्यवस्था

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
षडविंशब्राह्मणम्

**षड्विंशब्राह्मण**स्य विभाजनं प्रकारद्वयेन समुपलब्धं भवति- (१) प्रपाठकस्तथा खण्डः, ( २ ) अध्यायस्तथा खण्डः । जीवानन्दसंस्करणे सम्पूर्णग्रन्थे पञ्चखण्डा एव सन्ति, किञ्च तिरुपतिसंस्करणे ग्रन्थोऽयं षडध्यायेषु विभक्तः अस्ति । अस्य एवान्तरभागः खण्डनाम्नाऽभिहितोऽस्ति । अस्मिन् प्रारम्भिकपञ्चमाध्यायपर्यन्तं याज्ञिकविषयस्य एव वर्णनमस्ति, किञ्च अन्तिमभागस्य विषयः पूर्वभागापेक्षया भिन्न एवाऽस्ति । ब्राह्मणमिदं पञ्चविंशब्राह्मणस्यैव भागोऽस्ति । तत्कालिकधार्मिकधारणानामपि विशिष्टः सङ्केतो लभते । अभिचारकालिकालिनाम् ऋत्विजां वेशवर्णनमपि अस्ति — 

‘लोहितोष्णीषा लोहितवाससो निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति'॥

महाभाष्ये, काव्यप्रकाशस्य पञ्चमोल्लासे च ‘लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यस्य  वाक्यस्यैव सङ्क्षप्तसङ्केतः प्रतीतो भवति । ब्राह्मणेभ्यः सन्ध्यावन्दनकालः अहोरात्रस्य सन्धिकाले एव दर्शितः - 'तस्माद् ब्राह्मणोऽहोरात्रस्य संयोगे सन्घ्यामुपास्ते'। एवंविधस्य अन्योपादेयतथ्यानां सङ्कलनमपि वर्तते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
आर्षेयब्राह्मणम्

**आर्षेयब्राह्मणं** सामवेदस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् अस्ति । सामवेदनस्य विषयाणाम् अनुक्रणिका एतस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन ज्ञातुं शक्यते

## स्वरूपम् 
ग्रन्थोऽयं त्रिषु प्रपाठकेषु तथा द्व्यशीतितमेषु खण्डेषु विभक्तोऽस्ति । ब्राह्मणमिदं सामवेदायानुक्रमण्याः कार्यं करोति । अस्मिन् ब्राह्मणे सामोद्भावकानामृषीणां नाम तथा सङ्केतो लभते। सामगायनस्य वैज्ञानिकानुशीलननिमित्ताय ब्राह्मणमिदं महदुपादेयमस्ति । सामवेदस्य वर्णनसमये सामयोनिऋचस्तथा सामसु विभेदः प्रदर्शितः । ब्राह्मणमिदं सामगायनस्य प्रथम-प्रचारकाणामृषीणां वर्णनं करोति । तेनेदम् ऐतिहासिकदृष्ट्याऽपि महत्वपूर्णमस्ति । 

सामगानस्य विषयः दुष्करः दुर्बोधश्चास्ति । अस्याध्ययनं विशिष्टाध्यवसायस्य, मनोयोगस्य, अनुशीलनस्य च परिणामं भवितुं शक्यते । अस्मिन् कार्ये माण्डूक्यादिसामवेदीय-शिक्षाणां गम्भीराध्ययनमपेक्षितमस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
देवताध्यायब्राह्मणम्

**देवताध्यायब्राह्मणम्** इति दैवतब्राह्मणमिदं सामवेदीयब्राह्मणेषु लघ्वाकाकरम् अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे खण्डत्रयमस्ति । प्रथमखण्डे देवतानां वर्णनमस्ति । प्रथमकण्डिकानुसारेण सामदेवतानां नाम्नः निर्देशोऽनेन प्रकारेणास्ति - अग्निः, इन्द्रः, प्रजापतिः, सोमः, वरुणः, त्वष्टा, अङ्गिरस्, सरस्वती इत्यादयः । एतेषां देवतानां प्रशंसायां गेयसाम्नां विशिष्टनामानि अपि अददद् अस्मिन् ब्राह्मणे । द्वितीयखण्डे छन्दसां देवताः तथा तेषां वर्णानां विशेषवर्णनमस्ति । तृतीयखण्डे छन्दसां निरुक्तयः सन्ति । एताभ्यः निरुक्तिभ्यः कतिपयाः निरुक्तयः यास्केन स्वकीयनिरुक्तग्रन्थे गृहीताः। खण्डोऽयं भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णोऽस्ति । अत्र छन्दसां नाम्नः निर्वचनमतीव प्रामाणिक-रीत्या सम्पादितमस्ति । गायत्रीछन्दसः नाम्नः अर्थोऽस्ति—स्तुत्यर्थक-‘गै'-धातोः निष्पन्नः देवतानां प्रशंसकात् तथा वेदसमुदायस्य गानकर्त्तुः ब्राह्मणात्समुत्पन्नो छन्दः । अनेन प्रकारेण अन्येषां छन्दसामपि निर्वचनं समुपलब्धो भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वंशब्राह्मणम्

**वंशब्राह्मणं** स्वरूपेणेदं ब्राह्मणं लघ्वाकारकमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् खण्डत्रयमेवाऽस्ति । १८७३ ख्रीष्टाब्दे बर्नल-महोदयेन ब्राह्मणमिदं प्रकाशितम् । १८९२ ख्रीष्टाब्दे कोलकतानगरीतः उषानाम्नि पत्रिकायां ब्राह्मणमिदं सत्यव्रतसामश्रमीमहोदयेन प्रकाशितम् । १९६५ ख्रीष्टाब्दे केन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठ-तिरुपतिनगरीतः ब्राह्मणग्रन्थोऽयं प्रकाशितोऽभवत् । ग्रन्थेऽस्मिन् सामवेदीयाचार्याणां वंशपरम्परा सङ्कलिताऽस्ति । प्राचीनानाम् ऋषीणां परिचयप्राप्त्यर्थमिदं ब्राह्मणमतीवोपयोगि भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जैमिनीयब्राह्मणम्

**जैमिनीयब्राह्मणं** जैमिनि-शाखायाः इदं ब्राह्मणम्। एतत् सम्पूर्णरूपेण अद्यावधि नोपलब्धमासीत् । छिन्न-भिन्नस्वरूपेण अंशमात्रमेव एतत् ब्राह्मणं प्राप्यते स्म । डा० आर्टल-महोदयेन अंशस्य प्रकाशनम् अमेरिकातः कृतम् । डा० कैलेण्ड-महोदयोऽस्य विशेषांशान् जर्मनभाषायामनूद्य प्रकाशनमकरोत् । डॉ० रघुवीरः अस्य महत्त्वपूर्णस्य सम्पूर्णब्राह्मणस्य प्रकाशनं ख्रीष्टस्य १९५४ ईशवीये नागपुरतः अकरोत् । ब्राह्मणेषु शतपथ इव ब्राह्मणमिदं विपुलकायमस्ति। यागानुष्ठानरहस्यं ज्ञातुं नितान्तोपादेयं महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः । 

जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमप्यस्य महतः ब्राह्मणग्रन्थस्यैवांशमात्रमेवास्ति । ग्रन्थोऽयं ‘गायत्र्युपनिषद्' इति नाम्ना प्रख्यातोऽस्ति । अस्य ग्रन्थस्य सम्पादनं डा० ओर्टल-महोदयेन रोमनलिप्यां कृतम्। नागराक्षरेष्वपि १९२१ ईसवीये लाहौर-नगरातः ग्रन्थोऽयं प्रकाशितोऽभवत्।

सामवेदेनाऽपि सम्बद्धं किञ्चन आरण्यकमस्ति । आरण्यकमिदं तवलकारारण्यकमिति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति । इदमेवारण्यकं ‘जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमि’ति कथ्यते । अस्य चत्वारोऽध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अध्यायेऽनुवाकोऽस्ति । चतुर्याध्यायस्य दशमानुवाके प्रसिद्धः तवलकारः किंवा केनोपनिषदस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* सामविधानब्राह्मणम्
* उपनिषद्ब्राह्मणम्
* संहितोपनिषद्
* वंशब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तैत्तिरीयब्राह्मणम्

**तैत्तिरीयब्राह्मणं** कृष्णयजुर्वेदीयशाखाया एकमात्रमुपलब्धं ब्राह्मणमस्ति । काठकब्राह्मणस्य केवलं नाम एव श्रूयते । अद्यावधिस्तस्य उपलब्धिः नास्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य पाठः स्वरयुक्तो लभते, शतपथब्राह्मणमिवेति । फलतः इदमपि नितान्तं प्राचीनं मन्यते। परिमाणे अपीदं न्यूनं नास्ति । काण्डत्रये विभक्तोऽयं ग्रन्थोस्ति । पश्चादृग्वेदीयविभाग इव अष्टकनाम्ना प्रसिद्धोऽभवत् ।  

## स्वरूपम् 
प्रथम-द्वितीयकाण्डयोः अष्टाध्यायाः सन्ति, तृतीयकाण्डे च द्वादशाध्यायाः सन्ति । अस्यावान्तरखण्डः ‘अनुवाक्' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य प्रथमकाण्डे अग्न्याधान-गवामयन-वाजपेय-सोम-नक्षत्रेष्टि-राजसूयादीनां वर्णनमस्ति। द्वितीयकाण्डे अग्निहोत्र-उपहोम-सौत्रामणी-बृहस्पतिसव-वैश्यसवादीनां नानासत्राणां विवरणमस्ति । सौत्रामणीसत्रे सोमस्थाने सुरापानस्य अपि विधानमस्ति । प्रत्यनुष्ठानं ऋग्मन्त्राणामपि सर्वत्रोल्लेखोऽस्ति । अस्मिन् अनेकाः ऋचः ऋग्वेदात् समुद्धृताः सन्ति । नासदीयसूक्तस्य मन्त्राणां विनियोगः सामान्योपहोमनिमित्ताय एवास्ति । उपनिषदीयब्रह्मतत्त्वस्य सङ्केतो अत्र अविस्मरणीयशब्देषु कृतोऽस्ति । यस्य वेदिमेव पृथिव्याः परमन्तं मध्यश्च मन्यते । 

''''वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्याः वेदिमाहुर्भुवनस्य नाभिम्''''॥  

तृतीयकाण्डस्तु अवान्तरकालिका रचना कथ्यते । अस्मिन् काण्डे प्रथमतः नक्षत्रेष्ट्याः वर्णनमस्ति । चतुर्थप्रपाठके पुरुषमेधस्योपयुक्तानां पशूनां वर्णनमस्ति । वर्णनमिदं कृष्णयजुर्वेदस्य संहितायामनुपलब्धमस्ति । अस्य काण्डस्यान्तिमाः त्रयः प्रपाठकाः (१०-१२) काठकनाम्नाऽभिहिताः सन्ति । सम्भवतः अंशोऽयं काठकशास्त्रीयब्राह्मणस्य भवेत्तथा केनाऽपि विशिष्टोद्देश्येनात्र सड्गृहीतो भवेत्। एकादशप्रपाठके ऋषिभरद्वाजः स्वब्रह्मचर्येण मुष्टित्रयमेव अलभत् । इदमेव त्रयीविद्या नाम्ना ख्याताऽभवत् । द्वादशप्रपाठके चातुर्होत्र-वैश्वसृज्यागादीनां वर्णनमस्ति । वैश्वसृज्यागस्तु प्रतीकात्मकानुष्ठानमस्ति । अस्मिन् यज्ञे समस्तानां पदार्थानां होमः सम्पन्नो भवति । देवास्तु सहस्रवर्षपर्यन्तम् अनुष्ठानमिदं कृतवन्तः । तेन ते ब्राह्मणैः सह सायुज्यम्, सालोकतां, साषितां, समानलोकतां चालभन् ।  

## विषयवस्तु 
अस्मिन् ब्राह्मणे सामवेदः समस्तानां वेदानां शीर्षस्थानीयो मन्यते । मूक्तिस्तथा वैश्यस्योत्पत्तिः ऋग्वेदात्, गतिस्तथा क्षत्रियस्योत्पत्तिः यजुर्वेदात्, ज्योतिस्तथा ब्राह्मणस्योत्पत्तिः सामवेदादिति उक्त्वा सामवेदस्य श्रेष्ठत्वं स्थापितमनेन ब्राह्मणेन । नानाविधेषु यज्ञेषु गवां दक्षिणायाः एव सर्वत्र विधानमस्ति । वर्णव्यवस्थायाः पूर्णप्रतिष्ठा सर्वत्र समादृतास्ति । अश्वमेधस्तु केवलं क्षत्रियराज्ञे एव विहितोऽस्ति । अस्य वर्णनमपि विस्तरेण विशदतया अस्ति । वर्णनमिदं शतपथब्राह्मणस्य विवरणेन सह साम्यं भजते । क्षत्रियेषु भेदद्वयं दृश्यते ।  

राज्याधिकारिणः क्षत्रियाः राजपुत्रा इति कथ्यन्ते, अनधिकारिणः क्षत्रियास्तु ‘उग्र' इति नाम्ना ख्याता आसन् । शूद्रास्तु यज्ञाय अपवित्राः आसन् । दुग्धोऽपि यच्छूद्रो दोग्धि यज्ञायापवित्रम् एवासीत्। **‘अहविरेव तद् यच्छूद्रो दोग्धीति**'। पुरुषमेधाय निर्दिष्टपशूनाम् आलोचनया प्रतीतो भवति यत्तदा सङ्करजातीनामपि समुत्पत्तिरजायत । समाजे स्त्रीणां विशेषः समादर आसीत् । तदर्थमुपयुक्ताभूषणानामपि वर्णनं प्राप्यते। ऋत्विजः यज्ञीयदक्षिणास्वरूपे स्त्रीभ्य आभूषणानां महत्त्वं विशेषरूपेण अददः। ब्राह्मणाः यज्ञावसरे यजीयविषयोपरि शास्त्रार्थमकुर्वन् । पुराणेषु उल्लिखितानाम् अवतारकथानां बीजमपि समुपलब्धो भवत्यत्र। वाराहावतारस्य स्पष्टतः सङ्केतो लभते। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* वर्णाश्रमव्यवस्था

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
उपनिषद्ब्राह्मणम्

**उपनिषद्ब्राह्मणं** दशसु प्रपाठकेषु विभक्तमस्ति । अस्मिन् द्वौ ग्रन्थौ सम्मिलितौ स्तः । मन्त्रब्राह्मणं, छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणं च। 

## मन्त्रब्राह्मणम् 
**मन्त्रब्राह्मण**स्य एव अपरं नाम छान्दोग्यब्राह्मणमप्यस्ति । अस्मिन् ब्राह्मणे द्वौ प्रपाठकौ स्तः । प्रतिप्रपाठके अष्टौ खण्डानि सन्ति । ब्राह्मणमिदं गृह्यसंस्कारेषु प्रयुक्तमन्त्राणां सुष्ठु सङ्ग्रहोऽस्ति । इमे एव मन्त्राः खादिरगृह्यसूत्रे तथा गोभिलगृह्यसूत्रेषु यथावसरं प्रयुक्ताः भवन्ति । 

अार्षेयब्राह्मणं तथा देवताध्यायब्राह्मणम् उभे इमे ब्राह्मणे एकस्यैव मूलभूतब्राह्मणस्य भागौ प्रतीतौ भवतः । यतोऽत्र प्रथमे सामगानामृषीणां तथाऽपरे तत्सम्बद्धदेवतानां विवरणं प्रदत्तमस्ति । देवताध्यायस्य ४॥४ सूत्रेण उभयोः सम्पृक्तभावस्य सङ्केतः प्राप्यते। सूत्रमस्ति - ‘स्वस्ति देवऋषिभ्यश्च' । अस्य सूत्रस्य सायणभाष्ये उभयोः ब्राह्मणयोः एकाङ्गीभावः सङ्केतितः - 

**‘देवा ऋषयश्च ये आर्षेय देवताध्यायाभ्यां प्रतिपादितास्तत्सकाशाच्च स्वस्ति भवति ।**' 

एतेषां ब्राह्मणानां २५७ मन्त्राः सन्ति । गृह्यसूत्रादेकादश मन्त्रा सभाष्यं सङ्कलिताः सन्त्यस्मिन् ब्राह्मणे । प्रथमप्रपाठके विवाह-गर्भाधान-सीमन्तोन्नयन-चूडाकरण-उपनयन-समावर्तनेभ्यस्तथा गोवृद्धये मन्त्राः सन्ति । द्वितीयप्रपाठके भूतबलि-आग्रहायणीकर्म-पितृपिण्डदान-देवबलिहोम-दर्शपूर्णमास-आदित्योपस्थाननवगृहप्रवेश-स्वस्त्ययन-प्रसादप्राप्त्यादीनां मन्त्राः सन्ति । यद्यप्यन्यस्मादपि संहिता-ग्रन्थात् मन्त्राः अत्र सङ्कलिताः सन्ति तथापि एतेषां मन्त्राणां भाषा सरला, आकर्षका तथा प्रसादपूर्णा अस्ति (१।२।२ )।

**इयं नार्युपब्रूतेऽग्नौ लाजानावपत्नी।**

**दीर्घायुरस्तु मे पतिः शतं वर्षाणि जीवतु।। १/३/८/९**

दाम्पत्यजीवनस्य हार्दिकैकतायै द्रष्टव्यमस्ति मन्त्रोयऽमिति ।

गुणविष्णोः भाष्यं मन्त्राणां गूढभावं सङ्क्षिप्तरूपेण प्रकटीकरणे सक्षममस्ति । भाष्यकारेण सर्वत्र ऋषि-देवता-च्छन्द-मन्त्राणां विनियोगः दर्शितः । तेन हि अर्थस्य महत्त्वं दर्शयितुं ‘स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत्' (आर्ष० ब्रा० ३, निरु० ११८ ) मन्त्रमुद्धरन् स्वभाष्यारम्भः कृतस्तथा तदनन्तरमेव ऋष्यादीनां महत्त्वं दर्शयितुं-

“यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वाञ्छति********' इत्यादिः ( आर्षे० ब्रा० १।१ ) समुद्धृतम्। सर्वत्र तेनार्थं स्पष्टीकुर्वता ऋषि-च्छन्द-देवतादिविनियोगानां संक्षिप्ततया कथनस्य स्तुत्यः प्रयासो विहितः । सायणस्य भाष्यं गुणविष्णोः भाष्यस्यानुवर्तनमेव करोति ।

## छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणम् 
अस्य ब्राह्मणस्यान्तिमाष्टप्रपाठकाः प्रसिद्धच्छान्दोग्योपनिषदस्ति । अस्य अनेकानि संस्करणानि भाषान्तरेषु बभूवुः । 

## शङ्काराचार्यस्य उद्धरणेषु 
शङ्कराचार्यस्तु ब्रह्मसूत्रभाष्ये मन्त्रब्राह्मणात्तथा छान्दोग्योपनिषदः उद्धरणप्रदानकाले इमावुभौ ग्रन्थौ ताण्ड्यशाखातः सम्बद्धौ अकथयत् । शङ्कराचार्यस्य निम्नलिखितानि उद्धरणानि सन्ति।

ताण्डिनाम् ( मन्त्रसमाम्नायः )- देवसवितः (मन्त्र ब्रा० १॥१॥१), ब्रह्मसूत्रम् ० ३।३।२५ अस्ति। ताण्डिनां श्रुतिः - 'अश्व इव रोमाणि' ( छा० उप० ८।।१३।१ ) ब्रह्म० भा० ३॥३॥२६ । ताण्डिनामुपनिषदि - ‘स अात्मा तत्त्वमसि’ ( छा० उप० ६।८॥७ ) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ३।३।३६ ।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
सामविधानब्राह्मणम्

**सामविधानब्राह्मणम्** इदं सामवेदस्याऽस्ति। एतस्मिन् ब्राह्मणे सांरारिवस्तूनां प्राप्त्यै अपि विधानि दत्तानि इति महत्त्वमस्य। अत्र शत्रूणां नाशनाय, ऐश्वर्यप्राप्त्यै च अपि विधानानि सन्ति।  

## विषयवस्तु 
अस्य विषयः ब्राह्मणान्तरेषु उपलब्धेभ्यो विषयेभ्यः नितान्तं भिन्नमस्ति । ब्राह्मणेऽस्मिन् अभिचाराय, ग्रामान्निष्कासनाय, शत्रूणां विनाशाय, धनार्जनाय, नानाविधोपद्रवाणां शमनाय च सामगानेन सह कतिपयस्य विशिष्टानुष्ठानस्य विधानमस्ति । अस्य ब्राह्मणस्य वर्णनशैली न पुनरुक्तिप्रधानाऽस्ति न चाप्यत्यन्तसंक्षिप्ताऽस्ति । सप्तमशतकीयेन कुमारिलभट्टमहोदयेन सामवेदस्य अष्टानां ब्राह्मणानां नामनिर्देशोऽपि कृतः, येषु अन्यतमेदं ब्राह्मणमस्ति ।

## स्वरूपम् 
ब्राह्मणेऽस्मिन् प्रकरणत्रयमस्ति । प्रथमप्रकरणे कृच्छ्रः, अतिकृच्छ्रादयः स्मृतिषु बहुशः वर्णितव्रतानां वर्णनं समुपलब्धो भवति । पुराणेषु वर्णितव्रतानां मूलमपि ब्राह्मणेऽस्मिन् समुपलब्धं भवति । यथा जले स्थित्वा कस्यापि विशिष्टमन्त्रस्य जपेन विशिष्टफलस्य प्राप्तिर्भवति । अस्मिन् ब्राह्मणे काम्यप्रयोगाणां तथा विविधप्रायश्चित्तानां विधानमपि वृद्धिं प्राप । एतेषां विषयाणामेव ग्रहणं धर्मसूत्रेषु तथा कालान्तरे धर्मशास्त्रेषु विशेषरूपेण उपलब्धं भवति । सामविधानमस्य एव वैशिष्ट्यस्य परिचायकमस्ति ।

सामविधाने कमपि शत्रुं ग्रामान्निष्कासनस्य, चतुष्पथि चिताभस्मानयनाय तथा शत्रुगृहेऽथवा शय्योपकरणे तत्प्रक्षेपणस्य वर्णनमस्ति । अनेन प्रकारेण सुवर्णप्राप्तिनिमित्ताय मांसबलिना तथा सामगायनेन सह मणिभद्रयक्षविशेषस्य पूजाविधानमस्ति। पुराणेषु प्रसिद्धः रुद्रानुचराणां शान्तये अप्यत्र सामविधानं कौतूहलवर्द्धकमस्ति । विनायकस्य, स्कन्दस्य च शान्तये सामद्वयेन, तथा रुद्रस्य विष्णोश्च शान्तये सामद्वयान्येन विधानं विहितमस्ति। शत्रोः मारणविधानस्य अप्यत्रोल्लेखो लभते। राजयक्ष्मा प्राणहन्ता व्याधिरासीद्, तदुपशमनस्यापि विधेर्वर्णनमुपलब्धं भवति। 

तृतीयपरिच्छेदे ऐश्वर्याय, अभिनवगृहे प्रवेशाय, आयुष्यवर्धनाय च बहुविधानामनुष्ठानानां वर्णनं विभिन्नसामगायनेन सह कृतमस्ति । भूत-प्रेत-गन्धर्व-अप्सरा-देवतादिभ्यः साम्नां प्रयोगोऽपि अस्ति। यो हि पुरुषः कमपि मन्त्रं सकृदैव श्रुत्वा तस्य पाठं कर्तुं शक्नोति, सः ‘श्रुतिनिगादी' भवति । एतस्यै सिद्ध्यै अपि सामगानस्य विधानमस्ति । ब्राह्मणग्रन्थोऽयं धर्मसूत्राणां पूर्वपीठिकाऽस्ति । धर्मसूत्रेषु सविस्तरेण वर्णिताः दोषापराधप्रायश्चित्तादिविषयाः ब्राह्मणेऽस्मिन् मुख्यतया प्रतिपादिताः । तदा समाजोऽयं चतुर्षु वर्गेषु विभक्त अासीत् । शूद्रया सह विवाहः सर्वथा निषिद्ध अासीत् । येभ्यः पापाचरणेभ्यः प्रायश्चित्तस्य विधानमत्रास्ति तान् दृष्ट्वा तात्कालिकसमाजस्य स्थितेः परिचयः प्राप्तुं शक्यते । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
संहितोपनिषद्ब्राह्मणम्

**संहितोपनिषद्ब्राह्मणं** सामगायनस्य विवरणप्रदाने स्वकीयगौरवमावहति । संहितायाः उपनिषद् अर्थात् संहितायाः रहस्यप्रतिपादकब्राह्मणमिदं सामवेदीयब्राह्मणेषु वैशिष्ट्यं स्थापयति । संहितायाः सामान्यार्थो भवति ‘मन्त्राणां समुदायः' । किञ्चात्र अस्य तात्पर्यमस्ति- ‘साम्नः गायनानां संहिता' इति। यतः अत्राऽपि सातत्यं विद्यमानमस्ति । अस्मिन्नेवाऽर्थो शब्दोऽयमत्र व्यवहृतोऽस्ति । 

## स्वरूपम् 
ब्राह्मणेऽस्मिन् पञ्चखण्डानि सन्ति । प्रतिखण्डं सूत्रेषु विभक्तमस्ति । प्रथमखण्डे त्रिविधगानसंहितायाः स्वरूपस्य फलस्य च विवरणमस्ति । द्वितीये तृतीये च खण्डे गानसंहितायाः विधि-स्तोमअनुलोम-प्रतिलोमादिस्वराणां व्यापकं प्रतिपादनमस्ति । विषयोऽयं सातिशयः वैज्ञानिकोऽस्ति । सामगायनमर्मस्य उद्घाटनमत्र विस्तृतेन सह कृतमस्ति । एतेषां खण्डानामभिज्ञता सामगायनविधानाय नितान्तमावश्यकमुपादेयश्चास्ति । तृतीयखण्डस्यान्तिमे भागे गुरु-शिष्ययोर्योग्यतायाः विवेचनं तथा पात्रे दानस्य भूयसी प्रशंसा कृताऽस्ति । चतुर्थ-पञ्चमखण्डयोविषयः पूर्वोक्तातथ्यस्य पूरकोऽस्ति । अतः सामगायनरहस्यस्य परिचयार्थमिदं ब्राह्मणमद्वितीयमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य टीकाकर्त्तुः द्विजराजभट्टस्येयं संस्तुतिः अस्ति **- ‘सामब्रह्मरसज्ञानां विशुद्धज्ञानहेतवे।**

## टीकाः 
अस्य ग्रन्थस्य टीकाद्वयस्य प्रकाशनमभवत् । 

(क) सायणभाष्यं प्रथमखण्डपर्यन्तमेवोपलब्धमस्ति । 

(ख) विष्णुभट्टात्मजद्विजराजभट्टेन रचितं भाष्यम् । 

सायणाचार्यस्य भाष्यं संक्षिप्तमस्ति किञ्च द्विजराजभाष्यं तु सविशेषेण विस्तृतमस्ति। टीकाभिराभिः सहास्यैकं विशुद्धसमीक्षणात्मकं संस्करणं तिरुपतिनगरात्प्रकाशितमभवत् (१९६५ ई०) । अस्य विद्वान् सम्पादकः डा० के० रा० शर्मा ग्रन्थस्यास्य भूमिकायां समालोचनात्मकटिप्पणीषु अनेकेषां प्रमेयाणां महत्त्वपूर्णां व्याख्यां कृतवान् । ब्राह्मणमिदमतीतकाले अतीवप्रसिद्धमासीत् । निरुक्तकारः स्वग्रन्थे ( २॥४ ) ‘विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ॥' इति मन्त्रस्य भावानुवादः मनुस्मृतौ (२॥११४) मनुना कृतः । अनेन ज्ञातो भवति यद्ब्राह्मणमिदं निरुक्तात् मनुस्मृतेश्च प्राचीनतममस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयब्राह्मणम्
* वैदिकसाहित्यम्
* शतपथब्राह्मणम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ब्राह्मणम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
शौनकः

**शौनक**स्य नामोल्लिखतं पुराणेषु आरण्यकस्य आचार्यरूपेण। ''''शौनको नाम मेधावी विज्ञानारण्यके गुरुः’**। आचार्यशौनकः एको ब्रह्मवेत्ता ऋषिः आसीत् । अनेन वेदानामध्यात्मपरका व्याख्या कृताऽस्ति । यतोऽस्य वामीयभाष्ये आत्मानन्देन लिखितम्- **'अध्यात्मविषयां शौनकादिरीतिम्'''' इति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऋषिः
* अत्रिः
* ब्राह्मणम्
* उपनिषद्

## सन्दर्भः 
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
शाङ्ख्यायनारण्यकम्

**शाङ्ख्यायनारण्यकम्** ऋग्वेदस्य द्वितीयमारण्यकमस्ति । एतस्मिन् कौषीतकि-उपनिषद्, संहितोपनिषद् च अन्तर्भवतः।

## स्वरूपम् 
एतस्मिन् पञ्चदशाध्यायाः सन्ति । आतृतीयाध्यायम् अत्र षष्ठाध्यायपर्यन्तं कौषीतकि-उपनिषदिति कथ्यते, तथा सप्तमाष्टमावध्यायौ संहितोपनिषदिति कथ्येते । एतद्भिन्नाध्यायेषु अारण्यकस्य मुख्याविषयाणां प्रतिपादनमस्ति ।

## विषयवस्तु 
प्रथम-द्वितीयाऽध्याययोः महाव्रतस्य वर्णनमुपलब्धमस्ति । वर्षावधी सम्पाद्यमानस्य गवामयन-नामकयज्ञस्य उपान्त्यदिने महाव्रतस्य अनुष्ठानं भवति । तस्मिन्नेव दिने सवनत्रयमपि भवति । अस्मिन्नारण्यके होतृनामकेन ऋत्विजा प्रयुक्तशस्त्राणां वर्णनमस्ति । महाव्रतस्य समग्राऽनुष्ठानिकविधानानां विवरणं शाङ्खायनश्रौतसूत्रे समुपलब्धमस्ति। अस्यानुष्ठानस्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णमङ्गं महदुक्थस्य अथवा निष्केवल्यशस्त्रस्य सविस्तृतं वर्णनं तत्रैवान्याध्यायेषु उपलब्धो भवति । 

कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद् चतुर्षु अध्यायेषु विभक्तो भूत्वा ( तृती०-षष्ठ० अध्या० ) अस्य एवारण्यकस्य अंशोऽस्ति तथा संहितोपनिषद् पुरोभागस्य द्वयोरध्याययोः विद्यमानमस्ति । इमे द्वे उपनिषदौ शाङ्खायनारण्यकस्य अविभाज्यमङ्गमस्ति । नवमाध्याये प्राणस्य श्रेष्ठतायाः वर्णनमस्ति । दशमाध्याये अान्तराग्निहोत्रस्य साङ्गोपाङ्गं वर्णनमस्ति । अस्य अध्यायस्य कथनमस्ति यद् अग्निहोत्रेण सन्तृप्तस्तथा आप्यायितो देवः जीवस्य आभ्यन्तरे एव विद्यमानोऽस्ति । बाह्याग्निहोत्रेण अस्य तृप्तिर्भवति । यो हि साधकः अज्ञात्वैव तत्त्वमिदं केवलं बाह्यहवने एवासक्तो भवति, सः भस्मचये एव जुहोति । मृत्योः अपसारणाय एकस्य विशिष्टयागस्य एकादशतमाध्याये विस्तृतं विवरणं प्रदत्तमस्ति । द्वादशतमाध्याये बिल्वफलेन मणिनिर्माणस्य प्रक्रियायाः, कालस्य तथा स्वरूपस्य च वर्णनमस्ति । यं धृत्वा साधकः शत्रूणामुपरि विजयं लभते । त्रयोदश-चतुर्दशतमाध्याययोः सङ्क्षिप्तेन आत्मनः ब्रह्मणा सहैकत्वस्य प्राप्तेः प्रतिपादनं जीवस्य सर्वोत्तमोपलब्धिः कथ्यते । **‘अात्मावगम्योऽहं ब्रह्मास्मीति**' इयमेवोक्तिः अस्यारण्यकस्य सर्वोच्चोपदेशत्वेन स्वीक्रियते। 

''''ऋचां मूर्धानं यजुषामुत्तमाङ्गम्,**

**साम्नां शिरोऽथर्वणां मुण्डमुण्डम्।**

**नाधीतेऽधीत वेदमाहुस्तमज्ञं**

**शिरस् द्वित्वासौ कुरुते कबन्धम्।।''''

पञ्चदशतमाध्याये अाचार्यस्य वंशवर्णनमस्ति । अनेनाध्ययनेन स्पष्टरूपेण प्रतीतो भवति यद् अस्य आरण्यकस्य द्रष्टुः ऋषेः नाम गुणाख्यशाङ्ख्यायनः आसीत्। तस्य गुरोः नाम कहौलः कौषीतकिः इति अासीत् । उभावेतौ अन्तिमाचार्यौ स्तः । अनेनैव कारणेनास्य शाङ्ख्यायनारेण्यकस्य अन्तर्गतोपनिषद् कौषीतकि-नाम्ना ख्याताऽस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ऐतरेयारण्यकम्
* शाङ्ख्यायनब्राह्मणम्
* ब्राह्मणम्
* उपनिषद्

## सन्दर्भः 
वर्गः:आरण्यकम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ऐतरेयारण्यकम्

**ऐतरेयारण्यकम्** ऋग्वेदस्य द्वयोरारण्यकयोर्मध्ये अन्यतमम् आरण्यकमस्ति । इदमारण्यकमेतरेयब्राह्मणस्यैव परिशिष्टभागोऽस्ति ।

## स्वरूपं, कालश्च 
अस्मिन् पञ्च आरण्यकानि सन्ति । एतान्यारण्यकानि पृथक्-पृथक ग्रन्थरूपेण मन्यन्ते । प्रथमारण्यके महाव्रतस्य वर्णनमस्ति । महाव्रतम् इदमेतरेयब्राह्मणस्य प्रपाठकत्रयस्य गवामयनस्य एवेकोंऽशोऽस्ति । द्वितीयप्रपाठकस्य प्रथमत्रिष्वध्यायेषु उक्थ-निष्कैवल्यशस्त्र-प्राणविद्या-पुरुषप्रभृतीनां विवेचनमस्ति । चतुर्थ-पञ्चमषष्ठाध्यायेषु ऐतरेयोपनिषदस्ति ।

तृतीयारण्यकस्य अपरनामास्ति संहितोपनिषद्। अस्मिन्नुपनिषदि संहिता-पदक्रमपाठानां वर्णनं तथा स्वरव्यञ्जनादिस्वरूपस्य च विवेचनमस्ति । अस्मिन् खण्डे शाकल्यस्य माण्डुकेयस्य च मतानामुल्लेखोऽस्ति । अंशोऽयम् असन्दिग्घरूपेण प्रातिशाख्यनिरुक्ताभ्यां प्राचीनतरोऽस्ति । व्याकरणविषयकस्य अप्ययमंशः नितान्तं प्राचीनविवेचनमस्ति । एतेनास्यारण्यकस्य समयस्य पूर्वसीमा विक्रमपूर्वसहस्रशतकमिति मन्तव्यं भवति । एतादृश्या कतिपयतुलनया आरण्यकमिदं यास्कपूर्ववति इति मन्यन्ते । यतोऽस्मिन्नंशे निर्भुजप्रतृृण्ण-सन्धिसंहितादयः पारिभाषिकशब्दाः प्रयुक्ताः सन्ति ।

चतुर्थारण्यकमतीव लघ्वाकारमस्ति । अस्मिन् अरण्यके महाव्रतस्य पञ्चमेऽहनि प्रयोक्तव्या महानाम्न्यः ऋचः सन्ति । अन्तिमारण्यके निष्कैवल्यशस्त्रस्य वर्णनमस्ति । एतेष्वारण्यकेषु प्रथमत्रयस्य रचयिता ऐतरेयः, चतुर्थस्य आश्वलायनः तथा पञ्चमस्य शौनको मन्यन्ते। शौनकोऽयं  बृहद्देवतायाः निर्माताऽस्ति। सर्वसन्दर्भं विभाव्य डॉ० कीथ-महोदयः आरण्यकमिदं निरुतादवाचीनं मत्वाऽस्य समयं विक्रमपूर्वं  षष्ठशतकं मन्यते। किञ्च यथार्थतः आरण्यकमिदिं निरुक्तात् अपि प्राचीनं स्वीकृतम् अन्यैः। आरण्यकमिदं महिदास-ऐतरेयस्य प्रथमत्रयाणाम् आरण्यकानां कर्त्तृत्वेन ऐतरेयब्राह्मणस्य एव समकालिकं मन्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* शाङ्ख्यायनारण्यकम्
*आरण्यकम्
* प्राणः
* ब्राह्मणम्
* वैदिकवाङ्गमयम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:आरण्यकम्
तैत्तिरीयारण्यकम्

**तैत्तिरीयारण्यकं** यजुर्वेदस्य भागरूपस्य कृष्णजुर्वेदस्य आरण्यकम् अस्ति। एतस्मिन् आरण्यके तैत्तरीयोपनिषद्, महानारयमीयोपनिषद् च अन्तर्भवतः।

## स्वरूपम् 
एतस्मिन् दशपरिच्छेदाः अथवा प्रपाठकाः सन्ति । प्रपाठकोऽयं सामान्यतः ‘अरण' इति पदेन ज्ञायते । अस्य नामकरणम् अप्याद्यपदानुसारेण एव भवति । यथा प्रथमस्य नाम अस्ति — ‘भद्रः', द्वितीयस्य-‘सहर्वं', तृतीयस्य - ‘चितिः', चतुर्थस्य—‘युञ्जते', पञ्चमस्य—‘देव वै', षष्ठस्य-‘परे', सप्तमस्य- ‘शिक्षा', अष्टमस्य-‘ब्रह्मविद्या', नवमस्य-‘भृगुः', दशमस्य-‘नारायणीयः' इति । 

अस्मिन् सप्तम-अष्टम-नवम-प्रपाठकाः मिलित्वा ‘तैत्तिरीयोपनिषद्' इति कथ्यते । दशमप्रपाठकोऽपि महानारायणीयोपनिषदिति कथ्यते । प्रपाठकोऽयम् अस्यारण्यकस्य परिशिष्टं मन्यते । प्रपाठकानां विभाजनमनुवाकेष्वस्ति । नवमप्रपाठकपर्यन्तानुवाकसंख्या १०७ अस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणमिवात्रापि प्रत्येकस्मिन्ननुवाके दशवाक्यानामेकाङ्को भवति । प्रत्येकं दशकस्य अन्तिमं पदम् अनुवाकस्य अन्तिमे परिगणितम् अस्ति । अस्मिन् अारण्यके ऋग्वेदस्य ऋचामुद्धरणं सर्वत्र प्राप्यते।

## विषयवस्तु 
प्रथमः प्रपाठकः आरुण-केतुकनामकस्य अग्नेरुपासना तथा तदर्थम् इष्टिकाचयनस्य वर्णनं करोति। द्वितीये प्रपाठके स्वाध्यायस्य तथा पञ्चमहायज्ञानां वर्णनमस्ति । अत्र गङ्गा-यमुनयोः मध्यदेशः पवित्रः प्रथितस्तथा मुनीनां निवासायोत्कृष्टभूमिः कथितोऽस्ति । तृतीयप्रपाठकः चातुर्होत्रचितेः उपयोगिनां मन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति । चतुर्थाध्याये प्रवर्ग्यस्योपयोगिनां मन्त्राणां सङ्ग्रहोऽस्ति । अत्र कुरुक्षेत्रस्य खाण्डवस्य च वर्णनं भौगोलिकस्थित्यनुसारेण एवाऽस्ति । अस्मिन् प्रपाठके अभिचारमन्त्राणामपि सत्ता वर्त्तते । आभिचारिकमन्त्राणां प्रयोगः शत्रु-मारणाय भवति। ४/२७ मन्त्रे तथा ४।३७ मन्त्रे 'छिन्धी भिन्धी हन्धी कट' एवंविधस्य मन्त्रस्य स्पष्टरूपेण अत्र सङ्केतो लभते। ४॥३८ मन्त्रे अथर्ववेदीयम् अभिचारिकमन्त्रं प्रति स्फुटरूपेण सङ्केतो भवति। 

पञ्चमे प्रपाठके यज्ञीयसङ्केतानाम् उपलब्धिर्भवति । षष्ठे प्रपाठके पितृमेधसम्बन्धिनां मन्त्राणामुल्लेखोऽस्ति। सप्तम-अष्टम-नवमप्रपाठकेषु तैत्तिरीयोपनिषदस्ति । दशमे प्रपाठके नारायणीयोपनिषदस्ति । अस्य प्रपाठकसंख्याऽपि अस्तव्यस्तैवाऽस्ति । अस्मिन् आरण्यके स्थाने स्थाने कतिपया विशिष्टाः वार्ताः अपि प्राप्यन्ते। यथा- 

(१) कश्यपस्यार्थो भवति सूर्यः । अस्य व्युत्पत्तिः पर्याप्तरूपेण वैज्ञानिकी वर्तते । '''‘कश्यपः पश्यको भवति ॥ यत् सर्वं परिपश्यति सौक्ष्म्यात्'।''' अर्थात् पश्यकशब्दात् वर्णव्यत्ययस्य नियमेन कश्यपशब्दः निष्पन्नो भवति । अनेन प्रकारेण वर्णव्यत्ययेन निष्पन्नशब्दस्य सुष्ठूदाहरणमिदमस्ति । 

(२) पाराशर्यव्यासस्य अप्युल्लेखोऽत्र प्राप्यते। 

(३) द्वितीयप्रपाठकस्य आरम्भे एव सन्ध्यायां प्रयुक्तस्य सूर्यस्यार्घ-जलस्य महिमा वर्णितः अस्ति। तेन जलप्रभावेण मन्देहनामकस्य दैत्यस्य सर्वथा विनाशो भवति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* तैत्तिरीयब्राह्मणम्
* तैत्तिरीयसंहिता
* तैत्तिरीयोपनिषद्
* आरण्यकम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:आरण्यकम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मैत्रीं भजत

**मैत्रीं भजत** इति संस्कृतभाषा-स्तोत्रगीतं काञ्चीमठस्य परमाचार्यः इति मन्यमानेन चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिना काञ्चीमठस्य मठाधिपतिना रचितम् । अस्य गीतस्य सङ्गीत-संयोजनं रागमालिका-रूपेण कृतं सङ्गीत-संयोजकेन वसन्त-देसायिना । गीतम् इदं विश्वदेशानाम् ऐक्यं प्रतिपादयति ।

## ऐतिहासिकविशेषः
इदं गीतं संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः १९६६ तमवर्षस्य यू-एन्-दिनम् इति उत्सवस्य अङ्गतया, अक्टोबर्-मासस्य २३तमे दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः कार्यक्रमे न्यू-यार्क्-नगरे श्रीमत्या MS सुब्बुलक्ष्म्या गीतम् आसीत् । तत्र सर्वेषां मुक्तकण्ठश्लाघनाय पात्रम् अवहत् ।

अस्मिन् कार्यक्रमे गायनं कर्तुम् आहूता प्रसिद्धा भारतीया गायिका श्रीमती सुब्बुलक्ष्मी किं गीतव्यम् इति काञ्चीमठस्य चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिनं पृष्टवती आसीत् । संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः लक्ष्यं सर्वराष्ट्राणां सामरस्यमेव भवतु इति आशया इदं गीतं रचयित्वा आशीर्वदितम् आसीत् ।

## रागसीचना
रागः = यमन्-कल्याणी, कापी इत्येताभ्यां रागाभ्यां, रागमालिकया च गीयते ।

तालः = आदितालः ।

## गीतसाहित्यम्
मैत्रीं भजत अखिलहृज्जेत्रीम्
आत्मवदेव परानपि पश्यत ।
युद्धं त्यजत स्पर्धां त्यजत
त्यजत परेषु अक्रममाक्रमणम् ॥
जननी पृथिवी कामदुघास्ते
जनको देवः सकलदयालुः।
दाम्यतदत्तदयध्वं जनताः
श्रेयो भूयात् सकलजनानाम् ॥

## सन्दर्भोल्लेखाः
;Sources
# गूगल्गणे अस्य गीतस्य विषये - https://groups.google.com/forum/#!topic/samskrita/hcNf0h3YLDc
# कर्णाटकसङ्गीतसङ्कलने इदं गीतम् - http://www.karnatik.com/c1438.shtml
# वार्तामाध्यमेषु तत्कालीनवार्ता - http://www.thehindu.com/fr/2005/09/16/stories/2005091600270300.htm

## बाह्यसम्पर्काः
# ऐतिह्यस्य मूलस्रोतः - http://rlalitha.wordpress.com/2009/06/27/maitreem-bhajata-a-benediction/
# MS सुब्बुलक्ष्म्या गीतं श्रूयताम् - https://www.youtube.com/watch?v=Wg6S1DoQA6A
पृथुमृद्विका, सिंहश्च

**पृथुमृद्विका, सिंहश्च** इति काचित् कथा वर्तते। 

## कथा 
पुराकाले कदाचित् भीषणशैत्यस्य वातावरणे सकलमपि जगत् हिमाच्छादितम् अभवत्। बहुभ्यः दिनेभ्यः आखेटं न प्राप्तवान् कश्चन सिंहः अतीव बुभुक्षितः कमपि ग्रामं प्रविष्टः। आखेटस्य अन्वेषणे अटन् सः दूरे वातायनात् बहिः दीपप्रकाशं प्रसार्यमाणं कुटीरम् अपश्यत्। तत्र किमपि भोजनाय प्राप्स्यामि इति विचिन्त्य सः वातायनस्य अधो भागे अतिष्ठत्। ततः कुटीरात् कस्यचित् शिशोः रुदनस्वरः तेन श्रुतः। ऊं... आं... ऊं... आं... इति। चिरकालं यावत् रुदितः शिशोः ध्वनिं श्रुत्वा सः कुटीरं प्रविष्टुं प्रायतत। सः कुटीरं प्रवेष्टुम् उद्यतः एव आसीत्, तस्मिन्नेव काले तेन कस्याश्चित् महिलायाः रवः श्रुतः। "शान्तो भव बाल! पश्य शृगालः आगच्छन्नस्ति। अरे! कियान् बृहन् सः? तस्य मुखं तु बृहत् वर्तते। तं दृष्ट्वा महत् भयं समुत्पद्यते" इति सा शिशुम् उद्दिश्य वदन्ती आसीत्। परन्तु शिशोः उपरि तस्याः शब्दानां कोऽपि प्रभावः न प्रतिभाति स्म। सः तु रोदनं नास्थगयत्। 

अतः माता पुनः उक्तवती यत्, तत्र पश्य! भल्लुकः समागच्छति। भल्लुकः बहिरेव स्थितः। मा रुद, अन्यथा सः अन्तः प्रवेषिष्यति इति। तथापि तेन रोदनं न स्थगितम्। अतः बहिः वातायनस्याधः स्थितः सिंहः विचारयति यत्, सः तु कश्चन अद्भुतः बालकः! कदाचित् तमहं द्रष्टुं शक्नुयाम्। सः न तु शृगालात्, भल्लूकात् वा बिभेति इति। एवं विचिन्त्य बुभुक्षावशः सः सहसा उत्थाय अन्तः प्रवेष्टुं तत्परः। यतो हि बालकः रूदन्नेव आसीत्, अतः माता पुनः उक्तवती यत्, अरे! अरे! पश्य तत्र सिंहः आगतः। अस्माकं वातायनस्य बहिरेव स्थितः सः इति। सिंहस्य मनसि कौतुकं जातं यत्, सा कथं ज्ञातवती? भवतु तत्परन्तु सः शिशुः मम नाम श्रुत्वाऽपि भीतः न जातः? इति। बालकस्य अविरतं रोदनं तस्य मनसि भयम् उदपादयत्। तस्य शौर्यस्य विषये साश्चर्यं विचिन्त्य घूर्णिम् अनुभवन् सः मूर्च्छितोऽभवत्। 

ततः यदा तस्य मूर्च्छा व्यपगता, तदा सः चिन्तयति यत्, एतावता तु मया कोऽपि तादृशः प्राणी न दृष्टः, यः मम नाम्नः न बिभेति। परन्तु एषः विचित्र एव। न कस्मादप भीतो दृश्यते। सिंहात् अपि न इति। यदा सः चिन्तातुरः सन् किङ्कर्तव्यमूढः आसीत्, तदैव मातुः ध्वनिः तेन श्रुतः। सा उक्तवती यत्, अयि बाल! शान्तो भव। स्वीकुरु इमां पृथुमृद्विकाम् इति। पृथुमृद्विकां प्राप्य बालः समनन्तरमेव तूष्णीम् अभवत्। बालस्य रोदनध्वनौ स्थगिते सति वातावरणम् अतीव शान्तं जातम्। सिंहस्य चिन्ता पृथुमृद्विका इति श्रुत्वा अवर्धत। तस्य अनुमानानुसारं तत्किमपि भयङ्करं वस्तु स्यात्, येन शिशोः रोदनं स्थगितम्। 

तस्मिन्नेव काले वातायनात् तस्य उपरि किमपि पतितम्। सोऽचिन्तयत्, निश्चयेन एषा एव पृथुमृद्विका अस्ति इति। वास्तव्येन तस्योपरि कश्चन चौरः, यः गोहरणाय समागतः आसीत्, सः अकूर्दत। अन्धकारत्वात् सः गां मत्वा सिंहस्योपरि एव कूर्दितः। भीतः तु चौरः अपि, यदा सः गोः न अपि तु सिंहस्य उपरि आरूढः इति अजानत्। भयातीरेके सिंहोऽपि द्रतुगतिना गिरिकां प्रति अधावत्। चौरः जानाति स्म यत्, यदि सः सिंहात् पतिष्यति, तर्हि सः तं खादिष्यति एव इति। अतः सोऽपि कठोरतया सिंहम् अगृह्णात्। किञ्चित् कालोत्तरं सूर्योदये सति प्रकाशः विर्स्तीर्णः। चौरः कस्यचित् वृक्षस्य शाखां धृत्वा झटिति वृक्षम् आरूढवान्। पृष्ठात् पृथुमृद्विकायाः पतने सति सिंहोऽपि शान्ततया एकत्र अतिष्ठत्। तस्य मनसि पृथुमृद्विकायाः भयानकजीवत्वेन अवधारणा समुद्भूता आसीत्। अतः सः भगवन्तं प्रार्थयन् उक्तवान् यत्, भोः! ईश्वर! मम रक्षायै तव कोटिशः कृतज्ञताः इति। ततश्च बुभक्षया आर्तोऽपि सः गिरिकायाः कन्दरां प्रति गतः।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* सिंहः
* पञ्चतन्त्रम्
* कथा

वर्गः:कथासाहित्यम्
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः