open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
लक्ष्मीः

देवी **लक्ष्मीः** - सम्पदधिदेवता
लक्ष्मीः विष्णोः पत्नी । त्रिमूर्तिषु विष्णुर्जगतः स्थितिकारकोऽर्थाद्रक्षकः । जगद्रक्षणाय सम्पद् / ऐश्वर्यमपेक्षितं भवति । उचितमेव यदैश्वर्यदेवता लक्ष्मीरेवास्य पत्न्यस्तीति। 

एषा देवी स्वर्णहस्ता जनेभ्यः सम्पदं वर्षति । लक्ष्मीर्यत्र तत्र सम्पद्भवति । सा च सम्पद्बहुविधा भवति - धनसम्पत्तिः, बुद्धिसम्पत्तिः, धर्मसम्पत्तिः इत्यादि । किं बहुना, लोके यद्यदपेक्षणीयं तत्सर्वं लक्ष्म्या अनुग्रहेणैव सिध्यति । आत्मज्ञानार्थिना सर्वेणापि बुद्धिसम्पदवश्यं सम्पादनीया । एतस्मात् कारणादेव नवरात्रोत्सवे सरस्वतीपूजायाः पूर्वं लक्ष्मीपूजा प्रवर्तते ।
अद्यत्वे तु लक्ष्मीपूजा केवलमैहिकसम्पदं प्राप्तुं क्रियमाणा दृश्यते । चञ्चलां लक्ष्मीं योऽनुधावति तस्य सा दूरयेव तिष्ठति । न तस्य वशमेति । यस्तु पुरुषः सत्त्वगुणसम्पन्नस्तस्य वशे भवति सा । शुद्धेन मनसा यदा पुरुषोऽध्यात्मरतिः भवति तदा सः शान्तिमैश्वर्यं सम्पदं च प्राप्नोति । सात्त्विकस्य मनसो द्योतकः क्षीरसागरः । तस्मादुत्थिता लक्ष्मीरस्यैव तत्त्वस्य निरूपणं करोतीव । लक्ष्म्याः प्रसादेनास्माभिः सर्वविधा सम्पत्प्राप्तुं शक्या । इममेवार्थं विशदयत्ययं श्लोकः ।
:रतिर्मतिसरस्वतीधृतिसमृद्धिसिद्धिश्रियः 
:सुधसखि! यतोमुखं चिचलिषेत् तव भ्रूलता ।
:ततोमुखमथेन्दिरे बहुमुखीमहम्पूर्विकां 
:विगाह्य च वशंवदाः परिवहन्ति कूलङ्कषाः ॥
श्रीरिति नामान्तरं लक्ष्म्याः । प्रथमं सा भृगुमुनेः ख्यात्यां पुत्रीरूपेण अवातरत् । ततः परं क्षीरसागरे मथ्यमाने सा ततः सञ्जाता । यदा यदा विष्णुर्भूलोकेऽवतरति  तदा सापि तेन सहानुरूपेण रूपेणावतरत्येव । 
:राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि । 
:अन्येषु चावतारेषु विष्णोः एषा अनपायिनी ॥
यथा अर्थः - वाक् च, ज्ञानं - बुद्धिः च, तद्वत् विष्णुः श्रीश्च अपृथक्सिद्धौ । लोके यद्यत् पुंवाचकं तत्तद् विष्णुरिति यद्यत् स्त्रीवाचकं तत्तत् लक्ष्मीरिति च व्यपदिश्यते । अनयोः परं न विद्यते । 
:.... पुंनामा भगवान् हरिः । 
:स्त्रीनाम्नी लक्ष्मीर्मैत्रेय नानयोर्विद्यते परम् ।
लक्ष्म्याः चत्वारो हस्ताः । तयोर्द्वाभ्यां पद्मे धरति सा । **पद्मा कमला** इत्यपि तस्याः नाम्नी । बिल्वनिलया इत्यपि एषा कीर्त्यते । अस्याः अर्चामूर्तेः पार्श्वयोः क्वचित् गजौ दृश्येते । एषा हिरण्यवर्णा कथ्यते । देवालयेषु एषा पद्मे आसीना भवति । अस्याः चत्वारो हस्ताः देवी एषा चतुर्वर्गपुरुषार्थप्रदायिनी इति सूचयन्ति ।
लक्ष्मीः अष्टसु रूपेषु पूज्यते । तानि च आदिलक्ष्मीः, गजलक्ष्मीः, धनलक्ष्मीः, धान्यलक्ष्मीः, सन्तानलक्ष्मीः, वीरलक्ष्मीः, विजयलक्ष्मीः, धैर्यलक्ष्मीः, च । 
बहुषु देवालयेषु अष्टौ लक्ष्मीमूर्तयः प्रतिष्ठापिताः पूज्यन्ते । चेन्नैनगरे समुद्रतीरे प्रसिद्धः अष्टलक्ष्मीदेवालयः वर्तते ।

## पश्यतु
*देवी
## श्रियः रूपवैविध्यम्
## वीथिका

Lakshmi 02349.JPG|लक्ष्मीः लोहशिल्पे ।
Raja Ravi Varma, Goddess Lakshmi (Oleograph print).jpg|राजरविवर्मणः कला लक्ष्मीः।
Gajalakshmi.jpeg|गजलक्ष्मीः।
A powerful deity in her own right, Shri Lakshmi herself.jpg|आधुनिकतैलवर्णचित्रे लक्ष्मीः।
Kamala yantra color.jpg|लक्ष्मीयन्त्रम् ।
Bronze Sri Devi CAC.JPG|लक्ष्म्याः शिलाशिल्पम्।
Downey Laxminarayan Dev.jpg|नारायणसहिता लक्ष्मीः।
Divine couple in Halebidu.jpg|लक्ष्मीनारायणशिल्पम्।
Udaygiri & Khandagiri Caves, Bhubaneswar (1) - Oct 2010.jpg|पूजार्थं सालङ्कृता लक्ष्मीः।
Lakshmi Pandal, Bhubaneswar - Oct 2010.jpg|लक्ष्मीपूजासिद्धता ।

वर्गः:हिन्दुदेव्यः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पुरुकुत्स

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अनरण्यः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत् । इक्ष्वाकुवंशस्य पुरुकुत्सः नाम्नः राज्ञः यवीयसः पुत्रस्य त्रसदस्योः द्वितीयपुत्र एषः । एतस्य हर्यश्वः बृहदश्वः इति द्वौ पुत्रौ आस्ताम् । लङ्काधिपतिः रावणः यदा दिग्विजयाय प्रस्थितः तदा अनेके राजानः एनं शरणं गताः । एषः रावणेन सह अयुध्यत । तस्मिन् युद्धे रावणः अस्य शिरोऽच्छिनत् । तदाऽनरण्यस्य मुण्डः अवदत् यथा-"नैष ते महिमा, सर्वस्यापि कारणीभूतोऽन्य एवास्ते, अन्ते मम वंशोत्पन्नः पुरुष एव त्वां हनिष्यति" । इति रावणाय शापं दत्तवान् । एषा कथा रामायणे उत्तरकाण्डे, महाभारते च अनुशासनपर्वणि वर्णिता ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पार्वती

लयकर्तुः परमशिवस्य शक्तिरूपा **पार्वती** । सैव तस्य पत्नी च । विघ्नेश्वरस्य गणपतेः, स्कन्दस्य च माता सा । तस्याः नामानि रूपाणि च अनेकानि । हैमवती, गिरिजा, दाक्षायिणी इतीमानि नामानि । सा हिमवतः पुत्री, जन्मान्तरे दक्षप्रजापतेश्च पुत्री आसीदिति वदन्ति । एवमेव शिवा, मृडानी, रुद्राणी, शर्वाणी इतीमानि तस्याः नामानि सा महादेवस्य रुद्रस्य महिषी इति कथयन्ति ।

केनोपनिषदि (३.१२) सा उमा हैमवती इति नामभ्यां कथ्यते । देवराजं महेन्द्रं सा परतत्त्वविषये अबोधयत । 
प्रथमे जन्मनि सा दक्षप्रजापतेः पुत्री सती यदा आसीत्, तदा पितुर्यज्ञे जातां स्वपत्युः अवज्ञाम् असहमाना आत्मानम् अग्नेराहुतिं कृतवती । तदनन्तरजन्मनि सा पर्वतराजस्य हिमवतः मेनायाश्च पुत्री पार्वती जाता । कठिनं तपः कृत्वा सा पुनरपि परमशिवमेव पतिं लब्धवती । तपसि स्थितया निराहारया तया पर्णान्यपि न आह्रियन्त इति कारणात् सा अपर्णा इति नाम अलभत । देवी, शक्तिः इति नामनी यद्यपि सर्वाः स्त्रीदेवताः व्यपदिशतः, तथापि ताभ्यां सामान्यतया पार्वतीदेवी एव व्यपदिश्यते ।
देव्याः शक्त्याः सौम्यासौम्ये द्वे रूपे भवतः । पार्वती उमा चेति शिवस्य पत्नीरुपेण सा सौम्यं रूपं वहति । तदा तस्याः द्वौ हस्तौ एव । दक्षिणहस्तेन कुमुदं धरन्ती सर्वालङ्कारभूषिता पत्युः पार्श्वे दृश्यते सा । यदा एकाकिनी तदा चतुर्भिः हस्तैः भूषिता दृश्यते । द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कमलं कुमुदञ्च धरन्ती अपराभ्यां वरदाभयमुद्रे प्रदर्शयति । शिवस्य अर्धाङ्गिनी सा अर्धनारीश्वरस्य तस्य देवस्य वामभागम् अलङ्करोति । 
काली, दुर्गा, चामुण्डा, महिषासुरमर्दिनी इति तस्याः असौम्यानि अर्थात् उग्ररूपाणि सन्ति । एषु रूपेषु सा बहूनि आयुधानि,रुण्डमालां च धरति । अनेन रूपेण जनानां पापानि विनाशयति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Devotional hymns and eulogies on Parvati

वर्गः:हिन्दुदेव्यः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शारदा

देवी शारदा शक्तिमूर्तिः अस्ति। सा च सरस्वती इति । (अयं देवी सरस्वती वीणापाणी नास्ति इति द्रष्टव्यम्)। तस्य मन्दिरं काश्मीरस्य नीलमनद्याः तटे शारदापीठे स्थितम् अस्ति । शक्तिपीठः अस्ति यत्र सतीः दक्षिणबाहुः पतितः। आदिशङ्कराचार्यविरचिते अष्टादशमहाशक्तिपेठस्तोत्रे अस्य उल्लेखः अस्ति । **वाराणस्यंग विशालाक्षी कश्मीरेशु सरस्वती।**  काश्मीरीविद्वांसानां शिक्षणकेन्द्रम् आसीत् ।
लघुचित्रम्| शारदा शक्तिपीठ

## मुर्तितत्वम् 
ध्यानमन्त्रानुसारं देवी षड्भुजा सिंहसेना । सर्वप्राप्तिप्रदाता यः शारदा। तस्य त्रिनेत्रं, पूर्णिमा इव उज्ज्वलं मुखम्; तस्य षट् उज्ज्वलहस्तेषु शूलं (शक्तिशस्त्रम्), धनुः, बाणः, घण्टाः, अमृतस्य घटः; रत्नयुक्तं च कुम्भम् । शार्दा शिलायां निहितहासदेवी त्रिलोकजननी सूर्याग्निलोचना षड्भुजः सर्वशक्तिमान् रूपम्। नमो भगवत्यै या साधवभक्त्या लभ्यते।। सिंहासनस्थः शारदा शीघ्रमेव इष्टं फलं पूरयतु ! 

## सर्वज्ञपीठः 
मुख्यतीर्थेन सह अस्मिन् मन्दिरे ६४ सोपानयुक्तं सिंहासनं वा आसनं वा आसीत् । एतत् सिंहासनं "सर्वज्ञपीठम्" (सर्वज्ञसिंहासनम्) इति । परन्तु चतुषष्ठी कला इति प्रसिद्धेषु ६४ विद्यासु केवलमेक एव विद्यारोहणयोग्यः आसीत् । तथाविधः विद्वान् सर्वज्ञः (सर्वज्ञः) इति निर्दिष्टः। तदतिरिक्तं सिंहासनस्य चतुर्पार्श्वाभिमुखाः ४ प्रवेशद्वाराः आसन् । एतानि द्वाराणि तदा एव उद्घाटितानि यदा कश्चन विशिष्टः विद्वान् तेषां स्वदिशातः समीपं गच्छति स्म । अतः राष्ट्रस्य विभिन्नभागेभ्यः बहवः ऋषयः विद्वांसः च तत्र गच्छन्ति स्म । ते दार्शनिकबौद्धिकविमर्शान् आयोजयन्ति तेन स्वविशेषज्ञतां बहुपक्षीयरूपेण प्रस्तुतयन्ति। अस्मिन् वादविवादे सम्पूर्णे भारते बहवः विद्वांसः भागं गृहीत्वा सर्वजनत्वेन नामाङ्किताः अभवन् । उत्तरपूर्वाभिमुखाः त्रयः अपि द्वाराः उद्घाटिताः आसन् ।

### आदि शंकरस्य प्रभावः 
अपरपक्षे अद्वैतसिद्धान्तस्य प्रस्तावकः श्रीआदिशङ्कराचार्यः दक्षिणभारते उपलब्धिभिः परिपूर्णः आसीत् । अद्वैतदर्शनस्य प्रचारार्थं सः देशस्य परिभ्रमणं कृतवान् | तस्य उपलब्धिभिः सः अमरः अभवत् । सर्वाणि स्थानानि सः गतः; श्री शंकराचार्य ने आध्यात्मिक चमत्कार किया। एतादृशं एकं स्थानम् आसीत् काश्मीरस्य शारदामन्दिरं यत्र सः वादविवादेषु भागं गृहीतवान् । सर्वेषां आश्चर्यं यत् सः शान्ततया अनेकेषां विद्वान् क्षिप्तानाम् सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दत्तवान् । अन्ते बहुयुगानां अनन्तरं दक्षिणमुखं द्वारं उद्घाटितम् । श्री शंकराचार्यः सर्वज्ञसिंहासनम् आरुह्य। काश्मीरे प्राप्तानां उपलब्धीनां अनन्तरं शंकराचार्यः चतुर्णां पक्षेषु एतादृशानां शारदापीठानां स्थापनां चिन्तितवान् । अतः सः शृङ्गेरी – कर्नाटक (दक्षिणे – चतुर्णां प्रथमः) इत्यत्र पीठं स्थापितवान् । तदनन्तरं पुरी (पूर्व), द्वारका (पश्चिम) इत्यत्र शेषत्रयम्।

## इतिहास 
षष्ठ - १२ शताब्द्याः मध्ये सारदा पीठ् भारतीय उपमहाद्वीपस्य विश्वविद्यालयेषु अन्यतमम् आसीत् |      धार्मिकसंस्थारूपेण काश्मीरीपण्डितानां त्रयाणां प्रसिद्धेषु "तीर्थेषु" अथवा तीर्थस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । अन्ये द्वे मार्तण्डसूर्यमन्दिरं अमरनाथमन्दिरं च   ।२००५ तमे वर्षे भूकम्पेन अस्य क्षतिः अभवत् ।

## शारदा कुल 
यथा पूर्वभारते कालीकुलः, दक्षिणभारते श्रीकुलः, तथैव काश्मीरे शारजाहकुलः अस्ति। अस्य गोत्रस्य मुख्या देवी **शारदा** अस्ति | अपि च बिमला, सरस्वती, ब्राह्मणी, बागबादिनी, स्वरा, धीदेवी, भद्रबक इत्यादयः अस्य कुलस्य देवीः सन्ति ।

## सन्दर्भः
हरिश्चन्द्रः

thumb|250px
**हरिश्चन्द्रः** सूर्यान्वयस्य राजा । त्रिशङ्कुः अस्य पिता सत्यव्रता माता । अस्य पत्नी चन्दमतिः पुत्रः रोहितः ।  त्रिशङ्कुः पितुः कारणेण राज्याधिकारं नष्टवान् । किन्तु हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कोः जीवितकाले एव राज्यं पुनः प्राप्तवन् । हरिश्चन्द्रः नारदस्य उपदेशानुसारं पुत्रः जायते चेत् तं पुत्रमेव यज्ञपशुत्वेन उपयुज्य यज्ञं करिष्यामि इति वरुणं सम्प्रार्थ्य रोहितः इति पुत्रं प्राप्नोत् । वरुणः आगत्यं पूर्ववचनं स्मारितवान् किन्तु हरिश्चन्द्रः पुत्रस्य दन्ताः आगच्छन्तु पश्चात् पश्यामः श्वः परश्वः अग्रे इति वदन् कालं यापितवान् । 

## वरुणशापः
हरिश्चन्द्रपुत्रः रोहितः भीतः धनुः गृहीत्वा अरण्यं गत्वा इन्द्रस्य सूचनानुगुणं वर्षचतुष्टयं वने अभ्रमत् । पश्चात् ऋतीकमुनेः पुत्रं शुनश्शेपं स्वपत्तनम् आनीय स्वपर्यानेन शुनश्शेपं यज्ञे उपयोजयतु इति पितरम् अवदत् । एतन्मध्ये एव वरुणस्य शपात् हरिश्चन्द्रः जलोदररोगेण पीडितः । शुनशेपं गृहीत्वा नरमेधयागं कृत्वा वरुणं तर्पयित्वा जलोदररोगेण मुक्तः अभवत् । 

thumb|250px
## विश्वामित्रविवादः
हरिश्चन्द्रः विश्वामित्रस्य कारणेण राज्यभ्रष्टः सपुत्रकलत्रं काशीपुरं गत्वा दारिद्र्यवशात्  पत्नीं कालकौशिकः इति विप्राय विक्रीय स्वयं वीरबाहुः इति चाण्डालाय विक्रीय असह्यकष्टानि बहुकालम् अनुभूतवान् । धनिकस्य कर्मकररूपेण वसन् पुत्रः रोहितः सर्पदशनेन मृतः । किन्तु सत्यपरिपालनेन कालक्रमेण परमेश्वरस्य कृपया पुत्रकलत्रं राज्यं च प्राप्य सुखेन न्यवसत् ।

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वृकः

चित्रपाठ्यम्= भारतीय वृकः|लघुचित्रम्|337x337अणवः
वृकः श्वरूपः वन्यः पशुः । सम्प्रति तेषां ३८ उपजातयः ज्ञायन्ते ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
असमञ्जसः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्। एषः दुष्टराजः । इक्ष्वाकुवंशे सगरचक्रवर्तिनः पत्न्यां सुमत्यां जातः । सुमती तु अरिष्टनेमेः पुत्री आसीत् , अस्याः केशिनीति नामान्तरमप्यासीत् । एषः अयोध्यायाः रथ्यां क्रीडतः बालान् सरय्वां नद्यां क्षिपन्नानन्दमनुभवति स्म । अस्य दुश्चेष्टितं पीडां च असहमानाः प्रजाः राज्ञि निवेदयामासुः । तदा कुपितः सगरः एनं राज्यात् निष्कासयामास । असमञ्जसः पुत्र एव अंशुमान् ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अम्बरीषः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्। **अम्बरीषः** इत्यपि अस्य नाम श्रूयते । इक्ष्वाकुवंशस्य मान्धातृचक्रवर्तिनः राज्ञ्यां बिन्दुमत्यां जनिमलभत । अस्य पुत्रः यवनाश्वनामा । अंबरीषः एकदा यागदीक्षितोऽभवत् । तदा तस्य याज्ञाश्वः नष्टः । अतः एषः शुनश्शेफः इति नामानं ऋषिकुमारं शतेन गवां क्रीतवान् । यागं च समाप्तिमनयत् । ( रामा. बाल. ६१.)
श्रीमद्भागवते उक्तरीत्या एषः नभगस्य पौत्रः, नाभागस्य पुत्रः विष्णोः परमभक्तः । एकदा एकादशीव्रतपरायणस्य एतस्य नियमभङ्गं चिकीर्षुः दुर्वासाः मुनिः द्वादश्यां तिथौ प्रातरेव समागत्य भोजनम् अयाचत, स्नानादिकमनुष्ठितुं नदीं गतो नायातः तिथ्यवसाने समासन्नेऽपि । पारणाकालातिक्रमदोषभीरू राजा तदितरै ऋषिभिरनुज्ञां प्राप्य पारणाप्रतिनिधि जलं प्राश्नात् । तदा तत्रागतः दुर्वासाः अम्बरीषं शशाप । तदैव भक्तपराधीनः महाविष्णुः दुर्वाससं प्रति चक्रायुधं प्रायुङ्त । सुदर्शनचक्रात् आत्मानं रक्षितुं उपायान्तरमनवाप्य अम्बरीषमेव शरणं गतः । एतस्य श्रीमती नाम्नी लोकोत्तरसुन्दरी पुत्री आसीत् । कदाचित् पर्वतः नारदः च श्रीमतीं दृष्ट्वा मोहपरवशौ तां प्राप्तुमुद्युक्तावभवताम् । अम्बरीषः तयोरुपायं न्यवारयत् । तदा निराशावेतौ अम्बरीषं शप्तुमुदयुञ्जाताम् । तावता समागतात् जाज्वल्यमानात् विष्णुचक्राद्भीतौ पलायितौ च । ततोऽम्बरीषः तां स्वक्न्यां विष्णवे प्रादात् ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अयुतायुस्

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सिन्धुद्वीपः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

‎
ध्याकुलम्]]

[वर्गः:अयो[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सर्वकामः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऋतुपर्णः

सः सूर्यवंशीयः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत् । सिन्धुद्वीपः नाम राजा एतस्य पिता । कदाचित् निषधदेशस्य राजा नलः द्यूते पराजितः सन् राज्यभ्रष्टः अस्य आश्रये "बाहुकः" इति नाम्ना किञ्चित्कालम् सारथिः भूत्वा न्यवसत् । दमयन्त्याः पुनः स्वयंवरार्थं नलेन सह कुण्डिनपुरगमनसमये मार्गे नलात् "अश्वहृदयम्" अशिक्षत । । अस्य सारथेः नाम जीवल इति ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* ऋतुपर्णः

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सगरः

इक्ष्वाकुवंशस्य असितः अथवा बाहुकः इति महाराजस्य पुत्रः । अस्य द्वे भार्ये आस्ताम् । एका विदर्भराजकन्या अपरा शिबिमहारजस्य पुत्री । वैदर्भी ६०सहस्रपुत्रान् शैभ्या असमञ्जेति पुत्रमेकं च असूवाताम् । उत्तरगोग्रहणस्य काले इन्द्रस्य विमाने उपविश्य युद्धं दृष्टुम् आगतः ।

‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अतिथिः (अयोध्याकुलस्य राजा)

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अंशुमान्

सः अयोध्यायाः राजा आसीत्। पुरा त्रेतायुगे अयोध्यायां बाहुकापरनामा असितो नाम राजाऽऽसीत् । असितस्य पुत्रः "सगरः" । सगरस्य द्वे भार्ये आस्ताम् । प्रथमा विदर्भराजपुत्री वैदर्भी । अस्याः षष्ष्टिपुत्राः पितुः सगरस्य यज्ञाश्वसंरक्षणार्थम् अश्वमनुगत्य, तस्मिन् तुरङ्गमे शक्रेणापहृते तमन्विषन्तः पाताले विद्यमानं कपिलमुनेः आश्रमम् अप्राप्नुवन् । तत्र कपिलस्य कोपाग्निना भस्मीभूताश्च । सगरस्य द्वितीया शिबिराजस्य अरिष्टनेमेः कुमारी केशिन्यपरनाम्नी "सुमतिः" । सुमत्याः पुत्रः "असमञ्जाः" । असमञ्जसः पुत्र एव **अंशुमान्** । एषः पितामहस्य सगरस्यानुज्ञया कपिलाश्रममासाद्य कपिलमुनिं सम्प्रार्थ्य शान्तेन मुनिना यज्ञाश्वं च प्राप्य, अश्वं पित्रे प्रादात् । तेन तुष्टः सगरः अश्वमेधयागं समपादयत् । अंशुमान् च स्वपितृव्यानां सद्गतिं प्रापयितुं चिन्तयन् गरुडेन ज्ञातवान् यत्, व्योमगङ्गाप्रवाहः यदा तेषां भस्मराश्युपरि वहति तदा तेषां सद्गतिः भविष्यति इति । ततः आंशुमान् सगरात् राज्यं प्राप्य किञ्चित्कालं राज्यभारं निरवहत् । ततः स्वपुत्रे दिलीपे प्राप्तवयसि, तस्मिन् राज्यधुरं निक्षिप्य स्वयं स्वर्गात् व्योमगङ्गां भुवमानेतुकामः तपसे वनं जगाम । किन्तु गङ्गावतरणं कर्तुं न शशाक । बहुकालाऽनन्तरम् अंशुमतः पौत्रः भगीरथः भागीरथीं नभस्तः भूमिमानाययामास । इति रामायणे बालकाण्डे, महाभारते च वनपर्वणि पठ्यते ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुलम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* विष्णुपुराणे अंशुमान् 

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रघुमहाराजः

सूर्यवंशस्य राजा रघुः खट्वाङ्गः  इति राज्ञः पुत्रः । अस्य पुत्रः अजः । रघुः स्वपराक्रमेण समग्रभूमण्डलं जित्वा सङ्गृहीतसम्पदा विश्वजिद्यज्ञं समाचर्य सकलां सम्पत् दानेन विनियोजितवान् । पश्चात् वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः स्वगुरुदक्षीनार्थं  १४कोटीः सुवर्णनिष्कान् सङ्ग्रहीतुं रघोः निकटम् आगत्य अयाचत । रघुमहाराजः ससन्तोषं स्वागतीकृत्य अर्घ्यपूजाद्रव्यानि मृत्पात्रे संस्थाप्य अतिथिपूजाम् अकरोत् । रघोः स्थितिं दृष्ट्वा आश्चर्यचकितः कौत्सः ते मङ्गलं भवतु अहं गुर्वर्थम् अन्यतः सम्पादयिष्याम् इति उक्तवा प्रस्थितः ।

## सुवर्णवृष्टिः
अन्यतः गच्छन्तं कौत्सम् अवरुद्ध्य गघुः मा गच्छतु । दिनसेकस्य अवाशम् अनुगृह्णातु भवतः गुरुदक्षिणाकनकं सम्पाद्य दास्यामि इति आश्वासनं दत्तवान् । अन्येद्युः प्रातः एव कुबेरस्य राजसदने जैत्रयात्रामुदघोषयत् । वार्तां श्रुत्वा भीतः कुबेरः अयोध्यायाः रघोः राजकोशे सुवर्णवृष्टिम् अकरोत् । रघुः कौत्सं तत्रैव नीत्वा सर्वां सम्प्तत् स्वीकर्तुम् उक्तवान् । किन्तु कौत्सः १४कोटिनाणकानि सङ्गृह्य अवशिष्टानि तत्रेव गच्छान् आसीत् । तदा तमाहूय एषा सकला सम्पत् त्वदीया एव अवदत् । किन्तु कौत्सः सद्गुणभूषितं वंशोद्धारकं पुत्रं प्राप्नोतु । अयं प्रदेशः सुवर्णखनिः इति प्रसिद्धिमाप्नोतु । अस्मिन् पुण्यदिने वैशाखशुद्धद्वादश्याम् अत्र यः स्नानं करिष्यति सः पापविमुक्तो भूत्वा विष्णुलोकं गमिष्यति । इति आसिषम् उक्त्वा निर्गतः । पश्चात् रघुः अवशिष्टां सकला सम्पत् कोशे न विनिवेश्य ग्रामस्य विप्रेभ्यः वितीर्णवान् ।

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विष्णु

## व्यक्तयः 
* विष्णु दे 
* विष्णु प्रभाकर
* विष्णु पण्ड्या 

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
शिव कुमार बटालवी

लघुचित्रम्
**शिव कुमार बटालवी** (1936-1973) विख्यात पंजाबी कवि आसीत्।

वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:१९३६ जननम्
वर्गः:१९७३ मनम्
कुशः

श्रीरामचन्द्रेण सीतायां जातयमलयोः ज्येष्ठः **कुशः** । कनीयः लवः । वाल्मीकिमुनेः आश्रमे वर्धितौ उभावपि अतीव पराक्रमिणौ बालौ । कुशः इति पदस्य अर्थः दर्भा इति किञ्चिन पवित्रतृणविशेषः । वाल्मीकिः तपसः शक्त्या दर्भां सुमन्त्र्य शिशुं सृष्टवान् । अतः अस्य कुशः इति नाम इति प्रतीतिः अस्ति । 

## जन्मकथा
श्रीरामचन्द्रः लोकापवादात् भीतः सीतां वाल्मीकेः आश्रमस्य परिसरे त्यक्त्वा आगच्छतु इति लक्ष्मणम् आदिशत् । तदनुगुणं लक्ष्मणः गर्भवतीं प्रजावतीं तां वने त्यक्वा आगतवान् । शोकतप्तां सीतां तत्रागतः वाल्मीकिमुनिः नीत्वा आश्रमे आश्रयं दत्तवान् । कालक्रमेण सीता तत्र ऋषिपत्नीनां सेवया नवमासपूर्तेः पश्चात् यमलसन्तानम् असूत । हर्षनिर्भरः वाल्मीकिः तत्रागत्य कुशमुष्टिना प्रथमं लवमुष्टिना अन्यम् अभिमन्त्र्य कुशः लवः च इति नाम कृत्वा उभावपि महापराक्रमिणौ भविष्यतः इति सीताम् उक्तवान् ।  

## शिक्षा पराक्रमः च
वाल्मीकिः कुशलवयोः अन्नप्राशनादीन् सकालिकसंस्कारान् कृतवान् । कालान्तरेण तौ सकलविद्यापारङ्गतौ अभवताम् । पश्चात् वाल्मीकिः स्वरचितं २४सहस्रश्लोकयुक्तं रामायणम् एतौ सवाद्यं गातुं बोधितवान्  । एतौ बहुत्र गायन्तौ जनान् परितोषयतः स्म । अत्रान्तरे श्रीरामचन्द्रः अश्वमेधयागदीक्षितः यज्ञाश्वसंरक्षार्थं शत्रुघ्नं नियोजितवान् । अश्वः विविधभूभागेषु सञ्चरन् वाल्मीकेः आश्रमपरिसरं प्राविशत् । तदा लवः यज्ञाश्वं बन्धयित्वा शत्रुघ्नेन सह प्रयुध्य मूर्छितः । शत्रुघ्नः तं रथे संस्थाप्य अश्वं मोचयित्वा अयोध्यभिमुखं प्रस्थितः । सहसा एतम् उदन्तं श्रुत्वा कुशः सधनुर्बाणः शत्रुघ्नं विरुद्ध्य युद्धमकरोत् । युद्धे शत्रुघ्नः लवेन पराजितः मूर्छितः च । कुशः लवं विमोचयित्वा अश्वमपि स्वीकृत्य निर्गतः । वार्तामिमां श्रुत्वा अयोध्यावासी श्रीरामः सेनासहितं लक्ष्मणं तत्र प्रेषितवान् । बालयोः पाराक्रमस्य पुरतः सोऽपि मूर्छितः, पश्चादागतः भरतः अपि तामेव दशाम् अवाप्नोत् । अन्ते बालाभ्यां सह योद्धुम् आगतः श्रीरामः तौ दृष्ट्वा अन्तरङ्गस्नेहात् शस्त्रप्रयोगं कर्तुं न शक्तवान् ।  किन्तु बालौ तम् आक्रम्य प्रयुध्य रामं मूर्छितम् अकुर्वन् । अत्रान्तरे यज्ञार्थं वरुणलोकं गतः वाल्मीकिः आगत्य वार्तां श्रुत्वा सहसा रणरङ्गम् आगतवान् । लवकुशयोः समरकौशलं दृष्टवा सन्तुष्टः तौ प्राशंसत् । स्वामृतदृष्ट्या रामादीन् सर्वान् सचेष्टितान् अकरोत् । पश्चात् सीतां कुशलवौ च रामाय समर्पितवान् । श्रीरामः मुनिं वाल्मीकिं नमस्कृत्य  बहुप्रशंस्य सपुत्रकलत्रं परिवारेण सह आयोध्यमागत्य अश्वमेधयज्ञं समापयत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* लवकुशौ 

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दुष्यन्तः

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
पुरुवंशस्य राजा दुष्यन्तः

प्राचीनकाले अस्माकं देशे दुष्यन्तः नामकः एकः प्रतापी राजा आसीत् । तस्य सुतः भरतः चक्रवर्ती सम्राट् आसीत् । इदं कथ्यते यत् तस्य नाम्ना एव अस्य देशस्य नाम भारतम् इति प्रसिद्धम् अभवत् । भारतस्य उत्तरस्यां दिशि हिमालयो नाम नगाधिराजः वर्तते । सः हिममण्डितैः दुर्गमैश्च निजशिखरैः प्रहरीव भारतस्य रक्षां करोति । दक्षिण दिशायां च हिन्दमाहासागर: भारतमातुः चरणप्रक्षालनं करोति

अभिज्ञान शाकुन्तलम् महाकवि कालिदासेन विरचितमेकं बहु प्रसिद्ध नाटकम् अस्ति। अस्य नाटकस्य नायकः दुष्यन्तः नायिका शकुन्तला चास्ति । दुष्यन्तः शकुन्तलया सह गान्धर्व विवाहं कृतवान्, तदा सः स्मृतिचिन्हं नाम अङ्गुलीयकं दत्तवान् । तत् अभिज्ञानं मुनेः दुर्वाससः शापेन विलुप्तमभवत्। शापवशात् राजा दुष्यन्तः शकुन्तलां विस्मृतवान्।

दुष्यन्तेनापमानिता गर्भवती सा वनाश्रमे निवसन्ती भरतनामकं पुत्रमजनयत् । द्वादशवर्षानन्तरं केनचिद् धीवरेण तदंगुलीयकमभिधानं दुष्यन्तः लब्धवान् तद् दृष्ट्वैव संपूर्णं पूर्ववृत्तं स्मृतवान्। विरहशोकाकुलः सः शकुन्तलामन्वेष्टुं वने परिभ्रमन् तत्राश्रमे गतवान् । तत्र भरतेन सह शकुन्तला मिलितवती । नाटकस्यास्य विश्वसाहित्येऽत्यधिकं महत्त्वं वर्तते । साहित्यसमीक्षकाः कथयन्ति यत् -- काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला। तत्रापि चतुर्थोकः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।। कालिदासस्य तुलनां जनाः शेक्सपियर् नाटककारेण सह कुर्वन्ति ।

पुरुवंशस्य राजा दुष्यन्तः कदाचित् मृगयां कुर्वन् अटव्यां हरिणं अनुधावन् मालिनीतीरे विद्यमानस्य कण्वस्य आश्रमं प्रविशति । कण्वः फलपुष्पाणि आनेतुं गत इत्यतः काचित् सुन्दरी तापसकन्या तस्मै स्वागतं करोति । अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्करोति सा । तस्याः रूपेण मोहितः दुष्यन्तः स्वपरिचयं तस्यै कुर्वन् तां प्रति त्वं क्षत्रियोऽसि ? त्वां प्रति मम मनः आकर्षति । अहं त्वां कामये इत्यवदत् शकुन्तला तु- अहं मेनकाविश्वामित्रयोः पुत्री इति, ताभ्यां यदा परित्यक्ताहं शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता इति ततः कण्वमहर्षिः वने मां दृष्ट्वा आश्रमं प्रति आनीय पोषितवान् इति । शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता अहं शकुन्तला इति नामधेयं प्राप्नवम्। यदि मां वोढुं वाञ्छसि तर्हि कण्वमहर्षेः अनुमतिः अपेक्षिता इत्यादिकं सर्वं वृत्तान्तम् अकथयत् ।

*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भरतः(रामायणे)

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सुहोत्र

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:पौरवकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ऋक्षः

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्। ऋचः एतस्य जनकः । तक्षकतनया ज्वलन्ती नाम्नी एतस्य पत्नी । अन्त्यनारः अस्य पुत्रः । महाभारतस्य आदिपर्वणि एतस्य विवरणं लभ्यते । 
*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भरद्वाजमहर्षिः

सुदीर्घकालं जीवन् अपि मानवः इतोऽपि अधिककालं जीवितुम् इच्छति । एषः मानवस्य स्वभावः । परन्तु तदेव जीवनम् उन्नतध्येयसाधननिमित्तं यदि भवति तर्हि तत् नितरां प्रशस्यते । सप्तर्षिषु अन्यतमस्य भरद्वाजस्य कथा अत्र उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति ।
भरद्वाजः अत्रिमुनेः पुत्रः आदिकाव्यस्य रामायणास्य कर्तुः वाल्मीकिमुनेः शिष्यः च । सः वेदाध्ययने, देवध्याने च निरतः आसीत् । यदा मरणकालः सन्निहितः तदा इन्द्रस्य ध्यानं कृत्वा - ‘मम आयुः वर्धयतु’ इति प्रार्थितवान् भरद्वाजः ।
प्रत्यक्षीभूतः इन्द्रः भरद्वाजम् आत्मना सह किञ्चिद्दूरं नीतवान् । दूरे उन्नताः त्रयः पर्वताः द्दश्यन्ते स्म । इन्द्रः भरद्वाजस्य अञ्जल्यां मुष्टित्रयपरिमिताः सिकताः स्थापितवान् । भरद्वाजः मौनं स्थितवान् आसीत् ।

"दूरे स्थितानां पर्वतानां महत्वं मनसि निधाय भवान् वदतु -अञ्जल्यां स्थितानां सिकतानां परिमाणं कियत् ?" इति पृष्टवान् इन्द्रः ।
"क्व ते पर्वताः क्व च अञ्जलिमिताः सिकताः ! महत् अन्तरम् एतयोः " इति उक्तवान् भरद्वाजः ।
तदा इन्द्रः -"भवता ज्ञातं वेदज्ञानम् अपि मुष्टिपरिमितम् एव । भवता पर्वतपरिमितं ज्ञातव्यम् अस्ति " इति उक्तवान्  इन्द्रः ।
भरद्वाजः मद्वचनात् भीतः सन्- यावत् ज्ञातं तावता अलम् इति वदेत् , अथवा अहङ्कारेण -मया सर्वं ज्ञातम् अस्ति इति वा वदेत्’ इति इन्द्रः चिन्तितवान् आसीत् । भरद्वाजः तु किञ्चित्कालं यावत् मौनं स्थित्वा - "तर्हि ज्ञानं नाम तावत् बृहत् वा ! तत् मया सम्पादनीयम् । भवतः आशीर्वादः अस्ति चेत् तान् त्रीन् अपि पर्वतान् मदीयान् करिष्यामि" इति महता विनयेन उक्तवान् । 
भरद्वाजस्य द्दढम् आत्मविश्वासम्, उन्नतध्येयं च ज्ञात्वा इन्द्रः आश्चर्यचकितः अभवत् । सः भरद्वाजं शतवर्षपरिमितेन आयुषा अनुगृह्य अद्दश्यतां गतः ।

*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:ऋषयः
विचित्रवीर्यः

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्। चन्द्रवंशस्य शन्तनुमहाराजेन सत्यवती सत्यवत्यां जातः एषः भीष्मस्य अनुजः । काशीराजकन्ये अम्बिका अम्बालिका च अस्य भार्ये । वेदव्यासस्य अनुग्रहेण अम्बिकायां धृतराष्ट्रः अम्बालिकायां पाण्डुः, अम्बिकायाः दास्यां विदुरः च अजायन्त । एषः धनुर्विद्यायां परिणितः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://satyameva-jayate.org/2004/07/17/mahabharata-war-a-backdrop/

‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शन्तनुः

**शन्तनुः**  महाभारते हस्तिनापुरस्य राजा । अयं चन्द्रवंशस्य भरतस्य कुलजः । कौरवपाण्ड्वयोः पूर्वजः ।

## शन्तनुः गङ्गा च
कदाचित् शन्तनुः गङ्गातीरे भ्रमन् काञ्चित् सुन्दरीम् अपश्यत् । तया आकृष्टः अनुरक्तः च परिणयेच्छां प्रकटितवान् । ससमयं सा विवाहार्थम् अङ्गीकृतवती । तदनुगुणं सा किमपि करोति चेत् अपि तेन प्रश्नः न करणीयः । पृष्टे सति तत्क्षणे एव सा तं त्यक्त्वा गमिष्यति इति । समयम् एतम् अङ्गीकृत्य तां परिणीतवान् । गच्छत्सु कालेषु पुत्रमेकम् असूत । किन्तु शिशुं गङ्गानद्यां प्राक्षिपत् । खिन्नः चेदपि राजा त्यागभयात् किमपि नोक्तवान् । कालक्रमेण सप्तशिशून् अपि गङ्गायां न्यमज्जत् । अष्टमं शिशुं यदा सा गङ्गायां प्रक्षेप्तुं गता तदा कोपम् असहमानः राजा शन्तनुः ताम् अवरुध्य कारणम् अपृच्छत् । तदा सा उक्तवती अहं गङ्गा, शिशुं नीत्वा कालन्तरेण प्रत्यर्पयामि इति । तस्याः निर्गमनेन अपत्यानाशेन च अतीव दुःखितः राजा अन्तिमपुत्रस्य आगमनं निरीक्षमाणः वार्षाणि यापितवान् । दत्तवचनानुगुणं गङ्गा तं पुत्रं प्रर्यर्पितवती । अयं पुत्रः एव देवव्रतः अग्रे भीष्‍मः इति विश्रुतः महाभारतस्य महाभूमिका ।

## शन्तनुः सत्यवती
देवव्रतः यदा युवा अभवत् तदा कदाचित् दाशकन्यायां सत्यत्याम् अनुरक्तः । तां दातुं तस्याः पिता कञ्चित् समयम् अभियुक्तवान् । एतेन समयानुसारं सत्यवत्याः पुत्रस्य एव सिंहासनाधिकारः दातव्यः इति । यदि अङ्गीकरोति तर्हि प्रथमपुत्रस्य देवव्रतस्य अन्यायः भविष्यति इति तं समयम् अनङ्गीकृत्य निर्गतवान् । पितुः खिन्नताम् औदासीन्यं तस्य कारणं च विज्ञाय सत्यवत्याः पुत्रः एव सिंहासनमारोयिष्यामि इति पित्रे वचनं दत्त्वा दाशराजस्य स्थानं गतवान् । तत्र तस्मिन् विश्वासम् उत्पादयितुम् "अहम् आजन्म ब्रह्मचर्यम् आचरामि  " इति प्रतिज्ञां कृतवान् । अनेन अस्य नाम भीष्म इति अभवत् । शन्तनुसत्यवत्योः दाम्पत्यफलरूपेण द्वौ पुत्रौ अजायेताम् । एकः चित्रवीर्यः अपरः विचित्रवीर्यः । शन्तनोः मरणस्य पश्चात् । सत्यवती पुत्राभ्यां सह भीष्मस्य साहाय्येन राज्यभारम् अकरोत् । 

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎ 
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धृतराष्ट्रः

महाभारते महाकाव्ये प्रधानभूमिकासु अन्यतमः **धृतराष्ट्रः** विचित्रवीर्यस्य प्रथमपत्न्याः अम्बिकायाः पुत्रः । हस्तिनापुरस्य अन्धराजस्य पत्नी गान्धारी, अनया शतं सन्तानानि प्राप्तवान् । एते एव अग्रे कौरवाः इति अभिज्ञाताः । एतेषु अपत्येषु एका एव कन्या अजायत । सा एव दुश्शला या अग्रे जयद्रथस्य पत्नी अभवत् । पुत्रेषु दुर्योधनः, दुश्शासनः च कौरवाग्रगण्यौ ।

## जन्म बाल्यम्
विचित्रवीर्यस्य अकालमरणस्य पश्चात् माता सत्यवती स्वस्य प्रथमपुत्रस्य वेदव्यासस्य साहाय्यम् अपृच्छत् । नियोगपद्धत्या सः विचित्रवीर्यस्य पत्निद्वयम् अनुगृहीतवान् । तस्मिन् अवसरे विचित्रवीर्यस्य प्रथमा पत्नी अम्बिका व्यासस्य तेजोमण्डलं दृष्ट्वा भीता नेत्रनिमीलनं कृतवती । अतः अस्याः पुत्रः अन्धः धृतराष्ट्रः । द्वितीया पत्नी व्यासस्य समागमे भीता पाण्डुरा अभवत् । अतः पाण्डुः पुत्रः सञ्जातः । सः एव अग्रजस्य स्थाने राज्यभारम् अकरोत् । पण्डोः रोगात् अकालमरणं गतवान् । तत्पश्चात् अन्धः धृतराष्ट्रः एव राज्यम् अपालयत् ।

## कुपुत्रजन्म
धृतराष्ट्रस्य प्रथमपुत्रस्य दुर्योधनस्य जननावसारे अनेकाः अशुभसङ्केताः दृष्टाःइति कारणेन भीष्मः विदुरः इत्यादयः शिशुं त्यक्तुम् असूचयन् । किन्तु धृतराष्ट्रः पुत्रव्यामोहेन तं वात्सल्येन अपालयत् ।

## उत्तराधिकारः
पितुः पश्चात् अहमेव राजा भविष्यामि इति दुर्योधनस्य दुराशयः आसीत् । पितुः इच्छापि इयमेव चेदपि स्वपुत्रस्यापेक्षया ज्येष्ठं युधिष्ठिरं युवराजपदे अभिषिक्तवान् । अनेन निराशं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीष्मः कुरुराज्यं विभक्तुं सूचितवान् । एतत् साधु इति धृतराष्ट्रः भागं कृत्वा एकं भागं पाण्डवेभ्यः दत्तवान् । किन्तु सः खाण्डवप्रस्थभागः शुष्कप्रदेशः अप्रयोजकः आसीत् । सफलं सम्पत्समृद्धं हस्तिनापुरं पुत्रस्य कृते रक्षितवान् ।

## द्यूतः
धृतराष्ट्रस्य उपस्थितौ एव युधिष्ठिरः द्यूते शकुनेः कुतन्त्रेण कौरवैः पराजितवान् । प्रत्येकस्मिन् स्तरे अपजयं प्राप्तवान् युधिष्ठिरः सकलैश्वर्यं सहोदान् पत्नीं द्रौपदीं च नष्टवान् । एतत् सर्वं पश्यन् अपि अपश्यन् इव मूकवत् स्थितः धृतराष्ट्रः द्रौपद्याः वस्त्रापहरणकाले अपि तूष्णीम् एव स्थितवान् ।

## कुरुक्षेत्रे भरतयुद्धम्
कुरुक्षेत्रे यदा युद्धं प्रचलति स्म तदा दिव्यदृष्ठियुतः सारथिः सञ्जयः युद्धस्य सम्पूर्णं विवरणं धृतराष्ट्रगान्धार्योः पुरतः वर्णयति स्म । प्रतिदिनं स्वपुत्राणां मरणवार्तां श्रुण्वतः धृतराष्ट्रस्य दुःखम् अवर्धत । तान् संरक्षितुम् अशक्तस्य स्वान्धत्वस्य निन्दामकरोत् । किन्तु सञ्जयः पाण्डवानां पक्षे एव धर्मः अस्ति इति पुनः पुनः स्मारितवान् ।

## भीममूर्तेः आलिङ्गनम्
कुरुक्षेत्रे महाभारतयुद्धस्य समाप्तेः पश्चात् धृतराष्ट्रः अपारं दुःखं रोषं चानुभूतवान् । पाण्डवान् सन्दृश्यं  विजयं प्रशंसितवन् । भीमं प्रीत्या (मनसि रोषेण) आलङ्गितुम् इष्टवान् । अपायं संलक्ष्य श्री कृष्णः भीमस्य पर्यायेन कांस्यप्रतिमां दत्तवान् । स्वपुत्रघातके क्रोधान्वितः धृतराष्ट्रः रोषात् स्वशक्तिं सर्वाम् उपयुजय आलिङ्गितवान् कांस्यमूर्तिः चूर्णिता अभवत् । पश्चान् शन्तः धृतराष्ट्रः पण्डवान् अनुग्रहीतवान् ।

## वार्धक्यं मरणं च
कुरुक्षेत्रयुद्धस्य पश्चात् धृतराष्ट्ः राज्यभारम् अनुवर्तियितुं युधिष्ठिरं प्रार्थितवान् । धृतराष्ट्रः अनेकवर्षाणि हस्तिनापुरं प्रशास्य गान्धर्या कुन्त्या विदुरेण च सह वानप्रस्थम् अगच्छत् । हिमाले सम्भूते दावाग्निना मृताः ।

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
पाण्डवाः

**पाण्डवाः** महाभारतस्य प्रधानभागाः । पञ्चपण्डवाः इत्येव प्रसिद्धाः। तेषु युधिष्ठिरः ज्येष्ठः, भीमसेनः मध्यमः, अर्जुनः तृतीयः, नकुलः सहदेवः च यमलौ ।

## पण्डवपितरौ
पाण्डवानां पिता पाण्डुः अतः एतेषां तत् नाम अस्ति । पाण्डुः महाप्रतापी चन्द्रान्वयस्य राजा । अस्य द्वे भार्ये आस्ताम् । एका कुन्ती अपरा माद्री इति । युधिष्ठिरः, भीमसेनः, अर्जुनः च कुन्तीपुत्राः । नकुलसहदेवयोः माता माद्री

## पण्डवजन्मकथा
कदाचित् पाण्डुः मृगयाविनोदार्थं पत्नीभ्यां कुन्तीमाद्रीभ्यां सह अरण्यम् अगच्छत् । तत्र मृगयोः मैथुनम् अपश्यत् । पण्डुः तत्क्षणे एव तयोः बाणप्रहारम् अकरोत् । इहलोकं त्यजतः मृगः पाण्डुराजम् अशपत् । राजन् त्वत्समानः क्रूरपुरुषः अस्मिल्लोके कुत्रापि न स्यात् । त्वं मे मैथुनकाले बाणं प्रयुक्तवान् । अतः त्वं यदा मैथुने मग्नः भवति तदा एव ते मरणं भवेत् इति । अनेन शापेन पाण्डुराजः अतीव खिन्नः भूत्वा स्वपत्न्यौ उक्तवान् । हे देवी अहमिदानी मम सर्वकामान् त्यक्त्वा अस्मिन् कानेने वसामि । भवत्यौ हस्तिनापुरं गच्छताम् । अस्य वचनं श्रुत्वा रज्ञ्यौ अवदताम् । नाथ भवता विना वयं क्षणमपि न जीवावः । भवता सह वने एव वस्तुम् अनुमतिः दीयताम् इति । पाण्डुः तयोः प्रार्थनाम् अङ्गीकृतवान् । कदाचित् अमावास्यायां पाण्डुः ब्रह्मणः दर्शनार्थं गच्छतः ऋषिगम् अपश्यत् । तैः सह स्वां नेतुम् अयाचत । ते अवदन् हे राजन् कोऽपि निस्सन्तानः पुरुषः ब्रह्मलोकगमनस्य अधिकारी न भवति । अतः वयं त्वां तत्र नेतुं नैव शक्नुमः इति अवदन् । तेषां वचनं श्रुत्वा पाण्डुः पत्नीं कुन्तीम् उक्तवान् ।  हे कुन्ति मम मानुषजन्म एव व्यर्थं सम्भवत् अस्ति यतः सन्तानहीनः ऋणत्रयेन मुक्तः कथं भवति ? किं भवती पुत्रप्राप्तये सहाया भवति ? इति । कुन्ती अवदत् हे आर्यपुत्र दूर्वासमुनिः मे तादृशमन्त्रस्य उपदेशं कृतवान् येन यां कामपि देवताम् आहूय मनोवाञ्छितं वस्तु प्राप्तुं शक्नोमि । यदि भवान् आज्ञापयति तर्हि अहं कमपि देवम् आह्वयामि । तदा पाण्डुः यमधर्मराजम् अह्वातुम् सूचितवान् । यमधर्मः कुन्त्यै पुत्रप्रदानम् अकरोत् यस्य नाम युधिष्ठिरः अभवत् । कालान्तरेण पाण्डुः वायुदेवम् इन्द्रदेवं च आह्वातुं कुन्तीम् आदिष्टवान् । वयुदेवस्य अनुग्रहेण भीमः इति पुत्रं इन्द्रस्य वरेण अर्जुनः इति पुत्रं च कुन्ती प्राप्तवती । तत्पश्चात् कुन्ती पण्डोः आदेशनुसारं माद्रीदेव्यै मन्त्रस्य दीक्षां दत्तवती । माद्री अश्विनिकुमारयोः अनुग्रहेण नकुलः सहदेवः चेति पुत्रौ प्राप्तवती । एव कदाचित् पण्डुः माद्रीदेव्या सह वने नदीतटे विहरन् आसीत् । रमणीये वातावरणे मन्दसुगन्धितशीतलसमीरे माद्र्याः वस्त्रम् उड्डीयगतम् । अनेन पाण्डोः मनः विचलितम् अभवत् । माद्रिदेव्या सह रतिम् आरब्धवान् । तस्मिन् क्षणे एव शापवशात् पाण्डोः मृत्युः अभवत् । माद्री तेन सह सतिप्रथाम् अगच्छत् । कुन्ती पुत्राणां पालनार्थं हस्तिनापुरम् अगच्छत् ।

‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हस्तकन्दुकक्रीडा

**हस्तकन्दुकक्रीडा**(handball) कन्दुकक्रीडासु अन्यतमा ।

वर्गः:कन्दुकक्रीडाः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बिलियर्ड्स्-क्रीडा

**गुलिशङ्कुक्रीडा**(क्यू-क्रीडा, बिलियर्ड्स्-क्रीडा)(Cue sports,billiard sports) आङ्ग्लेयानां क्रीडा वर्तते । एषा क्रीडा *क्यू दण्डस्य* सहायेन क्रीडन्ति । 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
**Billiards Digest* magazine
**Inside Pool* magazine
**AZBilliards* e-magazine
**Cue Sport News*
**Pool & Billiards Online Community* 
**Snookerwiki* cue sports news 

वर्गः:कन्दुकक्रीडाः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दाक्षक

**दाक्षक**
*दाक्षम्

वर्गः:दाक्षम्
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
केकयः (आनव)

सः प्राचीनभारतस्य राजा आसीत्।
*प्राचीन-वंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
स्थिरवलयलम्

* दाक्षम्

वर्गः:दाक्षम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उत्पतनी

उत्पतनी काचित् बालक्रीडा। भारते अपि एषा क्रीडा भवति।
वर्गः:दाक्षम्
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सौबल

*दाक्षम्

वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वियुग्मदण्डम्

*दाक्षम्
*The 2009-2012 *Code of Points*  *Apparatus description at the FIG website
*US Gym Net's glossary of uneven bars skills 
*Animations and explanations of basic bars skills 

वर्गः:दाक्षम्
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिर्जू महाराज

पण्डित् बिर्जू महाराज् इत्येव परिचितः ख्यातः च बृजमोहन नाथ मिश्रा इति भारतस्य प्रसिद्धः कथक्नृत्यपटुः । भारतस्य कथक् नृत्यप्रकारस्य लखनौ(लक्ष्मणपुरी) काल्का-बिन्दादिन् घराना शैल्याः प्रमुखः नृत्यकारः बिर्जूमहाराजः । अयं कलावित् कथक्नृत्यस्य कलाकाराणां महाराज् वंशजः । अस्य पिता गुरुः अच्चन् महारजः । पितुः सहोदरः शम्भुमहाराजः, लच्चूमहाराजः अपि कथक्कलाकारौ । अस्य नृत्याकलायाः विषये वेशेषः आदरः असीदपि अरम्भे हिन्दुस्तानीसङ्गीतं सम्यक् अभ्यस्तवान् । अपि च ख्यातः गायकः अपि अभवत् । कथक् नृत्यनाटकानि नविनशैल्या प्रदर्शनेन एतं कलाप्रकारम् उत्तुङ्गे नीतवान् । विश्वस्य अनेकानि स्थानानि पर्यटनं कृत्वा सहस्रशः नृत्यप्रदर्शनानि कृतवान् । अनेन सह कथक्कलाप्रकारं ये अभ्यस्तुम् इच्छन्ति तेषां सुविधार्थं शताधिकाः कार्यशालाः समचालयत् । बिर्जू महाराजः नवदेहलीनगरे विद्यमानस्य भारतीयकलाकेन्द्रे स्वस्य पितृव्येन सह उद्योगम् अकरोत् । तदन्तरम् नैकानि वर्षाणि अस्याः नृत्यशालायाः अध्यक्षः भूत्वा कलासेवाम् अकरोत् ।  क्रि.श.१९९८तमवर्षे यदा अयं निवृत्तः अभवत् तदनन्तरं **कलाश्रमः ** इति स्वकीयां कलाशालाम् आरब्धवान् । 
## जीवनं पृष्ठभूमिः च
अच्चन् महाराज् इत्येव प्रथितस्य लखनौघराणाक्रमस्य ख्याकथक्नृत्यपटोः जगन्नाथमहाराजस्य गृहे बिर्जूमहारजस्य जन्म अभवत् । तदा जगन्नाथमहाराजः रायगढस्य प्रान्ते राजभावनस्य आस्थाननृत्यकलावित् आसीत् । लच्चूमहाराजात् शम्भुमहाराजत् च बिर्जू शिक्षां प्राप्तवान् । स्वस्य सप्तमे वयसि प्रथमवारः रङ्गमञ्चे कथक्नृत्यं प्रादर्शयत् । क्रि.श.१९४७तमे वर्षे मेमासस्य २०तमे दिनाङ्के बिर्जू यदा नववर्षीयः आसीत्  तदा तस्य पिता दिवङ्गतः । 
कञ्चित्कालं सः आर्थिकं सङ्कष्टम् अनुभूतवान् । परिहारमन्विषन् सकुटुम्बं दिहलीनगरं गतवान् ।   
## वृत्तिजीवनम्
नवदेहलीनगरस्य सङ्गीतभारती इति संस्थायां बिर्जूमहाराजः तस्य त्रयोदाशे वयसि नृत्यकलां छात्रान् बोधितुम् आरब्धवान् । तदन्तरं सः नवदेहल्याः भारतीयक्लाकेन्द्रं कथक् केन्द्रे च छात्रान् नृत्यं बोधितवान् । कथक् केन्द्रं सङ्गीतनाटकाकादेम्याः सहयोगेन एव प्रचलति स्म । बिर्जूमहाराजः सङ्गीतनाटकाकादम्याः बोधकवृन्दस्य मुख्यः आसीत् ।   क्रि.श.१९९८तमे वर्शे स्वस्य निवृत्तेः अन्तन्तरं कथक् भारतीयललितकलाकादमि कलाश्रमः इति स्वीयं नृत्यविद्यालयम् आरब्धवान् । 
सत्यजित् राय् निदेशनस्य शतञ्ज् के खिलाडि इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रे नृत्यद्वयस्य संयोजनं कृत्वा गीतमपि गीतवान् । क्रि.श.२००२तमे वर्षे लोकार्पिते शाह् रुख् खानस्य देवदास् इति चलच्चित्रे कस्यचित् गीतस्य नृत्यसंयोजनं कृतवान् । बिर्जूमहारजस्य तिस्रः पुत्र्यः द्वौ पुत्रौ च सन्ति । एतेषु ममता महाराजः, दीपक महाराजः, जयकिशन् महाराजः कथक् नृत्ये परिणताः सन्ति । त्रिभुवन् महाराजः इति नमानः पौत्रः अपि अस्ति ।
## साधारः
## प्रशस्तयः सम्माननानि
बिर्जू महाराजस्य क्रि.श.१९८६तमे वर्षे पद्मभूषणः, सङ्गीतनाटकाकादमीप्रसातिः अपि च कालिदाससम्मननम्, इत्यादिभिः प्रशस्तिभिः पुरस्कारैः च भूषितः अभवत् । बिर्जूमहाराजेन वाराणस्यां) विद्यमानस्य बनारस् हिन्दुविश्वविदालयस्य कैरगढ् विश्वविद्यालयस्य च गौरवडाक्टरेट् उपधिः प्राप्ता । 

वर्गः:नर्तकाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:परिशीलनीयानि
केलुचरण महापात्रः

'*गुरुः* केलुचरण महापात्रः''' (ओरियाभाषा - ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର) कश्चित् प्रसिद्धः भारतीयनृत्यपटुः अध्यापनगुरुः। (जीवितकालः क्रि.श. १९२६तमवर्षस्य जनवरिमासस्य अष्टमदिनाङ्कतः क्रि.श. २००४ तमवर्षस्य एप्रिलमासस्य सप्तमदिनाङ्कपर्यन्तम् ) अयं ओडिशी नृत्यस्य प्रतिनिधिः। विशतशतके प्राचीनभारतीयनृत्यानां पुनरुज्जीवनाय महान्तं प्रयत्नं कृतवान् ।. अपि च प्रसिद्धः भारतीयः संस्कृतकविः अपि येन गुरोः विषये एवं लिखितम् । सङ्गोपाङ्गशुभाङ्गीलासमधुरं सन्तीरणनृत्यार्णवम् इति ग्रन्थं लिखितवान् इति ।

## प्रशस्तयः
* सङ्गीतनाटककादमीपुरस्कारः।, क्रि.श.१९६६तमे वर्षे ।
* पद्मश्रीः, क्रि.श.१९७२तमे वर्षे ।
* पद्मभूषणः, क्रि.श.१९८९तमे वर्षे ।
* सङ्गीतनाटकाकादमी सम्माननम् ।, क्रि.श.१९९१तमे वर्षे ।
* पद्मविभूषणः,क्रि.श २०००तमे वर्षे । 
* कालिदाससम्माननम् मध्यप्रदेशसर्वकारेण दत्तम् ।

## महोक्तयः
* "Odissi is not a mere dance form to entertain people but to inspire and elevate. I don't actually dance but pray in compassion and the spectators say that this 'form' is dancing."
* ""The real dance must convey the feeling of undivided existence, that a spectator can feel that he is not different from the thing observed"

**केलुचरणमहापात्रः** भारतीयशास्त्रीयनर्तकः नृत्यगुरुः च आसीत् । ओडिस्सीनृत्यस्य प्रतिपादकः एषः संस्कृतकविः च । अतः एव केलुचरणमहोदयस्य एवं वर्णनं कृतं दृश्यते - 'साङ्गोपाङ्गोशुभांगिलासमधुरं समतीर्णनृत्यार्णवम्' इति।
## विषेषपठनम्
* *The Making of a Guru: Kelucharan Mohapatra, His Life and Times*, by Ileana Citaristi. Published by Manohar, 2001. ISBN 81-7304-369-8.
* *The Dancing Phenomenon: mad boy*, by Sharon Lowen, Kelucharan Mohapatra, Avinash Pasricha. Lustre Press, Roli Books, 2001. ISBN 81-7436-179-0.

## उल्लेखाः
## बाह्यानुबन्धाः
* mad boy profile from www.odissidance.com
* http://www.srjan.com/about_guruji.aspx 
* Homage to a Guru at *Rediff.com*
;दृश्यावलीसम्पर्कः ।
* mad boy - Orissi dance - *Gita Govinda*
* Guru Kelucharan Mohapatra - Geeta Govinda
* Dancer Madhavi Mudgal explains, a performance of Kelucharan Mohapatra
* http://www.srjan.com/guruji.aspx 

वर्गः:नर्तकाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जतिन दास

भारतीय चित्रकार

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official website
* Jatin Das Profile,Interview and ArtWorks
* Profile 
* JD Centre of Art

वर्गः:चित्रकाराः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
यामिनी कृष्णमूर्तिः

लघुचित्रम्|यामिनी कृष्णमूर्तिः
**यामिनी कृष्णमूर्तिः** (जननम् - क्रि.श.१९४०, चिदम्बरम्, तमिळुनाडु कस्मिंश्चित् तेलुगु कुटुम्बे) भारतस्य काचित् सुप्रसिद्धा भरतनाट्यस्य कूचिपुडीनृत्यप्रकारस्य च नृत्याङ्गना । पौर्णिमातिथौ जातायाः अस्याः पितामहः प्रीत्या 'पूर्णतिलका' इति नाम अङ्कयतु इति सूचितवान् । क्रि.श.१९५७तमे वर्षे चेन्नैनगरे (पूर्वतनं नाम मद्रास्) आरब्धा यामिन्याः नृत्यकलासेवा अनेकमुखयुत्का अस्ति । अनया तिरुमलदेवालयस्य अस्थाननृत्याङ्गनायाः गौरवं प्रापम् । एषा क्रि.श.१९७७तमे वर्षे पद्मश्रीःप्रशस्त्या क्रि.श.२००१तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्त्या क्रि.श.१९७७तमे वर्षे सङ्गीतनाट्याकादमीप्रशस्त्या विभूषिता अभवत् । एताभिः सः अन्याः प्रशस्तयः पुरस्कृतियः एतया प्राप्राः ।

## बाल्यं शिक्षा च
अतिविशिष्टे कूचिपुडीनृत्यप्रकारस्य प्रदर्शनेन भारतीयनृत्यपरम्परायां नूतनाध्ययस्य आरम्भं कृतवती इयं नृत्याङ्गना यामिनी कृष्णमूर्तिः ।तमिळुनाडुराज्यस्य चिदम्बरम् इति नगरे क्रि.श.१९४०तमे वर्षे अस्याः जन्म अभवत् । अस्याः पितरौ तेलुगुब्राह्मणजातीयौ । यदा यामिनी ५वर्षीया आसीत् तदा मद्रास् नगरे तदानीन्तनकालस्य सुप्रसिद्धा नृत्याङ्गनायः श्रीमती रुक्मिणीदेवी अरुण्डेल् इत्यस्याः गुरुत्वेन नृत्यविद्याम् आरब्धवती । अग्रिमविद्याभ्यासं विविधगुरूणां मार्गदर्शनेन शिक्षितवती । 
 
## नृत्यकलाप्रशिक्षा
यामिनी मूलभूयाः प्राथमिकशिक्षायाः अनन्तरं तञ्जावूरुप्रदेशस्य किट्टप्प पिळ्ळै महोदयस्य मार्गदर्शनेन नृत्यकलायाः अभ्यासं कृतवती । दण्डायुधपिळ्ळै कञ्चीपुरम् एल्लप्प पिळ्ळै मैसूरु गौरम्म इत्यादयः प्रसिद्धः नृत्यविद्वांसः नामिन्याः नृत्यासक्तिम् उतेजनेन पोषितवन्तः । क्रि.श.१९५७तमे वर्षे मद्रास्नगरे स्वस्याः नृत्यस्य प्रथमप्रदर्शनम् अकरोत् । इयम् अनुपमसौन्दर्येण आकर्षकव्यक्तित्वेन कलाकौशलेन च अल्पेनैव कालेन कलाराधकानाम् अतीव प्रीतिपात्रम् अभवत् । क्रि.श. १९९०तमवर्षस्य कालखण्डपर्यन्तं सा नृत्यकलक्षेत्रे नूतनं रूपं दत्तवती । भारतदेशस्य कोणे कोणे अपि नृत्यकलाक्षेत्रे अस्याः नाम प्रतिध्वनितम् । तां कीर्तिं रक्षितुम् इतोऽपि उन्नतस्थानं प्रप्तुं सा सदा प्ररिश्रमं करोति स्म । इदानीमपि सार्धचत्वरिदशकस्यानन्तरम् अपि अपारप्रशस्तिभिः सम्माननैः च तस्य तृप्तिः नास्ति । इतोऽप्यतिशयेन यशसः शिखरम् आरोढुम् इच्छति । देहलीनगरे वासं कुर्वती तत्र एव नृत्यशिक्षा शालाम् आरब्धवती । तत्र भारतस्य भविष्यस्य कालाविदां निर्माणे निरन्तरं प्रयत्नशीला अस्ति ।
 
## आत्मकथनम्
“A Passion For Dance” यामिन्या इति आङ्ग्लभाषया स्वजीवनगाथाग्रन्थः लिखितः । एतत् पुस्तकं साहित्यासक्तानां प्रियतमम् अभवत् ।

## प्रशस्तिपुरस्काराः
अस्याः नृत्यकलासेवा बहून् प्रशस्तिपुरस्कारान् आनयत् । क्रि.श.१९७७तमे वर्षे पद्मश्रीःप्रशस्त्या क्रि.श.२००१तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्त्या क्रि.श.१९७७तमे वर्षे सङ्गीतनाट्याकादमीप्रशस्त्या विभूषिता अभवत् ।

वर्गः:नर्तकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अर्जुन मल्होत्रा

भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अर्जुन् मल्होत्रा

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
देवांग मेहता

**देवांग मेहता** (आगस्ट् १० १९६२ - अप्रैल् १२ २००१) एषः न्यास्काम् नायकः आसीत्। भारतीय साफ़्ट्वेर् उध्यमस्य प्रगति एतस्य कारणात् इति कथ्यते।

ब्यक्तिः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सुधा चन्द्रन्

**सुधा चन्द्रन्** (Tamil: சுதா சந்திரன்) परिपूर्णा भरतनाट्यस्य नृत्याङ्गना । अपि च भारतस्य चलच्चित्रलोके दूरदर्शनकार्यक्रमेषु च अभिनयं नृत्यं च कृतवती । क्रि.श.१९८१तमे वर्षे तमिऴ् नाडु त्रिचीसमीपे सम्भूतात् सञ्चारवाहनस्य अपाघातात् एकपादेन हीना अपि कृतकपादयुक्ता एषा नृत्यक्षेत्रे अभिनयक्षेत्रे च यशः प्राप्तवती ।

## बाल्यं शिक्षा च
सुधा चन्द्रन् क्रि.श.१९६४तमे वर्षे सञ्जाता ।  मितिबायी महाविद्यालयात् सा स्नातकपदवीम् अवप्नोत् । मुम्बै नगरे सा स्नातकोत्तरपदवीं समापितवती । क्ति.श.१९८११तमे वर्षे यदा सा तीर्थयात्राप्रसङ्गेफ़्न दक्षिणभारते तमिऴ् नाडु प्रान्ते गच्छन्ती सञ्चारयानस्य अपघातात् दक्षिणटङ्का नष्टा। तदनन्तरं तस्याः तत् दौर्बल्यं कृतकटङ्कां योजयित्वा भारतदेशस्य अग्रगण्यनृत्याङ्नासु अन्यतमा अभवत् । दैहिकमानसिकत्रासेन मध्ये वर्षद्वयं यावत् नर्तनस्य अभ्यासः त्यक्तः । तस्याः परिश्रमसाध्यम् उपलब्धिं परिगणयन्तः वैदेशिकाः तां नृत्यप्रदर्शनार्थम् आहूतवन्तः । यूरोप केनडा मध्यप्राच्येत्यादिषु विविधस्थानेषु नृत्यं प्रदर्श्य पुरस्कारान् सम्माननानि च प्राप्तवती । तस्याः प्रसिद्धिं परिगणयन्तः चलच्चित्रदूरदर्शनजनाः तां कार्यक्रमेषु योजितवन्तः ।

## जीवनयात्रा
क्रि.श.१९८४तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः मयूरी इति चलच्चित्रे कथया आकृष्टा सुधा चन्द्रन् तस्मिन् नटति । क्रि.श.१९८६तमे वर्षे एतत् एव चलच्चित्रं हिन्दीभाषया *नाचि मयूरी* इति नाम्ना पुनर्निर्मितम् । तस्मिन् एव वर्षे अनेन चलच्चित्रे अभिनयार्थम् इयं राष्ट्रियपुरस्कारं प्राप्तवती । एकता कपूरु इत्यनया निर्मिते दूरदर्शनवाहिन्याः *कहीं किसी रोज़्* हिन्दीभाषायाः कथामालिकायां रामोला सिकण्ड इति पात्रं निरूढवती यत् बहुखातमभवत् । भारतस्य दूरदर्शनवाहिनीषु अतिप्रसिद्धा अभिनेत्रिषु इयम् अन्यतमा इति परिगण्यते । यत्रापि अन्यस्मिन् क्षेत्रे कार्यं कुर्वती प्रसिधा अभवत् चेत् अपि अस्याः अनुरक्तिः भरतनाट्यम् एव । अतः सा मुम्बैनगरे सुधाचन्द्रन् अकादेमी अफ् डान्स् इति इति नृत्याकादमीम् अस्थापयत् । इदानीम् अस्याः संस्थायाः पुण्यपत्तनम् (पुणे) मध्ये अपि शाखा अस्ति । रविकुमार दङ्ग् इतेषः अस्याः पतिः अस्य नृत्यकलाशालायाः निदेशाकः अस्ति । आहत्य सुधा चन्द्रन् विश्वेऽस्मिन् आत्मविश्वासस्य मूर्तिरिव अस्ति ।

## दूरदर्शनवाहिन्यां कलासेवा
## चलच्चित्रजगति कलासेवा
## प्रशस्तिपुरस्काराः 
**National Film Awards**, १९८६

* Special Jury Award : *मयूरी*- तेलुगुभाषा

**The Indian Television Academy Awards**, २००५

* Best Actess in a negative role - For तुम्हारी दिशा

## उल्लेखाः
## बाह्यानुबन्धाः 
* 

वर्गः:नर्तकाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
घनश्याम दास बिडला

भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Rs 2.80 Billion BITS Pilani Hyderabad Campus Foundation Laid
* AP CM Readies BITS Pilani Hyderabad Campus
* Milestone for BITS Pilani Hyderabad 
* Chief Minister AP Lays the BITS Pilani Hyderabad Campus Foundation
* BITS Pilani Makes the Right Move at the Right Time
* People who shaped India 
* In the Shadow of the Mahatma by Ghanshyam Das Birla

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सोहराब पिरोजशाह

भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:उद्योगपतयः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जमनालाल बजाज

जन्म- 4 नवम्बर 1889

मृत्यु - फरवरी 1942
*भारतीय-सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Jamnalal Bajaj Foundation official website

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नारायणमूर्तिः

**नारायणमूर्तिः** (N. R. Narayana Murthy) (नागवार रामराव् नारायणमूर्तिः) इन्फोसिस्नामिकायाः भारतीय-सूचनातन्त्रज्ञानसंस्थायाः संस्थापकः । मैसूरुनगरे विद्यमानम् इन्फोसिस्प्रशिक्श्हणकेन्द्रं विश्वस्य अत्यन्तं सम्पन्मूलयुक्तेषु केन्द्रेषु अन्यतमं वर्तते ।

## श्रेष्ठः उद्यमी
नारायणमूर्तिः अत्युत्तमः सूचनातन्त्रज्ञानोद्यमी, आदर्शभारतीयश्च । विंशतिः वर्षाणि यावत् तस्याः संस्थायाः मुख्यकार्यनिर्वाहकाधिकारिरूपेण कार्यम् अकरोत् । तेनैव विश्वस्य सूचनातन्त्रज्ञानभूपटे भारतस्य नाम अमरं जातम् । अयं बहूनाम् उद्यमसंस्थानाम् उन्नतविद्यासंस्थानाञ्च निर्वाहकमण्डल्याः सदस्यः वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Profile at Infosys
* N. R. Narayana Murthy Collected news and commentary at *The Times of India*

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एस् एल् किर्लोस्कर

लघुचित्रम्|एस् एल् किर्लोस्कर
भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सुब्रत राय

भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

""

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विनोद खोसला

भारतीय उद्योगपति।
*भारतीय-सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 

* 

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधु सप्रे

भारतीय रूपदर्शिनी।

वर्गः:भारतीय-रूपदर्शिन्यः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९७१ जननम्
मनीष मल्होत्रा

**मनीष मल्होत्रा**
भारतीय सौन्दर्यउद्योग।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:१९६६ जननम्
मिलिन्द सोमान

भारतीय सौन्दर्यउद्योग।

वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:सजीवव्यक्तयः
वर्गः:१९६५ जननम्
रोहित बहल

**रोहित बहल**

भारतीय रूपदर्शी ।

वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कलाविदः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:१९६१ जननम्
इकबाल

भारतीय लेखकः।

""

वर्गः:भारतीयलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कल्हणः

भारतीय लेखकः।

अनेन काश्‍मीरस्‍य इतिहास: लिखित: । एतस्‍य ऐतिहासिककाव्‍यस्‍य नामधेयं राजतरङ्गिणी इति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Dhar, K. N. *Kalhana - The Chronicler* . Retrieved on November 15, 2008.
* Rajatarangini by Kalhana http://books.google.co.in/books?id=4rcwLQDFh-EC&pg=PA92&l#v=onepage&q&f=false

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:द्वादशशताब्द्याः कवयः