उत्तङ्कः

उत्तङ्कः ( English: Uttanka or Utanka) इति  ऋषिः वौदिक परम्परायां प्रख्यातः । स मरु नाम मरुभूमिप्रदेशे निवसति स्म ।  तस्य वृत्तान्तं हिन्दू इतिहासग्रन्थे महाभारते लभ्यते ।

क्वचित्  उत्तङ्कः वेद नाम्नः ऋषेः शिष्यः इति कथितं वर्तते । अन्यत्र तस्य गुरुः गौतमः इति च कथितम् । सः महाराज्ञ्याः कर्णाभरणं गुरुपत्न्यै गुरुदक्षिणारूपेण समर्पितवान् इति कथा प्रसिद्धा वर्तते।

राज्ञाः सकाशात् दानरूपेण उत्तङ्कः कर्णाभरणं प्राप्नोति। मध्येमार्गं नागाः तत् चोरयन्ति।  तदा इन्द्रः अग्निश्च उत्तङ्कस्य साहाय्यं कुरुतः। आरुणिः नागलोकात् कर्णिकां विमोचयित्वा पुनर्प्राप्नोति । कथानुसारं कृद्धः उत्तङ्कः राजानं जनमेजयं मिलित्वा तक्षको नाम नागलोकस्य राजा। तं प्रति प्रतिकारः उचितः।  सः मारणीयः इति उपदिशति।  तक्षकः एव पूर्वं जनमेजयस्य पितरं राजानं परीक्षितं विषदंशेन मारितवान् ।

उत्तङ्कस्य वैशिष्ट्यं नाम सः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनम् अवाप्नोत् । एकदा श्रीकृष्णः अत्तङ्काय एकं वरं दत्तवान् तद्बलात् यदा कदापि उत्तङ्कः श्रीकृष्णं स्मरति तदा झटिति तस्य पिपासा निवारिता भवति इति । ततः सर्वदा उत्तङ्कस्य वासस्थाने मरुभूमौ जनाः यदा कदापि विरलाः वर्षभरितमेघाः दृश्यन्ते तान् “उत्तङ्कस्य मेघाः” इति वर्णयन्ति।

## गुरुदक्षिणा
उत्तङ्कस्य वृत्तान्तः महाभारते द्विधा दृश्यते । प्रथमः मूलरूपः पौष्य पर्वः नाम अध्याये महाभारतस्य आदिपर्वणि लभ्यते । अन्यः उत्तङ्कोपाख्यानम् नाम भागः आश्वमेधिकपर्वणि (महाभारतस्य चतुर्दशपर्वणि) लभ्यते । एकः ग्रन्थः मलयाळभाषायां यस्य नाम उत्तङ्कोपाख्यानम् इति कथां चतुर्दशपर्वेणा कि़ञ्चिदन्य रूपेण निरूपयति यत्र ऋषेः नाम उतङ्कः इति उत्तङ्कः इति न दत्तम् । अर्जुनेन भीष्मेन अन्यः उत्तङ्कः एव यः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं प्राप्तवान् ।

एकदा मरुभूमौ पर्यटन् उत्तङ्कः तर्षितः जलाय कृष्णस्य स्मरणं कृतवान् किन्तु एकः विवस्त्रः चण्डालः तत्र मूत्रं विसृज्य तत् पीतुं आदिशत् । सः चण्डालः पँङ्केन कलुषितः मलिनैः श्वानैः परिवृतः आसीत् । चण्डालः पुनःपुनः तस्य मूत्रं पातुम् उक्तवान् । उत्तङ्कः निराकृतवान् तत्क्षणं चण्डालः अदृश्यः । तदा कृष्णः तत्र आगतवान् । उत्तङ्कः ब्राह्मणस्य तृषां निवारितुं चण्डालं प्रेषितवन्तं कृष्णं तर्जितवान्। परन्तु कृष्णेन विशदीकृतम् इन्द्रः कृष्णस्य उत्तङ्काय अमृतं प्रदातुं निवेदनं न अङ्गीकृतवान् कारणं मनुष्येभ्यः अमृतं न दातव्यमिति । 

अन्ते इन्द्रः किन्तु चण्डालरूपं धृत्वा अमृतं दातुं सिद्धः यदि उत्तङ्कः न तिरस्करोति। कृष्णेन एतत् अँङ्गीकृतम् । तथा कृष्णः उक्तवान् चण्डालस्य अमृतनिवेदना उत्तङ्केन अनुपेक्षणीया तस्य व्यवहारः असाधु इति। तथापि कृष्णः भविष्ये उत्तङ्कस्य पेयजलापेक्षां यदा कदापि पूरीकरिष्यामि इति आश्वासितवान् । कृष्णः पुनः आशीर्वदितवान् उत्तङ्कः यदा कदापि मरुभूमौ जलदान् मेधान् वर्षाय अपेक्षते तदा घनमेघाः मरुभूमौ वर्षयन्ते इति। एते वर्षभरितमेघाः मरुभूमौ अति विरलाः एव तेषां नाम उत्तङ्कस्य मेघाः इति जनेन आख्यातम्  ।

## अन्यकथाः
महाभारते वनपर्वणि वर्णितं धुन्धुः नाम असुरः मरुधन्वा नाम प्रदेशे उज्जालकमरुभूमितले सिकतायाः अधः निवसन् आसीत् । धुन्धुः सर्वं लोकं बहु पीडितवान् । धुन्धोः दुराचारेण कुपितः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् उत्तङ्कः विष्णोः कृपार्थं तपसं आचरितवान् । संप्रीतः विष्णुः उत्तङ्कं उक्तवान् चिञ्ता मास्तु इक्ष्वाकुमहाराजः कुवलाश्वः विष्णोः अंशीभूतः असुरस्य संहारं करिष्यति  इति । उत्तङ्कः राजावृहदश्वं मिलित्व विष्णोः वचनं कथितवान्। स राजा वानप्रस्थआश्रमं स्वीकर्तुं उद्युक्तः स्वस्य पुत्रं कुवलाश्वं उत्तङ्कस्य कार्यं कर्तुं आदिश्य वनं निर्गतः । कुवलाश्वः २१००० याद्धान् पुत्रान् च सङ्ग्राह्य उत्तङ्केन सह उज्जालकप्रदेशं प्रति अगच्छत्। मार्गे विष्णुः स्वस्य शक्त्यांशं राज्ञे प्रदत्तवान्।  धुन्ध्वासुरः प्रजापतिना वरं गृहीतवान् केनापि देवांशेन सः न मारणीयः इति । कुवलाश्वः मरुभूमौ सिकतां सैन्येन सह खनित्वा अधःस्थं बृहदाकारं असुरं अन्विष्टवान् । बृहत्सेनेन आवृतः असुरः तीक्ष्णायुधैः प्रहृतः । कृद्धः असुरः सर्वान्  आयुधान् निवार्य मुखेन ज्वालां प्रवहन् सर्वान् सैनिकान् क्षणे भक्षितवान् । तदा राजा बहु पराक्रमेन असुरं प्रतिरुद्ध्य जलराशिं उत्पाद्य अग्नेः उपशमनं कृतवान् । असुरं ब्रह्मास्त्रेण अमारयत् । राज्ञः त्रयः पुत्राः जीविताः आसन्। राजा कुवलाश्वः असुरहननेन संप्रीतैः ऋषिभिः देवैः अनेकवरान् संप्राप्तवान् । अनन्तरं सः धुन्धुमारः इति प्रखायातः अभवत् |

नारदीयपुराणे कथितं उत्तङ्कः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् आसीत्। वृद्धाप्ये सः अनेकदेवतामन्दिराणां  दर्शनार्थं तीर्थयात्रां अकरोत् । एकदा सौवीरक्षेत्रे विष्णुमन्दिरस्य स्वर्णकवचान् अपहरन्तं गुलिकः नाम व्याधं उत्तङ्कः दृष्ट्ववान्। गुलिकः उत्तङ्कं हन्तुं उद्युक्तः । उत्तङ्कः मारणकृत्यस्य पापकर्मस्फलं कठोरम् अनेकजन्मनि अनुभोक्तव्यमिति बोधितवान् । इदं श्रुत्वा चोरः गुलिकः पश्चात्तापेन मृतः। उत्तङ्कः चोरस्य मृतशरीरोपरि गङ्गाजलं प्रोक्षणं कृतवान्। गुलिकः पुनर्जीवितः तत्फलेन वैकुण्ठं प्राप्तवान्। महाविष्णोः आदेशेन उत्तङ्कः बदरिकाश्रमं गत्वा तपसं आचरितवान् स्वयं वैकुण्ठं सम्प्राप्तवान्  ।

## उल्लेखाः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि