कलाजीवनसंस्था

## कलाजीवनसंस्था 
**कलाजीवनसंस्था** (*Art of Living Foundation*) एका अ-सर्वकारीया संस्था (NGO) तथा शैक्षिक-मानवोपकारी-संस्था च वर्तते, या १९८१ तमे वर्षे श्री श्री रविशङ्करेण स्थापिता। एषा संस्था मुख्यतया श्वासप्रक्रियाणां, ध्यानस्य, योगस्य च आधारेण तनाव-निवारणाय आत्म-विकास-कार्यक्रमान् प्रस्तौति। १५० अधिकेषु देशेषु प्रचलिता एषा संस्था मुख्यतया स्वयंसेवकानां प्रशिक्षित-शिक्षकाणां च वैश्विकी-व्यवस्थायाः माध्यमेन कार्यं करोति।

## उद्भवः विकासश्च 
१९८१ तमे वर्षे भारते कर्णाटकराज्ये कलाजीवनसंस्थायाः स्थापना श्री श्री रविशङ्करेण कृता। शङ्करः, यः स्वानुयायिभिः "श्री श्री" अथवा "गुरुदेव" इति नाम्ना ज्ञायते, सुदर्शनक्रियाम् (*SK&Y*) इति नामिकां लयबद्ध-श्वास-प्रक्रियां विकसितवान्, या संस्थायाः उपदेशानां मुख्यो भागोऽभवत्। आरम्भिक-कार्यक्रमाः मुख्यतया तनाव-निवारणे आन्तरिक-शान्तौ च केन्द्रीताः आसन्, ये विशिष्ट-श्वास-व्यायामैः, योगेन, ध्यानेन च प्राप्यन्ते स्म।

संस्थायाः कार्यक्षेत्रं १९८०–१९९० दशकेषु भारते ततः परं विश्वेऽपि तीव्रगत्या विस्तृतम्। अस्य विस्तारस्य कारणं तत्कार्यक्रमाणां आकर्षणम् आसीत्, यैः दैनन्दिन-तनावस्य प्रबन्धनार्थं स्वास्थ्य-वर्धनाय च व्यवहारिकाः उपायाः प्रतिज्ञाताः आसन्। सहस्राब्दस्य आरम्भपर्यन्तं कलाजीवनसंस्थायाः महती वैश्विकी उपस्थितिः अभवत्, यस्याः कोटिशः प्रतिभागिनः आकर्षिताः, अनेकेन्द्राणि, आश्रमाः, मानवकल्याण-प्रयत्नाश्च सर्वत्र स्थापिताः।

## मूलदर्शनं कार्यक्रमाश्च 
कलाजीवनसंस्थायाः दर्शनं शरीर-मनसोः मध्ये श्वासस्य सम्बन्धस्य सिद्धान्ते केन्द्रितम् अस्ति। इदं मत्वा यत् विशिष्ट-श्वास-प्रक्रियाः मानसिक-भावनात्मक-स्थितौ गभीरं प्रभावं कर्तुं शक्नुवन्ति। श्री श्री रविशङ्करः दृढं वदति यत् आन्तरिकी शान्तिः बाह्यशान्तिं सामाजिक-सौहार्दं च संवर्धयितुं पूर्वनिबन्धनम् अस्ति। उपदेशाः जीवनस्य सर्वांगीणं दृष्टिकोनं प्रवर्धयन्ति, यत्र आध्यात्मिकं ज्ञानं दैनिक-जीवनस्य व्यवहारिक-साधनैः सह एकीकृतं भवति।

संस्थायाः मुख्यप्रदानेषु इमानि सन्ति:

* **कलाजीवनकार्यशाला (सुखकार्यक्रमः):** अयं मुख्यकार्यक्रमः प्रतिभागिनः सुदर्शनक्रियायाः, अन्येषाम् श्वास-व्यायामानां, योगासनानां, ध्यानस्य, दैनिक-जीवनस्य व्यवहारिक-ज्ञानस्य च परिचययति। प्रतिभागिनः तनावं न्यूनीकर्तुं, शक्तिं वर्धयितुं, समग्रं कल्याणं सुधारयितुं च प्रविधिं शिक्षन्ते इति वदन्ति।
* **सुदर्शनक्रियायोगः (SK&Y):** इयं विशिष्टा श्वासप्रक्रिया धीराणां, मध्यमानां, तीव्राणां च श्वासानां विशिष्टं चक्रीयं क्रमं अन्तर्भावयति। सा संचित-तनावं मोचयितुं, स्नायुतन्त्रं शान्तं कर्तुं, मानसिक-स्पष्टतां प्रवर्धयितुं च साधनरूपेण पाठ्यते।
* **उन्नत-ध्यान-कार्यक्रमाः (यथा, मौनकला):** इमे निवृत्तिकालेषु (*retreats*) ध्यानस्य, मौनस्य, आध्यात्मिक-ज्ञानस्य च गहनम् अध्ययनं प्रस्तौति, प्रायशः तेषां प्रतिभागिनां कृते ये आरम्भिक-कार्यक्रमान् समापितवन्तः सन्ति।
* **योग-ध्यान-कार्यशालाः:** योगानाम् अन्यरूपाणि, उन्नत-ध्यान-प्रक्रियाः, विशिष्ट-समूहानां कृते (यथा बालाः अथवा व्यावसायिक-कार्यकर्तारः) विशिष्ट-प्रविधयः च प्रस्तूयन्ते।
* **युवा-सशक्तीकरण-कार्यक्रमाः:** युवा-सशक्तीकरण-सेमिनारः (*YES!*) सदृशाः कार्यक्रमाः युवजनेभ्यः तनाव-प्रबन्धनं, नेतृत्वं, सामाजिक-दायित्वं च साधयितुं साधनानि प्रदातुं निर्मिताः सन्ति।

## मानवकल्याण-सामाजिक-प्रयत्नाः 
कलाजीवनसंस्था मानवकल्याण-सामाजिक-विकास-परियोजनानाम् विशाले कार्यक्रमे संलग्ना अस्ति, याः प्रायशः संबद्ध-न्यासानां स्वयंसेवक-जालानां च माध्यमेन क्रियन्ते। इमे प्रयत्नाः संयुक्तराष्ट्रस्य धारणीय-विकास-लक्ष्यैः सह संलग्नाः सन्ति, ये च संस्थायाः वैश्विक-प्रभावस्य प्रमुख-घटकत्वेन प्रायशः उल्लिख्यन्ते।

* **ग्रामीण-विकासः धारणीय-जीविका च:** "५एच कार्यक्रमः" (स्वास्थ्यं, स्वच्छता, गृहं, सामञ्जस्यं, मानवाः) एकीकृत-ग्रामीण-विकासस्य सर्वांगीण-दृष्टिकोणः अस्ति। परियोजनासु ग्रामेषु, विशेषतः भारते आफ्रिकादेशस्य भागेषु च, स्वच्छ-पेयजलस्य स्वच्छता-सुविधानां च उपलब्धिः, व्यावसायिक-प्रशिक्षणं, महिला-सशक्तीकरणं, धारणीय-कृषि-प्रक्रियाणां कार्यान्वयनं च अन्तर्भवति। उदाहरणार्थं, संस्थया जल-तनावग्रस्त-क्षेत्रेषु स्वच्छ-जलार्थं रिवर्स ऑस्मोसिस (RO) संयंत्राणां स्थापनार्थं परियोजनाः आरब्धाः सन्ति।
* **आघात-आपदा-राहतः पुनर्वासश्च:** प्राकृतिक-आपदाभिः, संघर्षैः, अन्यैः च आघातजन्य-घटनाभिः प्रभावितानां व्यक्तीनां समुदायानां च कृते तनाव-प्रबन्धन-आघात-राहत-कार्यक्रमेषु महद् ध्यानं दीयते। कलाजीवनसंस्था २००४ तमे वर्षे हिन्दमहासागरे सुनामी-प्रभावित-क्षेत्रेषु, २०१५ तमे वर्षे नेपाल-भूकम्प-प्रभावित-क्षेत्रेषु, साम्प्रदायिक-हिंसया प्रभावितेषु क्षेत्रेषु च स्वयंसेवकान् कार्यक्रमान् च प्रेषितवती अस्ति।
* **पर्यावरण-संरक्षणं पर्यावरणविज्ञानं च:** संस्थया अनेकाः विशाल-पर्यावरण-परियोजनाः आरब्धाः सन्ति, यत्र विविधेषु देशेषु वृक्षारोपण-अभियानानि सन्ति। विशेषतः भारते वेदवती, कुमुद्वती, पालार-नदीनाम् सदृशानाम् नदीनाम् पुनरुत्थान-परियोजनाः आरब्धाः सन्ति, यासां लक्ष्यं भूजलस्तरं पूरयितुं शुष्क-नदीतलानि पुनर्जीवितं कर्तुं च अस्ति।
* **शिक्षा:** कलाजीवनसंस्था अनेकाणि शैक्षिक-संस्थानानि सञ्चालयति, यत्र ग्रामीण-आदिवासी-क्षेत्रेषु निःशुल्क-विद्यालयः अपि सन्ति। इमे विद्यालयाः गुणवत्तया युक्तं, मूल्य-आधारितं शिक्षणं समग्र-विकासं च प्रदातुं लक्ष्यं कुर्वन्ति।
* **शान्तिस्थापनं संघर्ष-निवारणं च:** श्री श्री रविशङ्करः तथा कलाजीवनसंस्था विश्वे संघर्ष-प्रभावित-क्षेत्रेषु विभिन्न-शान्ति-प्रयत्नेषु संवाद-प्रयत्नेषु च संलग्नाः सन्ति। अस्मिन् पृथग्भूतानां समुदायानाम् एकत्रानयनं, वार्तालाप-सुविधा, पूर्व-योद्धृणां हिंसा-पीडितानां च कृते तनाव-न्यूनीकरण-प्रविधयः प्रदाने च प्रयत्नाः सन्ति, यत्र कश्मीरः, कोलम्बिया, इराकः च सन्दर्भाः उल्लिखिताः सन्ति।

## संगठनात्मक-संरचना धनप्रबन्धनं च 
कलाजीवनसंस्था एकया अ-लाभकारी-संस्थारूपेण कार्यं करोति, यस्याः उपस्थितिः विद्यते तेषु विविधेषु देशेषु तथैव पञ्जीकृता अस्ति। सा विकेन्द्रीकृत-संरचनया युक्ता अस्ति, यस्यां बहूनि स्थानीय-शाखाः, केन्द्राणि, आश्रमाः च एकया केन्द्रीय-अन्तरराष्ट्रीय-निकायेन समन्विताः सन्ति। संस्था मुख्यतया स्वयंसेवकानां विशाल-जाले निर्भरं करोति।

कलाजीवनसंस्थायाः वित्तपोषणं मुख्यतया स्वकार्यक्रमाणां शुल्केभ्यः, प्रतिभागिभ्यः समर्थकेभ्यश्च प्राप्तेभ्यः दानेभ्यः, धनसंग्रह-कार्यक्रमेभ्यश्च भवति। वित्तीय-पारदर्शिता देशानुसारं भिद्यते। कलाजीवनसंस्थायाः संयुक्तराष्ट्रस्य आर्थिक-सामाजिक-परिषदि (*ECOSOC*) विशेष-परामर्श-दर्जाः अस्ति, येन सा विभिन्न-संयुक्तराष्ट्र-मञ्चेषु पहलुेषु च भागं ग्रहीतुं शक्नोति।

## सकारात्मक-प्रभावः अनुमोदनं च 
बहवः प्रतिभागिनः स्वतन्त्राः निरीक्षकाः च कलाजीवन-कार्यक्रमान् मानसिक-स्वास्थ्ये, तनाव-न्यूनीकरणे, समग्र-कल्याणस्य उन्नयने च महत्त्वपूर्ण-सकारात्मक-प्रभावैः सह योजयन्ति। संस्थायाः मानवकल्याण-प्रयत्नाः, विशेषतः आपदा-राहत-ग्रामीण-विकास-क्षेत्रेषु, सर्वकारैः सामुदायिक-नेतृभिः च व्यापकरूपेण प्रशंसिताः सन्ति।

### वैज्ञानिक-अनुसंधानम् 
सुदर्शनक्रियायाः कलाजीवन-संबद्ध-प्रक्रियाणां च प्रभावकारिता अनेकेषां अध्ययनानां विषयभूता अस्ति, येषां केचन अवसादस्य, चिन्तायाः, तनावस्य च न्यूनीकरणं तथा कल्याणस्य रोगप्रतिरोधक-कार्यस्य च सुधारं प्रतिपादयन्ति।

* उदाहरणम् – *Journal of Affective Disorders* इति पत्रिकायां प्रकाशितम् अध्ययनम् (Sharma, H., et al., 2006) अवसाद-चिन्ता-विषये लाभानां अन्वेषणं कृतवान्।

## वैश्विक-पहुँचः प्रभावश्च 
कलाजीवनसंस्थायाः प्रभावः स्वकार्यक्रमान् अतिरिच्य अन्तरराष्ट्रीय-मञ्चेषु अपि विस्तृतः अस्ति। श्री श्री रविशङ्करः संयुक्तराष्ट्रं, विश्व-आर्थिक-मञ्चं, विश्वस्य विविधान् संसद्सदनान् च सम्बोधितवान्। संस्थया यूनेस्को, यूनिसेफ, अन्यैः च अन्तरराष्ट्रीय-निकायैः सह शिक्षा-शान्ति-धारणीय-विकास-संबद्धेषु परियोजनासु सहयोगः कृतः अस्ति।

## चयनित-प्रकाशनानि 
श्री श्री रविशङ्करेण योगः, ध्यानं, आध्यात्मिकता, आत्म-सहायता च विषये अनेकाणि पुस्तकानि लिखितानि सन्ति, यानि बहुषु भाषासु अनूदितानि सन्ति। कलाजीवनसंस्था अपि स्वकीयानि सामग्रीणि, यथा पत्रिकाः ऑनलाइन-सामग्री च, स्वकार्यकलापान् प्रतिवेदितुं प्रकाशयति।

## सन्दर्भाः 
* Chryssides, George D. "The Art of Living." *Historical Dictionary of New Religious Movements*. 2nd ed., Rowman & Littlefield, 2011, pp. 46–47.
* "What is The Art of Living Foundation?" *The Times of India*.
* "The Breath of Life: Sri Sri Ravi Shankar's Art of Living." *The Hindu*. 15 May 2005.
* Zope, S. A., & Zope, R. A. "Sudershan Kriya Yoga: A Review." *Journal of Clinical and Diagnostic Research*, vol. 9, no. 10, 2015, pp. LE01–LE04. Online
* Sharma, H., et al. "Sudarshan Kriya Yoga for Treating Depression and Anxiety: An Evidence-Based Approach." *Journal of Affective Disorders*, vol. 91, no. 1, 2006, pp. 71–79.
* "Art of Living Helps Tsunami Victims." *BBC News*. 12 January 2005. Online
* "Art of Living's river rejuvenation project in Karnataka yields results." *The Economic Times*. 25 September 2018. Online
* "Sri Sri Ravi Shankar in Iraq: Bridging the Divide." *Forbes India*. 14 March 2014. Online
* "UNEP Partners with Art of Living for World Environment Day." *United Nations Environment Programme*. 5 June 2019. Online
* "UN ECOSOC Consultative Status List." *United Nations Official Website*.
* "How Art of Living operates." *The Times of India*.

## अग्रिमपठनाय 
* Monk, Christopher. *India: A Guide to the Art of Living*. Random House, 2010.
* नूतन-धार्मिक-आन्दोलनानाम् आध्यात्मिक-संस्थानां च विषये विविधाः अकादमिक-पत्रिकाः व्यापक-सन्दर्भार्थम्।

## बाह्यसम्बन्धाः 
* आधिकारिक जालपृष्ठः