open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पुरूरवाः

लघुचित्रम्|Pururava
अनेकानि यागयज्ञादीनि कृत्वा देवताः तोषितवान् **पुरूरवाः** कश्चित् महान् राजा आसीत्।  सः तदा तदा देवलोकम् अपि गत्वा आगच्छति स्म। कदाचित् प्रयाणकाले तेन कस्याश्चित् स्त्रियाः आर्तनादः श्रुतः। केशी नाम कश्चित् राक्षसः ऊर्वशी-चित्रलेखानामनी द्वे देवकन्ये बलात् अपहृत्य नयन् आसीत्। पुरूरवाः तं राक्षसं जित्वा ते देवकन्ये सुरक्षिततया स्वर्गं प्रापितवान्।

## **ऊर्वश्या सह विवाहः**
कानिचन दिनानि अतीतानि।  कस्यचित् ऋषेः शापकारणतः ऊर्वशी भूलोके नरजन्म प्राप्तवती। सा भूलोके पुरूरवसम् इष्टवती। ऊर्वश्याः असदृशं सौन्दर्यं दृष्ट्वा पुरूरवाः अपि आकृष्टः अभवत्। "अहं भवतीं परिणेतुम् इच्छामि" इति पुरूरवाः स्वेच्छां प्रकटितवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा ऊर्वशी निर्बन्धसहितं परिणयम् अङ्गीकृतवती। तस्याः प्रधानः निर्बन्धः आसीत् यत्-'मम समीपे एकं हरिणयुगलम् अस्ति यावत् तत् सुरक्षितं स्थास्यति तावत् अहं भवता सह जीवनं करिष्यामि" इति। पुरूरवाः एतत् अङ्गीकृतवान्।
तौ द्वौ अपि कञ्चित् कालं यावत् गार्हस्थ्यजीवनं कृतवन्तौ।

## **ऊर्वश्याः वियोगः**
ऊर्वश्याः शापविमोचनकालः सन्निहितः। स्वर्गे तस्याः अभावेन नीरसताम् अनुभवन् इन्द्रः तस्याः शोधनार्थं गन्धर्वान् प्रेषितवान्। एकस्यां रात्रौ महती वृष्टिः आसीत्। तदा गन्धर्वाः आगत्य हरिणद्वयमपि चोरयित्वा नीतवन्तः। निद्रातः अकस्मात् जागरितः पुरुरवाः तं विषयं ज्ञात्वा अनुक्षणं तान् अनुसृतवान् । किन्तु तान् ग्रहीतुं सः न शक्तः। एवं नियमभङ्गः जातः इत्यतः ऊर्वशी अनुक्षणं पुरूरवसं परित्यज्य स्वर्गं गतवती। ऊर्वश्याः वियोगं सोढुम् अशक्तः पुरूरवाः उन्मत्तः इव अभवत्। तस्य तादृशीं स्थितिं दृष्ट्वा उत्पन्नकरुणाः देवताः वर्षे एकवारं कुरुक्षेत्रे तयोः मेलनार्थं व्यवस्थां कृतवन्तः। तेन पुरूरवसः जीवने चैतन्यं दृष्टम्।
ऊर्वशी-पुरूरवसोः कथायां बहु रहस्यानि सन्ति इति पौराणिकाः वदन्ति। एतां कथाम् आधारीकृत्य अनेके कवयः काव्यानि नाटकानि च रचितवन्तः सन्ति।

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नहुषः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आयुः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
उशनाः

**उशनाः** नाम शुक्राचार्यः । यथा अमरकोशे- **शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भर्गवः कविः**। 
:वश (कान्तौ) 'कनसिः' (उ ४-२३८)
स्वायम्भुवमन्वन्तरे भृगुमहर्षि-पुलोमयोः अष्टसु पुत्रेषु चतुर्थः अयम् । इदानीं प्रचाल्यमानस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य तृतीये पर्याये व्यासः आसीत् । अस्य पत्नी ऊर्जस्वतिः । पुत्री देवयानी । जगतः सम्पदः निमित्तं देवासुरयोः युद्धावसरे देवाः बृहस्पत्याचार्यम् असुराः शुक्राचार्यञ्च स्वस्य आचार्यत्वेन स्व्यकुर्वन् । अयं हिरण्यकशिपोः पुरोहितः आसीत् इति उल्लेखः उपलभ्यते । (दे भा १ ४, विष्णु ३ ३)

वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुन्तिभोजः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्। कुन्तिभोज: तथा शूर: एतौ भ्रातरौ।तारुण्ये क्वचित् तौ कस्यचिन्मुने: दर्शनाय गतौ। मुनि: उवाच यत्तयो: एकस्य सन्तति: भविष्यति।अन्य: नि:सन्तान: भविष्यति।परस्परं स्नेहभावात् तथा नि:सन्तानदोषभयात् तौ परस्परं वचनं प्रतिश्रुतवन्तौ यद् आवयो: यस्य कस्य अपि प्रथमं सन्तानं भवतु, तेन तद् अपत्यम् अन्यस्मै समर्पणीयम्।शूरस्य प्रथमा कन्या जाता पृथा।शूरात् कुन्तिभोज: तां स्वगृहम् आनीतवान्, महता स्नेहेन पालितवान्।एषा एव कुन्ती इति अग्रे प्रसिद्धा।कुन्तिभोज: महाभारतयुद्धे पाण्डवानां पक्षे आसीत्।युद्धे स: वीरगतिं प्राप्तवान्।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कुन्तिभोजः
*प्राचीनवंशावली

‎

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शकुनिः

सः महाराज सुबलस्य पुत्रः गान्धारदेशस्य राजा च आसीत् । तस्य अन्य नामः सौबलः । तस्य भगिनी गान्धारी । सः कौरवाणं मातुलः आसीत् । तस्य पुत्रः उलूकः । सः द्यूतखेले प्रवीणः आसीत् । सः कुरुक्षेत्रयुद्धाय उत्तरदायकः आसीत् । सहदेवः तस्य हन्ता ।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मधु

:मधु (आहारपदार्थः)
:मधु (राजा)
:मधु (औषधम्)

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सत्वन्तः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:यदुकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उग्रसेनः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्। यदुवंशस्य आहुकनृपतेः तनुजः । पुरा त्रेतायाम् एषः मथुरायां राज्यं शासति स्म । अस्य पुत्र एव कंसः । वसुदेवस्य पत्नी, कृष्णस्य जननी देवकी अस्य तनया । पुत्रः कंसः एनं कारागृहे निवेश्य सिंहासनमधिरूढवान् । यदा कृष्णः कसमवधीत्, तदा पुनः राज्यसिंहासनमधिरुह्य प्रजाः शशास । इत्येषा कथा भारतस्य सभापर्वणि, भागवते, विष्णुपुराणे च वर्णिताऽस्ति । स्कान्दपुराणे उग्रसेनस्य तीर्थयात्रावर्णनमस्ति । यादववंशः चन्द्रवंशस्य एका शाखा आसीत् ।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कंसः

**कंसः** यदुवंशस्य उग्रसेनस्य पत्न्यां कालनेमिः इति राक्षस्य अंशेन जातः । मगधदेशस्य राज्ञः जरासन्धस्य पुत्र्यौ अस्तिः प्रास्तिः च अस्य भार्ये । उग्रसेनस्य राज्ञी कदाचित् सखिभिः सह स्नातुं यमुनानदीं गता कामपरवशा पत्युः स्मरणं कृतवती । सहसा द्रुमिलः इति राक्षसः उग्रसेनस्य रूपेण आगत्य रतिसुखमनुभूतवान् । रतिलक्षणेन एषः उग्रसेनः न इति शङ्किता तेन वास्तववृत्तान्तं प्राप्तवती । तदा रोषात् भवतः दुर्वीर्येण जातेन यदुवंशजेन एव मृत्युं प्राप्नोतु इति शप्तवती । अनेन कारणेन कंसे आसुरी स्वभावः संवृद्धः । प्रप्ते तारुण्ये कंसः उग्रसेनं कारागारे अस्थापयत् । स्वयं राज्यं दौष्ट्येन प्रशासितुम् आरब्धवान् ।

## कृष्णजनम्
पितृव्यस्य पुत्र्याः देवक्याः विवाहं वसुदेवेन सह वैभवेन अकरोत् । नवदम्पत्योः सम्प्रेषणावसरे कंसः  'अस्याः गर्भजः शिशुः ते मृत्युः भविष्यति' इति अशरीरवाणीं श्रुतवान् । भीतः कंसः देवकीवसुदेवौ कारागारे स्थापितवान् । तयोः जाते सन्ताने कंसः तान् मारयति स्म:। एवं तयोः सप्तापत्यानि मारितवान् । वसुदेवदेवक्योः अष्टमे गर्भे श्रीकृष्णः अजायत । देववाणीम् अनुसरन् वसुदेवः तं शिशुं नन्दगोकुलस्य नन्दगोपस्य पत्न्याः यशोदायाः निकटं निक्षिप्य तया प्रसूतां कन्याम् आनीय देवक्याः समीपम् अस्थापयत् । देवक्याः स्त्रीजननम् अभवत् इति ज्ञात्वा कंसः खड्गपाणिः तत्रागतः । शिशुम् उपरि क्षिप्त्वा खड्गं प्रसारितवान् । किन्तु शिशुः तव मृत्युः नन्दगोकुले वर्धते इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । अनेन कंसस्य भयं तापः कोपः च शतगुणिताः अभवन् ।

## कंसवधः
कथञ्चिदपि कृष्णस्य हननं भवेदेव इति विचिन्तयन् कंसः बालकृष्णं मारयितुं पूतना, शकटः, धेनुकः, यमलार्जुनः केशी, इत्यादीन् चित्रविचित्रान् मायाविराक्षसान् सम्प्रेषितवान् । ते सर्वेऽपि क्षुद्राः बालकृष्णेन हताः । कृष्णे तारुण्ये आगते मन्त्रिणा अक्रूरेण बलरामं श्रीकृष्णं च मथुराम् आनायितवान् । कंसस्य राजभवनस्य प्रवेशद्वारे एव कुवलयपीडः इति मत्तगजं कृष्णबलरामयोः वधार्थम् अत्यजत् । कृष्णः गजं हत्वा बलरामेण सह कंससभां प्राविशत् । तत्र आत्मनः वधार्थं सिद्धौ चाणूरमुष्टिकौ मल्लयुद्धेन संहार्य कंसवधं कृतवन्तौ । पश्चात्  श्रीकृष्णः उग्रसेनं पुनः सिंहासने उपावेशितवान् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कंसः

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
जीमूतः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कृष्णः

**कृष्णः**  भारतीयसम्प्रदाये सनातनधर्मे च वासुदेवः श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् परमतत्त्वं च ॥ कृष्णो श्रीभगवतो लीलावताररूपः॥ कृष्णस्तु स्वयं भगवान् इति कथ्यते। कर्षति आकर्षति इति कृष्णः, मेघश्यामवर्णीयः इति तस्य नामस्य अर्थः।  मृत्युलोके इह श्रीकृष्णः द्वापरयुगे पाश्चैमिकवर्षे ३१०२ ईसापूर्वे मथुरानगरस्य कारागृहे ऽवतृतः। तस्य माता देवकी पिता वसुदेवश्च ॥

तदा कंसः देवक्या: भ्राता मथुरानरेश: आसीत् । कंसपितोग्रसेनः कृष्णस्य मातामहः। दुष्टेन कंसेन भगिनी देवकी आवुत्त: वसुदेव: च स्वकारागृहे बद्धौ‍॥‌‍‍‌‍‍ कंसमतिबलवन्तं कश्चित् ऋषिः देवकीवसुदेवविवाहावसरे तयोरष्टमपुत्रः कंसमर्दनकारणं भविष्यतीति कथितवान्। तस्मात्तौ कंसेनातिचिन्तितेन कारागृहे बद्धौ आस्ताम्। वसुदेवदेवक्योः सप्तपुत्रान् क्रूर:कंसः हतवान्।अष्टमपुत्रः कृष्णः जनितः इति विदित्वा आगच्छति |किन्तु तदन्तरॆ कृष्णस्य स्थाने नन्दगोपतनया आगत्य तस्याः स्थाने गोकुले कृष्णः रक्षितवान्। एतद्विषयं तत्स्त्रीकन्यया विदितः कंसः श्रीकृष्णस्य अन्वेषणे सर्वत्र स्वसैन्यं प्रेषितवान्। तद्व्याजया आगतान् शकटासुर तृणावर्तादीन् संहरति। अर्जुनवृक्षछेदव्याजया धुनि,चमु इति असुरौ संहरति। एवं लोकपालः कृष्णः गोकुलं त्यक्त्वा वृंदावनं प्रति आगत्य तत्र बक-उग्र-वत्सासुरादीन् संहरति। तत्रैव कालीयमर्धनं कृत्वा लोकरक्षणार्थं कालीयं मारयति। तत्सप्तवयसि एव कालनेमिपुत्रान् वेषभस्वरूपान् सप्तदैत्यान् मारितस्य कृष्णस्य नीला इति कन्यया साकं विवाहं भवति। एकदा एषः वृन्दावने इन्द्रयज्ञं न्यवारयति। तदा कृद्धः इन्द्रः बृहद्वर्षधारां निरंतरं वर्षति। तदा कृष्णः गोवर्धनगिरिं धृत्वा वृन्दावनजनान् रक्षति।तद्दृष्ट्वा इन्द्रोपि कृष्णस्य समीपे शरणागतिं प्राप्नोति। एतद्गोवर्धनगिरिप्रसंगेन सर्वे जनाः श्रीकृष्णं स्वयं भगवान् इति जानन्ति। एवं शंखचूड-अरिष्टासुर-रजक- पूतनी-कुवलयापीड-चाणूर-मुष्टिकासीन् हत्वा स्वमातुलं कंसं च मारितः श्रीकृष्णः देवकी वसुदेवयोः बन्धनं निस्सारितवान्। 
१६१०८ पत्नीन् प्राप्तः कृष्णः नरकासुरसंहारानंतरं स्त्रीसंरक्षणार्थं १६००० कन्यान् उद्वहति। यतः नरकासुरः तान् कन्यान् स्वबंधने वनिहितव्वन्। यदा कृष्णः नरकासुरं हत्वा तान् कन्यान् विमोचति। तदा ते प्रार्थयंति। नरकासुरात् बन्धितान् अस्मान् कोपि नेछति। अतः अस्माकं तावत् त्वमेव गतिः पतिः इति। तेषां प्रार्थनानुसारेण कृष्णः तान् उद्वहति।अन्ये लक्ष्मीस्वरूपाःअष्टमहिष्स्तावत् सन्दर्भानुसारेण कृष्णं प्राप्नुवन्ति।
कृष्ण: यादवकुलस्य राजा आसीत्। तेन भगवद्गीता संवाद: प्रदत्तः।
thumb|150px|**कृष्णवेशः**
गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सन्ति। दशमे अध्याये श्रीकृष्णः स्वदिव्यस्वरूपं वर्णयति। एकादशे अध्याये सः अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शयति। द्वादशे अध्याये भक्तस्य दिव्यगुणाः वर्णिताः।
कृष्णः इति नामं तावत् भगवद्मूलरूपेषु चतुर्विंशतिरूपेषु अंतिमः। महाभारतस्य विष्णुसहस्रनामे ५७ & ५५० तमे नामे प्रसिद्धः। कृष्णस्य इतिहासस्तु महाभारतॆ,भागवतमहापुराणे, विष्णुपुराणे, हरिवंशे गीयते। एषः कृष्णः एव ओडिशा मध्ये जगन्नाथ, महाराष्ट्रे विठोबा,विठ्ठ्ल, राजस्थानमध्ये श्रीनाथ इति प्रसिद्धः।
उत्तरप्रदेश, बिहार्, हरियाण, गुजरात्, डेल्ली मध्येषु कृष्णस्य संचलनमासीत् इति प्रथा।
thumb|left|150px|**यशोदानन्दनः बालकृष्णः**-राजा रविवर्मणः कला

## बाह्यानुबन्धाः
श्री राधाकृष्ण परमात्मने ।
* प्राचीनवंशावली

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:हिन्दुदेवताः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:विष्णोः अवताराः
साम्ब

**साम्ब** यादवकुलस्य राजा आसीत्। सः कृष्णस्य पुत्रः आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*यादवकुल

वर्गः:यदुकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जनमेजयः

**जनमेजयः** पौरवकुलस्य राजा आसीत्। महाभारतानुसारं कुरुवंशस्य राजा । महाभारते युद्धे अभिमन्योः मरणकाले उत्तरा गर्भवती आसीत् । अस्याः गर्भात् यस्य जन्म अभवत् सः अग्रे परीक्षितमहाराजः इति ख्यातः यः महाभारतयुद्धस्य पश्चात् हस्तिनापुरस्य राजा अभवत् । अस्य एव पुत्रः जनमेजहयः । जनमेजयस्य मातुः नाम मद्रावती इति । महाभारतकथानुसारम् इयं जनमेजयस्य माता । किन्तु भागवतानुगुणम् इरावती या उत्तरकुमारस्य पुत्री । 

## महाभारतस्य पूर्वभूमिः
महाभारते अस्य जनमेजयस्य कक्षसेनः, उग्रसेनः, चित्रसेनः, इन्द्रसेनः, सुषेणः नख्यसेनः इति षट् सोदराः आसन्  इति उक्तम् । 

महाकाव्यस्य आरम्भे एव जनमेजयस्य सर्पराजं तक्षकं विरुद्ध्य विजयस्य विषयः अस्ति । जनमेजयः स्वपितुः परीक्षितस्य  मृत्योः पश्चात्  हस्तिनापुरस्य सिंहासने आरूढः अभवत् । परीक्षितः पाण्डुवंशस्य एकमात्रं सन्तानम् आसीत् । परीक्षितः सर्पदशनेन मरणं गमिष्यति इति केनचित् महर्षिणा शप्तः । अने सर्पराजस्य तक्षकस्य कारणेन एव अस्य मृत्युः अभवत् । जनमेजयः अनेन प्रकरणेन अतीव खिन्नः आसीत् । अतः सः अमग्रस्य सर्पकुलस्य विनाशं कर्तुं निश्चित्य सर्पयज्ञम् अयोजितवान् । एतत् यज्ञम् अतिभयङ्करं भवति यस्मिन् विश्वस्य सर्वेऽपि सर्पाः विनष्टाः भवन्ति । तदा काश्चित् बालृर्षिः आस्तिकः इति तस्मिन् यज्ञपरिसरे आगतः यस्य माता मानसा इति नागस्त्रीः पिता कश्चित् ब्राह्मणः । तदा वेदव्यासस्य प्रियतमः शिष्यः वैशम्पायनः तत्रागतवान् । जनमेजयः एतस्मात् स्वपूर्वजानां वृत्तान्तं ज्ञातुम् इच्छति स्म । तदा वैशम्पायनमहर्षिः जक्रवर्तिनः भरतात् आरभ्य कुरुक्षेत्रमहासङ्ग्रामपर्यन्तं वंशगाथाम् अकथयत् । उग्रश्रवस्रौती अपि कथां श्रुत्वा नैमिषारण्यं गत्वा शौनकादिमुनीन् श्रावितवान् । 

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऋचेयुः

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्। एतस्य "अनाधृष्टिः" इति नामान्तरमासीत् । पौरववंशस्य रौद्राश्वराजात् मित्रकेश्याम् अप्सरसि जातः । कक्षेयुरित्यादयः एतस्य नव सहोदरा आसन् । मतिनारः नामास्य पुत्रः आसीत् । इति महाभारतात् आदिपर्वणः अवग्म्यते ।
*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काकुत्स्थः

ककुत्स्थः इति सूर्यान्वयस्य प्रसिद्धः राजा आसीत्। तस्य अनन्तरं यः कोऽपि राजा तत्सृदृशः अभवन् तान् अपि काकुत्स्थः इति नामा कथयन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* ककुत्स्थः 
*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
इक्ष्वाकुः

**सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः इक्ष्वाकुः**

भारतीयस्य जनजीवनस्य संस्कृतेः च विकासस्य कारणीभूताः सन्ति प्राचीनाः ॠषयः, राजर्षयः, राजानः च । वसिष्ठविश्वामित्रादीन् मुनीन् अधिकृत्य, श्रीराम-जनकादीन् राज्ञः अधिकृत्य च सर्वेऽपि भारतीयाः यत्किञ्चित् जानन्ति एव ।

विश्वामित्रः राज्यसम्पदं परित्यज्य ऋषिः जातः । जनकः तु राजा सन् अपि ऋषिजीवनं यापितवान् । अस्माकं राजसु बहवः वीराः, प्रजापालनदक्षाः, त्यागशीलाः, राष्ट्रप्रवर्धकाः च सन्तः कीर्तिं प्राप्तवन्तः आसन् । अनुकरणीयेषु राजासु अग्रगण्यः अस्ति श्रीरामः । तस्य राज्यपालनं तावत् श्रेष्ठम् आसीत् यत् उत्तमं राज्यं ’रामराज्यम्’ इति उच्यते लोके ।

श्रीरामः इक्ष्वाकुकुलतिलकः इति क्यातः अस्ति । श्रीरामस्य वंशः सूर्यवंशः । सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः एव इक्ष्वाकुः । इक्ष्वाकोः पिता वैवस्वतमनुः । माता च श्रद्धादेवी । ’वैवस्वत’ पदस्य अर्थः - विवस्वतः = भगवतः सूर्यस्य अपत्यं पुमान् इति ।

इक्ष्वाकुविषये पुराणेषु अधिकविवरणं न प्राप्यते । तथापि हरिश्चन्द्रः, सगरः, भगीरथः इत्यादयः यस्मिन् वंशे जाताः तस्य वंशस्य आद्यपुरुषः इक्ष्वाकुः एव इत्यतः तस्य महती कीर्तिः अस्ति लोके ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* इक्ष्वाकुः
* वाल्मीकिरामायणम् 

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनेनाः

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्। इक्ष्वाकुवंशस्य ककुत्स्थराजस्य पुत्रः ।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अयोध्याकुलम्

*मनुः
*इक्ष्वाकुः
*विकुक्षि-शशादः
*कुकुत्स्थः
*अनेनसः
*पृथुः
*विष्टराश्वः
*आर्द्रः
*युवनाश्वः
*श्रावस्तः
*बृहदश्वः
*कुवलाश्वः
*दृढाश्वः
*प्रमोदः
*हरयश्वः
*निकुम्भः
*संहताश्वः
*अकृशाश्वः
*प्रसेनजित्
*युवनाश्वः २
*मान्धातः
*पुरुकुत्सः
*त्रसदस्युः
*सम्भूतः
*अनरण्यः
*त्रसदश्वः
*हरयाश्वः २
*वसुमतः
*त्रिधनवनः
*त्रय्यारुणः
*सत्यव्रतः
*हरिश्चन्द्रः
*रोहितः
*हरितः
*विजयः
*रुरुकः
*वृकः
*बाहुः
*सगरः
*असमञ्जसः
*अंशुमान्
*दिलीपः १
*भगीरथः
*श्रुतः
*नाभागः
*अम्बरीषः
*सिन्धुद्वीपः
*अयुतायुस्
*ऋतुपर्णः
*सर्वकामः
*सुदासः
*मित्रसहः
*अश्मकः
*मूलकः
*शतरथः
*ऐडविडः
*विश्वसहः १
*दिलीपः २
*दीर्घबाहुः
*रघुः
*अजः
*दशरथः
*रामः
*कुशः
*अतिथिः
*निषधः
*नलः
*नभस्
*पुण्डरीकः
*क्षेमधन्वन्
*देवानीकः
*अहीनगुः
*पारिपात्रः
*बलः
*उक्थः
*वज्रनाभः
*शङ्खन्
*व्युषिताश्वः
*विश्वसहः २
*हिरण्याभः
*पुष्यः
*ध्रुवसन्धिः अथवा पौष्यः
*सुदर्शनः
*अग्निवर्णः
*शीघ्रः
*मरुः
*प्रसुश्रुतः
*सुसन्धिः
*अमर्षः
*विश्रुतवन्तः
*बृहद्बलः
*बृहत्क्षयः

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हरयश्व

सः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अकृशाश्वः

सः अयोध्यायाः राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुलम्

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रसेनजित्

**प्रसेनजित्** अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीन-वंशावली
*अयोध्याकुल

‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नेपाल स्काउट

**नेपाल स्काउट** नेपालस्यः स्काउटिंग व गाइडिंग संस्था अस्तु।

स्काउट, नेपाल
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वृष्णिः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
परस्मैपदीधातुः

*लट् लकारः
*लङ् लकारः
*लोट् लकारः
*विधिलिङ् लकारः
*आशिर्लिङ् लकारः
*लिट् लकारः
*ऌट् लकारः
*लुट् लकारः
*लुङ् लकारः

वर्गः:लकाराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विलोमी

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लट् लकारः

**लट्**-लकारः दशसु लकारेषु अन्यतमः अस्ति। संस्कृतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा-

**१.लट् । २.लेट् । ३.लङ् । ४.लुङ् । ५.लिट् । ६.लिङ् (विधिलिङ् च आशिर्लिङ्) । ७.लोट् । ८.लुट् । ९.लृट् । १०.लृङ् ।**

एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति ।
:# सार्वधातुकाः / सविकरणकालार्थाः
:# अर्धधातुकाः / अविकरणकालार्थाः

तत्र **लट् लकारः** वर्तमानकालं बोधयति ।

 
        

### इमे अपि पश्य
*लकाराः
*व्‍याकरणम्

### टिप्पणी 
धातूनां तिङन्तरूपाणि प्राप्तुम् अनुबन्धमेतत् उपयुज्यताम् - http://www.sanskrit.jnu.ac.in/tinanta/tinanta.jsp 

वर्गः:लकाराः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अजन्त साधारणशब्दाः

*पुल्लिङ्ग साधारणशब्दाः
*स्त्रीलिङ्ग साधारणशब्दाः
*नपुंसकलिङ्ग साधारणशब्दाः
*व्‍याकरण

## टिप्पणी 
* संस्क्रतशब्दचन्द्रिका Vidvan S.Ranganatha Sharma, Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1994.
* अनुवादप्रदीपः  Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1997.

वर्गः:नामपदानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
लकाराः

## क्रियापदम्
वाक्ये क्रियाबोधकं पदं **क्रियापदम्** इति उच्यते । उदा - बालकः पाठं पठति । अत्र पठनक्रियां सूचयति 'पठति' इत्येतद् क्रियापदम् । संस्कृते क्रियापदं मूलरूपेण न भवति । क्रियापदस्य मूलरूपं **धातुः** इति उच्यते । पठति इत्येतस्य क्रियापदस्य मूलरूपम्/धातुः अस्ति **पठ्** । यथा प्रातिपदिकानां कृते विभक्तिप्रत्ययान् संयोज्य शब्दरूपाणि प्राप्नुमः तथा धातूनां कृते **आख्यात**प्रत्ययान् संयोज्य क्रियापदानि प्राप्नुमः । पठति इत्यत्र पठ्-धातोः कृते 'ति' इयेषः आख्यातप्रत्ययः योजितः अस्ति ।

## धातवः
संस्कृते धातवः द्विविधम् 
:१ सिद्धधातवः
:२ साधितधातवः
मूलधातवः सर्वे सिद्धधातवः । उदा - पठ्, लिख्, नी, पा ।
साधितधातवः - मोचय्, जिज्ञास्, जाज्वल्, बाष्पाय् ।

संस्कृते २२०० धातवः सन्ति ।
एतैः धातुभिः सह ये आख्यातप्रत्ययाः योज्यन्ते ते द्विविधम् - 'परस्मैपद'  'आत्मनेपद' च । 
यैः धातुभिः सह आत्मनेपद-आख्यातप्रत्ययाः मात्रं योज्यन्ते ते **आत्मनेपदिनः** इति उच्यन्ते ।
यैः धातुभिः सह परस्मैपद-आख्यातप्रत्ययाः मात्रं योज्यन्ते ते **परस्मैपदिनः** इति उच्यन्ते ।
यैः धातुभिः सह द्विविध-आख्यातप्रत्ययाः अपि योज्यन्ते ते **उभयपदिनः** इति उच्यन्ते ।

## पुरुषाः
धातुभिः सह आख्यातप्रत्ययानां योजनावसरे क्रियापदं कस्य सम्बद्धम् इति ज्ञात्वा योजनीयं भवति ।
स्वस्य सम्बद्धं चेत् - **उत्तमपुरुषः**।
पुरतः विद्यमानस्य सम्बद्धः चेत् **मध्यमपुरुषः** ।
अन्यस्य सम्बद्धः चेत् **प्रथमपुरुषः** भवति । 

## दश लकाराः
संस्कृतभाषायां विभिन्नकालस्य अर्थस्य च सूचनार्थं दश विधाः आख्यातप्रत्ययाः संयोज्य क्रियापदानि रचयन्ति ।
सामान्यतः कालः त्रिधा विभज्यते ।
क्रियमाणं कार्यं सूचयितुं **वर्तमानकालस्य** क्रियापदानि उपयुज्यन्ते । 
कृतं कार्यं सूचयितुं **भूतकालस्य** क्रियापदानि उपयुज्यन्ते । 
करिष्यमाणं कार्यं सूचयितुं **भविष्यत्कालस्य** क्रियापदानि उपयुज्यन्ते ।
किन्तु संस्कृते कालः षोढा (६) विभज्यते ।
:1. लट् - वर्तमाने
:2. लङ् - अनद्यतनभूते
:3. लिट् - परोक्षभूतकाले
:4. लुङ् - सामीप्यभूतकाले
:5. लुट् - अनद्यतनभविष्यत्काले
:6. लृट् - सामीप्यभविष्यत्काले
षट्-लकाराः इव चत्वारः अर्थाः सन्ति - 
:7. लोट् - आज्ञार्थः प्रश्नार्थश्च
:8. लिङ् लकारः
:# लिङ् - विध्यर्थः
:# लिङ् - आश्यरर्थः 
:9. लृङ् - सङ्केतार्थः
अपि च वेदेभ्यः एकः अर्थः अस्ति -
:10. लेट् - वेदप्रयोगे आज्ञार्थो विध्यर्थश्च

एते सर्वे लकारतः आरब्धाः इत्यतः एते दश लकाराः इति उच्यन्ते । तान् सुलभतया स्मर्तुं संस्कृते कश्चन श्लोकः विद्यते - 
::**लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लङ् लुङ् लिटस्तथा ।**
::**विध्याशिषोश्च लिङ्लोटौ लुट् लृट् लृङ् च भविष्यति ॥**

लकाराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
साधारणपुल्लिङ्गशब्दाः

*अकारान्तः पुल्लिङ्गो 'राम' शब्दः
*इकारान्तः पुल्लिङ्गो 'हरि' शब्दः
*उकारान्तः पुल्लिङ्गो 'शम्भु' शब्दः
*ऋकारान्तः पुल्लिङ्गो धातृ' शब्दः
*ऋकारान्तः पुल्लिङ्गो 'पितृ' शब्दः
*ओकारान्तः पुल्लिङ्गो 'गो' शब्दः
*व्‍याकरण

## टिप्पणी 
* संस्क्रतशब्दचन्द्रिका Vidvan S.Ranganatha Sharma, Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1994.
* अनुवादप्रदीपः  Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1997.

वर्गः:नामपदानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अश्विनी

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **अश्विनी** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् अश्विनी भवति प्रथमं नक्षत्रम् । अश्विनी इति नाम वराहमिहिरेण ऐदम्प्राथम्येन उपयुक्तम् ।  
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**तुरगमुखाश्विनी त्रीणि** - अश्वमुखस्य आकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**चू चे चो ला** -अश्विनीनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
अश्विनीनक्षत्रस्य अधिपतिः अश्वीनीकुमारौ । एतौ देवानां वैदौ स्तः । 
:तदश्विनौ अश्वयुजोपयाताम् । शुभं गमिष्ठौ सुयमेभिरश्वैः ।
:स्वं नक्षत्रं हविषा यजन्तौ मध्वा सम्पृक्तौ यजुषा समक्तौ ॥
:यो देवानां भिषजौ हव्यवाहौ विश्वस्य दूतौ अमृतस्य गोपौ ।
:तौ नक्षत्रं जुजुषाणोपयातां नमोऽश्विभ्यां कृणुमोऽश्वयुगभ्याम् ॥
अश्विनीकुमारः सुनियन्त्रितैः अश्वैः सह अश्विनीनक्षत्रेण सह आगच्छन् अस्ति । इदमस्ति शुभम् । भवतः नक्षत्रस्य हविषा यजन् अस्ति । मधुना युक्तः अस्ति । यजुषा प्रकाशितः अस्ति । देववैद्यः, हव्यवाहः, विश्वदूतः, अमृतस्य संरक्षकः, कर्मफलदाता अस्ति । तस्मै नमः । सः अश्विन्यां वसति ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:अश्विन्यामश्वहराः सेनापतिवैद्यसेवकास्तुरगाः ।
:तुरगारोहा वणिजो रूपोपेतास्तुरगरक्षाः ॥
अश्वहरा अश्वग्राहकाः । सेनापतयश्चमृनाथाः । वैद्याः कायचिकित्सकाः । सेवकाः सेवानिरताः । तुरगा अश्वाः । तुरगारोहा अश्वगामिनः । वणिजः किराताः क्रयविक्रयनिरताः । रूपोपेताः रूपसम्पनाः सुरूपाः । तुरगरक्षा अश्वपतयः । एते सर्व एवाऽश्विन्याम् ।
## स्वरूपम्
:यात्राभेषजभूषणविद्याश्वेभाजशिल्पवस्त्राद्यम् ।
:उत्सवमङ्गलकार्यं कर्त्तव्यं दस्रनक्षत्रे ॥
अश्विनीनक्षत्रे यात्रा, औषधम्, आभूषणम्, विद्या, अश्व-गजारोहम्, शिल्पकर्म, वस्त्रम्, उत्सवादिमङ्गलकार्याणि कर्तुं शक्यते ।
## लघुसंज्ञकनक्षत्राणि
:लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु । 
:शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥
अथ क्षिप्राणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
हस्तः प्रसिद्धः । आश्विन**मश्विनी** । पुष्यस्तिष्यः । केचिदभिजिदत्रेच्छन्ति । एतन्नक्षत्रत्रयं चतुष्टयं वा लघु क्षिप्रमित्यर्थः । एतानि पण्ये विक्रये । रतौ पुंरतौ । ज्ञाने शास्त्रारम्भे । भूषणे अलङ्करणे । कलासु चित्रगीतवाद्यनृत्यादिषु । शिल्पकर्मणि तक्षककर्मलोहकारकर्मादौ । औषधे द्रव्यप्रयोगे । याने यात्रायाम् । आदिग्रहणादृणग्रहणे धनप्रयोगे च । एतेषु कार्येषु सिद्धिकराण्युक्तानि । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अश्विनी 

वर्गः:नक्षत्राणि
आशुतोष मुखोपाध्याय

**आशुतोष मुखोपाध्याय** (बाङ्ग्लार् बाघ, **वङ्गव्याघ्रः**, Tiger of Bengal) (२९ जून् १८६४- २५ मै १९२४)  शिक्षविद्, कोलकाता उच्चन्यायालयस्य विचारपतिः तथा कोलकाता विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः च आसीत् । सः १८६४ तमवर्षस्य जून् मासस्य २९ तमे दिनाङ्के जनिमलभत । तस्य पिता गङ्गाप्रसाद मुखोपाध्याय, माता च जगत्तारीणी देवी आसीत् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य क्रान्तिकारिणः‎
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भरणी

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते भरणी । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् भरणी भवति द्वितीयं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**भरणी योनि त्रीणि** - योनि-आकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**ली लू ले लो** - भरणीनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:लोकस्य राजा महतो महान् हि । सुगं नः पन्थानमभयं कृणोतु । 
:यसिन्नक्षत्रे यम एति राजा । यस्मिन्नेनमभ्यर्षिचन्त देवाः ।
:तदस्य चित्रं हविषा यजाम ।
भरणीनक्षत्रस्य अधिपतिः यमः । वैदिकसाहित्ये यमः न्यायाधीशः, नियन्ता, संयमी, परमात्मा, वायुः, सूर्यपुत्रः वैवस्वतः इति च निर्दिष्टः अस्ति । तैत्तरीयब्राह्मणे एवं कथ्यते यत् यमः महान्, महत्सु महान् अस्ति । राजा अस्ति । अस्माकं मार्गं निरापदं करोति । अभयदाता अस्ति । तस्य प्रिया भरणी विश्वस्य भरणं करोति । अस्मिन् नक्षत्रे यमराजस्य राज्याभिषेकः कृतः । सः तस्मिन् नक्षत्रे आगमिष्यति । वयं भरणीनक्षत्रस्य उपासनां कुर्मः । ततः वयं कष्टेभ्यः पापेभ्यश्च मुक्ताः भवाम । 
## आश्रिताः पदार्थाः
:याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा बधबन्धताडनासक्ताः ।
:तुषधान्यं नीचकुलोद्भवा विहीनाश्च सत्त्वेन ॥
असृग्रक्तं पिशितं मांसं तद्भुञ्जते ये तेऽसृक्पिशितभुजो रक्तमांसादाः । क्रूराः उग्राः । वधे मारणे बन्धे ताडने कुट्टने चासक्ताः रताः । तुषधान्यं शालयः । नीचजुलोद्भवा निकृष्टवंशजाताः । ये च सत्त्वेनौदार्येण विहीना रहिताः । एते सर्वं एव याम्ये भरण्याम् ।
## स्वरूपम्
:साहसदारुणशत्रुप्रशमननिक्षेपकूपकृष्याद्यम् ।
:विषवधबन्धनदहनप्रहरणकार्याणि भरणीषु ॥
भरणीनक्षत्रे साहसकर्म, दारुणकर्म, शत्रुसंहारः, कूपखननम्, कृषिकर्म, विष-वध-बन्धन-अग्निस्थापनकार्याणि कर्तुं शक्यते ।
## उग्रसंज्ञकनक्षत्राणि
:उग्राणि पूर्व**भरणी**पित्र्याण्युत्सादनाशशाठ्येषु ।
:योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै ॥
अथोग्राणि नक्षत्राणि तैश्च यत् कर्म कर्तव्यं तच्चाह -
पूर्वत्रयं पूर्वफाल्गुनी पूर्वाषाढा पूर्वभाद्रपदा इति । प्रित्र्यं मघा । एतानि पञ्च नक्षत्राण्युग्राणि भवन्ति । तानि चोत्सादे उत्सादने । परस्यार्थादीनां नाशे । शाठ्ये शठभावे च । एतेषु कार्येषु योज्यानि । तथा बन्धे बन्धने । विषे शत्रूणां विषप्रयोगे । दहनेऽग्निदाहे । शस्त्रे शस्त्रप्रहरणे । घाते मारणे । आदिग्रहणादन्येषूपद्रवकरणेषु ज्वरातीसारोत्पादनेषु सर्वकर्मसु सिद्ध्यै सिद्ध्यर्थं योज्यानि प्रयोक्तव्यानि । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
रोहिणी

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **रोहिणी** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् रोहिणी भवति चतुर्थं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**शकटपञ्चरोहिणी** - शकटस्य आकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**ओ वा वी वू** - रोहिणीनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:प्रजापते वेतु पत्नी रोहिणी विश्वरूपा बृहती चित्रभानुः ।
:सा नो यज्ञस्य सुविते दधातुं यथा जीवेम शरदः सुवीराः ॥
:रोहिणी देव्युदगात् पुरस्तात् विश्वारूपाणि प्रतिमोदमाना ।
:प्रजापतिं हविषा वर्धयन्ती प्रियादेवानामुपयातु यज्ञम् ॥  (तैत्तिरीयब्राह्मण ३-१-१)
रोहिणीनक्षत्रस्य अधिपतिः **प्रजापतिः** । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुगुणं रोहिणी प्रजापतेः पत्नी । प्रजापतिः बहुरूपा, बृहती, तेजस्वी च । सः अस्मदीयं यज्ञं सम्पन्नं करोति । ततः वयं दीर्घायुष्मन्तः भवाम । पुरतः एव रोहिणी उदेति । सा देवानां प्रिया । सम्पूर्णं विश्वं सन्तोषयति सा । हविषः प्रदानमात्रेण एव प्रजापतिः प्रसन्नः भविष्यति ।
वेदे प्रजापतिरोहिण्योः विषये उपाख्यानं यदुक्तं तत् न केवलं भूतकाले प्रवृत्तमात्रम् अद्यापि आकाशे व्याधरूपधारी शिवः, तदीयो श्वन् प्रश्वन् - नामकौ शुनौ, त्रिकाण्डबाणः, मृगरूपी ब्रह्मा, मृगरूपिणी रोहिणी च दृश्यन्ते ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:रोहिण्यां सुव्रतपण्यभूपधनियोगयुक्तशाकटिकाः ।
:गोवृषजलचरकर्षकशिलोच्चयैश्वर्यसम्पन्नाः ॥
सुव्रताः शोभनव्रताः । पण्याः पण्यवृत्तयः । भूपा राजानः । धनिनः । योगयुक्ता योगरताः । शाकटिकाः शकटजीविनः । गावः । वृषा दान्तः । जलचराः प्राणिनः । कर्षकाः कृषिकराः । श्लोच्चयाः पर्वताः । ऐश्वर्यसम्पन्ना ऐश्वर्ययुक्ताः । एते रोहिण्यामाश्रिताः ।
## स्वरूपम्
:सुरनरसद्माद्यखिलं विवाहधनधान्यसङ्ग्रहोपनयनम् ।
:उत्सवभूषणमङ्गलमजभे कार्यं सपौष्टिकं कर्म ॥
रोहिणीनक्षत्रे  देवतायाः मनुष्यस्य गृहनिर्माणं, विवाहः, धनधान्यसङ्ग्रहः, उपनयनसंस्कारः, उत्सवः, आभूषणम्, माङ्गलिक-पौष्टिकादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि
:त्रीण्युत्तराणि तेभ्यो रोहिण्यश्च ध्रुवाणि तैः कुर्यात् ।
:अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भात् ॥
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह –
तेभ्यो नक्षत्रेभ्यस्त्रीण्युत्तराणि उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढोत्तरभाद्रपदा तथा **रोहिण्यः** । एतानि नक्षत्राणि चत्वारि ध्रुवाणि स्थिराणीत्यर्थः । तैश्च ध्रुवैः किं तत् ? अभिषेको नृपादेः । शान्तिः शान्तिकमुत्पातप्रतीकारः । तरुवृक्षस्तस्य रोपणम् । नगरं पत्तनं तत्प्रतिष्ठादि । धर्मो धर्मक्रिया । बीजं बीजवपनम् । अन्येषां ध्रुवाणां स्थिराणां कर्मणामारम्भान् कुर्यादिति । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
मृगशिरः

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते रोहिणी । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् रोहिणी भवति चतुर्थं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**मृगशिरा शीर्षं त्रयम्** - शीर्षाकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**वे वो का की** - मृगशिरानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:सोमो राजा मृगशीर्षेणागात् । शिवं नक्षत्रं प्रियमस्य धाम । 
:आप्यायमानो बहुधा जनेषु । यत्ते नक्षत्रं मृगशीर्षं प्रियं राजन् प्रियतमम् ।
:तस्मै ते सोम हविषा विधेम । शन्न एधि द्विपदे चतुष्पदे ।
मृगशिरानक्षत्रस्य अधिपतिः **चन्द्रः** । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुगुणं सोमराजः समस्तप्राणिभ्यः समृद्धिं यच्छन् मृगशिरानक्षत्रेण सह उदेति । नक्षत्रमिदं कल्याणकरि अस्ति । इदं चन्द्रस्य प्रियं गृहम् । ऋषिगणः सोमाय मृगशिरन्क्षत्राय च हविं प्रददाति । एतौ अस्माकं बलवर्धनं कुर्वन्ति । पशुसम्पत्तिं रक्षन्ति ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः ।
:मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥
सुरभीणि सुगन्धद्रव्याणि । वस्त्राण्यम्बराणि । अब्जं यत्किञ्चिज्जलोद्भवम् । कुसुमानि पुष्पाणि । फलानि  प्रसिद्धान्याम्रादीनि । रत्नानीन्द्रनीलप्रभृतीनि । वनचरा वनवासिनः । विहङ्गाः पक्षिणः । मृगा अरण्यप्राणिनः । सोमपीथयः सोमपाः । गान्धर्वा गेयज्ञाः । कामुकाः कामिनः । लेखहारा लेखवाहाः । एते सर्वम् एव मृगशिरसि ।
## स्वरूपम्
:शान्तिकपौष्टिकशिल्पव्रतकर्मोद्वाहकमङ्गलाद्यखिलम् ।
:सुरसंस्थापनवास्तुक्षेत्रारम्भादि सिद्ध्यते सौम्ये ॥
मृगशिरानक्षत्रे शान्तिकर्म, पौष्टिककार्यं, शिल्पकार्यं, व्रतबन्धविवाहादीनि मङ्गलकार्याणि, देवताप्रतिष्ठा, वास्तुसम्बन्धीनि सर्वाणि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## मृदुसंज्ञकनक्षत्राणि
:मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रापौष्णैन्दवानि मित्रार्थे ।
:सुरतविधिवस्त्रभूषणमङ्गलगीतेषु च हितानि ॥
अथ मृदूनि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
अनूराधा । चित्रा । पौष्णं रेवती । ऐन्दवं **मृगशिरः** । एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः । तानि च मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे । सुरतविधौ सुरतकर्मणि । वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु । भूषणेष्वलङ्करणेषु । मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूडाकरणेषु । गीते च । एतेषु च कर्मसु च हितानि श्रेष्ठानि । 

 
## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
मनस्यु

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्।
*प्राचीन-वंशावली
*पौरवकुल

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुष्यः

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते पुष्यनक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् पुष्यनक्षत्रं भवति अष्टमं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**सरला पुष्यमी त्रीणि** - सरलाकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**हू हे हो डा** - पुष्यनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:बृहस्पतिः प्रथमं जायमानस्तिष्यं नक्षत्रमभिसम्बभूव ।
:श्रेष्ठो देवानां पृतनासु जिष्णुः । दिशः सर्वा अभयं नोऽस्तु ।
:तिष्यो पुरस्ताद्रुत मध्यतो नः । बृहस्पतिर्नः परिपातु पश्चात् ।
:बाधेतां द्वेषोऽभयं कृणतुं सवीर्यस्य पतयः स्याम ॥
पुस्यनक्षत्रस्य अधिपतिः **बृहस्पतिः** । पोषणकर्तुः पुष्यनक्षत्रम् उच्यते ।   पुनर्वसौ नूतनस्य अन्नस्य उत्पत्तिः भवति । ततः प्राणिनः पोषिताः भवन्ति । अतः पुनर्वसोः अनन्तरं पुष्यनक्षत्रं भवति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुसारं बृहस्पतिः पुष्यसमीपम् आगतः । अयं देवेषु श्रेष्ठः विजयी च । अस्माकं कृते सर्वाः दिशाः भयरहिताः करिष्यति । बृहस्पतिः पुष्यनक्षत्रञ्च सर्वासु दिक्षु अस्मान् रक्षति । अस्माकं शत्रुबाधकः अस्ति । अस्मासु बलं वर्धयति ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:पुष्ये यवगोधूमाः शालीक्षुवनानि मन्त्रिणो भूपाः ।
:सलिलोपजीविनः साधवश्च यज्ञेष्टिसक्ताश्च ॥
यवाः । गोधूमाः । शालयो धान्यानि । इक्षवः । वनान्यरण्यानि । मन्त्रिणः सचिवाः । भूपा राजानः । सलिलं जलं तेनोपजीवन्ति तेनैवार्जनं ये कुर्वन्ति धीवरप्रायाः । साधवश्च सज्जनाः । यज्ञसक्ता यागेष्वनुरक्ताः । इष्टयः पुत्रकाम्यादयः, तासु च ये सक्ता निरताः । एते सर्व एव पुष्ये ।
## स्वरूपम्
:स्थिरचरशान्तिकपौष्टिकभूषणशिल्पव्रतोत्सवाद्यखिलम् ।
:वनिताकरसङ्ग्रहणं त्यक्त्वान्यत्कर्म सिद्ध्यते पुष्ये ॥
पुष्यनक्षत्रे  स्थिरकर्म, चलकर्म, शान्ति-पौष्टिककर्म, आभूषणम्, शिल्पकर्म, व्रतम्, उत्सवः इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते । विवाहकार्यं विना अन्यानि सर्व्वाणि कार्याणि सिद्धानि भवन्ति ।
## लघुसंज्ञकनक्षत्राणि
लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु । 
शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥
अथ क्षिप्राणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
हस्तः प्रसिद्धः । आश्विनमश्विनी । **पुष्य**स्तिष्यः । केचिदभिजिदत्रेच्छन्ति । एतन्नक्षत्रत्रयं चतुष्टयं वा लघु क्षिप्रमित्यर्थः । एतानि पण्ये विक्रये । रतौ पुंरतौ । ज्ञाने शास्त्रारम्भे । भूषणे अलङ्करणे । कलासु चित्रगीतवाद्यनृत्यादिषु । शिल्पकर्मणि तक्षककर्मलोहकारकर्मादौ । औषधे द्रव्यप्रयोगे । याने यात्रायाम् । आदिग्रहणादृणग्रहणे धनप्रयोगे च । एतेषु कार्येषु सिद्धिकराण्युक्तानि । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
हस्ता

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते हस्तानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् हस्तानक्षत्रं भवति द्वादशं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**हस्ता पाणिनां पञ्च** - हस्तस्य अङ्गुलीनाम् आकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**पू षं णा था** - हस्तानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:आयातु देवः सविता हिरण्मयेन सुवृत्ता रथेन वहन् ।
:हस्तं सुभगं प्रयच्छन्तं प्नपुरिं पुष्यम् ।
:हस्तः प्रयच्छत्वमृतं वसीयः दक्षिणेन प्रतिगृभ्णीम् एनत् दातारमद्य सविता विदेय ॥
वेदे हस्तानक्षत्रस्य अधिपतिः सूर्यः इति निर्दिष्टः अस्ति । हस्तो नक्षत्रं सविता देवता । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारं सूर्यदेवः सुवर्णरथम् आरुह्य इच्छापूर्वकम् इष्टफलदायकेन सौभाग्ययुक्तेन हस्तानक्षत्रेण सह आगच्छन् अस्ति । वयं तं दातारं सर्वदा प्राप्नुमः । सः अस्मभ्यम् अमृतं ददातु । वयं दक्षिणहस्तेन तत् स्वीकुर्मः । 
## आश्रिताः पदार्थाः
:हस्ते तस्करकुञ्जररथिकमहामात्रशिल्पिपण्यानि ।
:तुषधान्यं श्रुतयुक्ता वणिजस्तेजोयुताश्चात्र ॥
तस्करश्चोराः । कुञ्जरा हस्तिनः । रथिका रथेन गन्त्र्यादिना ये गच्छन्ति । महामात्रा हस्तिसाधनपतयः । शिल्पिनश्चित्रकारप्रभृतयः । पण्यं यत्किञ्चिद्विक्रयद्रव्यम् । तुषधान्यं शालयः । श्रुतयुक्ताः श्रुताभिनिरताः । वणिजः क्रयविक्रयनिरताः । तेजोयुतास्तेजस्विनः । अत्रास्मिन् हस्ते सर्व एवैते ।
## स्वरूपम्
:भेषजपात्रविद्याविवाहशिल्पव्रतांवराभरणम् ।
:सुरसंस्थापनमखिलं वास्तुप्रारम्भमर्कनक्षत्रे ॥
हस्तानक्षत्रे औषधम्, अभिनयः, विद्या, विवाहः, शिल्पकर्म, व्रतम्, वस्त्रम्, आभूषणम्, देवप्रतिष्ठा, वास्तुकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## लघुसंज्ञकनक्षत्राणि
:लघु हस्ताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु । 
:शिल्पौषधयानादिषु सिद्धिकराणि प्रदिष्टानि ॥
अथ क्षिप्राणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
हस्तः प्रसिद्धः । आश्विनमश्विनी । पुष्यस्तिष्यः । केचिदभिजिदत्रेच्छन्ति । एतन्नक्षत्रत्रयं चतुष्टयं वा लघु क्षिप्रमित्यर्थः । एतानि पण्ये विक्रये । रतौ पुंरतौ । ज्ञाने शास्त्रारम्भे । भूषणे अलङ्करणे । कलासु चित्रगीतवाद्यनृत्यादिषु । शिल्पकर्मणि तक्षककर्मलोहकारकर्मादौ । औषधे द्रव्यप्रयोगे । याने यात्रायाम् । आदिग्रहणादृणग्रहणे धनप्रयोगे च । एतेषु कार्येषु सिद्धिकराण्युक्तानि । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:बाह्य
पूर्वफल्गुनी

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **पूर्वफल्गुनीनक्षत्रम्** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं भवति एकादशमं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**पूर्व-उत्तर नेत्रद्वयोः** - नेत्राकृतौ विद्यमाने द्वे नक्षत्रे ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**मो टा टी टू** - पूर्वफल्गुनीनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:श्रेष्ठो देवानां भगवो भगासि तत्त्वा विदुः फल्गुनीस्तस्य वित्तात् ।
:अस्मभ्यं क्षत्रमजरं सुवीर्यं गोमदश्वमत् सन्नुदेह ॥
:भगो ह दाता भग इत्प्रदाता भगो देवीः फल्गुनीराविवेश ।
:भगस्येत्तं प्रसवं गमेम यत्र देवैः सङ्घमादं मदेम ॥
वैदिकसाहित्ये पूर्वफल्गुनीनक्षत्रस्य स्वामी भगदेवता । **फल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता** यजुर्वेदस्य ३४-३६, ३४-३८ - मन्त्रेषु भगस्य अर्थः भजनीयः, परमात्मा, विद्वान्, ऐश्वर्यं, सूर्यश्च इति उक्तमस्ति । तैत्तरीयब्राह्मणस्य कथनानुसारं फल्गुनीनक्षत्रस्य स्वामी भगदेवः सर्वेषां हितकारी अस्ति । हे भगदेव, भवान् देवेषु श्रेष्ठः, दाता, प्रदाता, फल्गुन्यां प्रविष्टश्च अस्ति । अतः वयं भवतः माहात्म्यं जानीमः । भवान् क्षत्रत्व-अमरत्व-बलैः अस्मान् अनुगृह्णातु । अपि च अस्मान् गोमान् अश्वमान् विधेहि । वयं देवैः सह जीवेम, तदीयम् आदेशं मन्यामहे, फल्गुनी अस्मासु प्रसन्ना भवतु । 
## आश्रिताः पदार्थाः
:प्राक्फल्गुनीषु नटयुवतिसुभगगान्धर्वशिल्पिपण्यानि ।
:कर्पासलवणमक्षिकातैलानि कुमारकाश्चापि ॥
नटा ये नृत्यन्ति । युवतयः स्त्रियः । सुभगाः सर्वजनवल्लभाः । गान्धर्वा गेयप्रवीणाः । शिल्पिनश्चित्रकारप्रभृतयः । पण्यं यत्किञ्चिद्विक्रयद्रव्यं क्रेयं वा । कर्पासः प्रसिद्धः । लवणं सैन्धवम् । माक्षिकं क्षौद्रम् । तैलं तिलतैलम् । एतानि । तथा कुमारका बालकाः । एते सर्व एव प्राक्फल्गुनीषु पूर्वफल्गुन्याम् ।
## स्वरूपम्
:शिल्पप्रहरणबन्धनदारुणचित्रकापटं कर्म ।
:नटनद्रुमासवाद्यं भाग्ये कुड्यप्रहरणं च ॥
पूर्वफाल्गुनीनक्षत्रे शिल्पकर्म, प्रहारः, बन्धनं, भयङ्करकर्म, वस्त्रेषु चित्रकरणम्, अभिनेतृसम्बद्धं कार्यं, वृक्षसम्बद्धं, शस्त्रसम्बद्धं समग्रं कार्याणि अत्र कर्तुं शक्यन्ते ।
## उग्रसंज्ञकनक्षत्राणि
उग्राणि पूर्वभरणीपित्र्याण्युत्सादनाशशाठ्येषु ।
योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै ॥
अथोग्राणि नक्षत्राणि तैश्च यत् कर्म कर्तव्यं तच्चाह -
पूर्वत्रयं **पूर्वफाल्गुनी** पूर्वाषाढा पूर्वभाद्रपदा इति । प्रित्र्यं मघा । एतानि पञ्च नक्षत्राण्युग्राणि भवन्ति । तानि चोत्सादे उत्सादने । परस्यार्थादीनां नाशे । शाठ्ये शठभावे च । एतेषु कार्येषु योज्यानि । तथा बन्धे बन्धने । विषे शत्रूणां विषप्रयोगे । दहनेऽग्निदाहे । शस्त्रे शस्त्रप्रहरणे । घाते मारणे । आदिग्रहणादन्येषूपद्रवकरणेषु ज्वरातीसारोत्पादनेषु सर्वकर्मसु सिद्ध्यै सिद्ध्यर्थं योज्यानि प्रयोक्तव्यानि । 
## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
स्वातिः

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते स्वातिनक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् स्वातिनक्षत्रं भवति पञ्चदशं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**स्वाति माणिक्यमेकम्** - माणिक्याकृतौ विद्यमानं किञ्चन नक्षत्रम् ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**रू रे रो ता** - स्वातिनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:वायुर्नक्षत्रमभ्येति निष्ट्यां तिग्मशृङ्गो वृषभो रोरुवाणः, समीरयन् भुवनानि विश्वा ।
:तन्नो वायुर्निष्ट्या शृणोतु भूरिदाऽस्तु यथा तरेम ॥ 
स्वातिनक्षत्रस्य अधिपतिः वायुदेवः । स्वातिनक्षत्रं निष्ट्यानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य १-५-२ मन्त्रे उक्तमस्ति यत् स्वातिनक्षत्रे परिणीता कन्या पत्युः प्रियतमा भविष्यति, कदापि सा तं परित्यज्य पितृगृहं न गमिष्यति इति । स्वातिनक्षत्रस्य वर्णनं कुर्वन् वैदिकऋषिः कथयति - तेजस्वी इष्टप्रदः शब्दायमानः वायुदेवः समग्रविश्वं प्रेरयन् निष्ट्यानक्षत्रेण सह आगच्छन् अस्ति । सः बहुप्रदः अस्ति । अस्माकं कष्टानि निवारयिष्यति ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:स्वातौ खगमृगतुरगा वणिजो धान्यानि वातबहुलानि ।
:अस्थिरसौहृदलघुसत्त्त्वतापसाः पण्यकुशलाश्च ॥
खगाः पक्षिणः । मृगा अरण्यप्राणिनः । तुरगा अश्वाः । वणिजः क्रयविक्रयनिरताः । धान्यानि शालयः । वातबहुलानि चणकप्रभृतीनि । अस्थिरसौहृदः अस्थिरमित्राणि । लघुसत्त्वा अल्पसत्त्वाः । तापसास्तपोनिरताः । पण्यकुशलाः पण्यप्रवीणाः । केचिद्वन्यकुशला इति पठन्ति । वने भवा वन्यास्तेषु कुशलाः । एते सर्व एव स्वातौ ॥
## स्वरूपम्
:सुरनरसद्मविधानं भूषणवैवाहमङ्गलाद्यखिलम् ।
:बीजारोपणशस्त्रक्षितिपतिसमरं विभूषणं स्वातौ ॥
स्वातिनक्षत्रे देवता-मनुष्यगृहस्य विधानम्, आभूषणम्, व्यावहारिककृत्यम्, मङ्गलकृत्यम्, बीजारोपणम्, शस्त्रकर्म, राजकर्म युद्धकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं  शक्यन्ते ।
## चरसंज्ञकनक्षत्राणि
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ 
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।

## पश्य 
* नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
चित्रा (नक्षत्रम्)

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **चित्रानक्षत्रम्** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् चित्रानक्षत्रं भवति चतुर्दशं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**चित्ता मौक्तिकमेकम्** - मौक्तिकाकृतौ विद्यमानं किञ्चन नक्षत्रम् ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**पे पो रा री** - चित्रानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:त्वष्टा नक्षत्रमभ्येति चित्रां शुभंशसं युवतिं रोचमानाम् ।
:निवेशयन्नमृतं भुवनानि विश्वा । तन्नक्षत्रं भूरिदमस्तु प्रजां वीरवतीं सनोतु गोभिर्नो अश्वैः संयुनक्तु ॥
वेदे चित्रानक्षत्रस्य अधिपतिः इन्द्रः इति निर्दिष्टः अस्ति । **चित्रानक्षत्रमिन्द्रो देवता** इत्येषः उल्लेखः तैत्तिरीयसंहितायाः ४-४-१० मन्त्रे दृश्यते । किन्तु तैत्तरीयब्राह्मणे चित्रानक्षत्रस्य अधिपतिः त्वष्टा देवता इति निर्दिष्टम् । अयं सुन्दर्या युवत्या चित्रया सह आगच्छन् अस्ति । सा अमृतवर्षिणी भुवनरक्षिका च । सः अस्मान् अनुगृह्णातु । धन-धेनु-अश्वादिभिः अस्मान् समृद्धान् करोतु ।
चित्रानक्षत्रं सप्तविंशत्सु नक्षत्रेषु मध्यमम् अस्ति । प्राचीनखगोलशास्त्रग्रन्थेषु चित्रानक्षत्रं दीर्घकर्णयुक्तः उलूकः इव चित्रितमस्ति । अतः एव वेदेषु इन्द्रः वृद्धश्रवाः तन्नाम दीर्घकर्णयुक्तः इति निर्दिष्टः ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:त्वाष्ट्रे भूषणमणिरागलेख्यगान्धर्वगन्धयुक्तिज्ञाः ।
:गणितपटुतन्तुवायाः शालाक्या राजधान्यन्ति ॥
भूषणज्ञा अलङ्कारादिषु कुशलाः । मणिज्ञा मणिलक्षणज्ञाः । रागज्ञा यैर्वस्त्रादिषु रागः क्रियते । लेख्यज्ञा लिपिवेत्तारः । गान्धर्वज्ञा गीतविदः । गन्धयुक्तिज्ञा बहुभिर्द्रव्यैर्मिश्रितैर्विशिष्टतरं सुगन्धद्रव्यं ये उत्पादयन्ति । गणितपटवो गणितदक्षाः । तन्तुवायाः कौकिकाः । शालाक्या अक्षिरोगचिकित्सकाः । राजधान्यं राजोपयोगि यद्धान्यं षष्टिकादि । एतत्सर्वं त्वाष्ट्रे चित्रायाम् ।
## स्वरूपम्
:शान्तिकपौष्टिकमखिलं स्थिरकार्यवस्त्रभूषणं शिल्पम् ।
:उपनयनं वास्तुकृषिक्षितिपतिकार्यं च चित्रायाम् ॥
चित्रानक्षत्रे शान्तिकर्म, सम्पूर्णपौष्टिककर्म, स्थिरकर्म, वस्त्रम्, आभूषणम्, शिल्पकर्म, उपनयनम्, वास्तु, कृषिकर्म, राज्ञः कर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## मृदुसंज्ञकनक्षत्राणि
:मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रापौष्णैन्दवानि मित्रार्थे ।
:सुरतविधिवस्त्रभूषणमङ्गलगीतेषु च हितानि ॥
अथ मृदूनि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह -
अनूराधा । **चित्रा** । पौष्णं रेवती । ऐन्दवं मृगशिरः । एतानि चत्वारि नक्षत्राणि मृदुवर्गः । तानि च मित्रार्थे मित्रवरणार्थं श्रवणादिप्रयोगे । सुरतविधौ सुरतकर्मणि । वस्त्रेषु वस्त्रकर्मादिषु । भूषणेष्वलङ्करणेषु । मङ्गलेषु विवाहोपनयनचूडाकरणेषु । गीते च । एतेषु च कर्मसु च हितानि श्रेष्ठानि । 

## पश्य
*नक्षत्र सूची

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* चित्रा
* चित्रा नक्षत्रम् 

वर्गः:नक्षत्राणि
अभिजित् नक्षत्रम्

## आकृतिः
अभिजित्नक्षत्रम् - त्रिकोणाकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:यस्मिन् ब्रह्माऽभ्यजयत्सर्वं
:तन्नोनक्षत्रमभिजिद्विजित्य श्रियंदधातु ।।
इदं नक्षत्रं वस्तुतः नक्षत्रमण्डलं न । उत्तराषाढायाः अन्तिमभागस्य श्रवणनक्षत्रस्य आदिभागस्य च योगः अत्र दृश्यते । नक्षत्रकुलाणां गणना यद्यपि २७ तथापि सौकर्याय वैदिकऋषिभिः २८ इति निर्दिष्टा अस्ति । इदं वैदिकनक्षत्रं विद्यते । अस्मिन् विषये अथर्ववेदे एवम् उल्लिखितमस्ति - 'अभिजिन्मे रासतां पुण्यमेव' अर्थात् ब्रह्मदेवतायाः अभिजित्नक्षत्रम् अस्मान् अनुगृह्णाति । तैत्तिरीयब्राह्मणे (१-५-१) कथितम् - 'अभिजयत्परस्तादभिजितमवस्तात्' अर्थात् अभिजित्नक्षत्रम् उपरिष्टात् अधस्तात् सर्वाभ्यः दिग्भ्यः जयं प्रददाति इति । ताण्ड्यब्राह्मणे (२३-२३-३) सप्तविंशतिनक्षत्राणां विषये प्रस्तूय २८ तमस्य नक्षत्रस्य सङ्केतः दत्तः अस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणे (१-५-३,४) २८ नक्षत्राणां परिगणना कृता अस्ति । तैत्तिरीयब्राह्मणे (३-१-१) उक्तमस्ति यत् यस्मिन् अभिजित्नक्षत्रे ब्रह्मा सर्वान् जयति तत् नक्षत्रम् अस्मभ्यं विजयं लक्ष्मीं च प्रददातु इति ।
## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः