open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्

**बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्** (Bangalore Rural district) अपि कर्णाटकस्य २९ मण्डलेषु अन्यतमम्  अस्ति । १९८६ तमक्रैस्ताब्दस्य आगस्ट १५ दिनाङ्के समग्रबेङ्गळूरुमण्डलं नगरं ग्रामीणं च इति द्विधा विभक्तम् । राज्ये वैशाल्ये अस्य स्थानं १६ तमम् । एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयकोणे अस्ति । ग्रामीणमण्डले चत्वारि उपमण्डलानि २५ प्रमुखाः ग्रामाः, १७१३ ग्रामाः, ९ पत्तनानि, २२९ ग्रामपञ्चायतानि च सन्ति ।

## विस्तीर्णता
५०१५ च.कि.मी. 

## उपमण्डलानि
देवनहल्ली, दोड्डबळ्ळापुर, होसकोटे, नेलमङ्गल च तानि उपमण्डलानि ।

## नद्यः
अर्कावती, कण्वा, दक्षिणपिनाकिनी, त्रिभूतरी नद्यः अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ति । पवित्रा प्रसिद्धा च नदी कावेरी अपि इतः १६कि.मी दूरे प्रवहति ।
कृषिकार्याणि एव एतेषां जनपदवासिनाम् उपजीविकासाधनं भवति । ते प्रायशः वृष्टिम् आश्रित्य कृषिकार्यं कुर्वन्ति । आम्रवृक्षाणाम् , पनसफलानाम्, द्राक्षाफलानाम्, बहुबीजफलानाम्, च कृषिम् अधिकतया कुर्वन्ति । 

## प्रसिद्धक्षेत्राणि
सावनदुर्ग, अरिसिनकुण्टे, बृन्दावन, शिवगङ्गे, धारीसुब्रहमण्य, काकोळु, देवनहळ्ळी च ।

### १.शिवगङ्गे
एतत् पर्वतीयक्षेत्रम् । अस्य एकशृङ्गगिरिः मन्दाकिनीपर्वतः वृषभाद्रिः कमदूगिरिः इति च नामानि सन्ति । अयं पर्वतः भिन्नभिन्नदिक्भ्यः भिन्नरुपेण दृश्यते । पर्वतः (४५५ पाद) आरोहणाय कष्टसाध्यः । सोपानमार्गः अस्ति । तत्र नैसर्गिकगुहालयाः शिखराणि देवस्थानानि च सन्ति । श्री गविगङ्गाधरेश्वरः, होन्नादेवी, शारदाम्बा, शान्तीश्वरः, बडेगणपतिः पादेकल्लु वीरभद्रः, एम्मे बसव इत्यादयः प्रमुखाः देवालयाः ।
प्रमुखतीर्थानि- गविमठसमीपे पातालगङ्गा, अगस्त्येश्वरतीर्थम्  च । अत्यन्तकष्टेन गम्यस्थानानि तीर्थोदकं, कोडगुल्लु बसव, केम्पेगौडहजार इति ।
#### मार्गः
बेङ्गळूरुतः ५६ कि.मी । नेलमङ्गलतः ३२. कि.मी  । निडुवन् समीपस्थं रेल् निस्थानकम् अस्ति ।

### २.घाटिसुब्रह्मण्यः
बेङ्गळूरुसमीपे अस्ति । एषः श्रीसुब्रह्मण्यदेवालयः अस्ति । अस्य समीपे एव श्रीनरसिंहः स्वयम् उद्भवगोचरः अस्ति । देवालयस्य पार्श्वे कुमारधारा इति पवित्रपुष्करिणी अस्ति । अत्र पुष्यशुद्धषष्ठीदिने बहवः आगच्छन्ति । अत्रैवा गवां यात्रा प्रसिद्धा, कर्णाटके अद्वितीया च । 
#### मार्गः
बेङ्गळूरुतः ५२ कि.मी. दोड्ड्बळ्ळापुरतः १२ कि.मी । समीपे माकळिरेलनिस्थानम् अस्ति ।

## बाह्यानुबन्धः
वर्गः:बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
पारसनाथः

अयं पारसनाथपर्वतः जैनानां पवित्रं क्षेत्रम् । **पारसनाथः** इति पार्श्वनाथस्य अपभ्रंशरूपम् । जैनसम्प्रदायस्य सर्वस्य अपि विभागस्य परमश्रेष्ठं क्षेत्रम् एतत् । एतत् झारखण्डराज्यस्य हजारिबाग्-मण्डले अस्ति ।
 
जैनसम्प्रदाये २४ जनाः तीर्थङ्कराः सन्ति । तेषु आदिनाथः कैलासे, वासुपूज्यः चम्पापुर्यां, नेमीनाथः गिरिनारे, अन्तिमः तीर्थङ्करः महावीरः पावापुर्यां च निर्वाणं प्राप्नुवन् । २३ तमः तीर्थङ्करः पार्श्वनाथः अत्र निर्वाणं प्राप्तवान् । तस्मात् कारणात् एतत् पारसनाथक्षेत्रम् इति उच्यते । जैनग्रन्थेषु सम्मेदगिरिः, सम्मेदशिखरं, सम्मेदाचलः इति वा अस्य पर्वतस्य उल्लेखः कृतः दृश्यते । अस्य शिखराग्रे पार्श्वनाथमन्दिरम् अस्ति । मन्दिरे पार्श्वनाथस्य ध्यानावस्थायाः मूर्तिः अस्ति । मूर्तेः उपरि सर्पफणः अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे महावीरस्य मूर्तिः पादुका च अस्ति । अन्येषाम् अपि मुक्तात्मानां चरणचिह्नानि अपि अत्र पूज्यन्ते । पार्श्वनाथस्य अपेक्षया पूर्वं निर्वाणं प्राप्तवतां ९ तीर्थङ्कराणाम् अपि मन्दिराणि सन्ति अत्र । 

अस्य पर्वतस्य उपत्यकायां “रज्जुपालिका” नाम नदी प्रवहति स्म इति उल्लेखः दृश्यते । अस्याः नद्याः तटे ध्यानस्थः महावीरः उत्तरफल्गुणिनक्षत्रे यदा चन्द्रः आसीत् तदा केवलज्ञानं प्राप्नोत् । तदनन्तरं सः जिनः, अर्हन्, केवलिन् च अभवत् । समीपे एव “मधुबन” इत्यत्र श्वेताम्बराणां देवालयाः, दिगम्बराणां धर्मशालाः च सन्ति । शत्रुञ्जयः, गिरिनार्, अबू, अष्टपादः, पारसनाथः च जैनानां पवित्राणि ५ क्षेत्राणि । एतानि प्राचीनकालात् आरभ्य अद्य पर्यन्तम् अपि सहस्रशः यात्रिकान् आकर्षन्ति । पारसनाथं परितः लघु लघु शिखराणि सन्ति । तत्र सर्वत्र अपि तीर्थङ्कराणां स्मारकाणि सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् अपि शिखराणां प्रदक्षिणं भक्तिभावुकाः जैनयात्रिकाः  पादरक्षां विना कुर्वन्ति ।
 
२३तमः तीर्थङ्करः पारसनाथः अस्माकं समाजस्य कश्चन अपूर्वः सिद्धपुरुषः । सः काश्याः राज्ञः अश्वसेनस्य पुत्रः । तस्य जीवनस्य प्रमुखाः ५ घटनाः अपि चन्द्रः यदा विशाखानक्षत्रे आसीत् तदा घटिताः इति वदन्ति । तस्य स्वर्गतः भुवं प्रति अवतरणं, मातुः गर्भप्रवेशः, केशमुण्डनं, केवलज्ञानप्राप्तिः, निर्वाणप्राप्तिः च ताः ५ घटनाः । पार्श्वनाथः ३०तमे वयसि गृहं त्यक्तवान् । शरीरस्य आवश्यकताः अपरिगणय्य ८३ दिनानि यावत् ध्यानम् अकरोत् । ८४तमे दिने धातकीवृक्षस्य अधः तेन केवलज्ञानं प्राप्तम् । अनन्तरं २० वर्षाणि यावत् केवलिन् सन् देशसञ्चारम् अकरोत् सः । १००तमे वयसि सम्मेदशिखरे निर्वाणं प्राप्तवान् । 
जैनयात्रिकाः मधुबने विद्यमानस्य मन्दिरस्य दर्शनं कृत्वा पारसनाथपर्वतस्य आरोहणस्य आरम्भं कुर्वन्ति । एषा यात्रा सामान्यतया आश्वयुजमासतः फाल्गुणपर्यन्तं प्रचलति । अस्मिन् पर्वते गन्धर्वमाला, सीतामाला चेति प्रवाहद्वयम् अस्ति । उपरि गमनाय मधुबनतः उत्तमः मार्गः अपि निर्मितः अस्ति । तेन मार्गेण ६ मैल् यावत् अग्रे गतं चेत् गौतमस्वामीमन्दिरं प्राप्यते । तत्र सर्वेषां २४ तीर्थङ्कराणां चरणचिह्नानि स्थापितानि सन्ति । पर्वताग्रे विद्यमाने जलमन्दिरे पार्श्वनाथस्य श्यामलवर्णस्य मूर्तिः अस्ति । २० जैनतीर्थङ्करैः निर्वाणं प्राप्तम् एतत् स्थानं “जैनकाशी” इति उक्तं चेत् तत्र दोषः न स्यात् ।

पारसनाथः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मलयः

अयम् अपि प्रातःस्मरणीयेषु पर्वतेषु अन्यतमः । अयं मलयपर्वतः कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुनगरस्य दक्षिणदिशि तिरुवाङ्कूरुतः पूर्वदिशि अस्ति । पश्चिमघट्टानां दक्षिणभागः अनेन नाम्ना निर्दिष्टः अस्ति । एतं पर्वतं “नीलगिरिः” इत्यपि वदन्ति । अस्मिन् पर्वते कृतमाला, ताम्रा, उत्पलावती, पुष्पजा इत्याख्याः नद्यः जन्म प्राप्य प्रवहन्ति इति वदति मत्स्यपुराणम् । 

वायुपुराणस्य ४८तमे सर्गे मलयपर्वतस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । अस्मिन् पर्वते महता प्रमाणेन रजतं प्राप्यते इत्यपि उक्तम् अस्ति । अयं पर्वतः सर्वदा फलपुष्पपूर्णः एव भवति । एतं “महामलयः” इत्यपि वदन्ति । अस्मिन् पर्वते अगस्त्यमुनेः आश्रमः अस्ति । अनेकेषाम् ऋषिमुनीनाम् आश्रमाणि अपि आसन् अत्र । “त्रिकूटः” इत्याख्यः अपरः गिरिः अपि अस्य एव मलयपर्वतस्य कश्चन भागः । 
मलयपर्वतः श्रीगन्धवृक्षाणां निमित्तं सुप्रसिद्धः । चन्दनसुवासितः मलयमारुतः अस्माकं साहित्यकाराणां कवीनां वा निरन्तरप्रेरणास्रोतः । “चन्दन है इस देश कि माठि” “मलय पवन जिसके गुण गाथा” “मलयमारुतस्त्वदीय स्वागतं विदास्यति” इत्यादयः मलयप्रभावेण उद्भूताः पङ्क्तयः बहुस्फूर्तिकारिण्यः ।

अद्वैतसूत्रेण अस्माकं राष्ट्रस्य चतुरः कोणान् अपि योजितवान् जगद्गुरुः शङ्कराचार्यः  अस्यैव पर्वतस्य उपत्यकायाम् अजायत । अस्पृश्यतायाः, आत्मघातुकपद्धतीनां च विरुद्धं समरं कृत्वा सामरस्यमयाय जीवनाय आत्मानम् अर्पितवान् नारायणगुरुः सञ्जातः अस्मिन्नेव पर्वतगर्भे । अस्य एव मलयपर्वतस्य गर्भभूतः “शबरिमलै” कोटिशः हिन्दूनाम् आराध्यदैवस्य अय्यप्पस्य वासस्थानम् । एवंविधैः बहुभिः विषयैः मलयपर्वतः अस्माकं श्रद्धाकेन्द्रं सञ्जातः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Earth Sculpture; Or, The Origin of Land-forms
*The International Geography

मलयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यादगिरिमण्डलम्

**यादगिरिमण्डलम्** (Yadgir district) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् । 

## विस्तीर्णता
८३८६ च.कि.मी मिता अस्ति । 

## स्थापना
यादगिरिमण्डलं २०१० तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य दशमे दिनाङ्के नूतनमण्डलत्वम् आप्नोत् । सर्वमण्डलेषु एतत् अतिलघुमण्डलम् । मण्डलकेन्द्रस्य मण्डलस्य च एकम् एव नाम अस्ति । येतगिरि इति अस्य प्राचीनं नाम ।  

## स्थानम्
अस्य मण्डलस्य उत्तरे सेडम्, वायव्ये चितापुरम्, पश्चिमे शहापुरम्, पूर्वे आन्ध्रप्रदेशः च सन्ति । 

## उपमण्डलानि
यादगिरिः, शाहपुरम्, सुरपुरं च अस्य उपमण्डलानि भवन्ति । 

## नद्यः
भीमा, कृष्णा नद्यौ मण्डले प्रवहतः ।

## उत्खननस्य स्थानानि
सुरपुर-उपमण्डले हुणसगी इत्यत्र पूर्वशिलायुगीयानि वस्तूनि प्राप्तानि सन्ति|

## इतिहासः
पूर्वं यादवाः गिरौ स्थित्वा एतं प्रदेशं पालितवन्तः। अतः अस्य नाम यादवगिरिः इति आगतम् । कालक्रमेण यादगिरिः अभवत् । कालान्तरे यादवान् जित्वा पश्चिमचालुक्याः पालितवन्तः। गच्छति काले क्रमशः बहमनिसुल्तानानां बिजापुर- सुल्तानानां हैदराबाद् निजामानां च हस्तगतम् अभवत् ।

## सञ्चारव्यवस्था
इदानीं रेल् बस् इत्यादीनां सञ्चारिवाहनानां व्यवस्था समीचीना अस्ति । कर्णाटकतः आन्ध्रतः अपि सर्वविधसम्पर्काः भवन्ति । एतत् मण्डलकेन्द्रं मुम्बई, बेङ्गळूरु, चेन्नै, हैदराबाद्, तिरुपतिः, तिरुवनन्तपुरं, सोलापुरं, धर्मावरं, कोयम्बत्तूर्, कन्याकुमारी इत्यादिभ्यः महानगरेभ्यः साक्षात् सञ्चारसम्बन्धः अस्ति । यन्त्रोद्यमस्थापनार्थं अतीव अवकाशः अत्र विद्यते । 

## खनिजाः
यादगिरिमण्डलं नैसर्गिकसम्पदा पूरितम् अस्ति । युरेनियं निक्षेपः नूतनतया आविष्कृतः ।
क्रिस्ताब्दे २००९ तमे वषे नूतनतया निर्मितं मण्डलम् एतत् । भीमाकृष्णानद्योः मध्ये स्थितः अयं प्रदेशः यादवानां प्रशासने आसीत् ।

## क्षेत्राणि
यादगिरिः, शहपुरं, सुरपुरं ,तिन्थणी, हुणसगी , यरगोळ्,

१) यादगिरिनगरे पर्वतप्रदेशे जगन्मातामन्दिरं श्रीरामलिङ्गेश्वरमन्दिरं च स्तः । जैनबसदि शिथिलदुर्गाणि च सन्ति । 

मार्गः
:बेङ्गळूरुतः ५६८ कि.मी । 

२) छायाभगवती क्षेत्रं रामगया इति प्रसिद्धम्  अस्ति । प्राचीनकाले सगरसीमा इति प्रसिद्धम् इदानीं सुरपुरम् इति अस्ति । अत्र पर्वतप्रदेशे रुक्मिणी सत्यभामासहितः श्रीमदनगोपालः श्रीकृष्णः तिष्ठन् इव निर्मितोऽस्ति । सुन्दरदेवालयस्य पुरतः पुष्करिणी अस्ति । श्री कृष्णजन्माष्टमीसमये सहस्रशः जनाः अत्र अगच्छन्ति ।

मार्गः 
:यादगिरितः ३५ कि.मी.

वर्गः:यादगिरिमण्डलम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वेदकालः

(क्रि पू १९०० तः ५००)

वेदानां रचना वैदिकसंस्कृतेः काले एव वैदिकसंस्कृतेन कृता । वेदाः एव जगति अत्यन्तं प्राचीनाः ग्रन्थाः । तदानीन्तनसंस्कृतिः इण्डो-आर्यन्मूलीया आसीत् । वेदकालस्य आरम्भे तदानीन्तनेन समाजेन पशुपालनमेव अवलम्बितम् आसीत् । ऋग्वेदकालानन्तरं तदानीन्तनः समाजः कृषिविषये लक्ष्यम् अददात् । तदा वर्णाश्रमपद्धतिः आसीत् । कालक्रमेण लघुराज्यानां मेलनेन कुरु-पाञ्चालसदृशानि महाराज्यानि उदितानि । हिन्दुधर्मस्य प्रधानग्रन्थानां रामायण-महाभारत-भगवद्गीतादीनां रचना अपि तदा एव मुखोक्तरीत्या जाता इति उच्यते । अथर्ववेदस्यापि रचना अस्मिन्नेव काले जाता इति ज्ञायते । अनन्तरं क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते । तावत्पर्यन्तः कालः "वेदलकालः" इति, तदानीं तत्रत्ये समाजे या संस्कृतिः आसीत् सा "वेदकालीनसंस्कृतिः" इति च उच्यते ।

वर्गः:वेदाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कर्णाटकस्य मण्डलानि

कर्णाटकराज्ये २९ मण्डलानि सन्ति ।
: बीदरमण्डलम्
: बेळगावीमण्डलम्
: बिजापुरमण्डलम्
: बागलकोटेमण्डलम्
: बळ्ळारीमण्डलम्
: बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्
: बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्
: चामराजनगरमण्डलम्
: चिक्कमगळूरुमण्डलम्
: चित्रदुर्गमण्डलम्
: चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्
: दक्षिणकन्नडमण्डलम्
: दावणगेरेमण्डलम्
: धारवाडमण्डलम्
: गदगमण्डलम्
: गुल्बर्गामण्डलम्
: हासनमण्डलम्
: हावेरीमण्डलम्
: कोडगुमण्डलम्
: कोलारमण्डलम्
: कोप्पळमण्डलम्
: मण्ड्यमण्डलम्
: मैसूरुमण्डलम्
: मण्ड्यमण्डलम्
: यादगिरिमण्डलम्
: रायचूरुमण्डलम्
: रामनगरमण्डलम्
: शिवमोग्गामण्डलम्
: उडुपीमण्डलम्
: उत्तरकन्नडमण्डलम्
## कर्णाटकम् (KA)
वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
युगादिः

चान्द्रमानपद्धत्यनुसारं चैत्रशुक्लप्रतिपत् एव **युगादिः** इति उच्यते । तद्दिने एव नववर्षस्य आरम्भः । तदा एव वसन्त-ऋतोः आगमनमपि । प्रकृतिः अपि नवोत्साहवती भवति तदा । वृक्षाः सर्वे पल्लविताः भवन्ति । सर्वत्र वसन्तस्य प्रभावः दृश्यते । इदानीन्तनजगति नवसंवत्सरः इति यद् आचरन्ति (जनवरी १) तदा तु प्रकृतौ नववर्षस्य किमपि लक्षणं न भवति । वृक्षाः सर्वे पर्णरहिताः तिष्ठन्ति । वातावरणम् अपि अतिशीतलं भवति । जनाः अपि तादृशवातावरणे उत्साहवन्तः न भवन्ति । एतत् युगादिपर्व समग्रे भारतदेशे आचर्यमाणं महापर्व । केषुचित् राज्येषु एतत् दिनं नूतनवर्षत्वेन आचर्यते |एतत् पर्व यस्मिन् वासरे भवति तस्य वासरस्य ग्रहः एव तस्य वर्षस्य अधिपतिः भवति । उदाहरणार्थं युगादिपर्व गुरुवासरे अस्ति चेत् गुरुग्रहः एव तस्य संवत्सरस्य अधिपतिः ।

युगादिः नाम युगस्य आदिः । युगानि चत्वारि – कृत-त्रेत-द्वापर-कलियुगम् चेति । भगवान् ब्रह्मा एतद्दिने एव जगतः सॄष्टिकार्यम् आरब्धवान् इति कारणात् एतत् दिनं युगादिशब्देन निर्दिश्यते । 

:**प्राप्ते नूतनवत्सरे प्रतिगृहं कुर्यात् ध्वजारोहणम् ।**
:**स्नानं मङ्गलमाचरेत् द्विजवरैः साकं सुपूज्योत्सवैः ॥**
:**दे:वानां गुरुयोषितां च शिशवोऽलङ्कारवस्त्रादिभिः ।**
:**स्म्पूज्य गणकःफलं च श्रुणुयात्तस्माच्च लाभप्रदम् ॥**

thumb|150px|right|युगादिदिने विशेषतया निर्मीयमाणः "पोलिका"नामकः खाद्यविशेषः

:युगादिदिने आम्र-निम्बपर्णैः गृहम् अलङ्कृत्य गृहस्य मन्दिराणाम् उपरि वा ओङ्कारचिह्नयुक्तं भगवद्ध्वजम् आरोपयन्ति । सूर्योदयात् घण्टाद्वयात् प्रागेव (उषःकाले) तैलाभ्यञ्जनं कृत्वा नववस्त्राणि धृत्वा पूजा-दानादीनि धार्मिककार्याणि आचरन्ति । गुरून् ज्येष्ठान् च नमस्कृत्य आशीर्वादं प्राप्नुवन्ति । मध्याह्नभोजने प्रथमं निम्बगुडमिश्रणं खादित्वा अनन्तरं मधुरभोजनं कुर्वन्ति । मध्याह्नभोजनार्थं विशेषतया "पोलिका"नामकं खाद्यविशेषं निर्मान्ति । सायङ्काले “पञ्चाङ्गश्रवणं” करणीयम् । ग्रहणानां, वृष्टि-सस्यसमृद्धीनां च पूर्वसूचनाः भवन्ति पञ्चाङ्गे । रात्रौ चन्द्रोदयावसरे चन्द्रस्य नमस्कारः क्रियते तद्दिने । बान्धवान् मित्राणि च शुभकामनाः वदन्ति परस्परमेलनद्वारा । दूरे स्थितेभ्यः शुभकामनाः प्रेषयन्ति च । तद्दिने रामायणश्रवणम् अपि कुर्वन्ति कुत्रचित् ।

### **तस्य दिनस्य महत्त्वम् :**
:१.	पुराणानुसारम् अस्मिन्नेव दिने ब्रह्मा सृष्टिकार्यम् आरब्धवान् ।
:२.	श्रीरामः रावणं संहृत्य अयोध्यां प्रत्यागत्य एतद्दिने एव शासनम् आरब्धवान् ।
:३.	शालिवाहनशकस्य विक्रमसंवत्सरस्य आरम्भदिनम् एतदेव ।
:४.	 राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य संस्थापकस्य केशवबलिरामहेगडेवारस्य जन्मोत्सवः अस्मिन्नेव दिने ।

### **निम्ब-गुडमिश्रणस्य महत्त्वम् :**
आयुर्वेदानुसारं वसन्तऋतौ जायमनानां शारीरकविकाराणां निमित्तम् उत्तमम् औषधम् अस्ति निम्बकम् । निम्बगुडयोः मिश्रणस्य खादनेन शरीरस्य समतोलनं साधितं भवति । 

thumb|150px|left|निम्बपर्णं पुष्पं च
thumb|100px|right|गुडः

:**शतायुर्वज्रदेहाय सर्वसम्पत्कराय च ।
:**सर्वारिष्टविनाशाय निम्बकं दलभक्षणम् ॥'''

निम्बकदलभक्षणेन शतायुः भवति । शरीरं वज्रमिव सुदृढं भवति । सर्वसम्पत्प्राप्तिः भवति । सर्वारिष्टविनाशः अपि भवति । इति वदति अयं श्लोकः । जीवनं नाम निम्बकगुडमिश्रणमिव । मधुरत्वं तिक्तत्वं द्वयमपि भवति इत्यपि सन्देशं स्मारयति निम्बकगुडमिश्रणम् । एतत् निम्बकगुडमिश्रणं सुख-दुःखयोः, रात्रि-दिनयोः, लाभ-नष्टयोः, प्रीति-द्वेषयोः, जयापजययोः वा सङ्केतम् इव अस्ति । सर्वम् अपि जीवने समभावेन स्वीकरणीयम् इत्यस्य “स्थितप्रज्ञत्व”]]स्य अपि पाठः अस्ति अत्र । समग्रस्य वर्षस्य पूर्वसूचना दीयते एतत् निम्बकगुडमिश्रणम् ।

युगादिः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः

**जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः** (अथवा केवलम् *जेआरएचयू*) (आङ्ग्लभाषा:Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University, हिन्दी:जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय) भारतस्य राज्य उत्तरप्रदेशे स्थित चित्रकूट नगरे निविष्ट एकः विश्वविद्यालयः अस्ति। एषः विश्वे भारते च एकान्तम् विकलाङ्गाय प्रथमः विश्वविद्यालयः अस्ति। तत् जगद्गुरुरामभद्राचार्याय द्वारा वर्ष द्विसहस्रएकस्य आश्विनपूर्वार्धस्य सप्तविंशति दिनाङ्के अप्रतिष्ठतः, एवः *जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गशिक्षणआधार* नामक एकः ट्रस्ट द्वारा  चालित अस्ति, यत् तदीय शल्यक्रियायै उत्तरदायक अस्ति।

## संदर्भा 
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य तीर्थक्षेत्राणि

## उडुपीमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:उडुपी
:कोल्लूरु
## दक्षिणकन्नडमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:धर्मस्थलम्
:कटिलु
:कुक्केसुब्रह्मण्यम्
## उत्तरकन्नडमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:गोकर्णम्
:मुरुडेश्वरम्
:सोन्दा
:गुणवन्ते
:सहस्रलिङ्गम्
:मञ्जुगुणि
:बनवासी
:इडगुञ्जी
:उळवी

## बिजापुरमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:बसवनबागेवाडी

## गुल्बर्गामण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:गाणगापुरम्
## रायचूरुमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:सन्नती
## कोडगुमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:तलकावेरी
:भागमण्डलम्
## मैसूरुमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:मैसूरु
:नञ्जनगूडु
## बागलकोटेमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:बादामी
:ऐहोळे
:कूडलसङ्गमम्
## बेळगावीमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:सवदत्ती
## चिक्कमगळूरुमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:शृङ्गेरी
:कळस
## चामराजनगरस्य तीर्थक्षेत्राणि
:गोपालस्वामिपर्वतः
:बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट
:मलेमहदेश्वरबेट्ट
## बीदरमण्डलस्य तीर्थक्षेत्राणि
:नानकझरा
:बसवकल्याणम्

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
धर्मस्थलम्

**धर्मस्थलं** (Dharmasthala) कर्णाटकराज्ये विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् ।  कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य प्रसिद्धेषु त्रिषु स्थलेषु अन्यतमं मुख्यं क्षेत्रम् अस्ति नेत्रावतीनदीतीरे स्थितम् इदं क्षेत्रम् । **श्रीमञ्जुनाथस्वामिदेवालयः** सोदे वादिराजस्वामिनः काले निर्मितः इति इतिहासेन ज्ञातुं शक्यम् । अधुनापि श्रीमञ्जुनाथस्वामिनः पूजा माध्वमतार्चकैः क्रियते । किन्तु अस्य क्षेत्रस्य व्यवस्थापकाः हेग्गडेवंशीयाः जैनजनाः इति तु विशेषः। श्रीमञ्जुनाथेश्वरस्य सन्निधाने **विष्णुप्रतीकभूतः नरसिंहशालिग्रामः** अस्ति । प्रतिदिनम् अन्नदानं विद्यादानम् औषधदानं च अत्र प्रचलति । सहस्रशः यात्रिकाः प्रतिदिनम् अत्र दर्शनाय आगच्छन्ति ।
## मञ्जूषा वस्तुसङ्ग्रहालयः
धर्मस्थलक्षेत्रं भारतदेशे एव प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र आराध्यः श्रीमञ्जुनाथेश्वरः । लघुपर्वते अण्णप्पास्वामीदेवालयः अस्ति । अन्यस्मिन् पर्वतशिखरे भगवतः बाहुबलेः मूर्तिः स्थापिता अस्ति । पर्वतारोहणाय सोपानानि निर्मितानि सन्ति । धर्मस्थलक्षेत्रे यात्रिकाणां वसतिभोजनव्यवस्थाः कल्पिताः ।
अत्र दर्शनीयं विशिष्टं स्थानं नाम मञ्जूषावस्तुसङ्ग्रहालयः । सर्वे अवश्यं पश्यन्ति एतत् । अस्य सङ्ग्रहालयस्य निर्माणे धर्मदर्शी श्री वीरेन्द्र हेग्गडेमहोदयः एव स्फूर्तिमान् । अत्र अतिविशिष्टानि वस्तूनि सन्ति । सुव्यवस्थितः सङ्ग्रहालयः एषः देवालयसमीपे अस्ति ।

पूर्वदेशीयानि पश्चिमदेशीयानि इतिहाससम्बद्धानि वस्तूनि अत्र सन्ति । टेरि टेल्ला अर्थोसेरास् अस्थीनि (४०० मिलियन् वर्षपुरातनम् ), जैनतीर्थङ्कराणां विग्रहाः हस्तिदन्ते चित्रितानि वस्तूनि, लोहवस्तूनि, मोहञ्जोदारोप्रदेशीयाः अलङ्कारसामग्र्यः, विविधानि नाणकानि मोगलमौर्यग्रीकविजयनगरवंशीयानां प्रशासनकालीनानि वस्तूनि सम्यक् प्रदर्शितानि सन्ति ।

विविधानाम् आयुधानां सङ्ग्रहः अत्र अस्ति । विशिष्टानि घटीयन्त्राणि, सङ्गीतवाद्यानि यथा स्याक्सोफोन्, स्प्यानिष् गिटार, प्राचीनम-मैक्रोफोन्, टेलिफोन्,  टेलिग्राफयन्त्रम् इत्यादीनि अपूर्वाणि वस्तूनि सन्ति । विशेषतः वस्तुसङ्ग्रहालयस्य दर्शनेन इतिहासज्ञानस्य स्मरणं भवति ।  प्रातःकाले ९ वादनतः सायं षड्वादनपर्यन्तम् अत्र प्रवेशः अनुमतः । धर्मस्थलगमनाय राज्ये सर्वनगरेभ्यः अपि वाहनव्यवस्था अस्ति ।

धर्मस्थलप्रदेशे कार्त्तिकमासे लक्षदीपोत्सवः प्रचलति । प्रतिवर्षं धर्मसम्मेलनम् अपि प्रचलति । समीपे (२ कि.मी) नेत्रावतीनदी अस्ति । सुन्दरम् उद्यानवनम् अस्ति । 
 
देवालयव्यवस्थापकैः आवास-भोजन-दर्शन-पूजादिव्यवस्थाः कल्पिताः सन्ति । एकत्र धनधान्यव्यवहारः, यात्रिकाणाम् आगमनम् साहित्य-सङ्गीतनृत्योत्सवाः, कायकसेवा, दानम् इत्यादिभिः कारणैः‘अभिनवतिरुपति’, इति धर्मस्थलस्य नाम आगतम् अस्ति । कार्त्तिकमासे **लक्षदीपोत्सवः** वैभवेन प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः अत्र आगच्छन्ति । 

धर्मस्थळक्षेत्रस्य रक्षकः अण्णप्पस्वामी लघुपर्वतप्रदेशे स्थितः अस्ति । रत्नगिरिपर्वते **गोमटेश्वरस्य मूर्तिः** (१९७३) प्रतिष्ठापिता अस्ति । मञ्जूषाकार्-यानसंग्रहालयः, मत्स्यागारः नेत्रावतीनद्यां स्नानम् इतरविशेषाः । सर्वधर्मसम्मेलनं सामूहिकविवाहसमारम्भाः अत्र प्रचलन्ति ।

## मार्गः
### रेलयानमार्गः
मङ्गळूरुनिस्थानतः ७५ कि.मी ।
### वाहनमार्गः
मङ्गळूरुतः ७५ कि.मी । बेङ्गळूरुतः ३८० कि.मी 
### विमानमार्गः
मङ्गळूरुविमाननिस्थानकं (७५ कि.मी ) समीपे अस्ति । 

## बाह्यानुबन्धाः
*http://shridharmasthala.org 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
कुक्केसुब्रह्मण्यम्

**कुक्केसुब्रह्मण्यम्** (Kukke Subramanya Temple) कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रम् । एतत् पुराणानुसारं कुक्केपदृणं परशुरामक्षेत्रं स्कन्दक्षेत्रम् इति च प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् क्षेत्रं कुमारपर्वतशेषपर्वतयोः मध्ये स्थितम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य अधिपतिः पावनमूर्तिः **श्रीसुब्रह्मण्यस्वामी** ।

अत्रत्या पवित्रनदी **कुमारधारा** । प्रतिदिनं भक्तजनाः अत्र आगत्य स्कन्दस्य पूजां सर्पसंस्कारादिकं च कुर्वन्ति । समीपे आदिसुब्रह्मण्यम् इति क्षेत्रम् अस्ति । जनाः तत्रत्यस्य वल्मीकस्य दर्शनं कुर्वन्ति । अत्र मध्वसम्प्रदायानुसारी कश्चनः मठः अस्ति । अत्र श्रीनरसिंहदेवस्य विग्रहः अस्ति । श्रीमठस्य यतिपरम्परायाः वृन्दावनानि अपि सन्ति ।

## मार्गः
पुत्तूरुतः ३३ कि.मी । 
:सुळ्यतः ४५ कि.मी। 
:मङ्गळूरुतः ५५ कि.मी ।

### यानव्यवस्था
बेङ्गळूरुतः लोकयानव्यवस्था अस्ति। 
:रैल् मार्गः-सामान्यतः २० कि.मी दूरे सुब्रह्मण्यं रोड् नामकं निस्थानकं वर्तते ।

## वसतिः
देवालयस्य यात्रीवासाः सन्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
*Know more about this Temple 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
१३. क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

## अध्यायस्य तात्पर्यम्
## श्लोकानाम् आवलिः
:१३.०१ इदं शरीरं कौन्तेय….
:१३.०२ क्षेत्रज्ञं चापि मां.
:१३.०३ तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्.. .
:१३.०४ ऋषिभिर्बहुधा गीतं.
:१३.०५ महाभूतान्यहंकारो.
:१३.०६ इच्छा द्वेषः सुखं.
:१३.०७ अमानित्वमदम्भित्वं.
:१३.०८ इन्दियार्थेषु वैराग्यं.
:१३.०९ असक्तिरनभिष्वङ्गः.
:१३.१० मयि चानन्ययोगेन.

:१३.११ अध्यात्मज्ञाननित्यं.
:१३.१२ ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि.
:१३.१३ सर्वतः पाणिपादं.
:१३.१४ सर्वेन्द्रियगुणाभासं.
:१३.१५ बहिरन्तःअ च भूतां.
:१३.१६ अविभक्तं च भूतें.
:१३.१७ ज्योतिषामपि.
:१३.१८ इति क्षेत्रं तथा.
:१३.१९ प्रकृतिं पुरुषं चैव.
:१३.२० कार्यकरणकर्तुत्वे .
:१३.२१ पुरुषः प्रकृतिस्थो.
:१३.२२ उपद्रष्टानुमन्ता च .
:१३.२३ य एवं वेत्ति पुरुषं.
:१३.२४ ध्यानेनात्मनि.
:१३.२५ अन्ये त्वेवमजां.
:१३.२६ यावत्सञ्जायते.
:१३.२७ समं सर्वेषु भूतेषु.
:१३.२८ समं पश्यन्
:१३.२९ प्रकृत्यैव च .
:१३.३० यदा भूतपृथग्भावं….
:१३.३१ अनादित्वात् .
:१३.३२ यथा सर्वगतं.
:१३.३३ यथा प्रकाशयति.
:१३.३४ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेव.

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

0
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हनुमज्जयन्ती

चैत्रमासे एव रामनवम्याः अनन्तरम् आचर्यते **हनुमज्जयन्ती** । भक्तजनप्रियः बुधजनप्रियः बहुजनप्रियः च हनुमान् आञ्जनेयः, मारुतिः, महावीरः, प्राणदेवः इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः सुप्रसिद्धः अस्ति । भारते विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नेषु दिनेशु आचर्यते हनुमज्जयन्ती । कुत्रचित् चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमादिने  आचर्यते चेत् कुत्रचित् कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दशीदिने आचर्यते । कुत्रचित् च मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदशीदिने आचर्यते ।

thumb|150px|left|सञ्जीवनीपर्वतम् आनयन् हनुमान्

तद्दिने व्रतम् आचर्यमाणाः दिनपूर्णम् उपवासम् आचरन्ति । पूर्णतया उपवासकरणे अश्क्ताः फल-मूल-क्षीरादीनि सात्त्विकद्रव्याणि सेवन्ते । रात्रौ श्रीरामस्य पूजां कृत्वा दासश्रेष्ठस्य आञ्जनेयस्य पूजां कुर्वन्ति । चणक-गुडनिर्मितं नैवेद्यं समर्पयन्ति । पञ्चोपचार-षोडशोपचारयुतायां पूजायां विशेषेण आञ्ज्नेयस्य कृते पञ्चामृताभिषेकं कुर्वन्ति । पञ्चप्राणस्वरूपः अयं देवः अभिषेकप्रियः । रात्रौ सङ्गीतनृत्यकर्यक्रमाः आयोज्यन्ते । समग्रे ग्रामे शोभायात्रा भवति । कुत्रचित् मल्लविद्यायाः प्रदर्शनम् अपि भवति । केचन रात्रिपूर्णं जागरणम् अपि कुर्वन्ति । सर्वत्र रामायणस्य सुन्दरकाण्डस्य पारायणं प्रचलति । सुन्दरकाण्डं **“हनुमद्विजयः”** इत्येव प्रसिद्धम् । 

रामायणे हनुमता कृतानि समुद्रलङ्घनं, सीतान्वेषणं, राक्षसनिग्रहः, लङ्कादहनं, पर्वतानयनम् इत्यादीनि साहसकार्याणि अत्यन्तं रोचकाणि । हनुमतः मन्दिरं प्रतिग्रामं भवत्येव । जगतः प्रथमः सेवकः हनुमान् । **“हनुमान् दास्ये च सखेऽर्जुनः”** इत्येव प्रसिद्धम् । 

:**“बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वम् अरोगिता ।**
:**अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणात् भवेत् ॥“**

इत्ययं श्लोकः हनुमतः स्मरणमात्रेण बुद्धिः, बलं, यशः, धैर्यं, निर्भयत्वम्, अरोगिता, वाक्पटुत्वं च प्राप्यते इति वदति । हनुमान् सप्तचिरञ्जीविषु अन्यतमः अपि ।

:**“अश्वत्थामा बलिर्व्यासः हनूमांश्च विभीषणः ।**
:**कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरञ्जीविनः ॥“**
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
१४. गुणत्रयविभागयोगः

## अध्यायस्य तात्पर्यम्
## श्लोकानाम् आवलिः
:14.1 परं भूयः प्रवक्ष्यां…..
:14.2 इदं ज्ञानमुपाआश्रित्य…..
:14.3 मम योनिर्महदब्रह्म…..
:14.4 सर्वयोनिषु कौन्तेय…..
:14.5 सत्त्वं रजस्तम इति...
:14.6 तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्…..
:14.7 रजो रागात्मकं…..
:14.8 तमस्त्वज्ञानजं…..
:14.9 सत्त्वं सुखे सञ्जयति...
:14.10 रजस्तमश्चाभिं…..

:14.11 सर्वद्वारेषु देहे…..
:14.12 लोभः प्रवृत्तिः…..
:14.13 अप्रकाशो प्रवृत्तिं…..
:14.14 यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु...
:14.15 रजसि प्रलयं गत्वा…..
:14.16 कर्मणः सुकृतस्य…..
:14.17 सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं...
:14.18 ऊर्ध्वं गच्छन्ति…..
:14.19 नान्यं गुणेभ्यः…..
:14.20 गुणानेतानतीत्य …..
:14.21 कैर्लि ङ्गैस्त्रीन्…..
:14.22 प्रकाशं च प्रवृत्तिं…..
:14.23 उदासीनवदासीनः…..
:14.24 समदुःखसुखः…..
:14.25 मानापमानयोस्तुं…..
:14.26 मां च योऽव्यभिं…..
:14.27 ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठा…..

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पुरुषोत्तमयोगः

## अध्यायस्य तात्पर्यम्
पुरषोत्तम्तत्त्वं श्रीमद्भगवद्गीतायाः परमं रहस्यम् अस्ति । इदमेव महत्त्वपूर्णम् आध्यात्मिकञ्च तत्त्वं मन्यते । गीतायां वर्णितम्  इदम् तत्त्वं व्यक्ताव्यक्तयोः परे स्थितम् अव्यक्तम् अक्षरञ्चास्ति । अक्षरं ब्रह्म, परं ब्रह्म एव पुरुषोत्तम्तत्त्वं वर्तते । अस्य प्रकृतिर्निकृष्टा विभूतिरस्ति । गीतोक्तम्तानुसारेण अचला प्रकृतिः क्षरसंज्ञकाऽस्ति । कूटस्थोऽधिकारी पुरुषश्च अक्षरसंज्ञकोऽस्ति । अक्षरादपि उत्तमः पुरुषोत्तमोऽस्ति ।

:**यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।**
:**अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥**

जडात्मकात् जगतो भिन्नं चेतनं ब्रह्म अथवाऽव्यक्तप्रकृतेः परे विद्यमानं सचेतनं तत्त्वं अक्षरं ब्रहोत्युच्यते, किन्तु य ईश्वरः एनं विश्वं व्याप्नुवानः अस्मदपि परे विद्यते । जगतः सर्वेषु पदार्षेषु स्थितं तेभ्यः पृथगभूतञ्चाप्यस्ति । तदेव पुरुषोत्तम्तत्वं विश्वानुगं विश्वातीतं चाप्यस्ति । श्रीमद्भगवद्गीतायां प्रतिपादितं यत् तं पुरुषोत्तमं प्रति प्राणिनः सर्वकर्मसमर्पणं स्यात् । तदैव प्राणिनः कल्याणं भविष्यति ।

## श्लोकानाम् आवलिः
:१५.१ ऊर्ध्वमूलमधश्शाखं….
:१५.२ अधश्चोर्ध्व्ं प्रसृताः….
:१५.३ न रुपमस्ये ह तथो….
:१५.४ ततः पदं तत्परिं….
:१५.५ निर्मानमोहाजितं….
:१५.६ न तद्भासयते सूर्यो….
:१५.७ ममैवांशो जीवलोके….
:१५.८ शरीरं यदवापोति….
:१५.९ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं….
:१५.१० उत्क्रामन्तं स्थितं….
:१५.११ यतन्तो योगिनश्चौनं….
:१५.१२ यदादित्यगतं तेजो….
:१५.१३ गामाविश्य च ….
:१५.१४ अहं वैश्वानरो….
:१५.१५ सर्वस्य चाहं हृदि….
:१५.१६ द्वाविमौ पुरुषौ….
:१५.१७ उत्तमः पुरुषस्त्वं….
:१५.१८ यस्मात्क्षरमतीतो ….
:१५.१९ योमामेवमसम्मूढो….
:१५.२० इति गुह्यतमं….

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
दैवासुरसंपद्विभागयोगः

## अध्यायस्य तात्पर्यम्
## श्लोकानाम् आवलिः
:१६.१ अभयं सत्वसंशुंद्धिः
:१६.२ अहिंसा सत्यम्
:१६.३ तेजः क्षमा धृतिः
:१६.४ दम्भो दर्पोऽभिमानः
:१६.५ दैविसम्पद्विमोक्षाय
:१६.६ द्वैभूतसर्गौ लोके
:१६.७ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं
:१६.८ असत्यमप्रतिष्ठं ते
:१६.९ एतां दृष्टिमवष्टभ्य
:१६.१० काममाश्रित्य

:१६.११ चिन्तामपरिमेयां
:१६.१२ आशापाशशतैः
:१६.१३ इदमद्य मया
:१६.१४ अस्मौ मया इतः
:१६.१५ आढयोऽभिजनवान्
:१६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
:१६.१७ आर्मसम्भाविताः
:१६.१८ अहङ्कारं बलं
:१६.१९ तानहं द्विषतः
:१६.२० आसुरीं योनिम्
:१६.२१ त्रिविधं नरकस्य
:१६.२२ एतैर्विमुक्तः
:१६.२३ यः शास्त्रविधिम्
:१६.२४ तस्माच्छास्त्रं

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोल्लूरु

कोल्लूरु (Kollur) कर्णाटकराज्यस्य उडुपीमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं यात्रास्थानं विद्यते । पुराणानुसारं महारणपुरम् इति इदं प्रसिद्धम् आसीत् । पश्चिमपर्वतश्रेणीषु कोडचाद्रिपर्वतस्य सानुप्रदेशे श्रीमूकाम्बिकादेवालयः महर्षिणा परशुरामेण निर्मितः इति पौराणिकाधारः अस्ति । अत्रत्या देवता पर्वतेश्वरी पार्वती **श्रीमूकाम्बिकादेवी** । इदं सिद्धपीठम् । श्रीशङ्कराचार्याः तपः आचरणीयम् इति निश्चित्य अत्र आगत्य श्रीचक्राराधनं कृतवन्तः इति इतिहासे उल्लेखः अस्ति ।

गर्भगृहे स्वर्णरेखासहितः शिवलिङ्गः अस्ति । अत्र मूकाम्बिकादेवी शिवेन सह आगत्य लिङ्गरूपेण प्रत्यक्षा भूत्वा मूकासुरं घातितवती । अतः कोल्लूरु शिवशक्त्याः सङ्गमः इति वदन्ति। शक्तिक्षेत्रम् इत्यपि इदं प्रसिद्धम् । पञ्चमुखगणेशः अत्रत्यम् अन्यत् आकर्षणम् । दक्षिणभारतीयाः भक्ताः अत्र महता प्रमाणेन आगच्छन्ति ।  श्रीवादिराजस्वामिनः अत्र आगत्य देवीं कात्यायनीं 'दुर्गे' इति प्रार्थितवन्तः । प्रतिदिनम् अत्र होमहवनादिकम् अन्नदानं च प्रचलति।

## मार्गः
:कुन्दापुरतः ४८ कि.मी
:बैन्दूरुतः ३२ कि.मी 
:उडुपीतः ८० कि.मी 
:शिवमोग्गा, बेङ्गलूरु, केरल, तमिळुनाडुतः अपि लोकयानव्यवस्था अस्ति ।

## वसतिः
देवालयस्य वसतिगृहाणि सन्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
*पुस्तकानि
*कोल्लुरुनगरे मन्दिरानि
*मूकाम्बिकदेविदेवालयः
*कोल्लुरु

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य प्रेक्षणीयस्थानानि

:जोगजलपातः
:गोल् गुम्बज़
:लाल् बाग्
:गोकाकजलपातः
:मागोडुजलपातः
:उञ्चळ्ळीजलपातः
:कब्बन् पार्क्
:विश्वेश्वरय्य वस्तुसंग्रहालयः
:सहस्रलिङ्गम्
:बन्नेरुघट्ट राष्ट्रियोद्यानम्
:दाण्डेली अभयारण्यम्
:नागरहोळे अभयारण्यम्
:बण्डीपुर अभयारण्यम्

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गोकर्णम्

**गोकर्णं** (Gokarna) कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थस्थानम् । अरब्बीसमुद्रस्य तीरे स्थितम् एतत् क्षेत्रं काशीरामेश्वरम् इव प्रसिद्धं शिवक्षेत्रम् । पूर्वं त्रेतायुगे रावणेन आनीतम् आत्मलिङ्गं वटुरूपी गणपतिः अत्र स्थापितवान् । महाबलेन रावणेन आनीतस्य लिङ्गस्य महाबलेश्वरः इति नाम । शिलादेवालयः द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । महाबलेश्वरस्य वामपार्श्वे महागणपतिमन्दिरम् अस्ति । लघुहस्तपादविशिष्टः महोदरः त्रिपादपरिमितोन्नतः गणपतिः आदिपूज्यः सर्वजनानां कष्टनिवारकः इति च प्रसिद्धः । दक्षिणपार्श्वे काशीविशालाक्ष्याः मन्दिरम् अस्ति । 
## उत्सवाः
गोकर्णक्षेत्रे शिवरात्रिपर्व, त्रिपुरदहनोत्सवः, कामदहनोत्सवः, गङ्गाष्टमी इत्यादयः विशेषोत्सवाः भवन्ति । शिवरात्रिपर्वणि महारथोत्सवः भवति । द्वादशवर्षेषु एकवारम् अष्टबन्धमहोत्सवः प्रचलति। गोकर्णक्षेत्रे कोटितीर्थं, ताम्रगौरी, पट्टेविनायकः, श्रीवेङ्कटरामदेवालयः च सन्ति । कोटितीर्थस्य पार्श्वे जनाः आत्मसंस्कारकार्याणि कुर्वन्ति । सुन्दरसागरतीरम् ॐबीच् इति च प्रसिद्धौ समुद्रस्नानयोग्यौ प्रदेशौ अत्र स्तः ।

## मार्गः
कोङ्कणरेलयानमार्गे -गोकर्णरोडनिस्थानतः ९ कि.मी ।
:कुमटा-अङ्कोलाराष्ट्रियमार्गे (सं १७) कुमटातः २६ कि.मी 
:बेङ्गळूरुतः ४३८ कि.मी। 
:कारवारतः ५३ कि.मी। 
:गोवातः ३० कि.मी। 
:शिरसितः ७२ कि.मी। 
:मुरुडेश्वरतः ८२ कि.मी । 
:दाण्डेलीतः २२० कि.मी । 
:हुब्बळ्ळीतः २६५ कि.मी।

## बाह्यानुबन्धाः
* गोकर्णस्य अधिकृतजालपुटम्
* गोकर्णस्य सुन्दरचित्राणि
* गोकर्णम् प्रवासमार्गदर्शिका 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वरमहालक्ष्मीव्रतम्

श्रावणमासस्य प्रसिद्धपर्वसु एकम् अस्ति **वरमहालक्ष्मीव्रतम्** । श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे पूर्णिमासमीपे विद्यमाने शुक्रवासरे आचर्यते एतत् पर्व ।
 
:**शुक्ले श्रावणिके मासे पूर्णिमोपान्त्यभार्गवे ।**
:**वरलक्ष्म्या व्रतं कार्यं सर्वसिद्धिपदायकम् ॥**

:**नभोमासे पूर्णिमायाम् अन्तिकस्थे भृगोर्दिने ।**
:**मत्पूजा तत्र कर्तव्या सर्वसिद्धिप्रदायिनी ।** (व्रतरत्नम् – ११०-११६)

“श्रावणमासस्य शुक्लपूर्णिमादिने पूर्वदिशि शुक्रग्रहस्य प्रकाशसमये वरलक्ष्म्याः आराधनं करणीयम्” इति वदति शास्त्रम् । **कुत्रचित् श्रावाणमासस्य द्वितीये शुक्रवासरे व्रताचरणम् इत्यपि अस्ति** । अस्मिन् पर्वणि आराध्यमाना देवता “महालक्ष्मीः” । वरं ददाति इत्यस्मात् वरमहालक्ष्मीः इति वदन्ति ।** वरदा महालक्ष्मीः वरा च लक्ष्मीश्च** इत्यत्र अपि वरमहालक्ष्म्याः उल्लेखः अस्ति । देव्याः अष्टोत्तरशतनामस्तोत्रे अपि **“वरलक्ष्मीं  वसुरदां”** इति उक्तम् अस्ति । **लोकमाता मङ्गलदेवता** इत्यादिभिः नामभिः पूज्यमाना सा सर्वेषां जीविनां माता, सर्वमङ्गलदायिनी अस्ति ।

प्रसिद्धाः अष्टलक्ष्म्यः सन्ति । ताः** धनलक्ष्मीः, धान्यलक्ष्मीः, सन्तानलक्ष्मीः, विद्यालक्ष्मीः, शौर्यलक्ष्मीः, कीर्तिलक्ष्मीः, सौम्यलक्ष्मीः, विजयलक्ष्मीः च । वेदमन्त्रेषु सिद्धलक्ष्मीः, मोक्षलक्ष्मीः** इत्यपि उल्लेखः दृश्यते । श्रुति-स्मृति-पुराण-इतिहास-आगमादीनाम् उक्त्यनुसारं ब्रह्मादिदेवताः सर्वपुरुषार्थसाधकाः सिद्धाः च महालक्ष्मीम् अपूजयन् । शङ्कर-रामानुज-आनन्दतीर्थादयः आचार्यवर्याः अपि तस्याः स्तोत्राणि अगायन् । **“लक्षयति सर्वं सदा इति लक्ष्मीः” “भगवतः लक्ष्मं धृतवती इति लक्ष्मीः”** इति व्याख्यानम् अपि श्रूयते ल्क्ष्म्याः विषये । परादेवता, परमपुरुषस्य श्रीमन्नारायणस्य पत्नी, अखिलजगन्माता, अनादिसिद्धा, आनन्दमयी, अनन्तकल्याणगुणपरिपूर्णा, सर्वशक्तिस्वरूपिणी, सर्वेश्वरी, सर्वकारणीभूता महालक्ष्मीः अमृतप्राप्यर्थं देवासुरैः क्षीरसागरमथनं यदा कृतं तदा आविर्भूता नारायणस्य वक्षस्तले वासम् अकरोत् इति पुराणानि वदन्ति । कुत्रचित् सा चन्द्रस्य अनुजा इति उल्लेखः अस्ति । कुत्रचित् सा यज्ञकुण्डे जन्म प्राप्नोत् इत्यपि श्रूयते । सा एव गायत्री, सावित्री, सरस्वती, दुर्गा वा । सा एव श्र्द्धा, मेधा, यशः, प्रज्ञा, कीर्तिः वा । सर्वयन्त्रमन्त्रतन्त्रादिकमपि सा एव ।

एतत् व्रतम् आचरन्ति सामन्यतया महिलाः एव । व्रताचरणावसरे उपवासनियमम् अत्रापि पालयन्ति । प्रातः स्नानादिना शुचिर्भूत्वा सङ्कल्पं कृत्वा देवीं कलशादिषु आवाहनं कृत्वा पूजां कुर्वन्ति । धान्यसहिततया षोडशोपचरपूजां कुर्वन्ति । कलशपूजायाः पीठपूजायाः च अनन्तरं हिरण्यवर्णस्य द्वादशग्रन्थियुक्तानि द्वादशसूत्राणि संस्थाप्य तत्र देव्याः आवाहनं कृत्वा पूजां कुर्वन्ति । पूजानन्तरं तत् सूत्रं स्वस्य दक्षिणहस्ते बध्नन्ति । कलशः अपि गन्धपुष्पपल्लवादिभिः अलङ्कृतः जलपूरितः वा अखण्डतण्डुलगोधूमपूरितः वा भवति । मधुरापूपं वा मोदकं वा नैवेद्यरूपेण समर्पयन्ति । नैवेद्यार्थाम् अपि “द्वादश”संख्याकाणि एव भवन्ति अपूपमोदकानि । पूजावसरे देव्यष्टोत्तरस्य वा श्रीसूक्तस्य वा पारायणम् अपि कुर्वन्ति ।

वर्गः:धार्मिकपर्वाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नरकचतुर्दशी

कार्त्तिकमासे आचर्यमाणस्य दीपावलीपर्वणः अङ्गभूतं पर्व अस्ति **नरकचतुर्दशी** । चतुर्दश्यां प्रात:काले सर्वेपि अभ्यङ्गस्नानं कुर्वन्ति । एतद्दिने एव श्रीकृष्ण: नरकासुरं संहृत्य प्रात: अभ्यङ्गं कृतवान् आसीत् । अनेन स्नानेन नरकान्तक: नारायण: सन्तुष्ट: भवति । नरकभीति: निवार्यते ।  तद्दिने प्रात:काले तैले लक्ष्मी:, जले च गङ्गा निवसत: इति । तैलजलयो: उपयोगं कृत्वा य: स्नाति स: यमलोकं न गच्छति, तस्य अलक्ष्मीपरिहार: अपि भवति इति विश्वसन्ति ।

thumb|250px|right|**नरकासुरस्य संहारं कुर्वन्तौ सत्यभामा कृष्णः च**

:**तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावल्याचतुर्दशीम् ।**
:**प्रात: काले तु य: कुर्यात् यमलोकं न पश्यति ॥** (पद्मपुराणम् - ४-१२४)

:**अलक्ष्मीपरिहारार्थम् अभ्यङ्गस्नानमाचरेत् ।** (नारदसंहिता)

तद्दिने विभिन्नानां चतुर्दशशाकानां भक्षणपद्धति: अपि कुत्रचित् अस्ति ।

:**अत्र आचारात् चतुर्दशशाकभक्षणं च कर्तव्यम् ॥** इति उक्तिरपि श्रूयते ।

रात्रौ च ज्वलन्तम् आलातं गृहीत्वा पित्रृभ्य: मार्गदर्शनम् अपि कुर्वन्ति । 
:**यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।**
:**वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥**
:**औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।**
:**वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम: ॥**

इति यमधर्मराजस्य चतुर्दशनामानि वदन्त: तस्मै तिलतर्पणं समर्पयन्ति । तद्दिने रात्रौ नरकपरिहाराय देवालयेषु, मठेषु, वृन्दावनेषु, गृहेषु, गृहात् बहि: प्राङ्गणे, आयुधशालासु, नदीतीरे, दुर्गेषु, कूपसमीपे, अश्वशालासु, गजशालासु मुख्यमार्गेषु च दीपान् ज्वालयन्ति । नरकासुरस्य स्मरणार्थं वर्त्तिकाचतुष्टययुक्तम् एकं दीपम् अपि ज्वालयन्ति । महाविष्णुं, शिवं, महारात्रिदेवता: च पूजयित्वा रात्रौ केवलं भोजनं कुर्वन्ति । मधुरभक्ष्याणां वितरणम् अपि कुर्वन्ति ।

वर्गः:धार्मिकपर्वाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धनलक्ष्मीपूजा

एतदपि कार्त्तीकमासे आचर्यमाणस्य दीपावलीपर्वणः अङ्गभूतं पर्व अस्ति । यद्यपि **धनलक्ष्मीपूजा** सर्वैरपि आचर्यते तथापि विशेषतया वैश्यपर्व इति उच्यते । एतदवसरे धनदेवताया: महालक्ष्म्या:, धनाध्यक्षस्य कुबेरस्य च पूजां कुर्वन्ति ।
 
:**पूजनीया तथा लक्ष्मीर्विज्ञेया सुखसुप्तिका ।**
:**सुखरायां प्रदोषे तु कुबेरं पूजयन्ति हि ॥**

एतत् केवलं धनसम्बद्धं पर्व न । अत्र महालक्ष्मी: केवलं धनदेवता न । श्रेयस: सर्वाणि अपि रूपाणि लक्ष्मीस्वरूपाणि एव । सा धर्मलक्ष्मी: मोक्षलक्ष्मी: अपि । वैश्या: तद्दिने लक्ष्मीपूजां कृत्वा नूतनगणनाया: आरम्भं कुर्वन्ति । तमिळुनाडुराज्ये चतुर्दशीदिनं दीपावली इति, कर्णातके चतुर्दशी-प्रतिपत् च दिनद्वयं दीपावली इति वदन्ति ।

अमावास्यायाम् प्रात:काले अभ्यङ्गस्नानं कृत्वा लक्ष्मीपूजां कुर्वन्ति । ल्क्ष्म्या: पूजनेन दारिद्य्रं दौर्भाग्यं च नश्यति इति । अभ्यङ्गस्नानस्य जले उदुम्बर-अश्वत्थ-आम्र-वट-प्लक्षवृक्षाणां त्वगपि योजयन्ति । स्नानानन्तरं महिला: पुरुषाणाम् आरतिं कुर्वन्ति । नरकासुरेण बन्धने स्थापिता: १६ सहस्रं कन्या: बन्धमुक्ता: सन्त्य: कृतज्ञतासमर्पणरूपेण कृष्णस्य आरतिं कृतवत्य: आसन् एतद्दिने । देवपूजया सह पितृपूजाम् अपि कुर्वन्ति । तद्दिने गृहे सर्वत्र दीपान् ज्वालयन्ति । नृत्य-गीत-वाद्यै: सन्तोषम् अनुभवन्ति । नूतनानि वस्त्राभरणानि धरन्ति । रात्रौ जागरणं कुर्वन्ति । तद्दिने अलक्ष्मी: निद्रारूपेण आगच्छति इति भेरिपणवानकै: महाशब्दं कुर्वन्ति निद्रानिवारणाय । अस्मिन् दिने वणिज: गणनापुस्तकस्य पूजां कृत्वा ग्राहकेभ्य: मधुरभक्ष्याणि ताम्बूलं च वितरन्ति । लक्ष्म्या सह धनाध्यक्षं कुबेरम् अपि पूजयन्ति ।

वर्गः:धार्मिकपर्वाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यमद्वितीया

इदं **यमद्वितीया** उत्सवः **भ्रातृद्वितीया, भ्रातृतिलकं** च इति, लोकभाषासु **भाई दूज**, **भौबीज**, **किजा पुजा**, **भाई फोण्टा** च इति नामभिः प्रसिद्धः उत्सवः । भारते विविधप्रान्तेषु उल्लासेन आचर्यते । दीपावली पर्वणः पश्चादेव शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां तिथौ सम्पद्यते । अस्मिन् उत्सवे बहुषु कुटुम्बेषु भगिन्यः निजभ्रातृणां पूजनं कृत्वा पेयभक्ष्यादिभिः सत्कुर्वन्ति.

## दिनम्
अस्य पर्वणः तिथिः कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीया भवति। केचन दीपावलीपर्वणः पश्चात् दिने, अन्ये होली पर्वणि वा इदं पर्वं व्यवहरन्ति।

## पौराणिकम्
एतत् अपि कार्त्तीकमासे आचर्यमाणस्य दीपावलीपर्वणः अङ्गभूतं पर्व अस्ति । 
 पारम्परिकः चित्रकलाः]]

:**”यमं च यमुनां चैव चित्रगुप्तं च पूजयेत् ।**
:**अर्घ्यात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्वयैः ॥“**

एतद्दिने एव यमदेवः भगिन्या: यमुनादेव्याः गृहं गत्वा आतिथ्यं प्राप्तवान् इति । अतः पुरुषाः सर्वे यमाय यमुनादेव्यै च अर्घ्यं समर्प्य भगिनीनां गृहं गच्छन्ति भोजनार्थम् । भगिनीभ्यः उपायनानि दत्त्वा ताः सन्तोषयन्ति च । मार्कण्डेयादीनां चिरञ्चीवीणां स्तोत्रं कुर्वन्ति । तद्दिने विशेषतया यमुनानद्यां स्नात्वा तां पूजयन्ति । एतत् दिनं दीपावलीपर्वणः अन्तिमं दिनम् ।

## आचरणम्
रक्षा-बन्धनं सदृशः अयं उत्सवः। भगवान् श्रीकृष्णः क्रूर-दैत्यं नरकासुरं हत्वा स्व-भगिनीं सुभद्रां मिलितवान् आसीत् । सुभद्रया भगवतः स्वागतं मिष्टान्नैः पुष्पैः च् कृतम् ।  उत्त्तरभारते भाई दूज नाम्ना, नेपालदेशे किजापुजा तथा भाई टीका नाम्ना, पूर्वभारते भाई फोण्टा इति, पश्चिम-भरते भौबीज इति, तैलङ्गदेशे भ्रातृ-द्वितीया यमा-द्वितीया वा इति नाम्ना भाई-दूज-पर्वं सुभद्रया कृतं भ्राता-प्रेमं जनान् स्मारयति इति बहवः मन्यन्ते ।
एतस्मिन् दिवसे भगिन्यः स्व-भ्रातृन् आमन्त्रयित्वा, तान् स्वादिष्ट-भोजनैः मधुपाकैः च हर्षयन्ति । क्षीरं,पुरिका इत्यादि विशेष-व्यञ्जनानां प्रबन्धः भवति च । नेपाल-देशे तु भगिन्या भर्तारं सप्त-वर्ण-तिलकेन पूजनम् एका प्राचीन-परम्परा अस्ति । यदि भगिनी-भर्त्रोः मेलनं असम्भवं, तर्हि सा भगिनी चन्द्रदेवं स्वाग्रजं मत्वा तस्य आराधानां करोति। तस्मात् कारणात् अद्य अपि बालाः चन्द्रदेवं स्वमातुलं मत्वा तं “चन्दामामा” इति नाम्ना संबोधयन्ति ।

भ्राता सदैव भगिन्यः रक्षणे तत्तपरः इति पर्वणः तात्पर्यम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
याज्ञवल्‍क्‍यस्मृतिः

याज्ञवल्क्यमहर्षिणा लिखिता स्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिनाम्ना चिरं प्रख्याताऽस्ति । मानवसामाजे व्यावहारिकदृष्ट्या तत्प्रणीतायाः स्मृतेः सुमहद गौरवं वरीवर्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतिः सनकादिनामृषीणां सोमश्रवादिमुनीनाञ्च धर्मजिज्ञासायां प्रश्नोत्तरच्छलरुपा स्मृतिरिति कथ्यते । मनुस्मृतिवत् संहितायाम् अस्यामपि यथाक्रमम् आचार व्यवहार-प्रायश्चित्तभेदेन त्रयोऽध्याया वर्त्तन्ते ।

तत्र प्रथमाध्याये (आचाराध्याये) उपोद्घात-प्रकरणं, ब्रह्मचारिप्रकरणं, विवाह-प्रकरणं, वर्णजातिविवेक-प्रकरणं, गृहस्थ-प्रकरणम्, स्नातवह-प्रकरणम्, भक्ष्याभक्ष्य-प्रकरणम्, द्रव्यशुद्धि प्रकरणम्, दान-प्रकरणम्, श्राद्ध्-प्रकरणम्, गणपति कल्पप्रकरणम्, ग्रहशान्ति-प्रकरणम्, राजधर्म-प्रकरणम्, चेति त्रयोदशप्रकरणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधारणव्यवहारणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधाराव्यवहारमातृका, ऋणादानो-पनिधि-साक्षी-लेख्य-दिव्य-दायविभाग-सीमाविवाद-स्वामिपालविवाद-अस्वामिविक्रय-दत्ताप्रदानिक क्रीतानुशया-अभ्युपेत्याशुश्रूषा-संविदव्यतिक्रम्-वेतनादानद्यूत समाह्वय -वाक् पारुष्य-दण्डपारुष्य-साहसविक्रीयासम्प्रदानसम्भूय समुत्थान-स्तेय-स्त्रीसङ्ग्रहण-प्रकरणञ्चेति पंचविंशतिप्रकरणानि सन्ति । ततश्च प्रायश्चित्ताध्यायेऽशौचप्रकरणम्, आपद्धर्मप्रकरणम्, वानप्रस्थप्रकरणम्, यति-धर्मप्रकरणम्, प्रायश्चित्त-प्रकरणम्, प्रकीर्ण-प्रयश्चित्तानि चेति षट् प्रकरणानि समुपस्थापितानि । मनुस्मृतेरपेक्षया याज्ञवल्क्यस्मृतिरधिकव्यवस्थिता शृङ्खलिता च ।

महर्षिर्याज्ञवल्क्यः मिथिलायां निवसानः स्मृतिमिमां रचितवान् । अस्याः स्मृतेः पञ्च टीकाः समुपलभ्यन्ते । तत्रादौ विश्वरुपस्य बालक्रीडाटीका, ततो विज्ञानेश्वरस्य मिताक्षरा, ततोऽपरादित्यस्यापरार्कटीका, तदनन्तरं शूलपाणेः दीपकलिकाटीका, सर्वशेषे मित्रमिश्रस्य वीरमित्रोदयटीका विरचिताः । तत्र मिताक्षरानाम्नी टीका विद्वत्समाजे प्रमाणिकीति स्वीक्रियते । मिताक्षराटीका भारतीयहिन्दुविधावपि समादृता भवति । मिताक्षरा समग्रे भारतवर्षे न्यायालयेषु प्रामाणिकीरुपेण स्वीक्रियते । केवलं पूर्ववङ्गे दायभागस्यादरो दृश्यते । मिताक्षराया उपरि नन्दपण्डितेन प्रमिताक्षरानाम्नी टीका बालभट्टेन च बालभट्टीति च टीकाद्वयमस्ति । एतयोः टीकयोः व्यवहारविषये विशेषतो दायभागविषये महती प्रामाणिकता स्वीक्रियते ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि

:मैसूरुराजगृहम्
:टिप्पुसुल्तानस्य ग्रीष्मप्रासादः
:हम्पे विजयनगरसाम्राज्यस्य अवशेषाः
:कित्तूरुदुर्गम्
:बेलूरु
:हळेबीडु
:श्रवणबेळगोळ
:कूडलसङ्गमः
:बसवनबागेवाडी
:बसवकल्याणम्
:नानकझरा
:बादामी
:चित्रदुर्गम्
:ऐहोळे
:पट्टदकल्लु
:इब्राहिं रोज़ा
:गविगङ्गाधरेश्वरमन्दिरम्
:दोड्डबसवण्ण

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
अत्रिस्मृतिः

अत्रिमुनिः प्रजापतेः ब्रह्मणो नेत्रादुत्पन्न आसीदिति पुराणे वर्णितमस्ति । मानवसमाजे तेन प्रणीता स्मृतिः संहिताऽऽकारेण क्षुद्रतरापि भृशं प्रसिद्धा वर्त्तते । मानवसमाजे क्रियमाणानां दैनन्दिनधार्मिककृत्यानां सारः तेन स्पष्टतया निरूपितोऽस्त । श्रुत्यनुमोदिते धर्मशास्त्रे विश्वासं कुर्वाणानां ब्राह्मणानां कर्त्तव्यपालने कथं समाजे श्रेयो भूयात्, तत् पालनं विना अ कथं हानिः उपद्यते, विषयेऽस्मिन् तेन विशेषमहत्ता समारोपिताऽस्ति । तेनोक्तं यत् - श्रुतिः स्मृतिश्च द्वे ब्राह्मणस्य नेत्रे भवतः । श्रुति-स्मृतिरुपाभ्यां नेत्राभ्यां हीनो ब्राह्मणः न कदापि शोभते । द्वयेन च रहितोऽसौ विप्रो जन्मान्धवत् अप्रतिष्ठो भवति । तेन च लिखितमस्ति यत् यो ब्राह्मणः श्रुतिस्मृति-रहितो भवति, स विप्रत्वं हारयन् भृशं निन्दास्पदतां भजते । देवः, मुनिः, द्विजः, राजा, वैश्यः,शूद्रः, निषादः, पशुः म्लेच्छः चाण्डालश्चेति दशविधा ब्राह्मणास्तेन निरुपिता भवन्ति ।

स्व-स्व-स्वभाव-नियतं कर्माचरन् यः कोऽपि जनो मानवसमाजे पूजास्पदं भवेत्, स्वभावनियतेन कर्मणा रहितो विप्रोऽपि पशुतां चण्डालत्वं वा भजन् सर्वथा निन्दास्पदं भवतीति तेन स्पष्टमुक्तम् । मानवसमाजस्य श्रेयसे तेन कृतस्य धर्मशास्त्रस्य महत्त्वं नूनं प्रशंसार्हमिति निःसंशयं वक्तुं शक्यम् । तेनोक्तम्-
:**क्रियाहीनश्च मूर्खश्च धर्मशास्त्रविवर्जितः ।**
:**निर्दयः सर्वभूतेषु विप्रचाण्डाल उच्यते ॥**
## विषयविवरणम्
सम्प्रत्युपलब्धात्रिस्मृतौ पञ्चाध्यायाः सन्ति । अत्र प्रथमाध्याये १६ श्लोकाः । तत्रात्मशुद्धिवर्णनं विहितम् । द्वितीयाध्यायेऽपि षोडशशलौकैः सर्वापापविमुक्तिः गायत्रीमन्त्रवर्णनञ्च कृतम् । ततस्तृतीयाध्याये त्रयोविंशतिश्लोकैः वेदाभ्यासस्य पुराणेतिहासयोश्च माहात्म्यं, शतरुद्रिसूक्तानां माहात्म्यम्, दानेषु सुवर्णतिलादीनां माहात्म्यं च प्रतिपादितम् । चतुर्थेऽध्याये दशभिः श्लोकैः रहस्य -प्रायश्चित्तम् अगम्यागमनप्रायश्चित्तञ्च प्रतिपादितम् । तदनु पञ्चमाध्याये पञ्चसप्ततिभिः श्लोकैः भोजन-नियमकालादीनां व्यवस्था, शुद्धिविधानम्, सूतकदिननिर्णयः रजः स्वला-शुद्धि-विधानादिकं प्रतिपादितम् ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
औशनसस्मृतिः

औशनसः शुक्रस्य पुत्रो भृगुवंशीय ऋषिरासीत् । औशनसस्मृतौ शिष्टाचारशिक्षाया महत्त्वं प्रमुखतां मजते । विशेषतो ब्रह्मचारिणां जीवने शिष्टाचारशिक्षायाः प्रयोजन मधिकतयाऽस्तीति तेन भणितम् क्स्मै कीदृशः शिष्टाचारो दर्शयितव्यः, तस्य वर्णना सुष्टु विहितास्ति । यथा-ब्राह्मणानां कुशलपृच्छा, शूद्राणां च शारीरिक-कुशलजज्ञासा इत्यादिरीत्या शिष्टाचारा न कदापि विस्मरणीया इति तेन विस्तरतः प्रोक्तमस्ति । मानव -समाजे स्त्रीणां मर्यादरक्षा सर्वथा काम्या, विशेषतः समाजे माता, पिता ज्येष्ठभ्राता, गुरवः तथा मातृकुलोद्भवाः पितृकुलोदभवाश्च सर्वे विद्यावयोज्येष्ठा गुरुजना यथायोग्यम् आराधनीया स्युरिति तेन स्पष्टं दर्शितम् । मातुरासनं सर्वोपरि वरीवर्त्ति ।

औशनसस्मृतौ केवलमष्टावेवा-ध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये ब्रह्मचारिणां क्रमागतकर्त्तव्यविचारः, द्वितीयाध्याये ब्रह्मचारि धर्माः, तृतीयाध्याये ब्रह्मचारिणां शौचाचार वर्णनम्, चतुर्थांध्याये श्राद्धे ब्राह्मणानाम् आमन्त्रणव्यवस्था, पञ्चमाध्याये पिण्डदान विधिः, षष्ठाध्याये अशौचव्यवस्था, सपिण्ड-सगोत्र -समानोदकविचारः, सद्यः शौचविधिश्च प्रतिपादिताः । ततः सप्तमाध्याये गृहस्थानां प्रेतकर्मव्यवस्था, सपिण्डकरण्-श्राद्धविधिश्च प्रतिपादितः । ततः अष्टमध्याये प्रायश्चित-व्यवस्ता, प्रायश्चित्ताकरणे दोषः, अनेक -पापानां प्रायश्चित्तविधानादिकं सर्वं स्पष्टं प्रतिपादितम् ।

अस्यां स्मृतौ ब्राह्मणो यथा बर्णानां गुरु र्भवति, तथा स्त्रीणां पतिरेव गुरुः मान्य इति मन्तव्यम् । एवमेव मानव-समाजस्य कल्याणाय शिष्टाचार -शिक्षया सर्वथा भाव्यम् इति औशनसीया स्मृति-शिक्षा- समाजे यथा मनुष्यनिमित्तं विद्याया माहत्म्यम् अनिवार्यमस्ति, तथा जीवन निर्वाहार्थं धनस्यापि प्रयोजनं सर्वथा वर्त्तत इति तेन दर्शितम् ।

:**स्मृतेरस्या नीतिशिक्षा युगोपयोगिनी-यथा-**
:**गुरुरग्नि र्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।**
:**पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वेदव्यासस्मृतिः

भगवान् वादरायणो वेदव्यासोऽत्यन्तं योगजन्मा महामनीषी आसीत् । महाभारतम् श्रीमद् भागवतादयस्तत्कृता ग्रन्था भारतीयजन-जीवनस्यालोकस्तम्भ इवादर्शस्थानीया युगे दुगे सन्मार्गं निर्दिशन्तः शोभन्तेतराम्, व्यासस्मृतावस्यां विशेषतो गृहस्थाश्रमस्य नियमाः सम्यक्तया वर्णिताः सन्ति । गृहस्थः पुरुषः सस्त्रीकः सन् धर्मम्, अर्थं कामञ्च यथाविधि पालयेत् । स्त्रीः प्रातरुत्थाय स्नानादि नित्यकर्म समाप्य सकलगृहकर्माणि कृत्वा पाकक्रियया स्वामिनं स्वपरिवारञ्च सर्वथा सन्तोयेत् । पुरुषोऽपत्नीकः किमपि धर्मकृत्यं कर्त्तुं न शक्नुयादिति स्मृति र्निषिध्यति । गृहस्थस्य चरितं कथं सुनर्मलं निरामयं च भवेत् कथञ्च स्त्रीः पुरुषस्यार्धाङ्गिनी सती स्वधर्मं परिपालयेत् विषयेऽस्मिन् व्यासस्मृतौ विस्तरशो विधिनिषेधयोः व्याख्या विधीयते । वर्णाश्रम-धर्मस्य षोडशसंस्काराणां तीर्थाटनादिप्रसङ्गस्य च सविस्तरं वर्णना दृश्यते । मानवसमाजस्य कल्याणाय ये ये कार्यकलापा येन विधिना सम्भवेयुः । तेषां यथाविधि शास्त्रीयो निदेशो निरूप्यते ।

वेदव्यासस्मृतौ चत्वार एवाध्याया वर्त्तन्ते । तेषु प्रथमाध्याये गर्भाधानादि-षोडशसंस्काराणां नित्यकर्माणि स्त्रीधर्माः रजः स्वलाधर्माश्च निरुपिताः । तृतीयाध्याये स्नानविधिः पूर्वाहणकृत्यम्, तर्पणविधिः पाकयज्ञादिविधिः गृहस्थाह्निक-वर्णनादिकञ्च प्रदिपादितम् । ततः चतुर्थाध्याये गृहस्थाश्रम-प्रशंसा तीर्थधर्म-दान-धर्म-वर्णनम् सत्पात्र -विचारः ब्राह्मणप्राशंसादिकञ्च सम्यग् विचारितम् ।

स्मृतावस्यां शोभनं नीतिवचनं यथा-

:**जीवन्ति जीविते यस्य विप्रा मित्राणि बान्धवाः ।**
:**जीवितं सफलं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥**
:**अनाहूतेषु यद्दत्तं यच्च दत्तमयाचितम् ।**
:**भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो न भविष्यति ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये