open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हनुमान्

**हनूमान्** श्रीरामदासत्वेन ख्यातः कपिवीरः सन् रामायणे अतीव प्रधानं पात्रं भजते । अस्य माता अञ्जनादेवी । पिता केसरिः ।

## जन्म
शिवः पार्वत्याः गर्भं नाभिप्रदेशात् निष्कास्य वायुना पुत्रप्राप्त्यर्थं तपः आचरन्त्याःगौतमपुत्र्याः अञ्जनायाः हस्ते  स्थपितवान् ।अञ्जना तद्गर्भं गीर्णवती । तेन कारणेन पराक्रमशालिनः हनूमतः जन्म अभवत् । शिवांशसम्भूतस्य हनूमतः आञ्जनेयः इति अपरं नाम ।

## नामौचित्यम्
वायुपुत्रः बाल्यकाले फलभ्रान्त्यासूर्यं खादितुम् उत्पतनमकरोत् । तदा अनर्थः भविष्यतीति हेतोः इन्द्रः वज्रायुधेन अञ्जनेयं प्रहरति । तदा हनूप्रदेशः विकृतः सन् बालः आञ्जनेयः मरणमवाप । तदा एव सः हनूमान् इति नाम प्राप्तवान् ।

## चिरञ्जीवी
पुत्रवियोगेन सन्तप्तः वायुदेवः स्वकार्यात् विमुखोऽभूत् । तदाब्रह्मदेवः आञ्जनेयस्य जीवदानं कृत्वा इतः परं येन केनापि वा आयुधेन आञ्जनेयस्य मरणं मा भवतु इति वरं दत्तवान् । तदारभ्य हनूमान् चिरञ्जीवी अभवत् ।
::::अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः ।
::::कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ॥
इत्येते सप्त चिरजीविनः । तेषु हनूमान् अपि अन्यतमः ।|

## मुनिशापः
बाल्यकाले आञ्जनेयः ऋष्याश्रमं प्रविश्य तान् बहु पीडयति स्म । तदा कुपिता ऋषयः 'श्रीरामसन्दर्शनपर्यन्तम् आञ्जनेयस्य कृते स्वस्य शक्तेः ज्ञानं मा भवतु इति शापं दत्तवन्तः ।

## सीतान्वेषणम्
हनूमान्सुग्रीवस्य सचिवः आसीत् |रामभक्तः हनूमान् लङ्कां प्रविश्य सीतायाः शोधं कृतवान् । लङ्काप्रवेशसमये सिंहिका, लङ्किणी इत्याद्यसुरशक्तीः जित्वा सीतां दृष्ट्वा आभरणविशेषंचूडामणिं सम्प्राप्य लङ्कादहनं कृत्वा श्रीरामस्य सकाशमागत्य शुभवार्तामब्रवीत् ।

## हनुमान चालीसा 
हनुमान चालीसा अर्थ है हनुमान चालीस एक हिंदू भक्ति भजन (स्तोत्र) है जो भगवान हनुमान को संबोधित है। इसे 16 वीं शताब्दी के कवि तुलसीदास ने अवधी भाषा में लिखा है और यह रामचरितमानस के अलावा उनका सबसे प्रसिद्ध ग्रंथ है। "कालिसा" शब्द "छालियों" से लिया गया है, जिसका हिंदी में मतलब चालीस है, क्योंकि हनुमान चालीसा में 40 छंद हैं (शुरुआत और अंत में दोहे को छोड़कर)। गुलशन कुमार और हरिहरन द्वारा गाए गए हनुमान चालीसा के एक प्रस्तुतीकरण को 28 मई, 2020 तक YouTube पर 1 बिलियन से अधिक बार देखा जा चुका है, जो इस उपलब्धि को हासिल करने के लिए मंच का पहला भक्ति गीत बन गया है।

हनूमान्
हनूमान्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
देशः

**देशः** इत्यस्य विभिन्नाः अर्थाः भवन्ति । 
:**१ प्रदेशः, स्थलम्**
:दिश (अतिसर्जने) 'अच्' (३-१-१३४) ।  
:'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् ह्रदाः पूरिताः' - वेणीसंहारः ३-३३

:**२ राष्ट्रम्**
:'को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम्' - हितोपदेशः-१-१७५

:**३ असाधारणाज्ञा, शासनम्**
:दिश्यते - दिश कर्म 'धञ् (३-३-१९)

:**४ उपदेशः, शिक्षणं, बोधनम्**
:दिश भावे 'धञ्' (३-३-१८)

वर्गः:देशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
साओ पाओलो

**साओ पाओलो** ब्रासील देशस्‍य नगर.

वर्गः:ब्रासील
वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जीवन्तीवृक्षः

इयं जीवन्ती आयुर्वेदस्य वैद्यकीयपद्धतौ अत्यन्तं प्रचलितं द्रव्यम् अथवा औषधम् । संस्कृतेन अस्याः जीवन्त्याः “हरीतेकी, अभया, पथ्या, कायस्था, अमृता, हैमवती, अवस्था,रोहोबी” इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । एषा जीवन्ती सामान्यतः त्रिधा विभज्यते – महाकारिका, लघ्वाकारिका, पीतवर्णीया चेति । अस्याः जीवन्त्याः वृक्षः सामान्यतया ५० तः ८० पादमितः उन्नतः भवति । महति अरण्ये तत्रापि दक्षिणभारतस्य अरण्येषु सः वृक्षः वर्धते । अस्य वृक्षस्य पर्णानि ३ – ८ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, २ – ४ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । तानि पर्णानि वृत्ताकारकाणि भवन्ति । अस्य जीवन्तीवृक्षस्य पुष्पाणि लघ्वाकारकाणि, पीतमिश्रितश्वेतवर्णीयानि भवन्ति । तस्य जीवन्तीवृक्षस्य फलानि पीतवर्णीयानि भावन्ति । फलानां सङ्ग्रहणार्थं जनवरीमासतः एप्रिल् – मासं यावत् कालः उत्तमः । इयं जीवन्ती पञ्चरसयुक्ता अस्ति । अस्यां लवणरसम् एकं विहाय अन्ये सर्वे पञ्च रसाः सन्ति । 
## इतरभाषाभिः अस्याः जीवन्त्याः नामानि 
इयं जीवन्ती आङ्ग्लभाषयाTerminalia Chebula इति उच्यते । इयं सस्यशास्त्रे Combritaeeae इति कुटुम्बे अन्तर्भवति । इयं जीवन्ती हिन्दीभाषया“हरड्” इति, तेलुगुभाषया“करक्कायि” इति, तमिळ्भाषायां “कदुक्कालु” इति, मलयाळंभाषया“हरडे” इति, कन्नडभाषया “अळलेकायि” इति उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः जीवन्त्याः प्रयोजनानि 
नाम्नः अनुगुणं गुणेन एषा जीवदात्री एव । अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि । 
१. इयं जीवन्ती अत्यन्तम् उत्तमं रसायनद्रव्यम् अस्ति । एतां जीवन्तीं सम्यक् पेषयित्वा मधुना सह योजयित्वा पिटकानां स्फोटं कारयितुं लेपयन्ति । अयम् एव लेपः व्रणानां शुष्कीकरणार्थम् अपि उपयुज्यते ।
२. एषा जीवन्ती शोथं निवारयति । सन्धिवातं, नेत्ररोगं चापि दूरीकरोति ।
३. इयं जीवन्ती अग्निमाद्यं निवारयति । कामलरोगम् अतिसारं चापि दूरीकरोति ।
४. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अश्मरीरोगः, अनाहेरोगः, विबन्धरोगः चापि अपगच्छति ।
५. अस्याः जीवन्त्याः उपयोगेन अजीर्णम् अपगच्छति । अरतिः, पाण्डुरोगः च अपगच्छति ।
६. एषा जीवन्ती नीमीयरोगं, कासं श्वासरोगं, श्वेतप्रदरं च निवारयति ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
औदुम्बरवृक्षः

अयम् **औदुम्बरवृक्षः** सामान्यतया वाटिकासु वर्धते । अस्य वृक्षस्य फलानि आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । सामान्यतया तेभ्यः फलेभ्यः व्यञ्जनं निर्मीयते । औषधत्वेन अस्य वृक्षस्य पञ्च अपि अङ्गानि उपयुज्यन्ते । अधिकतया अस्य औदुम्बरस्य त्वक् औषधानां निर्माणे उपयुज्यते । 
## इतरभाषासु अस्य औदुम्बरस्य नामानि 
अयम् औदुम्बरः आङ्ग्लभाषयाClustor fig अथवा Country fig इति उच्यते । अयं वृक्षः सस्यशास्त्रे Ficus Racemosa अथवा Ficus Glomerata इति कुटुम्बे अन्तर्भवति । अयं च वृक्षः हिन्दीभाषया“गूलर्” इति, तेलुगुभाषायाम् “अत्तिमानु” इति, तमिळ्भाषया “अत्तिमरम्” इति, मलयाळभाषया “अत्ति” इति, कन्नडभाषया “अत्तिमर” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य औदुम्बरस्य प्रयोजनानि 

अस्य औदुम्बरस्य  प्रयोजनानि अनन्तानि सन्ति । अस्य वृक्षस्य रसस्य रुचिः मधुरमिश्रितकषायः । अस्य त्वचि “ट्यानिन” इत्ययम् अंशः अधिकप्रमाणेन अस्ति । 
१.	अस्य औदुम्बरस्य त्वक्, पर्णं, अपक्वफलं चापि अतिसारे उपयुज्यते ।
२.	गर्भवत्यः अतिसारेण पीडिताः चेत् ताभिः अस्य औदुम्बरस्य पक्वानि फलानि मधुना सह सेवनीयानि ।
३.	मधुमेहरोगेण पीडिताः अपि अस्य औदुम्बरस्य पक्वानि फलानि सेवन्ते चेत् उत्तमं फलितांशं प्राप्नुवन्ति ।
४.	अस्य औदुम्बरस्य त्वचः कषायेन स्नान्ति चेत् चर्मरोगाः निवारिताः भवन्ति ।
५.	अस्य औदुम्बरस्य किसलयानि पर्णानि शुष्कीकृत्य सज्जीकृतं चूर्णम् अथवा पक्वानि फलानि वा मधुना सह अथवा शर्करया सह सेवनेन पित्तविकाराः अपगच्छन्ति ।
६.	महिलाः अधिकस्रावेन पीडिताः चेत् अस्य औदुम्बरस्य मूलस्य कषायं सेवेरन् । तत् च कषायं तावतः एव प्रमाणस्य जलेन सह दिने द्विवारं सेवनीयम् ।
७.	मधुमूत्रस्य, अतिपिपासायाः, अतिमूत्रस्य लक्षणानि यदि मधुमेहरोगिषु दृश्यन्ते तर्हि अस्य औदुम्बरस्य बीजस्य चूर्णं मधुना सह उपयोक्तव्यम् ।  

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अश्वत्थवृक्षः

__TOC__
 
**अश्वत्थवृक्षः** (कन्नाडे: ಅರಳಿ) भारतीयानां सर्वेषां पवित्रतमः वृक्षः इति परिगणितः । एशियाखण्डस्य दक्षिणभागे अयं वृक्षः अधितया रोहन्ति । बोधिवृक्षः इति अस्य अपरं नाम । अस्य वृक्षस्य अधः एव तपः कृत्वा सिद्धार्थं बुद्ध अभवत् इति प्रतीतिः अस्ति ।  कर्णाटकभाषाया अरळि इत्यपि कथयन्ति ।
अयम् अश्वत्थः भारते सर्वत्र वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । पुराणकालतः अपि अयम् अश्वत्थः देवानां निवासस्थानम् इति ख्यातः अस्ति । अतः एव अयं वृक्षः सर्वत्र पूज्यभावनया पूज्यते । अयम् अश्वत्थः औषधीयसस्यत्वेन अपि परिगण्यते । अस्य वृक्षस्य त्वक्, फलं, पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । अस्य त्वचि “ट्यानिन्” अंशः अस्ति ।

## इतरभाषाभिः अस्य अश्वत्थवृक्षस्य नामानि 
अयम् अश्वत्थवृक्षः आङ्ग्लभाषयाSecred Fig इति उच्यते । सस्यकुले अयं Ficus religiosa इति कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया“पीपल्” इति, तेलुगुभाषया“रविचेट्टु” इति, तमिळ्भाषया “अरशमरम्” इति, मलयाळभाषया “अश्वत्थम्” इति, कन्नडभाषया“अरळि मर” अथवा “अश्वत्थ मर” इति च उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अश्वत्थवृक्षस्य प्रयोजनानि 

अस्य अश्वत्थवृक्षस्य रसः कषायः । अयं गुरुगुणयुक्तः, रूक्षः, वीर्यशीतः च । अयम् अश्वत्थः आकारस्य कारणात् वृक्षजातौ अन्तर्भवति तथैव औषधीयत्वस्य कारणात् औषधीयानां सस्यानां गणे अपि अन्तर्भवति ।
१. अस्य अश्वत्थस्य फलानां खादनेन मलबद्धता निवार्यते । जीर्णक्रिया वर्धते चापि ।
२. अस्य त्वचः चूर्णं व्रणस्य उपरि लेपयति चेत् व्रणः अपगच्छति । ५.०० ग्रां यावत् चूर्णं दिने द्विवारं उष्णजलेन सह उपयोक्तव्यम् ।
३. अस्य अश्वत्थस्य चूर्णं, वटवृक्षस्य चूर्णं, “बसरि” इत्यस्य वृक्षस्य चूर्णम्, औदुम्बरवृक्षस्य चूर्णं, “हूवरि” इत्यस्य वृक्षस्य चूर्णं च योजयित्वा जलं योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयम् । (१:१६ प्रमाणम्, १ प्रमाणस्य चूर्णं, १६ प्रमाणस्य जलम्) जलं पादभागं यावत् भवेत् तावत् पर्यन्तम् अपि क्वथनीयम् । इदं कषायं “पञ्चवल्कल – कषायम्” इति उच्यते । इदं कषायं मुखे संस्थाप्य गण्डूषकरणेन मुखस्य पिटकाः अपगच्छन्ति । महिलानां श्वेतस्रावः अस्ति चेत् गर्भाशयस्य प्रक्षालनार्थम् अपि इदं कषायम् उपयोक्तुं शक्यते ।
 
 

## सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम् 
मोरासिये कुले विद्यमानस्य अस्य सस्यस्य पैकस् रिलिजियोस् (Ficus religiosa)  इति सस्यशास्त्रीयं नाम । अयं वृक्षः वृहद्रूपेण प्ररोहति वहुपर्णानि च भवन्ति । अल्पभारयुक्तानि पर्णानि वायुसञ्चारेन कम्पितानि विशिष्टं नादं जनयन्ति । मानवपाणिप्रमाणेन विशालानाम् एतेषां पर्णानाम् अग्रभागाः तीक्णाः भवन्ति। 
## प्रयोजनानि
अस्य काण्डस्य दारूणि बहूपयोगाय न भवन्ति । केवलम् इन्धनत्वेन उपयोक्तुं शक्यते । सजीववृक्षस्य काण्डात् कश्चन निर्यासः स्रवति । एषः सुवर्णाभरणनिर्माणे उपयोगार्थं भवति । पञ्च अग्निवृक्षेषु अयम् अन्यतमः । अस्य वृक्षस्य शाखानां  सपत्रः परभागः समिद्रूपेण यज्ञयागदिषु उपयुज्यते । अस्य मूलस्य त्वक् आयुर्वेदीयौषधनिर्माणे उपयुज्यते ।
अयं श्लोकः वृक्षस्य गरिमां सूचयति ।

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् ।
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आमेतसवृक्षः

thumb|left|220px|आमेतसवृक्षः
अयम् **आमेतसवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं समान्यगात्रकः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक् अत्यन्तं कृशं तथा कृष्णवर्णीयं च । अस्य फलम् आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य बीजात् तैलम् अपि सज्जीक्रियते । अयम् आमेतसवृक्षः सामान्यभूमौ सर्वत्र वर्धते एव । तत्रापि दक्षिणभारते अधिकतया दृश्यते । अस्य आमेतसफलस्य (वृक्षामलफलम्) रसे शर्करां योजयित्वा आतपे संस्थाप्य बहु दिनानि यावत् रक्षन्ति । तत् लेह्यसदृशम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । तत्र जलं न योजनीयम् । जलं योजितं चेत् बहूनि दिनानि यावत् रक्षणं न शक्यते । 
## इतरभाषासु अस्य आमेतसस्य नामानि 
अयम् आमेतसवृक्षः आङ्ग्लभाषया "Garcinia Indica" इति उच्यते । सस्यकुले अयं Clusiaceae इति कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया अयम् आमेतसवृक्षः “कोकम्” इति, तमिळ्भाषायां  “मुरुगल्” इति, मलयाळभाषया “पुनंपुलि” इति, तुळुभाषया“पुर्पुळि” इति, कन्नडभाषया “मुरुगलु मर” इति च उच्यते ।
thumb|right|200px|पक्वम् अपक्वं च वृक्षामलाफलम् 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य आमेतसस्य प्रयोजनानि 
अस्य आमेतसस्य फलं पत्रं चापि आम्लं भवतः । यद्यपि आम्लं तथापि अस्य फलं पित्तनिवारकत्वेन कार्यं करोति ।
*	अस्य आमेतसस्य फलरसस्य (वृक्षाम्ल - फलरसः) पानेन दाहः निवारितः भवति । शिरोभ्रमणम् अपि अपगच्छति ।
*	अस्य फलस्य त्वक् शुष्कीकृत्य रक्षन्ति । तया त्वचा सारं निर्मान्ति ।
*	अस्य कन्दः कण्डूतिं निवारयति ।
*	आमशङ्कायां यवागुना सह अस्य आमेतसस्य तैलं सेवनीयम् ।
*	पित्तविकारेण, पित्तजन्यैः रोगैः वा पीड्यमानाः अस्य पर्णं चर्वित्वा रसं गिलन्ति चेत् वरम् ।
*	दग्धव्रणानाम् उपरि अस्य आमेतसस्य तैलस्य लेपनेन वेदना ज्वलनं च न्यूनं भवतः ।
*	शरीरे कुत्रापि रक्तं दृढं जातं चेत् अस्य आमेतसफलस्य रसस्य सेवनं हितकरम् ।
*	अयं मलभेदकः , जिर्णकारी, अग्निवर्धकः च ।
* हृद्रोगे, उदावर्ते, कासे, श्वासावरोधे, अजीर्णे च अस्य आमेतसस्य उपयोगः क्रियते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पुनर्वसुः (नक्षत्रम्)

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **पुनर्वसुः** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् पुनर्वसुः भवति सप्तमं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**पुनर्वसु कुलालचक्रं पञ्च** - कुलालचक्राकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**के को हा ही** - पुनर्वसुनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:पुनर्नो देव्यदितिः स्पृणोतु एषा न देव्यदितिरनर्वा विश्वस्य भर्त्री जगतः प्रतिष्ठा । पुनर्वसू नः पुनरेतां यज्ञं देवा अभियन्तु सर्वे । हविषा वर्धयन्ती प्रियं देवानामप्येतु पाथः ।
पुनर्वसुनक्षत्रस्य अधिपतिः **अदितिदेवः** । ऋग्वेदस्य १-१०-६, २-२२-३, ६-१-१३ मन्त्रेषु विद्या आरोग्यं धनञ्च **वसु**शब्देन निर्दिष्टं दृश्यते । विशेषतया वसुः इत्यस्य अर्थः अन्नम् इति । नूतनस्य अन्नस्य उत्पत्तिः यदा तदा पुनर्वसुः प्रकटितः भवति । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य कथनानुसारं विश्वस्य भरण-पोषण-प्रतिष्ठा दाता पापरहितः अदितिदेवः अस्माकं विषये प्रसन्नः अस्ति । पुनर्वसुः अदितिदेवश्च मिलित्वा आगच्छतः ।
## आश्रिताः पदार्थाः
:आदित्ये सत्यौदार्यशौचकुलरूपधीयशोऽर्थयुताः ।
:उत्तमधान्यं वणिजः सेवाभिरताः सशिल्पिजनाः ॥
सत्ययुताः सत्यभाषिणः । औदार्ययुता दानशिलाः । शौचयुताः शुद्धाः परधनादिष्वलुब्धाः । कुलयुताः कुलीनाः । रूपयुताः सुरूपाः । धीयुता बुद्धिमन्तः । यशोयुता यशस्विनः । अर्थयुता धनिनः । उत्तमधान्यं कलमशाल्यादि । वणिजः कुराटाः । सेवाभिरताः सेवकाः । ते च सशिल्पिजनाः शिल्पिजनैः कुम्भकारप्रभृतिभिः सहिताः । एते सर्वे एवाऽऽदित्ये पुनर्वसौ ।
## स्वरूपम्
:शान्तिकपौष्टिकयात्राव्रतप्रतिष्ठानृपाहवाद्यखिलम् ।
:भूषणवास्तुविधानं वाहनकृषिकर्म सप्तमे धिष्ण्ये ॥
पुनर्वसुनक्षत्रे  शान्तिकर्म, पौष्टिककर्म, यात्रा, व्रतम्, प्रतिष्ठा, राज्ञः समस्तकृत्यम्, आभूषणं, वास्तुविधानम्, वाहनम्, कृषिकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## चरसंज्ञकनक्षत्राणि
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ 
श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
महाद्वीपाः

पृथिव्यां सप्त **महाद्वीपाः** सन्ति -- एशिया, यूरोप, अफ्रीका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, ओशीनिया, अण्टार्क्टिका ।

भूतलः प्रायः १४८ दशलक्षचतुरस्रपरिमितः। एषः षड्धा/सप्तधा विभक्तः । एते **खण्डाः** इति निर्दिश्यन्ते । ते च - एषियाखण्डः, आफ्रिकाखण्डः, उत्तर-अमेरिकाखण्डः, दक्षिण-अमेरिकाखण्डः, अण्टार्टिकाखण्डः, यूरोपखण्डः ।

## निर्वचनम् उपयोगश्च
सामान्यतः खण्डः नाम जलराशिना विभक्तः अनुवर्तितः विस्तृतः भूप्रदेशः । किन्तु निर्दिष्टेषु सप्तसु खण्डेषु इदं न पश्यामः । **विस्तृतः** भूप्रदेशः इति उक्तम् । किन्तु जगतः महाद्वीपः इति कथ्यमानः ग्रीलेण्ड्प्रदेशः २,१६६,०८६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (८३६,३३० चतुरस्रमीटर्मितः) अस्ति । किन्तु आस्ट्रेलियाखण्डः तु ७,६१७,९३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (२,९४१,३०० चतुरस्रमीटर्मितः) अस्ति । अपि च अनुवर्तितः भूप्रदेशः इत्येतत् उत्तर-दक्षिण-अमेरिकाखण्डयोः विषये न अन्वेति । युरोप-एषिया-आफ्रिकाखण्डानां मध्ये जलराशिना विभक्तः नास्ति ।

## खण्डानां सङ्ख्या
खण्डाः बहुधा विभज्यन्ते । चित्रं सम्यक् निर्दिशति इमम् अंशम् ।

## विस्तारः जनसङ्खया च
इदं कोष्टकं सप्तसु खण्डेषु विस्तार-जनसङ्ख्ययोः विवरणं यच्छति क्षीणगणनानुसारम् ।

सर्वखण्डैः युक्तः समग्रः भूप्रदेशः , अथवा भूमेः 29.1% भागः ().

सर्वेषु खण्डेषु विद्यमानानां जनानां सङ्ख्या (माकिम्) 7,000,000,000.

## आधाराः टिप्पणीः च
वर्गः:भूखण्डाः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरग्वदवृक्षः

thumb|22opx|अरग्वदवृक्षः, पुष्पाणि च

अयम् अरग्वदवृक्षः अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । तदतिरिच्य सिलोन्, मलया, चीना इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । अयम् अरग्वदः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य अरग्वदस्य पर्णानि ६.८ – ९.५ से.मी. यावत् दीर्घाणि, गाढहरिद्वर्णीयानि च भवन्ति। अस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि । अस्य अरग्वदस्य अपक्वानि फलानि ३० – ६० से.मी. यावत् व्यासयुक्तानि, कान्तियुक्त – कपिलवर्णीयानि च भवन्ति । तेषाम् अपक्वानां फलानाम् अन्तः नाणकसदृशानि बहूनि बीजानि भवन्ति । तानि बीजानि कागदसदृशेन कृशेण आवरणेन पृथक् भूतानि भवन्ति ।

## इतरभाषाभिः अस्य अरग्वदस्य नामानि 
अयम् अरग्वदवृक्षः आङ्ग्लभाषया "cassia fistula" इति उच्यते । हिन्दीभाषया “अमलतास” इति, तेलुगुभाषया“कोण्ड्रकायि” अथवा “रेलाचिट्टु” इति वा वदन्ति । तमिळ्भाषया “कोन्या” इति, मलयाळभाषया“कणिकोन्न” इति, कन्नडभाषया“केक्के मर” इति, मराठीभाषया "बहावा" इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अरग्वदस्य प्रयोजनानि 
300px|अरग्वदपुष्पाणि

अस्मिन् “ब्यूटरिक् आसिड्”, “शर्करा – निर्यासः”, “ब्यूतिन्” तथा “वोलटैले आयिल्” इत्यादयः अंशाः च भवन्ति । अयं गुरुगुणयुक्तः, उष्णवीर्यः च । अस्य रसः तिक्तः, विपाके मधुरः भवति ।
१.	अस्य अरग्वदस्य बीजेभ्यः उत्पादितं तैलं सर्वविधान् चर्मरोगान् निवारयति ।
२.	“सोरियसिस्” बाधायाम् अस्य अरग्वदस्य पर्णानां निर्यासः हितकरः भवति ।
३.	गर्भवतीनाम् उदरस्य उपरि श्वेतवर्णस्य कालकाः जाताः चेत्, कालकानां कण्डूतिः भवति चेत् च अस्य अरग्वदस्य पर्णानि दुग्धेन सह उद्घर्षणेन प्राप्यमणम् उपसेचनसदृशं निर्यासयुक्तं द्रवं लेपनीयम् । तेन कण्डूतिः अपि अपगच्छति, कालाकाः अपि अपगच्छन्ति ।
४.	अस्य अरग्वस्य अपक्वेभ्यः फलेभ्यः तथा पर्णेभ्यः च उत्पादितानि औषधानि चर्मरोगान्, मलबद्धतां, कीलवेदनां च अपगमयन्ति ।
५.	अरग्वदः वातम् अपि निवारयति, कामलां, कासं, मूत्रविकारान् च अपगमयति ।
६.	अरग्वदस्य उत्पन्नानि क्षयरोगे अपि हितकराणि ।
७.	अस्य अरग्वदस्य प्रमुखाणि उत्पन्नानि “अरग्वदादि तैलम्”, “अरग्वदादि लेह्यम्”, “अरग्वदारिष्टम्” इत्यादीनि आयुर्वेदस्य आपणेषु लभ्यन्ते ।
८.	अस्य अरग्वस्य मूलस्य कषायं चेत् २५ – ३० मी.लि यावत्, चूर्णं चेत् ५ – १० मि. ग्रां. यावत् सेवनीयम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अरग्वदवृक्षः

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अपामार्गसस्यम्

इदम् अपामार्गसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं सर्वासु अपि भूमिषु वर्धते । अस्य पुष्पं मयूरपुष्पम् इव भवति । इदम् अपामार्गसस्यं १/२ तः १ मीटर् यावत् उन्नतं भवति । अस्य सस्यस्य मूलं, बीजं, पर्णं च औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अनेन अपामार्गेण क्षारं तैलं चापि निर्मान्ति । अस्य क्षारं ५ ग्रैन्स् यावत्, चूर्णं चेत् ५ – २० ग्रैन्स् यावत् सेवनीयम् । अस्मिन् “पोट्याश्” इत्यंशः विशेषरूपेण अस्ति ।
## इतरभाषाभिः अस्य अपामार्गस्य नामानि 
इदम् अपामर्गसस्यम् आङ्ग्लभाषया “प्रिक्लिच्याप् फ्लवर्स्” इति उच्यते । हिन्दीभाषया“चिडि, चिडी, जेचिर, चिटा” इति च, तेलुगुभाषया “अपामार्ग” अथवा “उत्तरेन” इति, तमिळ्भाषया “நாயுருவி nāyuruvi नायुरुवि” इति, मलयाळभाषया“കടലാടി कटलाटि kaṭalāṭi ” इति, बेङ्गालीभाषया “अपाड्” इति, गुजरातिभाषया “आघोडो” इति, कन्नडभाषया “ ఉత్తరేణి उत्तरेणि uttarēṇi” इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अपामार्गस्य प्रयोजनानि 

अस्य अपामर्गस्य रुचिः कटुः, तिक्तः च । इदम् उष्णवीर्ययुक्तं, लघु, वृक्षं चापि । इदम् अपामार्गं विपाके कटुरेव भवति । अस्य पञ्च अङ्गानि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते।
१.	कफप्रकृतियुक्तानां, कफजन्यरोगैः पीड्यमानानां च अपामार्गस्य उपयोगः हितकरः।
२.	अस्य उपयोगः वातरोगाणां निमित्तम् अपि हितकरः भवति।
३. अस्य उपयोगेन शोथः, वेदना च अपगच्छति।
४.	व्रणेषु अस्य रसं लेपयन्ति ।
५.	वृश्चिकदंशने, सर्पदंशने च दशनस्थाने अस्य रसः एव उपयोगकारी ।
६.	कर्णवेदनायां सत्याम् अस्य क्षारेण निर्मितं तैलम् उपयोक्तुं शक्यते ।
७.	अस्य अपामार्गस्य उपयोगः अरुचौ, अग्निमान्द्ये, वमने, उदररोगेषु च भवति ।
८.	अस्य अपामार्गस्य बीजेभ्यः निर्मितं पायसं “भस्मक” नामके रोगे विशेषतया उपयुज्यते । (भस्मकरोगः नाम अतिबुभुक्षा)
९.	इदम् अपामार्गं रक्तहीनतां (पाण्डुरोगः), रक्तविकारं, ह्द्रोगम्, आमवातं च निवारयति ।

## बाह्यसम्पर्क्तन्तुः
* आफ्रीकायाम् अपामार्गसस्यम्

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना

**राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना**यां त्रयः श्लोकाः सन्ति । प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात, अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति । प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति । द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति, अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् (भारत माता की जय!) अस्ति । १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः । तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि-हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता । तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य सरसङ्घचालकः डॉ. हेडगेवारजी, श्रीगुरजी, श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , श्रीबाळासाहेबजी इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन् । प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम् । एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य पुणेशिक्षावर्गे अभवत् । श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान् ।

## प्रार्थना
## विविधाषु लिपिषु
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
एरण्डसस्यम्

thumb|left|220px|एरण्डसस्यम्

इदम् एरण्डसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अस्य एरण्डस्य तैले “ग्लिसरैड्स्”, “रिसिनोल्लिक् आसिड्”, ओलिक् लिनोलिक्”, “स्टियारिक्” तथा “हैड्रोक्सि स्टियारिक्” इत्यादयः अंशाः भवन्ति । तथैव तस्मिन् तैले “रेसिन्” इत्यख्यः विषांशः अपि भवति ।  
## इतरभाषाभिः अस्य एरण्डस्य नामानि 
इदम् एरण्डसस्यम् आङ्ग्लभाषया Castor अथवा  Ricinus Communis इति उच्यते । हिन्दीभाषया“रेण्डी”, “एरण्ड्”, “एरण्डी” इति च उच्यते । तेलुगुभाषया “अमुडामु” इति, तमिळ्भाषया “अमणक्कम्” इति, मलयाळभाषया“चिट्टामाक्कु”, “अबणक्का” इति च उच्यते । कन्नडभाषया एरण्डसस्यं “हरळु” अथवा “औडल” इति उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य एरण्डस्य प्रयोजनानि 
इदम् एरण्डं गृहौषधेषु महता प्रमाणेन उपयुज्यते । इदं मधुर – रसयुक्तम् । तथा च एरण्डम् उष्णवीर्ययुक्तं, गुरुः च ।
 
#	इदम् एरण्डं वातं कफं च निवारयति ।
#	एरण्डस्य अधिकेन प्रमाणेन उपयोगात् अतिसारस्य आरम्भः भवेत् ।
#	कटिवेदनायां, ज्वरे, कफबाधायां च एरण्डस्य उपयोगः हितकरः ।
#	एरण्डं चर्मव्याधिषु, आमवाते चापि उपयुज्यते ।
#	इदम् एरण्डं मलावरोधं निवारयति । कासं, कफं, श्वासोच्छ्वासबाधां चापि अपगमयति ।
#	मलबद्धतायां बालादारभ्य वृद्धपर्यन्तं सर्वेषाम् अपि अस्य एरण्डबीजस्य तैलं १ – २ चमसमितं दीयते । 
#	अस्य एरण्डस्य तैलं वेदनानिवारकम् ।
#	गर्भवतीनां कृते अपि एरण्डतैलं दीयते ।
#	एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तस्मात् उष्णसम्बद्धानां समस्यानां परिहाराय हितकरं भवति ।
#	एरण्डतैलं शिरसि, पदतले च औष्ण्यस्य निवारणार्थं लेपयन्ति ।
#	 शुण्ठ्याः कषायेन सह एरण्डम् अपि योजयन्ति चेत् कटिवेदना, कीलवेदना इत्यादयः अपगच्छन्ति ।
#	नेत्रे अवकरः पतितः चेत् एरण्डतैलस्य स्थापनेन अवकरः स्वयं बहिः आगच्छति ।
#	नेत्रवेदनायाम् अपि एरण्डतैलं हितकरम् ।
#	मूलव्याधिना पीड्यमानाः ज्वलनं न्यूनीकर्तुम् एरण्डतैलं “कुमारीरसेन सह योजयित्वा लेपयन्ति ।
#	शिरोवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलस्य लेपनं शक्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
करञ्जवृक्षः

thumb|left|करञ्जवृक्षः

अयं **करञ्जवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । अयं महान् वृक्षः । अस्य करञ्जवृक्षस्य मूलं, पर्णं, त्वक्, पुष्पं, बीजस्य तैलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य बीजे “करञ्जिन्” नामकः अंशः अस्ति । अयम् करञ्जः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य वृक्षस्य छाया अत्यन्तं शीतला च भवति ।

## इतरभाषासु अस्य करञ्जस्य नामानि 
अयं करञ्जवृक्षः आङ्ग्लभाषया Pongamia Pinnata इति उच्यते । हिन्दीभाषया “डिटोरि” अथवा “किरमाल पापर” इति वा उच्यते । करञ्जः तेलुगुभाषया “पुङ्गु” अथवा “कानुगुचेट्टु” इति उच्यते । तमिळ्भाषा यां “पुङ्गम्” अथवा “पुन्तु” इति, मलयाळभाषया “पोन्नम्” अथवा “उन्नेमरम्” इति, कन्नडभाषया “होङ्गे मर” इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य करञ्जस्य प्रयोजनानि 
अस्य करञ्जस्य रुचिः कटुः, तिक्तः च । अयं तीक्ष्णः, उष्णः, लघुः चापि । विपाके अयं कटुः एव भवति ।
#	अयं करञ्जः चर्मरोगेषु, उदरस्य समस्यासु, कण्डूयने, मूलव्याधौ च हितकरः ।
#	भगन्धरं, गुल्मं, मधुमेहं, क्षयरोगं च निवारयति अयं करञ्जः ।
#	अयम् उत्तेजकः, पित्तकारकः, शोधकः चपि ।
#	अस्य करञ्जस्य बीजैः निर्मितं तैलं क्रिमिहरं, व्रणनिवारकं च ।
#	चर्मरोगेषु करञ्जस्य तैलं बहु उपयोगकारि । तेन तैलेन सह निम्बूकस्य रसं समप्रमाणेन योजयित्वा लेपनेन लाभः अधिकः ।
#	कासः महता प्रमाणेन बाधते चेत् “नायिकेम्मु” (शुनककासः) इति रोगे च अस्य करञ्जस्य बीजानि पेषयित्वा यच्छन्ति ।
#	अजीर्णॆ, अतिसारे च अस्य करञ्जस्य पर्णम् उत्तमम् औषधम् ।
#	अस्य करञ्जस्य पर्णस्य खादनेन उदरवेदना अपगच्छति । आहारः अपि सम्यक् जीर्णः भवति ।
#	शिरसि केशाः विगलन्ति चेत् अस्य करञ्जस्य पुष्पं केशविगलिते स्थाने लेपनीयम् ।
#	मूलव्याधौ रक्तस्रावः जायमानः अस्ति चेत् अस्य करञ्जस्य मूलं गोमूत्रेण सह पेषयित्वा पातव्यम् । तथा च तक्रं पथ्यत्वेन दातव्यम् ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
त्यागराजाराधनम्

श्रीत्यागराजमहोदयः नाटककर्तारः वाग्गोयकाराः आसन् । सङ्गीतद्वारा एव जनजागर्तिं कृतवन्तः । श्रीरामभक्तानां दक्षिणभारते एव प्रसिध्दानां सङ्गीतज्ञानाम् आराधनामहोत्सवं प्रतिवर्षं जनवरीमासे दक्षिणभारते आचरन्ति ।

श्रीत्यागराजाः क्रिस्तशके १७६७ तमे वर्षे तमीळुनाडुराज्ये तञ्जावूरुसमीपे तिरुवय्यागुग्रामे जन्म लब्धवन्तः । एतेषां पिता श्रीरामब्रह्मञ्त्नां संस्कृत पण्डितः आसीत् । पितामहः गिरिराजः अपि कविरासीत् । एते तेलगु मूलिकिनाडु वंशस्थाः आसन् बाल्ये एव त्यागराजः श्री रामभक्ताः सन्तः संस्कृत तेलगु भाषानिपुणः सङ्गीतासक्त च आसीत् । वेदशास्त्राध्ययनेन साकं सङ्गीतम् अधीतवन्तः । एतेषां सङ्गीतगुरवः शुण्ठी वेङ्कटरमणय्य महोदयः । श्रीरामकृष्णयतिभिः श्रीरामतारक मन्त्रोपदेशं प्राप्तवन्तः स्वयं गीतानि रचयन्तः सङ्गीतयोजनमपि कर्तुं प्रवृत्ताः अभवन् । विवाहानतरम् अतिकष्टेन जीवननिर्वहणं कृतवन्तः श्रीत्यागराज महोदयाः तिरुवाङ्कूरुराजस्य आस्थानविद्वत्प त्पदवीं न स्वीकृतवन्तः । श्रीनारदमहर्षिणा प्रभाविताः त्यागराजमहोदयाः स्वरार्णव इति कृतिं श्रीनारदान् प्राप्तवन्तः ।- इति प्रतीतिः अस्ति ।

दक्षिणभारते प्रसिध्दैः श्रीपुरन्दरदासकनकदासादिभिः तेलगुकीर्तनकारैः श्रीरामदासैः च प्रभाविताः श्रीत्यागराजमहोदयाः तेलगुसंस्कृतभाषयोः अष्टशताधिकानि गीतानि रचितवन्तः । स्वकृतिषु समाजे येन्धविश्वासाः, असदाचाराः, सम्प्रदायदोषाः इत्यादीन् खण्डितवन्तः । श्रीत्यागराजानां कीर्तनानि पण्डितानां तथा सामान्यानां सङ्गीतज्ञानां च अतीव प्रियाणि सन्ति । ‘एन्दरो महानुभावुलु अन्दरिकि वन्दनमुलु', ‘जगदानन्दकारक’ ‘कनकरुचिरा’ इत्यादिकीर्तनानि अत्यन्तं प्रसिध्दानि सन्ति ।

एकदा श्रीत्यागराजानाम् आराध्यायाः श्रीराममूर्तेः अपहरणम् अभवत् । तदा श्रीत्यागराजाः 'नेनेन्दु वेदकुदुरा हरि' इति गीतवन्तः । अतिदुःखिताः अभवन् । अन्ते नद्यां स्नानसमये सा मूर्तिः लब्धाऽभवत् । तदा श्रीत्यागराजमहोदयाः ‘कनुकोण्डिमि श्रीरामुनी’ इति गीतं रचयित्वा भक्त्या श्रीरामसेवानिरताः अभवन् ।

श्रीत्यागराजानां गीतानि ‘त्यागराजोपनिषत्’ इति ख्यातानि सन्ति । सङ्गीतसाहित्यसेवायां निरताः शिष्यैः साकं भारतयात्रां कृतवन्तः श्रीत्यागराजमहोदयाः सर्वत्र गौरवं प्राप्तवन्तः । श्रीत्यागराजाः १८४७ तमे वर्षे जनवरीमासस्य पञ्चमे दिने शिष्येभ्यः ‘श्वः मम अन्तिमं दिनम् इह भूमण्डले’ इति सूचितवन्तः । शिष्याः दुःखिताः भक्ताः च गीतानि गायन्तः एव श्रीगुरवे गौरवं दत्तवन्तः । ६ जनवरी १८४७ तमे दिने श्रीत्यागराजाः दिवङ्गताः अभवन् । तेषां स्मारकः तिरुवय्यारुग्रामे निर्मितोऽस्ति ।

समग्रे देशे पुष्यकृष्णपक्षे पञ्चम्यां तिथौ श्रीत्यागराजजयन्त्यु उत्सवम् आचरन्ति । श्री त्यागराजस्य् आराधनाप्रसङ्गे सङ्गीतोत्सवः सम्पूर्णदिने प्रचलति देशे स्थिताः बहवः सङ्गीतज्ञाः अत्रआगच्छन्ति । स्वीयं श्रध्दाञ्जलिं सङ्गीतद्वारा समर्पयन्ति ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तुळसीदासजयन्ती

श्रीरामभक्तः ‘श्रीरामचरितमानस’ ग्रन्थकर्ता श्रीतुलसीदासः भारतदेशे अतीव प्रसिध्दः कविः  आसन्  । उत्तर भारते प्रतिगृहं रामचरितमानसग्रन्थस्य पठनं प्रचलत्ति स्म । व्रजभाषायां रामायणमहाकाव्यं लिखितवन्तः श्रीतुलसी दासस्य् जयन्तीमहोत्सवं प्रतिवर्षम् अगस्टमासे आचरन्ति ।
	
श्रीतुलसीदासस्य पिता आत्मारामः । माता च हुलसी । उत्तरप्रदेशराज्ये राजापुर समीपे बान्दा ग्रामे तुलसीदासस्य क्रिस्त शके १५२३ तमे वर्षे जन्म अभवत् । बाल्ये एव मातापित्रोः मरणं दृष्टवान् तुलसीदासः अन्यैरेव पोषितः युवकः सञ्जातः । दीनबन्धुदुहितान्नवली तुलसीदासस्य पत्नी आसीत् । तुलसीदासः पत्नीम् अतीव इच्छति स्म । परिवारे तुलसीदासस्य पत्नीप्रीतिः मातापित्रोः अभावं दूरीकृतवती आसीत् ।

एकदा रत्नावली मातृगृहं गतवती । एकदिनमपि तथा दूरे स्थातुम् असमर्थः वर्षाकाले मध्यरात्रौ श्वशुरगृहम् आगतवान् । गङ्गानदीं तरणेन पारङ्गतवान् आसीत् । पत्नी रत्नावली तुलसीं प्रति’ भवान् मयि एतावत् प्रीतियुक्तः अस्ति । एषा प्रीतिः  श्रीरामे भवति चेत् सर्वदुःखानां परिहारः भवति” । इत्युक्तवती । प्रियपत्न्याः वचनानि श्रृत्वां तुलसी सम्यक् ज्ञानं प्राप्तवान्”। पत्नीप्रीतिः शाश्व्ता न भवति, इह जगति सर्वम् अशाश्वतमस्ति । ऎहिक सुखभोगेषु नित्यं सुखं नास्ति । श्रीरामः परमपावनः मोक्षदायकः” इति मनसि भावयन् गृहं त्यक्त्वा सज्जनैः सह तीर्थ क्षेत्राणि सञ्चरितवान् । तदा तुलसी तुलसीदास इति ख्यातः अभवत् । श्री तुलसीदास महोदयः हिमालये सन्यासदीक्षामपि स्वीकृतवान् । भगवतः वाल्मीकेः रामायण महाकाव्यं सम्यक् विज्ञाय व्रजभाषायां ‘श्रीरामचरितमानसम्’ इति महाकाव्यं कृतवन्तः । एतत् रचितवान् तुलसीरामायणम् इत्यपि कथयन्ति ।

श्रीरामचरितमानसे श्री तुलसीदासः प्रतिपात्रं विमृश्य सम्यक् पोषयित्वा महाकाव्यं रचितवान् । प्रत्येक घटनायाः अपि सविमर्शं काव्ये वर्णितवान् । सर्वेषां जनानां जीवने मार्गदर्शकं रामचरितमानस काव्यं भारतीयसाहित्ये एव अत्यन्तं महत्वपूर्णम् अस्ति ।

श्रीतुलसीदासः दोहावली, कवितावली, विनय पत्रिका, हनुमान् चालीसा, बरवै रामायणम् इत्यादि ग्रन्थान् रचितवान् । एतस्य काव्येषु व्यवहारज्ञानं नीतिः श्रीरामभक्तिः उत्तमविचाराः सर्वत्र सन्ति । एकस्यां दोहायां गोधन अश्वधन गजधन इत्यादि ‘राम’ नामधनस्य पुरतः धूलिसमानाः इत्युक्तवान् । श्री तुलसीदास्य स्त्रोत्राणि अपि सुन्दराणि सन्ति ।	‘श्रीरामचन्द्रकृपालु भजमन हरण भवभयदारुणं’ इत्यादि श्रीरामस्याष्टकं स्तोत्रं अतीव जनप्रियम् अस्ति । पादद्वययुक्ते छन्दसि (‘दोहा’) श्री तुलसीदासः स्वीयं काव्यं रचितवान् ।	श्रीतुलसीदासस्य बाल्ये श्रीनरहरिदासः अध्यापनं पालनं च कृतवान् । श्रीतुलसीदासः शतवर्षपर्यन्तं जीवन् अन्ते (प्लेग् रोगेण मृतः अभवत् । रामभक्तिकाव्येषु श्रीतुलसीरामायणस्य अद्वितीयं स्थानमस्ति । हिन्दी भाषाजनाः एव न किन्तु सर्वे भारतीयाः अपि सगौरवं श्रीतुलसीदासं श्रीरामचरि मानसं च स्मरन्ति ।
श्रीतुलसीदासः अतीव कुशलः सेवासक्तः कष्टनिवारकः संस्कृतज्ञः च आसीत् । श्रीरामे श्री तुलसीदासस्य  अतीव भक्तिः आसीत् । अथापि अन्यदेवानां विषये चापि गौरवम् आसीत् । सगुणरामभक्ति परम्परां भारते स्थापितवन्तः श्रीतुलसीदासमहोदयाः जनमानसे सदा विराजमानाः सन्ति ।

## उल्लेखाः
तुलसीदासः

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तिरुवळ्ळुवरदिनम्

तिरुवळ्ळुवरमहोदयः क्रिस्त शके प्रथम शतके आसीत् । एषः मधुरै नगरे जन्म लब्धवान् । अस्य पिता ब्राह्मणः माता च हरिजनकन्या आसीत् । तिरुवळ्ळुवर् तन्तुवायः आसीत् । तिरुवळ्ळुवरमहोदयस्य पत्नी वासुकिः पतिव्रता । ग्रामान्ते कुटीरे दम्पती वसतःस्म । कुरुळ इति गीतानि एषः रचितवान् । तमिळुनाडु राज्ये तिरुवळ्ळुवर जन्मदिनं विशेष रुपेण आचरन्ति ।

	तिरु इत्यस्य श्री इत्यर्थः अस्ति । श्री तिरुवळ्ळुवर् महोदयः तेलुगु भाषायां वेमनः, कन्नड भाषायां सर्वज्ञः इव स्वीयानि काव्यानि  रचितवान् । सार्धैकपादपरिमितं छन्दः कुरुळवेण्वा इति प्रसिध्दम् अस्ति । यथा श्रीहरिः वामनावतारे कुब्जः सन् त्रिविक्रमरुपं दार्शितवान् तथैव एतानि पद्यानि विशालार्थस्य बोधकानि सन्ति । एतेषु कुरुळपद्येषु मानवीयभावनायाः, अनुभवस्य च महिमा ज्ञातुं साध्यमस्ति शक्यः ।

	तुरुवळ्ळुवर महोदयः तिरुक्कुरुळमहाग्रन्थं लिखितवान् । अस्मिन् धर्मार्थकाम मोक्षविषयेषु पद्यानि रचितवान् । विश्वसाहित्ये एव अस्य ग्रन्थस्य एकं महत्वपूर्णं स्थानमस्ति । तमीळुभाषायां तिरुयन्त्र, तिरुक्कुरुळ, तिरुवायकं श्रेष्ठग्रन्थाः सन्ति ।	उत्तमः भाषाप्रयोगं पदबन्धं अर्थविस्तारं तिरुवळ्ळुवर ग्रन्थेषु पश्यामः । इतरविषयेषु कालिदासस्य शाकुन्तलस्य कुरुळ् पद्यानि भगवद्गीतायाः कुरुळ् पद्यानि कृतानि सन्ति । एतेषां पठनेन जनानां  कष्टानुक्तिः, आनन्दलाभे लोकव्यवहारज्ञानं च अवश्यं साध्यम् अस्ति ।
	
कुरुळ्पद्येषु भारतीयसंस्कृतेः हिन्दुधर्मस्य विशेषांशाः उपनिषदां सारः सङ्ग्रहीतः अस्ति । अतएव कुरुळ्गीतानि 'पञ्चमवेद' इति प्रसिध्दानि । चेन्नैनगरे बेङ्गलूरुनगरे तिरुबळ्ळुवर मूर्तिः स्थापिता अस्ति ।	कानिचन पद्यानि एवं अर्थं बोधयन्ति यथा 'जन्मदातुः पुत्रं प्रति यथा सन्तोषः भवति तस्यापेक्षया अधिकसन्तोषः सः गुणसम्पन्नः इति श्रवणेन भवति । 'दुष्टकार्येण दुष्टानि कार्याणि वर्धयन्ति । “ दुष्काये अग्नितः अपि विशेषेण नरैः भेतव्यं अस्ति” । प्रीत्या जीवनं कर्तव्यम् सर्वेषां यत्किञ्चित् ददत् एव जीवनं कुरु” । मेघा इव निष्काम कर्म कुरु, कर्तव्यं कुरु । इत्यादि । तिरुवळुवर् जनानां भाषया एव स्वकाव्यानि रचितवान् । जनाः अपि सगौरवं स्वीकृतवन्तः । जीवने त्यागः, सेवा, प्रेम वैराग्यंम् एतानि मुख्यानि इति तिरुवळ्ळुवर् महोदयस्य अभिप्रायः अस्ति । तिरुवळ्ळुव्रमहोदयः वर्णाश्रमधर्मसम्बन्धिनः उपदेशानपि सुन्दरतया वर्णितवान् । अहिंसा जीवनस्याधारः इत्युक्तवान् । तिरुवळ्ळुवर् स्वकाव्यैः अधुनापि स्मरणीयः अस्ति ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Thirukkural Oli Pathipu: Thirukkural Audio book
* Thirukural – Thiruvalluvar – By Chapters 
* http://www.Thirukural.com Thirukural.com both in Tamil and English
* Thurston, Edgar & Kadambi Rangachari. 1909. Castes and Tribes of Southern India. vol VI. Madras: Government Press. Page 82
* Dialogue and History Constructing South India,1795–1895, Eugene F.Irschick,UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS
* www.theologie.uni-hd.de/rm/online-artikel/bergunder-2004-contested-past.pdf Page 70
* Karl Graul, Reise in Ostindien (Leipzig 1855) vol. IV, p.&nbsp;193, quoted in (Nehring 2000: 77).
* Tirukkural of Tiruvalluvar – English Translation 
* Thirukural – Another site which is categorized by chapters 
* http://www.indiastudychannel.com/resources/20874-Thiruvalluvar.aspx 

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुमारव्यासजयन्ती

'रुपकसाम्राज्यचक्रवर्ती' इति कन्नडसाहित्ये प्रख्यातः कुमारव्यासः महाकविः श्रीवीरनारायणस्य परमभक्तः आसीत् । अस्य पूर्व नाम नारणप्प इति आसीत् । कर्णाटकभारत कथामञ्जरी महाकाव्यं जयन्ती कार्यक्रमं वैभवेण आचरन्ति । श्रीनारणप्पा गदगजिल्लायाः अण्णीगेरीनगरसमीपे कोळिवाडग्रामे पञ्च्दशे शतके जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता लक्करसः । कुमारव्यासस्य जन्म स्मार्त ब्राह्मणपरिवारे अभवत् । नारणप्पाः  स्वप्ने अश्वत्थामाचायेभ्यः महाभारतस्य कथायाः उपदेशं प्राप्तवान् । ततः भामिनीषट्पदीं स्वीकृत्य महाभारतस्य द्शपर्वविषयान् सुन्दरतया निरुपितवान् इति जनानां विश्वासः अस्ति ।

	गदगनगरे श्रीवीरनारायणमन्दिरे श्रीवीरनारायणं पूजयित्वा नारणप्प एतत् सुन्दरं काव्यं विरचितवान्इदानीमपि एकस्मिन् स्तम्भे श्रीवीरनारायणमन्दिरे श्री कुमारव्यासस्य स्मरणं कर्तुं ‘कुमारव्यासस्तभ्य’ इति कथनं प्रचलति ।	नारणप्पः स्वीये काव्ये “ कविः साक्षात् वीरनारायणः अहं तु केवलं लिपिकार्ः इत्युक्तवान् । व्यास महाभारतस्य एव षट्पदीकाव्ये अद्भुतं निरुपणं कुमारव्यासस्य प्रतिभां प्रदर्शयति । कुमारव्यासानुसारं महाभारते श्रीकृष्ण एव नायकः । अत एव ‘कृष्णकथां कथयामि’ इति कविः सूचितवान् । नवरसभरितं भक्तिज्ञानयुक्तिसङ्गतं महाकाव्यं सर्वेषां विमर्शकाणां प्रीतिपात्रं महाकाव्यं कर्णाटभारतकथामञ्जरी गदुगिनभारत इत्यादि नो प्रसिध्दमस्ति ।

	द्वादशे शतके शरणानां क्रान्तेरनन्तरं पुनः हरिभक्तिसुधां स्यन्दयत् महाकाव्यमेतत् अनेकेषां जनानां दैनन्दिन पठनकाव्यमस्ति । कविः कुवेम्पुः कुमारव्यासनु हाडिदनेन्दरे कलियुगद्वारवागुवदु’ इति प्रशंसां कृतवान् । महाकवेः सुन्दररुपकाणि, उपमानानि, शब्दप्रयोगाः, शब्दचमत्काराः नीतिवचनानि, भक्तिभावप्रकटनं सर्वमद्भुतमस्ति । महाकाव्यपठनेनैव सर्वे विषयाः  द्रष्टिगोचराः भवन्ति ।

‘श्रीवनितेयरसने विमलराजीवपीठन सुतने’ इत्यारम्भः कृतः अस्ति महाकाव्ये । महाकविः स्वग्रन्थस्य कृते ‘अरसुगळिगिदु वीर, द्विजरिगे परमवेदद सार, योगीश्वर रतत्वविचार, विरहिगळश्रृङ्गार इत्यादिभिः विवरणं दत्तवान् । कर्णाटकराज्ये सर्वत्र श्रीकुमारव्यासजयन्तीम् आचरन्ति । तस्मिन् दिने विशेषतः कर्णाटक भारतकथामञ्जर्याः पठनं ‘गमकवाचनम्’ इति कार्यक्रमे प्रचलति । महाकाव्य विषये चर्चाः उपन्यासाः प्रचलन्ति । कर्णाटक भारत कथामञ्जरी काव्यभागान् सर्वे गमकवाचनकर्तारः सगौरवं वाचयन्ति ।

महाकाव्ये भक्तिभावस्य सर्वत्र उल्लासः अस्ति । कविः श्रीकृष्णस्यागमनं अद्वितीयरुपेण सन्तोषेण कृतवान् । महाकाव्ये अनुप्रासालङ्काराः यमकालङ्काराः अपूर्वाः सन्ति  गदुगिनभारतं काव्यं प्राचीनमहाकाव्यपरंपरायां सम्मिलितमस्ति । पम्परन्नादिभिः यत्कृतं तत्सदृशं एतत् महाकाव्यं काव्यरसिकानाम् आनन्ददायकम् अस्ति । कोळीवाडग्रामे कुमारव्यासपरिवारजनैः जयन्तीदिनं महोत्सव इव आचर्यते । कन्नडजनाः सगौरवं श्रीकुमारव्यासस्य जयन्तीसमये कविं काव्यं च स्मरन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Kumara Vyasa  
*Karnata Bharata Katha Manjari and Kumara Vyasa
*Excellent voluntary effort on the net to bring Gadugina Bharatha to life in the e-book form 
*Some Gamaka based renditions of parts of the Kumara Vyasa Bharatha  

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
दूर्वा

इयं दूर्वा भारते वर्धमानः काश्चन् तृणविशेषः । इयं दूर्वा यद्यपि तृणकुले अन्तर्भवति तथापि औषधीयानां सस्यानां गणे अपि तस्याः प्रमुखं स्थानम् अस्ति । इयं दूर्वा भारते सर्वत्र सर्वेषु प्रदेशेषु च वर्धते । अस्याः दूर्वायाः मूलं पत्रं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । देवस्य गणेशस्य प्रिया इयं दूर्वा त्रिविधा भवति । नीलदूर्वा, श्वेतदूर्वा, “गण्ड”दूर्वा चेति । संस्कृते अस्याः दूर्वायाः “शतपर्वा” इति अपरम् अपि नाम अस्ति । 
## इतरभाषाभिः अस्याः दूर्वायाः नामानि 
इयं दूर्वा आङ्ग्लभाषयाCynodondactylon इति उच्यते । हिन्दीभाषया“दूट्” इति, तेलुगुभाषया“दूर्वालु” इति, तमिळ्भाषया “अरुग मडिलु” इति, कन्नडभाषया“गरिके हुल्लु” इति च उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः दूर्वायाः प्रयोजनानि 
अस्याः दूर्वायाः रुचिः कषायः, तिक्तः, मधुरः चापि । एषा शीतवीर्या । 
# “गण्ड”दूर्वा पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं च अपगमयति ।
#“गण्ड”दूर्वा पीपासां शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
# “गण्ड”दूर्वा चर्मरोगेषु अपि उपयुज्यते ।
# नीलदूर्वा अपि तिक्ता, मधुरा, शितवीर्या । एषा रक्तपित्तं शमयति । नीलदूर्वा अपि पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं चापि अपगमयति । तथैव     पीपासां    शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
#	श्वेतदूर्वा अपि तिक्ता, मधुरा, शितवीर्या । एषा वमनं, रक्तसहितं शौचं चापि निवारयति । एषा अपि पित्तशामिका, अरुचिं, ज्वलनं, श्रान्तिं चापि अपगमयति । तथैव पीपासां शमयति । कफं, वातं, ज्वरं चापि निवारयति ।
#	दूर्वायाः रसेन सह मधु योजयित्वा उपयोगेन उपर्युक्ताः समस्याः अपगच्छन्ति ।
#	नासिकायां रक्तस्रावः जायते चेत् नासिकायां दूर्वायाः रसस्य स्थापनेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति ।
#	दूर्वया सह  घृतम् उपयोक्तव्यम् ।
#	पिटकादिषु चर्मरोगेषु दूर्वातैलेन स्नानं कारणीयम् ।
#	 महिलानां मासिकस्रावः सम्यक् न जायते चेत् दूर्वारसः पातव्यः ।
#	मूत्राघाते अस्याः दूर्वायाः मूलेन निर्मितं कषायं शर्करां, मधु च योजयित्वा सेवनीयम् ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भृङ्गराजसस्यम्

इदं भृङ्गराजसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं त्रिविधं भवति । श्वेतभृङ्गराजसस्यं, पीतभृङ्गराजसस्यं, नीलभृङ्गराजसस्यं चापि । अस्य भृङ्गराजसस्यस्य “मार्कवसस्यम्” इत्यपि अपरं नाम अस्ति । अस्य रसः, चूर्णं, मूलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अस्य भृङ्गराजस्य महत् स्थानम् अस्ति । आयुर्वेदस्य औषधेषु अनेन भृङ्गराजेन निर्मितानि बहुविधानि औषधानि प्राप्यन्ते ।
## इतरभाषाभिः अस्य भृङ्गराजस्य नामानि 
इदं भृङ्गराजसस्यम् आङ्ग्लभाषयाEclipta Alba इति उच्यते । हिन्दीभाषया“भाङ्गरा” इति, तेलुगुभाषया“गलगरा” इति, तमिळ्भाषया “ करिसलाङगण्णि கரிசலாங்கண்ணி karisalāṅgaṇṇi” इति, मलयाळभाषया“माक” इति, कन्नडभाषया“गरुगद सोप्पु” इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य भृङ्गराजस्य प्रयोजनानि 
अस्य भृङ्गराजस्य रसः कटुः, तिक्तः च । सः रूक्षः, उष्णवीर्यः चापि । 
# अस्य भृङ्गराजस्य तैलं केशान् वर्धयति । केशाणां विगलनं निवारयति चापि ।
# भृङ्गराजतैलं दन्तानां समस्याः अपि निवारयति ।
# अस्य तैलम् आहारस्य रुचिं वर्धयति ।
# एतत् भृङ्गराजतैलं शिरसः सम्बद्धासु समस्यासु, केशबाधासु च “टानिक्” इव कार्यं करोति ।
# चर्मरोगेषु, नेत्ररोगेषु चापि इदं भृङ्गराजतैलं हितकरम् ।
# अस्य तैलस्य उपयोगेन यकृत्-विकाराः अपि अपगच्छन्ति ।
# आम्लपित्ते, विसर्पे च अस्य भृङ्गराजस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।

File:Eclipta prostrata in AP W IMG 9784.jpg|भृङ्गराजसस्यम् आन्ध्रप्रदेशे प्रवृद्धम् 
File:Eclipta prostrata in AP W2 IMG 9785.jpg|भृङ्गराजसस्यम् आन्ध्रप्रदेशे प्रवृद्धम् 
File:Eclipta prostrata W IMG_2239.jpg|गोवाप्रदेशे प्रवृद्धं भ्रूङ्गराजसस्यम्

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
गुग्गुलुसस्यम्

इदं गुग्गुलुसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारते सर्वेषु प्रदेशेषु अपि वर्धते । इदं गुग्गुलुसस्यं गुल्माकारकं भवति । इदं गुग्गुलुसस्यं १.२ तः १.८ मीटर् यावत् दीर्घं वर्धते । अस्मिन् गुग्गुलुसस्ये आर्द्रतांशः अधिकः भवति । तथिव बाष्पीभवनं तैलं किञ्चित्, निर्यासांशाः चापि भवन्ति । 
## इतरभाषाभिः अस्य गुग्गुलुसस्यस्य नामानि 
इदं गुग्गुलुसस्यम् आङ्ग्लभाषया“गम्-गुगुगल्” अथवा “इण्डियन् बेडिलियम्” इति च उच्यते । इदं सस्यं सस्यकुले Commiforamukul कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया इदं गुग्गुलुसस्यं “गुगल्” इति, तेलुगुभाषया“मैपाक्षि गुम्बुलु” इति, तमिळ्भाषया “गुक्कुलु” इति, मलयाळभाषया“गुग्गुलु” इति, गुजरातीभाषया “गुगल्” इति, कन्नडभाषया“गुग्गुलु” अथवा “काण्ठगण” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गुग्गुलुसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य गुग्गुलोः रसः तिक्तः कटुः च । अयं पचनार्थं लघु, रूक्षः, तीक्ष्णः चापि । अयं स्निग्धः, त्रिदोषहरः चापि । अत्र पुरातनः गुग्गुलुः सूक्ष्मः, रसः, सुगन्धयुक्तः चापि । नूतनः गुग्गुलुः उष्णवीर्यः, विपाके कटुः च । 
१.	अस्य गुग्गुलोः उपयोगेन वातः वातजन्याः रोगाः, कफः, कफजन्याः रोगाः च अपगच्छन्ति ।
२.	गुग्गुलुः शोथं, वेदनां च निवारयति । तस्मात् कारणात् कीलवाते, आमवाते, गण्डमूले च शोथः अनेन एव लिप्यते ।
३.	गुग्गुलुः अयं व्रणं शुद्धीकरोति । क्रिमिनाशकः चापि । अतः व्रणानाम् उपरि क्रिमिनाशार्थं अस्य धूपस्थापनं क्रियते ।
४.	सर्वविधानां शोथेषु, व्रणेषु, वेदनासु च अयं गुग्गुलुः हितकरः ।
५.	पार्श्ववायुरोगे अपि गुग्गुलुः उपयुज्यते । (कन्नडभाषया“लक्व”रोगः इति उच्यते) 
६.	मधुमेहे पुरातनस्य गुग्गुलोः उपयोगः हितकरः ।
७.	अयं गुग्गुलुः शरीरस्य स्थौल्यं निवारयति ।
८.	अयं गुग्गुलुः अधिकेन प्रमाणेन उपयुज्यते चेत् यकृत् तथा श्चासकोशस्य अपायकरः भवति ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बिम्बिलता

इयं बिम्बी भारते वर्धामानः कश्चन लताविशेषः । अस्याः फलं (बिम्बफलम्) तु भारते सर्वत्र शाकत्वेन उपयुज्यते । दक्षिणभारते अस्याः फलस्य उपयोगः अत्यधिकः । भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु इयं बिम्बी वर्धते । इयम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्याः बिम्ब्याः मूले क्षारः, शर्करा, निर्यासः, मेदः, कार्बोनिक आम्लम् इत्यादयः १६ अंशाः भवन्ति । अस्याः पर्णं, फलं चापि आहारत्वेन उपयुज्यते । मूलं, पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । 
thumb|200px|left|बिम्बफलानि
इयं बिम्बी भारते वर्धामानः कश्चन लताविशेषः । अस्याः फलं (बिम्बफलम्) तु भारते सर्वत्र शाकत्वेन उपयुज्यते । दक्षिणभारते अस्याः फलस्य उपयोगः अत्यधिकः । भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु इयं बिम्बी वर्धते । इयम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्याः बिम्ब्याः मूले क्षारः, शर्करा, निर्यासः, मेदः, कार्बोनिक आम्लम् इत्यादयः १६ अंशाः भवन्ति । अस्याः पर्णं, फलं चापि आहारत्वेन उपयुज्यते । मूलं, पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते । 
## इतरभाषाभिः अस्याः बिम्ब्याः नामानि 
इयं बिम्बी आङ्ग्लभाषया..... इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coccinia Grandis इति । हिन्दीभाषया इयं “कुन्दरू” इति, तेलुगुभाषया“दोण्डकायि” इति, तमिळ्भाषया “कूबयिकायि” इति, मलयाळभाषया“गोडी तोण्डली” इति, कन्नडभाषया“तोण्डे कायि” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः बिम्ब्याः प्रयोजनानि 
अस्याः बिम्ब्याः रसः तिक्तः । अस्याः गुणः लघु, रूक्षः, तीक्ष्णः च । अस्याः आभ्यन्तरः उपयोगः एव अधिकः ।
१.	अस्याः बिम्ब्याः अपक्वं फलं मुखे जातान् व्रणान् (पिटकान्) निवारयति ।
२.	अस्याः पर्णस्य स्वरसः व्रणेषु उपयुज्यते । स्वरसः २ – ६ चमसमितं सेवितुं शक्यते ।
३.	इयं बिम्बी अग्निमाद्यं, कामलारोगं, रक्तविकारं च शमयति ।
४.	बिम्ब्याः उपयोगः पीनसे, कासे, यकृत् – विकारे च हितकरः ।
५.	बिम्बी श्वासावरोधे, प्रमेहविशेषत्वेन मधुमेहे च उपयुज्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
## इतरभाषाभिः अस्याः बिम्ब्याः नामानि 
इयं बिम्बी आङ्ग्लभाषया..... इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coccinia Grandis इति । हिन्दीभाषया इयं “कुन्दरू” इति, तेलुगुभाषया“दोण्डकायि” इति, तमिळ्भाषया “कूबयिकायि” इति, मलयाळभाषया“गोडी तोण्डली” इति, कन्नडभाषया“तोण्डे कायि” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः बिम्ब्याः प्रयोजनानि 
अस्याः बिम्ब्याः रसः तिक्तः । अस्याः गुणः लघु, रूक्षः, तीक्ष्णः च । अस्याः आभ्यन्तरः उपयोगः एव अधिकः ।
१.	अस्याः बिम्ब्याः अपक्वं फलं मुखे जातान् व्रणान् (पिटकान्) निवारयति ।
२.	अस्याः पर्णस्य स्वरसः व्रणेषु उपयुज्यते । स्वरसः २ – ६ चमसमितं सेवितुं शक्यते ।
३.	इयं बिम्बी अग्निमाद्यं, कामलारोगं, रक्तविकारं च शमयति ।
४.	बिम्ब्याः उपयोगः पीनसे, कासे, यकृत् – विकारे च हितकरः ।
५.	बिम्बी श्वासावरोधे, प्रमेहविशेषत्वेन मधुमेहे च उपयुज्यते ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि
जम्बूवृक्षः

320px|thumb|पुष्पितः जम्बूवृक्षः

अयं **जम्बूवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं च वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्मिन् वृक्षे ६ विधाः सन्ति । महाफलः, नदीजम्बू, क्षुद्रफलः, ह्रस्वफलः, गोलाकारफलः, श्वाजम्बू चेति । अस्य वृक्षस्य फलानि, पर्णानि, बीजानि च औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अयं जम्बूवृक्षः संस्कृते “फलेन्द्रः” इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । अस्य “रोहिणीनक्षत्रवृक्षः” इति अपरं नाम अपि अस्ति ।
thumb|200px|right|जम्बूफलानां राशिः
thumb|left|150px|जम्बूवृक्षः

## इतरभाषासु अस्य जम्बूवृक्षस्य नामानि 
अयं जम्बूवृक्षः आङ्ग्लभाषयाJambul इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Syzygium Jambolana इति । हिन्दीभाषया अयं वृक्षः “जामून्” इति, तेलुगुभाषया“नेरेड्’ इति, तमिळ्भाषायां “शम्बु” इति, मलयाळभाषया“रामजम्बूक्” इति, कन्नडभाषया“नेरळे” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य जम्बूवृक्षस्य प्रयोजनानि 
अस्य जम्बूफलस्य प्रधानः रसः मधुरः । तदनुरसत्वेन आम्लः कषायः च भवति । इदं जम्बुफलं रूक्षं चापि । “महाफल” नामकानि फलानि आम्ल – मधुर – रुचियुक्तानि । शीतवीर्यानि च ।
१.	जम्बू कफं वातं चापि निवारयति ।
२.	मधुमेहेन पीडिताः अस्य बीजस्य  वा पर्णस्य वा कषायं निर्माय दिने द्विवारं ५ – १५ ग्राम् मितं यावत् मधुना सह पिबेयुः ।
३.	अस्य उपयोगेन शरीरस्य ज्वलनं, कण्ठवेदना, शरीरस्य शुष्कता, क्रिमिरोगः, अतिसारः, श्वासावरोधः इत्यादयः अपगच्छन्ति ।
४.	कफकारणतः वा पित्तकारणतः वा अतिसारः जायमानः अस्ति चेत् अस्य उपयोगः हितकरः भवति ।
५.	इदं जम्बूफलं रक्तदोषम् अपि शमयति ।
६.	“महाफल” नामकानि फलानि मलस्तम्भनं कुर्वन्ति । उदरबाधां चापि शमयन्ति ।
७.	इदं मूत्रं न्यूनीकरोति ।
 
जम्बूफलम्

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्रीगन्धवृक्षः

अयं **श्रीगन्धवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन विशिष्टः वृक्षः । अयं सर्वेषु प्रदेशेषु न वर्धते । भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणभागेषु तथा च केरलराज्ये च अधिकतया वर्धते श्रीगन्धवृक्षः । अयं न महान् वृक्षः । सामान्यम् औन्नत्यं भवति अस्य । अस्य वृक्षस्य काष्ठम् औषधत्वेन उपयुज्यते । फेनकानां सुगन्धद्रव्याणां च निर्माणे अपि अयं वृक्षः उपयुज्यते । अनेन एव निर्मितं “मैसूरु स्याण्डल्” नामकं फेनकं सुगन्धद्रव्यादिकं च विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । अस्य काष्ठम् अन्येन द्रव्येण सह उद्घर्ष्य तथा च कषायं निर्माय औषधं सज्जीकर्तुं शक्यते । संस्कृते अस्य श्रीगन्धस्य “चन्दनम्” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् “साण्टिलाल्” नामकः तैलांशः भवति । तस्मात् एव कारणात् अस्य वृक्षस्य विशिष्टः कश्चन गन्धः भवति । अयं श्रीगन्धः देवमूर्तिनां निर्माणे, देवपूजायाः वस्तूनां, पीठानां च निर्माणे अपि उपयुज्यते ।    
## इतरभाषासु अस्य श्रीगन्धस्य नामानि 
अयं श्रीगन्धवृक्षः आङ्ग्लभाषयाWhite Sandal wood इति उच्यते । अस्य श्रीगन्धवृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Santalum Album इति । हिन्दीभाषया“सफेद् साण्डल्” इति, तेलुगुभाषया“गन्धवु चक्क” इति, तमिळभाषया“चन्दन कट्टै” इति, मलयाळभाषया“चन्देन मरम्” इति, मराठीभाषया“सफेद् चन्दन्” इति, कन्नडभाषया“चन्दन मर” अथवा “गन्धद मर” इति च उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य श्रीगन्धस्य प्रयोजनानि 
अस्य श्रीगन्धस्य रसः तिक्तः । अयं शीतवीर्यः अपि । अस्य मूलं लघु, रूक्षं चापि ।
१.	अस्य श्रीगन्धस्य मूलं पित्तशामकम् ।
२.	ज्वरबाधायाम् अस्य श्रीगन्धस्य उद्घर्षणं कृत्वा ललाटस्य उपरि लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यम् अपगच्छति ।
३.	पित्तविकारान्, पित्तजन्यं ज्वरं चापि निवारयति श्रीगन्धस्य कषायम् ।
४.	चर्मरोगेषु अपि श्रीगन्धस्य उपयोगः हितकरः ।
५.	चर्मणि पिटकानां वा व्रणानां वा कालकाः सन्ति चेत् श्रीगन्धम् उद्घर्ष्य लेपयन्ति ।
६.	महती पिपासा बाधते चेत् नारिकेलजलेन सह अस्य चूर्णं सेवनीयम् ।
७.	अस्य श्रीगन्धस्य तैलं पिटकान्, ज्वलनं चापि निवारयति ।
८.	मूत्रस्य विसर्जनस्य अवसरे ज्वलनं जायते चेत् अस्य श्रीगन्धस्य कषायं पातव्यम् ।
९.	अतीव स्वेदः जायते चेत्, स्वेदः दुर्गन्धयुक्तः चेत् च अस्य चूर्णं शरीरे लेपनीयम् ।
१०.	अतिसारेण पीडिताः अस्य श्रीगन्धस्य उपयोगेन शमनं प्राप्नुवन्ति ।
११.	शरीरे यत्र कुत्रापि शोथः जातः अस्य श्रीगन्धस्य लेपः करणीयः ।
१२.	श्रीगन्धस्य चूर्णं, तेनैव प्रमाणेन तण्डुलानां क्षालनजलं, खण्डशर्करां, मधु च योजयित्वा कषायं निर्मातुं शक्यते ।
१३.	अनेन श्रीगन्धेन निर्मितं चन्दनतैलं, चन्दनासवः च आपणेषु उपलभ्यते । तत्र चन्दनतैलं चर्मरोगान्, चर्मणः ज्वलनं च शमयति । चन्दनासवः पित्तं, औष्ण्यं चापि निवारयति ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्