open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
उत्थानद्वादशी

thumb|250px|right|शेषशयनः नारायणः

कार्त्तीकमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां तिथौ **उत्थानद्वादशी** आचर्यते । तद्दिने सोमवासरः उत्तराषाढनक्षत्रं च भवतः चेत् प्रशस्तम् इति वदन्ति । एतस्य पूर्वदिनं प्रबोधिनी अथवा देवोत्थापिनी इति वा  वदन्ति । तद्दिने तन्नाम प्रबोधिनीदिने एकादशीव्रतम् आचर्य द्वादश्यां प्रातः कुम्भदानं कुर्वन्ति ।

**“प्रातर्दत्वा शुभान् कुम्भान् प्रयाति हरिमन्दिरम् ।“** इति उक्तम् अस्ति ।

चातुर्मास्यस्य आरम्भे सुप्तं देवम् अद्य सुप्रभातमङ्गलपुरस्सरम् उत्थापयन्ति । प्रातः स्नानादिकर्माणि समाप्य सङ्कल्पं कृत्वा **“इदं विष्णुर्विचक्रमे”** इति मन्त्रेण नारायणः उत्थापनीयः ।

:**“ओं ब्रह्मेन्द्र-रुद्राग्नि-कुबेर-सूर्य-सोमादिभिर्वन्दित वन्दनीय ।**

:**बुद्यस्व देवेश जगन्निवास मन्त्रप्रभावेण सुखेन देव ॥**
:**इयं तु द्वादशी देव प्रबोधार्थं विनिर्मिता ।**
:**त्वय्येव सर्वलोकानां हितार्थं शेषशायिना ॥**
:**उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते ।**
:**त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् ॥**
:**उत्थिते चेष्टते सर्वम् उत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव ।**
:**उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज ॥**
:**उत्तिष्ठ कमालाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥**
:**गता मेघा वियच्चैव निर्मलं निर्मला दिशः ।**
:**शारदानि च पुष्पाणि ग्रहाण मम केशव ॥“**

इत्येवं गायन्तः भगवतः चातुर्मास्यव्रतस्य समाप्तिमङ्गलं कुर्वन्ति । अनन्तरम् उत्तिथस्य देवस्य वाद्यसहितं शोभायात्रां कुर्वन्ति । चातुर्मास्ये येषां पदार्थानां नियमः आचरितः तान् पदार्थान् ब्राह्मणेभ्यः दानं कुर्वन्ति । षोडशोपचारपूजां कुर्वन्ति । सायङ्काले नारायणं तुलसीं च पुनः षोडशोपचारैः पूजयित्वा तयोः विवाहं कुर्वन्ति । तुलस्यै मङ्गलस्नानं कारयित्वा हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयन्ति । तुलसीसस्यस्य पुरतः श्रीकृष्णस्य विग्रहं संस्थाप्य मध्ये अन्तरपटं स्थापयन्ति । मङ्गलाष्टकं पठित्वा अन्तरपटम् अपसार्य द्वयोः उपरि अपि आर्द्राक्षताः संस्थाप्य दमोदरस्य हस्ते तुलसीं स्थापयन्ति । अनन्तरं

:**“देवीं कनकसम्पन्नां कनकाभरणैर्युताम् ।**
:**दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया ॥“** इति वदन्तः शोभनाक्षताजलेन तां देवाय यच्छन्ति ।

तुलस्याः कृते देवस्य हस्तस्पर्शं कारयित्वा विवाहमन्त्रान् वदन्ति ।

:**“अर्घ्यं ग्रहाण भगवन् सर्वकामप्रदो भव ।**
:**अक्षया सन्ततिर्मेऽस्तु दामोदर नमोस्तुते ॥“**

इति षोडशोपचारपूजां प्राप्तवते भगवते अर्घ्यं समर्पयन्ति । अनन्तरं दक्षिणां समर्प्य शान्तिसूक्तं विष्णुकूक्तं च वदन्ति । तुलसीसहितस्य विष्णोः मङ्गलारतिं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयन्ति । फलयुक्ताम् आमलकशाखाम् आनीय तुलसीसस्येन सह योजयित्वा बध्नन्ति । तत्र तस्यां शाखयां भगवन्तं नारायणम् आवाह्य तुलस्या सह तस्य विवाहं कुर्वन्ति । श्रीफला, धात्री, अमृता, शिवा, शन्ता, वृष्ठा, रोचनी इत्यादिभिः नामभिः पूज्यमानायाम् आमलक्यां त्रिमूर्तयः (ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः च) सन्ति । सा श्रीदेवीस्वरूपिणी । अतः उत्थानद्वादशीदिने आमलकहारं समर्पयन्ति देवाय । आमलकवृक्षस्य पूजां कुर्वन्ति । तस्मिन् गोघृतेन दीपं ज्वालयन्ति । आमलकचूर्णेन स्नानं कुर्वन्ति । देवस्य नैवेद्यं कृत्वा प्रसादरूपेण भोजनारम्भे खादन्ति । एवं करणेन (आमलकस्य उपयोगेन) तद्दिने बहुविधलाभाः सन्ति आरोग्यप्राप्तये ।

:**“धात्र्यां वत्स नृणां धात्री मातृवत्कुरुते दयाम् ।**
:**दद्यादायुः पयःपानात् स्नानाद्वै धर्मसञ्चयम् ॥**
:**अलक्ष्मीनाशनं सद्योऽप्यन्ते निर्वाणमेव च ।**
:**विघ्नानि नैव जायन्ते धात्रीस्नानेन वै नृणाम् ॥**
:**बिल्वस्य च तुलस्याश्च ये गुणाः कथितास्सखि ।**
:**ते ते गुणास्सर्व एव आमलक्यां समाहिताः ॥** इति आमलकीं वर्णयन्ति शास्त्राणि ।

वर्गः:धार्मिकपर्वाणि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कात्यायनस्मृतिः

अयं कात्यायनो नामाष्टाध्यायीवार्त्तिककारो मुनित्रयीमध्ये परिगण्यते । अनेन रचितेयं स्मृतिः विशेषतः श्राद्धाग्निहोत्रनवान्नयक्षेषु महत्त्वं आरोपयन्ती भाति । कात्यायन-स्मृति स्तावदेकोनत्रिंशत्खण्डैर्विभज्यते । तत्राग्निहोत्रविधानस्य विशेषव्याख्याऽत्यन्तं बौद्धिकी समुपलभ्यते । अग्निहोत्रखण्डे कथं यज्ञादिष्वग्निः संस्ताप्येत्, तत्र पुनः स्त्रीणां मर्यादा कियती, पुरुषेण सह स्त्रीरग्निहोत्रक्रियाविधाने भागभाग् भवितुं शक्नुयाद् वा न वेति विषये महती चर्च्चा बभूव । स्त्रीणां महत्त्वं यज्ञादिक्रियासु समधिकमस्तीति तेन स्पष्टं प्रतिपादितम् । विना स्त्रियं पुरुष एकाकी सन् काञ्चन क्रियां कर्त्तुं न शक्नुयादिति स्पष्टं भणितम् अस्ति । स्मृतावस्याम् आचार-नित्य-नौमित्तिक-श्राद्ध-त्रिकाल-सन्ध्योपासनाविधयः सुचारुतया निरुप्यन्ते । पुनश्च कात्यायनेन ब्राह्मणानां कृते तर्पण-पञ्चमहायज्ञपद्धति-षोडशसंस्कार मृतदाह-प्रायश्चित्तादीनि विधानानि सर्वथा धर्मशास्त्रानु सारेणवश्यमाचरणीयानीति स्मृतावस्यां सम्यक् निरुपितमस्ति ।

कात्यायनस्मृतौ मिलित्वा एकोनात्रिंशदध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये यज्ञोपवीतनिर्माण-धारणाविधिः, द्वितीयाध्याये नित्यनैमित्तिक-श्राद्धविधिः, तृतीये स्वशाखानुसारं श्राद्धकरणम्, चतुर्थे सम्पूर्णश्राद्धविधिः, पञ्चमे वृद्धिश्राद्धादर्श श्राद्धविधानम्, षष्ठे आधानकान्नाग्निहोत्रकालौ, सप्तमे शमीगर्भाश्वत्थवर्णनम्, अरणिमन्थनक्रिया, अष्टमेऽरणिमन्थनविधिः, समिधां मानं तदाहरण-विधिश्च, नवमे सायं प्रातः अग्निहोत्रविधिः दाशमे स्नानविधिः, नदीस्वरुपम्, दन्तधापनविधिश्च, एकादशे सन्ध्योपासनाविधिः, द्वादशे तर्पणविधिः, त्रयोदशे पञ्चमहायज्ञविधिः, चतुर्दशे ब्रह्मयज्ञविधिः, पञ्चदशे पञ्चमहायज्ञानां विस्तृतविधिः, षोडशेऽतिथिविचारः, सप्तदशे श्राद्धविधिः, अष्टादशे वैवाहिकाग्निहोम-विधानम्, एकोनविंशतितमे स्त्रीधर्माः, विंशेऽध्याये सपत्नीक-यागविधिः, एकविंशे मृतदाहसंस्कारः, द्वाविंशतितमे दाहसंस्कारविधिः, त्रयोविंशे वेदेशस्थमृतानां दाहसंस्कार विधिः, चतुर्विंशोऽध्याये सूतके कर्मत्यागः षोडशे श्राद्धविधानञ्च, पञ्चविंशे नवान्नभक्षणविधिः, षड्विंशे नवयज्ञकाला, सप्तविंशे प्रायश्चित्तवर्णनम्, अष्टाविंशे उपाकर्मोत्सर्जनविधिः, एकोनत्रिंशे पिण्डश्राद्धम्, गयाश्राद्धम् आमश्राद्धं विहितम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

कात्यायनस्मृतिः
कात्यायनस्मृतिः
कात्यायनस्मृतिः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दक्षस्मृतिः

अयं दक्षः प्रजापतिब्रह्मणो दशसु पुत्रेषु मुख्यस्तथा तस्य दणिणाङ्गुष्ठजातो वभूवेति पौरणिकी वार्त्ताऽस्ति मानवसमाजेऽसौ दक्षः पितृप्रधानकुलस्य मुख्य आसीत् । दक्षस्य सकलाः कन्याः सप्तविंसतिनक्षत्ररुपेण गगने चिरं शोभामानाः सन्तीति पौराणिकी वाक् ।

तेन लिखितेयं स्मृति वर्णाश्रमधर्मस्य पालनेऽधिकतरं महत्त्वमारोप्यते । सदाऽऽश्रमधर्म -पालनाय विशेषरुपेण ब्राह्मणेभ्यो दिर्देशो दीयते । असहायेषु दरिद्रेषु दया, तेषां सहायता च ब्राह्मणस्य परमो धर्म इति 
भणितमस्ति। वर्णाश्रमिणां प्रशस्त्या सह ब्रह्मचारिणां स्वधर्म-रक्षापूर्वकं ब्रह्मचर्यपालनेऽधिकं महत्त्वम् 
आरोप्यते । स्त्रीणां माहात्म्यविषयऽपि तेनोच्चैः प्रशंसितम् । पत्नी ग्रुहस्थिनां धर्मपालनाय सर्वथा सहकारिणी वर्त्तते । एषा वै धर्मार्थकामरुपत्रिवर्गसाधने हेतुः तथा हि गृहस्थाश्रमस्य मूलाधार एवेति अभिधीयते । या स्त्रीः सदा स्वामिदेवस्यानुकूलताम् आचरन्ती सर्वविधेषु कर्मसु सुदक्षा, सच्चरित्रा, सेवापरायणा, प्रियभाषिणी तथा पतिभक्ता भवति, सा मानुषी भूत्वापि महीयसीति परिगण्यते, सर्वैः देवीरुपेण संपूज्या भवति । अतस्तादृश्याः स्त्रियाः समाजे सादरं पूजया भाव्यमेव । सर्वेषां कृते शिष्टाचारपालनपुरः सरम् आभ्यन्तरं बाहयं चोभयविधं शौचं युगपत काम्यमिति तस्याभिमतं मतम् ।

दक्षस्मृतौ सप्तैवाध्यायाः सन्ति । तेषु प्रथमाध्याये आश्रमवर्णनम्, द्वितीयाध्याये दैनन्दिनी कर्मसूची सन्ध्यावन्दनादिकर्माणि, स्नानभेदाः, गृहस्थकर्माणि च प्रतिपादितानि । तृतीयेऽध्याये गृह्स्थानां नवकर्मविधानम्, चतुर्थेऽध्याये स्त्रीधर्माः, पञ्चमेऽध्याये बाहयाभ्यन्त-शौचव्यवस्था, षष्ठाध्याये जन्ममरणाशौचकालाः, तदर्थं विधिविधानञ्च वर्णितम्, सप्तमाध्याये इन्द्रिय-निग्रहः, अध्यात्मयोग-साधनम्, तथा दक्षस्मृतेः माहात्म्यं प्रतिपादितम् ।

स्मृतावस्यां कतिपयाः सूक्ति मूलकाः श्लोकाः सर्वेषां हिताय कल्पेरन्, यथा-

:**सर्वधर्मार्थतत्त्व्ज्ञः सर्ववेदविदां वरः ।**
:**पारगः सर्वविधानां दक्षो नाम प्रजापतिः ॥**
:**ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थततिस्तथा ।**
:**एतेषां तु हितार्थाय दक्षः शास्त्रमकल्पयत् ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

दक्षस्मृतिः
दक्षस्मृतिः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शातातपस्मृतिः

अस्यां शातातपस्मृतावादितोऽन्तं यावत् प्रायश्चित्त-विषये  वर्णना जायते । शातातपेन प्रमाणीक्रियते यत् मनुष्यस्य पूर्वजन्मनि कृतानां कर्मणां फलरुपेण व्याधय उत्पद्यन्ते । तेषां रोगाणां निराकरणायोपायस्वरुपं प्रायश्चित्तमवश्यं करणीयम्, तेनैव रोगाणामुपशमो भवतीति शातातपः प्राह । कृष्ठम्, राजयक्ष्मा, प्रमेहः, संग्रहणी, कासः, अतिसारः, भगन्धरः, दुष्टव्ररम्, पक्षाधातः, तथा नेत्रहीनतादयो रोगाः पूर्वजन्मनि कृतानां महापातकानां फलरुपा भवन्ति । तथा जलोदरम्, यकृत्, शूलरोगः, श्वासः, अजीर्णम्, ज्वरः, भ्रमः, रक्तार्वुदः तथा मोहप्रभृतयो व्याधय उपपापानां फलस्वरुपा भवन्ति । अत एवैतेषां रोगाणां निराकरणाय प्रायश्चित्तविधानेनावश्यम्, उपशाम्यन्तीनि शातातपेन विस्तरेण वर्णितमस्ति ।

अत एवैतेन स्पष्टं कथ्यते यत् मनुष्यस्य रोगास्त्रिविधा भवन्ति । यथा शारीरिका, मानसिकाः, जन्मजाश्च् । आद्यौ द्वौ वैद्यचिकित्सया साध्यौ भवतः, किन्तु अन्तिमः प्रायश्चित्तम्  अपेक्षते । मनुष्यस्य कृत्येन (कर्मणा) सुफलं कुफलं च प्रमाणीभवतः । अतः प्रायश्चित्तव्यवस्थाद्वारा जन्मजाः व्याधयस्तथा कतिशो व्याधय इहजन्मकृतानां कर्मणां फलरुपा व्याधयः पीडाश्च नूनम् उपशाम्यन्तीति सविस्तरं वर्णितं शाततपेनेति 
बोध्यम्। शातातपस्मृतौ षडध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये पूर्वजन्मकृत-प्रायश्चित्तानां चिहनानि वर्णितानि । द्वितीयाध्याये कुष्ठनिवारणप्रयोगाः, ब्राह्मणस्य महत्त्वम्, सामवेदस्य पारायणेन सर्वपापप्रायश्चित्तम्, गोवध-प्रायश्चित्तादिकं ह्न्तृकफलनाशोपायाश्च प्रतिपादिताः । ततस्तृतीयाध्याये प्रकीर्णरोगाणां प्रायश्चित्तम्, चतुर्थाध्याये कुलध्वंसकस्य स्तेयस्य च प्रायश्चित्तं प्रतिपादितम् । ततः पञ्चमाध्यायेऽगम्यागमन-प्रायश्चित्तं, षष्ठाध्याये चानुचितव्यवहाराणां फलानि प्रतिपादितानि । अंते च शातातपेन प्रायश्चितस्य महत्त्व्-विषये लिखितम् यत् -

:**प्रायश्चित्तविहीनानां महापातकिनां नृणाम् ।**
:**नरकान्ते भवेज्जन्म चिह्नाङ्कित-शरीरिणाम् ॥**
:**इति शाततपोक्तोऽवश्यं विपाकः कर्मणामयम् ।**
:**शिष्याय शरभङ्गाय विनयात् परिपृच्छयते ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

शातातपस्मृतिः
शातातपस्मृतिः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:अन्यभाषालेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गौतमस्मृतिः

न्यायदर्शनस्य प्रणेतृत्वेन गौतममहर्षः प्रख्यातिः भारतीयदर्शनक्षेत्रे सर्वैः शास्त्रविदभिः सम्यगवगम्यते । अस्य महर्षिगौतमस्य धर्मशास्त्रप्रणयनक्षेत्रेऽपि दानमतुलनीयमिति ज्ञायते । गौतमस्मृतिस्तु त्रेतायुगीया गद्येन रचिता वर्त्तते । धर्माधर्मनिर्णयक्षेत्रे तस्य स्वभावसुलभाया तर्कबुद्धयाः कौशलप्रयोगः सर्वथा तदीयदार्शनिकविचारगौरवम् अभिव्यनक्तीति स्पष्टं प्रमाणम् उपलभ्यते । इतरस्मृतिशास्त्रपद्धतिवत् गौतमेनापि सदाचारः ब्रह्मचारिधर्मः, गृहस्ताश्रमः, आपद्धर्मः, संस्कारः कर्त्तव्याकर्त्तव्यपालनम्, वर्णानां वृत्तिः, राजधर्मः शैचाशौचविधानं तथा पुत्राणां सम्पत्तिविभाग-प्रकरणादि सर्वं किञ्चित् शास्त्रीयपद्धतिम् अवलम्व्य प्रतिपाद्यते । भौतिकाध्यात्मिक जीवने यथासम्भवं धर्मशास्त्रस्योपयोगिता प्रमाणिताऽस्ति । स्मृतावस्यां तु गौतमेन षोडशसंस्काराः समुल्लिखिताः सन्ति । पुनश्चासौ प्रतिपादितवान् यत् सङ्कटकाले कदाचिद् ब्राह्मणोऽपि शूद्रवदाचरेच्चेदित्यत्र न कोऽपि दोषः । वस्तुनोऽवस्थानुक्रमेण व्यवस्थाविधानं तस्य स्मृतेराभिमुख्यमस्तीति वैशिष्टयं लक्ष्यते ।

गौतमस्मृतौ एकोनत्रिंशदध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये आचारः उपनयनसंस्कारः , कालः, विधानञ्च प्रतिपादितम् । द्वितीयाध्याये-ब्रह्मचारिधर्माः, तृतीये नैष्ठिकब्रह्मचारिधर्माः चतुर्थे विवाहभेदाः, तेषां स्वरुपम्, धर्म्याधर्म्यविवाहानां फलञ्च प्रतिपादितम् । पञ्चमाध्याये गृहस्थाश्रम-धर्माः ऋतुकालगमनविधानञ्च प्रतिपादितम् । षष्ठाध्याये गृहस्थाश्रमिणां कर्त्तव्यम्, सप्तमाध्याये चापद्धर्म आलोचितः । अष्टमाध्याये संस्कारणाम् अपस्थापनम्, संस्कारसम्पन्नजनस्य महिमा च वर्णितः । नवमाध्याये स्नातकधर्माः दशमाध्याये ब्राह्मणादि वर्णनां पृथक् पृथक् जीविकाः, प्रतिपादिताः, तत एकादशाध्याये राजधर्मः, द्वादशाध्याये च विविधपापानां दण्डविदानम्, त्रयोदशाध्याये साक्षिणां साक्ष्यग्रहण विधिः, चतुर्दशाध्यायेऽशौचविधिः, पञ्चदशे श्राद्धविधिः, षोडशेऽनध्यायविचारः, सप्तदशे भक्ष्याभक्ष्यविचारः, अष्टादशे स्त्रीषु ऋतुकालो सहवासविधानम्, एकोनविंशेऽध्याये प्रतिषिद्ध सेवन-प्रायश्चित्तम् । विंशेऽध्याये विविधपापानां कर्मविपाकाः एकोनविंशतितमेऽध्याये सर्वपातकेषु शान्ति विधानम्, द्वविंशतितमेऽध्याये निषिद्ध-कर्मणां जन्मान्तरीयविपाकवर्णनम्, त्रयोविंशे प्रायश्चित्तम् चतुर्विंशतितमे महापातकप्रायश्चित्तम्, पञ्चविंशतितमे रहस्यप्रायश्चित्तम्, षडविंशतितमेऽवकीर्णीप्रायश्चित्तम् सप्तविंशतितमे कुच्छ्रव्रतविधिः, अष्टविंशतितमे चान्द्रायणाव्रतविधानम्,. एकोनत्रिंशत्तमेऽध्याये त्राणां पैतृकधनस्य विभागः प्रतिपादितश्च वर्त्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
हारीतस्मृतिः

हारीतस्मृतिरतीव संक्षिप्ता वर्त्तते । प्राचीनमानव समाजे प्रचलितस्य वर्णाश्रमधर्मस्य सक्लाः नियमाः कार्याकार्यव्यवस्थाश्च स्मृतावस्यां साङ्गोपाङ्गरुपेण हारीतमुनिना स्पष्टं वर्णिताः । वर्णाश्रमधर्मस्य पर्याये विहिता आवश्यकविषयाः यथा चतुर्णां वर्णानां कर्त्तव्यानि, संस्काराश्च गृहस्थाश्रमस्य नियमाः, वानप्रस्थजीवनस्य विधिविधानानि, सन्यासधर्मस्य नीतिनियमाः, तथाऽऽत्मोपलव्धये योगाभ्यासेन परमपदप्राप्त्यर्थं च् संक्षिप्ता नियमाः सर्वे स्पष्टं वर्णिताः सन्ति । एतत् सर्वस्य ज्ञानेन यस्य कस्यापि जिज्ञासोः हृदये वर्णाश्रमविषयकं मानमवश्यं द्रढीयो भविष्यति । हारीतस्य मतानुसारेण तपश्चर्याया विद्यायाश्च युगपदुभयात्मकं ज्ञानं लभमानस्य साधकस्य जीवनं नूनं सुखप्रदं निरामयञ्च स्यादिति स्पष्टं  निरुपितमस्ति । यथा गगने डड्डीयमानस्य पक्षिणः पक्षद्वयेन प्रयोजनं नितान्तं भाव्यम्  तथैव परमपदं कामयमानस्य  साधकस्य लक्ष्यप्राप्त्यर्थं ज्ञानकर्मरुपिणा पक्षद्वयेन अवश्यं प्रयोजनमस्तीति तुलनात्मकधिया हारीतेन मुनिना सम्यक् प्रतिपादितम् ।

हारीतस्मृतौ सप्ताध्यायाः भवन्ति । तत्र प्रथमाध्याये वर्णाश्रम-धर्मवर्णना एकविंशति श्लोकैः कृता । द्वितीयाध्याये पञ्चदशश्लोकैः चतुर्णां वर्णानां धर्माः प्रतिपादिताः । तृतीयाध्यायेऽपि पञ्चदशभिः श्लोकैः ब्रह्मचर्याश्रमधर्माः प्रतिपादिताः । ततश्चतुर्थाध्याये गृहस्थाश्रमधर्मः सप्तसप्ततिश्लाकैः व्याख्यातः । तदन्तरं पञ्चमेऽध्याये दशभिः श्लोकैरेव वानप्रस्थाश्रमधर्मः षष्ठाध्याये च त्रयोविंशतिश्लोकैः  संन्यासाश्रमधर्मः प्रतिपादितः । तदनु सप्तमेऽध्याये १९२ द्विनवत्युत्तरैकशतसंख्याकाः श्लोकाः सन्ति । तत्र हारीतमुनिना वर्णाश्रमादीनां धर्माणां महत्त्वं वर्णयितुकामेन प्रोक्तं यत् 
:**ये वर्णाश्रमिधर्मस्थास्ते भक्ता केशवं प्रति ।**
:**इति पूर्वं त्वया प्रोक्तं भूर्भुवस्वद्विजोत्तमाः ॥**
:**कृष्णसारो मृगो यत्र स्वभावेन प्रवर्त्तते ।**
:**तस्मिन् देशे वसेद् धर्मः सिद्धयति द्विजसत्तमाः ॥**
:**उत्पन्नवैराग्यबलेन योगी ध्यायेत् परंब्रह्म सदा क्रियावान् ।**
:**सत्यं सुखं रुपमनन्तमाद्यं विहाय देहं पदमेति विष्णोः ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
यमस्मृतिः

यमस्मृतिराकारेण लघीयस्यपि विचारेण महत्तरेति मन्यामहे । स्मृतावस्यां प्रायश्चितविधिरतीव सुस्पष्टः साधीयांश्चास्ति । अत्र पञ्चगव्यनिर्माणविधेर्यथा वैशिष्ट्यमस्ति, तदन्यत्र कस्याञ्चनापि स्मृतौ न कदापि दृश्यते । यमेन लिखितम्- श्वेतवर्णाया धेनोर्मूत्रम् अधिकतरं मेध्यं भवति । तथैव श्यामवर्णाया गोमयम्, ताम्रवर्णाया दुग्धम् कपिलायाश्च धेनो घृतम् अधिकतरं पूतं भवति । एतेन वस्तुतो गवां वर्णवैशिष्ट्यं खलु किमपि विज्ञानसम्मतं कारणं द्योतयेदिति स्पष्टम् अवबुध्यते । इत्थञ्च तीर्थान् मृण्मय-घटेन ताम्रघटेन वा जलमाहरणं सर्वथाऽधिकतरं पवित्रं मन्यते । समाजे निवसदभिर्जनैः ज्ञानवशतोऽज्ञानवशतो वा कृतानां पापानां कृते किंप्रकारं प्रायश्चितं विधातव्यम् तत्सर्वस्य व्यवस्थाऽत्र सम्यक् प्रदीयते । विशेषतोऽस्यां स्मृतौ पञ्चगव्यनिर्माणस्य महत्त्वं सर्वोपरि वरीवर्तिः ‘यम’ इति कथनेन भयङ्करदेवस्य कस्यापि प्रतिमूर्तिरिति चित्ते सर्वेऽनुभवन्ति । ततः स दण्डाधिकारी वर्त्तते । सत्यतः स्मृतेरस्याः प्रायश्चित्तव्यवस्थायां महत्त्वं दृष्ट्वाऽनुभूयते यत् यमेन प्रोक्तस्य प्रायश्चित्त-रुपस्य दण्डविधानस्य महिमा न केवलं नरके प्रत्युत् मृत्योः परमपि मानवानां जीवद्दशायां नूनं सम्माननीय स्तथा साधीयान् प्रशंसावहो भवतीत्यहो भाग्यं मन्यमहे 
वयम् ।
किन्तु स्मृतेरस्या रचयिता कश्चन यमनामा मुनि रासीदिति वार्त्ता सर्वथाऽवधारणीया भवेत् । यमस्मृतौ मिलित्वा ७८ संख्याकाः श्लोकाः सन्ति । तैरेव प्रायश्चित्तानां चान्द्रायणव्रतादीनां विधिः प्रतिपादितः । कस्मै देवाय कथं पूजनं समर्पणीयं स्यादिति विषये यमोक्तिः सर्वथाऽवधारणीया एवास्ति ।
यथा -
:**देवतानां पितृणांच जले दद्याज्जलाञ्जलीन् ।**
:**असंस्कृत-प्रमितानां स्थले दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥**
:**श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना ।**
:**उभाभ्यां तर्पणे दद्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सम्बर्त्तस्मृतिः

सम्बर्त्तस्मृतावस्याम् आचारव्यवहाराभ्यां समं प्रायश्चित्ते यथा महत्त्वं प्रदीयते, ततोऽधिकतरं महत्त्वं दानमाहात्म्येऽस्तीति सर्वथा परिलक्ष्यते । आचार-व्यवहार -प्रायश्चित्तविषया इतरासु स्मृतिषु चर्चिता बभूवुः। अतः सम्वर्तो दानेऽधिकतरां चर्च्चां चकार । अस्य स्मृतिकारस्य मतानुसारेण गोहिरण्यभूमिप्रभृतीनां मूल्यवतां वस्तूनां सम्प्रदानेन तथा पुण्योदयो जायते, यथैव प्रयोजनानुसारेण दैनन्दिनव्यवहार मार्गतानां केषांचनापि वस्तूनाम् प्रयोजनम् नितराम् अनुभूयते इन्धनप्रदानेनाग्नेः प्रखरता यथोत्तरोत्तरम् अभिवर्धते  । अस्यां सम्वर्तस्मृतौ मद्यपायिनां महती निन्दा प्रवर्त्तते । तेषां मद्यपानासक्तानं खलु समाजे स्थानं भुशम् अधस्तनमिति वर्णितमस्ति । तादृशं समाजगर्हितं निन्द्यं कर्माचारवतां दुष्टस्वभावानां जनानां तीव्रा निन्दा जायते । पापनां परिणाम तारतम्यं दृष्ट्वापि प्रायश्चित्तं यताविधि तेन सम्वर्त्तेन वर्णितमस्ति ।

गायत्रीजपेन पापखण्डनम् अवश्यं भवतीति  तेन  भणितम् । किंप्रकारेण जपविधिना कीदृशस्य पापस्य खण्डनं भवतीति विषये विस्तरेणा गायत्र्या माहात्म्यं वर्णितमस्ति । सदा दानादि-पुण्यकर्मसु तथा जपादिविधिषु यजमानस्य श्राद्धविश्वासाभ्यां सर्वथा भाव्यमिति तेन कथितम् । समाजस्य लोकरुचिः यथा -परिवर्त्तते दिने दिने, तथैवास्यां स्मृतावपि प्रायश्चित्तादिव्यवस्थायां परिवर्त्तनं किञ्चन लक्ष्यत एव । सम्वर्त्तस्मृतौ २२७ श्लोकाः सन्ति । अत्राध्यायक्लृप्तिर्नास्ति । सम्पूर्णायां स्मृतौ ब्रह्मचर्यवर्णनम्,  अशौचवर्णनम्, कन्याविवाहवर्णनम्, दानस्य फलमहत्त्वादीनां वर्णनम् पापानां प्रायत्ताविधानम्, गौवधप्रायश्चित्तम अगम्यगमन-प्रायश्चित्तम्, दृष्टानां निष्कृतिवर्णनम् अभक्ष्यभक्षण्-प्रायश्चितम् प्रायश्चिते गायत्र्या महत्त्ववर्णनम् वेदाभ्यासेन पापात् शुद्धयादिकमपि विचारितमस्ति । अस्यां स्मृतौ सम्वर्तेन धर्मशास्त्रस्य चान्द्रायणव्रतादिना महत् पुण्यं भवतीति भणितमस्ति, यथा-

:**चान्द्रायणन्तु सर्वेषां पापानां पावनं वरम् ।**
:**कृत्वा शिद्धिमवाप्नोति परमं स्नानमेव च ॥**
:**धर्मशास्त्रमिदं पुण्यं सम्बर्त्तेन तु भाषितम् ।**
:**अधीत्य ब्राह्मणो गच्छेद् ब्रह्मणः सदम् शाश्वतम् ॥**

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काश्यपस्मृतिः

काश्यपस्मृतौ विशेषरुपेण प्रायश्चित्तव्यवस्थाया विस्तृता चर्च्चा विहितास्ति । यद्यपि गृहस्थाश्रमस्य कापि व्यवस्था वर्त्तते, सा स्वल्पतरैवास्ति । मनुष्यादि-प्राणिनां विनाशेन पापस्य परिमाणे यथा तारतम्यं परिलक्ष्यते, तथा परिणामानुसारेणापि प्रायश्चित्तव्यवस्था पृथक् पृथक् वर्त्तते । मनुष्याणां पशूनां, सरीसृपादिप्राणिनां, तिर्यक् जातीयप्राणिनाञ्च कृते प्रायश्चितव्ववस्ता काश्यपेन भिन्ना भिन्ना विहिता । तथैव ब्रह्महत्या, सुवर्णहरणम्, स्वप्रक्षेपः, गुरुपत्नीहरणं तथा महापातकिनां स्पर्शदोषश्च एतेषां महापापानां कृते दण्ड मत्यन्तं गुरुतरं विहितम् । प्राकृतिकदुर्विपाकजनितस्य अपधातस्य कृतेऽन्यतरा व्यवस्था निरुप्यते । सूतकमृतकादि-स्पर्शदोषायापि प्रायश्चित्तव्यवस्था दर्शिताऽस्ति । यदि शूद्र्-निषाद-चाण्डालादीनां गृहे बाह्मणो भक्षयेत्, तदर्थं प्राश्चितं वर्त्तते । किञ्च् यदि गृहे गोधा, सर्प उलूको वा कश्चन जन्तुः प्रविशेत्, तदर्थमपि प्रायश्चित्तमस्ति । कुतः किंभूता कन्या बोढव्या, काश्यपेन तस्यापि निर्णयो दर्शितः । तथा कन्याया दोषादोष विषयेऽपि सुपरामर्शो दत्तोऽस्ति ।

अन्ते नरकगतिः षोडशभिः श्लोकैः वर्णितास्ति । कृतिरियं क्वचिद् गद्यमयी क्वचिच्च पद्यमयी दृश्यते । काश्यपेन प्रायश्चित्तद्वरेण समाजस्य कापि निर्दोषता प्रदर्शिता । समाजो दूषणरहितोऽस्तु इत्युद्देश्यं निमित्तीकृत्य काश्यपेन पर्याप्ताः पन्थानः प्रदर्शिताः सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पुलस्त्यस्मृतिः

पुलस्तिः ब्रह्मणो मानससन्तान इति पौराणिकी कथा वर्णितास्ति । पुलस्तेः अपत्यं पुमान् पुलस्त्यो भवति । असौ पुलस्त्यः स्मृतिशास्त्रं लिखित्वा समाजस्य भूयांसमुपकार विहितवान् । तद्रचितायां स्मृतावस्यां संक्षेपतः धर्मशास्त्रस्य सारो वर्णितो दृश्यते । प्रथमं तावत् चतुर्णां वर्णानां कार्याकार्यरुप आचारो वर्णितोऽस्ति । तत्र च राजधर्मः पञ्चमो धर्म इति पुलस्त्येन निरुपितम् । चतुर्णां वर्णानां कृते चत्वार आश्रमाः, तथा तैः व्यावहारिके जीवने सत्यम्, अहिंसा, अध्ययनाध्यापनादिकं कर्म कर्त्तव्यत्वेन पालनीयमिति कथ्यते । शूद्राणां पक्षे ब्राह्मणसेवा समाजस्य कल्याणाय कल्पत इति वर्णितमस्ति । इयं वर्णाश्रमव्यवस्था विशेषतो हिन्दूनां स्वधर्मरक्षायै परिकल्पिताऽस्तीति स्पष्टं प्रतीयते । यथा ब्रह्मचारिणां कृते वर्णाश्रमस्य नियमानुसारेण स्वाबलम्बशीलता -शिष्ठाचाररक्षा- गुरुसेवादीनि कर्माणि भृशं महत्तराणीति तेन निर्णीतम् । तथा गृहे गृहे समाचरितं अग्निहोत्रातिथिसेवा-पञ्चमहायज्ञादिकं कर्मापि सर्वथा पालनीयमिति निरुप्यते । एवमेव् सन्यासिनां शौचम्, भावशुद्धिः, ईशसेवादिकं कर्म परमं ध्येयमिति वर्णितमस्ति । अत एवैतेनानुमीयते यत् स्वधर्मपालने पुलस्त्येन नितरां महत्त्वम् आरोप्यते स्मृतावस्यामेव । अतो भगवद्गीतायाम् उक्तं यत् 
" स्वस्व कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः" इति ।

विशेषतः सर्वेषां मानवानां कृते क्षमा, सत्यम्, निरभिमानिता, अहिंसा, दया, परोपकारः एवं त्यागादिमनोभावः सर्वथा धर्मत्वेन गृहयते । पुनश्चैततसर्वं जीवने व्यवहारतः सदा पालनीयमिति पुलस्त्येन निर्दिश्यते । नारीणां स्वमिसेवा परमो धर्म इति कथ्यते । स्वधर्मपालने यदि कोऽपि प्रमादो जायेत्, तत्र प्रायाश्चित्तस्यापि व्यवस्था प्रदर्श्यते । सर्वं सम्भूय स्मृतावस्यामष्टाविंसतिसंख्याकाः श्लोकाः सन्ति, येषु वर्णाश्रमधर्मा अपि प्रतिपादिता वर्तन्ते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
किग्ग

**शान्तामानसहंसं कान्तारासक्त मुनिवरैस्सेव्यम् ।**
**शान्ताहंकृतिवेद्यं कान्तार्धं नौमि श्रृंगशिवम् ॥

**नमः शान्तासमेताय नन्दिनीतीरवासिने ।**

**रुद्राक्षभूषिताङ्गाय ऋष्यशृङ्गाय ते नमः ॥
thumb|right250|px
**किग्ग** (Kigga) कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगळूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । प्रसिद्धपुण्यक्षेत्रस्य शृङ्गेर्याः समीपे एव अस्ति अयं ग्रामः । एषः ग्रामः नन्दिनीनद्याः तटे अस्ति, या नदी तुङ्गानद्याः उपनदी अस्ति । अत्र ऋष्यशृङ्गेश्वरस्य देवालयः अस्ति । ऋष्यशृङ्गेश्वरस्य पत्नी शान्ता । कालत्रये अपि अत्र पूजा भवति । तस्य पिता विभाण्डकः महर्षिः। तस्य देवालयः शृङ्गेर्याम् अस्ति ।  वृष्टिदेवः इत्येव प्रसिद्धः एषः । चैत्रमासे अत्र ऋष्यशृङ्गस्य रथोत्सवः भवति । शिवलिङ्गस्य उपरि शृङ्गद्वयं विराजते । रामायणे अपि एषा कथा अस्ति । रोमपादस्य राज्ये यदा अनावृष्टिः आसीत् तदा ऋष्यशृङ्गस्य प्रवेशस्य कारणात् वृष्टिः सञ्जाता इत्येषा कथा प्रसिद्धा वर्तते । देवालये ऋष्यशृङ्गस्य दक्षिणे भागे गणेशस्य विग्रहः वर्तते । सः द्विभुजः गणेशः ।

अस्य ग्रामस्य समीपे एव अस्ति सिरिमनेजलपातः । काफीवाटिकाजनाः मार्च-अप्रिल् मासयोः अत्र आगत्य वृष्ट्यर्थं रुद्रहोमं कारयन्ति ।  ततः तत्र काफीवाटिकासु वृष्टिः भविष्यति इति तेषां भावना । अस्मिन् ग्रामे एका प्राथमिकशाला, एका  प्रौढशाला च स्तः । एकः सिण्डिकेट्वित्तकोशः अपि अस्ति । जनाः प्रायेण कृषीवलाः सन्ति ।  अत्र पूगवाटिकाः अधिकाः सन्तिः ।  व्रीहिक्षेत्राणि अपि  सन्ति । समीपे नरसिंहपर्वतः अस्ति । ततः पञ्चनद्यः उद्भवन्ति  । एषः पर्वतः समुद्रतलात् ८२६ पादोन्नते प्रदेशे अस्ति । इतः प्रकृतिदर्शनं रम्यं वर्तते । कुदुरेमुखपर्वतप्रदेशः इतः द्रष्टुं शक्यते । किग्गतः घण्टद्वयम् अपेक्षते तत्र गमनाय । अत्र गमनाय वनाधिकारिणः  अनुमतिः अपेक्षिता भवति ।
ग्रामोऽयम् अतीव प्राचीनः इति तत्रस्थेन  शिलाशासनेन ज्ञायते । अयं शासनः प्रायः सप्तमशतकस्य अस्ति । शृङ्गेरीतः १२ किलोमीटर् दूरे अस्ति किग्ग।

## बाह्यानुबन्धाः
*Kigga

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोपालस्वामिपर्वतः

**गोपालस्वामिपर्वतः** (Himavad Gopalaswamy Betta)कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले गुण्ड्ळुपेटे उपमण्डले विद्यते । मैसूरुनगरतः दक्षिभागे ऊटिगमनमार्गे सामान्यतः ८०कि.मी. दूरे प्रकृततिरमणीयः हिमवद्गोपालस्वामिपर्वतः शोभते । समुद्रतटात् १४५४ मीटरमितोन्नते पर्वतमस्तके श्रीकृष्णस्य देवालयः अस्ति । अयं पर्वतः धेनुः इव अस्ति इति अस्य गोवर्धनगिरिः इति नाम अपि अस्ति । कमलाचलः कामाद्रिः कञ्जगिरि इत्येतानि अन्यानि नामानि सन्ति । वास्तविकरूपेण गोपालस्वामिदेवालयः क्रिस्ताब्दे १३२५ तमे वर्षे श्रीमता माधवगायकवाडमहोदयेन निर्मितः। एतस्य देवालयस्य ७०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । दिनस्य २४ घण्टासु अयं पर्वतः हिमावृतः भवति इति अस्य **हिमवद् गोपालस्वामिपर्वतः** इत्यपि नाम अस्ति । अस्योन्नतिः १४५४ मीटरमिता । पर्वतशिखरात् परितः दर्शनम् असदृशम् अस्ति । अयं प्रदेशः राष्ट्रियोद्यानव्याप्तौ अस्ति इति कारणात् सर्वत्र सञ्चरः निषिद्धः ।  

पर्वतगमनाय मार्गः अस्ति किन्तु सः वक्रः दुर्गमः च अस्ति । गोपालपुरतः कुनगनहळ्ळीतः हङ्गळ्ग्रामतः पादचारणेनापि पर्वतारोहणं कर्तुं शक्यम् अस्ति । सः मार्गः केरलराज्यस्य वैनाड-अरण्यस्य दर्शनं कारयति ।

अत्रत्यः आराध्यदेवता श्रीगोपालस्वामी । एतस्य देवस्य सन्तानगोपालस्वामी इत्यपि नाम अस्ति । स्वामी रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां सह अत्र निवसति । महर्षिः अगस्त्यः एतस्य मन्दिरस्य प्रतिष्ठापनं कृतवान् इति ज्ञायते । एतं देवालयं परितः अष्टतीर्थानि सन्ति । ७७ सरांसि अपि सन्ति । तेषु अन्यतमे हंसतीर्थे काकाः स्नानं कृत्वा गतवन्तः इति पुराणानि वदन्ति । एषः प्रदेशः सुन्दरं गिरिधाम अपि । यात्रिकाणां प्रवासप्रियाणां च अतीव प्रियं स्थानं भवति ।

## मार्गसूची
:मैसूरुतः ७५ कि.मी. । चामराजनगररेलनिस्थानकं समीपे भवति । 
:सम्पर्काय जङ्गमदूरभाषा -९४४८५४३३६१ , ९३४२३६४२०४, दूरभाषा -०८२२१-३२३०९१, २११८३२

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गोपालस्वामि पर्वतः
* हिमवद् गोपालस्वामिपर्वतः

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:परिशीलनीयानि
आपस्तम्बस्मृतिः

**आपस्तम्बस्मृतिः** मनुस्मृतुरिव नैव बृहत्तरा भवति । अस्यां स्मृतौ विशेषत्वम्-मानवानां विविधपापकर्मणाम् आशयानुसारेण प्रायश्चित्तव्यवस्था विधीयते । यदि कश्चिज्जनः अज्ञानवशतः किञ्चित् पापम् आचरति, तस्य प्रायश्चित्तं कीदृशं भवेत्, यदि वा गोहत्या भवति, तत्कृते कथं प्रायश्चित्तम्, तथैव यदि स्त्रीहत्या बालहत्या वा घटेत, तदर्थं कीदृशं प्रायश्चित्तं विधातव्यम्, तत्सर्वं वर्णितं भवति अत्र ।

कस्यचन जन्तोः प्राणरक्षायै यत्नं कुर्वाणस्य जनस्य सरोवरे यदि तस्य प्राणहानिः जायेत, तर्हि तत्र पापं नास्ति, प्रायश्चित्तस्य वा प्रश्नः कुतः ? अतः केवलम् उद्देश्यं विविच्य प्रायश्चित्तं करणीयमिति तेन कथितम् । यदि ज्ञात्वा बुध्वा च कश्चित् पापम् आचरेत्, तदा तस्य पापं भवति, तदर्थं च शास्त्रीयविधिम् अनुसृत्य प्रायश्चित्तं करणीयमिति निर्देशोऽस्ति । किञ्च पशून् प्रति, गोमातरं प्रति तथैव हलं कुर्वाणं बलीवर्दं प्रति कदापि क्रूरता नैव दर्शनीयेति स्मृतिनिर्देशो वर्त्तते । मनुष्यस्य विचारे व्यवहारे च यदि दोषो भवेत् तर्हि पापमस्ति । अतोऽत्यन्तनिष्ठुरता, निर्दयता, चौर्यम्, एवं शठतादयोऽपराधा यथा कुत्रापि न घटेरन् तथैव सावधानताऽवलम्बनीया स्यात् । दोषा दुर्गुणाश्च सदा हिया इति तेनापस्तम्भेन शास्त्रोक्तिः प्रदर्शितास्ति ।

आपस्तम्बस्मृतौ दशाध्याया भवन्ति । तत्र प्रथमेऽध्याये गोरोधनगोवधयोः प्रायश्चित्तं विहितम् । द्वितीयाध्याये शुद्धयशुद्धयोर्विवेकः । तृतीयाध्याये गृहेऽविज्ञातस्यान्त्यजाते निवेशने प्रायश्चित्तम्, चतुर्थेऽध्याये चाण्डालस्य कूपजलपानादौ संस्पर्शे च पायश्चित्तम्, पञ्चमाध्यायॆ वैश्यान्त्यज-श्वकाकोच्छिष्टभोजने प्रायश्चित्तम्, 
षष्ठाध्याये नीलीवस्त्रधारण- प्रायश्चित्तम्, सप्तमाध्यायेऽन्त्यजादि-स्पर्शे प्रायश्चित्तम् । रजः स्वलाया विवाहादौ कन्यायाश्च रजोदर्शने च प्रायश्चित्तम् । अष्टमाध्याये सुरादिदूषितकरस्य शुद्धिविधानम् । शूद्रन्नभोजने निन्दानिरूपणञ्च प्रायश्चित्तम् । नवमाध्यायेऽपेयपानेऽभक्ष्यभक्षणे च प्रायश्चित्तम् तथा शुल्कविनिमयेन कन्यादान-जनित-दोषस्य प्रायश्चित्तम्, दशमाध्याये भोजननियमाः, यमनियमयोः परिभाषा, गृहस्थस्य च नित्याग्नि-होत्रविधिरित्यादौ प्रायश्चित्तविधानम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

वर्गः:स्मृतयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शङ्खस्मृतिः

शङ्खो नाम मुनिः पुराणसाहित्ये कृतप्रतिष्ठो कृतप्रतिष्ठो धर्मशास्त्रं रचयन् मानवसमाजस्याचारव्यवहारशिक्षा-विषये महान्तमुपकारं विधत्ते । स्मृतावस्यां वर्णाश्रमस्य सकलविधि व्यवस्थावर्णन् पुरः सरं गृहस्थाश्रमस्य तथा तदीयसंस्कारादिकस्यापि विशेषवर्णना विद्यते । अस्याश्च स्मृतेर्विशेषत्वमिदं यत् सांख्यतत्त्वस्य व्याख्यापि सम्यग् विधीयते । तेन च प्रतिपादितम् अस्मिन्नेव हृदये सर्वे देवाः प्रतिवसन्ति । हृदयं यदि निर्मलं भवेत्-तार्हि दिव्यं ज्योतिस्तत्र विराजते । भगवान् सूर्यः, भगवान् चन्द्रः, भगबान हव्यवाहनः ततः सर्वे देवा अपि हृदि प्रत्यक्षमनुभूयेरन् । परमात्मापि प्रत्यक्षमनुभूयते, अतोऽन्तः करणं सदा निर्मलं विधीयेत, येन सर्वं किञ्चित् सिध्यतीति स्मृतिसम्मतमभिमतम् । अहं ब्रह्मास्मि इति प्रत्यक्षानुभूतिः अस्मिन् हृदय जायते, तस्य पूजा सर्वथा विधीयेत इति सांख्यदर्शनानुसारेण मुक्तिपदं प्राप्तुं पञ्चविंशतितत्त्वानां मानमवगन्तव्यं सर्वैरिति स्मृतिः स्पष्टं उपदिशति । आचार व्यवहारैर्यथा बाहया पवित्रता स्मुपजायते, तताऽध्यात्मिकज्ञानेनैवत्मोपलब्धिः सर्वथा सञ्जायत एवेति शङ्खेन प्रतिपादितमस्ति । वर्णाश्रमविधिः, संस्कारविधिः, ब्रह्मचर्यशिक्षा, सदाचारशिक्षा, पञ्चमहायज्ञविधानम्, तथा तर्पणविधानादिवर्णनं सर्वाः शास्त्रीयव्यवास्था अपि साङ्गेपाङ्गमस्यां स्मृतौ निरुप्यते ।

शङ्खस्मृतौ अष्टादशाध्यायाः सन्ति । तेषु प्रथमाध्याये ब्राह्मणादीनां कर्माणि, द्वितीयाध्याये ब्राह्मणादीनां संस्काराः, तृतीये ब्रह्मचर्याद्याचाराः, चतुर्थे विवाहसंस्कारः, पञ्चमे पञ्चमहायज्ञाः गृहस्थाश्रमप्रशंसा च षष्ठे वानप्रस्थसन्यासयोः धर्माः, सप्तमे प्राणायामलक्षरम्, धारणाध्यानयोग-निरुपणञ्च कृतम् । अष्टमाध्याये नित्यनैमित्तिकादिस्नानानां लक्षणम्, नवमे क्रियास्नानविधिः, दशमे आचमनविधिः, एकादश्रोऽधर्मतर्पणविधिः, द्वादशे गायत्रीजपविधिः, त्रयोदशे तर्पणविधिः, चतुर्दशाध्याये श्राद्धे ब्राह्मणापरीक्षा, वर्ज्यब्राह्मणाः, पडिक्तपावन ब्राह्मणाः, पञ्चदशे जन्ममरण- शौचविधिः, शोडाशे द्रव्यशुद्धिः, मृण्मयादिपात्रशुद्धिश्च प्रतिपादिता । ततः सप्तदशाध्याये क्षत्रियादिवधप्रायश्चित्तम्, विवत्सादीनां क्षीरपाने शूद्रादीनां चान्नभोजने प्रायश्चित्तम् प्रतिपादितम् अष्टादशाध्याये अघमर्षणपराक वारुण-कुच्छ्राति कुच्छ्र-सान्नापनादिव्रतविधिः सम्यक् प्रतिपादितम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Arsha Vidya Gurukulam
* Sanskrit site with comprehensive library of texts 
* Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia

शङ्खस्मृतिः
शङ्खस्मृतिः
शङ्खस्मृतिः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट

**बिळिगिरिरङ्गपर्वतश्रेणिः** (Biligiriranga Hills) कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले विद्यमानः रमणीया पर्वतश्रेणी । एषः पर्वतः समुद्रस्तरतः ५०९१ पादपरिमितोन्नतः । एतं **बिळिगिरिः श्वेताद्रिः दक्षिणतिरुपतिः** इत्यपि कथयन्ति । एषः पर्वतः दक्षिणोत्तरदिशि २६ कि.मी मितः अस्ति । निबिडारण्येन आवृतः अस्ति ।

## देवालयः
अत्र विद्यमानः बिळिगिरिरङ्गस्वामिदेवालयः अत्युन्नतशिलायाम् अस्ति । द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । देवस्य विग्रहः ४.५ पादपरिमितोन्नतः चतुर्भुजमूर्तिः च अस्ति । देवः मेखलया-खड्गालङ्कारेण च युक्तः अस्ति । अत्र अलवेलु मङ्ग्गै इति नामिकायाः देव्याः मन्दिरम् अस्ति । एषः देवः पर्वतप्रदेशे स्थितानां सोलिगजनजातीयानाम् आराध्यः कुलदेवः अस्ति । होय्सलराजेन विष्णुवर्धनेन मैसूरुसंस्थानस्य मन्त्रिणा पूर्णय्यमहोदयेन च एतस्य देवालयस्य जीर्णोद्धारः कृतः इति ज्ञायते ।

अस्य देवस्थानस्य समीपे (२६ कि.मी) पर्वतप्रदेशे दोड्डसम्पिगे इति स्थलमस्ति । भार्गवीनदी अत्र प्रवहति । एतत् पवित्रस्थानम् अस्ति । अत्र बृहत् चम्पकवृक्षः अस्ति । अस्य शाखाः ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः इति भावना अस्ति । एतत् स्थानं दुर्गादेवी-महेश्वरयोः अपि आवसस्थानमस्ति । भगवान् परशुराममहर्षिः ब्रह्महत्यादोषपरिहारार्थम् अत्र आगत्य तपः कृत्वा भगवतः पादौ भार्गवीनदीजलेन प्रक्षालितवान् ।

विहारार्थं वनानुभवलाभाय वनमृगाणां दर्शनाय च बी.आर.टि अभयारण्यम् अस्ति । अत्र प्रवेशः निवासः च अधिकमूल्येन लभ्यते ।

## मार्गसूची
:मैसूरुतः १२० कि.मी । 
:बेङ्गलूरुतः २६४ कि.मी 
:यळन्दूरतः २५ कि.मी ।
:मैसूरुपर्यन्तं रेलयानस्य सौलभ्यम् अस्ति ।

## वीथिका

Image:Brown fishing owl.jpg
Image:Dark Blue Tiger butterflies at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg
Image:Striped Tiger butterflies at Biligiriranga Wildlife Sanctuary.jpg
Image:Gaur and Chital deer grazing together at Biligiriranga wildlife sanctuary.jpg
Image:Muntjac at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg
Image:Sambar Stag at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg
Image:Sloth bear pair behind the bushes at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg
Image:Spot-bellied eagle-owl at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg
Image:Purple Rumped sunbird at Biligiriranga temple wildlife sanctuary.jpg

## बाह्यानुबन्धाः
* BR hills elephants encounter – Loaps
* Tiger census at BRT WLS 
* ATREE
* Vivekananda Girijana Kalyana Kendra – A 25 year old NGO dedicated to integrated tribal development in BR Hills 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चामुण्डिपर्वतः

**चामुण्डीपर्वतः** (Chamundi Hills) (३४८९ पादपरिमितोन्नतः) कर्णाटकस्य मैसूरुनगरे विद्यमानः कश्चन पर्वतः । अयं ३४८९ पादपरिमितोन्नतः अस्ति । अस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य चामुण्डेश्वरीदेवालयस्य भव्यं शिखरं ६४० मीटर् उन्नतं , २००० वर्षप्राचीनं च । चामुण्डीपर्वतप्रदेशः आकर्षकः अस्ति । एतत् स्थानं पवित्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र चामुण्डेश्वरी शक्तिदेवतारूपेण अस्ति । अत्र आगन्तुं १००० सोपानानां पादमार्गः (४.कि.मी मितः) अस्ति । २३ कि.मी. मितः सुसज्जितः वाहनमार्गः च अस्ति । पर्वतमार्गे २६ पादोन्नतः, २५ पादविस्तारवान् कृष्णाशिलायाः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १६६४ तमे वर्षे निर्मितः दर्शनीयः एकशिलानन्दिशिल्पः एषः ।
thumb|left|पर्वते विद्यमाना महानन्दिमूर्तिः
thumb|right|महिषासुरस्य प्रतिमा

## बाह्यानुबन्धाः 
*Mysore Nature|Chamundi Hill Reserve Forest 
*Chamundi Hill 
*Mysore Chamundi Temple 

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मलेमहदेश्वरबेट्ट

thumb|250px|महदेश्वरदेवालयः
**मलेमहदेश्वरबेट्ट** (Male Mahadeshwara Hills) कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । एषः पर्वतः ३२०० पादपरिमितोन्नतः पर्वतपङ्क्तियुक्तः । अत्रत्यः आराध्यदेवः अस्ति **श्रीमलेमहदेश्वरः** । एषः लिङ्ग्गाकारः । शासनानाम् आधारेण एतस्य नाम महदेश्वरः इति । १४-१५ शतकेषु श्रेष्ठयोगिनः अस्मिन् प्रदेशे आसन् । एते परशिवस्य अवतारपुरुषाः इति जनानां विश्वासः अस्ति । एते अत्र तपः कृत्वा सिद्धपुरुषाः जाताः । एतेषां सिद्धपुरुषाणां वनवासिनः अजपालकाः व्याधाः च भक्ताः आसन् । एतेषां स्मरणार्थं देवस्थानं निर्मितम् अस्ति । ते सर्वे अत्रैव लिङ्गैक्यतां प्राप्तवन्तः इति इतिहासः ।

एतत् तीर्थस्थानं प्रति कर्णाटक-तमीलनाडुराज्यतः सहस्रशः भक्ताः आगच्छन्ति । दर्शनं कुर्वन्ति । टिप्पुसुल्तान् मैसूरुओडेयर प्रभृतयः देवालयाय अपरिमितं दानं कृतवन्तः सन्ति ।

## मार्गसूची
:मैसूरुतः २६० कि.मी । 
:मेट्टूरुतः ४० कि.मी ।

## बाह्यानुबन्धाः 
*मलेमहदेश्वरबेट्ट 
*कर्नाटकयात्रा
*मलेमहदेश्वरबेट्ट 
*कथः
*देवालयः 

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रलम्बधावनम्

आधुनिका धावनकलाविदः ८०० तः १५०० मीटरमितं धावनमपि शैलीदृष्ट्या प्रलम्बधावन् एव समन्वयन्ति । ५०० तः १०,००० मीटरमितानि धावनानि सम्प्रति प्रतियोगितासु स्वीक्रीयन्ते । प्राचीनकाले यूनानदेशे ‘डौलीकस’ (Dolikus) नामकमेकं धावनमभवत्, यस्यायामः १४० गजमानात् ४८०० गजमित आसीत् ।

शारीरिकं सङ्घटनं साहसः शक्तिर्गतिऋजुता चेत्यादयो गुणाः प्रलम्बधावनायावश्यका मन्यन्ते । श्रान्तिं प्रत्युपेक्षा, मस्तिष्कस्य प्रबुद्धता सद्यो निर्णयकारिताऽपरजेयः सङ्कल्पो विजिगीषा, त्याग-संयमयोर्विश्वासः कृच्छ, तपसि निष्ठा, साहस्तयोत्साहसम्पन्नता यस्मिन् विराजन्ते स धावकः सर्वत्र विजयी भवति ।

प्रलम्बितधावनस्याङगानि -
(१) पद्धतिः (२) साहसम् (३) त्वरितनिर्णयः (४) पदसञ्चारज्ञानम् (५) मनोवृत्तिरुपाणि पञ्चाङ्गानि प्रलम्बिते धावने साफल्यदायोनि भवन्ति । तत्र हि सर्वाङ्गक्रियासंयोगेन लघुधावननियमवदेव पद्धतिः परिशील्यते । धावनसमये चरणयोः सञ्चारो घटिकायन्त्रस्य दोलायन्त्र (पेण्डुलम) वद् निरन्तरं गतिर्भवति तत्फलस्वरुपं च यथा घटिकासूच्योऽन्याश्च यन्त्रावयवाः प्रचलन्ति तथैव शरीरगुल्फ-जानु -नितम्बा अपि चलन्ति किञ्च सूचीगतिवदग्रे धावकोऽपि गतिमान भवति । चरणयोः पूर्णविस्तृतौ विशिष्य बलप्रदानेन प्रलम्बता वर्धते । सर्वाङ्गक्रियासंयोग श्वसनप्रक्रिया -लययुक्तसन्तुलन -मानसिक चिन्तनसाहजिकतादयो धावकस्य प्रलम्बधावने सहयोगं कृत्वा साफल्यं वितरन्ति ।

प्रलम्बितधावका द्विविधा भवन्ति -
:# अग्रिमधावकास्तथा
:# स्थितिपरिवर्तका धावकाः ।
प्रथमश्रेण्यां धावकास्तीव्रया गत्या धावन्ति तथा मध्ये गतिनियन्त्रणेन साफल्यं विन्द्न्ति । द्वितीयश्रेण्यां धावकाः पूर्वं श्लथया गत्या पलायन्ते यथाकालं च गतिं अर्धयन्ते । एतादृशे धावने स्वगत्याः क्षमताया वास्तविकमनुमानमावश्यकम् । अभ्यासक्रमेण चातुर्येण साहसेन च पदसञ्चारान् कुर्वन्तो धावकाः प्रतिस्पर्धासु विजयं लभन्ते  ।

## आधारः
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी

वर्गः:धावनक्रीडाः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सोमनाथपुरम्

**सोमनाथपुरं** (Somanathapura) कर्णाटकस्य मैसूरुमण्डले स्थितः प्राचीनः अग्रहारः अस्ति । अत्र १३ शतकीयः प्रसन्नकेशवः अथवा लक्ष्मीकेशवदेवालयः अस्ति । एषः देवालयः विशालः अस्ति । अस्य प्राङ्गणम् २१५ X १७७ पादपरिमितम् अस्ति । प्रवेशाय महाद्वारमस्ति। गर्भगृहं परितः भवनेषु ६४ गुहा इव रचनाः सन्ति । तासु प्रत्येकस्मिन् देवदेवतानां शिल्पं स्यात् इति अभिप्रायः । एषः देवालयः होय्सळशौल्या अस्ति । उन्नतं प्राङ्गणं नक्षत्राकारकम् अस्ति । एषः त्रिकूटाचलः। अस्य आवारेषु स्थितानि शिल्पानि अद्भुतानि मनमोहकानि च सन्ति । देवालये ३ गर्भगृहाणि सन्ति । एकस्मिन् वेणुगोपालः, अन्यस्मिन् जनार्दनः, मध्ये केशवः च सन्ति । प्राचीनः केशवविग्रहः केनचित् चोरितः । इदानीं नूतनविग्रहः स्थापितः अस्ति ।
## मार्गसूची
:मैसूरुतः ४२ कि.मी
वसतिः -के.एस्.टि.डि.सि प्रवासिनिलयं , होटेलमयूर , केशव च।
## बाह्यानुबन्धाः
* Somnathpur.com
* Somanathapura description 
* Somnthapura 

## वीथिका

Chennakesava Temple, Somnathpura.jpg|देवालयस्य दृश्यम्
Somnathpura temple, through the columns.JPG|प्रवेशभागात् देवालयदृश्यम्
Somnathpura Vishnu statue.JPG|भगवतः विष्णोः चित्रम् 
Somnathpura Narsimha statue.JPG|नरसिंहदेवस्य चित्रम्
Somnathpura Statue.JPG|देवालये शिल्पकलाकृतिः
View of stellate shrine from ground level in Chennakeshava temple at Somanathapura.jpg|केशवदेवालये वेसरशिखरम्
Somanathapura.jpg|केशवदेवालयस्य काचित् शिल्पकलाकृतिः

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटकस्य जलपाताः

कर्णाटकराज्यं बहुषु विषयेषु विश्रुतम् अस्ति । तेषु अस्य प्राकृतिकसौन्दर्यस्य प्रसिद्धिः प्रधाना । तत्रापि भारतस्य निसर्गरमणीयाः सहजाः असंङ्ख्याकाः जलपाताः अत्र कर्णाटकीयाः इति तु विशेषः । कर्णाटकं स्वस्मिन् विद्यमानैः अद्भुतजलपातैः जगति एव प्रसिद्धिम् अवाप्नोत् । कर्णाटकभाषया जलपातम्, अब्बि, अब्बे, हेब्बे, दब्बे, जोग, तडसलु, दबदबे, दिडग, दिडुग इत्यदिभिः शब्दैः कथयन्ति । 
कर्णाटकराज्यस्य अधिकाधिकाः जलपाताः पश्चिमाद्रिश्रेणिसु दृश्यन्ते । कोडगुतः आरभ्य उत्तरकन्नडपर्यन्तं विस्तृतः पश्चिमपर्वतश्रेणिः जलपातानां हेतुः । सामान्यतः ५०० जलपाताः अत्र सन्ति । तेषु प्रमुखाः--

:जोगजलपातः
:उञ्चळ्ळीजलपातः
:मागोडुजलपातः
:गोकाकजलपातः
:गगनचुक्कीजलपातः
:भरचुक्कीजलपातः
:सातोड्डीजलपातः
:अब्बिजलपातः
:इर्पुजलपातः
:कोसळ्ळिजलपातः
:चण्डेमने-चन्नेकल् जलपातौ
:शिवगङ्गाजलपातः
:शिवनसमुद्रजलपातः
## इतरे सुन्दराः अप्रसिद्धाः जलपाताः
:महामनेजलपातः
:लालगुळिजलपातः
:देव्कारजोगजलपातः
:बुरुडेजोगजलपातः
:मलेमनेजलपातः
:बकर्णजलपातःआगुम्बे
:बट्टनपालजलपातः
:मदगजलपातः
:अच्चकन्याजलपातः
:अब्बेजलपातः
:कल्हत्तगिरिजलपातः
:हेब्बेजलपातः
:माणिक्यधाराजलपातः
:अनड्क अब्बेजलपातः
:हनुमगुण्डीजलपातः
:विभूतिजलपातः
:गोडचिनमल्किजलपातः
एतान् विहाय अन्ये अपि लघु लघु जलपाताः सन्ति। यथा-
:हिड्लुमने जलपातः ।
:बेण्णेहोळे जलपातः ।
:वाटेहळ्ळ जलपातः ।
:बुरुडे जलपातः ।
:कूड्ळुतीर्थ जलपातः ।
:मुत्यालमडुजलपातः ।
:चुञ्चिजलपातः ।
:अलेखान् जलपातः ।
:शान्तिजलपातः ।
:मघेबैल जलपातः ।
:बर्कण जलपातः ।
:जेनुगल्लु जलपातः ।
:लैन्कजे जलपातः ।
:मल्लळ्ळि जलपातः ।
:केसवे जलपातः ।
:अणशि जलपातः ।
:गोडचिनमल्कि जलपातः ।
:कपिलजलपातः ।
:चुञ्चि जलपातः ।
:देव्कार जलपातः ।
:चेलावर जलपातः ।(विराजपेटे)
:मादण्डब्बि जलपातः ।(कोडगु)
:देवरकोल्लि जलपातः ।(सम्पाजे)
:कल्याळ जलपातः ।(कोय्नाडु)
:उरुम्बि जलपातः ।(सुब्रह्मण्य)
:बाळेबरे जलपातः ।(हुलिकल्घाट्)
:गोविन्दतीर्थ जलपातः ।(जडकल्लु)
:ओणकब्बे जलपातः ।(आगुम्बे)
:जोगिगुण्डि जलपातः ।(आगुम्बे)
:नपोण्डपोळे जलपातः ।(कोडगु)
:दब्बड्क जलपातः ।(कल्लुगुण्डि)
:पादेकल्लु जलपातः । (कल्लुगुण्डि)
:बोळ्ळे जलपातः ।(बेळ्तङ्गडि)
:मगेबैलु जलपातः ।(शृङ्गेरी)
:तीर्थकेरे जलपातः ।(बसरिकट्टे)
:काडाम्बि जलपातः ।(चन्द्रद्रोण)

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः...

## श्लोकः 
:**साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।**
:**एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य  चतुर्थः (४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
साङ्ख्ययोगौ पृथक् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः एकम् अपि आस्थितः सम्यक् उभयोः विन्दते फलम् ॥ ४ ॥

## अन्वयः
बालाः साङ्ख्ययोगौ पृथक्  प्रवदन्ति, पण्डिताः न । एकम् अपि सम्यक् आस्थितः उभयोः फलं विन्दते ।

## शब्दार्थः 
:बालाः	= मन्दाः
:साङ्ख्ययोगौ = साङ्ख्यं च योगं च
:पृथक्  = भिन्नम्
:प्रवदन्ति = कथयन्ति
:पण्डिताः = ज्ञानिनः
:न = न
:एकम् = अन्यतरत्
:आस्थितः = आश्रितः
:अपि = अपि
:सम्यक्  = साधु
:उभयोः = द्वयोः
:फलम् = प्रयोजनम्
:विन्दते = लभते ।
	

## अर्थः 
कर्मसन्न्यासः कर्मयोगः च पृथक्  इति ये वदन्ति ते नूनं बालाः । ज्ञानिनः कदापि तथा न वदन्ति । यतः तयोः एकतरस्य आचरणेन मानवः उभयोः अपि फलं प्राप्नोति ।
## शाङ्करभाष्यम्
संन्यासकर्मयोगयोर्भिन्नपुरुषानुष्ठेययोर्विरुद्धयोः फलेऽति विरोधो युक्तो नतूभयोर्निःश्रेयसकरत्वमेघेति प्राप्त आदमुच्यते-साख्ययोगाविति। साख्ययोगौ पृथग्विरुद्धभिन्नफलौबालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः। पण्डितास्तु ज्ञानिन एकं फलमविरुद्धमिच्छन्ति। कथमेकमपि साख्ययोगयोः सम्यगास्थितः सम्यगनुष्ठितवानित्यर्थः। उभयोर्विन्दते फलमुभयोस्तदेवहि निःश्रेयसं फलभतो न फले विरोधोऽस्ति। ननु संन्यास कर्मयोगं च केवलमभिप्रेत्य प्रश्नः कृतो भगवांस्तु तदपरित्यागेनैव स्वाभिप्रेतं च विशेषं संयोच्य शब्दन्तरवाच्यतयाप्रतिवचनं ददौ साख्यायोगाविति। तावेव संन्यासकर्मयोगौ ज्ञानतदिपायसमबुद्धित्वादिसंयुक्तौ सांख्ययोगशब्दवाच्याविति भगवतो मतमतो नाप्रकृतप्रक्रियेति ।।4।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं...

## श्लोकः 
:**यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।**
:**एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य  पञ्चमः (५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तत् योगैः अपि गम्यते एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ४ ॥

## अन्वयः
यत् स्थानं साङ्ख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते । यः साङ्ख्यं च योगं च एकं पश्यति सः पश्यति ।

## शब्दार्थः 
:यत् = यत्
:स्थानम् = पदम्
:साङ्ख्यैः = ज्ञानिभिः
:प्राप्यते = लभ्यते
:तत् = तत्
:योगैः = कर्मयोगिभिः
:अपि = अपि
:गम्यते = लभ्यते
:यः = यः पुरुषः
:साङ्ख्यं च = ज्ञानमार्गं च
:योगं च = योगमार्गं च
:एकम् = समानफलम्
:पश्यति = वीक्षते
:सः पश्यति = स एव सम्यक् पश्यति ।	

## अर्थः 
ज्ञानिभिः सन्न्यासिभिः यत् स्थानं प्राप्यते तदेव स्थानं कर्मयोगिभिः अपि प्राप्यते । यः ज्ञानयोगं कर्मयोगं च समानप्रयोजनं पश्यति सः एव सम्यक् पश्यति, नान्यः ।
## शाङ्करभाष्यम्
एकस्यापि सम्यगनुष्ठानात्कथमुभयोः फलं विन्दत इत्युच्यते-यदिति। यत्साथ्यैर्ज्ञाननिष्ठैः फलमनभिसंधायानुतिष्ठन्ति ये ते योगिनस्तैरपि परमार्थज्ञानसंन्यासप्राप्तिद्वारेणगम्यत इत्यभिप्रायोऽत एकं सांख्यं योगं च यः पश्यति फलैकत्वात्स सम्यक्पश्यतीत्यर्थः ।।5।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी...

## श्लोकः 
:**ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।**
:**निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य   तृतीयः  (३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ज्ञेयः सः नित्यसन्न्यासी यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥'

## अन्वयः
महाबाहो ! यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्यसन्न्यासी ज्ञेयः । निर्द्वन्द्वः बन्धात् सुखं प्रमुच्यते ।

## शब्दार्थः 
:महाबाहो = हे अर्जुन
:यः = यः पुरुषः
:न द्वेष्टि = न वैरं कुरुते
:न काङ्क्षति = न इच्छति
:सः = सः पुरुषः
:नित्यसन्न्यासी = सततसन्न्यासी
:ज्ञेयः = ज्ञातव्यः
:निर्द्वन्द्वः = रागद्वेषशून्यः
:बन्धात् = बन्धनात्
:सुखम् = अनायासेन
:प्रमुच्यते = मुक्तो भवति ।

## अर्थः 
हे अर्जुन ! यः अन्यान् न द्वेष्टि, किञ्चिदपि न काङ्क्षति सः कर्मयोगी नित्यसन्न्यासी इति 	ज्ञातव्यम् । रागद्वेषशून्यः सः सुखेन कर्मबन्धात् मुक्तो भवति ।
## शाङ्करभाष्यम्
कस्मादित्याह-ज्ञेय इति। ज्ञेयो ज्ञातव्यः स कर्मयोगी नित्यसंन्यासीति यो न द्वेष्टि किंचिन्न काङ्क्षति दुःखसुखे तत्साधने यः कर्मणि वर्तमानोऽपि स नित्यसमन्यासीतिज्ञातव्य इत्यर्थः। निर्द्वन्द्वो द्वन्द्ववर्जितो हि यस्मान्महाबाहो सुखं बन्धादनायासेन प्रमुच्यते ।।3।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
संन्यासस्तु महाबाहो...

## श्लोकः 
:**सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।**
:**योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चमोध्यायस्य कर्मसंन्यासयोगस्य  षष्टः(६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सन्न्यासः तु महाबाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः योगयुक्तः मुनिः ब्रह्म न चिरेण अधिगच्छति ॥ ६ ॥'

## अन्वयः
महाबाहो ! सन्न्यासः तु अयोगतः आप्तुं दुःखम् । योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ।

## शब्दार्थः 
:महाबाहो = हे अर्जुन !
:सन्न्यासः तु = ज्ञानयोगः तु
:अयोगतः = कर्मयोगं विना
:आप्तुम् = लब्धुम्
:दुःखम् = कष्टम्
:योगयुक्तः = फलनिरपेक्षः कर्मयुक्तः
:मुनिः = शान्तः पुरुषः
:नचिरेण = शीघ्रम्
:ब्रह्म = परामात्मानम् ।
:अधिगच्छति = प्राप्नोति ।	

## अर्थः 
महाबाहो ! कर्मयोगात् ऋते ज्ञानयोगस्य प्राप्तिः दुश्शका एव । कर्मयोगी मुनिः तु शीघ्रं ब्रह्म अधिगच्छति ।
## शाङ्करभाष्यम्
## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:कर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः