कार्यशील पूंजी प्रबन्धन

## कार्यशील पूंजी प्रबन्ध 
==== कार्यशीलपुञ्जप्रबन्धनं वित्तीयप्रबन्धनस्य एकः मौलिकः पक्षः अस्ति यः एकस्य फर्मस्य अल्पकालिकसम्पत्त्याः देयतानां च प्रबन्धने केन्द्रितः भवति यत् सुचारुदैनिकसञ्चालनं वित्तीयस्थिरतां च सुनिश्चितं करोति प्रत्येकं व्यावसायिकसङ्गठनं, लघु, मध्यमं, बृहत् वा, कच्चामालस्य क्रयणं, वेतनं वेतनं च दातुं, उपयोगिताव्ययस्य पूर्तये, सूचीं निर्वाहयितुं, ग्राहकानाम् ऋणं दातुं च इत्यादीनां नियमितक्रियाकलापानाम् अङ्गीकारार्थं पर्याप्तधनस्य आवश्यकता भवति एते अल्पकालीननिधिः सामूहिकरूपेण कार्यपुञ्जः इति प्रसिद्धाः सन्ति । कार्यपुञ्जी सामान्यतया चालूसम्पत्त्याः चालूदेयतानां च अन्तररूपेण परिभाषिता भवति । चालू सम्पत्तिषु नगदं, सूची, प्राप्यलेखाः, अल्पकालीननिवेशाः च सन्ति येषां एकवर्षस्य अन्तः नगदरूपेण परिवर्तनं अपेक्षितम् अस्ति चालू देयतासु देयलेखाः, अल्पकालिकऋणाः, एकवर्षस्य अन्तः देयव्ययः च इत्यादीनि दायित्वानि सन्ति । प्रभावी कार्यपुञ्जप्रबन्धनं सुनिश्चितं करोति यत् व्यवसायः स्वस्य अल्पकालिकदायित्वस्य पूर्तये पर्याप्तं तरलतां निर्वाहयति तथा च लाभप्रदतां अधिकतमं करोति।

कार्यपुञ्जी कस्यापि संस्थायाः परिसञ्चारितपुञ्जस्य प्रतिनिधित्वं करोति । इदं निरन्तरं परिचालनचक्रस्य विभिन्नपदार्थेषु प्रवहति, नगदात् कच्चामालं प्रति, कच्चामालात् प्रगतिशीलकार्यं प्रति, ततः समाप्तवस्तूनाम्, तदनन्तरं विक्रयणं, अन्ते च प्राप्यतासङ्ग्रहद्वारा पुनः नगदरूपेण परिणमति एतत् निरन्तरं प्रचलनं निर्बाधव्यापारसञ्चालनार्थं कार्यपुञ्जं अत्यावश्यकं करोति । कार्यपुञ्जस्य सामान्यौ अवधारणाद्वयम् अस्ति । सकलकार्यपुञ्जं चालूसम्पत्तौ कुलनिवेशं निर्दिशति, यत् तुलनपत्रस्य सम्पत्तिपक्षे बलं ददाति । शुद्धकार्यपुञ्जी चालूसम्पत्त्याः चालूदेयतानां च मध्ये अन्तरं निर्दिशति तथा च फर्मस्य तरलतास्थितिं प्रकाशयति । सकारात्मकं शुद्धकार्यपुञ्जं सूचयति यत् कम्पनी आरामेन स्वस्य अल्पकालिकदायित्वं पूरयितुं शक्नोति, यदा तु नकारात्मककार्यपुञ्जी सम्भाव्यतरलताविषयाणां संकेतं दातुं शक्नोति।

#### कार्यपुञ्जी चालूसम्पत्त्याः चालूदेयतानां च अन्तररूपेण परिभाषिता भवति : 
कार्यपुञ्ज = चालू सम्पत्ति

कार्यपुञ्जप्रबन्धनस्य प्राथमिकं उद्देश्यं तरलतायाः लाभप्रदतायाः च समुचितं संतुलनं स्थापयितुं भवति । तरलता सुनिश्चितं करोति यत् कश्चन फर्मः स्वस्य अल्पकालिकवित्तीयप्रतिबद्धतां विना कष्टेन पूर्तयितुं शक्नोति, यदा तु लाभप्रदता प्रतिफलं जनयितुं संसाधनानाम् कुशलं उपयोगं सुनिश्चितं करोति यदि कम्पनी अत्यधिकं कार्यपुञ्जं धारयति तर्हि धनं निष्क्रियं भवति, लाभप्रदतां न्यूनीकरोति च । अपरपक्षे यदि कार्यपूञ्जी अपर्याप्तं भवति तर्हि फर्मः आपूर्तिकर्तानां, कर्मचारिणां, ऋणदातृणां वा भुक्तिं कर्तुं संघर्षं कर्तुं शक्नोति, येन तस्याः प्रतिष्ठायाः क्षतिः, कार्याणि च बाधितानि भवितुम् अर्हन्ति अतः कार्यपुञ्जप्रबन्धने जोखिमं न्यूनीकर्तुं अधिकतमं प्रतिफलं च प्राप्तुं चालूसम्पत्त्याः देयतानां च सावधानीपूर्वकं योजना, निरीक्षणं, नियन्त्रणं च भवति। 

कार्यपुञ्जस्य प्रमुखघटकाः चालूसम्पत्तयः चालूदेयता च सन्ति । नगदं नगदसमतुल्यञ्च चालूसम्पत्त्याः सर्वाधिकं तरलभागं भवति । दैनिकसञ्चालनव्ययस्य पूर्तये आपत्कालस्य निवारणाय च नगदं आवश्यकम्। परन्तु अत्यधिकं नगदं धारयित्वा अवसरव्ययः भवति यतोहि निष्क्रियनगदं प्रतिफलं न जनयति । इन्वेण्ट्री अन्यः महत्त्वपूर्णः घटकः अस्ति तथा च कच्चामालः, प्रगतिशीलकार्यं, समाप्तवस्तूनि, भण्डाराः च सन्ति । इष्टतमं सूचीस्तरं निर्वाहयितुम् अत्यावश्यकम्। अतिरिक्तसूची भण्डारणस्य बीमाव्ययस्य च वृद्धिं करोति, अपर्याप्तसूची च उत्पादनविलम्बं वा विक्रयस्य हानिः वा भवितुम् अर्हति । प्राप्यलेखाः तदा उत्पद्यन्ते यदा मालाः सेवाः वा ऋणेन विक्रीयन्ते । कुशलं प्राप्यप्रबन्धनं समये संग्रहणं सुनिश्चितं करोति तथा च दुर्ऋणानां जोखिमं न्यूनीकरोति। विपण्यप्रतिभूतयः अल्पकालिकनिवेशानां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति येन फर्माः तरलतायाः त्यागं विना अस्थायीरूपेण अधिशेषनिधिषु प्रतिफलं अर्जयितुं शक्नुवन्ति ।

चालू देयतासु दायित्वं भवति येषां निपटनं एकवर्षे एव करणीयम् । देयलेखाः आपूर्तिकर्ताभ्यः ऋणक्रयणस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । देयानां प्रभावी प्रबन्धनेन कम्पनी आपूर्तिकर्तासम्बन्धानां क्षतिं विना ऋणकालस्य पूर्णतया उपयोगं कर्तुं शक्नोति। अल्पकालीनऋणानि यथा बैंक-ओवरड्राफ्ट्, नकद-ऋण-सुविधाः च अस्थायी-कार्य-पुञ्ज-आवश्यकतानां पूर्तये अतिरिक्त-निधिं प्रदास्यन्ति । अदत्तवेतनं, किराया, उपयोगिता च सहितं सञ्चितव्ययः अपि चालूदेयतानां भागः भवति । चालू सम्पत्तिषु चालूदेयतासु च समुचितसमन्वयः कार्यपुञ्जप्रबन्धनस्य समग्रदक्षतां निर्धारयति ।

कार्यपुञ्जं स्थायि-अस्थायी-घटकयोः वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । स्थायी कार्यपूञ्जी निरन्तरसञ्चालनार्थं आवश्यकस्य चालूसम्पत्त्याः न्यूनतमस्तरं निर्दिशति । न्यूनव्यापारक्रियाकलापस्य समये अपि एतत् स्तरं अवश्यमेव स्थापनीयम् । अस्थायी कार्यपुञ्जी तु शिखरऋतुषु, वर्धितमागधायां, विस्तारे वा आवश्यकस्य अतिरिक्तधनस्य प्रतिनिधित्वं करोति । एतेषां भेदानाम् अवगमनेन व्यवसायाः वित्तपोषणरणनीतयः प्रभावीरूपेण योजनां कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

परिचालनचक्रं, यत् कार्यपुञ्जचक्रम् इति अपि ज्ञायते, तत् विक्रयद्वारा कच्चामालस्य नगदरूपेण परिवर्तनार्थं गृहीतं समयं मापयति । अस्मिन् कच्चामालस्य क्रयणार्थं, समाप्तवस्तूनाम् परिवर्तनार्थं, उत्पादानाम् विक्रयणार्थं, ग्राहकेभ्यः भुक्तिं संग्रहीतुं च आवश्यकः अवधिः अन्तर्भवति । लघुतरं परिचालनचक्रं कुशलप्रबन्धनं सूचयति यतोहि नकदं शीघ्रं पुनः प्राप्तं भवति तथा च परिचालनेषु पुनः निवेशः कर्तुं शक्यते । दीर्घतरं चक्रं तरलतायाः दबावं सृजति, बाह्यवित्तपोषणस्य उपरि निर्भरतां च वर्धयितुं शक्नोति ।

कार्यपुञ्जस्य प्रबन्धने भिन्नाः दृष्टिकोणाः स्वीक्रियितुं शक्यन्ते । रूढिवादी दृष्टिकोणे चालूसम्पत्त्याः उच्चस्तरस्य निर्वाहः मुख्यतया दीर्घकालीननिधिद्वारा वित्तपोषणं च भवति । एतेन उपायः जोखिमं न्यूनीकरोति परन्तु लाभप्रदतां न्यूनीकर्तुं शक्नोति । आक्रामकः दृष्टिकोणः चालूसम्पत्त्याः निम्नस्तरं निर्वाहयति तथा च अल्पकालीनवित्तपोषणस्य उपरि अधिकं निर्भरं भवति, यत् लाभप्रदतां वर्धयितुं शक्नोति परन्तु जोखिमं अपि वर्धयति मध्यमः अथवा हेजिंग-पद्धतिः वित्तस्य समुचितस्रोतैः सह सम्पत्तिपरिपक्वतायाः मेलनं कृत्वा जोखिमस्य प्रतिफलस्य च सन्तुलनं कर्तुं प्रयतते ।

कार्यपुञ्जस्य आवश्यकता अनेककारकाणां आधारेण भिन्ना भवति । व्यापारस्य प्रकृतिः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति; विनिर्माणसंस्थानां कृते सामान्यतया इन्वेण्ट्री-आवश्यकतानां कारणात् अधिका कार्य-पुञ्जस्य आवश्यकता भवति, यदा तु सेवा-संस्थानां कृते न्यूना आवश्यकता भवितुम् अर्हति । व्यवसायस्य आकारः, उत्पादनचक्रस्य दीर्घता, ऋणनीतिः, ऋतुमागधा, विपण्यप्रतिस्पर्धा, आर्थिकस्थितयः च कार्यपुञ्जस्य आवश्यकतां प्रभावितयन्ति कुशलसञ्चालनप्रणाली, सशक्तवित्तीयनियोजनं च कार्यपुञ्जस्य आवश्यकतां न्यूनीकर्तुं समग्रप्रदर्शने सुधारं कर्तुं च शक्नोति ।

नगदप्रबन्धनं कार्यपुञ्जप्रबन्धनस्य महत्त्वपूर्णः तत्त्वः अस्ति । अस्मिन् नकदप्रवाहस्य बहिर्वाहस्य च पूर्वानुमानं भवति यत् आवश्यकतायां पर्याप्तं धनं उपलब्धं भवति इति सुनिश्चितं भवति । समुचितं नकदप्रबन्धनं अभावं अतिरिक्तं शेषं च निवारयति । नकदबजटनिर्धारणं पूर्वानुमानं च इत्यादीनि तकनीकानि व्यवसायान् भविष्यस्य नकदस्य आवश्यकतानां योजनां कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति तथा च ऋणव्ययस्य न्यूनीकरणे सहायकाः भवन्ति ।

इन्वेण्ट्री प्रबन्धनम् इष्टतमं स्टॉकस्तरं निर्वाहयितुम् केन्द्रीक्रियते यत् ओवरस्टॉकिंग् तथा अण्डरस्टॉकिंग् इत्येतयोः परिहाराय भवति । आर्थिक-आदेश-मात्रा इत्यादीनि तकनीकानि आदर्श-आदेश-आकारं निर्धारयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति यत् आदेश-धारण-व्ययस्य न्यूनीकरणं करोति । एबीसी विश्लेषणं मूल्यस्य महत्त्वस्य च आधारेण सूचीं वर्गीकृत्य उत्तमं नियन्त्रणं सक्षमं करोति । जस्ट-इन्-टाइम-प्रणालीनां उद्देश्यं उत्पादनार्थं आवश्यकसमये एव सामग्रीनां आदेशं दत्त्वा इन्वेण्ट्री-धारण-व्ययस्य न्यूनीकरणं भवति । कुशलं सूचीप्रबन्धनं प्रत्यक्षतया लाभप्रदतां तरलतां च प्रभावितं करोति ।

प्राप्यताप्रबन्धनं सुनिश्चितं करोति यत् ऋणविक्रयणं शीघ्रमेव नगदरूपेण परिवर्तितं भवति। स्पष्टऋणनीतीनां स्थापना, समुचितऋणकालनिर्धारणं, शीघ्रभुगतानार्थं छूटं प्रदातुं, प्रभावीसंग्रहणप्रक्रियाणां कार्यान्वयनञ्च अत्यावश्यकप्रथाः सन्ति प्राप्यताप्रबन्धनस्य दुर्बलतायाः कारणेन भुक्तिविलम्बः, दुर्ऋणानां च वृद्धिः भवितुम् अर्हति, येन नकदप्रवाहः नकारात्मकरूपेण प्रभावितः भवति ।

अल्पकालीन-दीर्घकालीन-स्रोतानां माध्यमेन कार्य-पुञ्जस्य वित्तपोषणं कर्तुं शक्यते । अल्पकालीनस्रोतासु व्यापारऋणं, बैंकऋणं, वाणिज्यिकपत्रं, कारकीकरणं च सन्ति । एते स्रोताः सामान्यतया न्यूनमहत्त्वपूर्णाः भवन्ति परन्तु नित्यं नवीकरणस्य कारणेन अधिकं जोखिमं वहन्ति । दीर्घकालीनस्रोतेषु इक्विटीपूञ्जी, अवशिष्टार्जनं, दीर्घकालीनऋणं च सन्ति । एतेषु स्थिरतां प्राप्यते परन्तु अधिकव्ययः भवितुं शक्नोति । वित्तपोषणस्य चयनं फर्मस्य जोखिमस्य भूखस्य, व्ययविचारस्य, वित्तीयरणनीत्याः च उपरि निर्भरं भवति ।

कार्यपुञ्जदक्षतायाः मूल्याङ्कनार्थं वित्तीयअनुपातानाम् व्यापकरूपेण उपयोगः भवति । वर्तमान अनुपातः चालूसम्पत्त्याः उपयोगेन अल्पकालीनदायित्वस्य पूर्तये फर्मस्य क्षमतां मापयति । द्रुत-अनुपातेन तरलतायाः अधिककठोरपरीक्षां प्रदातुं सूचीं बहिष्कृता भवति । इन्वेण्ट्री-कारोबारः, ऋणी-कारोबार-अनुपाताः च इन्वेण्ट्री-ग्राहक-प्रबन्धनस्य दक्षतां मापयन्ति । एते अनुपाताः प्रबन्धकानां हितधारकाणां च वित्तीयस्वास्थ्यस्य परिचालनप्रभावशीलतायाश्च आकलने सहायकाः भवन्ति ।

व्यावसायिकजीवनस्य कृते प्रभावी कार्यपुञ्जप्रबन्धनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एतत् सुनिश्चितं करोति यत् कश्चन फर्मः विलायकः एव तिष्ठति, सद्भावनां निर्वाहयति, विकासस्य अवसरानां समर्थनं च करोति । सशक्तकार्यपुञ्जप्रथाः परिचालनदक्षतां वर्धयन्ति, वित्तीयतनावं न्यूनीकरोति, निवेशकानां विश्वासं च निर्मान्ति । तद्विपरीतम्, दुर्बलकार्यपुञ्जप्रबन्धनस्य परिणामेण तरलतासंकटः, ऋणव्ययस्य वृद्धिः, आपूर्तिकर्ताविश्वासस्य हानिः, दिवालियापनमपि भवितुम् अर्हति

लघुमध्यमउद्यमेषु कार्यपुञ्जप्रबन्धनं विशेषतया महत्त्वपूर्णं भवति यतोहि एतादृशव्यापाराः प्रायः बाह्यवित्तस्य सीमितप्रवेशस्य सामनां कुर्वन्ति । सावधानीपूर्वकं नकदप्रवाहनियोजनं, सख्तं सूचीनियन्त्रणं, अनुशासितं प्राप्यताप्रबन्धनं च तेषां स्थायित्वस्य कृते अत्यावश्यकम् अस्ति । बृहत्निगमाः अपि प्रतिस्पर्धां, भागधारकमूल्यं च निर्वाहयितुम् कार्यपुञ्जस्य निरन्तरं निरीक्षणं कुर्वन्ति ।

निष्कर्षतः कार्यपुञ्जप्रबन्धनं समग्रवित्तीयप्रबन्धनस्य महत्त्वपूर्णः घटकः अस्ति । अस्मिन् लाभप्रदतां अधिकतमं कृत्वा तरलतां निर्वाहयितुम् चालूसम्पत्त्याः चालूदेयतानां च सावधानीपूर्वकं समन्वयः भवति । नकदं, इन्वेण्ट्री, प्राप्यता, देयञ्च कुशलतया प्रबन्धयित्वा व्यवसायाः सुचारुसञ्चालनं दीर्घकालीनसफलतां च सुनिश्चितं कर्तुं शक्नुवन्ति । कार्यपुञ्जप्रबन्धनं केवलं नियमितवित्तीयकार्यं न भवति अपितु एकं सामरिकं साधनं भवति यत् प्रतिस्पर्धात्मकव्यापारवातावरणे स्थिरतां, विकासं, स्थायित्वं च समर्थयति।