आयुर्वेदस्य मूलभूतसंकल्पना

**आयुर्वेदस्य मूलभूतसंकल्पना मुख्यबिन्दुः अस्ति यत् आयुर्वेदः कियत् विशालः कार्यं कर्तुं शक्नोति इति ज्ञातुं शक्यते।** विश्वस्य प्राचीनतमेषु समग्रतमेषु च चिकित्साव्यवस्थासु अन्यतमः आयुर्वेदः स्वास्थ्यस्य गहनबोधं प्रददाति यत् मनः, शरीरं, आत्मा च एकीकृत्य स्थापयति प्राचीनभारतात् उत्पन्नं मानवानाम् आरोग्यस्य प्राकृतिकजगत् च विषये विशालं ज्ञानं समाविष्टम् अस्ति । प्रकृत्या सह सामञ्जस्यं स्थापयितुं अवधारणायां गभीररूपेण निहिताः आयुर्वेदस्य सिद्धान्ताः न केवलं चिकित्सायाः अपितु जीवनस्य, कल्याणस्य च दर्शनस्य अभिन्नाः सन्ति आयुर्वेदस्य पूर्णतया प्रशंसा कर्तुं तस्य मूलभूतसंकल्पनाः, यथा “आयुः”, आयुर्वेदस्य उद्देश्यं, तस्य परिभाषा, उत्पत्तिः, तस्य सिद्धान्तानुसारं इष्टतमस्वास्थ्यस्य परिभाषा च अवगन्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति

**1. “आयु” इत्यस्य परिभाषा ।**

आयुर्वेदस्य सन्दर्भे "आयु" इति पदं जीवस्य आयुः अथवा आयुः इति निर्दिशति । " आयुः " इति संस्कृतशब्दात् निष्पन्नम् , यस्य अर्थः जीवनम् । परन्तु आयुर्वेदे "आयु" इत्यस्य अवधारणा केवलं जैविक अस्तित्वात् बहु जटिला अस्ति । न केवलं भौतिकशरीरं अपितु मनः आत्मा च समावेशयति इति समग्रपदम् ।

"आयुः" शरीरस्य ( शरीरा ), मनः (मानसः), इन्द्रियाणां ( इन्द्रियाः ), आत्मा ( आत्मनः ) च संयोगः इति विवक्षितः । तत्त्वानां एतत् अभिन्नसंयोजनं जीवनस्य अस्तित्वं जनयति, एतेषां घटकानां अन्तः संतुलनं स्थापयितुं स्वास्थ्यस्य दीर्घायुषः च संरक्षणस्य कुञ्जी अस्ति । अतः आयुर्वेददर्शनानुसारं मनुष्यस्य आरोग्यजीवनशक्तिः केवलं शरीरे एव न आश्रित्य, अपितु मनसः आत्मनः च कल्याणस्य अपि आश्रयः भवति ।

अन्येषु शब्देषु **आयुः** केवलं जीवनस्य अवधिः न भवति, अपितु शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च स्वास्थ्यं समाविष्टं जीवनस्य गुणवत्ता अस्ति । आयुर्वेदस्य उद्देश्यं अस्ति यत् सत्तायाः एतेषां त्रयाणां अत्यावश्यकपक्षेषु सामञ्जस्यं कृत्वा दीर्घं, स्वस्थं, पूर्णं च जीवनं जीवेत् ।

**2. आयुः लक्ष्यम्**

आयुर्वेदस्य "आयुः" इत्यस्य परमं लक्ष्यं सन्तुलितं, सामञ्जस्यपूर्णं, पूर्णं च जीवनं जीवितुं वर्तते। आयुर्वेदः उपदिशति यत् प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य विशिष्टं संविधानं भवति, स्वास्थ्यं च शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च मध्ये समुचितसन्तुलनस्य प्रतिबिम्बं भवति । आयुः केवलं जीवनस्य अवधिं विस्तारयितुं न भवति, अपितु एते तत्त्वानि प्राकृतिकतालैः सह सङ्गतिं कृत्वा तस्य गुणवत्तां वर्धयितुं भवन्ति

पारम्परिक आयुर्वेदिकदृष्टिकोणं तदा बोधयति यत् व्यक्तिस्य **आयुः** तदा सर्वोत्तमरूपेण अनुकूलितः भवति यदा तस्य जीवनशैलीविकल्पाः प्रकृतेः, ऋतूनां, पर्यावरणस्य च नियमानाम् अनुरूपाः भवन्ति यदा शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च अन्तः सन्तुलनं भवति तदा व्यक्तिः एकं जीवनं जीवितुं शक्नोति यत् रोगात्, मानसिकदुःखात्, दुःखात् च मुक्तं भवति, जीवनशक्तिः, शान्तिः, पूर्णता च पूर्णं भवति

आयुर्वेदे **धर्मस्य** (कर्तव्यं वा नैतिकजीवनम्) **अर्थस्य (समृद्धिः) च** अवधारणायाः अपि बद्धः अस्ति । उद्देश्यं जीवनस्य उद्देश्यानुसारं जीवितुं, स्वस्य दायित्वं कर्तव्यं च निर्वहणं, स्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च कृते सन्तुलितरूपेण स्थायिरूपेण च भौतिकसिद्धिः प्राप्तुं भवति एतेन समग्रपद्धत्या आयुर्वेदः उपदिशति यत् स्वस्य यथार्थस्वभावेन, उद्देश्येन, पर्यावरणेन च सह सङ्गतिं कृत्वा जीवनं पूर्णजीवनस्य कृते अत्यावश्यकम्।

**3. प्राथमिकवृत्तिः जीवनस्य लक्ष्यं च**

आयुर्वेदे प्राथमिकवृत्तिः **धर्मे** (धर्मः नैतिककर्तव्यं वा), **अर्थे** (समृद्धिः भौतिककल्याणं च), **कामः** (सुखं वा भावनात्मकं पूर्तिं वा ), **मोक्षं** (मुक्तिः वा आध्यात्मिकवृद्धिः) च मूलभूताः सन्ति एते चत्वारः **पुरुषार्थाः** (जीवनस्य लक्ष्याः) सार्थकजीवनं कथं जीवितव्यमिति आयुर्वेदिकचिन्तनस्य आधारं भवन्ति ।

# **धर्मः**     नैतिक-नैतिक-मूल्यानां जीवनं जीवितुं प्रतिनिधियति     । धर्मं न्यायं च अन्वेष्टुं, स्वस्य उच्चतरप्रयोजनस्य अनुसरणं कर्तुं, समाजस्य     जगतः च हिताय योगदानं दातुं प्रवृत्तिः अस्ति।
# **अर्थः**     भौतिककल्याणस्य उपरि बलं ददाति । जीवनस्य     आवश्यकतानां, इच्छानां च पूर्तये सन्तुलितरूपेण, सामञ्जस्यपूर्णरूपेण च आवश्यकधनस्य,     साधनानां च अन्वेषणं भवति ।
# **कामः**     इन्द्रियसुखानां भोगः, भावनात्मकसिद्धिः     , सुखस्य अन्वेषणं च सम्बद्धः अस्ति । प्रेम-आनन्द-सौन्दर्य-आदि-अनुभवानाम् इच्छां     चालयति यत् भावात्मक-तृप्तिम् आनयति ।
# आयुर्वेदे     **मोक्षः परमं लक्ष्यम् अस्ति।** जन्ममरणचक्रात् मुक्तिं निर्दिशति, भौतिकं     अस्तित्वं अतिक्रम्य आध्यात्मिकस्वतन्त्रतायाः, दिव्यसङ्गमस्य च अवस्थां प्राप्तुं     निर्दिशति

एताः वृत्तयः कस्यचित् जीवनस्य आकारं ददति, आयुर्वेदः प्रतिपादयति यत् सन्तुलितं, स्वस्थं, पूर्णं जीवनं प्राप्तुं एतेषां प्रत्येकं पक्षं सामञ्जस्यपूर्वकं अनुसरणं कर्तव्यम् इति उद्देश्यं एतासां कामानाम् एकीकरणं यथा आध्यात्मिकवृद्धिः, आत्मसाक्षात्कारः, नैतिकरूपेण आधारितं जीवनं च कल्याणेन समृद्धं च भवति

**4. आयुर्वेदस्य परिभाषा**

आयुर्वेदः "जीवनविज्ञानम्" इति अनुवादितः प्राचीनः चिकित्साव्यवस्था अस्ति यस्याः उत्पत्तिः भारते ५,००० वर्षाणाम् अधिककालपूर्वम् अभवत् । स्वास्थ्यं मनः, शरीरं, आत्मा च मध्ये सन्तुलनस्य अवस्था अस्ति, प्रत्येकं व्यक्तिः अद्वितीयः इति विश्वासे आधारितम् अस्ति । आयुर्वेदः व्यक्तिस्य स्वभावं, प्राकृतिकजगत्, तेषां परस्परसम्बन्धं च अवगत्य संतुलनं प्राप्तुं, तस्य निर्वाहं च केन्द्रीक्रियते ।

आयुर्वेदशब्दः संस्कृतपदद्वयात् आगतः- **“आयुर्”** , जीवनार्थः, **“वेद”** , ज्ञानं वा विज्ञानं वा **।** एवं आयुर्वेदः आयुः दीर्घायुषः विज्ञानं वा ज्ञानं वा। प्रणाली केवलं लक्षणानाम् उपशमनं न कृत्वा रोगस्य, विकारस्य च मूलकारणानां सम्बोधनं कर्तुं प्रयतते । अस्मिन् निवारकपरिचर्या, कल्याणस्य प्रवर्धनं, स्वस्य संविधानस्य (प्रकृतिः), वर्तमानस्वास्थ्यस्य स्थितिः ( विकृतिः ), शरीरे मनसि च ऋतुकाले पर्यावरणीयप्रभावेषु च आधारितं व्यक्तिगतचिकित्सा च बलं ददाति

**5. आयुर्वेदस्य उत्पत्तिः**

आयुर्वेदः प्राकृतिकचिकित्सायाः प्राचीनतमेषु अभिलेखितेषु प्रणालीषु अन्यतमः अस्ति, यस्य उत्पत्तिः प्राचीनभारतात् आरभ्यते । आयुर्वेदस्य आधारग्रन्थाः वेदाः सन्ति **,** विशेषतः **अथर्ववेदः** , चतुर्णां वैदिकग्रन्थानां मध्ये एकः, यस्मिन् स्वास्थ्यस्य औषधस्य च सन्दर्भाः सन्ति आयुर्वेदस्य ज्ञानं दिव्यतया ऋषिभ्यः प्रकाशितम् आसीत्, लिखितरूपेण संकलितुं पूर्वं मौखिकपरम्परारूपेण पुस्तिकानां मध्ये प्रचलति स्म इति विश्वासः अस्ति

आयुर्वेदिकसिद्धान्तानां औपचारिकरूपेण रूपरेखां दत्तवन्तः शास्त्रीयग्रन्थाः सन्ति **चरकसंहिता** , **सुश्रुतसंहिता** , **अष्टङ्गहृदयः च** इत्यादयः **।** चरक मुनिना लिखितायां चरकसंहितायां आयुर्वेदस्य सैद्धान्तिकपक्षेषु शरीरस्य संविधानं , दोषाः, रोगचिकित्सासिद्धान्ताः च वर्णिताः सन्ति सुश्रुतऋषिना लिखिता सुश्रुतसंहिता शल्यक्रियाविधिव्यावहारिकचिकित्साचिकित्साविषये च वर्णयति, शरीररचनाशास्त्रस्य, शल्यक्रियायाः, चिकित्साविधिविषये च प्राचीनसमझस्य अन्वेषणं प्रददाति

एवं आयुर्वेदः प्राचीनभारतीयसांस्कृतिक-दार्शनिक-आध्यात्मिक-परम्परासु गभीररूपेण निहितः अस्ति । इयं चिकित्साव्यवस्थायाः जीवनपद्धतिः च अस्ति, **योगस्य** , **वेदान्तस्य** , अन्येषां च विचारधाराणां पक्षान् एकीकृत्य सुजीवनस्य व्यापकमार्गदर्शकं प्रदातुं शक्नोति

**6. आयुर्वेदस्य उद्देश्यम्**

आयुर्वेदस्य प्राथमिकं उद्देश्यं **स्वास्थ्यं** , **दीर्घायुषः** , **आध्यात्मिकवृद्धिः च** प्राप्तुं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च **संतुलनं निर्वाहयितुम् अस्ति** । आयुर्वेदः प्रतिपादयति यत् स्वास्थ्यं केवलं रोगस्य अभावः एव नास्ति, अपितु स्वस्य अन्तः पर्यावरणस्य च सह सामञ्जस्यस्य उपस्थितिः एव । एतत् शरीरस्य आन्तरिकशक्तयः सन्तुलनं कृत्वा, **दोषाः** (वाट, पित्तः, कफा च) इति कृत्वा, व्यक्तिस्य अद्वितीयं संविधानं च अवगत्य **रोगनिवारणं , कल्याणस्य प्रवर्धनं च** बलं ददाति

**गुणत्रयेषु** (प्रकृतेः गुणेषु) सन्तुलनं संवर्धयितुं प्रयतते — **सत्त्वे** (शुद्धता च संतुलनं च), **रजः (** क्रिया रागः), **तामसः** (जडता अन्धकारः च) एषः उपायः अनुकूलित आहारस्य, ओषधीनां, जीवनशैलीपरिवर्तनस्य, मनःसन्तोषस्य च अभ्यासस्य माध्यमेन शारीरिकं, भावनात्मकं, आध्यात्मिकं च चिकित्सां जनयति ।

आयुर्वेदस्य परमं उद्देश्यं लक्षितचिकित्साद्वारा सामञ्जस्यं पुनः स्थापयितुं व्यक्तिभ्यः स्वस्य **प्रकृतिं** (जन्मजातसंविधानं) **विकृतिं** (असन्तुलनस्य वर्तमानस्थितिं) च अवगन्तुं साहाय्यं कर्तुं, एवं च आन्तरिकशान्तिं आध्यात्मिकप्रगतिं च पोषयन् दीर्घकालं स्वस्थं जीवनं प्राप्तुं च अस्ति

**7. आयुर्वेदानुसारं इष्टतमस्वास्थ्यस्य परिभाषाणां अवधारणाः**

आयुर्वेदे **इष्टतमस्वास्थ्यं** स्थिरावस्था न अपितु गतिशीलसन्तुलनं भवति यस्य व्यक्तिगतसंविधानस्य (प्रकृति), आयुः, जीवनशैल्याः, ऋतूनां च अनुसारं निरन्तरं समायोजनं करणीयम् आयुर्वेददर्शनानुसारं यथार्थस्वास्थ्यं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च ब्रह्माण्डेन सह सम्यक् संरेखणं भवति । एतत् संतुलनं अनेकैः प्रमुखैः अवधारणाभिः परिभाषितम् अस्ति : १.

* **सत्त्व     (मानसिकस्पष्टता तथा सामञ्जस्यम्) :** तनाव-चिन्ता-मानसिक-विकार-रहितं     सन्तुलितं मनः । सत्त्वं आनन्दं प्रज्ञां शान्तिं च जनयति।
* **प्रकृति     (व्यक्तिगतसंविधानम्) :** एतेन जन्मसमये व्यक्तिस्य     त्रयाणां दोषाणां (वात, पित्त, कफ) अद्वितीयसंयोगः निर्दिश्यते । इष्टतमं स्वास्थ्यं     तदा भवति यदा व्यक्तिस्य जीवनशैली, आहारः, आदतयः च तस्य प्रकृतिः सह सङ्गताः भवन्ति     ।
* **दोषः     (वात, पित्तः, कफः च) :** शरीरे सर्वाणि शारीरिकप्रक्रियाः     नियन्त्रयन्ति ये त्रयः जैविकाः ऊर्जाः । एतेषां दोषाणां सन्तुलितत्वे स्वास्थ्यं     भवति, असन्तुलितत्वे च रोगः उत्पद्यते ।
* **अग्नि     (पाचन अग्नि) :** शरीरस्य अन्नं अनुभवं     च पचयितुं क्षमता। सन्तुलितः अग्निः स्वास्थ्याय महत्त्वपूर्णः अस्ति, यतः सः     चयापचयं पोषकद्रव्याणां अवशोषणं च नियन्त्रयति ।
* **ओजस     (जीवनशक्तिः) :** ओजसः जीवनशक्तिं, रोगप्रतिरोधकशक्तिं,     जीवनशक्तिं च प्रतिनिधियति । यदा ओजः प्रबलः भवति तदा दीर्घायुः आरोग्यं च प्रवर्धयति     ।

**8. अष्टङ्ग आयुर्वेद (संक्षिप्त परिचय)**

**अष्टङ्ग आयुर्वेद** , अथवा "अष्टाङ्ग" आयुर्वेदव्यवस्था, आयुर्वेदस्य अष्टशाखान् निर्दिशति ये चिकित्सायाः कल्याणस्य च व्यापकं दृष्टिकोणं प्रददति एताः अष्टौ शाखाः सन्ति- १.

# **कायचिकित्सा**     (सामान्यचिकित्सा) – आहारपरिवर्तनस्य, जडीबुटीउपचारस्य,     जीवनशैलीसंशोधनस्य च उपयोगेन रोगानाम् चिकित्सा सहितम् आन्तरिकचिकित्सायाः विषये     सम्बद्धा शाखा
# **शल्यतन्त्र**     (शल्यक्रिया) – शल्यक्रियायाः चिकित्साविधिभिः     च सम्बद्धा शाखा, यत्र शल्यक्रियायाः चिकित्साप्रक्रियाणां च प्राचीनप्रथाः सन्ति     ।
# **शालक्यतन्त्रम्     ( नेत्रविज्ञानं** तथा ईएनटी) – शाखा नेत्र-कर्ण-नासिका-कण्ठयोः     रोगेषु केन्द्रीकृता आसीत्, तथैव एतेषां क्षेत्राणां विविधचिकित्सानां प्रयोगः     अपि आसीत्
# **कौमारभृत्य**     ( Pediatrics ) – शाखा बालानाम् परिचर्यायां     चिकित्सायां च केन्द्रीभूता, यत्र टीकाकरणं, वृद्धिः, विकासः च सन्ति ।
# **अगद्तन्त्रम्     ( विषविज्ञानम्** ) – विषविज्ञानस्य विषविज्ञानस्य     च निवारणं चिकित्सा च इति शाखा, यत्र प्रतिकारकाणि जडीबुटीनि च सन्ति
# **रसशास्त्रम्**     (औषधशास्त्रम्) – कीमियाशास्त्रस्य अध्ययनं     तथा औषधीयसूत्राणां निर्माणं, यत्र चिकित्साप्रयोजनार्थं धातुनां, खनिजानां, ओषधीनां     च उपयोगः भवति
# **वाजिकरण**     (Aphrodisiacs) – यौनस्वास्थ्यं, जीवनशक्तिः,     प्रजननशक्तिः च सुधारयितुम् केन्द्रीभूता शाखा ।
# **निवारकस्वास्थ्यसेवा     तथा कायाकल्प ( रसायना )** – एषा शाखा निवारकपरिहारैः,     कायाकल्पचिकित्साभिः, दीर्घायुषः अभ्यासैः च स्वास्थ्यं जीवनशक्तिं च निर्वाहयितुं     बलं ददाति

एते अष्टाङ्गाः मिलित्वा स्वास्थ्यसेवायाः समग्ररूपरेखां प्रददति, न केवलं रोगानाम् उपचारं कुर्वन्ति अपितु शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च सन्तुलितदृष्टिकोणद्वारा आजीवनं कल्याणं प्रवर्धयन्ति

## निष्कर्षः 
आयुर्वेदः स्वास्थ्यस्य विषये एकं व्यापकं, समग्रं दृष्टिकोणं प्रददाति यत् केवलं लक्षणप्रबन्धनात् परं गच्छति, शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च अन्तः संतुलनं स्थापयितुं केन्द्रितः अस्ति **आयु** , **दोषः** , **अग्निः** , **ओजः** इत्यादीनां अवधारणानां अवगमनं , **अष्टङ्ग आयुर्वेदस्य** सिद्धान्तानां प्रयोगः च व्यक्तिभ्यः न केवलं शारीरिकस्वास्थ्यं अपितु मानसिकस्पष्टतां आध्यात्मिककल्याणं च प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति प्रकृत्या सह स्वसंविधानेन च सह सङ्गतिं कृत्वा आयुर्वेदस्य उद्देश्यं दीर्घस्य, स्वस्थस्य, पूर्णस्य च जीवनस्य मार्गः प्रदातुं वर्तते।