शम्बुकासनम्

**शम्बुकासनं** योगे अल्पसामान्यम् तथापि शक्तिशाली आसनम् अस्ति, यस्य नामकरणं प्राचीनभारतीयपौराणिककथानां **पौराणिकशंबुकायाः नामकरणेन कृतम् अस्ति ।** अस्मिन् मुद्रायां विशेषतः पृष्ठभागे, पादौ च बलस्य लचीलतायाः च सन्तुलनं भवति, तस्य शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभाः अपि सन्ति

**शम्बुकसनस्य** विस्तृतं विवरणं दृश्यते :

== **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च**

*रामायणादिषु* हिन्दुमहाकाव्येषु उल्लिखितस्य पौराणिकशंबुकायाः नाम शम्बुकासनस्य **नाम प्राप्तम् |** कथायां शम्बुकः प्रबलः तपस्वी आसीत् यः तीव्रतपस्यं करोति स्म, तस्य अधर्मकर्मणां कृते भगवता रामेण दण्डितः सन् तस्य शरीरस्य परिवर्तनं भवति इति उक्तं यत् अस्य आसनस्य अभ्यासेन प्राप्तविकारस्य सम्बन्धः अस्ति । आसनं आध्यात्मिकजागरणं शारीरिकानुशासनं च बलं दत्त्वा अस्य पौराणिकसम्बन्धस्य मूर्तरूपं ददाति।

मुद्रा एव **पद्मासनादिषु सुखासनादिषु** इव व्यापकरूपेण न ज्ञायते , परन्तु मुख्यतया मानसिकशारीरिकलाभानां कृते योगस्य विभिन्नेषु विद्यालयेषु अस्य अभ्यासः कृतः अस्ति

 **संस्कृत अर्थ शम्बुकासन** ===

**शम्बुकसना** इति नाम निम्नलिखितसंस्कृतघटकात् निष्पन्नम् ।

* **शम्बुका** ( शम्भुक) : हिन्दू पौराणिक     कथा से तपस्वी या ऋषि को संदर्भित करता है | सः गहनं आध्यात्मिकं अभ्यासं कृत्वा     प्रसिद्धः आसीत् ।
* **आसन** ( आसन) : आसन या आसना अर्थ।

एकत्र **शम्बुकासनस्य व्याख्या "** शम्बुकायाः मुद्रा ," इति कर्तुं शक्यते, यत् बलस्य, स्थिरतायाः, परिवर्तनस्य च प्रतीकम् अस्ति ।

 **शम्बुकसन के आध्यात्मिक लाभ** ===

* **ऊर्जां जागृयति** : आसनं गहनविस्तारस्य केन्द्रितश्वासकार्यस्य     च माध्यमेन शरीरे सुप्तप्राण (जीवनशक्ति) जागृतुं सहायकं भवति। एतेन ऊर्जायाः     स्वतन्त्रतया प्रवाहः भवति, येन शारीरिकजीवनशक्तिः मानसिकस्पष्टता च सुधरति ।
* **मानसिकं ध्यानं वर्धयति** : अस्मिन् मुद्रायां     आवश्यकः संतुलनः ध्याने तपस्विनः अनुशासितचित्ततायाः सदृशं ध्यानं एकाग्रतां च     तीक्ष्णं कर्तुं साहाय्यं करोति।
* **मूलचक्रं उत्तेजयति** : शम्बुकासनः शरीरस्य अधोभागे     कार्यं करोति, मूलचक्रं ( मुलाधारा ) उत्तेजयति, यत् ग्राउण्डिंग्, सुरक्षा, स्थिरता     च सह सम्बद्धम् अस्ति एतत् चक्रं कस्यचित् शारीरिक-भावनात्मक-आधारं नियन्त्रयति     ।
* **आन्तरिकशान्तिं प्रवर्धयति** : यथा पौराणिककथासु     शम्बुकः आध्यात्मिकरूपेण परिवर्तितः, तथैव अस्य मुद्रायाः अभ्यासः अभ्यासकर्तुः     स्वस्य आन्तरिकात्मना सह अधिकं गभीरं सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति इति     कथ्यते, शान्तिं शान्तिं च पोषयति

== **प्रयोजन एवं लाभ**

**शम्बुकासनस्य प्राथमिक शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभाः**

**शारीरिक लाभ** : १.

# **लचीलापनं वर्धयति** : एतत् आसनं मेरुदण्डं, नितम्बं,     पादौ च तानयति, एतेषु प्रदेशेषु लचीलतां प्रवर्धयति । मेरुदण्डस्य गहनं अग्रे     मोचनं विस्तारं च पृष्ठस्य अधःभागस्य, हम्बस्ट्रिंग् इत्यस्य च उत्तमं खिञ्चनं     ददाति ।
# **Strengthens the Core :** Shambukasana , धारयितुं     कोरं नियोजितं भवितुमर्हति, यत् उदरस्य मांसपेशिनां, पृष्ठस्य अधःभागस्य, श्रोणिक्षेत्रस्य     च सुदृढीकरणे सहायकं भवति
# **मुद्रासुधारं करोति** : नियमितरूपेण अभ्यासः मेरुदण्डं     लम्बयित्वा वक्षःस्थलं उद्घाट्य मुद्रासुधारं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन उत्तमसंरेखणे     योगदानं भवति।
# **संतुलनं वर्धयति :** शम्बुकसनस्य संतुलनपक्षः     अभ्यासकर्तुः स्वशरीरस्य नियन्त्रणस्य क्षमतायां सुधारं करोति, समन्वयं स्थिरतां     च वर्धयति।
# **पृष्ठस्य तनावस्य निवारणं करोति** : पृष्ठं स्कन्धं     च तानयित्वा एतत् आसनं पृष्ठभागस्य उपरितनभागस्य च वेदनातः राहतं ददाति तथा च     मेरुदण्डे कठोरताम् निवारयितुं साहाय्यं करोति।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ** : १.

# **तनावनिवृत्तिः** : अग्रे मोचनं खिञ्चनं च इति     रूपेण शम्बुकसाना तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, चिन्तानिवारणं     च कर्तुं सहायकं भवति ।
# **मानसिकस्पष्टतां वर्धयति** : मुद्रां निर्वाहयितुं     प्रवृत्तं ध्यानं श्वासकार्यं च मानसिककोहरां स्वच्छं कर्तुं सहायकं भवति, येन     उत्तम एकाग्रतायाः अनुमतिः भवति।
# **मनःसन्तोषं पोषयति** : अस्मिन् मुद्रायां आवश्यकं     संतुलनं एकाग्रता च मनःसन्तोषं उपस्थितिं च प्रोत्साहयति, येन अभ्यासकारिणः क्षणेन     सह अधिकं गभीरं सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति।

== **पदे पदे निर्देश**

# **आरम्भस्थानं** : भवतः पुरतः सीधां पादौ प्रसारयित्वा     चटके उपविश्य आरभत। पादौ नमस्कृतौ जानुभ्यां च ऋजुौ स्थापयतु।
# **हस्तौ स्थापयतु** : हस्तौ नितम्बस्य पार्श्वे     भूमौ स्थापयन्तु, अथवा यदि अधिकं लचीलता अस्ति तर्हि पृष्ठतः अङ्गुलीः अन्तरालं     कर्तुं शक्नुवन्ति ।
# **अग्रे झुकतु** : निःश्वासं गृहीत्वा, निःश्वासस्य     समये, वक्षःस्थलं ऊरुं प्रति आनेतुं लक्ष्यं कृत्वा नितम्बेषु अग्रे नमतुम् आरभत।     पृष्ठं ऋजुं कृत्वा मेरुदण्डं गोलीकरणं परिहरन्तु।
# **पादं प्राप्नुवन्तु** : यदि सम्भवं तर्हि हस्तेन     पादं प्राप्तुं प्रयतध्वम्। यदि एतत् अतिकठिनं भवति तर्हि केवलं भवतः शिन्स् अथवा     गुल्फयोः उपरि हस्तौ आश्रित्य स्थापयन्तु ।
# **Engage the Core** : यथा यथा भवन्तः स्थितिं धारयन्ति     तथा तथा स्वस्य कोरं नियोजितं कुर्वन्तु। वक्षःस्थलस्य पतनं परिहरन्तु, निःश्वासं     च स्थिरं कुर्वन्तु ।
# **Hold the Pose** : 15–30 सेकण्ड् यावत् मुद्रां     धारयन्तु, स्वस्य श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा शरीरस्य संतुलनं निर्वाहयन्तु।
# **Release the Pose** : शनैः शनैः स्वस्य धडं पुनः     उपरि उत्थापयन्तु, यथा यथा भवन्तः उपविष्टस्थाने प्रत्यागच्छन्ति तथा तथा मेरुदण्डं     विस्तारयन्तु। कतिपयानि गभीराणि निःश्वासाः गृहीत्वा आरामं कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते विविधताः : १.**

* यदि प्रारम्भे पादं प्राप्तुं न शक्नोषि तर्हि अग्रे नत्वा हस्तौ शिनौ     वा ऊरुयोः वा स्थापयितुं शक्नुथ ।
* उपविष्टस्य अतिरिक्तसमर्थनार्थं स्वस्य उपविष्टस्य अस्थिषु अधः कुशनं     वा खण्डं वा स्थापयन्तु।

**उन्नतविविधताः १.**

* गभीरतरविस्तारार्थं ललाटं तलपर्यन्तं वा पादशिखरं वा स्पृशितुं लक्ष्यं     कृत्वा मुद्रायां गभीरतरं गुञ्जितुं प्रयतध्वम् ।
* मेरुदण्डं नितम्बं च अधिकं प्रसारयितुं, पादौ ऋजुं कृत्वा धड़ं एकपार्श्वे     कृत्वा किञ्चित् विवर्तनगतिम् योजयितुं शक्नुथ ।

== **सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि**

# **मेरुदण्डं गोलीकरणम्** : अग्रे गुञ्जनं कुर्वन्     मेरुदण्डः ऋजुः एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। पृष्ठं गोलीकरणं परिहरन्तु,     यतः एतेन तनावः, चोटः च भवितुम् अर्हति ।
# **अतितनावः** : वर्तमानस्य लचीलतायाः परं गन्तुं     स्वशरीरं बाध्यं कर्तुं परिहरन्तु। अतिप्रबलेन धक्कानेन चोटः भवति, विशेषतः पृष्ठस्य     कनिष्ठिकायां च ।
# **Holding the Breath** : सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरं     गभीरं श्वासं धारयन्तु। निःश्वासं धारयन् शरीरे अनावश्यकं तनावं वर्धयितुं आसनस्य     पूर्णलाभं च निवारयितुं शक्नोति।

== **मांसपेशी समूह लक्षित**

* **मेरुदण्डः** : शम्बुकसना मेरुदण्डं तानयति, सुदृढं     च करोति, येन मेरुदण्डस्य संरेखणं लचीलतां च सुदृढं भवति ।
* **हैमस्ट्रिंग्स्** : अग्रे मोचनं हैमस्ट्रिंग्स्     गभीरं तानयति, यत् लचीलापनं सुधारयितुम् तनावं च मुक्तुं साहाय्यं करोति ।
* **कोर मांसपेशी** : कोरः सम्पूर्णे मुद्रायां संतुलनं     स्थिरतां च निर्वाहयितुम् नियोजितः भवति ।
* **नितम्बः, पृष्ठस्य अधःभागः च** : नितम्बः, ग्लूट्स्,     पृष्ठस्य अधःभागः च अस्मिन् आसनेन विशेषतः गभीरेण अग्रे मोचनेन तानिताः, सुदृढाः     च भवन्ति ।

== **श्वसन तकनीक**

* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः मेरुदण्डं दीर्घं     कुर्वन्ति तथा च गुञ्जितुं सज्जाः भवन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्,     येन वक्षःस्थलस्य पृष्ठपार्श्वस्य च विस्तारः भवति ।
* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः अग्रे गुञ्जन्ति     तथा तथा गभीरं निःश्वासं निष्कासयन्तु, येन शरीरं मुद्रायां आरामं प्राप्नोति।     भवन्तः निःश्वासं न धारयन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
* **स्थिरं श्वासं धारयन्तु** : सम्पूर्णे मुद्रायां     श्वसनं मन्दं स्थिरं च स्थापयन्तु, तनावं मुक्तं कर्तुं सहायतार्थं श्वसनं गतिना     सह समन्वययन्तु।

== **विरोधाभास एवं सावधानताएँ**

**शम्बुकसनं** परिहरन्तु यदि भवतः : १.

* **पृष्ठस्य गम्भीराः समस्याः** अथवा **मेरुदण्डस्य     चोटः**
* **जानुक्षतिः** (गहनवक्रतायाः कारणेन जानुसन्धिः     तनावः भवितुम् अर्हति) ।
* **गर्भधारणं** (यावत् प्रमाणितप्रशिक्षकेन न निर्देशितं)     २.
* **नितम्बस्य विषयाः** (विशेषतः यदि अग्रे मोचनेन     असुविधा भवति)

== **योगाभ्यास में भूमिका**

शम्बुकसनस्य उपयोगः अग्रे मोचनश्रृङ्खलायाः भागरूपेण अथवा मेरुदण्डस्य, हम्स्ट्रिंग्, नितम्बस्य च खिन्नीकरणे केन्द्रितस्य मुद्राणां क्रमस्य रूपेण कर्तुं शक्यते । गभीरतर-अग्रे गुच्छानां कृते सज्जता-मुद्रारूपेण अथवा पृष्ठ-मोचनस्य अनन्तरं प्रति-आसनरूपेण इदं सम्यक् कार्यं करोति ।

== **मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव**

शम्बुकसनः शान्तस्य आन्तरिकशान्तिस्य च भावः पोषयितुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकः तनावं तनावं च मुक्तुं शक्नोति । गहनः अग्रे वक्रता मनः शान्तं करोति, भावनात्मकं मुक्तिं च ददाति, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति ।

== **दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व**

शम्बुकसनस्य अभ्यासः पौराणिककथासु **शम्बुकायाः आध्यात्मिकपरिवर्तनस्य** प्रतिनिधित्वरूपेण द्रष्टुं शक्यते । समर्पणं कृत्वा शरीरस्य संरेखणं प्रति ध्यानं दत्त्वा अभ्यासकः गहनतरं आत्मजागरूकतां परिवर्तनं च प्रति स्वं उद्घाटयति । मुद्रा मनःसन्तोषं प्रोत्साहयति, भौतिकशरीरं चैतन्यस्य गहनतरक्षेत्रैः सह संयोजयति ।

== **उन्नतविविधता तथा प्रगति**

शम्बुकसने लचीलतां बलं च प्राप्नुवन्ति , तथैव भवन्तः :

* **Deepen the Forward Bend** : क्रमेण अग्रे गुच्छं     गभीरं कर्तुं कार्यं कुर्वन्तु, लक्ष्यं कृत्वा ललाटं तलपर्यन्तं वा पादौ वा स्पृशन्तु।
* **Add a Twist** : एकदा आरामदायकं जातं चेत्, भवन्तः     स्थितिं धारयन् एकस्मिन् पार्श्वे मृदुविवर्तनं प्रवर्तयितुं शक्नुवन्ति, मेरुदण्डस्य     शरीरस्य पार्श्वेषु च खिन्नतां गभीरं कर्तुं।

== **विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन**

शम्बुकासनस्य अभ्यासः अनेकेषु योगविद्यालयेषु भवति, परन्तु **हठयोगे एतत् अधिकतया** खिञ्चनस्य, अग्रे मोचनस्य च क्रमस्य भागरूपेण दृश्यते अन्येषां मुद्राणां मध्ये प्रवाहितुं **विन्यासयोगे** अपि समावेशितुं शक्यते , अथवा **अय्यङ्गयोगे** , यत्र अभ्यासस्य समर्थनार्थं सटीकसंरेखणं, प्रॉप्स् च उपयुज्यन्ते

== **दैनन्दिनजीवने एकीकरणम्**

शम्बुकसासनस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशः भवतः समग्रलचीलतायां मुद्रायां च सुधारं कर्तुं शक्नोति। प्रतिदिनं कतिपयनिमेषान् यावत् अभ्यासः क्रियते चेदपि, एतत् कटिवेदनानिवारणे मानसिकस्पष्टतां च वर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन मनसः अधिकसन्तुलितशान्तदशायां योगदानं भवति

## **वैज्ञानिक एवं

चिकित्सा अनुसन्धान** 
शम्बुकसना इत्यादीनां अग्रे झुकन् मुद्राणां नियमितरूपेण अभ्यासः मेरुदण्डस्य लचीलतां सुधारयितुम्, तनावस्य निवारणं च कर्तुं शक्नोति । अध्ययनेन ज्ञातं यत् पृष्ठस्य, पादौ च गहनाः खिन्नता तनावस्य निवारणं कर्तुं, रक्तसञ्चारस्य उन्नतिं कर्तुं, मानसिककल्याणं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति ।