रागः

thumb|300px
: **योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।**
:: **रञ्जको जनचित्तानां स च **राग** उदाहृतः ।।**
**रागः** (Raga) नाम षड्जादीनां स्वराणां समूहः । सङ्गीतं स्वाराणाम् एका भाषा। प्रत्येकः स्वरः अन्तःकरणस्य भावतरङ्गान् प्रसारयति । स्वरसहिताः रागाः अनिर्वचनीयम् आनन्दं ददन्ति। रागरसयोः प्रत्यक्षसंबन्धं कल्पयितुं नशक्यते। तथापि भावनानां जागरणेन रसनिर्माणकार्ये कारणीभूताः रागाः। रसाभिव्यक्तेः कारणानि गायनशैली, योग्यः कण्ठस्वरः, उच्चारणम्, लयः, गीतशब्दानि तथा  भावाः भवन्ति । विविधरागाणां श्रवणेन भिन्न भिन्न भावतरङ्गाः मनसि स्वविचारान् भावान् अभिव्यञ्जयन्ति । गम्भीरस्वरयुक्तैः शङ्करा, कामोद, केदाररागः,अढाण, हमीर तथा नटादि स्वरैः शान्तरसस्य उत करुणरसस्य निष्पत्तिः नभवति । एवमेव ॠजुस्वरैः श्रीरागः, भैरवी, जोगिया, आसावरिरागः, तोडिरागः, पीलु इत्यादिभिः रौद्ररसस्य उत वीररसस्य निष्पत्तिः नभवति । रागालापनेन तत्तत्त रागसम्बन्धित देवताः सन्तुष्टाः भवन्ति। उदाहरणार्थम्, शङ्करा, भैरवरागः, केदाररागःरागान् गायते चेत् शिवः तुष्टः भवति । "दीपकरागं" यदा "तानसेनः" गीतवान् तदा दीपः प्रज्वलितः आसीत् । बिलासखानि तोडिरागं यदा गीतवान् तदा मृतशरीरे नेत्रोऽन्मीलनक्रिया जाता इति । 
## विभागः
प्रधान-अप्रधान, जन्य-जनक, प्राचीन-अर्वाचीन, घन-नय, मार्गि-देशि, मेळकर्त-मेळांतर्गत, राग-रागिणि, पुंराग-स्त्रीराग-नपुंसकराग इति रागान् विभागं कुर्वन्ति। 
## रागोत्पत्तिः
**सामवेदात् स्वराः जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसम्भवः।**
**ग्रामेभ्यो जातयो जाताः जातिभ्यो रागसम्भवः॥**
**सप्तस्वराः त्रयो ग्रामाः मूर्छनाश्चैकविंशतिः।**
**द्वाविंशतिश्च श्रुतयः एतेभ्यो रागसम्भवः॥**
## लक्षणानि
**रञ्जयति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः**
**मतङ्गमुनिः रागस्य दशलक्षणानि उक्तानि सन्ति।** 
**ग्रहांशाः तारमन्द्रौच न्यासोपन्यास एव च।**
**अल्पत्वं च बहुत्वंच षाडवौडविते तथा॥** इति। 
*ग्रह- रागारम्भस्य नियमित स्थलम्।
*अंश- रागस्य प्रधानम् उत जीवस्वरः। रागस्य स्पष्टतया निजस्वरूपनिरूपणे मुख्यः स्वरः
*तार- सप्तके स्वरसञ्चारः।
*मन्द्र- अधो सप्तके स्वरसञ्चारः।
*न्यास- रागस्य अन्त्यस्वरः। 
*उपन्यास- रागस्य मध्ये मध्ये स्थगनस्थानम्।
*अल्पत्व- रागे विरलतया उपयुज्यमानाः स्वराः।
*बहुत्व- रागे पुनः पुनः उच्यार्यमाणाः स्वराः।
*षाडव- ६ स्वराणां प्रयोगः।
*ओडव- ५ स्वराणां प्रयोगः।

## समयः
*ॠतूनाम् अनुसारेण रागाणां विभागः। 
*वसन्तॠतौ- वसन्तरागः
*ग्रीष्मॠतौ – भैरवरागः
*शरदृतौ – पञ्चमरागः
*वर्षाऋतौ- मेघरागः
*हेमन्तऋतौ- नटनारायणिरागः
*प्रातः ६ तः ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः देशकारि, भैरवरागः, सिन्धुभैरवि, रामकलिरागः,तथा बिभासदि भवन्ति। 
*९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः आसावरिरागः, बिलावलरागः, तोडिरागः भवन्ति। 
*१२ तः ३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः सारङ्गरागः, गौडमल्हार, बृन्दावनिसारङ्गादि भवन्ति। 
*३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः मुल्तानि, श्रीरागः, पूरियारागः, गौरीरागः, भीम्पलासादि भवन्ति। 
*६ तः रात्रौ ९ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः भूपालिरागः, माण्ड, तिलककामोद, तिलङ्ग, बिहागरागः, देश, काफि इत्यादयः भवन्ति। 
*९ तः १२ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः दर्बारिकानडा, मालकंसरागः, भाग्यश्रीरागः इत्यादयः भवन्ति। 
*१२ तः (प्रातः)३ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः वसन्तरागः, परजरागः, ललितपञ्चम इत्यादयः भवन्ति।
*३ तः ६ पर्यन्तं गानयोग्याः रागाः भैरवरागः, ललितरागः,भटियारादि भवन्ति।

## रागाः
प्रसिद्धाः रागाः भवन्ति।

## मतभेदाः
*नारदमतम्
अस्य मतानुसारेण ८ मुख्याः रागाः सन्ति।
#भूपरागः- मेलावति, मल्हार, बहुलि।    
#भैरवरागः- देवक्रिय, पौरालि, काम्भारि।
#श्रीरागः- काम्बोजि, भल्लाति, कुरञ्जिका।
#पटमञ्जरि- देशि, मनोहरि, तुण्डीरागः।
#वसन्तरागः- पराटि, द्राविडि, हंसि। 
#मालवि – गुण्डक्रिया, धूर्जरि, गौडि।
#नाट- सारङ्गरागः, नटाख्य, अहिरि।
#बङ्गाल- नारायणी, गान्धारि, रञ्जी।
*हनूमान् मतम्
अस्य मतानुसारेण ६ मुख्याः रागाः भवन्ति।
#भैरवरागः- मध्यमादी, भैरवीरागः, बङ्गाली, वराटी, सैन्धवी।
#कौशिक- तोडीरागः, खम्बावतीरागः, गौडी, गुणक्री,ककुभरागः।
#हिण्डोलरागः- भेलावली, रामकलिरागः, देशाख्य, पटमञ्जरी, ललितरागः।
#श्रीरागः- वसन्तरागः, मालवीरागः, मालश्री, दनाश्री, आसावरिरागः।
#मेघरागः- मल्हारि, देशकार, भूपालिरागः, गुर्जरि,टक्क। 
*सोमेश्वरमतम्
स्वरचिते “सङ्गीतदर्पण” ग्रन्थे ६ मुख्याः रागाः इति लिखति। 
#श्रीरागः – मालवीरागः, त्रिवेणीरागः, गौडी, केदाररागः, मधुमाधवी, पहाडी।
#वसन्तरागः- देशी, देवगिरी, वैराटी, तोडी, ललितरागः, हिण्डोलरागः।
#भैरवरागः- भैरवीरागः, मध्यमादी, वराची, सैन्धवी, बङ्गाली, देवक्रिया।
#पञ्चमरागः- बिभासरागः, भूपालिरागः, कर्नाटी, पटहंसिका, मालाश्री, पटमञ्जरी।
#मेघरागः-मल्हारी, सोरठिरागः, सावेरी, कौशिकी, गान्घारी, हरशृङ्गार।
#नट- कामोदी, कल्याणी,आभिरी, नाटिका, सालङ्गी, नट्टवीर।

## श्रव्यम्
**दर्बारिकानडा**
 
**मुल्तानी**
 
**दुर्गा**
 
**यमन्**(सितार्)
चित्रम्:Sitar sample yaman.ogg

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*A step-by-step introduction to the concept of raga for beginners
*Rajan Parrikar Music Archive - detailed analyses of ragas backed by rare audio recordings
*Comprehensive reference on raagas
*Krsna Kirtana Songs Ragamala  &mdash; an informative database with over ninety rāgas (audio clips coming soon), tutorial on the North Indian notation system, rāga classification, and explanation of how rāgas work.
*Hindustani Raga Sangeet Online A rare collection of audio & video archives from 1902. Radio programs dedicated to famous ragas.
*Online quick reference of rāgams in Carnatic music.
* Basics of Hindustani Classical Music for Listeners: a downloadable PDF , and an online video talk .

वर्गः:सङ्गीतम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎