open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पुरुषार्थः

पुरुषार्थः इत्युक्त धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः च। यथा भारतीयशास्त्रकारैः समष्टेः कल्याणार्थं वर्णधर्मः , व्यष्टेः कल्याणार्थं च आश्रमधर्मः उपदिष्टः, तथैव व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणार्थं चतुर्विध-पुरुषार्थरुपेण जीवनध्येयमपि प्रदत्तं यद् ध्रुवतारकावत् जीवनयात्रायां तस्य मार्गदर्शनं कुर्यात् ।
को नाम **पुरुषार्थः** इति चेत् तत्रोक्तम् (जै.सू.वृ.४-१२)-
:	*कृतार्थोऽस्मि इति वृत्तिस्तत्साधनं पुरुषार्थः इति ।*
यदि किंचित् जीवनलक्ष्यं न स्यात् तर्हि नानाविधान् सुखोपभोगान् भुक्त्वा अपि मानवः कृतार्थताजन्यं समाधानं नैव लभेत् । प्रचलदूर्मिमालाकुले सागरे गन्तव्यविरहिता नियन्त्रणरहिता प्रवाहपतिता नौः इव तस्य स्थितिः जायेत । अतः एव मनुष्यजीवनं साङ्गोपाङ्गम् अभ्यस्य तस्य प्रवृत्तीः च सम्यक् निरीक्ष्य एते चतुर्विधाः पुरुषार्थाः धर्मार्थकाममोक्षात्मकाः तस्मै साध्यरुपेण प्रदत्ताः मानवानुग्रहतत्परैः शास्त्रकारैः ।

## सर्वेषां शास्त्राणां प्रयोजनं पुरुषार्थसिध्दिः
भारतीयानां कार्यकलापानां मूले पुरुषार्थसिध्दिः एव अन्तिमं लक्ष्यम् अस्ति । चरकः वैद्यकशास्त्रप्रणेता ब्रूते –
:	*धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ॥चरक-१-१५
तथैव गणपत्यथर्वशीर्षे फलश्रुतौ उक्तम्-
:	*सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति । धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ।*
काव्यशास्त्रेऽपि अस्य तत्त्वस्य महत्त्वं वर्णयति भामहः –
:*धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च ।*
:*करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥*
सत्काव्यनिबन्धः न केवलं कीर्तिं प्रीतिं च उत्पादयति अपि तु धर्मार्थकाममोक्षेषु तथा च कलासु विवेचकबुध्दिमपि निर्मिमीते । श्रीमद्भगवद्गीतायाः उपोद्घाते पूजनीयैः आद्यशंकराचार्यैः एतत् स्पष्टतया उक्तम्-
	*यतः तदर्थे विज्ञाते समस्तपुरुषार्थसिध्दिः इत्यतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया* इति ।
अनेन श्रीमदाचार्याः केवलं मोक्षमार्गानुसारिणः इति आक्षेपः निरस्तो भवति । प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः सामञ्जस्यम् अभिप्रेतमासीत् आचार्याणाम् इति स्पष्टं भवति ।
	
कालिदासकृते कुमारसंभवकाव्ये स्वायंभुवस्तुतिप्रसङ्गे पठ्यते-
:	*त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् ।*
:	*तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ॥२-१३॥*
समस्तपुरुषार्थान् प्रेरयन्ती या शक्तिः सा प्रकृतिः, हे परमात्मन्, त्वमेव असि । तस्याः साक्षी उदासीनः पुरुषः अपि त्वमेव इति प्राहुः ।
	
अथ स्मृतिषु बहुवारं केवलं त्रिवर्गः इति पुरुषार्थत्रयस्य एव उल्लेखः समुपलभ्यते । यथा मनुः आह-
:	*धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव वा ।* 
:	*अर्थ एवेह वा श्रेष्ठस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥२-२२४॥*
धर्मः अर्थः कामः इत्येतेषु त्रिषु कः श्रेयस्करः इति प्रश्ने समुद्भूते त्रयोऽपि श्रेयस्कराः इति वस्तुस्थितिः ।
:	*गृहस्थाश्रमप्रशंसाप्रकरणे गौतमधर्मसूत्रेऽप्युक्तम्-*
:	*तथा धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते ॥ गौधसू ४॥*
अतः शङ्केयं समुद्भवति- किं मोक्षः नाम संकल्पना एव तदानीम् अवगता नासीत इति । किन्तु मनुस्मृत्यामेव उक्तम्-
	ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।६-३५॥*
	अनेन मोक्षपुरुषार्थाः तदानीं ज्ञातः आसीत् इति स्पष्टं भवति । तत्र इदम् अनुमानं निष्पद्यते यद् मोक्षः न सर्वेषां सामान्यजनानां कृते सुलभः पुरुषार्थः । अतः केवलम् आद्याः त्रयः धर्मार्थकामाः एव सर्वेषां कृते सनिर्बन्धम् उपदिष्टाः । परं केचन विद्वांसः बौध्दप्रभावात् परवर्तिकाले मोक्षस्य पुरुषार्थरुपेण समावेशः कृतः इति मन्यन्ते ।
## पुरुषार्थाः
#धर्म-पुरुषार्थः
#अर्थ-पुरुषार्थः
#काम-पुरुषार्थः
#मोक्ष-पुरुषार्थः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Anna Dallapiccola, *Dictionary of Hindu Lore and Legend* (ISBN 0-500-51088-1)

वर्गः:पुरुषार्थाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
काल्मेट् लियान् चारल्स् आल्बर्ट्

(कालः - १८५३ तः १९३३)

अयं काल्मेट् लियान् चारल्स् आल्बर्ट् (Calmette Leon Charles Albert) प्रसिद्धः एकाणुजीविशास्त्रज्ञः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* León Charles Albert Calmette . WhoNamedIt site.
* Albert Calmette (1863–1933). Repéres Chronologiques. Institut Pasteur, Paris (In French).

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
होसकोटेप्रदेशस्य अण्डाकारकशिलाः

तुमकूरुमण्डलस्य कोरटगेरेसमीपे होसकोटे नामकः ग्रामः अस्ति । एतस्य उत्तरदिशि ग्रानैट् शैलानाम् आवलिः अस्ति ।  एतेषां पूर्वदिशि भूमेः समतले नैस् शिला अस्ति ।  एतयोः द्वयोः मध्ये ताटङ्काकारस्य शिलाप्रदेश: कश्चित् अस्ति ।  अण्डाकारकस्य अत्रत्यशिलानाम् अन्तः कृष्ण-श्वेतवर्णयोः  वर्तुलाकारस्य कोशाः पर्यायरूपेण सन्ति ।

वस्तुतः कृष्णवर्णस्य डयोरैट् शिलायाम् एषा विरला रचना दृश्यते ।  आम्फिबोल् , प्लेजियोक्लेस् फेल्ड् स्पार् खनिजाः पर्यायरूपेण कृष्ण – श्वेतवर्णयोः कङ्कणे इव एकस्य अन्तः एकम् इव दृश्यते ।

प्रायः रामनगरस्य ग्रानैट् अन्तःस्सरणस्य समये बेसिक्(प्रत्याम्लीय) शिलाखण्डान् जीर्णयित्वा एवम् अभवत् इति ऊहां कृतवन्तः सन्ति ।

एतं वैशिष्ट्यं प्रथमवारं भारतीयभूसर्वेक्षणसंस्थायाः भूविज्ञानी श्री एस्. वि. श्रीकण्ठय्यः इतिवृत्तं कृतवान् अस्ति ।

एतादृशाः रचनाः भारतस्य कतिचन प्रदेशेषु केवलं दृश्यते ।  हिमाचलप्रदेशः, लडाख् प्रदेशेषु एतादृशानि  रचनानि  अस्ति ।  दक्षिणभारते अत्र केवलम् अण्डाकारस्य गोलशिलाः दृश्यन्ते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पुतिहासस्यम्

thumb|200px|right|पुतिहासस्यम्

इदं पुतिहापत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं पुतिहापत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् पुतिहापत्रम् आङ्ग्लभाषायां Mentha arvensis इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितम्, उपसेचनं चापि निर्मातुं शक्यते । इदं सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । इदं पुतिहासस्यं लघ्वाकारकं, १ – २ पादमितं वर्धते । अस्य पर्णानां वृन्तं भवति । अस्य पुतिहासस्यस्य पुष्पाणि कोमलानि, शिथिलानि च भवन्ति । अस्य पर्णेषु ८३ % यावत् जलांशः भवति । ४७ % यावत् प्रोटिन्, ०.६ % यावत् चिक्कणतायाः अंशः, ७ % पिष्टांशः, १.६ % यावत् खनिजांशः, २०० ग्रां यावत् क्याल्शियं, ७० मि. ग्रां. यावत् फास्फरस्, १५.६ मि. ग्रां. यावत् अयसः अंशः च भवन्ति । अस्य पत्राणि यथा औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । तेन पर्णेन उपसेचनं, पुतिहान्नं, पानीयं, पानिपुरि – इत्यादिषु दीयमानः “पानि” इत्येतस्य द्रवपदार्थस्य निर्माणे चापि उपयुज्ज्यते । अस्य पर्णेभ्यः किञ्चित् तैलम् अपि सज्जीक्रियते । 
## इतरभाषाभिः अस्य पुतिहासस्यस्य नामानि 
इदं पुतिहासस्यम् आङ्ग्लभाषया “गार्डन् मिण्ट्” इति उच्यते । सस्यकुले इदं पुतिहासस्यं Menthavirdis कुले अन्तर्भवति । हिन्दीभाषया “पुदीना” इति, तेलुगुभाषया “पुदिना” इति, तमिळ्भाषया, मराठीभाषया, बेङ्गालीभाषया चापि “पुदिना” इति, मलयाळभाषया “पुतीयान” इति, कन्नडभाषया “पुदीन” इति च उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पुतिहासस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य पुतिहासस्यस्य रसः कटुः । विपाके अपि कटुरेव । इदं लघु, रूक्षं, तीक्ष्णं चापि । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् ।
# पुतिहासस्यं कफं वातं च परिहरति ।
# इदं वेदनास्थापकं, दुर्गन्धनाशकं च ।
# अस्य उपयोगेन ज्वरः, कासः, श्वासरोगः चापि अपगच्छति ।
# इदं जन्तुघ्नं, विषघ्नं, व्रणरोपणं च ।
# महिलानां मासिकसमस्यासु अपि इदं हितकरम् ।
# अस्य पुतिहासस्यस्य पर्णं केवलम् औषधत्वेन उपयुज्यते । तस्य स्वरसः ५ – १० एम्. एल्. यावत्, पाण्ट २० – ४० एम्. एल्. यावत्, तैलं १ – ३ बिन्दुमितं च उपयोक्तव्यम् ।
# अनेन निर्मितम् “अर्कपुदीना” नामकम् औषधम् आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यते ।

‎

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:हरितकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मडिकेरिगिरिः

**मडिकेरिगिरिः** (Madikeri Hill) कर्णाटकस्य मैसूरुनगरतः मङ्गळूरुगमनस्य मार्गे मडिकेरी इति स्थानस्य समीपे विद्यते । अयं अय्यप्पबेट्ट इति ख्यातः अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुष्पगिरिः

**पुष्पगिरिः** (Pushpagiri) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डलस्य सोमवारपेटे उपमण्डले विद्यमानं वनधाम । अस्य औन्नत्यं १७१२ मीटर्मितम् अस्ति । पश्चिमपर्वतस्य भागे एव अन्तर्गच्छति अयं गिरिः । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः चारणप्रियपर्यटकाः अत्र आयान्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः 
* वनाः
* MSN Map

## वीथिका
### पुष्पगिरिशृङ्गं प्रति गमनाय चारणमार्गः
### चारकाः
### वने चारणमार्गः
### सूर्योदयः सूर्यास्तमश्च
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुळ्ळय्यनगिरिः

**मुळ्ळय्यनगिरिः** (Mullayanagiri) कर्णाटकराज्यस्य चिक्कमगळुरुमण्डले पश्चिमाद्रिशृङ्खलायां विद्यमानम् एकं शिखरम् ।  समुद्रस्तरात् १९३०मी. उन्नतम् एतत् कर्णाटके एव अत्युन्नतं शिखरम् इति ख्यातम् ।

## बाह्यानुबन्धाः 
* मुळ्ळय्यनगिरिः
* मुळ्ळय्यनगिरिः
* मुळ्ळय्यनगिरिः

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कुन्दाद्रिः

**कुन्दाद्रिः** (Kundadri) कर्णाटकस्य् शिवमोग्गमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । एषः पर्वतः शिवमोग्गमण्डलस्य तीर्थहळ्ळि उपमण्डले अस्ति । तीर्थहळ्ळितः आगुम्बे गमनस्य मार्गे गुड्डेकेरि इति ग्राम प्राप्यते । ततः ९ कि.मी.दूरे कुन्दाद्रिः अस्ति । अयं पर्वतः जैनानां पवित्रं यात्राक्षेत्रम् अस्ति । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः पर्यटकाः चारणप्रियाः च आयान्ति । पर्वतमस्तकात् यत् दृश्यते तत् मनोहरं दृश्यम् । परितः सर्वत्र वनराजिः, कृषिक्षेत्राणि वाटिकाः च दृश्यन्ते ।

### इतिहासः
अस्मिन् पर्वते कुन्दस्वामी तपः आचरितवान् इति प्रतीतिः । अतः अस्य गिरेः कुन्दाद्रिः इति नाम आगतम् । कन्नडभाषया 'कुन्द'नाम दुर्गः इति अर्थः । अत्र आवृतः पर्वतः दुर्ग इव अस्ति इति कारणेन कुन्दाद्रिः इति नाम आगतम् इति स्थलीयाः वदन्ति ।

### वसतिः
कुन्दाद्रेः मस्तके मन्दिरे जलादीनां व्यवस्थाः सन्ति ।  समीपस्थे तीर्थहळ्ळिग्रामे अथवा आगुम्बेग्रामे उषितुमर्हन्ति ।

## वीथिका

 File:Sculpture_in_Kundadri_Jain_Temple4.JPG|शिल्पकलाकृतिः
  File:Kundadri_Jain_Temple_Inside_View.JPG|अन्तर्दृश्यम्
  File:Sculpture_in_Kundadri_Jain_Temple3.JPG|शिल्पकलाकृतिः
  File:Kundadri_Jain_Temple_Wide_View_with_Lake.JPG|विशालं दृश्यम्
  File:Kundadri_Jain_Temple_Flowers.JPG|देवालयः
  File:Kundadri_Jain_Temple_Sunset_View.JPG|सूर्यास्तमदृश्यम्
  File:Sculpture in Kundadri Jain Temple1.JPG|जैनमन्दिरम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कुन्दाद्रिः 

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी

**मुदनूरुग्रामस्य जलस्रोतसी** (Mudanuru Wells) कर्णाटकस्य गुल्बर्गामण्डले विद्यते ।  देवरदासिमय्यः अत्रत्यजलस्य स्रोतसं  **तवनिधि** इति निर्दिष्टवान् अस्ति ।  अत्र बृहत् कूपद्वयम् अस्ति । पश्चिमदिशि यः कूपः अस्ति तं **लक्ष्मेश्वरतीर्थम्** इति आह्वयन्ति ।  अन्यः कूपः रामनाथस्य मन्दिरस्य पार्श्वे अस्ति । तं **रामेश्वरतीर्थम्** इति निर्दिशन्ति ।  कूपद्वयेऽपि जलं कदापि न्यूनं न अभवत्  ।  तावदेव न, कूपद्वयतः सामान्यतः २०० हेक्टेर्मितभूमये जलदानं भवति । अतः देवरदासिमय्यस्य 'तवनिधि' इति आह्वाने आश्चर्यं किमपि नास्ति ।

एतस्य अन्तर्जलस्य स्रोतः कथं रूपितम् इत्येव आसक्तिदायकः अंशः ।  उत्तरकर्णाटके विशेषतया बिजापुर-गुल्बर्गामण्डलयोः आर्षेयकल्पस्य शिलाः सन्ति ।  तासाम् उपरि प्रि-केम्ब्रियन् कालस्य अल्पवयस्काः शिलाः आगताः ।  एताः सामान्यतः ३,२०० च.कि.मी. प्रदेशेषु प्रसृताः सन्ति ।  भीमानद्याः पात्रे एवम् आधिक्येन रूपितम् इति कारणेन  एतत् स्थानं **भीमाश्रेणी** इति वदन्ति ।

एतस्याः  भीमाश्रेण्याः भागद्वयं कर्तुं शक्यते । अधोस्तरे सिकताः जेडुशिलाः च सन्ति  । उपरितनस्तरे सुधाशिलाः एव प्रधानतया सन्ति । एताः **शहबाद् हासुगल्लु** इति वदन्ति ।

उन्नतस्तरे यत्र सुधाशिलाः भवन्ति,  तस्य अधोभागे जेडुशिलायाः स्तरः भवति,  तादृशेषु स्थानेषु अन्तर्जलम् अधिकं भवति ।  सुधाशिलाः स्वनेमिद्वारा जलस्य शुष्कतां कारयन्ति ।  जेडुशिलायां जलसंवहनाय प्रतिकूला रचना अस्ति इति कारणेन तस्य उपरि अन्तर्जलस्य सङ्ग्रहणाय अधिकम् आनुकूल्यं भवति ।

मुदनूरुग्रामस्य कूपद्वयमपि भीमाश्रेण्याम् अस्ति । भीमाश्रेण्याः शिलाः भूसमतले वक्ररूपेण अधः गताः सन्ति । भूमेः अन्तः जलस्य स्रोतसः रूपणार्थम् अन्तः परस्परं सम्पृक्ताः तथा नेमियुक्ताः च भवन्ति । अतः एतेषु भागेषु अन्तर्जलस्य सङ्ग्रहणम् अधिकम् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मन्दरगिरिः

**मन्दरगिरिः** (Mandaragiri) कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरुमण्डले बेङ्गळूरुगमनस्य राजमार्गस्य पार्श्वे एव अस्ति । एतत् जैनमतानुयायिनां पुण्यस्थानम् अस्ति । पर्वतस्य मस्तके जिनमन्दिरं तीर्थङ्करस्य विग्रहः च अस्ति । एतत् स्थानं सर्वधर्मीयाणां प्रियं स्थानम् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सिद्दरबेट्टः

**सिद्दरबेट्टः** (Siddarabetta) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानः कश्चन प्रसिद्धः पर्वतः । मण्डलकेन्द्रात् ३०कि.मी.दूरे तोविनकेरे (ತೋವಿನಕೆರೆ) समीपे विद्यमानः अयं पर्वतः ओषधानां खनिः अस्ति । द्विसहस्राधिकाः वनस्पतयः अत्र सन्तीति शोधकानाम् अभिप्रायः । पर्वतमस्तके श्री सिद्धेश्वरदेवस्य मन्दिरम् अस्ति ।  दक्षिणकाशीति ख्यातः सिद्धगिरिः सुवर्णगिरिः इत्यपि नामयुक्तो अस्ति । सम्पूर्णपर्वतः गुहामयः अस्ति । अत्र सुवर्णगवि(गवि नाम गुहा इत्यर्थः) बङ्गारदगवि, बूदगवि, लक्ष्मीदेवी गद्दुगे, योगसाधनागद्दुगे च सन्ति । अनेके सिद्धाः अत्र तपः आचरितवन्तः । पर्वतस्य एकस्यां गुहायां सिद्धेश्वरलिङ्गः अस्ति । अत्र पर्वते सञ्जीविनी अस्ति (रोगनाशकवनस्पतिः )। श्वासरोगः, क्षयरोगः, उदररोगाः, अत्रत्यपर्णानां खादनेन विनश्यन्तीति जनानां विश्वासः अस्ति । कर्णाट्कस्य प्राक्तन- मुख्यमन्त्री श्री केङ्गल् हनुमन्तरायः अत्र आगत्य वासं कृतवान् इति विशेषविषयः ।

## मार्गः
:तुमकूरुतः ३२.कि.मी 
:बेङ्गलूरुतः १०० कि.मी

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:अशुद्धं शीर्षकम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भैरवेश्वरशिखरम्

thumb|**भैरवेश्वरशिखरम्**
**भैरवेश्वरशिखरं** (Bhairaveshvara Hill)कर्णाटकस्य उत्तरकन्नडमण्डले याणे विद्यते । पश्चिमघट्टे स्थितम् उत्तरकन्नडमण्डलं सर्वदा हरितैः वनैः, जलपातैः, गगनस्पर्षिभिः वृक्षैः, वैविध्यमयैः जीवराशिभिः च पूर्णं भवति ।

अत्रत्या शिलाराशिः कर्णाटकस्य भूमेः विज्ञानस्य आरम्भस्य अध्यायान् वदति । सामान्यतः २५० कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् एषः भागः सागरतले आसीत् ।  अनन्तरं पर्वतानां पङ्क्तिः भूत्वा पश्चिमघट्टस्य रूपं प्राप्नोत् ।

उत्तरकन्नडमण्डलस्य सिरसि-कुमटामार्गे त्रिंशत् किलोमीटर् दूरे आनेगोन्दिग्रामः अस्ति । ततः अग्रे बेळ्ळङ्गि, सण्डोळ्ळिग्रामं च पारयित्वा चतुर्दशकि.मी. कुमटामार्गेण गत्वा कि.मि. द्वयं पद्भ्यां चलति चेत् ‘याणं’ लभ्यते ।

अत्र गत्वा उपरि पश्यन्ति चेत् आकाशपर्यन्तं स्थितमिव तीक्ष्णशिलयोः शिखरद्वयं दृश्यते - भैरवेश्वरशिखरं मोहिनीशिखरञ्च ।  एतौ एव प्रकृत्या निर्मिते तीक्ष्णशिले ।
	
मोहिन्याः रूपं धृत्वा विष्णुः भस्मासुरस्य संहारम् अत्रैव कृतवान् इति प्रतीतिः विद्यते ।

अत्र शिखरद्वयमपि सुधाशिलया रूपितमस्ति । जेडिमृत्तिकया प्रतिमाः कृताः इव अत्र सुधाशिलया बाणरूपिरचनाः प्रकृत्या निर्मिताः सन्ति ।

सामान्यतः २५० कोटिवर्षतः निरन्तरं प्रकृतेः विकोपं सम्मुखीकृत्य अपि एते शिखरे नष्टे न जाते । अस्य कारणम् अनयोः औन्नत्यम् । भैरवेश्वरशिखरं षष्ठ्यधिकमीटर्मितम् उन्नतम् अस्ति । तस्य अधः भैरवेश्वरस्य मन्दिरम् अस्ति । विग्रहस्य उपरि चण्डिकातीर्थस्य अन्तर्जलं बिन्दुरूपेण स्यन्दति ।

सुधाशिला सुलभतया जले विलीना भवति ।  अतः वृष्ट्या तस्याः मृदुभागः मन्दं मन्दं गच्छति ।  किन्तु सुधाशिलया सह मेग्निषियं द्रव्यं मिश्रितम् अस्ति इत्यतः केवलं मृदुभागः नश्यति न तु दृढभागः । याणे एतादृशः भागः एव बाणः इव तीक्ष्णां रचनां प्राप्तवान् अस्ति  ।

एताः तीक्ष्णशिलाः भारते केवलं न, पूर्णपूर्वगोलस्य अद्भुतेषु अन्यतमाः इति प्रख्याताः सन्ति ।

एतेषां शिखराणां परितः खन्योद्यमार्थं प्रयत्नः प्राचलत् । तथैव यदि अभविष्यत् तर्हि अद्य एतस्य निसर्गस्य अद्भुतकलाकौशलम् अवशिष्टं न अभविष्यत् । किन्तु जागरितानां परिसरप्रेमिणां प्रतिरोधस्य कारणतः तत् कार्यं सफलं न अभवत् । अतः एषा विशिष्टा रचना अवशिष्टा अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कूटगल्पर्वतः

**कूटगल् पर्वतः** (Kutagal Hill) अथवा तिम्मप्पस्वामिबेट्ट इति ख्यातः अयं गिरिः कर्णाटकराज्यस्य रामनगरमण्डले अस्ति । बेङ्गळूरुतः मैसूरुगमनमार्गे ४९कि.मी दूरे रामनगरपत्तनमस्ति । ततः मागडिपत्तनगमनमार्गेण ९कि.मी.दूरं  गम्यते चेत् अयं पर्वतः दृश्यते । कूटगल् इति ग्रामे अयं पर्वतः अस्ति अतः कूटगल् पर्वतः इति नाम । पर्वतमस्तके श्री तिम्मप्पस्वामिनः मन्दिरम् अस्ति अतः तिम्मप्पबेट्ट (कन्नडभाषया बेट्ट इत्युक्ते गिरिः इति) इति कथयन्ति । पर्वतारोहणार्थं सोपानमार्गः अपि अस्ति । पर्वतशिखरे स्थित्वा परितः रम्यं दृश्यं वीक्षितुं शक्यते ।

## इतिहासः
तत्र किञ्चित् शिलाप्रशसनं प्राप्तं तस्मिन् अश्वयागपद्धतिविषये उल्लिखितम् । अश्वयागः उत्तरवैदिककाले कि.पू.१५००तमवर्षात् पूर्वम् आसीत् । अतः श्री तिम्मप्पस्वामिनः मन्दिरम् अपि प्राचीनतमम् इति ज्ञायते ।

## गळगल्लु/नीळगल्लु
पर्वतस्य वायव्यभागे कूडुगल्लु गळगलु क्यातनकल्लु अगसनकल्लु अथवा मडिवाळे कल्लु(कन्नडे कल्लु इत्युक्ते  शिला इति अर्थः) इति कथ्यमानाः तिस्रः शिलाः पङ्क्तौ तिष्ठन्ति ।

## कण्णानद्याः जलबन्धः
पर्वतमस्तके स्थित्वा पश्यति चेत् २०कि.मी.दूरे विद्यमानः कण्णजलबन्धः दृश्यते । परिसस्य पक्षिवीक्षा अपि अतिरमणीयः भवति ।

## शासनम्
कूटगल् ग्रामस्य समीपे प्राचीनं किञ्चित् शिलाप्रशासनम् अस्ति । एतत् ग्रामात् १कि.मी. दूरे एरेहळ्ळिमार्गे अश्वत्थवृक्षस्य मूले तिष्ठति । एतस्य विषये ग्रामीणानाम् अभिप्रायभेदः अस्ति ।
केचन ग्रामजनाः वदन्ति यत् एतस्मिन् शिलाप्रशासने विद्यमानानि अक्षराणि यः पठति सः मरणं गमिष्यति इति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
श्रीरामदेवपर्वतः

**श्रीरामदेवपर्वतः** (Sriramadeva Hill) कर्णाटकस्य रामनगरमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । रामनगरतः ३कि.मी.दूरे अस्ति । बेङ्गळूरुतः प्रस्थाय रामनगरस्य प्रवेशे एव दक्षिणभागस्य मार्गे परावृत्य ३कि.मी गम्यते चेत् श्रीरामदेवपर्वतः (श्रीरामदेवरबेट्ट) प्राप्यते । पर्वतस्य आरोहणार्थं सोपानमार्गः निर्मितः अस्ति । प्राचीनचलच्चित्रस्य कारणेन  अयं रामदेवपर्वतः समग्रभारते एव प्रसिद्धः । भारतीयचलच्चित्ररङ्गस्य विशेषोपलब्धिः रमेश सिप्पि निदेशनस्य शोले चलच्चित्रीकरणम् अत्र एव अभवत् । कथायाम् एतत् स्थानं रामघाड् इति नामाङ्कितम् । 

## पक्षिधाम 
२०च.कि.मी.प्रदेशः सर्वकारेण सुरक्षितः । अत्र लम्बचञ्चुयुक्तस्य गृध्रस्य संरक्षणस्थानम् इति कर्णाटकसर्वकारेण उद्भुष्टम् । अत्र १५० सङ्ख्याकानाम् एतेषां विषिष्टमहाखगानां पालनं पोषणं च भवति । अत्र ८००पादपरिमिता सुन्दरी काचित् महाशिला एव पर्यटकानाम् आकर्षणकेन्द्रम् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कन्नडविश्वविद्यालयः

बेङ्गळूरुतः ३४० कि.मी. दूरे कमलापुरप्रदेशे वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । समीपे कन्नडविश्वविद्यालयः कार्यरतः अस्ति । श्री चन्द्रशेखरकम्बारमहोदयः अस्य संस्थापककुलपतिः अभवत् । वर्तमानः कुलपतिः डा. ए.मुरिगेप्पमहोदयः अस्ति । कर्णाटकस्य कन्नडस्य च विषये शोधं सञ्जालनार्थं च अयं विश्वविद्यालयः संस्थापितः वर्तते । सर्वविधज्ञानं कन्नडराज्ये कन्नडेन एव प्राप्तव्यम् तथा च कर्णाटकस्य विषये अन्यसु भाषासु अपि ज्ञानं प्रापणीयम् इति अस्य विश्वविद्यालयस्य उद्देशः । 
 

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कर्णाटकस्य विश्वविद्यालयाः

### कर्णाटकस्य प्रसिद्धाः विश्वविद्यालानाम् आवली
::#कन्नडविश्वविद्यालयः  
::#बेङ्गळूरुविश्वविद्यालयः     
::#मैसूरुविश्वविद्यालय     
::#कर्नाटकविश्वविद्यालयः    
::#कुवेम्पुविश्वविद्यालयः    
::#विश्वेश्वरय्यतान्त्रिकविश्वविद्यालयः    
::#गुलबर्गाविश्वविद्यालयः
::#मङ्गळूरुविश्वविद्यालयः    
::#बेङ्गळूरुकृषिविश्वविद्यालयः    
::#धारवाडकृषिविश्वविद्यालयः    
::#राजीवगन्धिवैद्यकीयविश्वविद्यालयः    
::#कर्नाटकमुक्तविश्वविद्यालयः
::#दावणगेरेविश्वविद्यालयः    
::#तुमकूरुविश्वविद्यालयः
::#कर्णातकसंस्कृतविश्वविद्यालयः

वर्गः:कर्णाटकस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः

आधुनिककाले महाकाव्यं रचितवतां परिचयः तैः रचितानां काव्यानां च परिचयः अत्र प्रस्तुतः अस्ति ।

:# श्रीकृष्णभट्टः
:# बालकृष्णदीक्षितः
:# भट्ट-जगज्जीवनः
:# चण्डीदासः
:# सीतारामभट्टः
:# स्वामी हीरादासः
:# श्रीकृष्णरामभट्टः
:# स्वामी भगवदाचार्यः
:# सूर्यनारायणशास्त्री
:# नित्यानन्दशर्मा
:# आचार्यज्ञानसागरः
:# मेधाव्रताचार्यः
:# प्रभुदत्तशास्त्री
:# शिवगोविन्दत्रिपाठी

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
काफीचूर्णम्

thumb|left|200px|काफीसस्यम्
thumb|200px|right|विक्रयणार्थं सज्जीकृतं काफीचूर्णम्
thumb|left|200px|काफीफलम्
thumb|right|150px|काफीचूर्णस्य निर्माणम्
thumb|200px|left|काफीबीजानि

एतत् काफीचूर्णं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Powder इति उच्यते  । काफीसस्यस्य बीजानि भर्जयित्वा एतत् चूर्णं निर्मीयते । तेन कफीचूर्णेन "काफी" नामकं पेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।

बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* काफीचूर्णम्

वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:चूर्णानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तालवाडिपर्वतः

**तालवाडिपर्वतः** (Talavadi Hill) कर्णाटकराज्ये [रामनगरमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः मैसूरुमार्गे ४९कि.मी.गम्यते चेत रामनगरम् इति पत्तनं प्राप्यते । ततः मागडिपत्तनाभिमुखं सञ्चरिते सति कूटगल् ग्रामः प्राप्यते । तस्य समीपे एव तलवाडि/तालवाडि पर्वतः तिष्ठति । अयं पर्वतः सङ्खीर्णः अस्ति । शिथिलावस्थायं विद्यमानः कश्चित् दुर्गः अत्र वर्तते । पर्वतस्य अत्रभागम् आरोढुं दुष्करं भवति । आरोहिते उपरि सुन्दरं शिलामण्डपः दृश्यते । अस्य पुरतः सुन्दरं सरः विराजते । स्वस्य प्रशासनकाले केम्पेगौडः अत्र आगत्य वैरिणाम् आक्रमणात् रक्षणं प्राप्नोति स्म इति प्रतीतिः अस्ति ।

[वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राष्ट्रं भवति सर्वस्वम् (नाटकम्)

ले.प्र -  डा कीर्तिवल्लभ: शक्टा (शाकटायन:)
सैनिकानां जीवनम् अधिकृत्य लिखितं सप्ताङ्कोपेतं नाटकमिदम् । ‘नाटकस्य आरम्भे नाटककार: निवेदयति यत् ‘सैनिकानां लघुविश्रामशिबिरस्य निकटे मम आवास: विद्यते । अनेन अत्र आगतानां सैनिकानां गतिविधिं तेषां कठिनतरं सैन्याभ्यासं च अवलोक्य मनसि नाटकस्यास्य कल्पना सञ्जाता’ इति । तदनुसृत्य एव नाटकस्य रचना कृता दृश्यते । 
सरलया भाषया आधुनिकं विषयम् अधिकृत्य नाटकमिदं लिखितम् अस्ति इति तु विशेष: । दिल्लीसंस्कृत-अकादम्या: आर्थिकसहयोगेन एतत् नाटकं प्रकाशितम् अस्ति ।

वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
श्रीशङ्करचरितामृतम्

शङ्करभगवत्पादस्य जीवनम् अधिकृत्य लिखिता: ग्रन्था: श्रीशङ्करदिग्विजयादय: प्रसिद्धा: सन्ति । परं ते सुदीर्घा:, प्रौढा:, नानावस्तुवर्णनै: विस्तृताश्च । अत: तदधिकृत्य सरलया भाषया संक्षिप्तरूपेण लिखित: नित्य-पारायणयोग्यश्च कश्चन ग्रन्थ: अपेक्षित: इति आसीत् बहूनाम् अपेक्षा । ताम् एनाम् अपेक्षां सफलयितुमेव विद्वद्वरेण्येन रङ्गनाथशर्ममहोदयेन श्रीशङ्कर-चरितामृतनामक: अयं ग्रन्थ: रचित: अस्ति । 
अनुष्टुभ्छन्दसा विरचितै: 240 श्लोकै: उपेत: अयं ग्रन्थ: शङ्कराचार्यविषये ये ये ऐतिहासिका: अंशा: उपलभ्यन्ते तान् सर्वान् अपि स्वोदरे क्रोडीकरोति । शङ्करस्य जन्म, शैशवम्, शिक्षा, देशाटनं, दिग्विजय:, ग्रन्थप्रणयनम् - इत्यादीन् सर्वान् अपि अंशान् सुभगया शैल्या निरूपयति च । 
दक्षिणाम्नायशृङ्गगिरिशारदा-पीठाधीश्वरै: श्री श्री भारतीतीर्थ-महास्वामिभि: वितीर्णे अनुग्रह-सन्देशे—
:*भक्तिश्च शङ्करार्येषु  रक्तिस्तद्गुणवर्णने ।*
:*शक्तिश्च काव्यरचने त्रयमत्रेक्ष्यते स्फुटम् ॥*
इति यदुक्तं तत्तु सार्थकमेव इति काव्यस्यास्य परिशीलनेन ज्ञायते ।
विख्यात: वैयाकरण: रङ्गनाथशर्मा उत्तम: कवि: अपि इत्यस्य अनेकानि निदर्शनानि दृश्यन्ते अस्मिन् काव्ये । शङ्करस्य मातु: आर्याम्बाया: वर्णनमिदम् -
:*अरुन्धतीव कल्याणीवसिष्ठस्य महात्मन: ।*
:*आर्याम्बा तस्य पत्न्यासीत् पतिमेवानुरुन्धती ॥*
मण्डनमिश्रस्य शङ्कराचार्यस्य च वाद: यदा प्रवृत्त: तदा गतेषु केषुचित् दिवसेषु वादिनो: स्थिति: एतादृशी जाता -
:*व्यवर्धत यतीशस्य  प्रभा बालरवेरिव ।*
:*अक्षीयत प्रवृद्धस्य मण्डनस्य रवेरिव ॥*
शङ्कराचार्यस्य विचारसारम् उपदेशसारं च इत्थं सङ्गृह्णाति कवि: -
:*नाहं प्रवर्तये नूत्नं धर्मं स्वेन प्रकल्पितम् ।*
:*ऋषिभिर्दर्शितो मार्गो ज्ञाप्यतेऽद्य पुरातनै: ॥*
:*वेदा: प्रमाणं सर्वस्य  श्रेय: प्रेयोऽनुगामिन: ।*
:*इहामुत्र सुखं तस्य विनिपातो न जातुचित् ॥*
:*एकं ब्रह्म परं सत्यं द्वितीयं नास्ति किञ्चन ।*
:*हरि: शक्ति: शिवश्चेति ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥*
:*अनुमोदामहे सर्वं मतमास्तिक्यभूषितम् ।*
:*न किञ्चित् प्रतिषेधाम: सर्वोऽप्यात्मेति हेतुना ॥*
एवं च शङ्कराचार्यविषये ये श्रद्धालव:, सत्काव्यविषये ये च कुतूहलिन: ते सर्वेऽपि ग्रन्थमिमम् अवश्यं सङ्ग्रहीतुम् अर्हन्ति । 
आंग्लानुवादसहितं कन्नडानुवादसहितं चापि पुस्तकमिदम् उपलभ्यते । (वाचका: तयो: अन्यतरत् क्रेतुम् अर्हन्ति ।)
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Complete works of Adi Shankara
* Information on Sri Adi Shankara

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
श्रीकृष्णभट्टः

## कविपरिचयः
श्रीकृष्णभट्टस्य (Srikrishna Bhatta) स्थितिकालः - १६७५ क्रिस्ताब्दतः १७६१ क्रिस्ताब्दपर्यन्तं स्वीक्रियते । अयम् आन्ध्रप्रदेशस्य तैलङ्गब्राह्मणपरिवारे जनिं लेभे । अयं जयपुरनरेशस्य द्वितीयजयसिंहस्य तत्पुत्रस्य ईश्वरसिंहस्य च सभापण्डितः आसीत् । तौ १६११ तः १७५० वर्षपर्यन्तं शासनं चक्रतुः । ततः पूर्वं कविः बून्दीराज्याश्रये अतिष्ठत् । 
## कृतिपरिचयः
# ईश्वरविलासमहाकाव्यम्
# राघवगीतम्
# सुन्दरीस्तवराजः
# पद्यमुक्तावली
# वृत्तमुक्तावली चास्य प्रमुखकाव्यरचनाः सन्ति ।
## काव्यकला
आश्रयदातुः प्रशस्तिगानमेव अस्य महाकाव्यस्य प्रयोजनम् । यद्यपि कथानकमत्र ऐतिहासिकं, परं कल्पनापक्षः एव प्रबलः । ऐतिहासिकतथ्यानां घटनानाञ्च यथार्थचित्रणे न कवेराग्रहः । संस्कृतकाव्यपरम्पराम् अनुसृत्य तेन चरित्रचित्रणे घटनावर्णने च अलौकिकतायाः मिश्रणं कृतम् । अत एव ऐतिहासिकघटनाचक्रस्य प्राधान्येऽपि अत्र काव्यत्वहानिः नानुभूयते । ऐतिहासिकघटनोल्लेखे कविः स्वकल्पनावैभवमपि प्रदर्श्यत्येव । यथा - 
:::कृतं राजाधिराजेन हयमेधं महामखम् ।
:::जगुर्गन्धर्वपतयः स्वयम्भूसदनान्तरे ॥

कविः पात्रचरित्रचित्रणे सावधानः । चरितनायके ईश्वरसिंहे तेन धीरोदात्तनायकोचितानि सर्वाणि लक्षणानि सम्यक् प्रदर्शितानि । तद्यथा - 
:::वसुन्धरायाः कमनः क ईश्वरो
:::द्विषच्चमूनां दमनः क ईश्वरः ।
:::दरिद्रतायाः शमनः क ईश्वरः
:::कविव्रजैरित्थमुपास्य ईश्वरः ॥
ईश्वरविलासे विलक्षणा प्रौढिरस्ति । अत्र कल्पनायां रमणीयता सरसता मौलिकता च सन्ति । शैल्यां चास्ति प्राञ्जलता । अत्र भावकलापक्षयोः सामञ्जस्यं संलक्ष्यते । भावानां गाम्भीर्यं, रसानां परिपाकः, भाषायाः रमणीयता, अलङ्काराणां स्वाभाविकता चास्य वैशिष्ट्यम् ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
भारतविजयम्

विदुषा रङ्गनाथशर्म-महोदयेन रचितानां पद्यानां सङ्ग्रहोऽयम् । यद्यपि लोके कवित्वपाण्डित्ययो: भिन्नाधिकरणत्वमेव प्रसिद्धं, तथापि शर्मवर्य: तस्यैकम् अपवादस्थानम् । वशीकृतानेकशास्त्र: स: महाभाग: कवितारचनायामपि सिद्धहस्त: । अस्मिन् ग्रन्थे तेन विभिन्नप्रसङ्गेषु रचितानि विंशत्यधिकानि पद्यानि सन्ति । श्रीरामचन्द्र-सुब्रह्मण्य-गोमटेश्वरादीन् उद्दिश्य रचितानि सुप्रभातस्तोत्राणि, गीर्वाणवाणी-शारदा-शङ्कराचार्यादीनां स्तुतय: च अत्र समावेशिता: सन्ति । साम्प्रदायिकेषु इव आधुनिकेषु अपि विषयेषु अयं कवि: स्वलेखनीं प्रचारयति । वीरोत्तेजनम् भावैकता इत्यादयोऽपि विषया: तेन स्पृष्टा: । तदीयं ‘धावेद्यत्र प्रभूतं प्रवहति मधु तत् पुष्पमेवालिवृन्दम्’ इति वाक्यं शासकानां नीतिभ्रष्टतां सम्यक् प्रदर्शयति । 
शङ्कराचार्यरचितानां स्तोत्राणां विषये शर्मणा उक्तं ‘वाचां काचित् प्रवहति झरी भक्तिनम्रा स्तवेषु’ इत्येतत् तस्य काव्येऽपि युज्यते ।

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्राचेतसराजशास्त्रम्

वाल्मीकीयं रामायणं भारतीयानाम् आदिकाव्यमिति, पुराणमिति, इतिहास इति च महदादरपात्रम् । धर्मं नीतिं च बुभुत्समाना: अपि इदं काव्यं सश्रद्धम् आश्रयन्ति । मन्वादिस्मृतिभि: कौटिल्यादिशास्त्रकारैश्च निरूपिता राजनीति: एव अत्र कान्तासम्मित-रूपेण वाचकानां हृदयम् आमोदेन पूरयति । 
प्रकृतग्रन्थे लेखकेन रामायणे विद्यमाना: राजनीतिपरा: श्लोका: सङ्गृहीता: । राजनीतौ प्रसिद्धानां षाड्गुण्य-त्रिवर्ग-उपाय-शक्ति-सहाय-बलानां विषयेषु, युद्ध-शासन-जनपदादिविषयेषु च अत्र बहव: श्लोका: सङ्गृहीता: सन्ति  । पुस्तकस्य अन्ते रामायणे उक्तानां सामान्यनीतिपराणाम् अनेकेषां  श्लोकानां, सुभाषितवाक्यानां च सङ्ग्रह: दत्त: अस्ति । लेखकस्य प्रयत्न: श्लाघनीय: एव ।

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सुबन्तकौमुदी

संस्कृतभाषायां सुबन्तपदानां विभक्तिरूपाणि अन्त्याक्षरानुसारं लिङ्गानुसारं च विभिन्नानि भवन्ति इति कारणत: छात्रा: तद्विषये कञ्चन क्लेशम् अनुभवन्ति इति सर्वेषां सुविदितम् । एतस्य क्लेशस्य परिहारं कर्तुं पण्डितै: अस्मिन् विषये नैके ग्रन्था: रचिता: सन्ति । अयमपि ग्रन्थ: तमेव पन्थानम् अनुसृत्य रचित: । 
अत्र शताधिका: सामान्यसुबन्त-शब्दा: शताधिका: विशेषशब्दाश्च सर्वासु विभक्तिषु निरूपिता: । संख्याशब्दा: पूरणार्थकशब्दाश्च सविस्तरं सङ्गृहीता: । सुबन्तरूपाणां विषये प्रायेण परिपूर्णोऽयं ग्रन्थ: न केवलं छात्राणां, पण्डितानामपि उपकारक: । एतादृशम् अनन्यपूर्वं प्रयत्नं  कृतवन्त: लेखका: महापाठ-शालाया: सर्वेऽपि अध्यापका: अवश्यम् अभिनन्दनीया: ।

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
इन्द्रियाणि

**इन्द्रियाणि** जीविनां बाह्यप्रपञ्चस्य ज्ञानम् उत्पादयन्ति । सस्तनिषु प्रमुखतया पञ्च इन्द्रियाणि भवन्ति ।
* नेत्रम् - वस्तूनि द्रष्टुम्
* कर्णः - शब्दं श्रोतुम् 
* रसना - रसज्ञानाय
* नासिका - गन्धज्ञानार्थम्
* चर्म - स्पर्शज्ञानार्थम् 
thumb|right|2००px|इन्द्रियेषु अन्यतमं नेत्रम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* इन्द्रियाणि

वर्गः ज्ञानेन्द्रियाणि
वर्गःनाडीशास्त्रम्

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
काफीसस्यम्

thumb|left|200px|काफीसस्यम्
thumb|200px|left|पुष्पितं काफीसस्यम्
thumb|200px|left|काफीसस्ये पक्वानि अपक्वानि च काफीफलानि
thumb|left|200px|काफीसस्यस्य शाखा, पुष्पं चापि

एतत् काफीसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं काफीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Plant इति उच्यते । एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।

एतत् काफीसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । अस्य काफीसस्यस्य फलनाम् अन्तः विद्यमानैः बीजैः एव काफीचूर्णं निर्मीयते । ततः तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।

बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* World Checklist of Rubiaceae
* Coffee & Conservation

वर्गः:पेयानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सस्यानि

कर्णाटकराज्यं निसर्गरमणीयः प्रकृतिसमृद्धं च अस्ति । अत्र पर्वताः नद्यः शद्वलाः वनानि च अधिकानि सन्ति । अतः सस्यसङ्कुलस्य सङ्ख्या अपि अधिका अस्ति । नास्ति मूलमनौषधम् इति वचनानुगुणम् ओषधयः वनस्पतयः चापि अधिकाः सन्ति । तेषु केषाञ्चन सस्यानां आवली दत्ता याः अनुबन्धान्विताः । अभिगम्यताम् ।

File:Topfklao vergissmeinnicht.jpg|**सुन्दरं सस्यम्**
File:Original Bailey's Marvel Mango Tree.jpg|**वृक्षवाटिकाः**
File:Coconut tree.JPG|**नारिकेरवृक्षः**
File:Passiflora foetida W IMG 0582.jpg|**पुष्पलता**
File:Breadfruit Tree.jpg|**कश्चित् सामान्यवृक्षः**
File:Getty Center - Terrace lemon trees.jpg|**कश्चित् लघुवृक्षः**

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अक्षौहिणी

**अक्षौहिणी**  नाम महाभारते कुरुक्षेत्रस्य महायुद्धस्य विवरणसन्दर्भे उपयुक्ता अस्ति ।

अक्षौहिणी नाम सेनायाः  कस्यचित् गणस्य नाम भवति |
अत्र  संख्या निर्दिष्टा भवति पदातिनां, अश्वानां, गजानां, रथानां च ।
सेनायाः गणे २१,८७० रथाः, २१, ८७० गजाः, ६५,६१० अश्वाः,१,०९,३५० पदातिनः च भवन्ति ।

१ रथः,१गजः,३ अश्वाः  पञ्च पदातिनः  एतस्मिन् अनुपाते यः गणः विद्यते सा अक्षौहिणी भवति ।
 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* आल्बेरुनी भारतम्
* वर्डप्रेस्
* हिन्दू पौराणिकविकारः
* चेन्नै अन्तर्जालम् 

वर्गः:महाभारतम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एम् पि एल् शास्त्री

माननीयः शास्त्रि-महोदयः बेङ्गलूरुनगरे सुप्रसिद्धयोः गान्धिनगरप्रौढशाला - एम्. इ. एस् महाविद्यालययोः संस्थापकः । बेङ्गलूरु-विश्वविद्यालयस्य संस्थापकसदस्येषु अपि अन्यतमः सः १५ वर्षाणि यावत् तस्य विश्वविद्यालयस्य सेनेट्-सिण्डिकेट्-अकाडेमिक् कौन्सिल् - इत्येतेषां सदस्यः अपि आसीत् । 
मैसूरुविश्वविद्यालयतः संस्कृते उन्नताध्ययनं प्राप्तम् आसीत् तेन । संस्कृतशिक्षणपरीक्षामण्डलस्य सदस्यत्वेन २५ वर्षाणि तेन सेवा कृता । भारतीय-विद्याभवनस्य बेङ्गलूरुकेन्द्रस्य गौरव-कार्यदर्शिरूपेण गौरवाध्यक्षरूपेण च १५ वर्षाणि सेवा कृता तेन ।विद्यासागर-विद्याभूषण-इत्यादिभिः बहुभिः बिरुदैः सम्मानितः शास्त्रिवर्यः अनेकेषां ग्रन्थानां प्रणेता अपि ।

विख्यातः 91वर्षीयः संस्कृतविद्वान्, शिक्षणवेत्ता, कर्णाटकविधानपरिषदः भूतपूर्वः सदस्यश्च प्रो एम्. पि. एल्. शास्त्रिमहाभागः जून्मासस्य षष्ठे दिनाङ्के हृदयाघातेन दिवङ्गतः । सम्माननीयस्य शास्त्रिवर्यस्य दिवङ्गतिम् अभिलक्ष्य नितान्तं सन्तापं सूचयति सन्देशः ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बालकृष्णदीक्षितः

## कविपरिचयः
बालकृष्णदीक्षितः (Balakrishna Dixit) जोधपुरनरेशस्य अजितसिंहस्य सभापण्डितः आसीत् । अजितसिंहस्य शासनकालः १७०७ तः १७२४ क्रिस्ताब्दपर्यन्तम् । अतोऽस्य कवेः स्थितिकालः अष्टादशशतकस्य पूर्वार्धभागो निश्चीयते ।

## कृतिपरिचयः
अयं कविः स्वाश्रयदातुः प्रशस्तिवर्णनाय अजितचरित्रमहाकाव्यं प्रणीतवान् । अस्मिन् महाकाव्ये १० सर्गाः सन्ति । अत्र नायकस्य अजितसिंहस्य प्रसङ्गतश्च तत्पूर्वजानां तत्तन्नृपाणां चरितानि वर्णितानि । वीररसोऽत्र अङ्गिरसः, शृङ्गारादिरसाः तदङ्गतयो निपुणमभिव्यक्ताः ।

## काव्यकला
अजितचरित्रमहाकाव्ये कविना वैदर्भीरीतिराश्रिता । प्रसादमाधुर्यौजोगुणानां यथास्थानं सुन्दरसमावेशो विहितः । कविः ऐतिहासिकघटनानां निर्देशे सावधानोऽवलोक्यते परं न तस्मात् काव्यत्वहानिः । रसाभिव्यक्तिपक्षोऽत्र समृद्धः अलङ्कारयोजनायां रसानुकूलता स्वाभाविकता च दृस्येते । अत्र भाषा सरला सुबोधा चास्ति ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
श्यामशास्त्री

नाम श्यामाशास्त्री (Shyamashastri) - (डा|| रुद्रपट्टणस्य श्यामाशास्त्री)
जननम् : १२ जनवरी १८६८ 
स्थानम् : रुद्रपट्टणग्रामः, अरकलगोडु उपमण्डलम्, हासनमण्डलम् (तदांनीतनं मैसूरु मण्डलम्)
सम्पदिता कृतिः कौटिल्येन(चाणक्य) विरचितम् "अर्थशास्त्रम्"

रुद्रपट्टणस्य  श्यामाशास्त्रिणः संस्कृते महापण्डितः आसीत् । अयं महामेधावी आसीत् । १८९१ तमे वर्षे मैसूरुमहाराजेनस्थापिते प्राच्यसंशोधनालये (ओ.आर्. ऐ)  अयं निरीक्षकः आसीत् । तस्मिन् समये  ’ कौटिलस्य अर्थशास्त्रम् " दृष्टवान् अयं महोदयः । तं तालग्रन्थं परिशीलितावन् । तस्य प्राकाशनः करणीयः इति चिन्तितवान् । तञ्जावूरु अस्य कश्चन विद्वान् एतं ग्रन्थं प्राच्यसंशोधनालयाय  दतावान् । अयं ग्रन्थः संस्कृतेन लिखितमासीत्, परन्तु लिपि न देवनागर्याः अपि तु तमिळुलिपिसदृशग्रन्थलिपिः आसीत् । १९०५ तः सततं चत्वारि वर्षाणि अविरतशमेण १९०९ तमे वर्षे एतं ग्रन्थं  देवनागरी लिप्यां लोकाय अर्पितवन्तः । एषः ग्रन्थः लोकप्रियः अभवत् ।एषः आङ्ग्लभाषया अनूद्य प्रकाशनीयः इति मतिः अभवत् तस्य । १९१५ तमे वर्षे आङ्ग्लभाषया अनूद्य लोकार्पणमकरोत् ।

काचित् घटना : "नाल्वडिकृष्णराज-ओडेयरः" कदाचित्   जर्मनिदेशं गतवान् । तस्मिन् समये जर्मन् विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिं द्र्ष्टुं गतवान् । तदा उपकुलपतिः ’ ओ किम् भवान् श्यामाशास्त्रिणां नगरात् आगतवान् वा " ? इति  एतदनन्तरम् मैसूरुनगरं  प्रत्यागत्य महाराजः शास्त्रिणं राजभवनम् आकार्य पुरस्कृतवान् ।. "मैसूरप्रदेशे  अहमेव राजा, भवान् तु प्रजा, परन्तु मैसूरुप्रदेशात् बहिः भवतः नाम्ना  अहम् अभिज्ञातः " इत्युक्त्वा जर्मनिदेशे प्रवृत्तां घटनाम् उक्तवान् ।

## लब्धपदव्यः
१९१९ तमे वर्षे  श्यामाशास्तिर्णे वाषिङ्ग्टन् विश्वविद्यालयः गोरवडाक्टरेट्उपाधिम्(विद्यावारिधि) अदात् । १९२१ तमे वर्षे कोल्कता विश्वविद्यानिलयः अपि  डाक्टरेट्-उपाधिम् प्रायच्छत् ।

‎

वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अ

संस्कृतवर्णमालायां  प्रथमः  वर्णः। त्रयोदशस्वरेषु अन्यतमः। एषः ह्रस्वस्वरः । पञ्च मूलस्वरेषु अन्यतमः। उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः।
**अकारोविष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः। मकारस्तु स्मृतोब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मकः॥**  
## नानार्थाः
**अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे। गौरवेऽन्तःपुरे हेतौ भूषणेऽङ्घ्रावुमेज्ययोः॥** 
#विष्णुः
#वासुदेवः
#ब्रह्मा
#चतुर्मुखः
#परमेश्वरः
#महादेवः 
#कूर्मः
#प्राङ्गणम्
#युद्धम्
#सङ्ग्रामः
#गौरवम्
#मर्यादा
#अन्तःपुरम्
#हेतुः
#कारणम् 
#भूषणम्
#आभरणम्
#चरणः
#पादः
#पार्वती
#गौरी
#यागः 
#यज्ञः
**सुखज्ञानमुमारातिगिरिभूमिद्रुमालिषु। मृगसिंहवराहर्क्षतरक्षुगवयेष्वपि॥**
#सुखम्
#ज्ञानम्
#शत्रुः
#गिरिः
#भूमिः
#वृक्षः
#भ्रमरः
#मृगः
#हरिणः
#सिंहः
#वराहः
#भालूकः
#मृगादः
#गवयः
**अशब्दः स्यादभावेऽपे स्वल्पार्थप्रतिषेधयोः। अनुकम्पायां च तथा वासुदेवेत्वनव्ययः॥**
#अभावः
#प्रतिषेधः
#स्वल्पम्
#अनुकम्पः
**नञ्” सम्बन्धित “अ” कारस्य षट् भेदाः प्रकीर्तिताः।**
उदाहरणानि,
#सादृश्यम्      - अब्राह्मणः
#अभावः        - अपापम्
#भेदः           - अनश्वः
#अल्पत्वम्     - अनुदरा कन्या
#अप्राशस्त्यम्  - अपशवः
#विरोधः        - अधर्मः
**उपसर्गस्वरविभक्तिप्रतिरूपकाश्चेति ” स्वरादिगणसूत्रे “अ” इति सिद्धान्तकौमुद्यामुदाहृतं मनोरमायाञ्च “अ” संबोधने अधिक्षेपे निषेधे चेति व्याख्यातम्।** 
       

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आ

संस्कृतवर्णमालायां (वर्णसमाम्नाये)  द्वितीयः वर्णः अस्ति ।  एषः दीर्घस्वरः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति । अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः। ईषदर्थे “आ” कारस्य उपयोगं कुर्वन्ति।

## नानार्थाः
#स्मृतिः
#स्मरणम्
#अङ्गीकारः
**"आ" प्रगृह्यं स्मृतौ वाक्येऽनुकम्पायां समुच्चये - मेदिनि**
#अनुकम्पा
#दया
#समुच्चयः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
इ

एषः तृतीयः वर्णः । एषः ह्रस्वस्वरः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति ।इचुयशानां तालु -सि० कौ०

## नानार्थाः
**"इ" विचित्रे स्मरे पुमान् - वैजयन्ती**
**"इ" खेदे च रुषोक्तौ चापाकरणानुकम्पयोः - मेदिनीकोशः**  
#कामः - “इ" कारःउच्यते कामः- एकाक्षरकोशः
#दया 
#आश्चर्यम्
#निन्दा
#दुर्वाक्
#खेदः
#निराकरणम्
**इकारः फणिरत्नार्चिष्वग्रतोऽर्थगुहार्थयोः। हरे करेणौ कक्ष्यान्ते निशाकरकरेस्मरे॥** 
#सर्पः
#रत्नम्
#कान्तिः
#पुरोभागः
#रहस्यम्
#ईश्वरः
#करेणुः
#अन्तःपुरम्
#चन्द्रस्य किरणः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ई

वर्णमालायां चतुर्थः वर्णः । एषः ह्रस्वः स्वरः(अच्) अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।उच्चारणस्थानं तालु  अस्ति ।

## नानार्थाः
#मन्मथः 
#कामदेवः
**“ई” विषादेऽनुकम्पायां लक्ष्म्यां पुनरनव्ययम् – मेदिनीकोशः**
#विषादः 
#अनुकम्पा
#लक्ष्मी
**“ईकारोऽब्जदले लक्ष्म्यां वाण्यां कमलकेसरे। रसनायां शक्रचापे बाणे फणिनि कन्दरे – रत्नकोशः”** 
#पद्मदलम्
#सरस्वती
#कमलकेसरः
#रसना
#कन्दरः
#सर्पः 
#शरः
#शक्रचापः, इन्द्रधनुः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लृ

एषः ह्रस्वः स्वरः । अस्य दीर्घरूपं नास्ति ।स्वरवर्णेषु एषः नवमः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानंदन्ताः सन्ति।

## नानार्थाः
**"लृकारो देवताम्बायां भुवि कुध्रे च कीर्तितः" – मेदिनीकोशः**
#अदिति
#भूमिः 
#कुधरः (पर्वतः) 
**“लृ कुत्सायां विस्मये च”- हेमकोशः**
#निन्दा
#विस्मयः

वर्गः:वर्णमाला

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ए

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु  दशमः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठतालु अस्ति ।

## नानार्थाः
**“एकारस्तेजसि जले रात्रौ हर्म्योदरे हरौ। व्योम्न्येकादशसंख्यायां दिनादौ मणिकुट्टिमे॥“ – नानार्थरत्नमाला**
#तेजः
#जलम्
#रात्रिः
#हर्म्योदरम्
#विष्णुः
#आकाशः
#एकादश(एकादश संख्यायां)
#प्राथःकालः 
#मणिकुट्टिमः( रत्नवेदिका )
**“ए स्मृतावप्यसूयानुकम्पामन्त्रणहूतिषु” - मेदिनीकोशः** 
#स्मृतिः 
#असूया
#दया
#संबोधनम्
#आह्वानम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मेदिनीपर्वतः

**मेदिनीपर्वतः** (Medini Hill) कर्णाटकराज्यस्य उत्तरकन्नडमण्डलस्य कुमटा-उपमण्डले अस्ति । कुमटातः दोड्डमनेघट्टमार्गद्वारा सिद्धापुरगमनमार्गे ८ कि.मी दूरे चन्दावर इति ग्रामः इतः हुलिदेवरकोड्ळिगे इति ग्रामः ६ कि.मी दूरे अस्ति । ततः २ कि.मी. पादचलनेन मेदिनीति ग्रामः प्राप्यते । मेदिनीपर्वतस्य सानुप्रदेशः एव अयं ग्रामः । अयं ग्रामः कुग्रामः इत्येव प्रसिद्धम् । मेदिनीग्रामस्य नाम सार्थकम् अस्ति । मानवानां कल्पनायां देवतानां वासार्थं प्रशस्तं सुन्दरः भूप्रदेशः । अत्र कृषिकर्मणा उत्पादिताः सुगन्धभरिताः सूक्ष्मतण्डुलाः विश्वप्रसिद्धाः । सुगन्धशलिक्षेत्राणां मध्ये सञ्चरद्भिः अग्रे पर्वतारोहणं कर्तव्यं भवति । अयं पर्वतः सह्याद्रिशृङ्खलायाम् एव अन्तर्गच्छति । सम्पूर्णः पर्वतः निबिडारण्येन आवृतः अस्ति । अतः पर्वतारोहणमार्गः दुर्गमः भवति । पर्वतमस्तके ऐतिहासिकस्थानं पुण्यमन्दिरं वा नास्ति । पर्वतमस्तके विशालः शाद्वलः, समप्रदेशः, लघु लघु शिखराणि च सन्ति । सस्यजातिवैविध्यं पशुपक्षिकुलविविधतां च ज्ञातुं  शुद्धजलवायुपरिसरस्य अनुभवः च प्राप्तुम् अत्र शक्यते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ऊ

वर्णमालायां षष्ठः वर्णः अस्ति । एषः दीर्घः स्वरः अस्ति । अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।

## नानार्थाः
**“ऊकारः पुरुषे चन्द्रे राजपुत्रे गले सुरे। प्राङ्गणोपमयोः पूर्णकुम्भे वणिजि रक्षणे”-  नानार्थरत्नमाला** 
#पुरुषः 
#चन्द्रः
#राजपुत्रः 
#कण्ठः 
#सुरः
#प्राङ्गणम्
#सादृश्यम् 
#पूर्णकुम्भः
#वर्तकः
#वणिक्
**“रक्षणे चापि ऊकारः ऊकारो ब्रह्मणि स्मृतः” – एकाक्षरकोशः**
#रक्षणा
#ब्रह्मा
**“ऊ रक्षणे रक्षके च सूच्यां स्यूतावनव्ययम्” - हेमकोशः**
#सूची
**“ऊ वाक्यारम्भेऽनुकम्पारक्षाहूतिष्वनव्ययम्” - विश्वप्रकाशः**  
#वाक्यारम्भः (वाक्यारम्भे “ऊ” उपयुज्यन्ते)
#अनुकम्पा
#रक्षकः
#आह्वानम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
ऋ

वर्णमालायां सप्तमः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति| अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति ।

## नानार्थाः
**“ऋकारः कुञ्जरे शैले धीभेदे देवमातरि। भावे देवरिपौ नद्यां सुरायां देवरे दिवि “ – नानार्थरत्नमाला** 
#गजः
#शैलः
#धीभेदः(बुद्धेः भेदः)
#देवता शत्रवः
#देवरः (पत्न्यायाः सहोदरः)
#स्वभावः
#नदी
#सुरा(मद्यम्)
#अदिति
#दिवि (स्वर्गः)
**“ऋ कुत्सायां च वाक्ये च देवमातर्यनव्ययम्”- हेमकोशः**
#परिहास्यम्
#संबोधनम्
**“ऋ-गतौ प्रापणे च”**

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
ॠ

वर्णमालायां अयं अष्टमः वर्णः अस्ति । । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम्  । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति ।  ऋटुरषाणां मूर्धा ।सि० कौ०

## नानार्थाः
**“ॠ वाक्यारम्भे रक्षायां वक्षः स्मृत्योरनव्ययम्। देवाम्बायां दनौ चापि भैरवे दनुजे गतौ॥“ – मेदिनीकोशः**  
#भैरवः 
#दनुजः (दानवः)
#स्मृतिः
#वक्षस्स्थलम्
#अदिति
#देवाम्बा
#गमनम्
#रक्षणा
**“ॠ- गतौ” (ॠणोति)**

वर्गः:वर्णमाला

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ऐ

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु एकादशः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठतालुअस्ति ।

## नानार्थाः
**“ऎकारो दिङमुखे हस्ते हरेऽद्रिशिखरे त्वचि”-नानार्थरत्नमाला**
#दिक्
#हस्तः
#शिवः
#पर्वतस्य शिखरभागः
#चर्मम्
**“ऐ शब्दो दृश्यतेहूतौ स्मृत्यामन्त्रणयोरपि” - मेदिनीकोशः** 
#आह्वानम्
#स्मृतिः
#संबोधनम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ओ

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु द्वादशः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।

## नानार्थाः
**“ओकारस्तु भवेद्ब्रह्मा”- एकाक्षरकोशः**
ब्रह्मा
**"ओ सम्बोधन आह्वाने स्मरणे चानुकम्पने” – मेदिनीकोशः**
#सम्बोधनम्
#आह्वानम्
#स्मरणम् 
#अनुकम्पा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
औ

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु  त्रयोदशः  वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।

## नानार्थाः
**“ओऔशब्दौ तु होहौवसम्बुद्ध्याह्वानयोर्मती। विधातरि क्रमाद्विष्णावोऔशब्दावनव्ययौ॥“- हेमकोशः**  
#विष्णुः
#अनन्तः
#शब्दः
#भूमिः
**“औशब्दः कथितो हूतौ तथा सम्बोधनेऽपि च। स्त्री तु विश्वम्भरायां स्यात्पुमांस्तु निस्वने स्मृतः”- मेदिनीकोशः** 
#आह्वानम्
#सम्बोधनम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये