नीलकण्ठ चतुर्धर

**नीलकण्ठचतुर्धरः** (ई.सप्तदशशतकम्) संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः भाष्यकारः । सः सम्पूर्णमहाभारतस्य भाष्यस्य कृते विशेषतया प्रसिद्धः अस्ति |

## जीवनपरिचय: 
**नीलकण्ठ चतुर्धरस्य** जन्म महाराष्ट्रे  अहमदनगरमण्डले कर्पूर ग्रामे अभवत् । तस्य पितुः नाम 'गोविन्द सूरि'[१] तथा मातुः नाम 'फुल्लाम्बिका' आसीत् ।[२] एष: गौतमगोत्रीयमहाराष्ट्रीय ब्राह्मण:, परन्तु एतेषां नाम्ना सह चतुर्धर: (चौधरी ) इति योजितम्। 'सप्तशती' इत्यस्य 'सुबोधिनी' नाम स्वस्यटीकायां  स्वस्य परिचयः 'चतुर्धर मिश्र ' रुपेन दत्तम्।[२] कस्मिन्श्चित् काले ते काशीनगरे अपि निवासं कृतवन्तः। तेषाम् सर्वाधिकप्रसिद्धकृति: महाभारतस्य  'भारत-भावदीपम् ' इति  टीकायाः रचना 'काशी ' नगरे कृतवान।  तेषां पुत्रस्य नाम गोविन्दः आसीत।तस्य पुत्रः (अर्थात् नीलकण्ठस्य पौत्रः) शिवः पैथननगरे निवसन् १७४६ तमे वर्षे "धर्मतत्त्वप्रकाशः" इति पुस्तकस्य रचनां कृतवान् । नीलकण्ठस्य शिवताण्डवभाष्यस्य तिथिः १६८० ई., गणेशगीतायाः टीका च १६९३ ई. भारतभवदीपस्य विविधाः पाण्डुलिपयः १६८७ ई.तः १६९५ ई.पर्यन्तं भवन्ति । अतः आचार्यबलदेव उपाध्यायः तान् १६५० ई.तः १७०० ई.पर्यन्तं इति ज्ञापयति 

## रचनात्मकपरिचय: 
### मन्त्ररामायणं मन्त्रभागवतम्  च  
लघुचित्रम्|भारत-भवदीपटीकासहितं  सम्पूर्णमहाभारतम् (नागप्रकाशनम् देहली त:) प्रकाशितसंस्करणस्य चित्रम्
नीलकण्ठचतुर्धरस्य अमरकीर्तेः आधारः महाभारतस्य 'भारत-भवदीप' इति प्रसिद्धा टीका अस्ति । अस्मिन् भाष्ये महाभारतस्य सर्वे: १८ अध्याया: उपलब्धाः सन्ति । प्राचीनकालात् स्वसमयपर्यन्तं महाभारतस्य सर्वेषु उपलभ्यमानेषु भाष्येषु तस्य भाष्यम् अत्यन्तं उपयोगी इति मन्यते ।  वस्तुतः महाभारतस्य व्याख्यां कृतवन्तः महापुरुषेषु आचार्य नीलकण्ठस्य प्रमुखं स्थानं वर्तते । भारत-भवदीपस्य प्रस्तुतीकरणानन्तरं महाभारतस्य अन्याः टीकाः प्रायः अन्तर्धानं जातः \अधुना तेषां उल्लेखः संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासग्रन्थेषु एव सीमितः अस्ति । 

महाभारतस्य प्रसिद्धस्य भाष्यस्य आरम्भे एव सः अवदत् यत् एतस्य भाष्यस्य लेखनात् पूर्वं देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः मूलमहाभारतस्य अनेकाः पाण्डुलिपयः सङ्गृहीताः, ता: परीक्ष्य मूलस्य उपयुक्ततमं संस्करणं निर्धारितवन्तः, अस्मिन् विषये प्राचीनभाष्यकारानाम् व्याख्याः अपि अवलोकितवन्तः इति ।

अस्मिन् सन्दर्भे सः विविधपाण्डुलिपिसु  प्राप्यमाणाः विविधाः पाठविविधताः अतिरिक्तग्रन्थाः च दर्शितवन्तः, एतत् च प्रायः १२५ स्थानेषु अभवत् अद्यत्वे अपि विविधपाण्डुलिपिनां परीक्षणे तस्य भाष्ये यत् पाठविविधता प्रदर्शितं । तत् प्रायः तदेव सामग्रीं प्राप्नुमः। एतेषां ग्रन्थविविधतानां विषये पूर्वभाष्यकारानाम् भाष्यानां अंशान् अपि प्रमाणरूपेण उद्धृतवान्, महाभारतस्य प्रचलितमूलग्रन्थस्य विषये सूचनां प्रस्तोतुं  तस्य एषः विशेषः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति ॥

**बहून् समाहृत्य विभिन्नदेश्यान् कोशान् विनिश्चित्य च पाठमग्र्यम्।**

**प्राचां गुरूणामनुसृत्य वाचम् आरभ्यते भारतभावदीपः।।**

अस्मिन् सन्दर्भे सः विविधपाण्डुलिपिषु प्राप्यमाणाः विविधाः पाठविविधताः अतिरिक्तग्रन्थाः च दर्शितवन्तः, एतत् च प्रायः १२५ स्थानेषु अभवत् अद्यत्वे अपि विविधपाण्डुलिपिनां परीक्षणे तस्य भाष्ये यत् पाठविविधता प्रदर्शितं तत् प्रायः तदेव सामग्रीं प्राप्नुमः एतेषां ग्रन्थविविधतानां विषये पूर्वभाष्यकारानाम् भाष्यानां अंशान् अपि प्रमाणरूपेण उद्धृतवान्, महाभारतस्य प्रचलितमूलग्रन्थस्य विषये सूचनां प्रस्तुतुं तस्य एषः विशेषः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति 

### भारत-भवदीपम् 
स्वस्य विलक्षणव्याख्यात्मकशक्तिं  प्रदर्शयन् ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु रामायणस्य श्रीकृष्णकथायाः च सन्दर्भान् आविष्कृतवान् । तस्य "मन्त्ररामायणम्" "मन्त्रभागवतम्" इति पुस्तकानि ऋग्वेदस्य मन्त्राणां व्याख्यानसहितं संकलितम्  । "मन्त्र-रामायणम्" इत्यस्मिन् ऋग्वेदात् चयनिता -१५७ मन्त्राणां व्यवस्थितरूपेण व्याख्यां कृत्वा रामायणकथायाः उत्पत्तिः ऋग्वेदे प्रतिपादिता अस्ति।

तथा च 'मन्त्रभागवतम्' भगवान् श्रीकृष्णसम्बद्धमन्त्रसङ्ग्रहः व्याख्यानसहितः । अस्मिन् ग्रन्थे १०७ वैदिकमन्त्राणां व्याख्यानेन भाष्यकारेण वेदेषु भागवतधर्मस्य प्रमाणीकरणाय प्रयत्नः कृतः ।  सर्वे मन्त्राः क्रमशः गोकुलकाण्डम्, वृन्दावनकाण्डम्, अक्रूरकाण्डम्, मथुराकाण्डम् इति चतुर्धा विभक्ताः सन्ति । तेन न केवलं ऋग्वेदे कृष्णशब्दस्य अनुसन्धानं कृतम् अपितु भगवते कृष्णसम्बद्धस्य गोकुल-वृन्दावन-मथुरायाः अवधारणायाः वैदिक-आधारः अपि दत्तः ।

## प्रमुखकृतयः 
# **भरत-भवदीपम्** (नीलकण्ठी) – महाभारत टीका
# **मन्त्रकाशिखण्डिका**
# **मन्त्र-रामायणः**
# **मन्त्र-भागवतम्**
# **वेदान्त शतकम्**
# **शिवताण्डव-व्याख्या**
# **षट्तन्त्रीसारम्**
# **गणेशगीताटीका**
# **हरिवंश-टीका**
# **सौरपौराणिक कथासमर्थनम्**
# **विधवाविचारः**
# **आचार प्रदीप:**

## सन्दर्भाः 
## बाह्यलिङ्काः 
* मन्त्ररामायणम् (हिन्दी अनुवाद सहित) ऑनलाइन पाठ एवं पीडीएफ
* 
* श्रीमनमहाभारतं (भारतभवदीप {निलकण्ठी} टीका सहित) सम्पूर्ण, हरिवंश, चित्रशाला प्रेस, पुणे संस्करण (ऑनलाइन पाठ एवं पीडीएफ) सहित
* श्रीमनमहाभारतं (भारतभवदीप {नीलकन्ति} टीका सहित) भाग (ऑनलाइन पाठ एवं पीडीएफ)
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:संस्कृतसाहित्यम्‌