मनःसन्तोषः ध्यानं च

**मनःसन्तोषः ध्यानं च** आरम्भे उपस्थितिं जागरूकतां च व्यवहारे समावेशयति। योगः केवलं शारीरिकमुद्राणां विषयः नास्ति; मनः, शरीरं, आत्मानं च एकीकृत्य समग्रः अभ्यासः अस्ति । योगस्य एकः प्रमुखः घटकः यः तस्य परिवर्तनकारीशक्तिं वर्धयति सः मनःसन्तोषः अस्ति । ध्यानेन सह मिलित्वा मनःसन्तोषः योगवर्गस्य अनुभवं गभीरं समृद्धीकर्तुं शक्नोति । मनःसन्तोषस्य शिक्षणं तथा च भवतः योग-अभ्यासस्य ध्यानस्य समावेशः छात्राणां कृते उपस्थितेः स्थानं निर्माति, येन ते गहन-मानसिक-स्पष्टतां, भावनात्मक-सन्तुलनं, शारीरिक-चिकित्सां च प्राप्तुं शक्नुवन्ति

अस्मिन् लेखे वयं योगवर्गेषु मनःसन्तोषं ध्यानं च कथं समावेशयितुं शक्यते, मनःगतगतिस्य लाभाः, आन्तरिकशान्तिसंवर्धनार्थं ध्यानस्य भूमिका च अन्वेषयिष्यामः। वयं भवतः कक्षासु मनःसन्तोषं समावेशयितुं तथा च छात्राणां ध्यान-अभ्यासानां माध्यमेन मार्गदर्शनं कर्तुं व्यावहारिक-युक्तीः अपि प्रदास्यामः येन तेषां योग-अनुभवं वर्धते।

**== योगे मननशीलतायाः महत्त्वम् ==**

मनःसन्तोषः, तस्य मूलतः, वर्तमानक्षणस्य विषये पूर्णतया उपस्थितः, विवेकहीनः च अवगतः भवितुं अभ्यासः अस्ति । भूतकालस्य वा भविष्यस्य वा विचारेषु नष्टत्वस्य विपरीतम् । योगे मनःसन्तोषस्य अर्थः भवतः शरीरे स्थितानां संवेदनानां, भवतः श्वसनस्य लयस्य, अभ्यासस्य समये उत्पद्यमानानां विचाराणां, भावानाम् च विषये अवगतः भवति ।

यदा छात्राः मनःसन्तोषस्य अभ्यासं कुर्वन्ति तदा ते स्वशरीरस्य विषये गहनजागरूकतां संवर्धयितुं आरभन्ते, येन तेषां आसनैः (मुद्राभिः) अधिकं गभीरं सम्बद्धता भवति केवलं गतिभिः गन्तुं न अपितु प्रत्येकस्य मुद्रायाः पूर्णगहनतां शरीरे मनसि च तस्य प्रभावं च अनुभवितुं शक्नुवन्ति ।

योगशिक्षणे मनःसन्तोषस्य समावेशस्य अनेकाः लाभाः भवितुम् अर्हन्ति- १.

# **वर्धिता शरीरस्य जागरूकता** : वर्तमानक्षणं शरीरे     च संवेदनानां विषये ध्यानं दत्त्वा छात्राः संरेखणस्य, मुद्रायाः, गतिस्य च विषये     स्वस्य जागरूकतां वर्धयितुं शक्नुवन्ति। एषा उच्चा जागरूकता चोटनिवारणे सहायकं     भवति, अधिकप्रभावि अभ्यासं च प्रवर्धयति।
# **भावनात्मकसन्तुलनम्** : मनःसन्तोषः छात्रान् स्वभावनानां     मानसिकप्रतिमानानाञ्च विषये अवगतं कर्तुं शक्नोति, यत् परिवर्तनकारी भवितुम् अर्हति।     भावानाम् उत्पत्तौ लक्ष्यं कृत्वा छात्राः तान् आसक्तिं विना अवलोकयितुं शिक्षितुं     शक्नुवन्ति, तनावस्य न्यूनीकरणं कृत्वा भावनात्मकं नियमनं वर्धयितुं शक्नुवन्ति     ।
# **तनावः चिन्ता च न्यूनीभवति** : क्षणे उपस्थितः     भवितुं क्रिया छात्राणां चिन्ताभ्यः चिन्ताभ्यः च विच्छेदं कर्तुं साहाय्यं करोति।     एषा मानसिकनिश्चलता तनावस्य चिन्तास्तरस्य च न्यूनीकरणे योगदानं ददाति, येन मनः     शान्तं शान्तं च स्थितिं प्रवर्धयति ।
# **वर्धितं ध्यानं स्पष्टता च** : मनःसन्तोषः ध्यानं     एकाग्रतां च तीक्ष्णं कर्तुं सहायकं भवति, यत् जीवनस्य अन्येषु क्षेत्रेषु अपि     नेतुं शक्नोति। योगस्य सन्दर्भे एतत् विशेषतया उपयोगी भवति, यतः छात्राः स्वमुद्रासु     अधिकं उपस्थिताः भवितुम् अर्हन्ति, संरेखणं, संलग्नता च सुधरितुं शक्नुवन्ति ।

भवतः योग-अभ्यासे शिक्षणे च मनःसन्तोषस्य समावेशः अभ्यासं अधिकं परिवर्तनकारीं कर्तुं शक्नोति। एतत् छात्राणां स्वशरीरेण, श्वसनेन, वर्तमानक्षणेन च सह सम्पर्कस्य भावः पोषयति, स्वचालकविधानात् चेतनसन्निधिस्थानं प्रति स्थानान्तरितुं साहाय्यं करोति

**== योगशिक्षणे मननशीलता** **कथं समावेशनीया ==**

एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना भवन्तः स्वछात्राणां अभ्यासे मनःसन्तोषं समावेशयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति अनेके उपायाः सन्ति-

**1. श्वसनजागरूकतायाः आरम्भः**

छात्रान् स्वश्वासेन सह सम्बद्धतां कर्तुं प्रोत्साहयित्वा कक्षायाः आरम्भं कुर्वन्तु। श्वासः योगे मनःसन्तोषस्य द्वारं भवति, यतः सः सर्वदा वर्तमानः भवति, मनः वर्तमानक्षणं प्रति पुनः आनेतुं लंगररूपेण च कार्यं करोति । छात्रान् श्वसन्तः निःश्वासं च कुर्वन्तः श्वसनस्य लयं अवलोकयितुं वदन्तु, अभ्यासे निवसन्तः श्वसनं गभीरं कर्तुं मार्गदर्शनं कुर्वन्तु च।

"यथा यथा भवन्तः श्वसिन्ति तथा तथा श्वसनं भवतः शरीरं कथं पूरयति इति अवलोकयन्तु, यथा यथा भवन्तः श्वसिन्ति तथा तथा किमपि तनावं मुक्तं अनुभवन्ति" इत्यादिः सरलः निर्देशः छात्राणां तत्क्षणमेव जागरूकतायाः संवर्धनं आरभ्यतुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति *उज्जयि प्राणायाम* अथवा *दीर्घ प्राणायाम* इत्यादीनां श्वसनविधिनाम् अपि परिचयं कर्तुं शक्नुवन्ति , ये द्वे अपि श्वसनेन सह गहनतरसम्बन्धं प्रोत्साहयन्ति।

**2. मनःगतं गतिं प्रोत्साहयन्तु**

यथा यथा छात्राः मुद्राभिः प्रवहन्ति तथा तथा तेषां शरीरे संवेदनानां प्रति ध्यानं आनेतुं मनःपूर्वकं गन्तुं च प्रोत्साहयन्तु। मुद्रासु त्वरिततां परिहरन्तु, प्रत्येकं गतिं च स्वसमयं गृह्णन्तु इति स्मर्यताम् । एषः मनःप्रधानः उपायः छात्रान् प्रत्येकस्य आसनस्य पूर्णतां अनुभवितुं, क्षणे उपस्थितः भवितुं च शक्नोति ।

यथा - प्रवाहक्रमे "श्वसने भवतः बाहूनां ऊर्ध्वं गमनस्य भावः, निःश्वासस्य समये भवतः पार्श्वयोः मृदुः प्रसारः च" इत्यादिभिः वाक्यैः छात्राणां मार्गदर्शनं कुर्वन्तु श्वसनेन सह गन्तुं स्मर्यताम्, यदि तेषां मनः भ्रमितुं आरभते तर्हि मन्दं वर्तमानक्षणं प्रति ध्यानं प्रत्यागच्छतु ।

छात्रान् अविवेकस्य अभ्यासं कर्तुं, तेषां विचारान्, भावनां च अवलोकयितुं प्रोत्साहयन्तु, तेषां सद्-अशुभं इति लेबलं न कृत्वा। छात्रान् स्वशरीरेण मनसा च सह उपस्थिताः भवितुम् शिक्षयित्वा ते अप्रतिक्रियाशीलाः भवितुम् शिक्षन्ते, यत् किमपि उत्पद्यते तस्य अधिकं स्वीकारं कुर्वन्ति च।

**3. मनःसंक्रमणानां प्रयोगं कुर्वन्तु**

योगवर्गे प्रायः मुद्राणां मध्ये संक्रमणं उपेक्षितुं शक्यते, परन्तु ते मनःसन्तोषस्य अभ्यासस्य उत्तमः अवसरः अस्ति । संक्रमणकाले छात्राणां गतिं मन्दं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु, तेषां श्वसनं, स्वशरीरे संवेदनानि च केन्द्रीकृत्य। एकस्मात् मुद्रातः अन्यतमं मुद्रां प्रति प्रवहन्तः अभिप्रायेन जागरूकतायाश्च गन्तुं स्मर्यताम्।

यथा, *Downward-Facing Dog* तः *Plank Pose -पर्यन्तं गच्छन्* छात्रान् कोरं नियोजयित्वा मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन्तः स्वशरीरे परिवर्तनं लक्षयितुम् मार्गदर्शनं कुर्वन्तु तथैव स्थिता मुद्रातः तलपर्यन्तं संक्रमणं कुर्वन् छात्रान् मनःसन्तोषं स्थापयितुं स्मारयन्तु, अन्तरिक्षेण गच्छन् शरीरं कथं भवति इति विषये ध्यानं ददतु।

**4. सम्पूर्णे कक्षायां मनःसन्तोषसंकेतान् प्रस्तावयन्तु**

सम्पूर्णे कक्षायां छात्रान् मनःसन्तोषसंकेतान् प्रदातुं उपस्थिताः भवन्तु इति स्मारयन्तु। उदाहरणतया:

* "अस्मिन् मुद्रायां भवतः शरीरं कथं भवति इति अवलोकयतु।"
* "श्वासं प्रति ध्यानं दत्त्वा तस्य गतिमार्गदर्शनं कर्तुं अनुमन्यताम्।"
* "यदि भवतः मनः भ्रमितुं आरभते तर्हि मन्दं भवतः ध्यानं भवतः निःश्वासं     प्रति वा शरीरे स्थितानां संवेदनानां प्रति वा पुनः आनयन्तु।"

सम्पूर्णे कक्षायां मनःसन्तोष-स्मारकानि बुनन् भवन्तः वर्तमान-क्षण-जागरूकतां प्रोत्साहयति इति अभ्यासं निर्मान्ति ।

**5. लघु मनःविरामस्य नेतृत्वं कुर्वन्तु**

कक्षायाः समये छात्राः स्वयमेव चेक-इनं कर्तुं शक्नुवन्ति इति लघु-मनः-विरामं दातुं शक्नुवन्ति । एते विरामाः छात्राणां कृते शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च कथं अनुभवन्ति इति अवलोकयितुं अवसरं प्रददति, येन तेषां आत्मबोधः वर्धते ।

यथा, स्थितानां मुद्राणां श्रृङ्खलायाः अनन्तरं भवन्तः छात्रान् संक्षिप्तक्षणं विश्रामार्थं *बालमुद्रायां* वा *उपविष्टे अग्रे गुच्छे वा मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति ।* तेषां श्वसनेन प्रवेशं कर्तुं, शरीरे किमपि तनावं लक्षयितुम्, यत्किमपि विचारं वा भावाः वा उत्पद्यन्ते तस्य विषये अवगताः भवेयुः इति प्रोत्साहयन्तु । 

**== योगकक्षासु ध्यानम् ==**

यदा मनःसन्तोषः वर्तमानक्षणे जागरूकतायाः विषये केन्द्रितः भवति, तदा ध्यानं छात्राणां मानसिकनिश्चलतां स्पष्टतां च संवर्धयितुं साहाय्यं कृत्वा एतत् अभ्यासं गभीरतरं करोति। ध्यानं योग-अभ्यासे एकीकृत्य मनः शान्तं कर्तुं, तनावं मुक्तं कर्तुं, ध्यानं वर्धयितुं च एकं शक्तिशाली साधनं भवति ।

योगवर्गेषु ध्यानस्य समावेशः कतिपयेषु प्रमुखेषु प्रकारेषु कर्तुं शक्यते : १.

**1. आसनात् पूर्वं वा पश्चात् वा मार्गदर्शितं ध्यानम्**

वर्गस्य केन्द्रीकरणस्य आधारेण आसनस्य अभ्यासात् पूर्वं पश्चात् वा मार्गदर्शितं ध्यानं प्रवर्तयितुं शक्यते । संक्षिप्तध्यानेन अभ्यासस्य आरम्भः छात्राणां स्वं केन्द्रीकृत्य सत्रस्य अभिप्रायं निर्धारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। वैकल्पिकरूपेण मार्गदर्शितध्यानेन कक्षायाः समाप्तिः छात्राः आसनानां लाभं अवशोषयितुं स्वस्य आरामं च गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति।

सरलध्याने छात्रान् स्वश्वासे ध्यानं दातुं, मन्त्रस्य पुनरावृत्तिं कर्तुं, शान्तदृश्यस्य कल्पनां वा कर्तुं वा वक्तुं शक्यते । तान् आरामेन उपविष्टुं वा शयनं कर्तुं वा मार्गदर्शनं कुर्वन्तु तथा च तेषां ध्यानं अन्तः आनयन्तु, मनः निवसितुं शक्नोति।

यथा - "नेत्रे निमील्य गभीरं निःश्वासं गृहाण । श्वसन्तः कल्पयतु यत् वायुः भवतः शरीरं प्रकाशेन ऊर्जायाः च पूरयति । निःश्वसन् यत्किमपि तनावं तनावं वा धारयति तत् मुञ्चतु

**2. मनसा ध्यान (विपश्यना)**

विपश्यना अथवा अन्तर्दृष्टिध्यानम् एकं ध्यानरूपं यत् अविवेकी उत्पद्यमानानां विचाराणां, संवेदनानां च अवलोकनं चोदयति । आसनस्य अभ्यासस्य अनन्तरं भवन्तः स्वछात्रान् आरामदायकस्थितौ उपविश्य श्वसनस्य अवलोकनं कर्तुं आमन्त्रयित्वा विपश्यनाध्यानस्य मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति। ये विचाराः, भावनाः, संवेदनाः वा उत्पद्यन्ते ते केवलं साक्षिणः भवितुं प्रेरयन्तु ।

भवन्तः तान् निम्नलिखितनिर्देशैः मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति- "आरामेन उपविश्य नेत्राणि निमीलन्तु। परिवर्तनस्य प्रयासं न कृत्वा स्वश्वासं लक्षयितुम् आरभत। यथा यथा विचाराः उत्पद्यन्ते तथा तथा केवलं तान् अवलोकयन्तु, मन्दं च स्वस्य ध्यानं श्वसनं प्रति प्रत्यागच्छन्तु। विचारान् आगन्तुं अनुमन्यताम् आकाशे मेघाः इव गच्छन्तु च” इति ।

**3. प्रेम-कृपा ध्यान (मेट्टा)**

प्रेम-दया-ध्यानम् एकः अभ्यासः अस्ति यः स्वस्य परस्य च प्रति करुणा-सद्भावना-संवर्धनं प्रति केन्द्रितः भवति । एतत् ध्यानं योगवर्गस्य समाप्त्यर्थं सुन्दरः उपायः भवितुम् अर्हति, यतः एतत् सम्बन्धस्य, प्रेमस्य, शान्तिस्य च भावनां पोषयति ।

भवन्तः स्वछात्राणां मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति यथा- "अहं सुखी भवतु, अहं स्वस्थः भवतु, अहं शान्तः अस्तु, अहं सहजतया जीवामि" इति । एतानि वाक्यानि मौनेन पुनः पुनः वक्तुं प्रोत्साहयन्तु, अन्येषां कृते अपि एतादृशी एव कामनाः प्रसारयन्तु- "सर्वाः भूताः सुखिनः भवन्तु, सर्वे भूताः स्वस्थाः भवन्तु, सर्वे भूताः शान्तिं कुर्वन्तु" इति।

**4. शरीरस्य स्कैन् ध्यानम्**

शरीरस्य स्कैन् एकः ध्यान-अभ्यासः अस्ति यस्मिन् छात्राः व्यवस्थितरूपेण शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु जागरूकताम् आनयन्ति, यत्किमपि तनावं, असुविधां, आरामस्य क्षेत्राणि वा लक्षयन्ति एषः अभ्यासः योगसत्रस्य अन्ते विशेषतया सहायकः भवितुम् अर्हति, येन छात्राः गभीरं आरामं कुर्वन्ति, शारीरिक-अभ्यासस्य लाभं च एकीकृत्य स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।

भवन्तः छात्रान् मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नुवन्ति यत् "स्वस्य जागरूकतां पादयोः आनयनेन आरभत। भवतः पादयोः तलविरुद्धं भावः अवलोकयन्तु। शनैः शनैः स्वशरीरस्य माध्यमेन स्वस्य जागरूकताम् उपरि चालयन्तु, प्रत्येकं क्षेत्रं लक्षयित्वा-गुल्फौ, पादौ, नितम्बौ, धडौ, बाहून् , कण्ठः, शिरः च—विवेकं विना कस्यापि संवेदनानां अवलोकनम्।" 

**== योगध्यानमें सवासन की भूमिका ==**

सवासना अथवा शवमुद्रा कस्यापि योगाभ्यासस्य महत्त्वपूर्णपक्षेषु अन्यतमः अस्ति । प्रायः "ध्यानमुद्रा" इति उच्यते, यतः एतत् छात्राणां कृते अभ्यासस्य लाभं अवशोषयितुं गहनतया मनःसन्तोषस्य अवस्थायाः सह सम्बद्धतां प्राप्तुं सम्यक् अवसरं प्रदाति

सवासनस्य समये छात्राणां शरीरे यत्किमपि तनावं भवति तत् त्यक्त्वा पूर्णतया आरामं कर्तुं मार्गदर्शनं कुर्वन्तु । तेषां श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तुं प्रोत्साहयन्तु, शरीरं पृथिव्याः समर्थनं अनुभवितुं च अनुमन्यताम् । एषः अल्पध्यानस्य वा मनःविरामस्य वा आदर्शः समयः अस्ति ।

एकः विशिष्टः सवासननिर्देशः अस्ति यत् "पृष्ठे शयनं कृत्वा बाहून् पार्श्वेषु विश्रामं कुर्वन्तु, तालुकाः ऊर्ध्वमुखाः भवन्ति। नेत्राणि निमील्य, निःश्वासं प्रति ध्यानं आनयन्तु। प्रत्येकं निःश्वासेन शरीरं मृदु भवतु। यदि भवतः मनः भ्रमितुं आरभते, मन्दं पुनः मार्गदर्शनं करोति

तव निःश्वासस्य लयः। केवलं अस्मिन् क्षणे, पूर्णतया उपस्थितः भवितुं अनुमन्यताम्।"

**== उपसंहारः ==**

मनःसन्तोषः ध्यानं च शक्तिशालिनः साधनानि सन्ति ये योगानुभवं उन्नतयन्ति, मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकसन्तुलनं, शारीरिकचिकित्सां च पोषयन्ति। भवतः शिक्षणे मनःसन्तोषं समाकल्य ध्यानाभ्यासानां माध्यमेन छात्राणां मार्गदर्शनं कृत्वा भवन्तः तेभ्यः स्वस्य वर्तमानक्षणस्य च सम्बन्धं गभीरं कर्तुं अवसरं प्रयच्छन्ति।

प्रत्येकस्मिन् मुद्रायां जागरूकतायाः, उपस्थितिस्य च संवर्धनस्य कुञ्जी मनःसन्तोषः भवति, ध्यानं तु समग्रं शान्तिं निश्चलतां च वर्धयति । एते अभ्यासाः मिलित्वा शारीरिकव्यायामात् योगं सम्पूर्णमनः-शरीर-आत्म-अनुभवे परिणमयन्ति, येन छात्राः चटके चटके बहिः च संतुलनं, चिकित्सां, शान्तिं च प्राप्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति