open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अरण्यकाण्डम्

## अरण्यकाण्डस्य कथा
रामः सीता लक्ष्मणश्च दक्षिणदिशि गोदावरीतीरं प्रति अगच्छन् । तत्र ते कुटीरं निर्मीय जीवनम् आरब्धवन्तः । पञ्चवट्यां ते रावणस्य सहोदर्या राक्षस्या शूर्पणखया अमिलन् । सा रामलक्ष्मणयोः पीडनम् अकरोत् । ततः सा सीतां मारयितुं प्रयत्नम् अकरोत् । तावता लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णे च अकर्तयत् । इदं ज्ञातवान् तस्याः सहोदरः खरः राजकुमारयोः उपरि आक्रमणम् अकरोत् । रामः तान् समूलं पराजितवान् । 
इमं वार्तां ज्ञातवान् रावणः रामस्य वधां कर्तुं निश्चितवान् । राक्षसं मारीचं स्वर्णमृगरूपेण गत्वा सीताम् आकर्ष्टुम् आदिष्टवान् । स्वर्णमृगात् नितराम् आकृष्टा सीता तं वशीकर्तुं रामं प्रैरयत् । इदं राक्षसानां माया इति जानन् अपि रामः, सीतायाः अपेक्षां निराकर्तुम् अशक्नुवन् सीतां लक्ष्मणाधीनां कृत्वा मृगस्य ग्रहणाय अगच्छत् । किञ्चित् समयानन्तरं 'हा सीता' 'हा लक्ष्मण' इति आक्रन्दनं श्रुतम् । तस्य श्रवणात् भीता सीता रामस्य रक्षणाय लक्ष्मणं 'भवान् गच्छतु' इति अवदत् । सीताम् एकाकिनीं त्यक्त्वा गन्तुं निराकुर्वन्तम् अपि लक्ष्मणम् अनुरोधपूर्वकं प्रैषयत् । गमनात् पूर्वं लक्ष्मणः रेखां विलिख्य इतः बहिः अपरिचितानां मेलनाय न गन्तव्यम् इति संसूच्य एव गच्छति । तस्य बहिर्गमनानन्तरं रावणः संन्यासीवेषं धृत्वा भिक्षाय सीतायाः समीपम् आगच्छति । तेषां कुयोजनाम् अजानती सीता तस्मै भिक्षाम् अयच्छत् । तदा रावणः ताम् अपहृत्य अगच्छत् ।
पक्षी जटायुः सीतां रक्षितुम् इच्छन् रावणम् अवरुद्धवान् । रावणेन नितरां क्षतः जातः । सीता राक्षसीनाम् आश्रये अस्थापयत् । रावणः सीतां परिणयाय अनुरोधम् अकरोत् । रामे दत्तहृदया सीता रावणस्य अपेक्षां सम्पूर्णतया निराकृतवती । रामलक्ष्मणौ सीतायाः विषयं जटायुतः ज्ञातवन्तौ । तस्याः रक्षणाय प्रयासम् आरब्धवन्तः । अन्वेषणावसरे ताभ्यां राक्षसं कबन्धम् अमिलताम् । शबर्या अपि तौ अमिलताम् । सा तौ सुग्रीव-हनुमतयोः समीपं प्रैषयत् ।
## अरण्यकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः

१ उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;त्रयाणामपि लोकानामीश्वरो्ऽपि न तिष्ठति ॥

२ नानुतिष्ठन्ति कार्याणि भयेषु न बिभेति च ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति ॥

३ सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ (३७-२)

४ पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः कर्म को नु तत् ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि ॥ (५१-३२)

५ सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । 
&nbsp;&nbsp;&nbsp;शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ (६८-२४)

Pls. see details here -  http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/अरण्यकाण्डम्

वर्गः:रामायणस्य काण्डानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उमामाहेश्वरव्रतम्

## श्रीसत्यनारणकथा
भाद्रपदमासस्य पौर्णिमायां विशेषतः उत्तरभारते  भागवतः सत्यनारायणस्य कथाश्रवणं पूजा च भवतः । पूर्णिमायाः सूर्योदयात् प्राक् नदीजलस्य प्रोक्षणं कृत्वा गृहने स्नात्वा विष्णोः आराधनं भवति । श्री विष्णोः अस्यां पूजाया कदलीपत्रं फलानि पञ्चामृतं क्रमुकफलानि, तिलानि, गन्धकस्तूरिकुङ्कुमादयः, दूर्वा, तुलसी, गङ्गाजलं,  सुगन्धपुष्पाणि इत्यादीनाम् उपयोगः भवति । कथाश्रवणानन्तरं पूजा निराजनानि भवन्ति । देव्याः लक्ष्माः महादेवस्य ब्रह्मण च पूजा भवति । तदनन्तरं चरणामृतं स्वीकृत्य प्रसादभोजनं कुर्वन्ति । 

## भागवतप्रवचनम्
दक्षिणभारते साधकाः अस्यां भाद्रपदपौर्णिमायां भागवतस्य पारायणं प्रवचनं श्रवणं च कुर्वन्ति । अस्य कार्यक्रमस्य प्रोष्ठपदी इति नाम । प्रोष्ठपदं नाम भाद्रपदमासः इति । अपि च यस्मिन् मासे चतुर्दशी पूर्णिमा प्रतिपत् तिथिषु पूर्वाषाढा उत्तराषाढा च नक्षत्रे आपतति तस्य प्रोष्ठपदी इति कथयन्ति । (स्वाभाविकतया मासः नाम त्रिंशत् दिनानि तथापि पक्षाः वै मासा इति पुराणवचनानुगुणं १५दिनानां पक्षः मासवत् भवति ।)  अस्मिन् प्रोष्ठपदिषु दिनेषु भागवतस्य पठणं श्रवणस्य सम्प्रादायः अस्ति । पद्मपुराणनुगुणं पूर्वं गोकर्ण इति कश्चित् सत्विकः विप्रः भाद्रपदमसे भागवतपारायणं कृत्वा दुन्धुकारी इति नामानं स्वबन्धुं पैशाचात् विमोचितवान् । प्रलयकालस्य अनन्तरं शेषशायिनः भगवतः नारायणस्य नाभिकमलात्  चतुर्मुखब्रह्मणः जन्म अभवत् । भगवान् तं आदिशति जगतः सृष्टिं कर्तुम् । तदा ब्रह्मा स्वाज्ञानं प्रदर्शयति । तदा भगवान् नारायणः ब्रह्मदेवं स्मृत्वा भागवतस्य उपदेशं करोति । नारायणेन ब्रह्मणे भागवतोपदेशस्य कालः अयं भाद्रपदपौर्णिमायाः दनम् । अतः अस्य दिनस्य भागवतपारायण्स्य परम्परा अस्ति ।
## उमामहेश्वरव्रतम्
उमामहेश्वरव्रतस्य आचरणं भाद्रपदमासस्य पौर्णिमायां भवति । अतः पूर्वस्मिन् एव दिने शुचिर्भूत्वा पूजासङ्कल्पम् आचार्यद्वारा कृत्वा पूर्वभावी शिवपूजां कुर्यात् । तदनन्तरं देवताः ऋषीन् च सम्पूज्य हविष्यान्नेन व्रतनिष्टः भवेत् । पुनः सायम् अपि पूजां कुर्यात् । परेद्युः पूर्णिमायां स्नानाह्निकं सम्पूर्य १५ग्रन्थियुक्तं सूत्रं प्राप्त विध्यियुक्तप्रकारेण व्रताचरणं कुर्यात् । स्वर्णरचिताम् उमामहेश्वरमूर्तिं पूर्णकलशे च दैवत्वम् आहूय सम्पूजयेत् । शिवालये एव व्रताचारणमपि उचितम् एव । 

पञ्चाननमुमाकन्तमनलेन्दुरविप्रभम् ।
चन्द्रार्कशेखरं नित्यं जटामुकटामण्डितम् ॥

नित्यं शुद्धं परं ब्रह्मपुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्द्वकेशं विरूपाक्षं विश्वरूपं चिरात्मकम् ॥

एवं शिवपार्वत्योः ध्यानश्लोकं पठन् षोडषोपचारैः पूजयेत् । 
### पूर्वकथा
पूर्वं कदाचित् दूर्वासमुनिः श्रीमन्नारयणस्य दर्शनार्थं वैकुण्ठम् अगच्छात् । तदा विष्णुः लक्ष्म्या सह गरुडमारूढः कुत्रचित् प्रस्थितः आसीत् । विष्णुः त्वरायां तेन दत्तं शिवप्रसादं पाक्षिपत् । तेन क्रुद्धः दूर्वासः सः लक्ष्मा वैकुण्ठेन गरुडेन च भ्रष्टः भवेत् इति शापम् अयच्छत् । शिवप्रसादस्य तिरस्करणेन लब्धशापः नारायणः वने सञ्चरन् गौतममुनेः दर्शनं प्राप्तवान् । गौतममुनिः तम् उमामहेश्वरव्रतम् उपदिश्य तेन तं व्रतम् अकारयत् । तेन फलेन नारायणः पुनः वैकुण्ठादिसर्वं प्राप्तवान् । कालान्तरेन इन्द्रः ब्रह्मा सूर्यादिदेवाः वैद्युतः इति विप्रः एतत् उमामहेश्वरव्रतं समाचर्य स्वे स्वे इष्टार्थं समपूरयन् ।

वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
डयोस्कोरिडीस्

अयं **डयोस्कोरिडीस्** (Pedanius Dioscorides) कश्चन सुप्रसिद्धः वैद्यः । सः ग्रीक्-देशस्थः । अयं सस्येषु विद्यमानान् औषधीयान् गुणान् विवृत्य क्रि श ६० वर्षे ५ पुस्तकानि अरचयत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Dioscorides *Material Medica*, in English —the full book downloadable in PDF fileformat.
* Dioscorides *De Material Medica* in Latin
* 
* 
* *Pedacio Dioscorides anazarbeo: Acerca de la materia medicinal y de los venenos mortiferos*, Antwerp, 1555, digitized at Biblioteca Digital Hispánica, Biblioteca Nacional de España
* *Les VI livres de Ped. Diosc. de la materie medicinale*, Lyon (1559), French edition

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बालकाण्डम्

दशरथः अयोध्याधिपतिः । तस्य तिस्रः भार्याः - कौसल्या, कैकेयी, सुमित्रा च । अपुत्रः स सन्तानप्राप्त्यर्थं पुत्रकामेष्टियागम् आचरत् । तस्य फलरूपेण कौसल्यायां रामः, कैकेयां भरतः, सुमित्रायां लक्ष्मणशत्रुघ्नौ च अजायन् । एते पुत्राः परमात्मनः विष्णोः अंशेन युक्ताः आसन् । देवविरोधिनः रावणस्य संहाराय विष्णुः मानवरूपेण जन्म प्राप्तवान् । यतः रावणस्य मरणं मानवेनमात्रं शक्यमासीत् । सर्वे राजकुमाराः शास्त्रेषु शस्त्रविद्यासु च समीचीनं शिक्षणं प्राप्तवन्तः । रामः यदा १६ वर्षीयः आसीत् तदा विश्वामित्रमुनिः दशरथस्य आस्थानम् आगत्य राक्षसाः अस्माकं यज्ञकार्येषु बहु विघ्नम् आचरन्तः सन्ति । तेषां वधः कर्तव्यो ऽस्ति । तदर्थं रामं नेतुम् इच्छामि इति अवदत् । रामेण सह लक्ष्मणो ऽपि अगच्छत् । रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रम् अनुसृतवन्तः । विश्वामित्रः तौ विविधविषयेषु बोधयन् अलौकिकानां शस्त्रास्त्रप्रयोगान् अपि अपाठयत् ।

जनकः मिथिलायाः राजा । तेन कदाचिद् भूमौ खननावसरे काचित् स्त्रीशिशुः प्राप्तः । नितरां सन्तुष्टः सः दैवेन प्राप्तं भाग्यमेव एतत् इति अभावयत् । सीता इति तस्याः नामकरणं कृतम् । सीता अतीव सुन्दरी गुणयुता युवती जाता । तस्याः स्वयंवरः आयोजितः पित्रा जनकेन । शिवेन प्रदत्तं नितरां भारयुतं धनुम् उन्नीया बाणप्रयोगं कुर्यात् सः एव सीतां परिणेतुम् अर्हति इति आसीत् नियमः । विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां साकं तत्र गतः । रामेण सीता परिणीता । तथैव लक्ष्मणेन ऊर्मिला, भरतेन माण्डवी, शत्रुघ्नेन श्रुतकीर्तिः च परिणीता । तेषां विवाहमहोत्सवः महता वैभवेन मिथिलानगरे सम्पन्नः । ततः सर्वे ऽयोध्यां प्रति अगच्छन् ।

## बालकाण्डस्य नीतिश्लोकाः[सम्पादयतु] 
१ अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा ।

   क्षमा दानं क्षमा सत्यं क्षमा यज्ञश्च पुत्रिकाः ॥

   क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमया विष्ठितं जगत् ॥ (३३-९)

२ नृशंसमनृशंसं वा प्रजारक्षणकारणात् ।

   पातकं वा सदोषं वा कर्तव्यं रक्षता सता ।

   राज्यभारनिमित्तानामेष धर्मः सनातनः । (२५-१८) 

३ रक्षांसि सन्ध्याकालेषु दुर्घर्षाणि भवन्ति वै । (२६-२२) 

४ चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषतः । (३२-१६) 

५ धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजओ बलं बलम् ॥ (५६-२६)
वर्गः:रामायणस्य काण्डानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनुमानवादः (अलङ्कारशास्त्रम्)

अभिनवगुप्तस्यानन्तरं स्थितेषु लाक्षणिकेषु, ध्वनिवादखण्डनपूर्वकं स्वीयवादोपस्थापने महिमभट्टः प्रधानो भवति । सः, सर्वेषां ध्वनिभेदानामनुमानेऽन्तर्भावं प्रदर्शयितुमेव व्यक्तिविवेकग्रन्थं निर्ममे । आनन्दवर्धनः अभिधा – लक्षणा- व्यञ्जना –व्यापारानङ्गीचकार । महिमभट्टः, व्यञ्जनाव्यापारोऽनावश्यकः इति, लक्षणाव्यापारोऽप्युनुमानेऽन्तर्भावयितुं योग्य इति, च मेने । सर्वे ध्वनिभेदाः अनुमानेऽन्तर्भावयितुं युक्ता इति महिमभट्टस्य सिध्दान्तः । सः स्वीयमनुमानं काव्यानुमितिरुपमुक्त्वा नीरसधूमाग्न्यनुमानादियमत्यन्तं विलक्षणासौन्दर्यसंशोभिता चेति समुदघोषयत् ।
## महिमभट्टस्य मतम्
महिमभट्टस्य मते, अर्थो वाच्योऽनुमेयश्चेति द्विप्रकारो भवति । तत्र वाच्यार्थः, शब्दव्यापार विषयः । अस्यैव मुख्यार्थ इति नामान्तरम् । वाच्यात् तदनुमिताद्वा अर्थात् अनुमीयमानोऽर्थोऽनुमेयः । पर्वतो वह्निमान् धूमात् इति वाक्ये धूमो हेतुः, वह्निरनुमेयः । अत्र लिङ्गात् लिङ्गनो ज्ञानं भवति । अनुमेयोऽर्थो वस्त्वलङ्काररसात्मना त्रिविधो भवति । तत्र वस्त्वलङ्कारौ वाच्यावपि भवतः । रसादयस्तु केवलमनुमेया भवन्ति ।
	
महिमभट्टः व्यञ्जनावृत्तिं प्रत्याख्यातवान्, तथापि तेन ध्वनिवाद एव परिपोषं प्रापितः इति प्रतीयते । यास्तेनापि ध्वन्युदाहरणानि सर्वाणि स्वीकृतानि । परं ते न ध्वनिभेदाः किन्त्वनुमेयभेदाः इति कथने एव तस्य तात्पर्यम् । काव्यस्यात्मा रसादिरुपः एवार्थः इत्यत्र तस्यापि नास्ति विप्रतिपत्तिः । तदनन्तराः जगन्नाथपण्डितः राजादयः, अनुमानवादं खण्डयित्वा व्यञ्जनाव्यापारस्याङ्गीकरणमत्यावश्यकमिति सिध्दान्तयामासुः ।

वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रेजस्

अयं **रेजस्** कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः । अयं पर्षियादेशे जातः । अयं क्रि श ९०० वर्षे दडार तथा शीतलारोगस्य विवरणम् अकरोत् ।

":: ::; "

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आर्याछन्दः

## लक्षणम्
:**यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।**
:**अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ।।**

अर्थात्-
यस्याः प्रथमे तृतीये च पादे द्वादशमात्राः भवन्ति, द्वितीये पादे अष्टादश, चतुर्थे पादे च पञ्चदश मात्राः भवन्ति सा **आर्या** उच्यते।

## उदाहरणम्
:अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः ।
:ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ।।

## अर्थः
मूढः जनः सुखेन बोधयितुं शक्यः भवति, विद्वान् तु अनायासेनैव  अनुकूलयितुं शक्यः भवति।
किन्तु स्वल्पेन एव ज्ञानेन गर्वितमानसं जनं ब्रह्मापि प्रसादयितुम् न शक्नोति।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
पूर्णिमा

भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य मध्यकलः पूर्णिमा अथवा पूर्णिमा भवति । शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः एव पूर्णिमा अस्ति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ पूर्णः दृश्यते सा पूर्णिमा तिथिः इति व्यवहारः । भारतीयपर्वदिनानि अनेकानि पूर्णिमासु एव सम्भवन्ति ।

## पूर्णिमापर्वाणि 
* चैत्रपूर्णिमायां हनूमज्जयन्ती ।
* वैशाखपूर्णिमायां बुद्धपूर्णिमा ।  
* ज्येष्ठपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् ।
* आषाढपूर्णिमायां गुरूपूर्णिमा अथवा व्यासपूर्णिमा।
* श्रावणपूर्णिमायां संस्कृतोत्सवः अपि च उपाकर्म रक्षाबन्धनम्
* भाद्रपदपूर्णिमायां उमामाहेश्वरव्रतम् । 
* आश्वीजमासःपूर्णिमायां शरत्पूर्णिमा ।
* कार्तिकपूर्णिमायां पुष्करमेला अपि च गुरुनानकजयन्ती  दीपाराधनम् च ।
* मार्गशीर्षपूर्णिमायां श्रीदत्तात्रेयजयन्ती ।
* पुष्यपूर्णिमायां शाकम्भरीजयन्ती।
* माघपूर्णिमायां रविदासजयन्ती अपि च  कुम्भमेला
* फाल्गुणपूर्णिमायां होलीपर्व ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आत्मनः कोशेभ्यः अतिरिक्तत्वनिरूपणम्

नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने।
सविलासमहामोहग्राहग्रासैककर्मणे॥

आत्मा पञ्चकोशैः तादात्म्यात् तत्तत् कोशमयः भवतीति अतीतानन्तरश्लोके निरूपितम्। एतादृशस्य आत्मनः कथं ब्रह्मत्वं सम्पाद्यते इत्याशङ्कया इमं श्लोकमवतारयति भगवान् विद्यारण्यमुनिः,

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकतः।
आत्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकेन प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म इति साध्यते, इत्येषः अस्य श्लोकार्थः।

आत्मा पञ्चकोशेभ्यः व्यतिरिक्तः इति ज्ञाते, तस्य सच्चिदानन्दरूप-अनतिरिक्तत्वं सम्भवति। यथा, चन्दनागर्वादेः उदकादिसम्बन्धार्द्रीभावादिना जातं क्लेदजं औपाधिकं यत् दौर्गन्ध्यं स्वरूपनिघर्षणेन स्वाभाविकेन स्वेन गन्धेन आच्छाद्यते तथा, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोशविवेकतः औपाधिकं तत्तत्कोशतादात्म्यं निरस्य आत्मनि सच्चिदानन्दरूपत्वं सम्पाद्यते।

कथमात्मा पञ्चकोशेभ्यः भिन्नः इति आकाङ्क्षायाम् एषः अनुमानप्रकारः समुपपद्यते। “यद् व्यावर्तमानेष्वनुवर्तते तत् तेभ्यो भिन्नम्” इति एषः शास्त्रप्रसिद्धः नियमः। तथा हि, “आत्मा पञ्चकोशव्यतिरिक्तः , व्यावर्तमानपञ्चकोशेष्वनुवर्तमानत्वात्, यथा मणिगणेभ्यः सूत्रम्”। एषः हेतुः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां साध्यते।

तत्पूर्वम् अन्वयव्यतिरेकयोः लक्षणमुच्यते- तदभावे तत्सत्वम् अन्वयः, तत्सत्वे तदभावः व्यतिरेकः। प्रथमं अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अन्नमयकोशात् स्थूलदेहाद्वा आत्मा भिन्नः इति प्रतिपाद्यते।

स्वप्नावस्थायां स्थूलदेहस्य अभानेऽपि ’अहं घटं पश्यामि’, ’अहं कार्यं करोमि’ इत्यनेन प्रकारेण अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मनः ज्ञानम् अनुवर्तते। अतः स्थूलदेहात् भिन्नः आत्मा इति ज्ञायते। एषः आत्मनः अन्वयः। तस्यामेव स्वप्नावस्थायाम् अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मज्ञानस्य अनुवर्तमानत्वेऽपि अन्नमयकोशः स्थूलदेहः वा नानुवर्तते इत्येषः तस्य व्यतिरेकः।

सुषुप्तिकाले लिङ्गशरीरस्य अभानं वर्तते, तथापि अज्ञानस्य ज्ञानं वर्तते। यतः सुप्तोत्थितः सः ’अहं सुखमस्वाप्सं, न किञ्चिदवेदिषम्’ इति वदतीत्यतः सुषुप्तिकालेऽपि अहम्प्रत्ययविषयीभूतस्य आत्मनः अनुवर्तनमासीत् इति गम्यते। यतः या या स्मृतिः सा सा अनुभवपूर्विका। अतः एषः आत्मनः अन्वयः। सुषुप्तिकाले आत्मनः भानेऽपि लिङ्गशरीरस्य अभानात् तत् तस्य व्यतिरेकः।

ननु पञ्चकोशविवेचनमारभ्य लिङ्गशरीरविवेचनं कुर्वन्तः सन्ति। अनेन प्रकरणविरोधः न आगच्छति वा इति चेत् न, “तद्विवेकाद्विविक्ताः स्युः कोशाः प्राणमनोधियः”। लिङ्गशरीरविवेचनेनैव प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयकोशेभ्यः अपि आत्मनः पार्थक्यदर्शनात्।

ननु कोशत्रयमपि लिङ्गशरीरेणैव उच्यते चेत् तत्र प्राणादिकोशत्रयेषु अपि अभिन्नत्वं सिद्ध्यति इति चेत् न,। प्राणादिकोशत्रयं लिङ्गशरीरे विद्यमानसत्वरजसः अवस्थाविशेषतः भिद्यते।

समाध्यवस्थायां सुषुप्ति-उपलक्षितस्य कारणशरीरस्य आनन्दमयकोशस्य अभानेऽपि अहमित्याकारकज्ञानस्य अनुवर्तनम् अनुभवात् गम्यते। एषः आत्मनः अन्वयः। समाध्यवस्थायाम् अहमित्याकारकज्ञाने सत्यपि आनन्दमयस्य अभानम् अनुभूयते। एषः तस्य व्यतिरेकः।

एवं यथा व्यावर्तमानेषु मणिगणेषु अनुवर्तमानं सूत्रं व्यावर्तमानेभ्यः मणिगणेभ्यः भिद्यते तथा व्यावर्तमानेषु पञ्चकोशेषु अनुवर्तमानः आत्मा व्यावर्तमानपञ्चकोशेभ्यः भिद्यते इति अनेन सिद्धम्।

एवं निष्कल्मषस्य आत्मनः ब्रह्मत्वं निरूपितम्॥

**- वासुदेवः आहितानलः**

वर्गः:योगः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बङ्गालविभजनम्

क्रि.श.१९०५तमे वर्षे वैस्राय्, गवर्नर् जनरल् लार्ड् कर्जन् च (१८९९-१९०५) वङ्गदेशस्य इत्युक्ते बङ्गालप्रन्तस्य प्रशासनात्मक्मिकायाः सौकर्यर्थे द्विधाविभागः भवेत् इति आदिष्टवन्तौ ।  कारणं तु बृहत्प्रदेशस्य वङ्गदेशस्य जनसङ्ख्या अधिका आसीत् । बङ्गालस्य हिन्दुपण्डितानां प्रभावः राष्ट्रस्य प्रान्तीयस्य च राजकीये तेषां प्राबल्यम् आसीत् । अतः ब्रिटिष् सर्वकरेण समग्रः बङ्गालः वङ्गः भङ्गः च इति द्विधा विभक्तः । अस्सामस्य पूर्वबङ्गालस्य च डाका राजधानी, पश्चिमबङ्गालस्य कल्कत्ता (आधुनिका कोल्कता) राजधानी अभवताम् । अविचार्य वङ्गभङ्गस्य कारणेण बङ्गालीयाः कोपाविष्टाः । आङ्ग्लसर्वकारः भारतीयानाम् अनुमतिं न अभिप्रायमपि न आपृच्छत् । एतत् आङ्ग्लानां विभजनं प्रशासनम् इति तन्त्रानुगुणमेवास्ति इति ज्ञात्वा जनाः आन्दोलनम् प्रारभन्त । पत्रिकाः विरुध्य लेखान् प्रकाशितवत्यः । ततदन्तरं भारतीयकाङ्ग्रेस् स्वदेशीयम् आक्रोशं आरभ्य ब्रिटिष् पदार्थानां निर्बन्धम् अघोषयत् ।  तस्मिन् कालखण्डे रवीन्द्रनाथ ठगोर् महोदयः स्वरचितं गीतं (पुनीतमेतत् वङ्गभूमिः वङ्गजलम्... इत्यर्थे) गायन् जनानां हस्ते राक्षां बन्धयन् नायकः भूत्वा समचरत् । तस्मिन् दिने वङ्गस्य कस्यचिदपि गृहे जुल्लिका न ज्वालिता । भारतीयकाङ्ग्रेस् पक्षस्य नेतृत्वे आरब्धा ब्रिटिश् उत्पादनस्य बहिष्कारान्दोलनं सपलम् अभवत् । एतत् प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरं सम्भूतम् अतिबृहत् विरोध्यान्दोलनम् । अनेन आङ्ग्लविरोधस्य सर्वशक्तीः एकपदे एव आङ्ग्लेषु प्रयुक्तमिव अभवत् । काश्चन विस्फोटकस्य घाटनाः अभवन् । मुस्लिमानां कश्चिन्नियोगः वैसराय् लार्ड् मिण्टो (क्रि.श.१९०५ - १०) इत्येनं दृष्ट्वा अग्रे सम्भाव्यमानस्य सांविधानिकप्रगतेः विषये मुसल्मानजनानां विशेशानुकूल्यं प्रकल्पयितुं प्रार्थनाम् अकुर्वन् ।

वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः‎
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वियोगिनिच्छन्दः

## लक्षणम्
:**विषमे ससजाः गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियोगिनी।**

अर्थात्-
यस्मिन् पद्ये विषमे पादे अर्थात् प्रथमे तृतीये च पादे क्रमेण सगणद्वयम्, एकः जगणः, एकः गुरुः एते भवन्ति 
तथा च समे पादे अर्थात् द्वितीये चतुर्थे च पादे क्रमेण एकः सगणः, एकः भगणः, एकः रगणः, एकः लघु तथा च
एकः गुरुर्भवति तदा **वियोगिनीछन्दः** भवति।

## उदाहरणम्
:सुहृदामुपकारकारणाद् द्विषदामप्यपकारकारणात्।
:नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्जठरं को न बिभर्ति केवलम्।।

## अर्थः
मित्राणाम् उपकारार्थं शत्रूणाम् अपकारार्थं च बुधैः नृपसंश्रयः इष्यते, जगत्यस्मिन् केवलं जठरं को न
बिभर्ति ? अर्थात् स्व-उदरं तु सर्वेऽपि जनाः बिभरति।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
इन्द्रवज्राछन्दः

## लक्षणम्
**स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः।**

यस्मिन् छन्दसि क्रमेण यदि तगणद्वयम्, एकः जगणः,तथा च गुरुद्वयं भवति तर्हि  **इन्द्रवज्रा** भवति।
अस्मिन् छन्दसि **एकादशाक्षराणि** भवन्ति।

## उदाहरणम् १ 
:पुत्रीति जाता महतीह चिन्ता, कस्मै प्रदेयेति महान् वितर्कः।
:दत्ता सुखं प्राप्स्यति वा न वेति कन्यापितृत्वं खलु नाम कष्टम्।।

उदाहरणम् २ ==
ग्लानो हि धर्मोभ्युदितो ह्यधर्म आत्मानमस्मिन्हि सृजामि पार्थ। 
सद्रक्षणायासुरनाशनाय धर्मं पुन: स्थापयितुं युगेषु॥

## अर्थः
पुत्र्याः जन्मनानन्तरमेव पितुः चिन्ता आरभ्यते। यदा सा युवतिः भवति तदा कस्मै प्रदेयेति महान् वितर्कः भवति। 
विवाहात्परम् अपि सुखं प्राप्स्यति न वा इति चिन्ता भवति। अतः कन्यापितृत्वमेव कष्टाय वर्तते।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
उपेन्द्रवज्राछन्दः

## लक्षणम्
**उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ।**
यस्मिन् छन्दसि क्रमेण यदि एकः जगणः, एकः तगणः, पुनः एकः जगणः, ततः गुरुद्वयं  यदि भवति तर्हि **उपेन्द्रवज्रा** भवति।

छन्दोमञ्जरीकारस्तु **उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा** इति उपेन्द्रवज्रायाः लक्षणं वदति। तात्पर्यन्तु उभयोरपि लक्षणयोः समानं वर्तते।

## उदाहरणम्
:त्वमेव माता च पिता त्वमेव । त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव ।

:त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव । त्वमेव सर्वं मम देव देव।।

अर्थस्तु स्पष्टः एव अस्ति खलु।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
भारतस्य प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः

thumb|250px|समरदृश्यम्
भारतीयेषु स्वातन्त्र्यभावनाजागरणाय सावरकरः ईशवीये १८५७तमे वर्षे सम्भूतस्य स्वतन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य चरितं समग्रं सप्रमाणं लिखितवान् । तस्य पुस्तकस्य नामाऽपि "१८५७ प्रथमस्वात्न्त्र्यसङ्ग्रामः" इति कृतवान् । आङ्ग्लपालकाः एतस्य सङ्ग्रामस्य गौरवं न्यूनीकर्तुमेव एतं सैनिकद्रोहमिति प्रचारितवन्तः । किन्तु सावरकरस्य पुस्तकेन तस्य सङ्ग्रामस्य सत्यस्वरूपं सर्वैः ज्ञातम् । १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य समाप्त्यनन्तरं ५० वत्सराणि समाप्तप्रायाणि । तस्मिन् अवसरे आङ्ग्लराजधान्यां लण्डन् नगर्याम् कञ्चन कार्यक्रमम् आयोजितवन्तः । एतस्य स्वातन्त्र्यसाधनङ्ग्रामस्य रजतोत्सवाय बारिष्टराणां, पण्डित श्यामजी कृष्णवर्मा, मेडम् कामा इत्यादिभ्यः अपि उत्तमः सहकारः लब्धः ।

## छात्रान्दोलनम्
प्रथमस्वातन्त्र्यसाधनसङ्ग्रामस्य गौरवचिह्नम् एकं निर्मितवन्तः। तत् चिह्नं भारतीयछात्राः, भारतदेशस्वातन्त्र्यानुरागिणः सर्वे वक्षःस्थले धृत्वा लण्डन् नगरवीथीषु सोत्साहम् अटितवन्तः । एतत् गौरवचिह्नं सगर्वं धृत्वा अटितेषु छात्रेषु मदनलाल् धिङ्ग्रा अन्यतमः । तद् धृत्वा यदा सः विद्यालयप्राङ्ग्णे अटन्नासीत्, तदा केचन आङ्ग्लेयछात्राः तम् परिहसितुं प्रयत्तवन्तः । धिङ्ग्रा कोपेन स्वछुरिकां हस्ते स्वीकृतवान्, तदा ते पलायिताः । अस्मिन् रजतोत्सवकार्ये लण्डन्-नगरे अभिनवभारतस्य कार्यक्रामाणां वेगः अभिवृध्दः । एतस्याः संस्थायाः सभ्याः रहसि विस्फोटनगोलिकाः निर्मान्ति स्म । लक्ष्यवेधने गोलकास्त्रप्रयोगस्य अभ्यासमपि आरब्धवन्तः । सावरकरेण लिखितं " १८५७ प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः " इति ह्स्तलिखितपुस्तकं निगूढं भारतदेशम् आगतम् । तस्य पुस्तकस्य गूढतया मुद्रापण्स्य प्रचारनस्य च भार: गणेशेन स्वीकृत: । एषः विषयः सर्वकारेण ज्ञातः । एतत् पुस्तकं राजद्रोहवर्धकं भावयन् आङ्ग्लसर्वकारः मुद्रणार्थं स्वीकृतं मुद्रणालयं पिहितवान् लिखितपुस्तकमपि सर्वकारः स्वायत्तीकुर्यादिति विचिन्त्य गणेशः गूढतया फ्रान्सदेशं प्रेषितवान् । भारतीयभाषायां स्थितस्य तस्य पुस्तकस्य फ्रान्सदेशे मुद्रणम् असाध्यम् । अतः तत् आङ्ग्लभाषया अनूद्य मुद्रापणीयम् अभवत् । अनन्तरं तस्य पुस्तकस्य प्रतिकृतयः रहसि भारते प्रविष्टाः । अल्पदिनेष्वेव एतस्य विषयस्य वार्ता सर्वकारेण ज्ञाता । सार्वकार: झटिति पुस्तकस्य निषेधम् अकरोत् । गणेशसावरकरे राजद्रोहदोषम् आरोप्य अभियोगम् अरचयत् च । न्यायालयः तं दोषिणं निर्णीय आजीवनकारावासं प्राकटयत् ।

वर्गः:भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनानि
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोयम्बत्तूर् बैपास्

**कोयम्बत्तूर् बैपास्** भारतस्य तमिळुनाडु राज्यस्य कोयम्बत्तूर् नगरात् मार्गः अस्ति।

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रुफिनस्

अयं **रुफिनस्** "हर्बल्" नामकस्य पुस्तकस्य लेखकः । सः स्वस्मिन् पुस्तके सामान्यं सस्यविज्ञानम्, औषधीयानि सस्यानि च विवृतवान् ।

वर्गः:विदेशीयलेखकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हर्बल्

"हर्बल्" इत्येतत् किञ्चित् पुस्तकम् । अस्य पुस्तकस्य लेखकः रुफिनस् नामकः । अस्मिन् पुस्तके सामान्यं सस्यविज्ञानम्, औषधीयानि सस्यानि च विवृतानि सन्ति ।

वर्गः:पुस्तकानि
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माण्डिनो डि लूज्जि

अयं **माण्डिनो डि लूज्जि** विश्वे एव प्रथमवारं १३१५ वर्षे अङ्गच्छेदनं कृत्वा शरीरस्य वर्णनम् अकरोत् ।

## बाह्यसम्पर्कततुः
*Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries High resolution images of works by Mondino de Luzzi in .jpg and .tiff format.

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आर् लेनेक् मानारल्

(कालः -१७. ०२. १७८१ तः १३. ०८. १८२६)

अयम् आर् लेनेक् मानारल् (René Laennec) कश्चन प्रसिद्धः फ्रेञ्च्-वैद्यः । सः १७८१ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । एषः स्यन्दमापिन्याः (स्केतस्कोप्) निर्माता । अयं फ्रान्स्-देशस्थः । सः १३१६ वर्षे जगति प्रथमवारं स्यन्दमापिनीं रूपितवान् । सः १८२६ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १३ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:फ्रेञ्च्-देशीयाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्पन्दमापिनी

thumb|right|200px|आधुनिकी स्यन्दमापिनी

इयं स्यन्दमापिनी किञ्चित् उपकरणम् । अस्य उपकरणस्य निर्माता अस्ति आर् लेनेक् मानारल् । अस्य उपकरणस्य निर्माणं सः १३१६ वर्षे अकरोत् । इदम् उपकरणं वैद्यकीये क्षेत्रे उपयुज्यते ।

वर्गः:चिकित्सोपकरणानि
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उपजातिच्छन्दः

## लक्षणम्
:**अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः।**
:**इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम।।**

इदानीमेव उक्ते ये द्वे लक्षणे वर्तेते ताभ्यां लक्षणाभ्यां युक्तौ यदीयौ पादौ भवतः तदा उपजातिर्ज्ञेया।
तथैव अन्यासु मिश्रितासु अपि इदमेव नाम वदन्ति अर्थात् उपजातिः भवतीति आचार्याः वदन्ति|

## उदाहरणम्
:कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम्।
:सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि।।

## अर्थः
कर्पूरम् इव गौरवर्णयुतम्, करुणायाः अवतारस्वरूपं, जगतः तत्वभूतं भुजगेन्द्रहारं,
हृदयरूपे अरविन्दे नित्यवसन्तं भवानीसहितं भवं शिवं नमामि।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
अविसेन्न

अयम् **अविसेन्न** कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः । सः अरेब्बीदेशीयः । सः क्रि श १००० तमे वर्षे वैद्यकीयं विश्वकोशं प्राकटयत् । तस्मिन् कोशे सः मेनिन्जैटिस् (मस्तिष्करोगः), टिटेनस् इत्यादीनां रोगाणां विवरणं कृतवान् अस्ति ।

"वर्गः "

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Avicenna (Ibn-Sina) on the Subject and the Object of Metaphysics with a list of translations of the logical and philosophical works and an annotated bibliography
*Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries High resolution images of works by Avicenna in .jpg and .tiff format.
*Digitized works by Avicena at Biblioteca Digital Hispánica, Biblioteca Nacional de España

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दोधकच्छन्दः

## लक्षणम्
:**दोधकमिच्छति भत्रितयाद् गौ।**
**एकादशाक्षर**युते अस्मिन् छन्दसि क्रमेण भगणत्रयं गुरुद्वयं च भवति।

## उदाहरणम्
:देव सदोध कदम्बतलस्थ श्रीधर तावकनाम पदं मे । 
:कण्ठतलेऽसुविनिर्गमकाले स्वल्पमपि क्षणमेष्यति योगम्।।

## अर्थः
हे देव हे सवत्स हे कदम्बतले स्थित श्रीधर भवतां नाम प्राणान्ते काले स्वल्पम् अपि क्षणं योगम् एष्यति।
अर्थात् मरणकाले मम कण्ठात् भवताण् नाम आगमिष्यति।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मौक्तिकमालाछन्दः

## लक्षणम्
:**मौक्तिकमाला यदि भतनात् गौ ।**

यत्र प्रत्येकम् अपि चरणे क्रमशः एकः भगणः, एकः तगणः, एकः नगणः तथा च गुरुद्वयं भवति तद्वृत्तं **मौक्तिकमालावृत्तम्** इति उद्यते ।

## उदाहरणम्
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
तोटकच्छन्दः

## लक्षणम्
:**वद तोटकमब्धिसकारयुतम्**

प्रत्येकम् अपि पादे यदा सगणचतुष्टयं भवति तदा **तोटकं** वद ।

## उदाहरणम्
:यमुनातटमच्युतकेलिकला लसदङ्घ्रिसरोरुहसङ्गरुचिम् ।

:मुदितोऽट कलेरपनेतुमघं यदि चेच्छसि जन्म निजं सफलम्।।

## अर्थः
यदि कलेरघमपनेतुमिच्छसि, तथा च यदि निजं जन्म सफलीकर्तुम् इच्छसि तर्हि श्रीकृष्णस्य नृत्यकलया शोभायमानचरणकमलस्य सम्पर्केण वर्धिता कान्तिर्यस्य यमुनातटस्य वर्तते, तत्र मुदितः सन् अट।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
प्रहर्षिणीछन्दः

## लक्षणम्
:**म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्**

अस्मिन् वृत्ते **त्रयोदशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸

एकः नगणः एकः जगणः एकः रगणः तथा च गुरुः भवति तदा **प्रहर्षिणी** उच्यते ।

## उदाहरणम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
द्रुतविलम्बितच्छन्दः

## लक्षणम्
:**द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ**

यत्र प्रत्येकस्मिन् अपि पादे यदि क्रमेण एकः नगणः¸भगणद्वयं, एकः रगणश्च भवति तर्हि 
द्रुतविलम्बितं वृत्तं भवति ।

## उदाहरणम्
:विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।

:यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ, प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्।।

## अर्थः
विपत्तिकाले धैर्यम्,अभ्युदये सति क्षमा, सभासु वाक्कौशलम्, युद्धकाले पराक्रमः,

यशसि अभिरुचिः श्रुतौ व्यसनम् इत्येते सर्वेऽपि गुणाः महात्मनां प्रकृत्या एव सिद्धाः भवन्ति।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
भुजङ्गप्रयातम्

## लक्षणम्
:**भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः**

यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यगणचतुष्टयं भवति तत्र भुजङ्गप्रयातम् इति चिन्तनीयम् ।

## उदाहरणम्
नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे त्वया हिन्दु...................

भुजङ्गप्रयातम्।

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भि:।केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५५

।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ

य य य य।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

यदा धर्मलोपो यदाधर्मवृद्धिस्तदा संसृजाम्यर्जुनाहं स्वमेव। सतां रक्षणायासतां नाशनाय पुनर्धर्मसंस्थापनार्थं तथैव॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वसन्ततिलकाछन्दः

## लक्षणम्
:**उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः**

यस्मिन् वृत्ते **चतुर्दशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यदि क्रमेण एकः तगणः¸

एकः भगणः द्वौ जगणौ गुरुद्वयञ्च भवति तर्हि  तदेव वृत्तं **वसन्ततिलकावृत्तम्** इति कथ्यते।

## उदाहरणम्
:पापान्निवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।

:आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः।।

## अर्थः
पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं निगूहति, गुणान् प्रकटीकरोति, विपत्तिकाले न त्यजति,
 
अवसरे आगते सति ददात्यपि, एतानि एव सन्मित्रस्य लक्षणानि सन्ति इति सज्जनाः प्रवदन्ति ।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
पञ्चचामरच्छन्दः

## लक्षणम्
:**प्रमाणिकापदद्वयं वदन्ति पञ्चचामरम्**

यत्र प्रत्येकम् अपि पादे प्रमाणिकापदद्वयं { जरौ लगौ, जरौ लगौ } इति भवति

तत्पञ्चचामरमिति कथ्यते । अस्मिन् वृत्ते **षोडशाक्षराणि** भवन्ति ।

## उदाहरणम्
अकोऽकि दीर्घसन्धिमाहुराद्गुणो भवेदिकि,

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वेदविज्ञानगुरुकुलम्

वेदविज्ञानगुरुकुलं भारतदेशे कर्णाटकराज्ये बेङ्गलूरुमण्डले चेन्नेनहल्लिग्रामे विद्यते । अस्मिन् गुरुकुले वेदपाठः, विज्ञानबोधनं, विविधभाषाणां बोधनञ्च भवति । दशमकक्ष्याम् उत्तीर्णाः बालकाः अत्र सप्त वर्षाणि यावत् अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति । गुरुकुलस्य विषये अधिकपरिचयार्थं वेदवि़ज्ञानगुरुकुलस्य जालताणं प्रविषन्तु| जालताणस्य सङ्केतः एवमस्ति www.vvgurukulam.org

वर्गः:गुरुकुलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पृथ्वीछन्दः

## लक्षणम्
:**जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः**- वृत्तरत्नाकर:३. ९१

।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽऽ ।ऽ   ज स ज स य ल ग।

यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः जगणः¸ एकः सगणः,  पुनः एकः जगणः, एकः सगणः,एकः यगणः एकः लघुश्च भवति ।

तद्वृत्तं **पृथ्वी**वृत्तं भवति। अस्मिन् वृत्ते अपि **सप्तदशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यतिः अष्टमे नवमे च भवति।

## उदाहरणम्
:लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्,

:पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपसासार्दितः।
 
:कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादयेत्,

:न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ।।

## अर्थः
प्रयत्नं कुर्वन् कश्चित् जनः सिकताकणान् मर्दयन् तेभ्यः तैलं प्राप्तुं शक्नुयात् ।

पिपासकुलः सन् मृगमरीचिकाभ्यः अपि जलं प्राप्नुयात् ।

किन्तु दुराग्रहिणः मूर्खस्य चित्तम् आराधयितुं न प्रभवेत् ।

## उदाहरणसङ्ग्रह:- 
१)यदा विकलधर्मता भवति चोत्थिताधर्मता,त्वजोऽपि निजमाययार्जुन जनिं तदानीं लभे। 
सतां च परिपालनं प्रमथनं खलानां तथा,करोमि विदधे स्थिरं प्रतियुगं च धर्मं पुन:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
सौन्दरानन्दकाव्यम्

**सौन्दरनन्दकाव्यम्** महाकविना अश्वघोषःकविना विरचितम् । काव्यमिदं वस्तुना बुद्धचरितम्काव्यस्य संवादिरूपम् धरति ।

‎

वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मन्दाक्रान्ताछन्दः

## लक्षणम्
:**मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद् गुरु चेत्**

अस्मिन् वृत्ते अपि **सप्तदशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸

एकः भगणः, एकः नगणः, तगणद्वयं गुरुद्वयञ्च भवति  तदा **मन्दाक्रान्ता** भवति ।

## उदाहरणम्
:शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्

:विश्वाधारं गगनसदृशं  मेघवर्णं स्

अर्थस्तु स्पष्टः एव ।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
उपवर्षः

**उपवर्षः** एकः मीमांसकः । जैमिनिसूत्राणाम् उपरि प्रथमतया वृत्तिं लिखितवान् एषः । एषः एव बोधायनः इत्यस्मिन् विषये संशयः वर्तते । परन्तु कुत्रापि स्पष्टतया उल्लेखाः न विद्यन्ते । एतस्य कालः समीचीनतया न ज्ञायते । तथापि शबरस्वामिनाम् अपेक्षया प्राकालीनः इति कारणतः प्रायः क्रिस्तशक २०० वर्षेभ्यः पूर्वं आसीत् इति वक्तुं शक्नुमः ।
## उल्लेखाः
*वृत्त्तिकारः उपवर्षः* इत्येव प्रसिद्धः । शबरस्वामिः तु एतं भगवान् उपवर्षः इत्येव उल्लिखितवान् । शङ्कराचार्याः अपि **वर्णा एव तु शब्दाः इति भगवान् उपवर्षः** इति देवताधिकरणे ऊचुः ।

वर्गः:मीमांसकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
पियोट्रो क्रेसेञ्जि

"पियोट्रो क्रेसेञ्जि" इत्याख्यः "दि ओपस् रुरालियं कमोडोरम्" इत्येतस्याः कृतेः लेखकः । सा आधुनिकवाटिकाकृषेः मूलकृतिः । १४७१ तमे वर्षे तस्याः प्रकाशनम् अभवत् । एषा कृतिः १३०० कालावधौ "पियोट्रो क्रेसेञ्जि"ना लिखिता । शतकपर्यन्तं तस्याः कृतेः हस्तप्रतिः एव आसीत् । शतकानानन्तरं तस्याः कृतेः प्रकाशनम् अभवत् ।

वर्गः:अन्यदेशीयलेखकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पौलो ब्यागेलार्डो

अयं **पौलो ब्यागेलार्डो** "लिट्ल् बुक् आन् डिसीसस् आफ् चिल्ड्रन्" इत्येतस्य पुस्तकस्य लेखकः । इदं पुस्तकं १४७२ तमे वर्षे प्रकाशितम् अभवत् । इदं शिशुवैद्यविज्ञानसम्बद्धं पुस्तकम् । अस्मिन् पुस्तके शिशूणां रोगाः, तेषां चिकित्सादिकं विवृतम् अस्ति ।

वर्गः:अन्यदेशीयलेखकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हालेण्ड्

अयं विश्वे विद्यमानः कश्चन देशः ।

वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कास्सोवारिस्

अयं कास्सोवारिस् कश्चन पक्षी अस्ति । अयम् उड्डयने असमर्थः । अयं पक्षी ईस्ट्-इण्डीस्-प्रदेशे भवति । १५१७ तमे वर्षे विश्वे एव प्रथमवारम् अस्य कास्सोवारिस्-पक्षिणः शवे (मृतशरीरम्) अन्यानि वस्तूनि प्रपूर्य तस्य आकारस्य रक्षणकार्यं प्राचलत् । तत् कार्यं हालेण्ड्-देशस्य आंस्टर्ड्याम् इत्यत्र प्राचलत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* C4 - Cassowary Conservation based in Mission Beach
* Video: Cassowary with 3 chicks drinking water at Elantra Resort, Mission Beach
* ARKive - images and movies of the southern cassowary *(Casuarius casuarius)* 
* Cassowary videos, photos and sounds on the Internet Bird Collection

वर्गः:पक्षिणः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शवः

शवः नाम मृतं शरीरम् । यस्य कस्यापि जीविनः मरणस्य अनन्तरं यत् शरीरं शिष्यते तदेव शवम् इति उच्यते । अयं शवः आङ्ग्लभाषायां Cadaver अथवा Dead body इति उच्यते ।

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समाजविज्ञानम्

समाजविज्ञानं नाम मानवसमाजस्य तथा तस्य व्यवहारस्य च अध्ययनम् । इदं समाजविज्ञानम् अपि प्रमुखतया द्विधा विभज्यते –

:१. सामाजिकं विज्ञानम्
:२. व्यावहारिकं विज्ञानम् इति ।

वर्गः:समाजविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रसूतिका

**प्रसूतिका** नाम या प्रसवं कारयति सा । इदानीं तु वैद्याः तु प्रसवं कारयन्ति । तदर्थम् एव सुसज्जिताः वैद्यालयाः अपि सन्ति । किन्तु पूर्वतने काले एतादृशी व्यवस्था न आसीत् । तदा वैद्याः अपि न आसन्, वैद्यालयाः चापि । औषधाधिकं चिकित्सा वा गृहौधम् एव अवलम्बन्ते स्म । कुत्रचित् स्थानीयाः आयुर्वेदस्य वैद्याः केचन भवन्ति स्म । गर्भवतीनां प्रसवः यदि कष्टकरः भवति तर्हि अधिकांशाः मरणम् एव प्राप्निवन्ति स्म । तादृशे काले तादृश्यः प्रसवकारणे निपुणाः वृद्धाः काश्चन भवन्ति स्म । ताः एव प्रसूतिकाः इति उच्यन्ते । ताः अनुभवद्वारा एव तां कलां सम्पादितवत्यः भवन्ति स्म ।

वर्गः:सामाजिकवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जिरोलावो फ्राकास्टोरो

, c.1528]]

अयं **जिरोलावो फ्राकास्टोरो** इटलीदेशस्थः कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः तथा तर्कपण्डितः । सः "अन्कण्टीजियम् आण्ड् कण्टीजियस् डिसीसस्" नामकं पुस्तकम् १५४६ तमे वर्षे अलिखत् । तस्मिन् पुस्तके सः कतिपय रोगाः एकस्मात् अन्यं प्रति प्रसरन्ति । कतिपय् रोगाः वस्तूनां माध्यमेन अपि प्रसरन्ति" इति विवृतवान् आसीत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Poems (Siphilis, Lib. 1-3 and others in: *Poemata Selecta Italorum, qui Seculo Decimo Sexto Latine scripserunt*, London 1808, 65-135. (Latin text)
**Hieronymi Fracastorii Syphilis sive morbus Gallicus. * - Basileae, 1536. (Latin text)
**Hieronymi Fracastorii Homocentrica; Eiusdem de causis criticorum dierum per ea quae in nobis sunt* – 1538. (Latin text)
**Hieronymi Fracastorii Veronensis Opera Omnia.* 1584. (Astron., medical, & philosophical writings, Latin text)
**Hieronymi Fracastorii Veronensis Operum Pars Prior.* 1591. (Philosoph. & medical writings, Latin text)
**Fracastor – La Syphilis (1530) – Le Mal Français (Extrait du Livre De contagionibus, 1546) *, Paris, 1869 (Latin and French transl.)
*Di Cicco, C.: *Fracastoro, Girolamo (1478-1553)* 17° Congress Eur. Acad. Dermatology and Venereology, Paris 2008, (abstract in English, links to publ.)
* Nahum Tate's English translation of *Syphilis* (a translation of 1686 in a reprint of 1714), the first full translation of *Syphilis* into any language.
* Excerpts of an English translation of *Syphilis sive Morbus Gallicus*
*University of Oklahoma Libraries, History of Science Collections, Online Galleries
* Places and memorials related to Girolamo Fracastoro

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शीतकम्

thumb|right|200px|उद्घाटितं शीतकम्

शीतलीकरणयन्त्रम् एव शीतकम् इति उच्यते । इदं शीतकम् आङ्ग्लभाषायां Refrigerator इति उच्यते । बहुकालं यावत् आहारवस्तूनां रक्षणार्थम् अस्य शीतकस्य उपयोगः क्रियते । पुरातनकाले एतेषां शीतकानां स्थाने मृद्घटानाम् उपयोगः क्रियते स्म । इदानीम् अपि निर्धनाः घर्मकाले जलं शीतलं रक्षितुं मृद्घटानाम् एव उपयोगं कुर्वन्ति ।

वर्गः:यन्त्राणि
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रसतन्त्रम्

thumb|right|रसतन्त्रम् पदार्थानां समाहरणं स्थापत्यं स्वभावं च वर्णयति।
thumb|left|१५०px|रसतन्त्रज्ञः ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां करोति
**रसतन्त्र**विषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति । शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति | स्फटिकं , काचः (लेन्स्), वर्णः, सुधा (सिमेण्ट्), निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यादीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया: च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति | अत्र अनेकविधानि आम्लानि (Acids) क्षाराः (Bases) च उल्लिखितानि | एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङ्केतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता |

चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रशास्त्रस्य उपयोगः आसीत् | पतञ्जलिमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति | क्रि.पू द्वितीये शतके जातस्य नागार्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोहालयनिर्माणार्थं वैज्ञानिकव्यवस्थां निरूपयति | परीक्षणशालायाः रचनं, तत्र आवशयकानि उपकरणानि , एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति | रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते | एकादशशतकीयः रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविधज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (Flame test) वर्णयति | देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति |

## विभागाः 
रासायनिकसम्बद्धं विज्ञानम् एव रसायनविज्ञानम् । तस्मिन् शास्त्रे अधोनिर्दिष्टाः विभागाः सन्ति ।  
:• विश्लेषकरसायनशास्त्रम् 
:• जीवरसायनशास्त्रम् 
:• अजैविकरसायनशास्त्रम् 
:• पदार्थविज्ञानम् 
:• औषधीयरसायनशास्त्रम् 
:• लोहशास्त्रम् 
:• परमाणुरसायनशास्त्रम् 
:• जैविकरसायनशास्त्रम् 
:• भौतिकरसायनशास्त्रम् 
:• सैद्धान्तिकरसायनशास्त्रम्

## आवर्तसारणी 

**Turma**&nbsp;→
**I/1**
**II/2**
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
**III/13**
**IV/14**
**V/15**
**VI/16**
**VII/17**
**VIII/18**

↓&nbsp;**Periodus**

**1**
1H

2He

**2**
3Li
4Be

5B
6C
7N
8O
9F
10Ne

**3**
11Na
12Mg

13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar

**4**
19K
20Ca
21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr

**5**
37Rb
38Sr
39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe

**6**
55Cs
56Ba
57-71
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn

**7**
87&nbsp;Fr&nbsp;
88Ra
89-103
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Uub
113Uut
114Uuq
115Uup
116Uuh
117Uus
118Uuo

**Lanthanida**
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb
71Lu

**Actinida**
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No
103Lr

seria chemica tabellae periodicae
metalla alkalicametalla alkalica terrenaLanthanidaActinidametalla transitionis 
metalla aliaMetalloidaeNon metallaHalogenicagasa nobilia

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
# http://www.vedicbooks.net/rasajalanidhi-ocean-of-indian-chemistry-medicine-alchemy-sanskritenglish-5volume-set-p-14050.html

वर्गः:रसायनशास्त्रम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मिग्नेल् सर्वेटस्

अयं **मिग्नेल् सर्वेटस्** कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः । अयं स्पेन्-देशीयः । सः १५५३ तमे वर्षे श्वासकोशद्वारा अपि रक्तं सञ्चरति इति अंशं प्रत्यपादयत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* *Christianismi Restitutio* - Full text, digitalized by the Spanish National Library.
* *De Trinitatis Erroribus* - Full text, digitalized by the Spanish National Library.
* Hanover text on the complaints against Servetus
* Hospital Miguel Servet, Zaragoza (Spain)
* Information on Calvin in Geneva which mentions Servetus 
* Michael Servetus , from the Dictionary of Unitarian and Universalist Biography
* Michael Servetus—A Solitary Quest for the Truth
* PDF; 64,1 MiB  on Michael Servetus in Basel & Alfonsus Lyncurius and Pseudo-Servetus 
* Michael Servetus Institute - Museum and centre for Servetian studies in Villanueva de Sigena, Spain
* Michael Servetus Institute: *Christianismi Restitutio*. Comments and quotes.
* Michael Servetus Research - Dr. González-Echevarría's website with text and pictures about his research on new works and life aspects of Servetus
* New opera: 'Le procès de Michel Servet' 
* Reformed Apologetic for Calvin's actions against Servetus 
* Reviews of the English translation of *Christianismi Restitutio*, published by Edwin Mellen, April 2007
* SERVETUS: HIS LIFE. OPINIONS, TRIAL, AND EXECUTION.http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.toc.htmlPhilip Schaff. History of the Christian Church, Vol. 8, chapter 16.
* Servetus International Society
* [Thomas Jefferson: letter to William Short, April 13, 1820](http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/mtj:@field(DOCID+@lit(ws03101))) - mention of Calvin and Servetus.
* Center for Philosophy and Socinian Studies

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आम्ब्रोस् पारे

अयम् **आम्ब्रोस् पारे** (Ambroise Paré ) शस्त्रविद्यानिपुणः । सः १५५० तमे वर्षे शस्त्रविद्यायाः तन्त्राणि विवृणोत् । तस्मात् एव कारणात् सः "आधुनिक्याः शस्त्रविद्यायाः जनकः" इति प्रसिद्धः अभवत् । सः १५१० वर्षे जन्म प्राप्नोत् । सः फ्रान्स्-देशीयः । बहूनां राज्ञां शस्त्रचिकित्सां कृतवान् आसीत् । सः बहूनि शस्त्रक्रियायाः उपकरणानि अपि मनिर्मितवान् । अयम् आम्ब्रोस् पारे १५९० तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Statue of Ambroise Paré, Place du Jet d'eau in Laval, France
*Biography (in French) 
*Page through a virtual copy of Paré's *Oeuvres*
*.  Bezoar stone story on pages 186–7.  Paré not a huguenot on page 84
*Famous Surgeons in History''

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फ्रान्सिस्को पजारो

अयं **फ्रान्सिस्को पजारो** स्पेन्-देशस्य पर्यटनकारः । सः १५५४ तमे वर्षे दक्षिण-अमेरिकातः आलुकानि यूरोप्-देशं प्रति आनीतवान् ।

वर्गः:स्पेन्-देशीयाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
जीन् फ्रान्स्व फर्नेल्

(कालः - १४९७ तः १५५८)

अयं जीन् फ्रान्स्व फर्नेल् नामकः प्रसिद्धः फ्रेञ्च्-वैद्यः । सः १५५४ तमे वर्षे मानवानाम् अङ्गानां रचनायाः तथा रोगलक्षणानां च विषये प्रसिद्धं पठ्यपुस्तकम् अलिखत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Clinical Cardiology: Fernel 
*Jean Francois Fernel: Biography
*Jean Fernel by Victor de Beauvillé (in French)

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हान्स् लिप्पर्शे

thumb|right|200px

(कालः - १५७० तः १६१९)

अयं हान्स् (Hans Lippershey) हालेण्ड्-देशीयः । अयम् उपनेत्राणां निर्माता । सः तथा जकारियस् जान्सन् च मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य (काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप्) निर्माणं कृतवन्तौ । तस्य पूर्णं नाम अस्ति हान्स् लिप्पर्शे इति । सः १५७० तमे वर्षे पश्चिमजर्मनीदेशे जन्म प्राप्नोत् । १५९४ तमे वर्षे तस्य विवाहः सञ्जातः । तदनन्तरं १६०२ वर्षे सः ज्जीलेण्ड्-देशस्य पौरत्वम् अपि प्राप्नोत् । १६१९ वर्षे सेप्टेम्बर्-मासे सः इहलोकम् अत्यजत् ।

वर्गः:संशोधकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जकारियस् जान्सन्

thumb|right|200px

(कालः - १५८० - १६३८)

अयं जकारियस् जान्सन् कश्चन डच्-उपनेत्रनिर्माता । सः १५८१ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पितरौ बेल्जियं-देशीयौ । सः हान्स् लिप्पर्शे इत्यनेन सह मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य (काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप्) निर्माणम् अकरोत् ।

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:संशोधकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता

#### मन्त्रः -
**॥ॐ॥ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता। मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आविरावीर्म एधि। वेदस्य म आणीस्थः। श्रुतं मे मा प्रहासीः। अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि। ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि। तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु। अवतु माम्। अवतु माम्। अवतु वक्तारम्॥ ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥**
#### अर्थः -
**वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता।** अध्ययनकाले ग्रन्थपाठे प्रवृत्ता मदीया वाक् मनसि प्रतिष्ठिता भवतु।
**मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्।** मनश्च मदीयं वाचि प्रतिष्ठितं भवतु। उभयोः एकाधारत्वं भवतु इत्यर्थः। यतः एवं अन्योन्यानुहृहीते वाङ्मनसे विद्यार्थग्रन्थं साकल्येन अवधारयितुं शक्नुतः।
**आविरावीर्म एधि।** अत्र आविश्शब्देन स्वप्रकाशं ब्रह्मचैतन्यमुच्यते। एवम्भूतः हे आविः! आत्मन्! मदर्थम् आविरेधि, आविर्भव। अर्थात् अविद्यावरणापनयनेन प्रकटीभव। अत्र तु मन्त्रे "आवीर्म एधि" इति दैर्घ्यप्रयोगः छान्दसप्रयोगः।
**वेदस्य म आणीस्थः।** अर्थात्, हे वाङ्मनसी! युवां मम ज्ञानस्य आणिनी आनेतृणी स्तः। आनयनसम्र्थे स्तः इत्यर्थः।
**श्रुतं मे मा प्रहासीः।** अर्थात्, मया श्रुतं ज्ञानं मत्सकाशात् न निर्गच्छतु, विस्मृतं माभूदित्यर्थः।
**अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि।** एवं प्रकारेण विस्मरणरहितेनाध्ययनेन अहोरात्रान् संयोजयामि। अर्थात्, अहनि रात्रौ च आलस्यं परित्यज्य निरन्तरं पठामि इत्यर्थः। तथा च, उक्तम् "अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः। धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः॥" इति। एतादृशः व्यवसायी भवेयमिति प्रार्थना क्रियते।
**ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि।** अत्र एवं विवेकः, मनसा अभिव्यञ्जितं तथ्यम् ऋतम्। वचसा अभिव्यञ्जितं तथ्यं सत्यम्। तथा च, मनसा तथ्यं सम्यग्विचार्य निर्धार्य वचसा वाचा वदिष्यामि इत्यर्थः।
**तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु।** एवं पूर्वोक्तरीत्या परिपालितेन व्रतेन तुष्टं ब्रह्मतत्वं मां शिष्यं सम्यग् बोधेन पालयतु। तथा, तत्तत्वं वक्तारं आचार्यं बोधकत्वसामर्थ्यप्रदानेन पालयतु।
**अवतु माम्। अवतु माम्।** पुनरपि ’अवतु माम्’ इत्युक्तिः फलविषया। पूर्वं साधनकाले शिष्याचार्ययोः पालनं प्रार्थितम्। इदानीम् फलकालेऽपि प्रार्थ्यते। तत्र यावत्, शिष्यस्य अविद्याकार्यनिवृत्तिः फलम्। आचार्यस्य तु विद्यासम्प्रदायसंरक्षणजनितः सन्तोषः फलम्।
**अवतु वक्तारम्।** अवतु वक्तारमिति द्विवचनम् अध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्, समाप्तिद्योतकम्।
**ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।** अन्ते च ॐ-वाच्यस्य ब्रह्मणः स्मरणेन आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिक-प्रपञ्चानाम् अत्यन्तं शमनमस्तु इति धिया ॐकारात् परं त्रिवारं शान्तिरिति पठ्यते।

वर्गः:मन्त्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अष्टाङ्गहृदयम्

इदम् अष्टाङ्गहृदयं नामकम् एका कृतिः । अस्याः कृतेः रचयिता अस्ति वाग्भटः । इयं कृतिः आयुर्वेदसम्बद्धा अस्ति । अस्मिन् पुस्तके शस्त्रचिकित्सा तथा औषधोपचारसम्बद्धाः विषयाः निरूपिताः सन्ति ।

वर्गः:आयुर्वेदः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः