एकपदशिरासनम्

**एकपदशिरासनम्** एकः सन्तुलनशीलः योगमुद्रा अस्ति यः स्थिरतां, शक्तिं, लचीलतां च सुधारयितुम् सहायकः भवितुम् अर्हति । मध्यवर्तीतः उन्नतस्तरस्य मुद्राः इति मन्यते, यत्र अभ्यासकः एकस्मिन् पादे सन्तुलनं करोति, अपरः पादः तु नत्वा शिरसि वा तस्य समीपे वा स्थापितः भवति अस्य कृते ध्यानं, एकाग्रता, शरीरस्य जागरूकता च आवश्यकी भवति । अस्मिन् मुद्रायां किं किं भवति इति विच्छेदः अत्र अस्ति ।

== **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==** ==
**एकपदशीरासनं** संस्कृतशब्दात् आगतं- १.

* **" एक "** अर्थात् "एक" ।
* **"पाद"** अर्थात् "पाद" अथवा     "पाद" ।
* **"शिरस"** अर्थात् "शिरः"     ।
* **"आसन"** अर्थात् "मुद्रा"     अथवा "आसन" ।

एवं एकपदशिरासनस्य अनुवादः *One-legged Head Pose इति भवति* । अस्मिन् एकस्मिन् पादे अन्यः पादः शिरसि स्थापितः सन्तुलनं भवति, येन अतीव तीव्रः खिन्नता भवति, बहु एकाग्रतायाः आवश्यकता च भवति ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या एकपदशिरासनं मानसिकशक्तिं शारीरिकलचीलतां च विकसितुं उद्दिश्य पारम्परिकयोगाभ्यासानां भागः अस्ति । *अन्येषां बहूनां आसनानाम् इव अस्य उत्पत्तिः हठयोगप्रदीपिका* अथवा *घेरण्डसंहिता* इत्यादिभ्यः प्राचीनग्रन्थेभ्यः ज्ञातुं शक्यते , यद्यपि *पद्मासन* अथवा *सिरसासन* इत्यादीनां *अन्येषां* अधिकलोकप्रियमुद्राणां तुलने मुख्यधारायां एतस्य व्यापकरूपेण अभ्यासः न भवति

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः :**

* संतुलनं, मुद्रां, कोरबलं च सुधरयति ।
* पादबाहुपृष्ठं च दृढं करोति ।
* विशेषतः नितम्बस्य, हम्स्ट्रिंग्, स्कन्धयोः च लचीलतां वर्धयति ।
* समन्वयं शरीरजागरूकतां च वर्धयति।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ :**

* एकाग्रतां, एकाग्रतां च वर्धयति, ध्यानार्थं उत्तमः मुद्राः भवति ।
* गभीरं श्वसनं मनःसन्तोषं च प्रवर्धयित्वा मानसिकतनावस्य निवारणं करोति।
* धैर्यं दृढतां च प्रोत्साहयति यतः तस्य स्वामित्वं आव्हानं भवितुम् अर्हति।

**आध्यात्मिक लाभ :**

* मुद्राः शिरस्य मुकुटे ऊर्जां केन्द्रीकृत्य आध्यात्मिकजागरूकतां वर्धयति,     सहस्रारं (मुकुटचक्रं) उत्तेजयति इति विश्वासः अस्ति ।
* मनःसन्तोषं, उच्चचेतनायाः सम्बन्धं च प्रोत्साहयति इति प्रसिद्धम् ।

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **पर्वतमुद्रायां ( ताडासना ) आरम्भः** : पादौ नितम्बविस्तारेण     पृथक् कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा लम्बं तिष्ठतु।
# **पादं सज्जीकरोतु** : एकं जानु नत्वा तस्य पादस्य     तलवः विपरीतपादस्य अन्तः ऊरु वा वत्सस्य उपरि दृढतया स्थापयन्तु। जानुसन्धिस्थाने     पादं न स्थापयितव्यम् इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **अन्यपादं उत्थापयतु** : अन्यं पादं शनैः शनैः     उत्थापयन्तु, जानुनि मोचयित्वा यथा सः शिरः प्राप्नोति। पादं शिरः प्रति आनयन्     सन्तुलनं स्थापयितुं प्रयतध्वम्।
# **पादं शिरसि स्थापयतु** : यदि सम्भवं तर्हि उन्नतपादं     शिरस्य उपरि स्थापयन्तु, येन पादः दृढतया स्थाने तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **Adjust Your Balance** : स्थायिपदस्य माध्यमेन     ग्राउण्डिंग् इत्यत्र ध्यानं दत्त्वा स्थिरतायै कोरं नियोजितं कुर्वन्तु। स्थितिं     धारयित्वा गभीरं श्वसितुम्।
# **शनैः शनैः प्रत्यागन्तुम्** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं     सावधानीपूर्वकं शिरःतः पादं निष्कास्य पादं पुनः अधः आनयन्तु, माउण्टन् मुद्रायां     पुनः आगच्छन्तु।

**परिवर्तनम्** : आरम्भकाः संतुलनस्य सहायतायै समर्थनेन (यथा भित्तिप्रयोगः) अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च शिरसि कण्ठे च अत्यधिकं तनावं न स्थापयितुं शक्नुवन्ति।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **कण्ठस्य तनावः** : सावधानाः भवन्तु यत् शिरसि     अधिकं भारं न स्थापयन्तु। शिरः तटस्थं स्थापयितुं कण्ठस्य संपीडनं च परिहरितुं     महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।
* **दुर्बलसन्तुलनम्** : स्थायिपदस्य माध्यमेन ग्राउण्डिंग्     तथा कोरस्नायुषु संलग्नतायां ध्यानं दत्तव्यम्। एतेन भवतः संतुलनं सुधरति, मुद्रा     च सुरक्षिता भविष्यति ।
* **अतिविस्तारः** : यदि अद्यापि प्राप्तुं न शक्यते     तर्हि पादं शिरसि बलात् न स्थापयन्तु। लचीलापनं कालेन सह आगच्छति, पादं स्थाने     बाध्यं कृत्वा चोटः भवितुम् अर्हति ।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

एकपदशीरसन् बहु मांसपेशीसमूहं कार्यं करोति : १.

* **कोर** : स्थिरतायै उदरस्य तिर्यक् मांसपेशिनां     च संलग्नतां करोति।
* **पादौ** : स्थितः पादः वत्साः, चतुर्भुजः, हम्स्ट्रिंग्,     ग्लूट्स् च कार्यं करोति ।
* **पृष्ठम्** : मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणे,     आसनस्य सुधारणे च सहायकं भवति ।
* **स्कन्धाः बाहूश्च** : बाहूः संतुलनं स्थापयितुं     साहाय्यं कुर्वन्ति, येन स्कन्धस्य मांसपेशिनां, त्रिकोणानां च संलग्नता भवति     ।

**== श्वसन तकनीक ==**

ध्यानं नियन्त्रणं च कर्तुं सहायतार्थं **उज्जयी श्वासं (विजयी श्वासम्)** समावेशयन्तु । एतादृशः श्वसनः सम्पूर्णे अभ्यासे केन्द्रितः शान्तः च भवितुं शक्नोति । उज्जायी श्वासः नासिकाद्वारा श्वसन् कण्ठं मन्दं संकुचितं कृत्वा मृदुः समुद्रसदृशः शब्दः निर्माति ।

**== विरोधाभास एवं सावधानताः ==**

* **कण्ठस्य विषयाः** : येषां कण्ठस्य चोटः अस्ति     तेषां एतत् मुद्रां परिहरन्तु, यतः एतेन कण्ठे महत्त्वपूर्णं दबावः भवति ।
* **जानुसमस्याः** : यदि भवतः जानुनि चोटः अस्ति,     विशेषतः स्थिते पादे, तर्हि एतस्य मुद्रायाः परिहारं कर्तुं वा प्रशिक्षितस्य     प्रशिक्षकस्य मार्गदर्शने अभ्यासं कर्तुं वा विचारयन्तु।
* **गर्भधारणम्** : गर्भवतीभिः एतस्य मुद्रायाः आवश्यकतायाः     असन्तुलनस्य, शरीरे यत् तनावः भवितुम् अर्हति तस्य कारणेन परिहारः करणीयः ।

**== योगाभ्यासे भूमिका ==**

एकपदशिरासनः एकः चुनौतीपूर्णः संतुलन-मुद्रा अस्ति यत् ध्यानं एकाग्रतां च सुधारयितुम् एकस्मिन् क्रमे समावेशयितुं शक्यते । मध्यस्तरीय-अभ्यासस्य भागरूपेण अथवा संतुलन-केन्द्रित-अनुक्रमस्य भागरूपेण अभ्यासः कर्तुं शक्यते । *तादासन* अथवा *वृक्षमुद्रा ( Vrksasana )* इत्यादीनां मुद्राणां ग्राउण्ड् करणस्य अनन्तरं , अथवा अधिक उन्नतसन्तुलनमुद्राणां पूर्वं सज्जतामुद्रायाः रूपेण अपि इदं सम्यक् कार्यं करोति ।

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

अस्मिन् मुद्रायां एकाग्रतायाः, एकाग्रतायाः च आवश्यकता भवति, येन मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते । संतुलनस्य आव्हानं मानसिकविक्षेपान् मुक्तुं साहाय्यं करोति, येन उपस्थितः, मनःशीलः च भवितुं सुकरं भवति । भावनात्मकरूपेण धैर्यं प्रोत्साहयति, आत्मविश्वासं च जनयति ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शने एकपदशीरासनादिसंतुलनमुद्राः शारीरिकमानसिकयोः सामञ्जस्यं संतुलनं च निर्वाहयितुं प्रतीकात्मकाः सन्ति । मुद्रा मानसिक-अनुशासनं अपि सुदृढां करोति तथा च अभ्यासकर्तारं गहनतर-ध्यान-अभ्यासानां कृते सज्जीकरोति, यतः मुद्रा मानसिक-स्पष्टतां प्रवर्धयति, एकस्मिन् बिन्दौ (धरणे) ध्यानं दातुं क्षमतां वर्धयति च

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

एकदा मूलरूपं निपुणं जातं चेत्, भवन्तः विविधतायाः प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति:

* **Stretch Intensifying** : पादं नक्तं न कृत्वा     ऋजुं कर्तुं प्रयतध्वम्।
* **प्रवाहस्य समावेशः** : एकपदशिरासनात् अन्यमुद्रासु     संक्रमणं यथा *योद्धा तृतीयः ( विरभद्रासन तृतीयः)* अथवा *वृक्षमुद्रा     ( वृक्सासन )* यत् स्वस्य प्रवाहस्य अभ्यासे संतुलनं समावेशयितुं शक्नोति।

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

**विन्यासयोग** इत्यादिषु परम्परासु एकपदशीरासनं संतुलनं लचीलतां च वर्धयितुं प्रवाहे समावेशयितुं शक्यते। हठयोगे बलं स्थिरतां च निर्मातुं दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयितुं अधिकं ध्यानं भविष्यति **। अय्यङ्गरयोगः** उत्तमसन्तुलनार्थं शिरः, मेरुदण्डस्य, पादौ च संरेखणं सटीकं च स्थापनं च बलं दातुं शक्नोति।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

एकपदशिरासनस्य भिन्नतायाः अभ्यासं भवन्तः दिवसं यावत् कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा, प्रतीक्षमाणः वा मेजस्य समीपे स्थित्वा वा एकस्मिन् पादे संतुलनस्य अभ्यासं कुर्वन्तु । एतेन शारीरिकस्थिरतां स्थापयितुं साहाय्यं भवति, स्थायिमुद्रासु सम्बद्धानां मांसपेशिनां सुदृढीकरणं च भवति ।

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

एकपदशीरासन इत्यादीनि संतुलनमुद्राः स्वसंवेदनासुधारं कर्तुं पतनं निवारयितुं च प्रभाविणः भवन्ति । योगस्य अध्ययनेन ज्ञायते यत् एतत् मानसिकं ध्यानं सुधारयितुम्, तनावं न्यूनीकर्तुं, पृष्ठवेदना, सन्धिकठोरता इत्यादीनां शारीरिकरोगाणां निवारणे च सहायकं भवति

**== सन्दर्भाः ==**

* पटेल, अरविन्द। *संतुलनं लचीलता च : एकपदशीरासनं ततः परं च निपुणता*     . योग प्रेस, 2020.
* गुप्ता, निशा। “सन्तुलन आसनानां पृष्ठतः विज्ञानम्।” *योग जर्नल* ,     vol. ५१, न. 5, 2018, पृष्ठ 64-68।
* देसाई, शुभी . *संतुलनस्य कला: एकपदशिरासनवत् मुद्रासु निपुणतां प्राप्तुं     मार्गदर्शकः* . योग प्रकाशक, 2021.