हरे कृष्णः (महामन्त्रः)

[लघुचित्रम्|[देवनागरीलिप्यां लिखितः हरे कृष्णः महामन्त्रः]]
[लघुचित्रम्|[बाङ्गलाभाषायां लिखितः हरे कृष्णः महामन्त्रः]]
**हरे कृष्णः** इति मन्त्रः, यः श्रद्धया **महामन्त्रः** इत्यपि कथ्यते, षोडशशब्दात्मकः वैष्णवमन्त्रः अस्ति, यः कलिसन्तारणोपनिषदि उल्लिखितः। पञ्चदशशताब्दे भक्तिसञ्चलनस्य प्रवाहे चैतन्यमहाप्रभोः उपदेशानुसारं एषः मन्त्रः विशेषं महत्त्वं प्राप्तवान्। एषः मन्त्रः त्रयाणां संस्कृतनाम्नां– "कृष्णः", "रामः", "हरे" इत्येषां संयोजनम्।

षष्ठदशशताब्दात् आरभ्य एषः मन्त्रः भारतात् बहिः अपि प्रसिद्धः जातः, विशेषतः ए॰सी॰ भक्तिवेदान्तस्वामिनः च तस्य "अन्तर्राष्ट्रीयकृष्णचेतनासंस्था" इत्यस्य प्रचारात्।

## मन्त्ररचना 
एषः मन्त्रः "हरे", "कृष्णः", "रामः" इत्येतैः त्रिभिः नामभिः निर्मितः। एषः अनुष्टुभ् छन्दः अन्तर्गतं काव्यपद्यं, यत्र चत्वारः पादाः, प्रत्येकः अष्टाक्षरः।

कलिसन्तारणोपनिषदि प्राचीनतमं लेखितं रूपं यथाऽस्ति—

**हरे कृष्ण हरे कृष्ण**

**कृष्ण कृष्ण हरे हरे**

**हरे राम हरे राम**

**राम राम हरे हरे॥**

- कलिसन्तरणोपनिषद्

चैतन्यमहाप्रभोः अनुयायिनः यदा एषं मन्त्रं शिक्षयन्ति, तदा "कृष्णः" इत्यस्य नाम प्रथमं प्रयुज्यते।

## व्याख्या 
"हरे" इत्येतत् "हरिः" इत्यस्य सम्बोधनरूपं, यः विष्णोः अन्यनाम अस्ति, यः "मोहं नाशयति" इत्यर्थं दर्शयति। अन्यव्याख्यायां "हरा" इत्येतत् राधायाः नाम, या श्रीकृष्णस्य नित्यप्रेयसी वा तस्य शक्तिः। भक्तिवेदान्तस्वामिनः अनुसारं "हरा" इत्येतत् "परमपुरुषस्य शक्तिः" इत्यर्थं, "कृष्णः" च "सर्वमनोहरः", "रामः" च "सर्वानन्दस्य स्रोतः" इत्यर्थं।

विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे, यत् भीष्मेण कुरुक्षेत्रयुद्धानन्तरं कृष्णस्य स्तुत्यर्थं गीयते, तत्र अपि कृष्णः "रामः" इत्यपि कथ्यते।

"हरे राम" इत्यत्र "रामः" इत्यस्य अर्थः "राधारमणः" इत्यपि मन्यते, यः राधायाः प्रियः। सामान्यतः "रामः" इत्येतत् रामायणस्य रामस्य, यः कृष्णस्य पूर्वावतारः, नाम। "रामः" इत्येतत् बलरामस्य अपि संक्षिप्तं रूपं इति अपि मन्यते।

## जपप्रक्रिया 
एषः मन्त्रः उच्चैः गायनरूपेण (भजनम्), समूहगायनरूपेण (कीर्तनम्), अथवा एकाकिनं जपमालया सह (जपः) मनसि वा वाचिकरूपेण जप्यते। भक्तिवेदान्तस्वामिनः मन्त्रजपस्य प्रक्रिया यथाऽवदत्—

कृष्णचेतना न तु मनसि कृत्रिमः आरोपः, अपि तु जीवस्य मूलशक्तिः। यदा वयं आध्यात्मिकं शब्दस्पन्दनं शृणुमः, तदा चेतना पुनः जाग्रति। एषः मन्त्रजपः आध्यात्मिकस्तरे एव क्रियते, अतः एषः शब्दः इन्द्रिय, मनस्, बुद्धि इत्यादीनि अधस्तराणि अतिक्रान्तः। अतः कोऽपि अपि पूर्वपात्रतां विना अपि एषं जपं कर्तुं शक्नोति।

## इतिहासः 
एषः मन्त्रः प्रथमं कलिसन्तारणोपनिषदि दृश्यते, यत्र रघुनन्दनभट्टाचार्येण "हरिनामार्थरत्नदीपिका" इत्यस्मिन् ग्रन्थे टीका लिखिता।

तत्र ब्रह्मणा नारदाय उपदेशः प्रदत्तः—

"श्रुतयः यत् गुह्यं रक्षन्ति, येन कलिसंसारं तरति। केवलं नारायणनामोच्चारणेन कलिदोषः नश्यति।"

नारदः पृच्छति– "कः एषः नारायणस्य नाम?" ब्रह्मा प्रत्यवदत्–

"हरे राम हरे राम

राम राम हरे हरे

हरे कृष्ण हरे कृष्ण

कृष्ण कृष्ण हरे हरे"

एते षोडश नामानि कलिदोषनाशकानि। वेदेषु एतत् श्रेष्ठं उपायं न दृश्यते।

कलिसन्तारणोपनिषदस्य कश्चन संस्करणः "हरे राम" पूर्वं दत्तम्, अन्यः "हरे कृष्ण" पूर्वं। नवद्वीपपाण्डुलिपौ "हरे कृष्ण" पूर्वं दृश्यते, यः वैष्णवसम्प्रदायेषु सामान्यः। उभयथापि मन्त्रः समशक्तिमान् इति सामान्यं विश्वासः।

चैतन्यमहाप्रभुः दीक्षायां एषं मन्त्रं प्राप्तवान् इति परम्परायां विश्वासः। तेन १५०० तमे संवत्सरे (हिन्दू पंचाङ्गे– विक्रम संवत् १५५७) हरिनामप्रचाराय भारतं व्याप्य "ग्रामे ग्रामे" गत्वा प्रचारः कृतः। भक्तिवेदान्तस्वामिना चैतन्यस्य शिक्षाः भारतात् बहिः अपि प्रचारिताः। न्यूयॉर्कनगरं आरभ्य १९६५ तमे वर्षे (विक्रम संवत् २०२२), तेन ११ वर्षेषु १४ वारं पृथिवीं परिभ्रम्य "हरे कृष्णः" इत्येतत् वाक्यं विश्वे प्रसिद्धं कृतम्।

## शास्त्रीयसन्दर्भाः 
एषः मन्त्रजपः पुराणेषु, पाञ्चरात्रे, समग्रे वैष्णवसाहित्ये च अनुशंस्यते। उदाहरणरूपेण—

**पद्मपुराणे (खण्डः ३, अध्यायः ५०, श्लोकः ६):**

सर्वपापानि नश्यन्ति येन हरिं समर्चयेत्,

सर्वेश्वरं हरिं भक्त्या, जपेत् च महामन्त्रम्।

**स्तवमालाविद्याभूषणभाष्ये (गौडीयकण्ठहारे, १७॰३०):**

षोडश नामानि द्वात्रिंशदक्षराणि यदा उच्चैः जप्यन्ते,

तदा कृष्णः जिह्वायां नृत्यति।

**भागवतपुराणे (स्कन्धः ३, अध्यायः ३३, श्लोकः ६):**

यः एकवारं अपि परमपुरुषस्य नामोच्चारणं करोति,

तस्य वेदयज्ञे पात्रता साक्षात् सम्पद्यते।

## परम्परासिद्धिः 
चैतन्यमहाप्रभुः दीक्षायां एषं मन्त्रं प्राप्तवान् इति वैष्णवपरम्परायां विश्वासः। तेन संवत् १५५७ तमे वर्षे हरिनामप्रचाराय भारतं व्याप्य "ग्रामे ग्रामे" गत्वा प्रचारः कृतः। विशेषतः बंगालप्रदेशे, ओडिशायां च तस्य प्रचारः व्यापकः जातः।

ए॰सी॰ भक्तिवेदान्तस्वामिनः चैतन्यस्य शिक्षाः भारतात् बहिः अपि प्रचारितवान्। न्यूयॉर्कनगरं आरभ्य संवत् २०२२ तमे वर्षे, तेन ११ वर्षेषु १४ वारं पृथिवीं परिभ्रम्य "हरे कृष्णः" इत्येतत् वाक्यं विश्वे प्रसिद्धं कृतम्।

## स्रोतानि