गोरक्षासनम्

**गोरक्षासनम्** एकः उन्नतः आसनयोगमुद्रा अस्ति यस्य नाम **गोरखनाथः** , एकः पूज्यः योगी, साधुः च यः नाथपरम्परायाः संस्थापकानाम् एकः इति मन्यते प्रायः हठयोगस्य शिक्षायाः संकलनस्य श्रेयः तस्मै दीयते, गोरक्षासनं च गहनध्यानस्य, मानसिककेन्द्रीकरणस्य, आध्यात्मिकजागरणस्य च संवर्धनस्य साधनरूपेण तस्मै आरोप्यते

प्राण (जीवनशक्तिशक्ति) निपुणतां प्राप्तुं, आन्तरिकनिश्चलतायाः अवस्थां प्राप्तुं च इच्छुकानां कृते एतत् आसनं विशेषतया सहायकं भवति । अन्येषां उन्नत-आसनानाम् इव अस्मिन् अभ्यासः, धैर्यं, समर्पणं च आवश्यकं भवति, येन ये योग-अभ्यासं गभीरं कर्तुं, अधिक-चुनौत्य-आसनानि च ग्रहीतुं सज्जाः सन्ति, तेषां कृते एषा आदर्श-मुद्रा भवति 

**== आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**गोरक्षासन** इति नाम संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नम् ।

* **गोरक्ष** ( गोरक्षा) : अर्थ     "गो रक्षक" या "महायोगी", हठयोग के विकास में अहम भूमिका     निभाने वाले पूज्य योगी गोरखनाथ के नाम। अनेकपरम्परासु गोरक्षः योगप्रज्ञायाः     आध्यात्मिकप्रवीणतायाः च प्रतीकत्वेन गण्यते ।
* **आसन** ( आसन) : "मुद्रा"     या "मुद्रा" अर्थ।

एवं **गोरक्षासनः** "योगी-आसनम्" अथवा "गोरक्ष-आसनम्" इति अनुवादयति । गोरखनाथस्य आध्यात्मिकबोधस्य, दिव्यसङ्गमस्य च साधनरूपेण विकसितम् इति मन्यते ।

**सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक सन्दर्भ**

*हठयोगप्रदीपिका* अथवा *योगसूत्रादिषु* प्रारम्भिकग्रन्थेषु गोरक्षासनस्य एव विशेषरूपेण उल्लेखः नास्ति तथापि मुद्रा नाथपरम्परया सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति, या योगस्य ध्यानस्य च अभ्यासे बलं ददाति रहस्यमय-आध्यात्मिक-परम्परा अस्मिन् परम्परायां प्रमुखेषु व्यक्तिषु अन्यतमः इति कारणेन गोरखनाथः प्रायः स्वस्य अनुयायिभ्यः शारीरिकमुद्रासु, श्वसननियन्त्रणे, ध्याने च निपुणतायाः माध्यमेन आध्यात्मिकमुक्तिं कथं प्राप्तुं शक्यते इति शिक्षयति इति चित्रितः भवति

मुद्रा शरीरस्य दृढीकरणस्य, मनः शान्तस्य, प्राणस्य स्वतन्त्रतया प्रवाहस्य मार्गाः च उद्घाटयितुं च दृश्यते, येन अभ्यासकारिणः गहनतरध्यानस्य अवस्थायां प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति 

**=== संस्कृत अर्थ गोरक्षासन ===**

* **गोरक्ष** ( गोरक्षा) : "गोरक्षा,"     गोरक्षक अथवा पूज्य योगी गोरखनाथ को निर्दिशति।
* **आसन** ( आसन) : "आसन"     अथवा "मुद्रा" अर्थात्, यथा योगासनानि निर्दिश्य अनेकेषु संस्कृतपदेषु     सामान्यम् ।

एवं **गोरक्षासनस्य** अनुवादः "योगीमुद्रा" अथवा "गोरक्षामुद्रा" इति भवति, यत् पौराणिकयोगी गोरखनाथस्य प्रज्ञायाः आध्यात्मिककेन्द्रीकरणस्य च प्रतीकं भवति । 

**=== गोरक्षासन के आध्यात्मिक लाभ ===**

**गोरक्षासनस्य** अभ्यासेन गहनः आध्यात्मिकः लाभः भवति इति विश्वासः अस्ति । अत्र केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.

# **ध्यानं ध्यानं च वर्धयति** : गोरक्षासनस्य एकः     प्राथमिकः आध्यात्मिकः लाभः अस्ति यत् मनः गहनध्यानार्थं सज्जीकर्तुं शक्नोति।     शरीरं शान्तं कृत्वा मनः केन्द्रीकृत्य अभ्यासकारिणः अधिकसुलभतया ध्यानावस्थायां     प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति, उच्चतरजागरूकतायाः अवस्थानां अनुभवं च कर्तुं शक्नुवन्ति     ।
# **प्राणप्रवाहं सुधरयति** : गोरक्षासनं शरीरस्य     अन्तः प्राणस्य (जीवनशक्तिः) प्रवाहं उत्तेजयति इति मन्यते । यतो हि मुद्रायां     केन्द्रितं श्वसनं ऊर्जानियमनं च भवति, अतः सा अभ्यासकानां स्वशक्त्या सह तेषां     सम्बन्धं गभीरं कर्तुं आध्यात्मिकजागरणं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति
# **मनः-शरीर-सम्बन्धं सुदृढं करोति** : एतत् आसनं     मनः-शरीरयोः सामञ्जस्यपूर्णं एकीकरणं प्रोत्साहयति । आध्यात्मिकमार्गान् उद्घाटयन्     आन्तरिकशान्तिं, भूमिगतं भवितुं क्षमता च संवर्धयति । योगस्य गहनतरपक्षस्य साक्षात्काराय,     उच्चतरचेतनास्थितिं प्राप्तुं च एतत् एकीकरणं अत्यावश्यकम् अस्ति ।
# **निश्चलतां समतां च प्रवर्धयति** : मुद्रायाः निरन्तरः,     ध्यानात्मकः स्वभावः अभ्यासकारिणः निश्चलतां, संयमितं च स्थातुं शिक्षयति, येन     मानसिकचञ्चलतां भावनात्मकं अशान्तिं च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति अस्मिन् मुद्रायां     निश्चलतां प्राप्य अभ्यासकारिणः विक्षेपान् न्यूनीकर्तुं अधिकं गहनं अन्वेषणं     च प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।
# **आत्म-अनुशासनस्य संवर्धनं करोति** : गोरक्षासनस्य     निर्वाहार्थं आवश्यकी कठिनता, एकाग्रता च आत्म-अनुशासनस्य भावनां पोषयति। आध्यात्मिकलक्ष्यसाधनाय     आवश्यकं धैर्यं, दृढतां च विकसितुं अभ्यासकारिणः प्रोत्साहयति । 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः : १.**

# **लचीलापनं सुधरति** : गोरक्षासना पादौ, नितम्बं,     पृष्ठस्य अधः भागं च तानयति, येन एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनं वर्धते। अस्मिन् मुद्रायां     गभीरं अग्रे गुच्छं कृत्वा मेरुदण्डे तनावः मुक्तः भवति ।
# **कोरं सुदृढं करोति** : मुद्रां धारयन् कोरस्नायुषु     संलग्नता उदरस्य शक्तिं स्थिरतां च निर्मातुं साहाय्यं करोति ।
# **संतुलनं प्रवर्धयति** : यद्यपि मुख्यतया उपविष्टा     मुद्रा भवति तथापि तस्य कृते संतुलनस्य, संरेखणस्य च भावः अपि आवश्यकः भवति ।     एतेन proprioception (अन्तरिक्षे शरीरस्य जागरूकता) सुधारं कर्तुं साहाय्यं भवति     ।
# **पाचनतन्त्रं उत्तेजयति** : गोरक्षासने उदरक्षेत्रस्य     संपीडनं विमोचनं च पाचनकार्यं उत्तेजितुं स्वस्थं पाचनं च प्रवर्धयितुं शक्नोति।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.**

# **चिन्ता तनावः च न्यूनीकरोति** : अनेकानाम् आसनानां     इव गोरक्षासनं तंत्रिकातन्त्रे शान्तप्रभावं प्रोत्साहयति । तत्र गभीरं श्वसनं     तनावहार्मोनस्य नियमने सहायकं भवति, आरामं प्रवर्धयति, चिन्ता न्यूनीकरोति च ।
# **ध्यानं स्पष्टतां च वर्धयति** : मुद्रायाः ध्यानात्मकः     पक्षः एकाग्रतां, मानसिकस्पष्टतां, ध्यानं च वर्धयति। एतेन विचारेषु, भावनासु,     कर्मसु च जागरूकताम् आनेतुं सुकरं भवति, भावनात्मकस्थिरतां पोषयति ।
# **आन्तरिकशान्तिं प्रवर्धयति** : गोरक्षासनं मनः     शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, निश्चलतायाः समतायाश्च भावः प्रोत्साहयति। एतेन     अभ्यासकारिणः अधिकं केन्द्रीकृताः, स्वयमेव शान्तिं च अनुभवितुं साहाय्यं कुर्वन्ति     । 

**== पदे पदे निर्देश ==**

**गोरक्षासनस्य** अभ्यासार्थं , एतानि पदानि अनुसरणं कुर्वन्तु ।

# **सुखासना (Easy Pose) इत्यत्र आरभ्यताम्** : पादौ     पारं कृत्वा मेरुदण्डं लम्बं कृत्वा भूमौ उपविशतु। जानुभ्यां हस्तौ आश्रित्य कतिपयानि     गभीराणि निःश्वासाः कृत्वा आत्मनः केन्द्रीकरणं कुर्वन्तु ।
# **एकं पादं परस्य उपरि स्थापयतु** : दक्षिणपादं     वामपादस्य उपरि स्थापयित्वा आरभत। दक्षिणपादं वामस्य उपरि ऊरुस्थाने लङ्घयित्वा     दक्षिणपादं वाम ऊरुं प्रति निपीडयितुं प्रयतध्वम् । उभयपादौ दृढतया भूमिगतौ भवतः     इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **अन्येन पादेन पादं ताडयन्तु** : दक्षिणपादं वामपादस्य     उपरि आनयन्तु येन दक्षिणगुल्फः वामउरुभागे अवलम्बते। पादौ किञ्चित् मोचयन्तु येन     पादौ अतिकठिनौ न भवेयुः ।
# **मुद्रायां हस्तौ स्थापयतु : परम्परागतरूपेण हस्तौ** *ज्ञानमुद्रायां* (अङ्गुष्ठतर्जनीस्पर्शः) इत्यादिषु     मुद्रायां (हस्तस्य इशाराः) स्थापिताः भवन्ति । अथवा, भवन्तः जानुभ्यां हस्तौ     स्थापयित्वा तालुकौ ऊर्ध्वमुखं कृत्वा उत्तमशक्तिप्रवाहं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
# **स्वस्य कोरं मेरुदण्डं च संलग्नं कुर्वन्तु** : वक्षःस्थलं उत्थाप्य उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नं कुर्वन्तु। मेरुदण्डः     ऋजुः दीर्घः च तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु, स्लोचिंगं विना। सम्पूर्णे मुद्रायां     ऊर्ध्वं आसनं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
# **गभीरं श्वासं गृहीत्वा मुद्रां धारयन्तु** : नेत्राणि     निमील्य मन्दं गभीरं श्वासं ग्रहीतुं आरभत, येन भवतः श्वसनं स्थिरं शान्तं च सुनिश्चितं     भवति। यावत्कालं यावत् आरामं अनुभवति तावत्कालं यावत् स्थितिं धारयन्तु, आदर्शतः     १-५ निमेषान् यावत्, स्थिरं श्वसनं धारयन्तु ।
# **Release and Repeat** : मुक्तुं मन्दं पादौ विमोच्य     सुखासनं प्रति प्रत्यागच्छतु। वामपादं दक्षिणपादस्य उपरि लङ्घ्य विपरीतपक्षे मुद्रां     पुनः कुर्वन्तु । 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **मेरुदण्डे स्लोचिंग्** : असुविधां वा तनावं वा     परिहरितुं मेरुदण्डः सीधा एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। ऊर्ध्वं उपविश्य     मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं कोरं नियोजयन्तु।
# **नितम्बेषु कठिनता** : यदि नितम्बेषु कठिनता भवति     तर्हि मुद्रायाः सौम्यतरविविधतायाः अभ्यासं कुर्वन्तु, यथा कुशनस्य उपरि उपविष्टः,     नितम्बस्य लचीलतां सुधारयितुम् कार्यं कुर्वन्तु
# **पादौ अतिविस्तारः** : पादौ अत्यधिकं असहजतां अनुभवति     इति स्थाने बलात् न स्थापयन्तु। क्रमेण गभीरतरविस्तारं प्रति मार्गं कार्यं कुर्वन्तु     यथा यथा भवतः लचीलता वर्धते। 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

# **कोर मांसपेशी** : गोरक्षासने संतुलनं सम्यक् मुद्रां     च स्थापयितुं कोरं संलग्नं करणं अत्यावश्यकम्।
# **पादस्नायुः** : पादौ विशेषतः नितम्बः, चतुर्भुजः,     वत्सः च अस्मिन् मुद्रायां प्रवृत्ताः भवन्ति, विशेषतः पादयोः पारगमनकाले
# **पृष्ठस्य मांसपेशिकाः** : मेरुदण्डः, पृष्ठस्य     उपरिभागः च सहिताः पृष्ठस्य मांसपेशिकाः ऊर्ध्वाधरमुद्रां निर्वाहयितुम् नियोजिताः     भवन्ति । 

**== श्वसन तकनीक ==**

* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः पादौ पारं कृत्वा     मुद्रायां निवसितुं सज्जाः भवन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्।
* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः पादौ लङ्घ्य स्थाने     निवसन्ति तथा तथा पूर्णतया निःश्वासं कुर्वन्तु।
* **गभीरं श्वसनं निरन्तरं कुर्वन्तु** : नासिकाद्वारा     निःश्वासं कृत्वा मुखेन श्वसनं कृत्वा सुचारुं, गभीरं श्वसनस्य लयं निर्वाहयन्तु।     प्रत्येकं श्वासस्य उपयोगं कृत्वा स्वस्य ध्यानं गभीरं कृत्वा मुद्रायां उपस्थिताः     भवन्तु। 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **जानुक्षतिः** : जानुसमस्यायुक्तैः व्यक्तिभिः     एतत् मुद्रां परिहरितव्यं वा परिवर्तयितव्यं वा, यतः पादौ पारं कृत्वा जानुसन्धिषु     तनावः भवितुम् अर्हति
* **पृष्ठस्य समस्याः** : पृष्ठस्य गम्भीराः समस्याः     येषां सन्ति ते सावधानाः भवेयुः तथा च मेरुदण्डस्य समर्थनेन सह मुद्रायाः परिवर्तितं     संस्करणं अभ्यासं कर्तुम् इच्छन्ति।
* **गर्भावस्था** : गर्भिणीभिः एतस्य मुद्रायाः प्रयासात्     पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा सह परामर्शः करणीयः, यतः गर्भावस्थायाः कतिपयेषु     चरणेषु गभीरेण उपविष्टः मोचनः उपयुक्तः न भवितुम् अर्हति 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

गोरक्षासनं सामान्यतया उन्नतयोगाभ्यासेषु विशेषतः पारम्परिकहठयोगेषु ध्यानकेन्द्रितसत्रेषु च समाविष्टं भवति । प्रायः लचीलतां वर्धयितुं, मनः शान्तं कर्तुं, अभ्यासकारस्य सज्जीकरणाय च अस्य उपयोगः भवति

अधिक उन्नत ध्यानाभ्यासानां कृते। 

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

गोरक्षासना मानसिकचञ्चलतां न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकारिणः आन्तरिकनिश्चलतायां जागरूकतायां च ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति । एतत् भावनात्मकं नियमनं अधिकस्पष्टतायां, तनावस्य न्यूनीकरणे, आन्तरिकशान्तिस्य च भावस्य योगदानं करोति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

गोरक्षासनस्य महत् आध्यात्मिकं महत्त्वं वर्तते, यत् मनः, शरीरं, आत्मा च इत्येतयोः सम्बन्धस्य प्रतीकं भवति । अस्य चुनौतीपूर्णशारीरिकमागधानां ध्यानगुणस्य च माध्यमेन अभ्यासकारिणः अहङ्कारं अतिक्रम्य उच्चतरं चेतनास्थितिं प्राप्तुं शक्नुवन्ति, योगे आत्मसाक्षात्कारस्य सिद्धान्तैः सह निकटतया सङ्गतिं कुर्वन्ति 

**== सन्दर्भाः ==**

# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.

तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका: एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन, 2006.