अभियोगासनम्

**अभियोगासनं** योगे गहनतया आध्यात्मिकं सार्थकं च मुद्रा अस्ति। **अभियोगासन** इति नाम संस्कृतमूलद्वयात् आगतं : **अभियोगः आसनः** च । अभियोगशब्दः **“अभि”** , यस्य अर्थः "प्रति" अथवा "उद्देश्यः" इत्यतः, **“योगः”** , अर्थात् संयोगः अनुशासनः वा इति निष्पन्नः **।** एकत्र **अभियोगः उद्देश्यपूर्णसङ्गतिः** अथवा **केन्द्रितानुशासनस्य** भावः सूचयति , **आसनः च केवलं** योगे **मुद्रां** वा **मुद्रां वा** निर्दिशति । अतः **अभियोगासनस्य व्याख्या उद्देश्यपूर्णानुशासनस्य मुद्रारूपेण** कर्तुं शक्यते , मानसिकं आध्यात्मिकं च स्पष्टतां जनयति शारीरिकः अभ्यासः।

## संस्कृत अर्थ प्रवणासन 
**प्रवणासन्** पदं संस्कृतमूलं यस्मात् आसनस्य नाम निष्पन्नम् इति गम्यते । **“प्रव” इत्यस्य** अर्थः **“अग्रे गमनम्”** अथवा **“लक्ष्यं प्रति”** , निर्देशितं ध्यानं सूचयति, यदा तु **“आसनम्”** शारीरिकमुद्रां निर्दिशति । गति-स्थिरता-तत्त्वानां संयोजनेन **प्रवणासनः** गहनतर-उद्देश्यस्य आध्यात्मिक-प्रगतेः च सङ्गतिं कृत्वा शरीरस्य गतिशील-सङ्गतिं प्रतिबिम्बयति

## आध्यात्मिक लाभ 
अभियोगासनस्य आध्यात्मिकलाभाः बहुविधाः सन्ति |​​ प्रथमं, अभ्यासः अभ्यासकर्तारं तेषां **उच्चतरप्रयोजनेन सह एकीकृत्य साहाय्यं करोति** . The **pose fosters mental clarity , मनःसन्तोषं अनुशासनं** च प्रवर्तयति —आध्यात्मिकविकासस्य प्रमुखघटकाः। अभ्यासकारिणः स्वस्य आन्तरिकस्थित्या सह गभीरं संलग्नतां प्राप्तुं प्रोत्साहिताः भवन्ति, **आत्मजागरूकतां ध्यानं** च वर्धयन्ति . इदं आसनं आन्तरिकयात्रायाः निकटतया बद्धं भवति **,** अभ्यासकर्तुः जीवनस्य भौतिक-आध्यात्मिक-पक्षयोः मध्ये सेतुरूपेण कार्यं करोति ।

योगपरम्परायां शरीरं आत्मानं च केन्द्रीकृताः अभ्यासाः गहनं **आत्मपरिवर्तनं जनयन्ति** . अभियोगसं , ध्यानात्मकस्य केन्द्रितस्य च स्वभावस्य कारणेन व्यक्तिनां भावनात्मक-आध्यात्मिकजीवने **संतुलनं स्थापयितुं साहाय्यं करोति ।**

## प्रयोजन एवं लाभ 
**अभियोगसं शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं** प्रदाति .

* **शारीरिकलाभाः** :       एतत् आसनं **लचीलतां** , **बलं** , **आसनसंरेखणं च वर्धयति** | **मेरुदण्डं**     तानयति , **कोरं टोन करोति** , सम्पूर्णशरीरे परिसञ्चरणं च वर्धयति । नियमितरूपेण     अभ्यासः **आसनस्य असन्तुलनं सम्यक् कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति** तथा च     पृष्ठे कण्ठे च सञ्चितस्य तनावस्य निवारणं कर्तुं शक्नोति ।
* **मानसिकं भावनात्मकं च लाभम्** :       **अभियोगासनं मानसिकस्पष्टतां** प्रवर्धयति **तनावं** च न्यूनीकरोति | श्वसनं     मुद्रां च केन्द्रीकरणस्य क्रिया मनः केन्द्रीकृत्य विचलितविचारं मुक्तं कर्तुं     साहाय्यं करोति, येन भावनात्मकं कल्याणं सुदृढं भवति ।
* **आध्यात्मिकलाभा** :       यथा पूर्वं उल्लेखितम् अस्य आसनस्य आध्यात्मिकलाभाः गहनाः सन्ति । **मनःसन्तोषं**     , **ध्यानजागरूकतां ,** आत्मनः सह **गहनतरसम्बन्धस्य** संवर्धनं च प्रोत्साहयति     । एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन अधिकं केन्द्रितं उद्देश्यपूर्णं च जीवनं प्राप्तुं     शक्यते ।

कालान्तरे आसनं शरीरस्य विभिन्नतन्त्रेषु **संतुलनं पुनः स्थापयितुं अपि साहाय्यं करोति यथा-**

* **हृदयतन्त्रम् : नियमितरूपेण अभ्यासः     रक्तसञ्चारं प्रवर्धयित्वा** शरीरे आक्सीजनं प्रदातुं     हृदयस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुं साहाय्यं करोति ।
* **पाचनतन्त्रम्** : **अभियोगासनं** पाचन-अङ्गानाम् उत्तेजने सहायकं भवति, उत्तमं पाचनं     समर्थयति ।
* **Musculoskeletal System** : इदं **मेरुदण्डं** , **मांसपेशिनां** , **सन्धिषु च सुदृढं करोति**     , समग्रं लचीलतां वर्धयति ।

## पदे पदे निर्देश 
**अभियोगासनस्य** सुरक्षिततया प्रभावीरूपेण च अभ्यासं कर्तुं एतानि विस्तृतानि पदानि अनुसृत्यताम् : १.

# **आरामदायके उपविष्टस्थाने आरभत** : पादौ क्रॉस् कृत्वा जानुभ्यां हस्तौ आश्रित्य उपविशन्तु। पृष्ठं ऋजुं     स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु।
# **स्वश्वासे ध्यानं ददातु** : गभीराः, मन्दं श्वासं गृहीत्वा आरभत। नासिकाद्वारा निःश्वासं कृत्वा     फुफ्फुसान् वायुना पूरयित्वा मुखेन निःश्वासं कुरु ।
# **Engage the Core** : मन्दं स्वस्य उदरस्य बटनं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन्तु। एतेन **कोरस्नायुः     सक्रियः भवति** , भवतः आसनं स्थिरं च भवति ।
# **शनैः अग्रे गच्छन्तु** : उपविष्टस्थानात् मेरुदण्डं विस्तारितं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं कृत्वा     शनैः शनैः अग्रे झुकन्तु। यथा यथा भवन्तः अग्रे नमन्ति तथा तथा श्वसनस्य गतिस्य     च नियन्त्रणं कुर्वन्तु ।
# **स्थितिं धारयन्तु** : १५-३० सेकेण्ड् यावत्, अथवा आरामदायकं चेत् अधिककालं यावत् स्थितिं     धारयन्तु। ऋजुमेरुदण्डं, शिथिलस्कन्धं च स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
# **प्रारम्भिकस्थानं प्रति प्रत्यागन्तुम्**     : शनैः शनैः पुनः आरम्भस्थानं प्रति उत्तिष्ठन्तु, एकैकं     कशेरुकं, कतिपयानि क्षणानि गृहीत्वा भवतः शरीरस्य कथं भवति इति अवलोकयन्तु।

**विविधताः परिवर्तनानि च : १.**

* **आरम्भकाः** :     यदि भवान् अस्मिन् मुद्रायां नूतनः अस्ति तर्हि पृष्ठस्य अधःभागस्य समर्थनार्थं     संतुलनं च स्थापयितुं स्वस्य नितम्बस्य अधः कुशनं वा ब्लॉकं वा स्थापयतु।
* **मध्यवर्ती** : मेरुदण्डं सीधां कृत्वा अग्रे मोचने गभीरतरं गच्छन्तु। स्थिरतायै कोरं     नियोजयन्तु।
* **उन्नत** : उन्नत-अभ्यासकानां     कृते अग्रे मोचनं गभीरं कृत्वा बाहून् पुरतः बहिः प्रसारयन्तु, ललाटं तलम् आनेतुं     लक्ष्यं कृत्वा।

## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
सामान्यानि त्रुटयः सन्ति- १.

# **Hunching the Back** : मेरुदण्डः सीधा एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु तथा च पृष्ठस्य     गोलीकरणं परिहरन्तु।
# **Holding the Breath** : सुचारुश्वासं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्। श्वसनं धारयित्वा शरीरे     तनावः उत्पद्येत ।
# **अतिव्याप्तिः** : मुद्रायां बहुदूरं धक्कायितुं परिहरन्तु। केवलं यावत् गभीरं भवतः शरीरं     अनुमन्यते तावत् गभीरं गत्वा स्वसीमानां आदरं कुरुत ।

चोटस्य परिहाराय **अभियोगासनस्य अभ्यासं** मनःसन्तोषेण धैर्येन च कुर्वन्तु, सम्पूर्णे मुद्रायां सम्यक् संरेखणं सुनिश्चितं कुर्वन्तु।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
एतत् आसनं कतिपयान् प्रमुखान् मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

* **Spinal Muscles** : **अभियोगसनः रीढ़स्य स्तम्भं** तानयति , पृष्ठे कण्ठे च लचीलापनं     सुधरयति।
* **कोर मांसपेशी** : **उदरं** संतुलनं स्थिरतां च समर्थयितुं नियोजितं भवति।
* **Hip Flexors and Hamstrings** : अग्रे झुकनेन **हिप flexors** and **hamstrings खिंचने सहायकं भवति**     , अधिकं लचीलतां प्रवर्धयति।
* **उपरितनशरीरम्** : एतत् आसनं वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं अपि सहायकं भवति, **वक्षःस्थलं स्कन्धं**     च कार्यं करोति .

## श्वसन तकनीक 
**अभियोगासनस्य** अभिन्नं श्वसनम् अस्ति . उज्जयी **श्वासः** (विजयी श्वासः) सामान्यतया योगमुद्रासु एकाग्रतां ऊर्जाप्रवाहं च वर्धयितुं उपयुज्यते । अस्मिन् आसने : १.

* नासिकाद्वारा **गभीरं निःश्वासं कृत्वा     वक्षःस्थलं उदरं च विस्तारयन्तु ।**
* **निःश्वासं त्यजन्तु** , येन शरीरं खिन्नं यावत् अधिकं आरामं प्राप्नोति ।
* श्वसनं गतिभिः सह समन्वयं कुर्वन्तु, ऊर्जायाः     निरन्तरप्रवाहं सुनिश्चितं कुर्वन्तु।

## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
**अभियोगासनं सामान्यतया सुरक्षितं भवति** चेदपि मनसि स्थापयितुं केचन सावधानताः सन्ति- १.

* **गर्भावस्था** : गर्भावस्थायां गभीरं अग्रे मोचनं परिहरन्तु यतः तेन उदरस्य उपरि अनुचितं     दबावं स्थापयितुं शक्नुवन्ति।
* **पृष्ठवेदना वा चोटः** : पृष्ठवेदना वा चोटः वा गम्भीरः व्यक्तिः अभ्यासात् पूर्वं गभीरं अग्रे     मोचनं परिहरन्तु अथवा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शं कुर्वन्तु।
* **जानुप्रकरणाः** : जानुवेदनायुक्ताः पादौ क्रॉस्-लेग्-स्थितौ उपविष्टुं परिहरन्तु, समर्थनार्थं     कुशन-सदृशानि प्रॉप्स्-उपयोगं च कुर्वन्तु ।

## योगाभ्यास में भूमिका 
**अभियोगासनस्य** उपयोगः योगक्रमे विभिन्नेषु बिन्दुषु कर्तुं शक्यते : १.

* **वार्म-अप** :     शरीरं मन्दं तानयितुं, अधिक-उन्नत-आसनानां कृते सज्जीकरणाय च आदर्शम् अस्ति ।
* **स्थायि-अनुक्रमाः** : स्थायि-मुद्रासु लचीलतां वर्धयितुं, खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च अस्य उपयोगः     कर्तुं शक्यते ।
* **पुनर्स्थापनात्मकः** : अस्य शान्तस्वभावः इदं शीतलीकरण-अनुक्रमस्य कृते उपयुक्तं करोति, मनःसन्तोषं     आरामं च प्रवर्धयति ।

## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
अस्य आसनस्य अनेकाः मनोवैज्ञानिकाः भावनात्मकाः च लाभाः सन्ति । It encourages **self-reflection** and **mindfulness** , चिन्तानिवारणे तनावस्य न्यूनीकरणे च सहायकं भवति। अभ्यासकाराः प्रायः **अभियोगासनं सम्पन्नं कृत्वा** अधिकं केन्द्रितं शान्तिं च अनुभवन्ति इति वदन्ति | मुद्रायाः समये श्वसनस्य **समन्वयः** भावनात्मकस्थिरतां मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति ।

## दार्शनिक एवं आध्यात्मिक 
**अभियोगासन्** योगस्य दार्शनिकसारं मूर्तरूपं ददाति। अस्य नामेन सूचितः उद्देश्यपूर्णः **नियोगः योगस्य** (अष्टाङ्गयोगस्य) ८ अङ्गैः सह, विशेषतः **ध्यानस्य** (ध्यानस्य) **प्रत्याहारस्य** (इन्द्रियाणां निवृत्तिः) च सह संरेखितः अस्ति एतत् आसनं अनुशासित-अभ्यासेन, चेतन-जागरूकतायाः च माध्यमेन अभ्यासकर्तारं स्वस्य उच्च-आत्मना सह सम्बद्धतां प्राप्तुं आमन्त्रयति ।

## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकानां कृते **अभियोगासनस्य** परिवर्तनं कृत्वा गहनतरं अग्रे मोचनं, नितम्बेषु अधिकं लचीलता, दीर्घकालं च समाविष्टं कर्तुं शक्यते । अभ्यासकारिणः अपि विविधतां प्रयतितुं शक्नुवन्ति यत्र बाहूः अग्रे प्रसारिताः भवन्ति, अथवा ललाटः गभीरतरविस्तारार्थं तलं स्पृशति ।

## विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
यद्यपि **अभियोगासनं** सर्वेषु योगशैल्यां प्रमुखं न भवेत् तथापि **हठयोगेन सह सङ्गतं भवति** , यत् बलं लचीलतां च द्वयोः उपरि बलं ददाति । विन्यासक्रमेषु अन्यमुद्राणाम् संयोजयन् संक्रमणकालीनमुद्रारूपेण तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते **। अय्यङ्गर योगः** सटीकसंरेखणं, प्रॉप्स् च केन्द्रीक्रियते यत् मुद्रां सुरक्षिततया प्राप्तुं सहायकं भवति।

## दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
**अभियोगासनं** स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशः संतुलितं मनःसन्तोषं च जीवनशैलीं निर्वाहयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। प्रातःकाले स्पष्टतायै अभ्यासः कृतः वा दिवसस्य अन्ते आरामाय वा , एतत् आसनं **मानसिकस्वास्थ्यं** , **शारीरिककल्याणं** , **आध्यात्मिकवृद्धिं च प्रवर्धयितुं दैनन्दिनजीवने निर्विघ्नतया एकीकृत्य स्थापयितुं शक्यते** |.

## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
**अभियोगासन** इत्यादीनां योगप्रथानां **तनावः न्यूनीकर्तुं , लचीलतां** सुधारयितुम् , **संज्ञानात्मकं कार्यं वर्धयितुं च** शक्यते | यथा, *जर्नल् आफ् अल्टरनेटिव् एण्ड् कम्पलीमेण्टरी मेडिसिन् इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन* ज्ञातं यत् नियमितयोगाभ्यासेन मानसिकस्पष्टता, भावनात्मककल्याणं च सुधरति।

## सन्दर्भाः 
# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* .     हार्परकोलिन्स, 2002.
# तिवारी, एस *योग की कला एवं विज्ञान* .     मोतीलाल बनारसीदास , 2006.
# Desikachar , TKV *योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत     अभ्यासस्य विकासः* . आन्तरिक परम्परा, 1995.
# Smith, J. " अभियोगासं तथा तस्य आध्यात्मिकलाभाः।"     *योग अध्ययन जर्नल* , vol. १२, न. 3, 2022, पृष्ठ 45-52।