ज्ञानासनम्

**ज्ञानासन्** , योगे एकः मुद्रा, प्रज्ञायाः, मानसिकस्पष्टतायाः च संवर्धनस्य अभ्यासे गभीररूपेण निहितः अस्ति । यद्यपि अन्येषां केषाञ्चन आसनानाम् अपेक्षया न्यूनतया अभ्यासः क्रियते तथापि आध्यात्मिकवृद्धेः, आन्तरिकशान्तिस्य, समग्रकल्याणस्य च कृते ज्ञानासनस्य गहनं महत्त्वं वर्तते । अस्मिन् व्यापकमार्गदर्शके वयं तस्य उत्पत्तिं, लाभं, आध्यात्मिकं अर्थं, भवतः अभ्यासे कथं समावेशयितुं च अन्वेषयामः ।

## **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च** 
**ज्ञानसनः** संस्कृतशब्दद्वयात् आगतः : **“ज्ञान”** अर्थात् **“ज्ञानम्”** अथवा **“प्रज्ञा”** , तथा च **“आसन”** , यस्य अनुवादः **“मुद्रा”** अथवा **“मुद्रा” इति भवति** । अतः **ज्ञानसनस्य अनुवादः “The Wisdom Pose”** अथवा **“The Pose of Knowledge”** इति कर्तुं शक्यते । अनुशासनेन, ध्यानेन, आत्मनिरीक्षणेन च मानसिकस्पष्टतायाः, प्रज्ञायाः च प्राप्तेः प्रतिनिधित्वं करोति इति कथ्यते ।

**ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ**

ज्ञानसनं परम्परागतरूपेण ध्यानाभ्यासानां भागः अस्ति यत् **मनःसन्तोषं** , **आत्मजागरूकतां** , **एकाग्रतां च प्रवर्धयति** | अन्येषां आसनानां इव शारीरिकरूपेण आग्रही न भवति चेदपि योगे समानरूपेण आवश्यकेषु मानसिक-आध्यात्मिक-अभ्यासेषु अस्य प्रमुखा भूमिका अस्ति अस्याः मुद्रायाः मूर्तरूपं कृत्वा अभ्यासकः आत्मबोधेन अनुशासनेन च सह आगच्छन्त्याः अधिकप्रज्ञायाः ज्ञानस्य च सङ्गतिं करोति इति मन्यते

ज्ञानासनस्य उत्पत्तिः प्राचीनवैदिक **-अभ्यासेषु** प्रारम्भिक **-हठयोगे च** अस्ति , यत्र अभ्यासकारिणः स्वस्य आन्तरिक-प्रज्ञां जागृतुं आध्यात्मिक-मुक्तिं प्राप्तुं च उद्दिश्यन्ते स्म प्रायः गहनतरध्यानस्य वा दार्शनिकचिन्तनस्य वा सज्जतामुद्रारूपेण मुद्रायाः उपयोगः भवति । 

**=== संस्कृत अर्थ ज्ञानसन ===**

**“ज्ञान”** इति संस्कृतशब्दस्य अनुवादः **“प्रज्ञा”** अथवा **“ज्ञानम्”** इति भवति —विशेषतः आत्मसाक्षात्कारात्, बोधात् च या प्रकारस्य गहना, आध्यात्मिकप्रज्ञा भवति **“आसन” इत्यस्य** अर्थः **“मुद्रा”** अथवा **“मुद्रा” इति** । एकत्र **ज्ञानासनः** सः मुद्रा अस्ति यः प्रतीकात्मकरूपेण शरीरं ज्ञानस्य प्रज्ञायाः च उच्चक्षेत्रैः सह संयोजयति ।

अस्मिन् सन्दर्भे ज्ञानसनः केवलं शारीरिकमुद्रा न अपितु आध्यात्मिकः इशारा अपि अस्ति यः **मानसिकस्पष्टतां** , **ध्यानं** , **उच्चचेतनायाः जागरणं च प्रोत्साहयति** |. मुद्रां गृहीत्वा अभ्यासकारिणः लौकिकविक्षेपान् अतिक्रम्य आत्मनः जगतः च गहनतरसम्बन्धं जनयति इति प्रज्ञायाः सह संरेखणं कुर्वन्ति 

**ज्ञानसन के आध्यात्मिक लाभ ===**

Gyaanasan , यद्यपि सरलं प्रतीयते तथापि महत्त्वपूर्णान् आध्यात्मिकलाभान् वहति। मुद्राः अस्य कृते निर्मितः अस्ति यत् : १.

# **आन्तरिकं शान्तिं स्पष्टतां च प्रवर्तयन्तु :** ज्ञानसनस्य अभ्यासे मनःसन्तोषः ध्यानं च भवति, येन मनः शान्तं कर्तुं     साहाय्यं भवति, मानसिकं अव्यवस्थां विक्षेपं च न्यूनीकरोति।
# **आत्म-जागरूकतायाः सुविधां कुर्वन्तु :** ज्ञानसनस्य     अभ्यासेन भवन्तः स्वस्य गहनतर-आत्मना सह सम्बद्धाः भूत्वा स्वविचाराः, भावनाः,     आध्यात्मिक-आकांक्षाः च चिन्तयन्ति इति अन्तः मुखं कर्तुं प्रोत्साहिताः भवन्ति।
# **ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयतु** : अस्य मुद्रायाः     सरलता निश्चलता च मनः वर्तमानक्षणे ध्यानं दातुं प्रशिक्षयति, मानसिकस्पष्टतां     एकाग्रतां च वर्धयति, ये ध्यानादिषु आध्यात्मिक-अभ्यासेषु महत्त्वपूर्णाः सन्ति।
# **बोधं प्रोत्साहयन्तु** : यथा ज्ञानसनः आध्यात्मिकप्रज्ञायाः     उपरि बलं ददाति, नियमितरूपेण अभ्यासः सहजज्ञानस्य अवगमनस्य च वृद्धिं जनयितुं     शक्नोति, येन बोधस्य मार्गे भवतः सहायता भवति।
# **ऊर्जाकेन्द्राणां संतुलनं कुर्वन्तु** : अन्येषां     ध्यानमुद्राणां इव ज्ञानासनं शरीरस्य ऊर्जां, विशेषतः **अजना** (तृतीयनेत्रं)     चक्रं, यत् अंतर्ज्ञानं, प्रज्ञां, मानसिकस्पष्टतां च नियन्त्रयति, तस्य संतुलनं     कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति **।** 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

ज्ञानसनस्य प्राथमिकं उद्देश्यं प्रज्ञा, ध्यानं, मानसिकशान्तिं च संवर्धयितुं सहायता भवति । अस्य मुद्रायाः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभेषु गोतां कुर्मः-

**शारीरिक लाभ**

* **मुद्रासुधारं करोति** : यद्यपि मुद्रा स्वयं सरलं     भवति तथापि सीधा मेरुदण्डं निर्वाहयित्वा पृष्ठभागस्य समर्थनं कुर्वतीनां मांसपेशिनां     सुदृढीकरणं भवति, येन समग्रमेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं प्रवर्धते।
* **नितम्बं उद्घाटयति** : क्रॉस्-लेग्ड् अथवा कमल-स्थितौ     (पद्मासनम्) उपविश्य नितम्बं उद्घाट्य निम्नशरीरे लचीलापनं वर्धयितुं शक्यते
* **परिसंचरणं वर्धयति** : ध्यानकाले शरीरं निश्चलं     सन्तुलितं च स्थापयित्वा विशेषतः पादौ पृष्ठस्य च अधः रक्तसञ्चारः सुदृढः भवति

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

* **मनः शान्तयति** : निश्चलतया उपविश्य श्वसनं प्रति     ध्यानं दत्त्वा ज्ञानसनः मानसिकविक्षेपान् न्यूनीकरोति, शान्तिं शान्तिं च पोषयति     .
* **भावनात्मकसन्तुलनं प्रवर्धयति** : मुद्रायाः ध्यानात्मकः     पक्षः अभ्यासकारिणः स्वभावैः सह अविवेकीरूपेण सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति,     येन भावनात्मकचिकित्सा भवति
* **ध्यानं वर्धयति** : एतां मुद्रां निर्वाहयितुम्     आवश्यकः अनुशासनः मनः एकाग्रं स्पष्टं च भवितुं प्रशिक्षयति, येन कालान्तरे एकाग्रतासु     सुधारः भवति।

**आध्यात्मिक लाभ**

* **प्रज्ञां विकसयति** : मुद्रा अभ्यासकारिणः अन्तः     चिन्तनार्थं प्रोत्साहयति, तान् स्वस्य आन्तरिकबुद्ध्या अन्वेषणेन च सह सम्बद्धं     करोति।
* **ध्यानं गभीरं करोति** : ज्ञानसनं ध्यानार्थं आदर्शमुद्रा     अस्ति, यत् दीर्घसत्रेषु अभ्यासकर्तारं स्थिरं, भूमिगतं, केन्द्रितं च भवितुं     साहाय्यं करोति।
* **Fosters Enlightenment** : प्रज्ञामुद्रायाः अभ्यासः     गहनतरस्य आध्यात्मिकबोधस्य मार्गं उद्घाटयति, येन चेतनायाः विस्तारः भवति। 

**== पदे पदे निर्देश ==**

ज्ञानसनस्य सम्यक् अभ्यासार्थं एतानि पदानि अनुसृत्य कार्यं कुर्वन्तु ।

# **आरामदायक-आसन-स्थितौ आरभत** : आरामदायके, क्रॉस्-लेग्-स्थितौ     वा पद्मासनेन (कमल-मुद्रा) उपविश्य आरभत, एतत् सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः     मेरुदण्डः सीधा अस्ति तथा च भवतः शरीरं शिथिलं भवति।
# **Align Your Posture** : जानुभ्यां हस्तौ स्थापयन्तु,     हस्तौ भवतः पसन्दस्य मुद्रायां (उदा. ज्ञानमुद्रा अथवा चिनमुद्रा) ऊर्ध्वमुखं     कृत्वा, तर्जनीयोः अङ्गुष्ठयोः अग्रभागाः मन्दं स्पृशन्तु एतेन ज्ञानप्रज्ञायोः     संयोगस्य प्रतीकम् ।
# **Sit Upright** : पृष्ठं ऋजुं स्थापयतु, शिरः मुकुटं     आकाशं प्रति प्राप्य। स्कन्धाः शिथिलाः सन्ति, तनावग्रस्ताः न सन्ति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु।
# **स्वश्वासे ध्यानं दत्तव्यम्** : मृदुतया नेत्राणि     निमील्य श्वसनं प्रति जागरूकताम् आनयन्तु। नासिकाद्वारा निःश्वासं कृत्वा मुखेन     निःश्वासं कृत्वा गभीरं मन्दं च श्वसितुम् । भवतः श्वसनं भवतः ध्यानं अन्तः मार्गदर्शनं     कर्तुं अनुमन्यताम्।
# **निश्चलतां स्थापयन्तु** : श्वसनं प्रति ध्यानं     दत्त्वा मानसिकस्पष्टतां स्थापयित्वा कतिपयानि निमेषाणि यावत् एतस्मिन् स्थाने     तिष्ठन्तु। यदि भवतः मनः भ्रमितुं आरभते तर्हि मन्दं भवतः ध्यानं पुनः श्वसनं     प्रति आनयन्तु।
# **अभ्यासं मन्दं समाप्तं कुर्वन्तु** : यदा भवन्तः     अभ्यासस्य समाप्त्यर्थं सज्जाः भवन्ति तदा शनैः शनैः नेत्राणि उद्घाट्य कतिपयानि     क्षणानि गृहीत्वा भवतः अभ्यासस्य समये यत्किमपि अन्वेषणं वा शान्तिं वा उत्पन्नं     भवेत् तस्य विषये चिन्तयन्तु। 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **Slouching** : मेरुदण्डं सीधां ऊर्ध्वं च स्थापयन्तु।     स्लोचिंग् भवतः श्वसनं बाधितुं शक्नोति, मुद्रां न्यूनप्रभावी च कर्तुं शक्नोति     ।
# **स्कन्धानां तनावः** : स्कन्धान् आरामं कृत्वा     अधः, कर्णात् दूरं स्थापयन्तु, अनावश्यकतनावस्य परिहाराय।
# **चंचलता** : मुद्रायाः पूर्णलाभं प्राप्तुं यथासम्भवं     निश्चलं तिष्ठन्तु। यदि भवतः असहजता अस्ति तर्हि भवतः पादौ वा आसनं वा समायोजयन्तु,     परन्तु निश्चलतां स्थापयितुं प्रयतध्वम् ।
# **Holding Your Breath** : सम्पूर्णे अभ्यासे भवतः     श्वासः स्निग्धः अपि च भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। श्वसनस्य धारणं परिहरन्तु,     यतः एतेन शरीरे मनसि च तनावः उत्पद्येत । 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

यद्यपि ज्ञानसनः शारीरिकरूपेण आग्रही नास्ति तथापि निम्नलिखितस्नायुसमूहान् नियोजयति एव ।

* **मेरुदण्डस्य मांसपेशी** : मेरुदण्डं सीधां कृत्वा     मुद्रां समर्थयन्तः मांसपेशिः सुदृढाः भवन्ति ।
* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य मांसपेशिकाः ऊर्ध्वस्थितेः     समर्थनार्थं कार्यं कुर्वन्ति तथा च स्लोचिंग् निवारयन्ति।
* **पादस्नायुः** : क्रॉस् लेग्ड् अथवा कमलस्थितौ     उपविष्टे पादस्नायुः नियोजिताः भवन्ति । 

**== श्वसन तकनीक ==**

ज्ञानासने श्वसनविधिनाम् समावेशः तस्य लाभं वर्धयति- १.

* **प्राणायाम श्वास** : मनः शान्तं कर्तुं गहनं,     मन्दं, लयात्मकं श्वसनं कर्तुं प्रवृत्तः भवतु। ध्यानवर्धनार्थं **नाडीशोधन** (वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः)     अथवा **उज्जयिश्वासस्य** अभ्यासं कुर्वन्तु **।**
* **चेतनः श्वसनम्** : प्रत्येकं श्वसनं निःश्वासं     च केन्द्रीकुरुत, येन भवतः श्वासः भवतः मानसिकस्पष्टतायाः आरामस्य च मार्गदर्शनं     कर्तुं शक्नोति। 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

ज्ञानासन् सामान्यतया अधिकांशचिकित्सकानाम् कृते सुरक्षितम् अस्ति, परन्तु केचन सावधानताः सन्ति:

# **मेरुदण्डस्य समस्याः** : यदि भवतः मेरुदण्डस्य     गम्भीराः समस्याः सन्ति तर्हि क्रॉस्-लेग्ड् अथवा कमल-स्थितौ उपविष्टुं परिहरन्तु,     यतः एतेन पृष्ठस्य अधः तनावः भवितुम् अर्हति समर्थनार्थं वा कुर्सिषु अभ्यासार्थं     वा प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कर्तुं विचारयन्तु।
# **जानु वा नितम्बस्य समस्या** : जानु वा नितम्बस्य     वा चोटं प्राप्यमाणाः व्यक्तिः कमलस्य स्थितिं परिहरन्तु, तस्य स्थाने अग्रे पादौ     प्रसारयित्वा वा आरामदायके क्रॉस्-लेग्-स्थितौ उपविष्टाः भवेयुः
# **गर्भावस्था** : गर्भवतीभिः गहनध्यानमुद्राभिः     परिहारः करणीयः येषु दीर्घकालं यावत् उपविष्टस्य आवश्यकता भवति यावत् आरामदायकं     न भवति। 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

ज्ञानासनं प्रायः योगाभ्यासस्य आरम्भे अन्ते वा **ध्यानमुद्रारूपेण उपयुज्यते ।** इदं अभ्यासकर्तारं गहनतरचिन्तनार्थं आरामाय च सज्जीकरोति, तथा च सामान्यतया **मानसिकस्पष्टतां भावनात्मकसन्तुलनं** च बोधयति इति क्रमस्य भागः भवति 

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

ज्ञानसनः **मानसिकं निश्चलतां** , **शान्ततां** , **भावनात्मकसन्तुलनं च** प्रवर्धयति | मुद्रा मनसः मुक्तं चिन्तनात्मकं च अवस्थां संवर्धयति, या भावनात्मकचिकित्सा, मानसिकस्पष्टता, आत्मजागरूकता च अनुकूला भवति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शनस्य सन्दर्भे ज्ञानयोगमार्गेण सह गहनतया सम्बद्धः अस्ति , यः प्रज्ञा-ज्ञान-बोध-अनुसन्धानं प्रति केन्द्रितः अस्ति **।** It is a gesture of **self-inquiry** and **inner awakening** , अभ्यासकारिभ्यः आत्मनः स्वभावस्य गहनतया अन्वेषणस्य अवसरं प्रदाति। 

****==**

उन्नतविविधताः प्रगतिश्च ==** .

ज्ञानसनं **ध्यानात्मकश्वासप्रथानां समावेशं कृत्वा** अथवा दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयित्वा अधिकउन्नतविविधतासु अनुकूलतां प्राप्तुं शक्यते । अतिरिक्तसमर्थनार्थं कुशन अथवा ब्लॉक इत्यादीनां प्रोप्स् इत्यस्य उपयोगं अपि कर्तुं शक्नुवन्ति । 

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

ज्ञानासनस्य अभ्यासः योगस्य विभिन्नशैल्याः मध्ये भवितुं शक्नोति, यत्र **हठयोगः** , **विन्यासः** , **ज्ञानयोगः च सन्ति** , परन्तु एतत् अधिकतया **ध्यानात्मकेषु** अथवा **प्राणायाम- अभ्यासेषु दृश्यते,** ये आध्यात्मिकवृद्धेः **अभिन्नाः** सन्ति 

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

निश्चलतायाः श्वसनस्य च अभ्यासाय कतिपयानि निमेषाणि समर्प्य ज्ञानसनं स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयन्तु । एतत् विशेषतया तनावस्य क्षणेषु, निद्रायाः पूर्वं वा मानसिकशान्तिं भावनात्मकं स्थिरतां च आनेतुं सहायकं भवितुम् अर्हति । 

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

ज्ञानसनस्य विषये विशिष्टाः अध्ययनाः सीमिताः सन्ति तथापि ध्यानस्य, मनःसन्तोषस्य च विषये संशोधनेन ज्ञातं यत् एते अभ्यासाः तनावं, चिन्ता, अवसादं च न्यूनीकर्तुं, स्मृतिसुधारं कर्तुं, भावनात्मकं कल्याणं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति ज्ञानासन् इत्यादिषु मुद्रासु पोषितः मनः **-शरीर-सम्बन्धः** मानसिक-शारीरिक-स्वास्थ्ययोः कृते लाभप्रदः भवति । 

**== सन्दर्भाः ==**

# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
# कुमार, राज. "योगे ध्यानस्य भूमिका।" *योग जर्नल* ,     vol. ६८, न. 2, 2020, पृष्ठ 30-34।