Bodo आकांक्षा

बोडो भाषा तस्याः संस्कृतिः च

आमुख

भारतं अपारविविधतायाः भूमिः अस्ति, यत्र प्रत्येकः प्रदेशः स्वकीयाः अद्वितीयभाषा, परम्परा, सांस्कृतिकप्रथाः च पोषयति । अनेकेषु आदिवासीसमुदायेषु बोडोजनाः विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च स्थानं धारयन्ति । बोडो-जनाः मुख्यतया असम-देशे विशेषतः बोडोलैण्ड्-प्रादेशिकक्षेत्रे (BTR) केन्द्रीकृतः नृवंशभाषा-समूहः अस्ति । तेषां भाषा बोडो (बोरो इति अपि कथ्यते) संविधानस्य अष्टम-अनुसूची-अन्तर्गतं भारतस्य मान्यताप्राप्तानाम् २२ अनुसूचितभाषासु अन्यतमम् अस्ति । बोडोभाषा संस्कृतिः च गभीररूपेण संलग्नाः सन्ति, येन समुदायस्य इतिहासः, जीवनशैली, विश्वदृष्टिः च प्रतिबिम्बिता अस्ति । अस्मिन् निबन्धे बोडोभाषायाः विकासः, तस्याः भाषासंरचना, साहित्यं, सांस्कृतिकविरासतां, उत्सवाः, कलाः, आधुनिककाले तस्याः सम्मुखीभूतानां आव्हानानां च अन्वेषणं कृतम् अस्ति

बोडो भाषा की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

बोडोः बृहत्तरस्य बोडो–कचारी-समूहस्य अन्तर्गताः सन्ति, यः असमस्य, भारतस्य च ईशानभागस्य प्रारम्भिकानां निवासिषु अन्यतमः अस्ति । भाषादृष्ट्या बोडो-भाषा चीन-तिब्बतीभाषापरिवारस्य तिब्बती-बरमन-शाखायाः अन्तर्गतं वर्गीकृता अस्ति । अस्मिन् कुटुम्बे सम्पूर्णे ईशानभारते, तिब्बत, दक्षिणपूर्व एशिया च भाषिताः अनेकाः भाषाः सन्ति ।

परम्परागतरूपेण बोडोः कृषिसमुदायः आसीत्, यः धानस्य कृषिः, बुनाई, पशुपालनं च आश्रितः आसीत् । तेषां भाषा मौखिकपरम्परारूपेण विकसिता, लोककथाभिः, गीतैः, संस्कारैः च प्रचलति स्म । बोडो इत्यस्य लिखितरूपाः बहु पश्चात् प्रादुर्भूताः, ये १९ शताब्द्याः अन्ते २० शताब्द्याः आरम्भे च औपनिवेशिकसम्पर्केन, मिशनरीशिक्षणेन च प्रभाविताः अभवन् । प्रारम्भे एषा भाषा रोमनलिप्या, ततः असमियालिप्या लिखिता, अन्ते च १९६३ तमे वर्षे देवनागरीलिप्यां मानकीकृता अभवत् ।एतेन बोडो इत्यस्मै साहित्यस्य, शिक्षायाः, प्रशासनस्य च स्थिरं माध्यमं प्राप्तम् ।

२००३ तमे वर्षे बोडो-भाषायाः असमस्य राजभाषारूपेण, अनन्तरं भारतस्य अनुसूचितभाषारूपेण च मान्यता अस्य यात्रायाः एकः स्थलचिह्नः अभवत् ।

बोडो के भाषाई विशेषताएँ

बोडो इति स्वरभाषा, यस्य अर्थः अस्ति यत् स्वरस्य वा स्वरस्य वा भेदः शब्दस्य अर्थं परिवर्तयितुं शक्नोति । केचन प्रमुखविशेषताः सन्ति- १.

ध्वनिविज्ञानम् : बोडो-नगरे षट् स्वरध्वनिः, व्यंजनानां च श्रेणी भवति, यत्र आस्पिरेटेड्, अनस्पिरेट्-ध्वनिः च सन्ति ।

शब्दनिर्माणम् : इदं बहुधा समुच्चयात्मकं भवति अर्थात् प्रत्यय-उपसर्गयोः योजयित्वा शब्दाः निर्मीयन्ते ।

वाक्यविन्यासः - मूलशब्दक्रमः Subject–Object–Verb (SOV) अस्ति, यः तिब्बती-बर्मनभाषासु सामान्यः अस्ति ।

शब्दावली : तिब्बती-बर्मनभाषायां जडं कृत्वा बोडोशब्दकोशः सांस्कृतिकसंपर्ककारणात् असमिया-बङ्गला-हिन्दी-भाषायाः शब्दान् अवशोषितवती अस्ति ।

बोडो इत्यस्य स्वरगुणाः लयात्मकाः च गुणाः मौखिककथाकथनेषु, लोकगीतेषु, जपेषु च विशेषतया समृद्धं कुर्वन्ति ।

साहित्य एवं मौखिक परम्परा

बोडोसमुदायस्य मौखिकपरम्परा जीवन्तं वर्तते । लिखितसाहित्यस्य विकासात् पूर्वं पौराणिककथाः, आख्यायिकाः, सुभाषितानि, लोकगीतानि च इतिहासं, सांस्कृतिकमूल्यानि च वहन्ति स्म । लोककथाः प्रायः प्रकृतिः, वीरता, सामुदायिकमूल्यानि च इति विषयेषु केन्द्रीभवन्ति ।

आधुनिकबोडोसाहित्यस्य आरम्भः १९ शताब्द्याः अन्ते २० शताब्द्याः आरम्भे च अभवत्, देवनागरीलिप्याः स्वीकरणानन्तरं गतिं प्राप्तवान् । बिरिन्चीकुमार बरुआ, अनन्तरं ब्रजेन बसुमतारी इत्यादयः प्रमुखाः साहित्यकाराः गद्य-काव्ये च योगदानं दत्तवन्तः । १९५२ तमे वर्षे स्थापितायाः बोडोसाहित्यसभायाः भाषायाः प्रचारः, व्याकरणस्य मानकीकरणे, पुस्तकप्रकाशने च महत्त्वपूर्णा भूमिका आसीत् ।

अद्यत्वे बोडोसाहित्ये काव्यं, लघुकथा, उपन्यासः, नाटकानि, बालसाहित्यं च अन्तर्भवति । २००५ तमे वर्षे केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षामण्डले  बोडो विषयरूपेण प्रवर्तते, येन शिक्षायां तस्य उपस्थितिः अधिका सुदृढा अभवत् ।

सांस्कृतिकपरिचय एवं सामाजिक जीवन

बोडो-जनानाम् संस्कृतिः प्रकृत्या सह सामञ्जस्यपूर्णं सम्बन्धं, सामुदायिक-एकतां, परम्पराणां सम्मानं च प्रतिबिम्बयति । तेषां सामाजिकसांस्कृतिकजीवनस्य केचन परिभाषापक्षाः सन्ति- १.

पारम्परिक परिधान

बोडो पुरुषाः परम्परागतरूपेण धोतीं वा गमोसां वा धारयन्ति, महिलाः तु विशिष्टं दोखना इति शरीरे वेष्टितं हस्तबुनवस्त्रं धारयन्ति, प्रायः ब्लाउज-शाल-योः सह युग्मितम् दोखना जटिल-आकृतिभिः सह स्फुरद्वर्णैः आगच्छति, प्रायः स्त्रियः एव बुनन्ति । बोडो-महिलानां कृते बुनाई केवलं कौशलं न अपितु सांस्कृतिकपरिचयः अस्ति ।

सामाजिक संरचना

बोडो-जनाः ऐतिहासिकरूपेण ग्राम-आधारित-समुदायेषु निवसन्ति स्म । मेहराई (गोत्र) व्यवस्था ज्ञातिविवाहसङ्घटनं च निर्धारयति । ग्रामपरिषदाः परम्परागतरूपेण विवादनिराकरणे निर्णयनिर्माणे च भूमिकां निर्वहन्ति स्म, यद्यपि आधुनिकशासनसंरचनानि अधुना विद्यन्ते ।

उत्सवाः संस्काराः च

उत्सवाः बोडो-सांस्कृतिकजीवनस्य केन्द्रस्थाः सन्ति, प्रायः कृषिः, फलानां कटनी, ऋतुचक्रैः च सह सम्बद्धाः सन्ति ।

ब्विसागुः १.

बोडोस्-जनानाम् महत्त्वपूर्णः व्यापकः च उत्सवः ।

असमियानां बोहागबिहुना सह संयोगेन एप्रिलमासे नववर्षस्य आरम्भः भवति।

पशुपूजा, सामुदायिकभोजनं, गायनम्, नृत्यं च अन्तर्भवति ।

डोमाशी : १.

शिशिरे आचर्यते फलानां कटनपश्चात् उत्सवः ।

साम्प्रदायिकपाककला, तण्डुलबीयरस्य पेयम्, पारम्परिकक्रीडा च दृश्यन्ते ।

खेराई पूजा : १.

एकः महत्त्वपूर्णः धार्मिकः उत्सवः यत्र बोडो-पुरोहिताः (दौरी, दौडिनी च) परमदेवतां बथौ बोराई इत्यस्य प्रीतिकरणार्थं संस्कारं कुर्वन्ति ।

पारम्परिकसङ्गीतं नृत्यं च अन्तर्भवति, प्रायः कतिपयान् दिनानि यावत् भवति ।

एतेषु उत्सवेषु बोडोस्-जनानाम् कृषिमूलानि, देवानां प्रति आदरः, समुदायस्य सहभागितायाः उपरि बलं च प्रकाशितं भवति ।

धर्मः प्रत्ययश्च

बोडोस्-जनानाम् पारम्परिकः धर्मः बथौइज्-धर्मः अस्ति, यः बथौ बोराई-इत्यस्य पूजां करोति, यस्य प्रतीकं सिजौ-वनस्पतिः  अस्ति । संस्कारेषु तण्डुलानां, तण्डुलबीयरस्य, पशूनां च अर्पणं भवति । बाथौ विश्वासः प्रकृतेः, सरलतायाः, आध्यात्मिकसन्तुलनस्य च उपरि बलं ददाति ।

आधुनिककाले बहवः बोडोः हिन्दुधर्मं ईसाईधर्मं च स्वीकृतवन्तः, परन्तु बथौपरम्पराः अतीव सम्मानिताः एव सन्ति । एतेषां धर्माणां सह-अस्तित्वं बोडो-संस्कृतेः अनुकूलतां प्रतिबिम्बयति ।

संगीतं, नृत्यं, कला च

बोडो-उत्सवेषु, संस्कारेषु च सङ्गीतं नृत्यं च अभिन्नं भवति ।

बोडो संगीतम् : १.

पारम्परिकवाद्येषु सेर्जा (वायलिन-सदृशं वाद्यं), सिफुङ्ग् (बांसुरी), खम् (ढोलकं), थरखा (तालीवादकः) च सन्ति । गीतेषु प्रायः प्रेम, प्रकृतिः, कृषिः, वीरता च उत्सवः भवति ।

बोडो नृत्यः : १.

बगुरुम्बनृत्यं सर्वाधिकं प्रसिद्धं भवति, प्रायः स्त्रियः रङ्गिणीदोखनासु कुर्वन्ति । नृत्यं भृङ्गपक्षिणां ललितगतिम् अनुकरणं करोति, प्रकृत्या सह सामञ्जस्यस्य प्रतीकं करोति । प्रायः खम् ताडनैः सिफुङ्गरागैः च सह भवति ।

कला तथा शिल्प : १.

बुनाई एकः अत्यन्तं विकसितः कलारूपः अस्ति । दोखनासु बुनिताः प्रतिमानाः, आकृतिः च प्रायः पुष्पाणि, पशवः, ज्यामितीयविन्यासानि च चित्रयन्ति । वेणु-वेत-शिल्पानि अपि प्रमुखानि सन्ति, येषां उपयोगः टोकरी-चटका, पारम्परिक-उपकरणयोः निर्माणे च भवति ।

भोजनम्

बोडो-भोजनं तेषां कृषिजीवनशैलीं, स्थानीयोत्पादानाम् उपरि निर्भरतां च प्रतिबिम्बयति । सामान्यव्यञ्जनानि सन्ति- १.

तण्डुलः - मुख्याहारः, प्रायः शाकैः, मत्स्यैः, मांसैः वा सह ।

ओमा बेदोर् : लोकप्रियं शूकरमांसस्य व्यञ्जनं, यत् वेणु-अङ्कुरैः अथवा ओषधीभिः सह पच्यते ।

राइस बीयर (Zu Mai): किण्विततण्डुलात् निर्मितं पारम्परिकं पेयं, उत्सवेषु सामाजिकसमागमेषु च केन्द्रम् ।

मत्स्य-वेणु-अङ्कुरः : व्यापकरूपेण उपभोक्तः, नदीभिः, वनैः च सह तेषां निकटसम्बन्धं प्रदर्शयति ।

भोजने ताजगी, न्यूनतममसाला, स्थानीयौषधीनां प्रयोगः च इति विषयेषु बलं दत्तम् अस्ति ।

आधुनिक विकास एवं चुनौती

बोडोभाषा संस्कृतिः च यद्यपि मान्यतां पुनरुत्थानं च दृष्टवती तथापि तेषां समक्षं आव्हानानि अपि सन्ति : १.

भाषासंकटः : १.

आधिकारिकपदवी अस्ति चेदपि बहवः युवानः बोडोः शिक्षायाः, रोजगारस्य च कृते असमिया, हिन्दी, अथवा आङ्ग्लभाषां प्राधान्यं ददति, येन बोडो-रोगस्य अन्तर-पीढी-संचरणं न्यूनीभवति ।

सांस्कृतिक आत्मसात : १.

वैश्वीकरणं, नगरीकरणं च जीवनशैल्याः, वस्त्रं, आहारव्यवहारं च प्रभावितवन्तः, येन पारम्परिकप्रथानां आंशिकं हानिः अभवत् ।

सामाजिक-राजनैतिक संघर्ष : १.

स्वायत्ततायाः, बोडो-परिचयस्य मान्यतायाः च आग्रहेण राजनैतिक-आन्दोलनानि उत्पन्नानि, येन कदाचित् अशान्तिः उत्पन्ना । परन्तु बोडोलैण्ड्-प्रादेशिकक्षेत्रस्य (BTR) गठनेन सांस्कृतिकराजनैतिकप्रतिपादनस्य मञ्चः प्राप्तः ।

शैक्षिकचुनौत्यः : १.

बोडो-माध्यमिकविद्यालयानाम् सीमितसम्पदां उपलब्धता च मातृभाषायां साक्षरतां प्रभावितं करोति । बोडोसाहित्यसभायाः प्रयत्नाः, सर्वकारीयपरिकल्पनाः च अस्याः स्थितिः सुधारयितुम् उद्दिश्यन्ते ।

पुनरुत्थान एवं संरक्षण प्रयास

बोडो-परिचयस्य सुदृढीकरणस्य अनेकाः उपक्रमाः सन्ति : १.

मीडिया तथा सिनेमा : बोडो चलच्चित्रस्य, दूरदर्शनस्य, वृत्तपत्रस्य च वृद्धिः ।

शिक्षा : विद्यालयस्य विश्वविद्यालयस्य च पाठ्यक्रमेषु बोडो इत्यस्य समावेशः।

महोत्सवः प्रतियोगिताश्च : छात्रसङ्घैः संस्थाभिः च आयोजिताः सांस्कृतिकाः कार्यक्रमाः।

अङ्कीयमञ्चाः : बोडोसाहित्यस्य, गीतानां, इतिहासस्य च प्रचारार्थं सामाजिकमाध्यमानां, ऑनलाइनसंसाधनानाञ्च उपयोगः।

युनेस्को-संस्थायाः विलुप्तप्रायभाषाणां रक्षणे बलं दत्तं चेत् बोडोस्-सदृशानां समुदायानाम् अपि वैश्विकसमर्थनं भवति ।

निगमन

बोडोभाषा संस्कृतिः च लचीलतां, सृजनशीलतां, प्रकृत्या सह गहनसम्बन्धं च मूर्तरूपं ददाति । मौखिकलोककथातः आधुनिकसाहित्यपर्यन्तं, ब्विसागु इत्यादिपारम्परिकपर्वतः समकालीनबोडोचलच्चित्रपर्यन्तं समुदायः नूतनवास्तविकतासु अनुकूलतां प्राप्य स्वस्य धरोहरस्य संरक्षणं निरन्तरं कुर्वन् अस्ति बोडो-भाषायाः अनुसूचितभाषायाः मान्यता तस्याः भविष्यस्य रक्षणार्थं प्रतीकात्मकं व्यावहारिकं च सोपानम् अस्ति । परन्तु अन्तरपीढीगतसंचरणं सांस्कृतिकगौरवं च सुनिश्चित्य समुदायस्य व्यापकसमाजस्य च दायित्वं समानरूपेण वर्तते।

बोडो-कथा केवलं एकस्याः भाषायाः एकस्य समुदायस्य वा विषये नास्ति; द्रुतगत्या आधुनिकीकरणस्य मध्ये स्वविरासतां जीवितं स्थापयितुं विश्वव्यापीनां आदिवासीसमूहानां व्यापकसङ्घर्षस्य प्रतिनिधित्वं करोति । बोडोभाषायाः संस्कृतिस्य च मूल्याङ्कनं प्रचारं च कृत्वा भारतं भाषावैज्ञानिकसांस्कृतिकवैविध्यस्य प्रति स्वप्रतिबद्धतां पुनः पुष्टयति-स्वस्य राष्ट्रियपरिचयस्य सारम्।