भजन

गोलू के समये तमिलनाडु के कोयम्बटूर में *भजन* .]]
**भजन** इति धार्मिकविषयं वा आध्यात्मिकविचारं वा युक्तं किमपि भक्तिगीतं, विशेषतया भारतीयधर्मेषु, कस्यापि भाषायां निर्दिशति ।  **भजनम्** ( संस्कृत : भजनम्) इति पदस्य अर्थः *श्रद्धा भवति* तथा च *भज* (संस्कृत: भज्) इति मूलशब्दात् उत्पद्यते, यस्य अर्थः *पूजयितुं भवति*, यथा 'भाजगोविन्दम्' ( *Revere Govinda* ) इत्यत्र *।***भजनपदस्य** अर्थः अपि *भागः* भवति |

' **भजन** ' इति पदं सामान्यतया समूहकार्यक्रमस्य उल्लेखार्थमपि प्रयुक्तं भवति, यत्र एकः वा अधिकः मुख्यगायकः भवति, सङ्गीतेन सह, कदाचित् नृत्यं च भवति ।  सामान्यतया भजनस्य सह *तबला*, ढोलक वा डफरी इत्यादीनि ताडनवाद्यं भवति । ताडनं निर्वाहयितुम् हस्तगतं लघु झांझं ( *कार्तालम्* ) अपि सामान्यतया उपयुज्यते । भजनं मन्दिरे, गृहे, मुक्ते वृक्षस्य अधः, नदीतीरे समीपे वा ऐतिहासिकमहत्त्वस्य स्थाने वा गायितुं शक्यते। 

विहितरूपं, निर्धारितनियमं वा न विद्यमानाः भजनाः सामान्यतया गीतात्मकाः, रागात्मकरागाधारिताः च भवन्ति ।  भक्ति - आन्दोलने विकसितस्य सङ्गीतस्य कलानां च विधायाः अन्तर्भवति | 

## व्युत्पत्ति विज्ञान 
संस्कृतशब्दः *भजनः* अथवा *भजनः भज* इति  निष्पन्नः, यस्य अर्थः "विभजतु, भागं कुरु, भागं गृह्णातु, भागं गृह्णातु, तस्य भवितुं" इति ।    "आध्यात्मिकं धार्मिकं सिद्धान्तं मोक्षसाधनं वा किमपि वस्तुनः प्रति आसक्तिः, भक्तिः, प्रीतिः, श्रद्धा, श्रद्धा वा प्रेम, पूजा, धर्मपरायणता" इति अपि अस्य शब्दस्य अभिप्रायः अस्ति 

## हिन्दू धर्म 
### ऐतिहासिक मूलम् 
हिन्दुधर्मे *भजनस्य* तस्य भक्तिपदस्य च *कीर्तनस्य* मूलं वैदिकयुगस्य प्राचीनमेट्रिक-संगीतपरम्परासु विशेषतः सामवेदे अस्ति । सामवेदसंहिता पाठरूपेण *पठितुं* न अभिप्रेता, अपितु सङ्गीतस्य स्कोरपत्रमिव गायिता यत् अवश्यं *श्रोतव्यम्* . 

अन्येषु उत्तरार्धवैदिकग्रन्थेषु प्राचीननाटकगायननृत्ययोः अध्ययनस्य अग्रणीत्वेन श्रेयः दत्तौ *शिलालिन्* ( IAST : Śilālin) तथा *कृष्णाश्व* (IAST: Kṛshashva) इति विद्वानद्वयस्य उल्लेखः अस्ति   शिलालिन-कृशश्वयोः कलाविद्यालयाः वैदिकसंस्कारस्य प्रदर्शनेन सह सम्बद्धाः आसन्, यस्मिन् निहितैः नैतिकमूल्यैः सह कथाकथनं भवति स्म    एतत् परमं सत्यं हिन्दुचिन्तने आनन्देन *रसेन* (भावनात्मकरसेन) पूर्णं मन्यते, सुरीलध्वनिः च मानवस्य आध्यात्मिक-अनुभवस्य भागः इति मन्यते ।  ते सम्पूर्णे भारते नेपाले च दृश्यन्ते, परन्तु वैष्णवपरम्परासु विशेषतया लोकप्रियाः सन्ति यथा कृष्णः, रामः, विट्ठलः, नारायणः इत्यादिषु विष्णुपरम्परासु भक्त्या प्रेरिताः (प्रायः स्वपत्नीभिः सह) 

*भजनं* व्यक्तिगतरूपेण गायितुं शक्यते, परन्तु अधिकतया एकत्र कोरल-कार्यक्रमरूपेण यत्र गीतेषु स्थानीयभाषायां धार्मिकाः आध्यात्मिकाः वा विषयाः समाविष्टाः सन्ति ।  अनेकहिन्दुपरम्परासु भजनाः सङ्घीयगायनस्य, बन्धनस्य च एकः रूपः अस्ति, यत् व्यक्तिं सङ्गीत-सञ्चालित-आध्यात्मिक-धर्म-अनुभवे भागं ग्रहीतुं अवसरं ददाति तथा च समुदायाय साझीकृत-परिचय-भावनाम् अयच्छति, यत्र जनाः भोजनं साझां कुर्वन्ति, मिलन्ति,... पुनः संयोजयन्तु।  १९ तमे २० शताब्द्याः औपनिवेशिकयुगे बी *हजनाः* सामुदायिकसङ्गठने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति, यदा भारतीयश्रमिकाः वृक्षारोपणेषु सस्तेन श्रमरूपेण त्रिनिदाद, फिजी, दक्षिण आफ्रिका इत्यादिषु दूरस्थेषु भूमिषु आनीताः आसन्   

केचन *भजनाः* शताब्दपुराणाः, सर्वक्षेत्रीयरूपेण लोकप्रियाः, सामुदायिकपरम्परारूपेण प्रचलिताः, अन्ये तु नवनिर्मिताः सन्ति । हिन्दुपरम्परायां सर्वेषां स्वातन्त्र्यम् अस्ति यत् तेन विचारेण वा स्वस्य इच्छायाः कस्यापि देवतायाः स्तुतिरूपेण वा *भजनं* रचयितुं शक्नुवन्ति। परन्तु यतः ते गायन्ति, ते सामान्यतया शास्त्रीयभारतीयसङ्गीतस्य, रागस्य, तालायाः च मीटर्-मात्रायां वाद्ययन्त्रैः सह गन्तुं अनुसरणं कुर्वन्ति ।  ते मुक्तवायुः, स्वामीनारायण-आन्दोलनादिमन्दिरानाम् अन्तः, वैष्णवमठेषु, उत्सवेषु वा विशेषेषु वा, तीर्थस्थलेषु च गायन्ति ।   सह वैदिकयुगस्य गद्यसिद्धान्तेषु मूलम् । 

अनेकाः *कीर्तनानि* अधिकदर्शकानां सहभागितायाः कृते संरचिताः सन्ति, यत्र गायकः आध्यात्मिकं जपं, स्तोत्रं, मन्त्रं वा विषयं वा आह्वयति, ततः प्रेक्षकाः जपस्य पुनरावृत्तिं कृत्वा अथवा स्वस्य साझीकृतप्रत्ययानां उत्तरं प्रतिजप्य प्रति प्रतिक्रियां ददति   *भजन*, तस्य विपरीतम्, मौने वा "गान सह" वा अनुभवति ।