open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मारवाडीभाषा

**मारवाडी** () भारतस्य राजस्थानराज्ये भाष्यते राजस्थानीभाषा अस्ति । मारवाडी समीपस्थेषु गुजरात-हरियाणा-राज्येषु, पाकिस्थानस्य पूर्वभागेषु केषुचित् समीपस्थेषु क्षेत्रेषु, नेपालस्य केषुचित् प्रवासीसमुदायेषु अपि भाष्यते । केचन ७८ लक्षं (7.8 मिलियन्) वक्ताराः (जनगणना २०११) सन्ति, राजस्थानीभाषायाः बृहत्तमेषु उपभाषासु अन्यतमः अस्ति । अधिकांशभाषिणः राजस्थाने निवसन्ति, सिन्धप्रदेशे २.५ कोटिः, तस्य सङ्ख्यायाः दशमांशः नेपालदेशे च । मारवाडीभाषायाः द्वादशकद्वयम् उपभाषाः सन्ति ।

मारवाडी देवनागरीलिप्यां लोकप्रियतया लिख्यते, तथैव भारतस्य नेपालस्य च अनेकाः भाषाः, यथा हिन्दी, मराठी, नेपाली, संस्कृतं च; यद्यपि ऐतिहासिकरूपेण महाजनीलिप्यां लिखितमसीत् तथापि पाकिस्थानस्य पूर्वभागेषु मारवाडी अल्पसङ्ख्यकैः अद्यापि फारसी-अरबीलिप्यां लिखितमस्ति (मानक/पाश्चात्यनस्खलिपिरूपं सिन्धप्रदेशे प्रयुक्तं भवति, पूर्वनस्तालिकरूपान्तरं च पञ्जाबप्रदेशे प्रयुक्तमस्ति), यत्र अस्य शैक्षिकस्थितिः अस्ति किन्तु यत्र द्रुतगत्या उर्दूभाषायां स्थानान्तरणं भवति ।

भारतदेशे मारवाडीभाषायाः आधिकारिकस्थितिः नास्ति, शिक्षाभाषारूपेण च न प्रयुक्ता ।  जैसलमेर, बाडमेर, नागौर, बीकानेर, जोधपुर इत्यत्र अद्यापि एषा भाषा बहुधा भाष्यते ।

## मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि 
इसकी लिपि देवनागरी अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* राजस्थानीभाषा
* हिन्दी
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## उल्लेखाः 
वर्गः:भारतीयभाषाः
चीनी-तिब्बतीयभाषाः

**चीन-तिब्बतीय**, कतिपयेषु स्रोतेषु पारहिमाद्रिः इति अपि उद्धृतम्, ४०० तः अधिकानां भाषाणां कुटुम्बः अस्ति, मूलभाषिणां सङ्ख्यानुसारं हिन्द-यूरोपीयभाषायाः पश्चात् द्वितीयः अस्ति । एतेषु अधिकांशः चीनीभाषायाः १३० कोटिः मूलभाषिणः सन्ति । अन्येषु चीनी-तिब्बतीयभाषासु बहूनां भाषिणां मध्ये बर्मीभाषा (३.३ कोटिः/33 मिलियन्), तिब्बतीभाषा (६० लक्षं/6 मिलियन्) च सन्ति । हिमालये, आग्नेयजम्बुद्वीपस्य मासिफ्-प्रदेशे, तिब्बती-पठारस्य पूर्वप्रान्ते च अस्य कुटुम्बस्य अन्याः भाषाः भाष्यन्ते । एतेषु अधिकांशेषु दूरस्थेषु पर्वतक्षेत्रेषु लघुवाक्समुदायाः सन्ति, तेषां लेख्यकरणं दुर्बलम् अस्ति च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूची
* हिन्द-यूरोपीयभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
क्रा-दायीभाषाः

**क्रा-दायीभाषाः** (**तायी-कदायी**, **दायिक** इति अपि ज्ञायते) मुख्यभूमि-आग्नेयजम्बुद्वीपे, दक्षिणचीनदेशे, ईशान्यभारते च दृश्यमानानां स्वरभाषानां भाषाकुटुम्बः अस्ति । तेषु क्रमशः थाईलेण्ड्-देशस्य लाओसदेशस्य च राष्ट्रभाषाः थाईभाषा, लाओभाषा च सन्ति । प्रायः ९.३ कोटिः (93 मिलियन्) जनाः क्रा–दाईभाषाः वदन्ति, येषु ६०% थाईभाषां वदन्ति । एथ्नोलॉग् इत्यनेन कुटुम्बे ९५ भाषाः सूचीबद्धाः सन्ति, येषु ६२ भाषा तायीशाखायां सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूची
* आग्नेयभाषाः
* चीनी-तिब्बतीयभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वैदिकसंस्कृतम्

**वैदिकसंस्कृतं** हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य हिन्द-आर्य-उपसमूहस्य प्राचीनभाषा आसीत् । क्रैस्त-पूर्व मध्य-द्वितीयतः मध्य-प्रथमसहस्राब्दपर्यन्तं सङ्कलितं वेदेषु तत्सम्बद्धेषु साहित्येषु च प्रमाणितम् अस्ति । लेखनस्य आगमनात् कतिपयशताब्दपूर्वं मौखिकरूपेण संरक्षितम् आसीत् ।

वैदिकसंस्कृतभाषायां विस्तृतं प्राचीनसाहित्यम् आधुनिकयुगपर्यन्तं जीवितम् अस्ति, एतत् आद्यहिन्द-यूरोपीय-आद्यहिन्द-ईरानीय-इतिहासस्य पुनर्निर्माणार्थं सूचनानां प्रमुखः स्रोतः अभवत् ।

प्रागैतिहासिकयुगे आद्यहिन्द-ईरानीयभाषा आद्य-ईरानीय-आद्यहिन्द-आर्य-भाषयोः विभक्तवती, भाषयोः परस्परं स्वतन्त्रतया विकासः अभवत् च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* वैदिकी संस्कृतिः
* हिन्द-यूरोपीयभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
अपभ्रंशः

**अपभ्रंशः** (प्राकृतम्: अवहन्स; , *अवप्पिरञ्चऩम्*) इति पदं वैयाकरणाः आधुनिकभाषानां उदयात् पूर्वं उत्तरभारते भाष्यमाणानां भाषाणां सन्दर्भार्थं पतञ्जलितः प्रयुक्तं पदम् अस्ति । भारतीयाध्ययनेसु उत्तरार्ध-मध्य प्रारम्भिक-आधुनिकहिन्द-आर्यभाषयोः च मध्ये परिस्थानं निर्मायमाणानाम् उपभाषाणां कृते छत्रपदरूपेण अस्य प्रयोगः भवति, यत् ६-१३ शताब्दयोः मध्ये व्याप्तम् अस्ति । परन्तु एताः अपभ्रंशाः परम्परागतरूपेण मध्यहिन्द-आर्यकालस्य अन्तर्भूताः सन्ति । संस्कृते  शाब्दिक अर्थः "भ्रष्टः" अथवा "अव्याकरणिकभाषा" इति भवति, या संस्कृतव्याकरणस्य मानदण्डात् विचलति ।

अपभ्रंशसाहित्यं १२ तः १६ शताब्द्याः यावत् उत्तरभारतस्य इतिहासस्य बहुमूल्यं स्रोतः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* प्राकृतम्
* संस्कृतम्
* हिन्दी
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
अ॰मा॰सं॰ १५९१९

**अ॰मा॰सं॰ १५९१९** (**आईएसओ 15919**; ) अन्तर्राष्ट्रियमानकीकरणसंस्थया रोमनीकरणस्य अन्तर्राष्ट्रियमानकानां श्रृङ्खलासु अन्यतमम् अस्ति । २००१ तमे वर्षे प्रकाशितम् अस्ति, ब्राह्मिक-नस्तालीक्-लिपयोः बहु-बृहत्तरस्य व्यञ्जनानां स्वराणां च समुच्चयस्य लातिनीलिप्यां वर्णनार्थं विशेषक-चिह्नानां प्रयोगः कृतः अस्ति च ।

## अवलोकनम्
## सम्बद्धाः लेखाः 
* अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला (अ॰सं॰लि॰व॰, आईएएसटी)
* देवनागरी
* संस्कृतम्
* ब्राह्मीलिपिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतीयभाषाः
कौरवी उपभाषा

**कौरवी** (, ), **खडीबोली** () वा **देहली उपभाषा** () इति अपि प्रसिद्धा, देहलीनगरपरिसरे च भाष्यमाणानां कतिपयानां केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाणां मध्ये कस्यापि उपभाषा अस्ति ।  प्रारम्भे ९००–१२०० ई॰ कालखण्डे समीपस्थैः अवधी-भोजपुरी-ब्रज-उपभाषया सह समकालीनरूपेण अस्य विकासः अभवत् इति मन्यते । कौरवी इत्यस्मिन् केचन विशेषताः सन्ति, यथा व्यञ्जनदीर्घीकरणम्, येन अस्य विशिष्टध्वनिः भवति, मानकहिन्दुस्थानी, ब्रज, अवधी च इत्यस्मात् भिन्नता भवति च । कौरव्याः एकं प्रारम्भिकरूपं पुरातनहिन्द्याः मुख्याधारः अभवत्, या तदनन्तरं हिन्दुस्थानीभाषारूपेण ततः हिन्दी-उर्दूभाषयोः विकसिता ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दीभाषा
* उर्दूभाषा
* हिन्दुस्थानीभाषा
* केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
कन्नौजीभाषा

**कन्नौजी** () भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य कन्नौजक्षेत्रे भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । कन्नौजी हिन्दुस्थानीभाषायाः निकटसम्बन्धः अस्ति, हिन्दीभाषया सह ८३–९४% शाब्दिकसादृश्यम् अस्ति । केचन हिन्दुस्तानीभाषायाः उपभाषा इति मन्यन्ते, अन्ये तु पृथक् पाश्चात्यहिन्दीभाषा इति मन्यन्ते । २००१ तमे वर्षे कन्नौजीभाषायां न्यूनातिन्यूनं ९५ लक्षं देशीयभाषिणः सन्ति ।

हिन्दीभाषायाः अन्येभ्यः उपभाषाभ्यः सह एषा भाषा अनेके संरचनात्मकाः कार्यात्मकाः च भेदाः सादृश्यं दर्शयति, परन्तु भारतीयभाषीयसर्वक्षणे एषा ब्रज-अवधीभाषायोः च रूपान्तराणिरूपेण योजितवती अस्ति ।

कन्नौजीभाषायाः स्वकीयाः द्वे उपभाषे वा रूपान्तरे स्तः – तिरहरी माध्यमिक-कन्नौजी च, या मानककन्नौजी-अवधी इत्येतयोः मध्ये अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दीभाषाः
* हिन्दुस्थानीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
पर्याभाषा

**पर्या** (، ، ) ताजिकिस्थानस्य उजबेकिस्थानस्य च सीमाक्षेत्रे भाष्यमाणा एकान्तिककेन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषा अस्ति । विश्वे कतिपयानि सहस्राणि वक्तारः सन्ति ।

## व्याकरणम्
### विंशतिकगणना
पर्या केचन विंशतिकसङ्ख्यागणनाप्रतिमानं नियोजयति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः
* हिन्दीभाषा
* ताजिकिस्थानम्
* भारतस्य भाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
बाङ्गला-असमियाभाषाः

**बाङ्गला–असमियाभाषाः** (**गौडा–कामरुपाभाषाः** इति अपि ज्ञायन्ते) अनेकभाषाणां समूहीकरणम् अस्ति । अयं समूहः हिन्द-आर्यभाषायाः पूर्वाञ्चलस्य अन्तर्गतः अस्ति । अस्मिन् समूहे ग्लोटोलॉग् अनुसारं समाविष्टाः भाषाः सन्ति – असमिया, कुर्मुकर, खरिया थार, चक्मा, चटगाँवी, तञ्चङ्गया, नोयाखाली, बाङ्गला, बिष्णुप्रिया, माल पहाडिया, राजवंशी, रोहिङ्ग्या, लोधी (मुण्डभाषाः इव अपि वर्गीकृता), सिलेटी, सुरजापुरी, हाजङ च ।

## भाषाः
## सम्बद्धाः लेखाः 
* बाङ्गलाभाषा
* असमिया
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
सिन्धीभाषाः

**सिन्धीभाषाः** () सिन्धी, तस्य समीपस्थाः ताः हिन्द-आर्यभाषाः च सन्ति । तेषु परम्परागतरूपेण गुजराती इति मन्यन्ते केचन प्रजातयः सन्ति –

लसी, सिन्धीभीलः च कदाचित् योजिताः भवतः, परन्तु सामान्यतया सिन्धीभाषायाः सम्यक् उपभाषा इति मन्येते । जान्दवरा सिन्धी अस्ति वा गुजराती इति स्पष्टं न भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* सिन्धीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
गुजरातीभाषाः

**गुजरातीभाषाः** () पाश्चात्यहिन्द-आर्यभाषाकुटुम्बः अस्ति, यस्मिन् गुजरातीभाषा तस्य समीपस्थाः ताः हिन्दभाषाः च सन्ति । ते अन्ततः शौरसेनीप्राकृतस्य वंशजाः सन्ति ।

गुजराती-सिन्धी-भाषायाः मध्ये अनेकाः गुजरातीभाषाः सङ्क्रमणकालीनाः सन्ति । वाघरी, भीलभाषाः, वाग्दी, राजस्थानी, बागरी च मध्ये यः यथार्थसम्बन्धः, यदि कोऽपि अस्ति, सः सम्प्रति न स्पष्टीकृतः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* गुजरातीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
बघेलीभाषा

**बघेली** अथवा **बघेलखण्डी** मध्यभारतस्य बघेलखण्डप्रदेशे भाष्यमाणा केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषा अस्ति ।

## भौगोलिकवितरणम्
बघेली मुख्यतः मध्यप्रदेशस्य रीवा-सतना-सीधी-सिङ्गरौली-शहडोल-उमरिया-अनूपपुर-जबलपुर-मण्डलेषु, उत्तरप्रदेशस्य चित्रकूटमण्डले, छत्तीसगढराज्यस्य बैकुण्ठपुरे अपि भाष्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दीभाषाः
* हिन्दुस्थानीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
पञ्जाबीभाषाः उपभाषाः च

**पञ्जाबीभाषाः उपभाषाः च** () भारतस्य पाकिस्थानस्य च पञ्जाबक्षेत्रे भाष्यमाणानां भाषाणाम् उपभाषाणां च श्रृङ्खला अस्ति, येषाम् आधिकारिकमान्यतायाः भिन्न-भिन्न-अवधिः अस्ति । ते कदाचित् *महा-पञ्जाबी* इति उच्यन्ते ।

अस्य क्षेत्रस्य उपभाषाणाम् आधारेण ये साहित्यिकभाषा विकसिताः सन्ति ते पूर्वे मध्यपञ्जाबे च मानकपञ्जाबी, नैरृत्ये सराइकी, वायव्ये हिन्दको, उत्तरे पहाडी-पोठवारी च ।

प्रायः पूर्वदिशि पञ्जाबीभाषायाः पश्चिमे "लहन्दा" इति विविधसमूहस्य च मध्ये भेदः क्रियते । "लहन्दा" सामान्यतः सराइकी-हिन्दकोभाषाभेदौ उपगृह्णाति, द्वयोः समूहयोः मध्ये पहाडी–पोठवारी, शाहपुरी, झाङ्गवी च इत्यनेन सह । पूर्वपञ्जाबी-उपभाषासु सामान्यतया मान्यताप्राप्ताः दोआबी, माझी (मानक), मलवई, पुआधी च सन्ति । आग्नेयदिशि स्थिता बागडीभाषा हरियाणवीभाषायाः माध्यमिकः अस्ति, यदा तु सुदूरपश्चिमे "लहन्दा" प्रकारा खेतरानी सरैकी-सिन्धी-योः मध्ये मध्यवर्ती भवितुम् अर्हति ।

"महापञ्जाबी" इत्यस्य प्राकारेषु अनेकाः लक्षणाः समानाः सन्ति, यथा तनावयुक्तेषु अक्षरेषु प्राकृतद्विव्यञ्जनानां संरक्षणम् । तथापि ते एकस्य भाषासमूहस्य भागः भवन्ति वा इति विषये असहमतिः वर्तते, केचन प्रस्ताविताः वर्गीकरणाः तान् सर्वान् हिन्द-आर्यस्य वायव्याञ्चलस्य अन्तः स्थापयन्ति, अन्ये तु एतत् केवलं पश्चिमप्रकाराणां कृते एव आरक्षन्ति, पूर्वीयान् च मध्यभागे नियुक्तयन्ति हिन्दीभाषायाः पार्श्वे ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पञ्जाबीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भीलभाषाः

**भीलभाषाः** (भीली: भील भाषाओ, ભીલ ભાષાઓ) पश्चिम, मध्यभारतेषु च २०११ तमवर्षपर्यन्तं प्रायः १.०४ कोटिः (10.4 मिलियन्) भीलजनैः भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । ते राजस्थानस्य दक्षिण-अरवल्लीश्रेण्याः, मध्यप्रदेशस्य पाश्चात्य-सतपुराश्रेण्याः, वायव्यमहाराष्ट्रस्य, दक्षिणगुजरातस्य च प्राथमिक-भाषाः सन्ति । भारतदेशे भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्तस्य, अल्पसङ्ख्यककार्यमन्त्रालयस्य ५२ तमे प्रतिवेदनानुसारं भीली दादरा नगरहवेली च-मण्डलस्य सर्वाधिक-प्रचलितभाषा अस्ति, यस्य कुल-जनसङ्ख्यायाः ४०.४२% भागः अस्ति । गुजरात (४.७५%), मध्यप्रदेश (४.९३%), राजस्थान (४.६०%) च राज्येषु भीलीभाषिणः महत्त्वपूर्णाः सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भीलीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
दार्दिकभाषाः

**दार्दिकभाषाः** () (**दर्दु** अथवा **पिसाका** इत्यपि ज्ञायन्ते) गिलगित-बाल्टिस्थाने-खैबर्पख्तूङ्ख्वायां, काश्मीरद्रोण्यां, पूर्व-अफगानिस्थानस्य भागेषु च देशीयरूपेण भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणाम् उपसमूहः अस्ति । भारतस्य २२ अनुसूचितभाषासु अन्यतमत्वेन आधिकारिकमान्यतायाः पार्श्वे काश्मीरीभाषा सर्वाधिकं प्रमुखा दार्दिकभाषा अस्ति, यस्याः साहित्यिकपरम्परा स्थापिता अस्ति ।

## उपविभागाः
दार्दिकभाषाः निम्नलिखित उपकुटुम्बेषु वर्गीकृताः सन्ति –

***काश्मीरीभाषाः**– काश्मीरी, किश्तवारी, पोगली
***शीनाभाषाः**– ब्रोक्स्काद, कुण्डलशाही, शीना, उशोजो, कलकोटी, पालूल, सावी
***चित्रालभाषाः**– कलश, खोवार
***कोहिस्थानीभाषाः**– बटेरी, चीलीस्सो, गोवरो, कालामी, सिन्धुकोहिस्थानी (मैयाँ), तीराही, तोरवाली, वोटापूरी-कटारकलै
***पाशायीभाषाः**
***कुनरभाषाः**– दामेली, ग्वार-बती, नङ्गलामी (ग्रङ्गली), शुमश्ती

अन्येषु वर्गीकरणेषु पाशायी कुनारस्य अन्तः समाविष्टः भवितुम् अर्हति; काश्मीरी शीनायाः अन्तः च ।

पोगली काश्मीरी-पश्चिमपहाडी-योः मध्ये मध्यवर्ती इति न्यायकृतः अस्ति (कॉल् २००६) ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* काश्मीरीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः

**पूर्वहिन्द-आर्यभाषा:** (), **मागधनभाषाः** () इति अपि ज्ञायन्ते, सम्पूर्णे पूर्वभारतीय-उपमहाद्वीपे (पूर्वभारत, असम च, बाङ्गलादेशः) भाष्यन्ते, बिहार-झारखण्ड-वङ्गः-त्रिपुरा-असम-ओडिशा च सहितं; ईशान्यहिमालयक्षेत्रः परितः अन्येषां प्रदेशानां पार्श्वे । बाङ्गला बाङ्गलादेशस्य आधिकारिकभाषा, पश्चिमवङ्गराज्यस्य त्रिपुराराज्यस्य च राज्यभाषा च अस्ति, असमिया, ओडिया च क्रमशः असमराज्यस्य ओडिशाराज्यस्य च राजभाषा अस्ति । पूर्वहिन्द-आर्यभाषाः मागधन-अपभ्रंसात् अन्ततः मागधीप्राकृतात् अवतरन्ति ।

## वर्गीकरणम्
हिन्द-आर्यभाषाणां पूर्वशाखायाः समीचीनव्याप्तिः विवादास्पदम् अस्ति । सर्वे विद्वांसः एकस्य कर्नलस्य विषये सहमताः सन्ति यस्मिन् ओडियासमूहः, बाङ्गला–असमियाभाषाः च समाविष्टाः सन्ति, यदा तु बहवः बिहारीभाषाः अपि समाविष्टाः सन्ति । सर्वाधिकव्याप्तिः सुनीतिकुमारचट्टर्जी इत्यनेन प्रस्ताविता येषु पूर्वहिन्दीप्रकाराः समाविष्टाः आसन्, परन्तु एतत् व्यापकतया स्वीकृतं न कृतम् ।

यदा बिहारीभाषाः समाविष्टाः भवन्ति तदा पूर्वहिन्द-आर्यभाषा व्यापकवर्गद्वयोः भाषासमूहचतुर्षु पतन्ति –

### पाश्चात्यमागधन
***बिहारी**
**भोजपुरिक
***भोजपुरी 
***कैरेबीयहिन्दुस्थानी
** मगही
***खोरठा  
** मैथिली
***बज्जिका (पाश्चात्यमैथिली)
***अङ्गिका (छिका-छिकी)
***केन्द्रीयमैथिली (सोतिपुरा)
***दक्षिणमानकमैथिली
***पुर्वमैथिली
***थेथी
***जोलहा
***किसन
**सादनिक
***सादरी (नागपुरी)
***कुडमालि (पञ्चपरगनिया)
****थार्विक**
***चित्विनिया थारु
***दङ्गौरा थारु
***सोनहा
***कथोरिया थारु
***कोचिला थारु
***राणा थारु
***बुक्सा
***माझी
***मुसासा
****अवर्गीकृतबिहारी**
*** कुम्हालि
*** कुस्वारिक
****दनुवार
****बोते-दरै

### पूर्वमागधन
* **बाङ्गला-असमिया** –
** बाङ्गला-गौदा
*** राढी (मानकबाङ्गला)
*** बङ्गाली (ढाकैया कुत्ति)
*** बिष्णुप्रिया मणिपुरी
*** चक्मा
*** चटगाँवी
*** हाजङ
*** मानभूमी
*** नोयाखाली
*** रोहिङ्ग्या
***  सुन्दरबनी
*** सिलेटी
*** तञ्चङ्गया
*** वरेन्द्री
** कामरुपिक –
*** असमिया (कामरुपी, गोवाल्पारीया)
*** रङ्गपुरी, सुरजापुरी, राजवंशी
* **ओडियाभाषाः**
** ओडियाकुटुम्बः 
*** पुर्वमेखला
****बालेश्वरी
**** कटकी 
*** पश्चिममेखला
****सम्बलपुरी 
****सुन्दरगडी
***दक्षिणमेखला
****देशिया
****गञ्जामी
****कालाहण्डिया
** बोडोपरजा
** भतरी
** रेलि
** कुपिया
* **हल्बिक** –
** हल्बी, कामर, भुञ्जिया, नाहरी

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-आर्यभाषाः
* बाङ्गलाभाषा
* असमियाभाषा
* ओडियाभाषा
* हिन्दीभाषा
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
पाशायीभाषाः

**पाशायी** अथवा **पाशाई** (زبان پشه‌ای) ईशान्य-अफगानिस्थानस्य कपिसा, लघमान्, नाङ्गर्हर्, नुरिस्थान, कुनार, काबुल (सुरोबीमण्डलम्) च प्रदेशयोः भागेषु पाशाई-जनाः भाष्यमाणानां हिन्द-आर्यभाषाणां समूहः अस्ति । पाशायीभाषासु २००३ तमे वर्षात् पूर्वं लिखितरूपं नासीत् । अत्र चत्वारि परस्परम् अबोधनीयानि प्रजातयः सन्ति, येषु केवलं प्रायः ३०% शाब्दिकसादृश्यम् अस्ति–

*ईशान्य
*वायव्य
*आग्नेय
*नैरृत्य

## सामान्याः शब्दाः
पाशायीशब्दानां केचन सामान्याः शब्दाः अधः दत्ताः सन्ति । ध्यानं कुर्वन्तु यत् पाशायीभाषायाः चतस्रः उपभाषाः परस्परं सर्वथा भिन्नाः सन्ति अतः तेषु कस्मिन् अपि शब्दाः भिन्नाः अपि भवितुम् अर्हन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* दार्दिकभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
हल्बिकभाषाः

**हल्बिकभाषाः** हिन्द-आर्यभाषायाः पूर्वशाखायाः सन्ति, भारतस्य दक्षिणछत्तीसगढराज्ये मुख्यतया भाष्यन्ते ।  ताः ओडिया-मराठी-योः मध्ये माध्यमिकाः सन्ति । तेषु हल्बी, कमर, भुञ्जिया, नाहरी च सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हल्बीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
मराठी-कोङ्कणीभाषाः

**मराठी-कोङ्कणीभाषाः** () मुख्यभूमिदक्षिणहिन्दभाषाः सन्ति, भारतस्य महाराष्ट्रे कोङ्कणक्षेत्रे च भाष्यन्ते ।

## भाषाः
समाविष्टाः भाषाः सन्ति – मराठी, कोङ्कणी, फुदगी, सामवेदी (कादोडी), कातकरी, वारली, अन्ध ।

मराठी-कोङ्कणीभाषायाः अनेकाः भाषाः मराठी-कोङ्कणी-उभयोः उपभाषाः इति विविधरूपेण दावान् कृताः सन्ति ।

## आधिकारिकमान्यता
मराठीं कोङ्कणीं च विहाय भाषाणाम् आधिकारिकस्थितिः नास्ति । अधिकांशः एकस्याः बृहत्तरस्य स्थानीयभाषायाः उपभाषा इति मन्यते । गोंयचीकोङ्कणी भारतीयराज्यस्य गोवाराज्यस्य राजभाषा अस्ति, मराठी महाराष्ट्रराज्यस्य, उभयं भारतस्य अनुसूचितभाषासु अन्यतमम् अपि स्तः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मराठीभाषा
* कोङ्कणीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भारतस्य प्रशासनिकविभागाः

**भारतस्य प्रशासनिकविभागाः** भारतस्य उपराष्ट्रियप्रशासनिकैककाः सन्ति; ते देशोपविभागानाम् एकेन पदानुक्रमेण निर्मिताः सन्ति ।

भारतीयराज्यानि प्रदेशाः च उपविभागस्य समानस्तरस्य कृते बहुधा भिन्न-भिन्न स्थानीयोपाधि-प्रयोगं कुर्वन्ति (यथा – आन्ध्रप्रदेश-तेलङ्गाणा-राज्ययोः मण्डलानि उत्तरप्रदेश-अन्य-हिन्दीभाषिणराज्यानां तहसीलानां अनुरूपाः परन्तु गुजरात-गोवा-कर्णाटक-केरल-महाराष्ट्र-तमिळ्नाडु-राज्यानां तालुकानां अनुरूपाः भवन्ति) ।

लघुतराः उपविभागाः (ग्रामाः, खण्डाः च) केवलं ग्राम्यक्षेत्रेषु एव विद्यन्ते । नगरीयक्षेत्रेषु एतेषां ग्रामीणोपविभागानां स्थाने नगरपालिकाः विद्यन्ते ।

## भारतस्य स्तराः
अधोदर्शिते चित्रे शासनस्य षट् स्तराः वर्णिताः सन्ति –

## राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च
भारतं २८ राज्यैः अष्टभिः केन्द्रशासितप्रदेशैः (राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रसहितम्) च निर्मितम् अस्ति । केन्द्रशासितप्रदेशाः प्रशासकैः शासिताः भवन्ति, ये भारतस्य राष्ट्रपतिना नियुक्ताः भवन्ति । एतेषु त्रयः प्रदेशाः (देहली, जम्मूकाश्मीरं, पुदुच्चेरी) आंशिकराज्यत्वं प्राप्तवन्तः, यत्र निर्वाचिताः विधायिकाः, कार्यकारिणी मन्त्रिपरिषद् च सन्ति, येषां अधिकाराः न्यूनीकृताः सन्ति ।

### राज्यानि 
### केन्द्रशासितप्रदेशाः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः
* भारतस्य मण्डलानि
* भारतम्

## सन्दर्भाः
राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्

**राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रं** (, , **रा॰रा॰क्षे॰** अथवा **NCR** अपि) भारतस्य देहलीराष्ट्रियराजधानीप्रदेशं (NCT) केन्द्रीकृत्य योजनाक्षेत्रम् अस्ति । अस्मिन् देहलीनगरं, हरियाणा-उत्तरप्रदेश-राजस्थान-राज्येभ्यः परितः स्थितानि अनेकानि मण्डलानि च समाविष्टानि सन्ति । रा॰रा॰क्षे॰ तत्सम्बद्धं राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रयोजनमण्डलं (NCRPB) च १९८५ तमे वर्षे क्षेत्रस्य विकासस्य योजनां कर्तुं, क्षेत्रे भू-उपयोगस्य नियन्त्रणार्थं आधारभूतसंरचनाविकासाय च सामञ्जस्यपूर्णनीतयः विकसितुं च निर्मितम् । रा॰रा॰ क्षेत्रस्य प्रमुखनगरेषु देहली, फरीदाबाद्, गाझियाबाद्, गुरुग्राम, नोयडा च सन्ति ।

रा॰रा॰क्षे॰ एकः ग्रामीण-नगरीयः प्रदेशः अस्ति, यस्य जनसङ्ख्या ४,६०,६९,००० तः अधिका अस्ति, नगरीकरणस्य स्तरः ६२.६% अस्ति । नगराणि पुरानि च, रा॰रा॰क्षे॰-मध्ये अरवल्ली-प्रस्तरः, वनानि, वन्यजीवाः, पक्षि-अभयारण्यम् इत्यादीनि पारिस्थितिकसंवेदनशीलक्षेत्राणि सन्ति । रा॰रा॰ क्षेत्रस्य भागः देहली-विस्तारितनगरीयसङ्घटनस्य २०१५–१६ तमे वर्षे अनुमानित-जीडीपी ३७० बिलियन्-डॉलर् (जीडीपी-पीपीपी-दृष्ट्या मापितः) आसीत् ।

## घटकानि मण्डलानि
हरियाणा-उत्तरप्रदेश-राजस्थान-राज्यानां समीपस्थराज्येषु कुलं २४ मण्डलानि सम्पूर्ण-देहलीराष्ट्रियराजधानीप्रदेशेन च सह भारतस्य राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रस्य निर्माणं कुर्वन्ति ।

एतेषां घटकमण्डलानां क्षेत्रफलाणि जनसङ्ख्याः च (२०११ जनगणनानुसारं, मुजफ्फरनगर-जीन्द-करनाल-शामली-मण्डलानां योजनात् पूर्वम्) अधः निर्दिष्टानि सन्ति –

## सम्बद्धाः लेखाः 
* देहली
* भारतस्य महानगराणां सूचिः
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य मण्डलानि

## सन्दर्भाः
अखण्डभारतम्

**अखण्डभारतम्** (, Akhaṇḍ Bhārat) एकीकृतभारतीय उपमहाद्वीपस्य अवधारणायाः पदमस्ति । अस्मिन् आधुनिककालस्य भारतं, पाकिस्थानम्, अफगानिस्थानं, बाङ्गलादेशः, नेपालदेशः, भूटान, तिब्बतं, श्रीलङ्का, ब्रह्मादेशः (म्यान्मार्) च एकं राष्ट्रम् इति प्रतिपादितम् अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* भारतमाता
* हिन्दुत्वम्

## सन्दर्भाः
चीनदेशः

**चीनदेशः** (, ; ), आधिकारिकरूपेण **पौरगणतन्त्रचीनदेशः** (; ), जम्बुद्वीपस्य एक: बृहद्देश: अस्ति । एषः भौगोलिकतया जनसङ्ख्यया च विशाल: देश: अस्ति । अयं विश्वस्य सर्वाधिकं जनसङ्ख्यायुक्तः देशः अस्ति, यस्य जनसङ्ख्या १४० कोटिभ्यः (1.4 बिलियन्) अधिका अस्ति । चीनदेशः पञ्च-भौगोलिकसमयाञ्चलेषु विस्तृतः अस्ति, १४ देशैः सह सीमां धारयति च, रास्यादेशस्य अनन्तरं विश्वस्य कस्यापि देशस्य द्वितीयः अधिकः । प्रायः ९६ लक्षवर्गकिलोमीटर् (9.6 मिलियन् km2) क्षेत्रफलं समाहितः अयं विश्वस्य तृतीयः अथवा चतुर्थः बृहत्तमः देशः अस्ति । अस्मिन् देशे २३ प्रदेशाः, ५ स्वायत्तप्रदेशाः, ४ नगरपालिकाः, द्वौ विशेषप्रशासनिकप्रदेशौ (हाङ्ग् काङ्ग् मकौ च) च सन्ति । अस्य राजधानी बीजिङ्ग् अस्ति । अस्य बृहत् नगरं शङ्घायी अस्ति । अत्र मुख्यतया चीनी भाषायां व्यवहारः कुर्वन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* चीनः (क्षेत्रम्)
* चीनीभाषा
* मन्दारिनभाषा
* भारतदेशः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:चीनदेशः
कैरेबीयहिन्दुस्थानीभाषा

**कैरेबीयहिन्दुस्थानी** () हिन्द-कैरेबीयजना-प्रवासिनयोः भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । मुख्यतया भोजपुरी-अवधी-उपभाषयोः आधारेण अस्ति । एताः हिन्दुस्थानी उपभाषाः भारतात् अनुबन्धश्रमिणरूपेण कैरिबियनप्रदेशं प्रति आप्रवासिनरूपेण आगताः भारतीयाः उक्तवन्तः । अस्य फिजीहिन्दीभाषायाः, मारिषस्-दक्षिण-आफ्रिकादेशयोः भाष्यमानायाः भोजपुरिहिन्दुस्थानीभाषायाः च निकटसम्बन्धः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दीभाषा
* हिन्दुस्थानीभाषा
* फिजीहिन्दीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
फिजीहिन्दीभाषा

**फिजीहिन्दी** () हिन्द-फिजीयजनाः भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति । एषा पूर्वहिन्दीभाषा, अवधीभाषायाः एकः उपभाषा इति मन्यते, भोजपुरीभाषायाः अन्यबिहारी उपभाषाणां हिन्दुस्थानीभाषायाः अपि पर्याप्तप्रभावः अभवत् । आङ्ग्ल-फिजीयभाषाभ्यः केचन शब्दाः अपि ऋणं गृहीतवान् । अधुना हिन्द-फिजीजनाः यस्मिन् नूतने वातावरणे निवसन्ति तस्य पूर्तये फिजीहिन्दीभाषायाः विशिष्टाः बहवः शब्दाः निर्मिताः सन्ति । फिजीदेशे प्रथमपीढीयाः भारतीयाः, ये फिजीदेशे भाषायाः प्रयोगं लोकभाषारूपेण कृतवन्तः, ते तां *फिजीबात*, "फिजीवार्ता" इति निर्देशितवन्तः ।  अस्य कैरेबीयहिन्दुस्थानीभाषायाः, मारिषस्-दक्षिण-आफ्रिकादेशयोः भाष्यमानायाः भोजपुरिहिन्दुस्थानीभाषायाः च निकटसम्बन्धः अस्ति । बिहारराज्यस्य भोजपुरी, मगही इत्यादीभिः भाषाभिः, पूर्व-उत्तरप्रदेशस्य हिन्दी-उपभाषाभिः च सह बहुधा परस्परं बोधनीयम् अस्ति किन्तु आधुनिकमानकहिन्दीभाषायाः सह ध्वनिशास्त्रे शब्दावलीयां च भिद्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दीभाषा
* हिन्दुस्थानीभाषा
* कैरेबीयहिन्दुस्थानीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
रोमानीभाषा

**रोमानी** (रोमानी: ) रोमानीसमुदायस्य एका हिन्द-आर्य स्थूलभाषा अस्ति । एथ्नोलाग्-इत्यस्य मते रोमानीभाषायाः सप्त प्रजातयः एतावता भिन्नाः सन्ति यत् ते स्वकीयाः भाषाः इति मन्यन्ते । एतेषु बृहत्तमाः सन्ति व्लाक्षरोमानी (प्रायः ५,००,००० वक्तारः), बाल्कनरोमानी (६,००,०००), सिन्तेरोमानी (३,००,०००) च । केचन रोमानीसमुदायाः परितः भाषायाः आधारेण मिश्रितभाषाः वदन्ति यत्र रोमानी-व्युत्पन्नशब्दकोशः अवशिष्टः अस्ति – एतानि भाषाविदः पारा-रोमानी-प्रकाराः इति ज्ञायन्ते, न तु रोमानीभाषायाः एव उपभाषाः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-यूरोपीयभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
बिहारीभाषाः

**बिहारी** हिन्द-आर्यभाषाणां एकसमूहः अस्ति । बिहारीभाषाः मुख्यतया भारतस्य बिहार-झारखण्ड-पश्चिमवङ्ग-उत्तरप्रदेश-राज्येषु नेपालदेशे अपि भाष्यन्ते । बिहारीसमूहस्य सर्वाधिक-प्रचलिताः भाषाः भोजपुरी, मगही, मैथिलीभाषा च सन्ति ।

एतासां भाषाणां भाषिणां बहूनां सङ्ख्यायाः अभावेऽपि भारते केवलं मैथिली संवैधानिकरूपेण मान्यतां प्राप्तवती अस्ति, यया भारतसंविधानस्य ९२ तमे संशोधनद्वारा, २००३ तमे वर्षे (२००४ तमे वर्षे सहमतिः प्राप्ता) माध्यमेन संवैधानिकस्थितिं प्राप्तवती अस्ति। नेपालदेशे मैथिली-भोजपुरीभाषायाः संवैधानिकमान्यता अस्ति ।

बिहारराज्ये शैक्षिक-आधिकारिक-विषयेषु हिन्दीभाषा प्रयुक्ता अस्ति । एताः भाषाः १९६१ तमे वर्षे जनगणनायां हिन्दी इति सर्वव्यापी नामपत्रस्य अन्तर्गतं विधिपूर्वकम् अवशोषिताः अभवन् । एतादृशी राज्यस्य राष्ट्रियराजनीतिः भाषासङ्कटस्य परिस्थितिः सृजति । स्वातन्त्र्यानन्तरं हिन्दीं राजभाषाधिनियम, १९५०-द्वारा एकमात्रम् आधिकारिकस्थितिं प्राप्तवान् । १९८१ तमे वर्षे बिहारराज्यस्य एकमात्रराजभाषारूपेण हिन्दीभाषा विस्थापिता अभवत्, यदा उर्दूभाषायाः द्वितीयराजभाषायाः मान्यतां प्राप्ता ।

## वक्तारः
अविश्वसनीयस्रोतानां कारणात् बिहारीभाषाभाषिणां सङ्ख्या सूचयितुं कठिनम् अस्ति । नगरीयक्षेत्रे अधिकांशशिक्षिताः भाषाभाषिणः हिन्दीं स्वभाषा इति नामकरणं कुर्वन्ति यतोहि औपचारिकसन्दर्भेषु एतत् एव प्रयुञ्जते, अबोधकारणात् एतत् समीचीनम् इति मन्यन्ते च । क्षेत्रस्य शिक्षिताः नगरीयजनसङ्ख्या च स्वभाषायाः सामान्यनामरूपेण हिन्दीभाषां प्रत्यागच्छन्ति ।

## वर्गीकरणम्
बिहारीभाषाः भाषा-उपसमूहचतुर्षु वर्गीकृताः सन्ति –

***बिहारी**
**भोजपुरिक
***भोजपुरी 
***कैरेबीयहिन्दुस्थानी
** मगही
***खोरठा  
** मैथिली
***बज्जिका (पाश्चात्यमैथिली)
***अङ्गिका (छिका-छिकी)
***केन्द्रीयमैथिली (सोतिपुरा)
***दक्षिणमानकमैथिली
***पुर्वमैथिली
***थेथी
***जोलहा
***किसन
**सादनिक
***सादरी (नागपुरी)
***कुडमालि (पञ्चपरगनिया)
****थार्विक**
***चित्विनिया थारु
***दङ्गौरा थारु
***सोनहा
***कथोरिया थारु
***कोचिला थारु
***राणा थारु
***बुक्सा
***माझी
***मुसासा
****अवर्गीकृतबिहारी**
*** कुम्हालि
*** कुस्वारिक
****दनुवार
****बोते-दरै

## भाषाः उपभाषाः च
## सम्बद्धाः लेखाः 
* बिहारराज्यम्
* हिन्द-आर्यभाषाः
* हिन्दीभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूची
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
दिवेहिभाषा

**दिवेहिः** अथवा **मालाद्वीपीया** () दक्षिणजम्बुद्वीपस्य मालाद्वीपे, भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य लक्षद्वीपस्य मलिकुद्वीपे च भाष्यमाणा हिन्द-आर्यभाषा अस्ति ।

दिवेहिभाषायाम् उल्लेखनीयाः उपभाषाः सन्ति । मानक-उपभाषा राजधानी माले इत्यस्य भाषा अस्ति । दिवेहिः हेळुप्राकृतस्य वंशजा अस्ति, सिंहलभाषायाः निकटसम्बन्धः अस्ति च, परन्तु तया सह परस्परं बोधनीया नास्ति । युगान्तरेण दिवेहिभाषायाः विकासे बहवः भाषाः प्रभाविताः सन्ति । तेषु तमिळ्, अरबी, फ्रेञ्च, फारसी, पुर्तगाली, हिन्दी, आङ्ग्लभाषा च सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-आर्यभाषाः
* मालाद्वीपः
* भाषाकुटुम्बानां सूचिः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वृजिकाभाषा

**वृजिका** **वज्जिका** वा () पूर्वभारतस्य नेपालस्य च केषुचित् भागेषु भाष्यमाणः हिन्द-आर्यापभ्रंश अस्ति । **पाश्चात्यमैथिली** इति वर्गीकृत्य **तिरहुतिया** इति अपि ज्ञायते । सामाजिकभाषिकदृष्ट्या इयं मैथिलीभाषायाः एका उपभाषा इति मन्यते, भारतस्य बिहारराज्यस्य वायव्यमण्डलेषु, नेपालदेशस्य समीपस्थेषु क्षेत्रेषु च एषा भाषा भाष्यते ।

## प्रदेशः वक्तारः च 
तिरहुतिया इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा बज्जिका बिहारस्य वायव्यभागे भाष्यते, यः प्रदेशः तिरहुत इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । बिहारराज्ये मुख्यतया वैशाली, समस्तीपुर, सीतामढी, मुजफ्फरपुर, शिवहर मण्डलेषु भाष्यते । चम्पारणमण्डलयोः मुख्यतया अभाष्यत यदा तु सम्प्रति अधिकांशमण्डलयोः भोजपुरीभाषिणः सन्ति । सम्प्रति पूर्वचम्पारणमण्डलस्य भागेषु एव वज्जिकाभाषिणां महती जनसङ्ख्या अस्ति । बेगूसराय-मुजफ्फरपुर-समस्तीपुर-मण्डलेभ्यः समीपस्थेषु दरभङ्गामण्डलस्य भागेषु अपि एषा भाष्यते । वज्जिकाभाषिणः क्षेत्राणि रूक्षतया तिरहुतविभागेन सह सङ्गच्छन्ति; तिरहुती इति मैथिलीभाषायाः अपरं नाम ।

शोधकर्त्ता अभिषेक कश्यपः (२०१३) २००१ जनगणनाङ्काणाम् आधारेण आकलनं कृतवान् यत् बिहारराज्ये कोटिद्वयं वज्जिकाभाषिणः सन्ति ।

वज्जिकाभाषा नेपालदेशस्य प्रमुखजनसङ्ख्यायाः अपि भाषते, यत्र देशस्य २००१ तमे वर्षे जनगणनानुसारं २,३७,९४७ वक्तारः आसन्, २०११ तमे वर्षे ७,९३,४१६ वक्तारः आसन् च । मुख्यमण्डले यत्र वज्जिका मातृभाषारूपेण भाष्यते स्तः सर्लाही रौतहटः च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मैथिलीभाषा
* बिहारीभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
अङ्गिकाभाषा

**अङ्गिका** (अङ्गा, अङ्गिकर अथवा छिका-छिकी इति अपि ज्ञायते) पूर्वहिन्द-आर्यभाषा अस्ति, या भारतस्य बिहार-झारखण्ड-राज्ययोः केषुचित् भागेषु, नेपालदेशस्य केषुचित् भागेषु अपि भाष्यते ।

मैथिली, असमिया, बाङ्ग्ला, मगही इत्यादिभिः भाषाभिः सह अस्य निकटसम्बन्धः अस्ति ।

झारखण्डराज्ये अङ्गिकाभाषायाः ​​सहायकस्य आधिकारिकपदवी अस्ति ।

## प्रदेशः
अङ्गिका मुख्यतया आग्नेयबिहारराज्ये भाष्यते, यत्र मुङ्गेर, भागलपुरं, बाङ्का च मण्डलानि सन्ति; झारखण्डराज्यस्य सन्थालपरगनाविभागे च । अस्य वक्तृणां सङ्ख्या प्रायः १.५ कोटिजनानाम् अस्ति । भारतस्य बिहार-झारखण्डराज्ययोः अतिरिक्तं नेपालतराई-क्षेत्रस्य मोरङमण्डले अपि अल्पसङ्ख्याकभाषारूपेण एषा भाषा भाष्यते । २०११ तमस्य वर्षस्य नेपालस्य जनगणनायाः कालखण्डे मोरङमण्डलस्य १.९% जनाः अङ्गिकां स्वमातृभाषारूपेण प्रत्यागच्छन् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मैथिलीभाषा
* बिहारीभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* अङ्गः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
खोरठाभाषा

**खोरठा** अथवा वैकल्पिकरूपेण **प्राच्यमगही** इति वर्गीकृतभाषा अस्ति या भारतस्य झारखण्डराज्ये (मुख्यतः विभागद्वयोः १६ मण्डलेषु – उतरछोटानागपुरं, सन्थालपरगना च) भाष्यमाणायाः मगहीभाषायाः उपभाषा इति मन्यते ।  १३ मण्डलानि सन्ति – हजारीबाग, कोडर्मा, गिरिडीह, बोकारो, धनबाद, चत्रा, रामगढ, देवघर, डुम्का, साहिबगञ्ज, पाकुर, गोड्डा, जामताडा । खोरठा न केवलं सादानैः भाष्यते अपितु आदिवासीभिः सम्पर्कभाषारूपेण अपि उपयुज्यते । झारखण्डराज्यस्य सर्वाधिकभाषितभाषा अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मगहीभाषा
* बिहारीभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
उत्तरनल्लूर्नङ्कै

**उत्तरनल्लूर्नङ्कै** (Tamil: உத்தரநல்லூர் நங்கை) एका तामिल्मूलीया परैयार्जातीया काव्यरचका बभूव या १५ शताब्द्यामुवास। सा स्वसमयस्य जातिलिङ्गपदानुक्रमणानां विरुद्धं दृढदृष्टिकोणाय प्रसिद्धास्ति। स्वयं दलितत्वेन सा एतान्विचारान्स्वस्यैकमात्रे लब्धे ग्रन्थे पैचलुर्पदिगम्-ग्रन्थे सरागेण प्रकटयति।

## जीवनचरितम् 
तस्या नाम, उत्तरनल्लूर्नङ्कै, उत्तरनल्लूर् (तस्या जन्मभूमिः) एवञ्च नङ्कै (कन्या इत्यार्थः) इत्येतयोः पदयोस्संयोजनमस्ति। दलितत्वेन स्त्रीतत्वेन च तस्या वेदाध्यनयनं निषिद्धम्बभूव।  तद्विहाय सा गोपनीयरूपेण एकस्माद्ब्राह्मणबालकाद्वेदानधिजगे। अन्ते सा तस्य ब्राह्मणबालकस्य प्रेम्णा पपात एवञ्च तं विवाहमपि चकार।

तस्या निषिद्धाय पवित्रग्रन्थाय अध्यनाय जातिनिषेधभङ्गाय  द्वन्द्वलङ्घनाय पैचलुर्ग्रामस्य ज्येष्ठास्तां जीवितदहनमृत्युदण्डमिति ददुः। यदा ज्येष्ठाः परैया-मार्गं तस्या मृत्युदण्डं कर्तुमाजग्मुः, तदा सा तान्सम्बोधयन्पैचलुर्पदिगमिति ग्रन्थं विरचयाञ्चकार।  तस्माद्ग्रन्थादेकश्श्लोकोध उद्धृतः -

¹ पुलया इति एकं दलितजातिं दर्शयति।

## सन्दर्भसूचिः 
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य कवयः
वार्सा

**वॉर्सॉ** (पोलॅण्डी-भाषायाम्: **Warszawa**) एकः पोलॅण्ड्-देशस्य राजधानी अस्ति। अपि तस्य देशस्य महातमं नगरम् अस्ति। तस्मिन् नगरे प्रायः २०,००,००० जनाः निवसन्ति। तत् विस्टुला-नद्याः उपरि स्थितम् अस्ति।
thumb|वॉर्सॉ-नगरस्य चिह्नम्
thumb|**संस्कृत्याः विज्ञानस्य-च प्रासादः (पोलॅण्डी-भाषायाम्: Pałac Kultury i Nauki)**; ज्ञाततमं वॉर्सॉ-नगरीयं भवनम्
द्रौपदी मुर्मू

**द्रौपदी मुर्मू** (सान्ताली: ; ) (जन्म २० जून १९५८, **तुडु** नाम्ना सह) एकः भारतीयः राजनीतिज्ञः, भारतदेशस्य वर्तमानः (पञ्चदशः) राष्ट्रपतिः च । सा भारतीयजनतापक्षस्य  सदस्य । अनुसूचित जनजात्याः मध्ये भारतस्य राष्ट्रपतिपदाय निर्वाचित प्रथमा व्यक्तिः । मूर्मू वर्ष २०१५ तः २०२१ पर्यन्तं झारखण्डराज्ये नवम्याः राज्यपालायाः भूमिका निर्वाहितवती, २००० तः २००४ पर्यन्तम् ओडिशासर्वकारस्य मन्त्रिमण्डले विविधानि कार्याणि धारितवती च ।

राजनीतिप्रवेशात् पूर्वं सा १९७९ तः १९८३ पर्यन्तं राज्यसिञ्चनविद्युत्विभागे लिपिकरूपेण कार्यं कृतवती, ततः १९९७ पर्यन्तं राइरङ्गपुरे शिक्षिकारूपेण च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य राष्ट्रपतिः
* भारतस्य प्रधानमन्त्री
* रामनाथः कोविन्दः
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः
वर्गः:१९५८ जननम्
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता

**चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्** () द्विवार्षिकी चतुरङ्गप्रतियोगिता अस्ति यस्मिन् विश्वस्य राष्ट्राणां लीलायितदलाः स्पर्धन्ते । फाइड् (FIDE) इति प्रतियोगितायाः आयोजनं कृत्वा आयोजकराष्ट्रस्य चयनं करोति । कोविड्-१९ सर्व्वव्यापकरोगमध्ये फाइड् इत्यनेन २०२०-२०२१ तमवर्षयोः जालाधारितचतुरङ्ग-ओलिम्पियाड् इति कार्यक्रमः आयोजितः, यत्र द्रुतगत्या समयनियन्त्रणेन क्रीडकानां जालाधारिततुलनं (Online rating) प्रभावितम् अभवत् ।

फाइड् इत्यस्य दलविजेतात्वस्य कृते "चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्" इति नाम्नः प्रयोगम् ऐतिहासिकमूलस्य अस्ति तथैव ओलिम्पिक्-क्रीडायाः सह कोऽपि सम्बन्धः नास्ति इति तात्पर्यम् अस्ति ।

## स्वतन्त्रखण्डे सर्वश्रेष्ठव्यक्तिगतपरिणामाः
## सम्बद्धाः लेखाः 
* ४४तमी ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता
* चतुरङ्गक्रीडा

## सन्दर्भाः
नवमुम्बई

**नवमुम्बई** () भारतीय उपमहाद्वीपस्य पश्चिमतटे स्थितं नियोजितं नगरम्, महाराष्ट्रराज्यस्य कोङ्कणविभागे, भारतस्य मुख्यभूमिभागे स्थितम् अस्ति । नवमुम्बई मुम्बई महानगरीयक्षेत्रस्य भागः अस्ति । पनवेल महानगरस्य व्यक्तिगतविकासाय, यस्मिन् खारघरतः उरण-पर्यन्तं क्षेत्रं तळोजे-पातः-सहितम् अस्ति, उत्तरनवमुम्बई-दक्षिणनवमुम्बई इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति । आगरी-कोली-समुदायौ मुख्यतया नवमुम्बई-नगरे निवसतः । २०११ तमस्य वर्षस्य अस्थायीजनगणनानुसारं नवमुम्बई-नगरस्य जनसङ्ख्या ११,१९,४७७ अस्ति । अस्य वनक्षेत्रं विहाय १४ मीटर् नगर-मध्यम-ऊर्ध्वस्थितिः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मुम्बई
* मुम्बई महानगरीयक्षेत्रम्
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः
* महाराष्ट्रराज्यम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य नगराणि
तिब्बती-बर्मीभाषाः

**तिब्बती-बर्मीभाषाः** चीनी-तिब्बतीयभाषापरिवारस्य अचीनीयसदस्याः सन्ति, यासु ४०० तः अधिकाः सम्पूर्णे आग्नेयजम्बुद्वीपस्य पर्वतसमूहे ("जोमिया"), पूर्व-दक्षिणजम्बुद्वीपयोः भागेषु अपि भाष्यन्ते । प्रायः ६ कोटयः जनाः तिब्बती-बर्मीभाषाः वदन्ति । एतेषु भाषासु सर्वाधिकप्रचलितभाषाभ्यां बर्मी-तिब्बतिकभाषाभ्याम् अयं नाम व्युत्पादयति, ययोः अपि विस्तृताः साहित्यपरम्पराः सन्ति, याः क्रमशः १२-७ शताब्द्योः सन्ति । अन्येषु अधिकांशभाषासु बहु लघुसमुदायेन भाष्यते, तेषु बहवः विस्तरेण न वर्णिताः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* चीनी-तिब्बतीयभाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूचिः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
कोळिकोडे

**कोळिकोडे** ( *कोऴिक्कोट्*; ), कलिकट् इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धम्, भारतस्य केरळराज्यस्य मालाबारतटस्य समीपे स्थितं नगरम् अस्ति । अस्य निगमसीमाजनसङ्ख्या ६,०९,२२४, महानगरजनसङ्ख्या २० लक्षाधिका च अस्ति, येन केरळस्य द्वितीयं बृहत्तमं महानगरं भारते च १९ तमं बृहत्तमं च अस्ति । कोळिकोडे भारतसर्वकारेण श्रेणि-२ नगरं वर्गीकृतम् अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कोळिकोडेमण्डलम्
* भारतस्य महानगराणां सूचिः
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः
* केरळराज्यम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य नगराणि
शुभपल्लब

**शुभपल्लबं** (आङ्ग्लभाषा: Shubhapallaba) इति मासिक-ओडिया पत्रिका जनवरी २०१८ ई० मध्ये श्री संग्राम केशरी सेनापति महोदयेन निर्मिता विद्यते । प्रारम्भे इयं पत्रिका त्रैमासिकाऽसीत् । तथा च अस्या: पत्रिकाया: संस्करणद्वयं नवपल्लवमिति रूपेण प्रकाशितमभवत् । तदनन्तरं जनवरी २०२० मध्ये अयं संस्करणं परिवर्तितं सति मासिकमभवत् । अप्रैल २०१९ मध्ये अस्या: पत्रिकाया: ओडिया पोर्टल इत्यस्य प्रकाशनं जातं तत्पश्चात् आंग्ले, हिन्द्यां, तेलुगु, बाङ्गला, पंजाबी, तथा च संस्कृते अस्या: पत्रिकाया: पोर्टल इति प्रकाशितं जातमिति ।

पत्रिकायाः शुभपल्लब ष्टोर इति नान्मा  एक " इ कमर्स " साइट अपि अस्ति । अस्य माध्यमेन  ओडिशाया केचन उत्पादाः, भारतीयलेखकानां पुस्तकानि इत्यादयः सर्वभारतीय स्तरे तथा च वैश्विकरूपेण विक्रीयन्ते । २०१९ तमे वर्षे शुभपल्लवस्य प्रथम इ- पुस्तक संपादक संग्राम तस्य पिता अभिमन्यु  सेनापतिं च उभौ मिलित्वा " दुर्गापूजा  इन् ओडिशा "लिखितवन्तौ ।  २०२० तम वर्षादारभ्य:  " शुभोदय:" नान्मा  एका पत्रिका प्रकाशिता ।

## सन्दर्भाः 
## बाह्य लिंक 
* 
* 
* 

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पत्रिकाः
चीन (बहुविकल्पीय)

**चीनः** (प्रातिपदिकम्: चीन), आधिकारिकरूपेण पौरगणतन्त्रचीनः, पूर्वजम्बुद्वीपे एकः देशः अस्ति ।

**चीनः** इति निम्नापि सन्दर्भयितुं शक्नोति –

* चीनः (क्षेत्रम्): चीनीयसंस्कृतिः
* चीनः: आधिकारिकरूपेण पौरगणतन्त्रचीनः
* तैवान: आधिकारिकरूपेण गणतन्त्रचीनदेशः
* मुख्यभूमिचीनः: हाङ्ग् काङ्ग्-मकौ-विशेषप्रशासनिकप्रदेशान् चीनगणराज्येन नियन्त्रितप्रदेशान् च विहाय चीनपौरगणतन्त्रेन नियन्त्रितभौगोलिकक्षेत्रम्
भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची

**भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूच्यां** (ध्वन्यात्मक; ) भारतगणराज्यस्य आधिकारिकभाषाः सूचीकृताः सन्ति । संविधानस्य प्रक्लृप्नं समये अस्मिन् सूच्यां समावेशः इत्युक्ते भाषा राजभाषा-आयोगे प्रतिनिधित्वस्य अधिकारिणी अस्ति, तदतिरिक्तं भाषा तासु आधारेषु अन्यतमा भविष्यति यस्याः आधारेण सङ्घस्य राजभाषयोः हिन्दी-आङ्ग्लयोः समृद्धीकरणाय आकृष्टा भविष्यति । ततः परं तु एषा सूची अधिकं महत्त्वं प्राप्तवती । इदानीं भारतसर्वकारः एतासां भाषाणां विकासाय उपायान् कर्तुं दायित्वं धारयति, यथा "ताः द्रुतगत्या समृद्धिषु वर्धन्ते, आधुनिकज्ञानस्य सञ्चारस्य प्रभावी साधनानि भवन्ति च" इति । तदतिरिक्तं लोकसेवायै आयोजितायां परीक्षायां उपस्थितः/उपस्थिता अभ्यर्थी/अभ्यर्थिनी पत्रस्य उत्तरं दातुम् एतेषु कस्यापि भाषायाः उपयोगं माध्यमरूपेण कर्तुम् अर्हति ।

## अनुसूचितभाषाः 
भारतीयसंविधानस्य ३४४(१), ३५१ अनुच्छेदौ अनुसारम् अष्टमानुसूच्यां निम्नलिखितानां २२ भाषाणां मान्यता अन्तर्भवति –
# असमिया
# उर्दू
# ओडिया
# कन्नड
# काश्मीरी
# कोङ्कणी
# गुजराती
# डोगरी
# तमिळ्
# तेलुगु
# नेपाली
# पञ्जाबी
# बाङ्गला
# बोडो
# मणिपुरी (मीतै)
# मराठी
# मलयाळम्
# मैथिली
# संस्कृतम्
# सान्ताली
# सिन्धी
# हिन्दी

### कालक्रमः
*१९५०: १४ प्रारम्भे संविधाने समाविष्टाः आसन् ।
*१९६७: सिन्धी २१ तमे संविधानसंशोधनाधिनियमेन योजिता ।
*१९९२: कोङ्कणी-मणिपुरी (मीतै)-नेपाली ७१ तमे संविधानसंशोधनाधिनियमेन योजिताः ।
*२००३: बोडो-डोगरी-मैथिली-सान्ताली ९२ तमे संविधानसंशोधनाधिनियमेन योजिताः ।
*२०११: उडिया () इति वर्तन्याः स्थाने ९६ तमे संविधानसंशोधनाधिनियमेन ओडिया () इति वर्तनी अभवत् ।

## अष्टमानुसूच्यां समावेशार्थम् अधिकानां भाषाणाम् अभियाचना 
आधुना गृहमन्त्रालयस्य मते संविधानस्य अष्टमानुसूच्यां ३८ अधिकाः भाषाः समावेशयितुं अभियाचना सन्ति ।  एताः सन्ति –
#अङ्गिका
#आङ्ग्ल
#ककबरक (त्रिपुरी)
#कच्छी
#काम्तापुरी
#कार्भी
#कुडमाली
#कुमाऊँनी (पहाडी)
#कुरुख
#कोडावा
#खासी
#गढवळि (पहाडी)
#गुज्जरी
#गोण्डी
#छत्तीसगढी
#तुळु
#तेन्यिदि
#धाटकी
#नागपुरी (सादरी)
#निकोबारी
#पहाडी (हिमाचली)
#पालि
#बज्जिका
#बञ्जारा
#बुन्देलखण्डी
#भूटिया
#भोजपुरी
#भोटी
#मगही
#मिजो (लुशायी)
#मुण्डारी
#राजस्थानी
#लिम्बू
#लेप्चा
#शौरसेनी (प्राकृतम्)
#सम्बलपुरी / कोशाली
#सराइकी
#हो

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* भारतस्य संविधानम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भराडीसैँण

**भराडीसैँण** (गढवळि/हिन्दी: भराड़ीसैँण; ) भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य ग्रीष्मकालीनराजधानी अस्ति । इदं चमोलीमण्डलस्य गैरसैँण-अनुमण्डले गैरसैँन-नगरात् प्रायशः १४ किमी दूरे स्थितम् अस्ति ।

## इतिहासः 
उत्तराखण्डस्य राज्यत्वस्य विषये केचन कार्यकर्तारः गैरसैँण इति नूतनराज्यस्य राजधानीयै आदर्शस्थानम् अमन्यन्त । परन्तु देहरादून-नगरम् अस्थायी राजधानी अभवत् । स्थायीराजधानीस्थानस्य निर्णयार्थं स्थापितः वी॰एन॰ दीक्षित आयोगः गैरसैँण भूकम्पस्य अत्यन्तं प्रवणः इति अङ्गीकृतवान् । २०१२ तमे वर्षे स्थानीयाभियाचनां कारणात् उत्तराखण्डस्य तत्कालीनमुख्यमन्त्री विजय बहुगुणा गैरसैँण-नगरे मन्त्रिमण्डलस्य सभाः कृत्वा भराडीसैँण-नगरे विधानसभाभवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* देहरादून
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः
* उत्तराखण्डराज्यम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य नगराणि
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
४४तमी ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता

**चतुश्चत्वारिंशतमी चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्** (; ), **चेन्नै चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्** इत्यपि ज्ञायते, इति चतुरङ्गप्रतियोगिता अस्ति या भारतस्य तमिळ्नाडुराज्यस्य चेन्नैनगरे २०२२ वर्षे २८ जुलाई-तः १० अगस्त पर्यन्तम् आयोजितमस्ति । अस्य आयोजनम् अन्तराष्ट्रियचतुरङ्गमहासङ्घः (FIDE) इत्यनेन कृतम् अस्ति । अत्र स्वतन्त्रानां महिलानां च प्रतियोगिताः सन्ति, तथैव चतुरङ्गक्रीडायाः प्रचारार्थं निर्मिताः अनेकाः कार्यक्रमाः च सन्ति । इयं भारतदेशस्य प्रथमा चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्-प्रतियोगिता अस्ति । प्रारम्भे इदम् आयोजनं चतुरङ्गविश्वजयपात्र २०१९ इत्यनेन सह खाण्टी-मानसिय्स्क्-नगरे भवितव्यम् आसीत्, परन्तु मास्कोनगरे स्थानान्तरितम्, २०२० तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य ५ तः १७ दिनाङ्कपर्यन्तं कालः निर्धारितः । तथापि कोविड्-१९ सर्व्वव्यापकरोगस्य विषये वर्धमानचिन्तानां फलस्वरूपं स्थगितम् अन्ततः युक्रेनदेशे रूसदेशस्य आक्रमणानन्तरं चेन्नैनगरं स्थानान्तरितम् ।

भागिनः योगसङ्ख्या १,७३६ अस्ति, स्वतन्त्रखण्डे ९३७, महिलाखण्डे ७९९ च । पञ्जीकृतदलानां सङ्ख्या स्वतन्त्रखण्डे १८६ राष्ट्रेभ्यः १८८ महिलाखण्डे १६० राष्ट्रेभ्यः १६२ च अस्ति । उभयखण्डे दलसहभागितायाः अभिलेखाः निर्धारिताः । चतुरङ्ग-ओलिम्पियाड्-प्रतियोगितायाः मुख्यस्थलं फोर् प्वाइण्ट् बाय् शेरटोन्-इत्यत्र सम्मेलनकेन्द्रम् अस्ति, उद्घाटनसमापनानुष्ठाने च जवाहरलालनेहरूक्रीडाङ्गणे आसीत् । अस्य आयोजनस्य मुख्यः मध्यस्थः फ्रान्सदेशस्य अन्तराष्ट्रियमध्यस्थः लॉरेण्ट् फ्रेड् महोदयः अस्ति ।

## आयोजनम्
### उद्घाटनानुष्ठनम्
उद्घाटनानुष्ठनम् २८ जुलाई दिनाङ्के १९:०० (भा॰मा॰स॰) वादने जवाहरलालनेहरूक्रीडाङ्गणे अभवत् । भारतीयप्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, तमिळ्नाडुमुख्यमन्त्री एम॰के॰ स्टालिन् महोदयः, फाइड् अध्यक्षः आर्केडी द्वोर्कोविच् महोदयः च अस्य आयोजनस्य उद्घाटनं कृतवन्तः ।

### भाज्दलाः
अस्मिन् आयोजने १८६ राष्ट्रियसङ्घस्य प्रतिनिधित्वेन योगं १८८ दलाः प्रतिस्पर्धिताः सन्ति, येन नूतनः अभिलेखः स्थापितः । भारतम् आयोजकदेशत्वेन त्रीणि दलानि धारयति । महिलाप्रतियोगितायां १६२ दलानाम् अभिलेखः अस्ति, ये १६० सङ्घानां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ओलिम्पियाड्-चतुरङ्गप्रतियोगिता
* चतुरङ्गक्रीडा

## सन्दर्भाः
जया किशोरी

thumb|right|200px|
जया किशोरी भारतीयसङ्गीतकारः आध्यात्मिकवक्त्री च अस्ति, या स्वस्य प्रेरकवार्तानां धार्मिकाल्बमानां च कृते प्रसिद्धा अस्ति ।

१३/०७/१९९५ (आयुः २९ वर्षाणि;।

## शिक्षा 
 विद्यालयशिक्षणं कृतवती।

## परिवारं 
जया किशोरी एकस्मात् गौर ब्राह्मण परिवारात् अस्ति।तस्याः पितुः नाम शिवशंकरशर्मा अस्ति। तस्याः मातुः नाम सोनिया शर्मा अस्ति । तस्याः भगिन्याः नाम चेतनाशर्मा अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः
## सन्दर्भ:
वर्गः:जीव
मागधीप्राकृतम्

**मागधीप्राकृतं** (मागधी, 𑀫𑀸𑀕𑀥𑀻) पालीसंस्कृतयोः क्षयानन्तरं प्राचीनभारतस्य लिखितभाषाणां त्रिषु नाटकीयप्राकृतेषु अन्यतमम् अस्ति । पूर्ववैदिकसंस्कृतस्य स्थाने लोकमध्यहिन्द-आर्यभाषा आसीत् । पूर्वभारतीय उपमहाद्वीपे, अधुना पूर्वभारतं, बाङ्गलादेशः, नेपालदेशः च व्याप्ते प्रदेशे मागधीप्राकृतं भाष्यते स्म । प्राचीनमगधप्रदेशेन सह सम्बद्धं इदं वर्तमानअसम-वङ्गः-बिहार-झारखण्ड-ओडिशा-पूर्व उत्तरप्रदेश-प्रदेशेषु विविधापभ्रंशभाषायाः अन्तर्गतं भाष्यते स्म । केषुचित् प्राकृतनाट्येषु लोकभाषासंवादस्य प्रतिनिधित्वार्थं प्रयुक्तम् आसीत् ।  गौतमबुद्धमहावीरयोः महत्त्वपूर्णधर्मपुरुषयोः भाष्यमाणा भाषा इति मन्यते तथा च मगधमहाजनपदमौर्यसाम्राज्यययोः राजसभायाः भाषा अपि आसीत् । अशोकस्य काश्चन शिलालेखाः तस्मिनेव रचितानि आसन् ।

मागधीप्राकृतम् अनन्तरं पूर्वहिन्द-आर्यभाषासु विकसितम्–
*बाङ्गला-असमिया
*बिहारी
*हल्बिक
*ओडिया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* प्राकृतम्
* भारतस्य भाषाः
* संस्कृतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
Avidyā (Hinduism)

**अविद्या** कश्चन संस्कृत-शब्दः अस्ति, यस्य शाब्दिकः  अर्थः अज्ञानम्, दुर्धारणा, दुर्बोधता, अशुद्धं ज्ञानं च भवति। एवञ्च एषा *विद्या*याः विरुद्धावस्था भवति।  उपनिषदसहितहिन्दुग्रन्थेषु, बौद्धधर्मेषु, जैनधर्मादिषु अन्येषु भारतीयधर्मेषु च विशेषतया आध्यात्मिकवास्तविकतायाः सन्दर्भे अस्य प्रयोगः बहुधा भवति।   

अविद्या, सर्वासु धर्मव्यवस्थासु, मौलिक-अज्ञानं, घटना-जगतः दुर्बोधं च प्रतिनिधित्वं करोति।  परन्तु भारतीयधर्माः एतस्मिन् विषये असहमताः अस्ति, यथा हिन्दूधर्मः आत्मनः (आत्मा, स्वयं) को एक अस्वीकार एवं गलत धारणाओं को अविद्या का रूप मानता है, तथा बौद्ध धर्म ने अन-आत्मन (अनात्मा, अ- आत्म) अविद्यारूपत्वेन ।
सम्पत्कुमार्

**सम्पत्कुमार्** कर्णाटकप्रदेशस्य मैसुरुगनगरे संस्कृतसमाचारपत्रिकायाः सुधर्मायाः संपादक आसीत्। २०२० तमे वर्षे स स्वपत्न्या जयलक्ष्म्या सह साहित्यशिक्षाक्षेत्रे योगदानार्थं भारतसर्वकारेण पद्मश्रीसम्मानार्थं चयनितः अभवत्।

## प्रारंभिक जीवन 
सम्पत्कुमार् दक्षिणकाशीसमीपे कळलेग्रामे अजायत। स महाराजसंस्कृतमहाविद्यालये संस्कृतम् अध्यैत। स विधौ च वाणिज्ये च स्नातकपदवीं प्राप्तवान्। तस्य पिता पण्डितः कळले नडादूरु वरदराजय्यङ्गार्यः संस्कृतस्य विद्वान् आसीत्।

## योगदानम् 
सम्पत्कुमार् स्वपितुः संस्कृतपत्रिकायां सुधर्मायां सम्मिलितः भूत्वा संस्कृतपत्रकारितायां स्वस्य कार्यारम्भं कृतवान्। सुधर्मा सदा प्रचलेत् इति तस्य पितुः स्वप्नम् आसीत्। एतदर्थं स त्रिशंदधिकवर्षाणि यावत् सुधर्मायाः संपादकरूपेण संस्कृताय सेवते स्म। 

यद्यपि सुधर्मायां लाभस्य अवसरो न्यून आसीत्। तदा अपि स १९९० तमे वर्षे पितुः मरणोपरान्तम् अपि कष्टं सोढ्वा ताम् स्वमृत्युपर्यन्तम् अचालयत्। सम्प्रति अस्याः पत्रिकायाः पञ्चसहस्राधिकाः प्रतयः प्रकाशिताः भवन्ति। अस्याः मूल्यं सामान्यपत्रवाहने वा अङ्कीयसंस्करणे वा ६०० रुप्यकाणि प्रतिवर्षं तथा पञ्जीकृतपत्रवाहने १२०० रुप्यकाणि प्रतिवर्षम् अस्ति।

१९८८ तमे वर्षे स स्वस्य मुद्रणनिगमं प्रारभ्य मैसूरुनगरे उत्पीठप्रकाशनस्य आरम्भं कृतवान्। स २००९ तमे वर्षे देशस्य प्रथमं संस्कृतदिनदर्शिनीं प्रवर्तयत्। सा अधुना २०२२ तमे वर्षे अपि प्रचलति। अस्याः मूल्यं सामान्यपत्रवाहने ५० रुप्यकाणि प्रति संस्करणम् अस्ति। स समाजसेवी अपि आसीत्।

## मृत्युः 
सम्पत्कुमार् एकविंशत्योत्तरद्विसहस्रतमे वर्षे जुन मासस्य त्रिंशति दिनाङ्के हृदयाघातेन दिवङ्गतो जातः। देशस्य श्रेष्ठा राजनेतारः च लेखकाः च परिजनाः च मित्राणि च तस्मै श्रद्धाञ्जलीन् आर्पयन्। येषु प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी तथा तत्कालीनः कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्री बि एस् यड्ड्यूरप्पः अपि आस्ताम्। मृत्युसमये स चतुःषष्ठिवर्षीयः आसीत्। अधुना तस्य पत्नी जयलक्ष्मीः के एस् सुधर्मां चालयति।

## सन्दर्भाः
वर्गः:संस्कृतपुरस्कारभाजः
वर्गः:संस्कृतयोजकाः
वर्गः:पुरस्कारभाजः
पुष्पोत्सवः

चित्रपाठ्यम्=फूलवालों की सैर पत्रमुद्रा|लघुचित्रम्|पुष्पोत्सवस्य पत्रमुद्रा
उत्सवप्रियः भारतदेशः। अत्र कुत्रचित् शस्योत्सवः भवति, कुत्रचित् पशूत्सवः भवति, कुत्रचित् धार्मिकोत्सवः भवति कुत्रचित् च यानोत्सवः। एतेषु एव अस्ति अन्यतमः पुष्पोत्सवः इति। अयं फूलवालों की सैर इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।

देहल्याः मेहरौलीक्षेत्रे ओक्टोबर्मासे अस्य आयोजनं भवति। अस्मिन् अवसरे तत्र बहुविधानि पुष्पाणि दृश्यन्ते। परं प्रमुखम् आकर्षणं तु अस्ति पुष्पनिर्मितानि व्यजनानि।

जनाः एतानि पुष्पव्यजनानि योगमायामन्दिरे बख्तियारकाकी इत्यस्य समाधिस्थले च अर्पयन्ति। केचन पाटलपुष्पैः निर्मितानि, केचन कर्णिकारपुष्पैः, अन्ये जपाकुसुमैः, अपरे मल्लिकापुष्पैः, इतरे च गेन्दापुष्पैः निर्मितानि व्यजनानि नयन्ति।

अयम् उत्सवः दिवसत्रयं यावत् प्रचलति। एतेषु दिवसेषु वाताटानाम् उड्डयनम्, विविधाः क्रीडाः मल्लयुद्धं चापि प्रचलति।
लघुचित्रम्|पुष्पव्यजनं प्राप्नुवन् तत्कालीनः उपराष्ट्रपतिः हामिद अंसारी
विगतेभ्यः द्विशतवर्षेभ्यः पुष्पोत्सवः जनान् आनन्दयति। मध्ये इयं परम्परा स्थगिता आसीत्। परं स्वतन्त्रताप्राप्तेः पश्चात् इयं मनोहारिणी परम्परा पुनः समारब्धा। पुष्पोत्सवः अद्यापि सोल्लासं सोत्साहं च प्रचलति।
## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः
वर्गः:भारतम्
गौडीयनृत्यम्

## गौडीयनृत्यम् 
**गौडीयनृत्यं** (वङ्गभाषा: গৌড়ীয় নৃত্য, अ॰सं॰लि॰व॰: Gaur̤īẏa Nṛtya) वङ्गीय नृत्यपरम्परा अस्ति।    अस्य उत्पत्तिः वङ्गस्य गौडतः, (गौड़ इति अपि ज्ञायते) अस्ति। 

महुआ मुखोपाध्याय इत्यनेन पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति। इदं संस्कृतिमन्त्रालयेन भारतीयशास्त्रीयनृत्यरूपेण मान्यतां प्राप्तम्,  संगीतनाटक अकादमीद्वारा मान्यतां न प्राप्तम् ,किन्तु अस्य अध्ययनं भारतस्य संस्कृतिमन्त्रालयात् छात्रवृत्तिप्राप्त्यर्थं पात्रम् अस्ति।  पुनर्निर्माणस्य विद्वान् स्वागतं सावधानतातः संशयवादपर्यन्तं भवति।
हिन्दुस्थानि संगीतं

भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं सामान्यतया एकस्मिन् मौखिकपरम्परायां प्रसारितं भवति यत्र छात्रः स्वस्य ‘गुरु’ इत्यनेन सह बहुवर्षं व्यतीतवान्, अत्यन्तं विशेषं, आध्यात्मिकं बन्धनं विकसितं करोति, सङ्गीतस्य सर्वान् पक्षान् दार्शनिकैः नैतिकसिद्धान्तैः सह आत्मसातुं शक्नोति ये जीवनाय आकारं ददति।

 अधुना भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं अनेकसंस्थासु शिक्षितुं शक्यते तथा च बहुधा दस्तावेजीकरणं टिप्पणीकृतं च अभवत् किन्तु अवलोकनेन, श्रवणेन, स्मृतिद्वारा च शिक्षणम् अद्यापि सर्वोपरि वर्तते तथा च विशेषज्ञशिक्षकेन सह सम्बद्धता शिक्षणस्य सर्वाधिकं फलप्रदः मार्गः इति मन्यते। भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य कृते अनेकानि भिन्नानि वाद्ययन्त्राणि प्रयुक्तानि विकसितानि च सन्ति यथा-
#### शीर्षकपाठ्यांशः 
 सितार - सितार हिन्दुस्तानी (उत्तरभारतीय) शास्त्रीयसङ्गीते प्रयुक्तं उद्धृतं तारवाद्यं भवति ।  मुगलानाम् अधीनं एतत् यन्त्रं प्रफुल्लितम् आसीत् तथा च सेतार (त्रयः ताराः इति अर्थः) इति फारसीवाद्यस्य नामकरणेन अस्य नामकरणं कृतम् अस्ति ।  १६, १७ शताब्द्यां सितारः प्रफुल्लितः अभवत्, १८ शताब्द्यां भारते वर्तमानरूपं प्राप्तवान् ।  सहानुभूतितारं, सेतुविन्यासः, दीर्घः खोखला कण्ठः, लौकीकारः अनुनादकक्षः च इत्यस्मात् अस्य विशिष्टं ध्वनिं अनुनादं च प्राप्नोति तबला - तबला भारतीय उपमहाद्वीपात् उत्पन्नं झिल्लीध्वनि-तालवाद्यं भवति, यस्मिन् ढोलकयुग्मं भवति, यस्य उपयोगः पारम्परिक-शास्त्रीय-लोकप्रिय-लोकसङ्गीतयोः भवति  १८ शताब्द्याः आरभ्य हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य विशेषतया महत्त्वपूर्णं वाद्ययंत्रम् अस्ति, भारते, पाकिस्ताने, अफगानिस्तानदेशे, नेपालदेशे, बाङ्गलादेशे, श्रीलङ्कादेशे च अस्य प्रयोगः अस्ति

 स्वर – अनेके वाद्ययन्त्राणां उद्देश्यं स्वरस्य अनुकरणं स्वस्य तन्त्रे अभिव्यक्तिः च भवति ।  उत्तरे दक्षिणे च भारते ‘रागस्य’ विस्तृतविस्तारात् आरभ्य लघुगीतानां रोमान्टिकस्य वा आध्यात्मिककाव्यस्य च स्वरसङ्गीतस्य प्रबलपरम्परा वर्तते।

 वीणा – वीणा भारतीय उपमहाद्वीपस्य ध्वनिध्वनिवाद्ययन्त्राणां परिवारः अस्ति ।  प्राचीनवाद्ययन्त्राणां विकासः अनेकेषु विविधतासु अभवत्, यथा वेणुः, जिथरः, कमानवीणाः च ।  अनेकाः प्रादेशिकपरिकल्पनाः रुद्रवीणा, सरस्वतीवीणा, विचित्रवीणादीनि भिन्नानि नामानि सन्ति ।

 मृदङ्गम् – मृदङ्गम् प्राचीनमूलस्य भारतस्य एकः तालवाद्यः अस्ति ।  कर्णाटकसङ्गीतसमूहे प्राथमिकः लयसंगतिः अस्ति, ध्रुपदे च यत्र पखावाज इति प्रसिद्धः अस्ति

### शीर्षकपाठ्यांशः 
 जनाः किमर्थं तत् प्रेम्णा पश्यन्ति ?

 भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं बहुजनाः प्रेम्णा पश्यन्ति यतः तस्य ध्यानात्मकं, विमर्शकं, उत्थानप्रकृतिः च अस्ति ।  शान्ति-उल्लासस्य भावः प्रददाति ।  यद्यपि तस्य निपुणत्वं कठिनं तथापि अपारं सिद्धिं ददाति ।  यद्यपि भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य आध्यात्मिकमूलानि सन्ति, अपितु पाश्चात्यसङ्गीतवत्, तथापि तस्य प्रशंसायै धार्मिकत्वस्य आवश्यकता नास्ति!प्रदर्शनानि कक्षपरिवेशे भवन्ति तथा च एकलप्रदर्शकं प्रति केन्द्रितं भवति, यः ड्रोन्, लयेन च सह भवति ।  रागः, स्वरयोः सम्बन्धः च सामञ्जस्यात् अधिकं महत्त्वपूर्णः अस्ति ।  स्खलन, वाइब्रेटो, दोलन इत्यादीनां अलङ्कारानाम् एकः विस्तृतः प्रणाली – सुरीलरेखाणां अलङ्कारार्थं प्रयुक्तः भवति ।  अनेकप्रसङ्गेषु कलाकाराः ‘आलाप’ इति मन्दपरिचयखण्डेन आरभन्ते ततः क्रमेण भिन्न-भिन्न-रचनैः सह आशुरचनाः, गतिं च द्रुत-क्रेसेन्डो-रूपेण वर्धयिष्यन्ति |.

वर्गः:सङ्गीतम्