आयुर्वेदे सत्तामीमांसा

आयुर्वेदे सत्तामीमांसा महत्त्वपूर्णः विषयः। भारतात् उत्पन्नः प्राचीनः चिकित्साव्यवस्था-आयुर्वेदः स्वास्थ्यं, रोगं, मानवस्य अनुभवं च अवगन्तुं समग्ररूपरेखां प्रस्तुतं करोति । अस्य मूलतः आयुर्वेदः गहने आध्यात्मिक-आधारे अवलम्बते यत् यथार्थस्य स्वरूपं, मानवशरीरस्य रचनां, स्वास्थ्यस्य रोगस्य च गतिशीलतायाः वर्णनार्थं विविधान् ओन्टोलॉजिकल-वर्गान् एकीकृत्य स्थापयति एते वर्गाः सांख्य-न्याय- वैशेषिक- विचार-विद्यालयेभ्यः उत्पन्नैः दार्शनिक-अवधारणाभिः सह गभीररूपेण संलग्नाः सन्ति । अयं निबन्धः आयुर्वेदस्य प्रमुखानां ओन्टोलॉजिकलवर्गाणां अन्वेषणं करोति, तेषां महत्त्वं तस्य सैद्धान्तिकव्यावहारिकरूपरेखायां च अनुप्रयोगं प्रकाशयति।

## आयुर्वेदे सत्तामीमांसा 
अस्तित्वस्य अस्तित्वस्य च स्वरूपसम्बद्धा दर्शनस्य शाखा सत्तामीमांसा आयुर्वेदस्य समीक्षात्मकं आधारं निर्माति । आयुर्वेदस्य सत्तामीमांसा अस्तित्वस्य तत्त्वानां विशिष्टवर्गेषु वर्गीकरणं कर्तुं प्रयतते, येन जीवनस्य, स्वास्थ्यस्य, ब्रह्माण्डस्य च व्यवस्थितबोधः सक्षमः भवति एतेषु वर्गेषु वास्तविकतायाः मूर्तं अमूर्तं च पक्षं समाविष्टं भवति, प्रकृत्या सह सामञ्जस्यं निर्वाहयन् रोगानाम् निदानं चिकित्सां च कर्तुं रूपरेखां प्रददाति

आयुर्वेदे अस्तित्वशास्त्रीयवर्गाः व्यापकरूपेण विभक्तुं शक्यन्ते- 

1.	पञ्चमहाभूताः (पञ्च महातत्त्वानि) 

2.	त्रिदोषः (त्रयः दोषाः) 

3.	द्रव्यास् (पदार्थाः) 

4.	गुणाः (गुणाः) 

5.	कर्म (कर्म) 

6.	आत्मा (आत्मा)

आयुर्वेदस्य स्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च दृष्टिकोणे प्रत्येकं वर्गः विशिष्टा तथापि परस्परसम्बद्धा भूमिकां निर्वहति ।

पञ्चमहाभूताः (पञ्च महातत्त्वानि)

पञ्चमहाभूतानाम् अवधारणा आयुर्वेदस्य मौलिकः अस्ति । तत्र मनुष्यशरीरसहितं जगत् आकाश (अन्तरिक्ष), वायु (वायु), अग्नि (अग्नि), जला (जल), पृथ्वी (पृथिवी) इति पञ्चमहातत्त्वैः निर्मितम् इति प्रतिपादयति एते तत्त्वानि अस्तित्वस्य निर्माणखण्डान् प्रतिनिधियन्ति, विशिष्टलक्षणैः सह सम्बद्धानि च सन्ति-

•	आकाश (अन्तरिक्ष) : शून्यतां प्रतिनिधियति तथा सर्वेषां रूपाणां अस्तित्वस्य आकृतिं प्रदाति। सूक्ष्मता-लाघव-आदिगुणैः सह सम्बद्धम् ।

•	वायु (वायु) : गतिं गतिशीलतां च शासयति। शुष्कता, लघुता, गतिशीलता च लक्षणं भवति ।

•	अग्नि (अग्नि) : परिवर्तनस्य चयापचयस्य च प्रतीकम् अस्ति । अस्य गुणाः उष्णता, तीक्ष्णता, कान्तिः च सन्ति ।

•	जाला (जल) : मृदुता, तरलता, शीतलता च इति गुणैः सह समन्वयं द्रवत्वं च प्रतिनिधियति ।

•	पृथ्वी (पृथिवी) : स्थिरतां ठोसतां च सूचयति, यस्य लक्षणं गुरुत्वं, दृढता, संरचना च भवति ।

पञ्चमहाभूताः केवलं भौतिकसत्ताः न अपितु सूक्ष्मसिद्धान्ताः अपि सन्ति ये शारीरिक-मनोवैज्ञानिक-प्रक्रियाः प्रभावितयन्ति । आयुर्वेदे शरीरे एतेषां तत्त्वानां सन्तुलनं स्वास्थ्यं निर्धारयति, तेषां असन्तुलनं तु रोगं जनयति ।

त्रिदोषः (त्रयः दोषाः) 

पञ्चमहाभूतानाम् आधारेण आयुर्वेदः त्रिदोषव्यवस्थां प्रवर्तयति , यया वात, पित्त, कफ च भवति । एते दोषाः पञ्चतत्त्वसंयोगात् उत्पन्नकार्यसिद्धान्तान् प्रतिनिधियन्ति- १.

•	वात (अन्तरिक्ष + वायु) : तंत्रिका आवेगः, परिसञ्चरणं, श्वसनं च समाविष्टं गतिं नियन्त्रयति । शुष्कं, लघु, चलं च अस्ति ।

•	पित्त (अग्नि + जल) : चयापचयम्, पाचनं, परिवर्तनं च नियन्त्रयति । उष्णं तीक्ष्णं स्निग्धं च भवति ।

•	कफा (पृथिवी + जलम्) : स्थिरतां, संरचना, स्नेहनं च प्रदाति । गुरुः, मन्दः, आर्द्रः च भवति ।

त्रिदोषसिद्धान्तः व्यक्तिगतसंविधानं (प्रकृतिः), रोगानाम् निमित्तं , चिकित्साहस्तक्षेपाणां आधारं च अवगन्तुं केन्द्रबिन्दुः अस्ति । प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य अद्वितीयं दोषसंविधानं भवति , एतेषां दोषाणां संतुलनं निर्वाहयितुं स्वास्थ्यस्य कुञ्जी अस्ति ।

द्रव्यास् (पदार्थाः)

द्रव्या अथवा पदार्थः आयुर्वेदस्य एकः विस्तृतः अस्तित्वात्मकः वर्गः अस्ति यः मूर्त-अमूर्त-अस्तित्वयुक्तं सर्वं व्याप्नोति । न्याय- वैशेषिकदार्शनिकव्यवस्थानुसारं द्रव्या गुणानाम् ( गुणानां ) कर्मणां च (कर्म) उपस्तरः अस्ति । आयुर्वेदे द्रव्याः वर्गीकृताः सन्ति : 

1.	भौटिका द्रव्यास् (Material Substances) : एतेषु पञ्चतत्त्वेभ्यः उत्पन्नाः पदार्थाः सन्ति, यथा ओषधीः, खनिजाः, आहाराः च ।
2.	
3.	आद्रव्याः (अभौतिकपदार्थाः) : एतेषु कालः, दिशा, आत्मा ( आत्मा ) च अन्तर्भवन्ति ।
4.	
द्रव्या आयुर्वेदिक औषधविज्ञानस्य आधारः भवति, यत्र औषधीयपदार्थानाम् अभिज्ञानं तेषां तत्वसंरचनायाः चिकित्सागुणानां च आधारेण भवति । आहारस्य अनुशंसेषु, चिकित्सासु, सूत्रेषु च तेषां उपयोगः भवति ।

गुणाः (गुणाः)

गुणाः , गुणाः वा द्रव्यस्य निहिताः गुणाः सन्ति ये तेषां प्रभावं निर्धारयन्ति । आयुर्वेदः २० प्राथमिकगुणान् स्वीकुर्वति , ये १० विपरीतयुग्मेषु समूहीकृताः सन्ति :

1.	भारी (गुरु) - लघु (लघु) 

2.	शीत ( शिता ) - उष्ण ( उष्णा ) 

3.	स्निग्ध ( स्निग्ध ) - शुष्क ( रूक्ष )

4.	स्निग्ध ( स्लाक्ष्ना ) - रूक्ष ( खरा )

5.	सघन (सन्द्रा) - द्रव (द्रव)

6.	मृदु ( मृदु ) - कठोर ( कथिना )

7.	स्थिर ( स्थिरा ) - मोबाईल (चला)

8.	सूक्ष्म (सुक्ष्म) - स्थूल ( स्थूल )

9.	चिपचिपा ( Picchila ) - अचिपचिपा ( Vishada )

10.	मेघयुक्त (अविला) - निर्मल ( प्रकाश )

एते गुणाः शरीरेण मनसा च सह पदार्थानां अन्तरक्रियां प्रभावितयन्ति । यथा, अदरकसदृशः "उष्णः" पदार्थः कफस्य (शीतस्य गुरुस्य च) संतुलनं कर्तुं शक्नोति परन्तु पित्तं (उष्णं तीक्ष्णं च) व्यापकं कर्तुं शक्नोति । गुणाः व्यक्तिगतसंविधानानाम् असन्तुलनानां च अनुरूपं चिकित्सानां, आहारस्य, जीवनशैल्याः च चयनस्य मार्गदर्शनं कुर्वन्ति ।

कर्म (कर्म)

कर्म अथवा कर्म एकः अत्यावश्यकः अस्तित्वात्मकः वर्गः अस्ति यः सर्वान् गतिशीलप्रक्रियान् समाविष्टं करोति, भवेत् भौतिकं, मानसिकं, ब्रह्माण्डीयं वा । आयुर्वेदे कर्म बहुस्तरं दृश्यते- १.

1.	चिकित्साक्रियाः : औषधीयपदार्थानाम् उपचाराणां च प्रभावः, यथा शुद्धिः ( शोधनम् ), शान्तिः ( शमनः ), कायाकल्पः ( रसायनम् ) च ।

2.	शारीरिकक्रियाः : शरीरस्य प्राकृतिककार्यं यथा पाचनं, परिसञ्चरणं, श्वसनं च ।

3.	कर्मप्रभाव : कारणप्रभावस्य आध्यात्मिकसंकल्पना या व्यक्तिस्य स्वास्थ्यं जीवनपरिस्थितिं च नियन्त्रयति।

कर्मस्य अवगमनेन आयुर्वेद-अभ्यासकानां परिणामस्य पूर्वानुमानं भवति, हस्तक्षेपाणां अनुरूपता च भवति । यथा पञ्चकर्मस्य शुद्धिचिकित्साः सञ्चितविषाणि दूरीकर्तुं संतुलनं पुनः स्थापयितुं च निर्मिताः सन्ति ।

आत्मा (आत्मा) 

आत्मा , अथवा आत्मा, आयुर्वेदिक-अस्तित्वशास्त्रे जीवनस्य सारं प्रतिनिधियति । शाश्वतं अविभागं देहचित्तविशिष्टं च । आयुर्वेदः आत्मानं परमं प्रेक्षकं, चैतन्यजीवनस्य च स्रोतः इति परिचिनोति । आत्मा, मनः (मानसः), शरीरस्य ( शरीरा ) च सम्बन्धः आयुर्वेदिकस्य स्वास्थ्यस्य अवगमनस्य केन्द्रम् अस्ति ।

आत्मनः पोषणार्थं , सामञ्जस्यं च प्राप्तुं ध्यानं, नैतिकजीवनम् इत्यादिषु आध्यात्मिक-अभ्यासेषु बलं ददाति । स्वास्थ्ये आत्मायाः भूमिका आयुर्वेदस्य समग्रदृष्टिकोणं रेखांकयति, यत्र शारीरिकं मानसिकं च कल्याणं आध्यात्मिककल्याणात् अविभाज्यम् अस्ति।

ओन्टोलॉजिकल श्रेणीनां एकीकरणम्

आयुर्वेदे ओन्टोलॉजिकलवर्गाः पृथक् अवधारणाः न सन्ति अपितु जीवनस्य स्वास्थ्यस्य च व्यापकबोधं प्रदातुं जटिलरूपेण अन्तर्गताः सन्ति। पञ्चमहाभूताः त्रिदोषस्य आधारं भवन्ति , या शारीरिक-रोग-प्रक्रियाः नियन्त्रयति । द्रव्याः , गुणाः , कर्म च गतिशीलरूपेण परस्परं क्रियान् शरीरं मनः च प्रभावितं कुर्वन्ति, आत्मनः तु अस्तित्वस्य उपस्तरं प्रदाति ।

यथा - रोगस्य निदानं कुर्वन् आयुर्वेदिकः दोषाणां, तत्र प्रवृत्तानां गुणानाम् ( गुणानाम् ) असन्तुलनस्य मूल्याङ्कनं करोति, येषां कर्मणां (कर्म) स्थितिः अभवत् चिकित्सायां केवलं लक्षणानाम् उपशमनं न कृत्वा मूलकारणं सम्बोधनं कृत्वा संतुलनं पुनः स्थापयितुं विपरीतगुणैः सह समुचितद्रव्यानां चयनं भवति

व्यावहारिक-अनुप्रयोगः

आयुर्वेदस्य अस्तित्वात्मकरूपरेखा अस्य प्रयोगं प्राप्नोति :

1.	व्यक्तिगत चिकित्सा : व्यक्तिस्य प्रकृतिस्य (संविधानस्य) विकृतिस्य (असन्तुलनस्य) च पहिचानेन आयुर्वेदः अनुरूपं चिकित्सां प्रदाति ।

2.	आहारः पोषणं च : खाद्यपदार्थानाम् वर्गीकरणं तेषां तत्त्वात्मकसंरचनायाः, गुणानाम्, प्रभावस्य च आधारेण भवति, येन व्यक्तिगतसंविधानैः सह संगतता सुनिश्चिता भवति

3.	औषधशास्त्र : आयुर्वेदिकौषधानि विशिष्टगुणैः चिकित्साक्रियाभिः सह द्रव्यस्य उपयोगेन निर्मिताः भवन्ति ।

4.	जीवनशैली अनुशंसाः : दैनिक ( दिनाचार्य ) ऋतुकालिक ( ऋतुचार्य ) च दिनचर्या प्राकृतिकतालानां व्यक्तिगत आवश्यकतानां च सह सामञ्जस्यं कृत्वा निर्मिताः सन्ति।

5.	आध्यात्मिक अभ्यासः : योगः ध्यानं च इत्यादयः अभ्यासाः मनः शरीरं च आत्मायाः सह संरेखयन्ति, समग्रस्वास्थ्यं प्रवर्धयन्ति।

आयुर्वेदस्य ओन्टोलॉजिकलवर्गाः मानवस्य अस्तित्वस्य जटिलतां अवगन्तुं सम्बोधयितुं च गहनं समग्रं च रूपरेखां प्रददति। पञ्चमहाभूताः , त्रिदोषः , द्रव्यः , गुणाः , कर्म, आत्मा इत्यादीनां अवधारणानां एकीकरणेन आयुर्वेदः स्वास्थ्यस्य शारीरिकपरिमाणान् अतिक्रम्य मानसिकं, भावनात्मकं, आध्यात्मिकं च कल्याणं आलिंगयति एषा परस्परसम्बद्धा विश्वदृष्टिः न केवलं आयुर्वेदस्य निदानचिकित्साप्रथानां आधारं करोति अपितु जीवनस्य सामञ्जस्यपूर्णं सन्तुलितं च दृष्टिकोणं प्रेरयति। यथा यथा आधुनिकविज्ञानं समग्रस्य व्यक्तिगतस्य च चिकित्सायाः मूल्यं अधिकाधिकं स्वीकुर्वति तथा तथा आयुर्वेदिक-अस्तित्व-विज्ञानस्य कालातीत-बुद्धिः स्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च बहुमूल्यं अन्वेषणं निरन्तरं प्रदाति।