गोवत्सासनम्

**गोवत्ससनम्** एकं गतिशीलं परिवर्तनकारी च योगमुद्रा अस्ति यः मेरुदण्डस्य लचीलतायां बलस्य च उपरि बलं दत्तस्य, तथैव समग्रशरीरस्य संरेखणस्य एकीकरणस्य च कृते प्रसिद्धः अस्ति अधः एकः रूपरेखा विस्तृतं च वर्णनं च अस्ति यत् लेखस्य लेखनार्थं भवता उल्लिखितानां व्यापकमानकानां आवश्यकतानां च पूर्तिं करोति ।

## गोवत्ससनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
*गोवातसन् इति* नाम **गोवा** (गौ इत्यर्थः) **आसन** (मुद्रा वा आसनम् इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नम् । एषा मुद्रा गोशरीरस्य खिन्नतायाः सदृशी इति मन्यते, विशेषतः पृष्ठे मेरुदण्डे च केन्द्रीकृत्य, यत् प्राकृतिकजगत्सङ्गतिं शरीरस्य संरेखणस्य प्राचीनयोगबोधं प्रतिबिम्बयति

*गोवत्ससनस्य* उत्पत्तिः पौराणिकपरम्पराभिः व्यावहारिकप्रयोगैः च निमग्नः अस्ति । इदं **हठयोगस्य** अभ्यासैः सह सम्बद्धम् अस्ति , यत् बलं, लचीलतां, ऊर्जाप्रवाहं च वर्धयितुं विनिर्मितम् अस्ति । आधुनिकप्रथासु अयं आसनः यद्यपि न्यूनतया क्रियते तथापि योगग्रन्थानां आध्यात्मिकपरम्पराणां च अन्तः प्राचीनसन्दर्भाः सन्ति, विशेषतः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं समग्रजीवनशक्तिं च केन्द्रीकृतेषु योगविद्यालयेषु विशेषतः शरीरस्य ऊर्जायुक्तस्य भौतिकस्य च तन्त्रस्य सन्तुलनं बोधयन्तः ग्रन्थाः सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति ।

### संस्कृत अर्थ गोवत्ससन 
*गोवत्ससन* इति नाम विभज्यते- १.

* **गोवा** : गौ इत्यर्थः, बलस्य, सहनशक्तिस्य, पृथिवीत्वस्य     च प्रतीकं, प्रायः पशुसम्बद्धाः गुणाः। हिन्दुसंस्कृतौ गावः अपि पवित्राः इति     मन्यन्ते, ते प्रचुरता, धैर्यं, पोषणं च प्रतिनिधियन्ति ।
* **आसन** : केवलं "मुद्रा" अथवा     "मुद्रा" इति अर्थः ।

अतः *गोवत्ससनस्य* व्याख्या "गोमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, पशुस्य ऊर्जा, बलं, भूमिगतता च पोषणेन सह सम्बन्धस्य श्रद्धांजलिः , ये सर्वे मुद्रायाः मूर्तरूपाः गुणाः सन्ति।

**गोवत्ससन के आध्यात्मिक लाभ ===**

योगे आसनानि न केवलं शारीरिकव्यायामानि अपितु आध्यात्मिकवृद्धेः नालीरूपेण अपि कार्यं कुर्वन्ति । गोवत्ससनस्य विश्वासः अस्ति यत् : १ *.*

# **Enhance Grounding and Stability** : यथा गोः     पृथिव्यां ग्राउण्ड् भवति तथा एतत् आसनं पृथिव्याः स्वशरीरस्य च गहनसम्बन्धस्य     भावः पोषयति एषः ग्राउण्डिंग् इफेक्ट् अभ्यासकर्तुः जीवने स्थिरतायाः, मनःसन्तोषस्य     च भावः सृजति ।
# **आन्तरिकशान्तिं प्रवर्धयतु :** गोवत्ससनस्य नियमितः     अभ्यासः मानसिकस्पष्टतां शान्ततां च प्रोत्साहयति। गहनं खिन्नता, केन्द्रितं श्वसनकार्यं     च परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं करोति, यत् शरीरं शिथिलं करोति, तनावं     च न्यूनीकरोति ।
# **चक्रसक्रियता : एषा मुद्रा मूलचक्रस्य** ( मूलधारा     ) उद्घाटने सहायकं भवितुम् अर्हति , यत् सुरक्षायाः स्थिरतायाः च भावनां नियन्त्रयति     । निरन्तरं अभ्यासं कृत्वा भावनात्मकं आध्यात्मिकं च संतुलनं जनयितुं शक्नोति।
# **मनः शरीरयोः संतुलनम्** : यथा गोः संतुलनस्य प्रतीकं     मन्यते तथा एतत् आसनं लचीलतां वर्धयित्वा भौतिकशरीरस्य संतुलनं कर्तुं साहाय्यं     करोति, तथैव शान्तं, केन्द्रितं मनः प्रवर्धयति।

## प्रयोजन एवं लाभ 
*गोवत्ससनः* अभ्यासकारिभ्यः शारीरिकात् मानसिकतः आध्यात्मिकपर्यन्तं अनेकाः लाभाः प्रददाति । अस्याः मुद्रायाः प्राथमिकलाभाः निम्नलिखितरूपेण सन्ति ।

**शारीरिक लाभ**

# **मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धयति** : एषा मुद्रा     मेरुदण्डस्य खिञ्चनं सुदृढीकरणं च सहायकं भवति, यत् उत्तममुद्रां लचीलतां च निर्वाहयितुम्     महत्त्वपूर्णम् अस्ति । पृष्ठस्य मांसपेशिनां कार्यं करोति, समग्रमेरुदण्डस्य     स्वास्थ्यं सुधरयति ।
# **कोरं निम्नशरीरं च सुदृढं करोति** : मुद्रायाः     समये कोरं निम्नशरीरं च संलग्नं कृत्वा *गोवत्ससनः* उदरस्य मांसपेशिनां,     नितम्बस्य, पादौ च टोन करोति
# **तनावस्य निवारणं करोति** : नियमितरूपेण अभ्यासः     पृष्ठवेदना, स्कन्धेषु तनावः, कण्ठे कठोरता च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
# **परिसंचरणं वर्धयति** : अग्रे झुकनं खिञ्चनं च     शरीरेण रक्तस्य प्राणस्य (ऊर्जायाः) प्रवाहं प्रोत्साहयति, परिसंचरणं उत्तेजयति,     समग्रजीवनशक्तिं च प्रवर्धयति

**मानसिक लाभ**

# **उन्नत फोकस** : यथा यथा अभ्यासकः मुद्रां धारयति     तथा तेषां श्वसनं संरेखणं च एकाग्रं करोति तथा मानसिकं ध्यानं एकाग्रता च स्वाभाविकतया     विकसितं भवति।
# **तनावनिवृत्तिः** : अनेकानां योगमुद्राणां इव *गोवत्ससनस्य*     मनसि शान्तप्रभावः भवति, येन तनावस्य चिन्ता च न्यूनीभवति।

**आध्यात्मिक लाभ**

# **जागरूकता वर्धयति** : अस्य आसनस्य अभ्यासेन मनःसन्तोषस्य     विकासे सहायकं भवति तथा च ध्यानस्य आध्यात्मिकस्य च अभ्यासस्य महत्त्वपूर्णघटकानाम्     शरीरस्य श्वसनस्य च जागरूकता वर्धते।
# **पृथिव्याः सह संरेखणम्** : मुद्रायाः शारीरिकं     ग्राउण्डिंग् अभ्यासकर्तारं स्वमूलैः सह अधिकं सम्बद्धतां अनुभवितुं साहाय्यं     करोति, व्यक्तिगत ग्राउण्डिंग् आध्यात्मिकशान्तिं च सहायकं भवति

## पदे पदे निर्देश 
*गोवत्ससनं* कर्तुं एकाग्रता, लचीलापनं, मनःसन्तोषं श्वासकार्यं च आवश्यकम् । सम्यक् निष्पादनार्थं एतानि विस्तृतपदानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

# **उपविष्टस्थाने आरभत** : अग्रे पादौ प्रसारयित्वा     भूमौ उपविश्य आरभत। मेरुदण्डं ऋजुं कृत्वा पादौ एकत्र स्थापयन्तु।
# **सज्जता** : जानुभ्यां वक्षःस्थलस्य समीपं आनयन्तु,     तेषां परितः हस्तौ संयोजयन्तु। मेरुदण्डं ऋजुं कृत्वा उदरस्नायुषु नियोजयन्तु।
# **अग्रे झुकतु** : गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्, निःश्वासस्य     समये च शनैः शनैः स्वस्य ऊर्ध्वशरीरं तलं प्रति अवनयितुं आरभत । सम्पूर्णे प्रक्रियायां     पृष्ठं ऋजुं भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **नितम्बं उत्थापयन्तु** : यथा यथा भवन्तः अग्रे     गच्छन्ति तथा तथा नितम्बं किञ्चित् उत्थाप्य पादौ तलस्य उपरि समतलं स्थापयन्तु,     खिन्नस्य सज्जतां कुर्वन्तु। पादयोः प्रति दृष्टिः स्थापयतु।
# **पृष्ठं मोचयतु** : बाहून् पादौ च नियोजितं कृत्वा     यथासम्भवं वक्षःस्थलं कण्ठं च तलस्य समीपे अधः कृत्वा मेरुदण्डं तानयतु।
# **श्वसनम्** : श्वसनं मन्दं नियन्त्रितं च भवतु।     पृष्ठे मेरुदण्डे च गभीरं श्वसितुम्, श्वसनं व्याप्तिम् गभीरं कर्तुं शक्नोति     ।
# **Hold the Pose** : २०-३० सेकेण्ड् यावत् मुद्रायां     तिष्ठन्तु, स्वस्य श्वसनं, संरेखणं च केन्द्रीकृत्य।
# **Release the Pose** : शनैः शनैः उपविष्टस्थाने     पुनः आगत्य नितम्बं पुनः अधः आनयन्तु, मेरुदण्डं च सीधां कुर्वन्तु।

## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
*गोवत्ससनस्य* अभ्यासे सामान्याः त्रुटयः अन्तर्भवन्ति : १.

# **पृष्ठस्य मोचनं बलात्** : पृष्ठस्य अतिकमानं न     कर्तुं अत्यावश्यकम्। गतिं मन्दं स्थिरं च स्थापयन्तु, कदापि वक्रतां बाध्यं न     कुर्वन्तु।
# **वक्षःस्थलस्य पतनम्** : वक्षःस्थलं उद्घाटितं     उत्थापितं च भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु येन सम्यक् आसनं भवति तथा च स्कन्धेषु     अनावश्यकं तनावः न भवति।
# **श्वासस्य उपयोगः न भवति** : श्वसनस्य गतिसहितं     समन्वयं कर्तुं विस्मरन् शरीरे तनावः भवितुम् अर्हति । सम्पूर्णे मुद्रायां गभीरश्वासस्य     अभ्यासं कुर्वन्तु।
# **संरेखणस्य उपेक्षा** : पादौ जानुभ्यां च संरेखणं     कुर्वन्तु तथा जानुनि बहिः ज्वालामुखीभवितुं पृष्ठभागस्य पतनं वा न कुर्वन्तु।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
*गोवत्ससनः* विविधान् मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

# **पृष्ठस्य मांसपेशी** : एतत् आसनं मुख्यतया मेरुदण्डस्य     मांसपेशिनां सुदृढीकरणे, तानने च केन्द्रितम् अस्ति ।
# **कोर-स्नायुः** : आसनस्य समये शरीरस्य स्थिरीकरणाय     उदरस्य मांसपेशिकाः नियोजिताः भवन्ति ।
# **पादस्नायुः** : नितम्बः, ऊरुः, वत्साः च तानिताः     भवन्ति, येन कनिष्ठशरीरस्य लचीलापनं सुधरति ।
# **स्कन्धाः कण्ठः च** : एषा मुद्रा एतान् क्षेत्रान्     मन्दं तानयित्वा कण्ठस्कन्धयोः तनावस्य निवारणे सहायकं भवितुम् अर्हति ।

## श्वसन तकनीक 
मुद्रां गभीरं कर्तुं स्थिरतां स्थापयितुं च श्वासः महत्त्वपूर्णः भवति ।

# **उज्जायी श्वासः** : एषः नियन्त्रितः श्वासः शरीरं     शान्तं स्थापयितुं साहाय्यं करोति तथा च कण्ठं वक्षःस्थलं च संलग्नं कृत्वा खिन्नतां     वर्धयितुं शक्नोति।
# **दीर्घ प्राणायाम** : गभीरं उदरस्य श्वासः अपि     मुद्रां धारयन् शरीरं मनः च आरामं दातुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन अधिकं लचीलता     भवति।

## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
*गोवत्ससनं सामान्यतया सुरक्षितं भवति* चेदपि कतिपयैः व्यक्तिभिः सावधानताः ग्रहीतव्याः- १.

* **मेरुदण्डस्य समस्याः** : येषां पृष्ठस्य गम्भीराः     समस्याः सन्ति, हर्नियायुक्ताः चक्राः, मेरुदण्डस्य विसंगतिः वा सन्ति तेषां एतत्     मुद्रां परिहरन्तु ।
* **जानुनि चोटः** : यदि भवतः जानुवेदना वा चोटः वा     अस्ति तर्हि जानुभ्यां अधः कुशनं वा ब्लॉकं वा स्थापयित्वा मुद्रां परिवर्तयन्तु।
* **गर्भधारणम्** : गर्भिणीः अग्रे मोचनं परिहरन्तु     येन उदरं दबावः भवति ।

## योगाभ्यास में भूमिका 
विशिष्टे योगाभ्यासे *गोवत्ससनस्य* उपयोगः वार्म-अप-अनुक्रमस्य भागरूपेण अथवा अभ्यासस्य अन्ते तनावस्य मुक्तिं कर्तुं शक्यते । प्रायः अन्यैः मेरुदण्डस्य खिन्नैः, ग्राउण्डिंग् मुद्राभिः च सह युग्मितं भवति यत् शरीरे संतुलनं स्थापयितुं शक्यते ।

## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
एषा मुद्रा गहनविश्रामस्य भावः निर्माय तनावस्य चिन्तायां च न्यूनीकरणे सहायकं भवितुम् अर्हति । भावात्मकसन्तुलनं अपि प्रोत्साहयति, यतः भावात्मकव्यञ्जनेन सह सम्बद्धं वक्षःस्थलं हृदयक्षेत्रं च उद्घाटयति ।

## दार्शनिक एवं आध्यात्मिक 
*गोवत्स्सने* गोसहितस्य प्रतीकात्मकः कडिः धैर्यं, पोषणं, बलं च प्रतिनिधियति । आध्यात्मिक-आधारार्थं स्वस्य शरीरस्य मनस्य च पृथिव्याः सह संरेखणस्य महत्त्वं स्मरणं भवति ।

## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकारिणः बाहून् अग्रे प्रसारयित्वा अथवा नितम्बस्य अधः खण्डस्य उपयोगेन खिञ्चनं तीव्रं कर्तुं शक्नुवन्ति । क्रमेण श्वसनविधिनाम् समावेशः मुद्रायाः अधिकचुनौतीपूर्णसंस्करणं प्रति प्रगतिम् कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।

## विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
*गोवत्ससनस्य* अभ्यासः योगस्य विभिन्नशैल्याः मध्ये भवति, यथा हठयोगः, अय्यङ्गरः, विन्यासः च । प्रत्येकं शैली अभ्यासस्य संरेखणस्य, प्रवाहस्य, चिकित्साकेन्द्रस्य वा उपरि बलं दत्तस्य आधारेण मुद्रां किञ्चित् परिवर्तयितुं शक्नोति ।

## दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं, मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकं कल्याणं च वर्धयितुं प्रतिदिनं अस्य आसनस्य अभ्यासः कर्तुं शक्यते । नियमितयोगदिनचर्यायां तस्य समावेशः लचीलतां निर्वाहयितुं कालान्तरे तनावस्य न्यूनीकरणे च सहायकः भवति ।

## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
*गोवत्ससन* इत्यादीनां मेरुदण्डस्य खिञ्चनस्य लाभस्य समर्थनं शोधं करोति यत् पृष्ठवेदना न्यूनीकर्तुं मुद्रासुधारं च करोति। अध्ययनेन ज्ञातं यत् नियमितयोगाभ्यासेन लचीलापनं वर्धते, मांसपेशिनां सुदृढीकरणं भवति, तनावसम्बद्धविकाराः च न्यूनीभवन्ति ।

## सन्दर्भाः 
# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
# कुमार, राज. "उन्नत आसनानाम् अन्वेषणम् : *गोवत्ससनस्य तस्य लाभस्य     च* अध्ययनम् ।" *योग जर्नल* , vol. ५५, न. 7, 2019, पृष्ठ 32-37।