संस्कृति सिद्धान्तः

## **संस्कृति सिद्धान्तः** 
समाजशास्त्रे संस्कृतिः एका केन्द्रीयकल्पना अस्ति यतोहि समाजे व्यक्तयः कथं चिन्तयन्ति, वर्तन्ते, एकत्र निवसन्ति च इति निर्धारयति। संस्कृतिः कथं प्रवर्तते, कुत्र उत्पद्यते, सामाजिकजीवनं कथं प्रभावयति इति विषये भिन्नाः सैद्धान्तिकपरम्पराः विशिष्टाः परिप्रेक्ष्याणि प्रददति। चतस्रः प्रमुखाः उपायाः-संरचनात्मक-क्रियात्मकसिद्धान्तं, सामाजिक-संघर्षसिद्धान्तं, नारीवादीसिद्धान्तं, समाजजीवविज्ञानं च-विस्तृतं किन्तु वैरुद्ध्यपूर्णं विवरणं प्रददति। मिलित्वा, ते संस्कृतिं, मानवीयमूल्यानाम्, आर्थिकशक्तेः, लैङ्गिकशक्तेः गतिशीलतायाः, जैविकविकासस्य च प्रभावेण, अर्थव्यवस्थायाः, सङ्घर्षस्थलस्य च रूपेण प्रकटयन्ति।

## **संरचनात्मक-कार्यात्मक सिद्धांत** 
संरचनात्मक-क्रियात्मक-दृष्टिकोणः संस्कृतिं मानवस्य आवश्यकतां पूरयितुं सङ्कीर्ण-कार्यनीतिः इति मन्यते। आदर्शवादस्य दार्शनिकसिद्धान्ते निहितः अयं दृष्टिकोणः मूल्यानि संस्कृतेः केन्द्ररूपेण पश्यति। मूल्यानि जनानां विकल्पान् मार्गदर्शयन्ति, दैनन्दिनक्रियाकलापान् अर्थान् ददति, व्यक्तिं सामाजिकसमूहेषु बन्धयन्ति च। अस्मिन् अर्थे सांस्कृतिकमूल्यानि आधारभूताः भवन्ति यस्य आधारेण सामाजिकजीवनस्य आयोजनं भवति। अस्य दृष्टिकोणस्य अनुसारं प्रत्येकस्य सांस्कृतिक-लक्षणस्य किमपि कार्यम् अस्ति यत् समाजस्य सुगमतया सञ्चालनं समर्थयति। अस्याः क्रियात्मकां भूमिकां अवगन्तुं बाह्यदृष्टिकोणे असामान्यरूपेण अथवा अकार्यकररूपेण दृश्यमानानां सांस्कृतिकप्रथानां बोधने साहाय्यं करोति। अस्य शास्त्रीयम् उदाहरणं अमिश्-कृषकः अस्ति, यः यन्त्रैः न तु अश्वैः एकर्-भूमिम् उपचालयति। यद्यपि एतत् कार्यक्षमतायाः आधुनिक-आदर्शाणां उल्लङ्घनं करोति तथापि अमिश्-समुदायस्य अन्तः अनुशासनस्य विकासाय, धार्मिकप्रतिबद्धतायाः सुदृढीकरणाय, पारिवारिकबन्धान् सुदृढाय च कार्यं करोति। परिश्रमः दीर्घकालं च समुदायस्य आत्मनिर्भरतायां एकतायां च योगदानं करोति। तथापि, संरचनात्मक-क्रियात्मक-विधिः कस्यापि संस्कृतेः अन्तः अपक्रियायाः नकारात्मक-परिणामान् अपि अङ्गीकरोति। अमिश्-जनानां कृते तीव्रः श्रमः, कठोरः धार्मिकः अनुशासनः च प्रबलः भवितुम् अर्हति, येन केचन जनाः समुदायात् बहिर्गन्तुं प्रेरिताः भवन्ति। मतविश्वासेषु भिन्नाः अपि विभाजनं कृतवन्तः, येन पृथक् अमिश्-समूहानां निर्माणं जातम्। यदि संस्कृतिः मानवस्य आवश्यकतां पूरयितुं कार्यं करोति तर्हि समाजेषु कतिपयानि प्रतिरूपाणि दृश्यन्ते। एतानि संयुक्तलक्षणानि सांस्कृतिक-सार्वत्रिकानि इति कथ्यते। समाजशास्त्रज्ञः जार्ज् मर्डोक् इत्ययं तेषु डज़न्-डज़न् जनान् अभिज्ञातवान्, यत्र परिवारः अपि अन्तर्भवति, यः सर्वत्र लैङ्गिक-प्रजननस्य नियन्त्रणं करोति, बाल-पालनस्य निरीक्षणं च करोति। अन्त्येष्टिक्रियाः सर्वेषु संस्कृतेषु दृश्यन्ते यतः सर्वे समुदायाः मृत्योः सामनां कुर्युः। हास्यकथनानि अपि तनावस्य निवारणार्थं सामाजिकरूपेण स्वीकार्यं मार्गं प्रदात्वा क्रियात्मकप्रयोजनानि साधयन्ति। एवं, सहभागीमूल्येषु क्रियात्मक-आवश्यकतासु च महत्त्वं दत्त्वा, संरचनात्मक-क्रियात्मकता संस्कृतिं एकस्याः सङ्घटितव्यवस्थायाः रूपेण चित्रयति या स्थिरतां सामाजिक-संयोगं च प्रवर्धयति।

## **सामाजिक-संघर्ष सिद्धान्तः असमानता और संस्कृति** 
तद्विपरीततया, सामाजिक-संघर्ष-पद्धतिः संस्कृतेः असमानतायाः च मध्ये सम्बन्धम् अधोरेखितवती अस्ति। अस्मिन् दृष्टिकोणे, सांस्कृतिकलक्षणानि समाजस्य केषाञ्चन समूहानां कृते अन्यानाम् अपेक्षया लाभप्रदानि भवन्ति। संघर्षसिद्धान्तज्ञाः पृच्छन्ति यत् किमर्थं कतिपयानि मूल्यानि प्रबलानि भवन्ति इति, तथा च ते अधिकारधारकाणां हितानि प्रतिबिम्बयन्ति इति तर्कयन्ति। कार्ल्-मार्क्स् इत्यस्य आधारेण ते मन्यन्ते यत् संस्कृतिः समाजस्य आर्थिकव्यवस्थया निर्धारिता भवति इति। मार्क्सः तर्कं कृतवान् यत् चेतना सामाजिकं अस्तित्वं न निर्धारयति, अपितु सामाजिकं अस्तित्वं चेतनां निर्धारयति इति। अयं भौतिकवादी दृष्टिकोणः सूचयति यत् समाजस्य आर्थिक-संरचना सांस्कृतिकमूल्यानि, विश्वासानि, मानदण्डाणि च गभीरतया प्रभावयति इति। फलतः, आधुनिक-पूँजीवादेन परिवेष्टिता संस्कृतिः स्पर्धां, भौतिक-साफल्यम् इत्यादीन् मूल्यानि प्रवर्धयति, येन अन्ततः धनिक-अभिजातवर्गस्य लाभः भवति। एतत् परिप्रेक्ष्यं स्पष्टयति यत् किमर्थं पूँजीवादी-समाजाः प्रायः असमानतायाः समर्थनं कुर्वन्ति इति, धनिकानां कृते तेषां विशेषाधिकारः योग्यः इति, यतः ते परिश्रमं कुर्वन्ति इति। तदतिरिच्य, पूँजीवादी-संस्कृतिः स्वस्य आर्थिकव्यवस्थां "स्वाभाविकम्" इति निरूपयति, येन आर्थिक-असमानतायाः समस्याः निरुत्साहिताः भवन्ति। परन्तु सामाजिक-संघर्ष-सिद्धान्तः अपि अङ्गीकरोति यत् निरन्तर-असमानता अन्ततः सुधाराय आन्दोलनं जनयति इति। नागरिक-अधिकार-आन्दोलनम्, महिला-आन्दोलनम्, तथा अक्युपै वाल् स्ट्रीट्-आन्दोलनम् इत्येताः सर्वाः अवसराणां संसाधनानां च असमान-प्रवेशस्य प्रतिक्रियारूपेण उद्भूताः। समानतां प्रवर्धयितुं तेषां प्रयत्नाः चेदपि, प्रत्येकं आन्दोलनं तेभ्यः विरोधं सम्मुखीकरोत् ये विद्यमान-सांस्कृतिक-व्यवस्थया लाभम् अवाप्नुवन्। एवं, सामाजिक-संघर्षसिद्धान्तं संस्कृतिं गतिशीलक्षेत्ररूपेण प्रकटयति यत्र प्रतिस्पर्धात्मकाः समूहाः मूल्येषु, संसाधनेषु, शक्तौ च विषये सङ्घर्षं कुर्वन्ति।

## **नारीवादी सिद्धान्तः लिङ्ग और संस्कृति** 
नारीवादी सिद्धान्तः, संस्कृतिः मूलभूतरूपेण लैङ्गिक-असमानतया निर्धारिता इति तर्कं कृत्वा संघर्ष-परिप्रेक्ष्यं विस्तारयति।  नारीवादिनः मार्क्स् इत्यनेन सह सहमतवन्तः यत् संस्कृतिः संघर्षस्य क्षेत्रम् अस्ति इति, परन्तु ते सांस्कृतिक-असमानतायाः प्राथमिकस्रोतरूपेण वर्गस्य अपेक्षया लिङ्गं प्रमुखतया प्रकाशयन्ति।  अस्मिन् दृष्ट्या, लिङ्गं न केवलं जैविक-भेदान् निर्दिशति अपितु पुरुष-स्त्रीभिः सह सम्बद्धाः सामाजिकरूपेण निर्मितानि लक्षणानि, स्थानानि च निर्दिशति।  नारीवादिनः तर्कयन्ति यत् संस्कृतेः विशेषाधिकाराः यान् समाजः पुल्लिङ्गाः इति निरूपयति तथा च यान् स्त्रियः इति परिभाषितम् अस्ति तस्य अवमूल्यं करोति इति।  संस्कृतेः एषा लैङ्गिकता आर्थिक-संरचनासु, राजनैतिक-व्यवस्थासु, दैनन्दिन-संवादेषु च दृश्यते।  पुरुषाः आर्थिक-अवसरेषु अधिकाः प्राप्ताः भवन्ति, सामान्यतया महिलानाम् अपेक्षया अधिकं अर्जयन्ति च।  तेषां राजनैतिकशक्तिः अपि स्पष्टः अस्ति-ऐतिहासिकदृष्ट्या, केषुचित् समाजेषु सर्वे राष्ट्रियनेतारः पुरुषाः एव आसन्।  गृहेषु पुरुषाः प्रायः महिलानाम् अपेक्षया अधिकं अधिकारं निर्वहन्ति।  भाषा अनया असमानताम् अपि प्रतिबिम्बयति।  "पुरुषाः पत्नी च" इत्यादीनि वाक्यानि वर्णयन्ति यत् कथं सांस्कृतिकनियमाः पुरुषान् प्रथमस्थाने स्थापयन्ति इति, यदा तु "राजा" इति पुरुषपदं शक्तिं प्रतिष्ठां च सूचयति।  तद्विपरीतम्, "राज्ञी" इति स्त्री-शब्दस्य विविधाः अर्थाः सन्ति, येषु केषुचित् नकारात्मकार्थाः सन्ति।  पुरुषत्वस्य सांस्कृतिकव्याख्याः तं प्रबलं स्वाभाविकतया श्रेष्ठं च इति चित्रयन्ति, स्त्रीत्वं प्रायः द्वितीयकम् अथवा अधीनस्थम् इति मन्यते।  नारीवादिनः तर्कयन्ति यत् एतानि सांस्कृतिकानि प्रतिरूपाणि न केवलं प्रतिबिंबितानि अपितु लैङ्गिक-असमानताम् अपि समर्थयन्ति, चिरस्थायी च कुर्वन्ति इति।  यतो हि समाजः पुरुष-आधिपत्यं "स्वाभाविकम्" इति निरूपयति, अतः जनाः लैङ्गिक-शक्ति-संरचनानां प्रश्नात् परिवर्तनात् वा निरुत्साहिताः भवन्ति।  एवं नारीवादी सिद्धान्तः संस्कृतेः उपरि लिङ्गस्य गहनप्रभावं उद्घाटयति, तथा च सांस्कृतिकपरम्पराः पीढौ पीढौ स्त्रीपुरुषयोः मध्ये असमानसम्बन्धं कथं धारयन्ति इति प्रकाशयति।

## **समाजशास्त्रः विकासः संस्कृतिः च** 
समाजजीवविज्ञानात् भिन्नः दृष्टिकोणः उद्भूतः, यः जैविककारकाणि सांस्कृतिकरूपाणि कथं रूपयन्ति इति अन्वेषयति। संस्कृतिः मानव-सृष्टिः इति स्वीकृत्य, समाजजीवविज्ञानं तर्कयति यत् विकासात्मकप्रक्रियाः संस्कृतेः विकासं कथं प्रभावयन्ति इति। एषा पद्धतिः चार्ल्स् डार्विन् इत्यस्य विकाससिद्धान्तात्, विशेषतः प्राकृतिक-चयनस्य विचारात् बहु आकर्षिता अस्ति।

डार्विन् वर्यः चत्वारः मुख्यसिद्धान्तान् प्रस्तावितवान्।

* All जीवजन्तवः पुनरुत्पादनं कर्तुं प्रयतन्ते।

* Genetic सूचना प्रजनन के लिए खाका है।

* Random आनुवंशिक विविधताएं नए लक्षण पेश करती हैं।

* अनेकानि पीढयः, लाभप्रदानि लक्षणानि प्रबलानि भवन्ति यतः जीविनः स्वपरिवेशे अनुकूलतां कुर्वन्ति।

समाजजीवशास्त्रज्ञाः तर्कयन्ति यत् सांस्कृतिक-सार्वत्रिकानि उत्पद्यन्ते यतः सर्वे मनुष्याः समानं जैविकपरम्परां पङ्क्तिं कुर्वन्ति इति। एकं उदाहरणम् अस्ति, समुदायेषु दृश्यमानं लैङ्गिकव्यवहारस्य द्विगुणमानम्। यथा आल्फ्रेड् किन्से इत्यनेन उल्लिखितम् अस्ति, पुरुषाः सामान्यतया महिलानां अपेक्षया लैङ्गिकवैविध्यार्थं प्रबलं इच्छां प्रकटयन्ति। समाजजीवशास्त्रज्ञाः प्रजननजीवशास्त्रस्य माध्यमेन अस्य भेदस्य व्याख्यां कुर्वन्ति। पुरुषाः निरन्तरं अत्यधिकमात्रायां च शुक्राणुं उत्पाद्यन्ते, येन तेषां प्रजनन-साफल्यं अधिकतम-संयोग-अवसरेषु अवलम्बते। स्त्रियः तु अण्डानां सीमितपूर्त्या सह जनन्ते, तथा च प्रत्येकस्मिन् गर्भावस्थायां महत्त्वपूर्णं समयं ऊर्जां च अपेक्षितं भवति। अतः स्त्रियः स्वसन्ततिणां जीवनस्य कल्याणस्य च सुनिश्चितार्थं सहभागिनां चयनं सावधानतया कुर्वन्तः जैविकदृष्ट्या लाभान् प्राप्नुयुः। यद्यपि समाजजीवविज्ञानं सांस्कृतिकपरम्पराः सामाजिकशक्तिः च लैङ्गिकनियमान् प्रभावयन्ति इति अङ्गीकरोति, तथापि प्रजनननीतीः अद्यापि अन्तर्निहितं जैविकं तर्कं प्रतिबिम्बयन्ति इति तर्कयति। एवं द्विगुणमानम् इत्यादीनि सांस्कृतिकरूपाणि सम्पूर्णे विश्वे प्रवर्तन्ते यतः ते प्रत्येकस्य लिङ्गस्य विकासात्मकलाभैः सह संरेखितानि भवन्ति।

## **उपसंहारः** 
निष्कर्षरूपेण, संरचनात्मक-क्रियात्मकः, सामाजिक-संघर्षः, नारीवादी, समाजजीवशास्त्रीयसिद्धान्ताः च संस्कृतेः विषये विशिष्टं किन्तु पूरकं अन्तर्दृष्टिं प्रददति। संरचनात्मक-क्रियात्मकता सामाजिक-समन्वयस्य रक्षणार्थं मूल्यानाम्, सहभागित्व-आचरणानां च भूमिकां प्रकाशयति। सामाजिक-संघर्ष-सिद्धान्तः संस्कृतिः आर्थिक-असमानतायाः सुदृढीकरणस्य मार्गान् उद्घाटयति। नारीवादी सिद्धान्तः प्रगाढतया अन्तर्निविष्टां लैङ्गिकशक्तिसामर्थ्यं प्रकटयति, परन्तु समाजजीवविज्ञानं सांस्कृतिकप्रतिमानानाम् उपरि विकासात्मकप्रभावान् प्रति अवधानं आकर्षयति। संस्कृतिः मूल्यैः, शक्त्या, लिङ्गेन, जीवशास्त्रेण च निर्मितः गतिशीलः, बहु-पक्षीयः तन्त्रः अस्ति इति एते समीक्षणानि मिलित्वा निरूपयन्ति।

## **स्रोतांसि** 
Macionis, J. J. (2019). *Sociology* (18th ed.). Pearson.

‌