open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष...

## श्लोकः 
:**अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।**
:**सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ॥ १६ ॥

## अन्वयः
यः अनपेक्षः शुचिः दक्षः उदासीनः गतव्यथः सर्वारम्भपरित्यागी मद्भक्तः सः मे प्रियः ।

## शब्दार्थः 
:यः = यः पुरुषः
:अनपेक्षः = निःस्पृहः,निरपेक्षः
:शुचिः = शुद्धः
:दक्षः = चतुरः
:उदासीनः = तटस्थः
:गतव्यथः = अपगतभयः,निर्भयः 
:सर्वारम्भपरित्यागी = सकामकर्मानुानत्यागी
:भक्तः = भगवक्तः
:(सः) मे = प्रियः = सः मम अभीष्टः ।

## अर्थः 
यः पुरुषः निःस्पृहः शुद्धः चतुरः तटस्थः अपगतभयः सर्वेषां कर्मणां फलं त्यजन् भगवद्भक्तः च वर्तते सः मम अभीष्टः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यो न हृष्यति न द्वेष्टि...

## श्लोकः 
:**यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।**
:**शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य  सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः सः मे प्रियः ॥ १७ ॥

## अन्वयः
यः न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् सः च मे प्रियः ।

## शब्दार्थः 
:यः न हृष्यति = यः इष्टप्राप्तौ न मोदते
:न द्वेष्टि = अनिष्टप्राप्तौ द्वेषं न करोति
:न शोचति = प्रियवियोगे दुःखं न अनुभवति
:न काङ्क्षति = अप्राप्तं न अभिलषति
:शुभाशुभपरित्यागी = इष्टानिष्टकर्मत्यागी
:भक्तिमान् = भक्तियुक्तः
:सः मे प्रियः = सः मम अभिलषितः ।

## अर्थः 
यः इष्टप्राप्तौ न मोदते, अनिष्टप्राप्तौ द्वेषं न करोति, प्रियवियोगे दुःखं न अनुभवति, अप्राप्तं न अभिलषति, इष्टानिष्टकर्मत्यागी, भक्तियुक्तः सः मम प्रियः । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी...

## श्लोकः 
:**तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।**
:**अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य नवदशः (१९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी सन्तुष्टः येन केनचित् अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् मे प्रियः नरः ॥ १९ ॥

## अन्वयः
शत्रौ च मित्रे च समः तथा मानापमानयोः शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी येन केनचित् सन्तुष्टः अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् नरः मे प्रियः ।

## शब्दार्थः 
:शत्रौ च = अरौ च
:मित्रे च = वयस्ये च
:समः = समानः
:तथा = एवम्
:मानापमानयोः = पूजातिरस्कारयोः
:शीतोष्णसुखदुःखेषु = द्वन्द्वेषु
:समः = समानः
:सविवर्जितः = विषयसरहितः
:तुल्यनिन्दास्तुतिः = दूषणश्लाघनयोः समानः
:मौनी = नियतवाक्
:येन केनचित् = येन केनापि लाभेन
:सन्तुष्टः = सन्तृप्तः
:अनिकेतः = अनिवासः
:स्थिरमतिः = निश्चलमनस्कः
:भक्तिमान् नरः = भक्तः पुरुषः
:मे प्रियः = मम इष्टः ।

## अर्थः 
अरौ च मित्रे च समानः तथा पूजातिरस्कारयोः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोश्च समानः, विषयासक्तिरहितः, दूषणश्लाघनयोः समानः, नियतवाक्, येन केनापि फलेन सन्तृप्तः, अनिवासः, निश्चलमनस्कः भक्तः मम इष्टः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तेषामहं समुद्धर्ता...

## श्लोकः 
:**तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।**
:**भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् भवामि नचिरात् पार्थ मयि आवेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥

## अन्वयः
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः अनन्येन योगेन माम् एव ध्यायन्तः उपासते । पार्थ ! अहं नचिरात् मयि आवेशितचेतसां तेषां मृत्युसंसारसागरात् समुद्धर्ता भवामि ।

## शब्दार्थः 
:ये तु = ये जनाः तु
:सर्वाणि = सकलानि
:कर्माणि = कर्माणि
:मयि = वासुदेवे
:संन्यस्य = समर्प्य
:मत्पराः = मन्मनसः
:अनन्येन = अनितरेण
:योगेन = समाधिना
:मामेव ध्यायन्तः = मां चिन्तयन्तः
:उपासते = भजन्ते
:पार्थ = अर्जुन !
:अहं नचिरात् = अहं शीघ्रम्
:मयि = वासुदेवे
:आवेशितचेतसाम् = प्रवेशितचित्तानाम्
:तेषाम् = जनानाम्
:मृत्युसंसारसागरात् = मरणसंसारसमुद्रात्
:समुद्धर्ता = उद्धारकः
:भवामि = अस्मि ।

## अर्थः 
पार्थ  ! ये जनाः तु सर्वाणि आचरणानि मयि वासुदेवे समर्प्य मन्मनसः अनन्येन समाधिना एव मां चिन्तयन्तः भजन्ते, मयि प्रवेशितचित्तानां तेषां जनानां मरणादियुक्तात् संसारसमुद्रात् अहं शीघ्रम् उद्धारकः भवामि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यच्चावहासार्थम्...

## श्लोकः 
:**यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।**
:**एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्विचत्वारिंशत्तमः(४२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत् च अवहासार्थम् असत्कृतः असि विहारशय्यासनभोजनेषु एकः अथवा अपि अच्युत तत्समक्षं तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम् ॥ ४२ ॥

## अन्वयः
तव महिमानम् इदम् अजानता मया प्रमादात् प्रणयेन वा अपि यत् सखा इति मत्वा प्रसभं हे कृष्ण हे यादव हे सख इति उक्तम्, विहारशय्यासनभोजनेषु अपहासार्थम् एकः अथवा तत्समक्षं वा यत् असत्कृतः असि अच्युत ! तत् (सर्वम्) अहम् अप्रमेयं त्वां क्षामये ।

## शब्दार्थः 
:सखा इति = वयस्यः इति
:मत्वा = विचिन्त्य
:प्रसभम् = प्रसह्य
:तव महिमानम् इदम् = तव माहात्म्यमिदं विश्वरूपम्
:अजानता = अनवगच्छता
:प्रमादात् = मनोविक्षेपेण
:प्रणयेन वा अपि = प्रेम्णा वा अपि
:यत् उक्तम् = यत् आलपितम् ।
:विहारशय्यासनभोजनेषु = सञ्चारे,शयने, उपवेशने, भक्षणे च
:अवहासार्थम् = परिहासाय
:एकः = मित्रैः रहितः
:अथवा = यद्वा
:तत्समक्षम् = मित्राणां पुरतः
:असत्कृतः = परिभूतः
:असि इति यत् = भवसि इति यत्
:अच्युत = विष्णो !
:तत् = तत् सर्वम्
:अप्रमेयम् = प्रमाणागोचरम्
:त्वां क्षामये = यथा त्वं क्षाम्यसि तथा करोमि ।

## अर्थः 
हे कृष्ण ! तवेदं माहात्म्यम् अनवगच्छन् अहं पूर्वम् अनवधानेन प्रणयेन वा साधारणपुरुषधिया हे कृष्ण ! हे यादव ! हे सखे ! इत्यादिना शब्देन त्वां सम्बोधितवान् तथा विहारे शयने उपवेशने भोजने च मित्राणां पुरतः पृतो वा त्वाम् अपहासार्थम् तिरस्कृतवान् तत्सर्वं यथा त्वं मां क्षाम्यसि तथा करोमि । अर्थात् तदपराधप्रायश्चित्तार्थं शुश्रूषानमस्कारादिकं सर्वमपि इदानीं करोमि इत्यर्थः ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

42
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
समः शत्रौ च मित्रे च...

## श्लोकः 
:**समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।**
:**शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अथैतदप्यशक्तोऽसि...

## श्लोकः 
:**अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।**
:**सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अथ एतत् अपि अशक्तः असि कर्तुं मद्योगम् आश्रितः सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥

## अन्वयः
अथ एतत् अपि कर्तुम् अशक्तः असि ततः मद्योगम् आश्रितः यतात्मवान् सर्वकर्मफलत्यागं कुरु ।	

## शब्दार्थः 
:अथ = यदि
:एतत् अपि = इदम् अपि
:कर्तुम् = आचरितुम्
:अशक्तः असि = असमर्थः भवसि
:ततः = तर्हि
:मद्योगम् = सर्वकर्मसमर्पणम्
:आश्रितः = अवलम्बितः
:यतात्मवान् = नियतचित्तः
:सर्वकर्मफलत्यागम् = सकलकर्मप्रयोजनपरित्यागम्
:कुरु = विधेहि ।

## अर्थः 
यदि विषयाकृष्टचित्तः उपवासव्रतानुष्ठानादीनि कर्माणि अपि आचरितुम् असमर्थः असि तर्हि  नियतचित्तः सर्वेषां कर्मणां फलम् अविचारयन् मह्यं समर्पय ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ये तु धर्म्यामृतमिदं...

## श्लोकः 
:**ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।**
:**श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ये तु धर्म्यामृतम् इदं यथा उक्तं पर्युपासते श्रद्दधानाः मत्परमाः भक्ताः ते अतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥

## अन्वयः
ये तु भक्ताः श्रद्दधानाः मत्परमाः यथा उक्तं इदं धर्म्यामृतं पर्युपासते ते मे अतीव प्रियाः ।	

## शब्दार्थः 
:ये तु	 = ये पुनः
:भक्ताः = भक्तिमन्तः
:श्रद्दधानाः = विश्वासयुक्ताः
:मत्परमाः = मन्निष्ठाः
:यथोक्तम् = यथाप्रतिपादितम्
:इदम् = एतत्
:धर्म्यामृतम् = सुधासदृशं धर्मयुक्तम्
:पर्युपासते = सेवन्ते
:ते = ते पुरुषाः
:मे = मम
:अतीव = अत्यन्तम्
:प्रियाः = अभीष्टाः ।

## अर्थः 
ये तु भक्तिमन्तः, विश्वासयुक्ताः, मन्निष्ठाः, यथाप्रतिपादितं धर्मयुक्तं सुधासमानम् इदं च आचरन्ति ते पुरुषाः मम अत्यन्तम् अभीष्टाः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
परमाणुः

**परमाणुः** पदार्थस्य मूलभूतः घटकः अस्ति। तस्य केन्द्रे अति निबिडः कोशकेन्द्रम् अस्ति। कोशकेन्द्रम् प्रोटोनेभ्यः निर्पेक्षाणुभ्यः च रचयति(H-1 परमाणुः अपवादः अस्ति, तस्य कोशकेन्द्रे निर्पेक्षाणुः नस्ति)। विद्युताणुः कोशकेन्द्रस्य विद्युतावेशेण तस्य परिवर्तते। परमाणुः विद्युतावेशेण निरपेक्षः अस्ति हि तस्मिन् प्रोटोनाः विद्युताणवः समानमात्रे सन्ति। प्रमात्रायाः नियमेण विद्युताणवः कोशकेन्द्रे नपतन्ति।
## **कणादोक्तः परमाणुविचारः तथा अर्वाचीनः परमाणुविचारः इति एतयोः तुलना**
भारते प्राचीनकाले कणादमहर्षिणा परमाणुविचारः प्रतिपादितः।आधुनिकः परमाणुविचारः तथा प्राचीनभारतीयः परमाणुविचारः इति एतयोः केचन भेदाः सन्ति, ते एवम् -

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऊसरवल्ली (2011 चित्रम्)

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
इदं शरीरं कौन्तेय...

## श्लोकः 
**श्रीभगवानुवाच**- 
:**इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।**
:**एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य  प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इति अभिधीयते एतत् यः वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः ॥ १ ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! इदं शरीरं क्षेत्रम् इति अभिधीयते । यः एतत् वेत्ति तं क्षेत्रज्ञ: इति तद्विदः प्राहुः ।

## शब्दार्थः 
:अभिधीयते = कथ्यते
:वेत्ति = जानाति
:क्षेत्रज्ञः = क्षेत्रवित्
:तद्विदः = क्षेत्रक्षेत्रज्ञवेत्तारः
:प्राहुः = वदन्ति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! एतत् वपुः कर्मफलनिष्पत्तेः आधारत्वात् क्षेत्रम् इति कथ्यते । यः पुरुषः इदं वेत्ति तं पुरुषं क्षेत्रवित् इति क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः वेत्तारः वदन्ति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि...

## श्लोकः 
:**क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।**
:**क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य द्वितीयः (२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानं यत् तत् ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥

## अन्वयः
भारत ! सर्वक्षेत्रेषु क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि यत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानं तत् ज्ञानम् (इति) मम मतम् ।

## शब्दार्थः 
:सर्वक्षेत्रेषु = सकलशरीरेषु
:क्षेत्रज्ञम् = क्षेत्रविदम्
:विद्धि = जानीहि
:क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः = शरीरतद्विदोः
:ज्ञानम् = बोधः
:ज्ञानम् = साधुः बोधः इति
:मम मतम् = मम अभिमतम् ।

## अर्थः 
भारत ! सकलशरीरेषु क्षेत्रविदम् अपि मां जानीहि । शरीरतद्विदोः बोधः एव बोधः इति मम अभिमतम् ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ऋषिभिर्बहुधा गीतं...

## श्लोकः 
:**ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।**
:**ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ऋषिभिः बहुधा गीतं छन्दोभिः विविधैः पृथक् ब्रह्मसूत्रपदैः च एव हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ॥ ४ ॥

## अन्वयः
(तदिदम्) विविधैः छन्दोभिः ऋषिभिः हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ब्रह्मसूत्रपदैश्च बहुधा पृथक् गीतम् ।	

## शब्दार्थः 
:(तदिदं) विविधैः = नानाविधैः
:छन्दोभिः = वेदैः
:ऋषिभिः = वसिादिभिः मुनिभिः
:हेतुमद्भिः = युक्तियुक्तैः
:ब्रह्मसूत्रपदैश्च = उपनिषद्वाक्यैश्च
:बहुधा = ध्यानधारणादिविषयत्वेन
:पृथक् = पार्थक्येन
:गीतम् = प्रतिपादितम् ।

## अर्थः 
सोऽयं क्षेत्रसम्बन्धी क्षेत्रज्ञसम्बन्धी च विषयः यद्यपि वसिष्ठादिभिः ऋषिभिः, नित्यनैमित्तिककाम्यकर्म-प्रतिपादकैः वेदैः, युक्त्युपेतैः  उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनेन एकार्थकत्वेन निर्णीतैः ब्रह्मसूत्रैः, उपनिषद्वाक्यैः च ध्यानधारणादिविषयत्वेन पृथक् पृथक् एव निरूपितः, तथापि संक्षेपेण कथयामि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
महाभूतान्यहङ्कारो...

## श्लोकः 
:**महाभूतान्यहकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।**
:**इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
महाभूतानि अहङ्कारः बुद्धिः अव्यक्तम् एव च इन्द्रियाणि दश एकं च पञ्च च इन्द्रियगोचराः ॥ ५ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं...

## श्लोकः 
:**इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।**
:**एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातः चेतना धृतिः एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारम् उदाहृतम् ॥ ६ ॥

## अन्वयः
महाभूतानि अहङ्कारः बुद्धि: अव्यक्तम् एव च दश एकं च इन्द्रियाणि पञ्च इन्द्रियगोचराः च इच्छा द्वेष: सुखं दु:खं सङ्घात: चेतना धृतिः च एतत् सविकारं समासेन क्षेत्रम् उदाहृतम् ।

## शब्दार्थः 
:महाभूतानि = पृथिव्यादीनि पञ्च
:अहङ्कारः = अहंभावः/अभिमानः
:बुद्धिः = महत्तत्वम्
:अव्यक्तम् = मूलप्रकृतिः
:इन्द्रियाणि = नेत्रादीनि
:इन्द्रियगोचराः = इन्द्रियविषयाः शब्दादयः
:सङ्घातः = शरीरम्
:चेतना = ज्ञानम्
:सविकारम् = विकारसहितम्
:उदाहृतम् = उक्तम् ।

## अर्थः 
पृथिवी, जलम्, तेजः, वायुः आकाशः चेति पञ्चभूतानि अहारः, महन्नामिका बुद्धिः, प्रकृतिः,श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं चेति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, वाक् पाणिः पादः पायुः उपस्थश्चेति पञ्च 	कर्मेन्द्रियाणि, शब्दः स्पर्शः रूपं रसः गन्धश्चेति पञ्च तन्मात्राः, इच्छादयः च सप्त - एतेषां समूहः विकारविशिष्टो भवति । तत् क्षेत्रमिति कथ्यते ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अमानित्वमदम्भित्वम्...

## श्लोकः 
:**अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।**
:**आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिः आर्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।	
## श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि...

## श्लोकः 
:**ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।**
:**अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य  द्वादशः(१२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तत् न असत् उच्यते ॥ १२ ॥

## अन्वयः
यत् ज्ञेयं तत् प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् । तत् न असत् उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:ज्ञेयम् = ज्ञातव्यम्
:प्रवक्ष्यामि = विस्तरशः कथयामि
:ज्ञात्वा = अवबुध्य
:अमृतम् = मोक्षम्
:अश्नुते = अनुभवति
:अनादिमत् = आदिरहितम्
:परम् = उत्तमम्
:न सत् = न सत् भवति
:तत् = ब्रह्म
:न असत् = असत् अपि न भवति । 	

## अर्थः 
यत् ज्ञातव्यं तत् विस्तरशः कथयामि यत् ज्ञात्वा मोक्षम् अनुभवति । परं ब्रह्म आदिरहितम् । तदिदं ब्रह्म विधिमुखेन प्रमाणविषयो न भवति, निषेधमुखेनापि न प्रमाणविषयो भवति ।
	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं...

## श्लोकः 
:**अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।**
:**एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यत् अतः अन्यथा ॥ ११ ॥

## अन्वयः
अमानित्वम् , अदम्भित्वम् , अहिंसा , क्षान्तिः , आर्जवम् , आचार्योपासनम् , शौचम् , स्थैर्यम् , आत्मविनिग्रहः , इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् , अनहङ्कारः एव च , जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् , असक्तिः , पुत्रदारगृहादिषु अनभिष्वङ्गः , इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यं समचित्तत्वं च , मयि च अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः च , विविक्तदेशसेवित्वम् , जनसंसदि अरतिः , अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् , तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् । अतः अन्यथा यत् तत् अज्ञानम् ।

## शब्दार्थः 
:अमानित्वम् = आत्मश्लाघाराहित्यम्
:अदम्भित्वम् = दम्भाभावः
:अहिंसा = अपीडनम्
:क्षान्तिः = सहनम्
:आर्जवम् = अवक्रत्वम्
:आचार्योपासनम् = गुरुसेवा ।
:इन्द्रियार्थेषु = इन्द्रियविषयेषु
:वैराग्यम् = अप्रीतिः
:अनहङ्कारः = अभिमानशून्यत्वम्
:असक्तिः = अनासक्तिः
:जन्ममृत्युजराव्याधिदोषानुदर्शनम् = जननमरणवृद्धत्वरोगदुःखेषु दोषावलोकनम् ।
:पुत्रदारगृहादिषु = तनयभार्यानिवासादिषु
:अनभिष्वङ्गः = अनभिनिवेशः
:इष्टानिष्टोपपत्तिषु = अभीष्ट - द्विष्टवस्तुप्राप्तिषु
:नित्यम् = सदा
:समचित्तत्वम् = समानमनस्कत्वम् ।
:मयि = परमात्मनि
:अनन्ययोगेन = एकाग्रचित्तेन
:अव्यभिचारिणी = अनपायिनी
:जनसंसदि = जनसमवाये
:विविक्तदेशसेवित्वम् = एकान्तदेशसेवनम्
:अरतिः = अप्रीतिः ।
:अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् = सर्वदा आत्मविषयकं चिन्तनम्
:ज्ञानम् = ज्ञानसाधनम्
:तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् = सत्यज्ञानफलविचारणम्
:प्रोक्तम् = कथितम्
:अन्यथा = विपर्ययेण ।

## अर्थः 
आत्मश्लाघाराहित्यम्, दम्भाभावः, अपीडनम्, क्षमा, अवक्रत्वम्, गुरुशुश्रूषा, शुद्धिः, धृतिः,शरीरेन्द्रियनिग्रहः, इन्द्रियविषयेषु अप्रीतिः, अहारशून्यत्वम्, जननमरणजरारोगदु:खेषु दोषावलोकनम्, अनासक्तिः, तनयभार्यानिवासादिषु अनभिनिवेशः, अभीष्टानिष्टवस्तुप्राप्तिषु सदा समानमनस्कत्वम् , परमात्मनि एकाग्रचित्तेन अनपायिनी भक्तिः, एकान्तप्रदेशसेवा, जनसमवाये अप्रीतिः, सर्वदा आत्मविषयस्य अनुसन्धानम्, तत्त्वज्ञानफलस्य मोक्षस्य प्राप्यत्वेन विचारणम् - एतत् ज्ञानसाधनम् इति कथितम् । अस्मात् अन्यत् यदस्ति तद् ज्ञानसाधनं न इति प्रोक्तम् ।
	
## श्लोकविशेषः
ज्ञानस्य लक्षणम् श्लोकपञ्चकेन मिलित्वा अत्र दत्तं वर्तते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सर्वतः पाणिपादं तत्...

## श्लोकः 
:**सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।**
:**सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतः अक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमत् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥

## अन्वयः
सर्वतः पाणिपादं सर्वतः अक्षिशिरोमुखम्, सर्वतः श्रुतिमत् तत् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।

## शब्दार्थः 
:सर्वतः पाणिपादम् = सर्वतोहस्तचरणम्
:सर्वतःश्रुतिमत् = सर्वत्र श्रोत्रेण युक्तम्
:सर्वतोऽक्षि - शिरोमुखम् = सर्वत्र नेत्रशीर्षवदनैः युक्तम्
:तत् = ब्रह्म
:आवृत्य = व्याप्य
:तिष्ठति = वसति ।	

## अर्थः 
तस्य ब्रह्मणः सर्वत्र हस्ताः पादाः नेत्राणि शिरांसि मुखानि श्रोत्राणि च सन्ति । तत् सकलं जगत् व्याप्य वर्तते ।	

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

वर्गः:क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
बहिरन्तश्च भूतानाम्...

## श्लोकः 
:**बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।**
:**सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
बहिः अन्तः च भूतानाम् अचरं चरम् एव च सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयं दूरस्थं च अन्तिके च तत् ॥ १५ ॥

## अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या १७ द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
श्लोकसङ्ख्या १७ द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
श्लोकसङ्ख्या १७ द्रष्टव्यः ।
	
## श्लोकविशेषः
ब्रह्मणः लक्षणम् श्लोकचतुष्टेन मिलित्वा उच्यते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सुभाषकाकः

**सुभाषचन्द्रकाकः** (, जन्म: १९४७) भारतीय-अमेरिकी कविः, शास्त्रज्ञः वैज्ञानिकः च। सः जम्मूकाश्मीरराज्ये श्रीनगरे कश्मीरीपण्डितपरिवारे जातः। वैदिकविज्ञानस्य आधुनिकविज्ञानस्य च सम्बन्धानाम् विशदीकरणे तस्य महान परिश्रमः अस्ति। प्राचीनभारतस्य विषये तदीयाः त्रिशताधिकाः संशोधनलेखाः १५ ग्रन्थाः च नूतनां क्रान्तिमेव उत्पादयन्तः सन्ति। संयुक्तराज्यानि अमेरिकादेशेषु प्रतिष्ठितपदेषु स्थित्वा विश्वविख्यातिं प्राप्तवान् अस्ति एषः। तस्य अनेकाः अभिरुचयः आसक्तिविषयाः च सन्ति - इतिहासः, भौतिकी, सङ्गणकशास्त्रं, भाषाशास्त्रं, कविता इत्यादयः।

## कविता
* **मृतक-नायकः** (*The Conductor of the Dead*)
* **लन्दनसेतुः** (*The London Bridge*)
* **मन्दिर की सीढियां** (**विमानस्य सोपानम्**)
* **इश्बररहस्यम्**
* **एकम् तालम् एकं दर्पणम्** (1999)http://www.koausa.org/Books/EkTaal/ 
* **प्रज्ञासूत्रम्** (2003)
* अनुभूति पत्रिका कविता

## ग्रन्थाः 
* *The Nature of Physical Reality* *भौतिक तथ्यता स्वरूपम्* (1986)
* *Patanjali and Cognitive Science* *पतञ्जलिः एवं प्रज्ञान शास्त्रम्* (1987)
* ''India at Century's End* *भारतम् शताब्दी अन्तेषु* (1994)
* *In Search of the Cradle of Civilization* *सभ्यतास्रोतस्य-अन्वेषणम्* (1995, 2001)
* *The Astronomical Code of the Rigveda* *ऋग्वेदस्य कूट-ज्योतिषम्* (2000)
* *Computing Science in Ancient India* *प्राचीनभारतस्य संगणन शास्त्रम्* (2001)
* *The Wishing Tree: The Presence and Promise of India* *कल्पतरु* (2001)
* *The Gods Within* *आन्तरिक-देवाः* (2002)
* *The Asvamedha* *अश्वमेधम्* (2002)
* *The Architecture of Knowledge* *तत्त्व-वास्तुशास्त्रम्'' (2004)

## संदर्भाः 
## बाह्यग्रन्थाः 
* रीडिफ साक्षात्कारः
* पी.बी.एस. साक्षात्कारः 
* भौतिक संगणन शास्त्र arXiv.org
* जालपृष्ठम्

वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य जनाः
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं...

## श्लोकः 
:**इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तंसमासतः ।**
:**मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं च उक्तं समासतः मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ॥ १८ ॥

## अन्वयः
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं च समासतः उक्तम् । मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ।	

## शब्दार्थः 
:ज्ञेयम् = ज्ञातव्यम्
:समासतः = सङ्ग्रहेण
:मद्भक्तः = मम भक्तः
:विज्ञाय = ज्ञात्वा
:मद्भावाय = मत्स्वरूपाय
:उपपद्यते = कल्पते ।

## अर्थः 
एवं क्षेत्रं ज्ञानं ज्ञेयं चेति त्रयमपि सङ्ग्रहेण प्रतिपादितम् ।  परमात्मभक्तः  इदं ज्ञात्वा  मद्रूपत्वं  प्राप्नोति । व्याकरणम् - मम भावः मद्भावः, तस्मै - षष्ठीतत्पुरुषः ।  	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कार्यकरणकर्तृत्वे...

## श्लोकः 
:**कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।**	
:**पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते ॥ २० ॥

## अन्वयः
कार्यकरणकर्तृत्वे प्रकृतिः हेतुः उच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते । 	

## शब्दार्थः 
:कार्यकारणकर्तृत्वे = देहेन्द्रियकर्तृत्वे
:प्रकृतिः = प्रधानम्
:हेतुः = कारणम्
:पुरुषः = जीवः
:सुखदुःखानाम् = सुखादिगुणानाम्
:भोक्तृत्वे = अनुभवे ।

## अर्थः 
इयं प्रकृतिः कार्यरूपस्य शरीरस्य कारणभूतस्य च इन्द्रियस्य तदाकारेण परिणामे हेतुः भवति । यद्यपि प्रकृतिः जडा इति हेतोः तस्यां हेतुत्वं न सम्भवति जडस्य क्रियाजनकत्वाभावात् तथापि पुरुषस्य 	सन्निधानात् जडेऽपि पदार्थे क्रियाजनकत्वं सम्भवतीति नास्ति असतिः । पुरुषः प्रकृतिजन्यानां 	सुखदुःखादीनां गुणानां भोक्तृत्वे हेतुः । यद्यपि अयम् असः निर्लेपश्च तथापि प्रकृतिसन्निधानात् इदं भोक्तृत्वं सम्भवतीति बोद्धव्यम् ।		

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः...

## श्लोकः 
:**ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।**
:**ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ज्योतिषाम् अपि तत् ज्योतिः तमसः परम् उच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७ ॥

## अन्वयः
तत् सर्वेन्द्रियगुणाभासम्, सर्वेन्द्रियविवर्जितम्, असक्तम्, सर्वभृत् च एव, निर्गुणम्, गुणभोक्तृच, भूतानाम् बहिः अन्तः च, अचरम्, चरम् एव च, सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम्, दूरस्थं च, अन्तिके 	च, भूतेषु अविभक्तंच, विभक्तम् इव स्थितम् च, भूतभर्तृ च, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु ,ज्ञेयम् ,ज्योतिषाम् अपि ज्योति: तमसः परम् उच्यते । ज्ञानम्, ज्ञेयम्, ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।

## शब्दार्थः 
:सर्वेन्द्रियगुणाभासम् = इन्द्रियविषयप्रकाशकम्
:असक्तम् = सरहितम्
:सर्वेन्द्रियविवर्जितम् = सकलेन्द्रियरहितम्
:सर्वभृत् = सकलभृत्
:निर्गुणम् = गुणरहितम्
:गुणभोक्तृ = गुणानां पालकम् ।
:भूतानाम् = जन्तूनाम्
:बहिः = बहिर्भूतम्
:अन्तः = अन्तर्भागे स्थितम्
:अचरम् = अचलम्
:चरम् = चलम्
:सूक्ष्मत्वात् = सूक्ष्मरूपत्वात्
:अविज्ञेयम् = अबोध्यम्
:तत् = ज्ञेयं ब्रह्म
:दूरस्थम् = सुदूरस्थम्
:अन्तिके = समीपे स्थितम् ।
:अविभक्तम् = एकीभूतम्
:विभक्तम् इव = विभागयुक्तम् इव
:स्थितम् = विद्यमानम्
:भूतभृत् = भूतधारकम्
:तत् ज्ञेयम् = तत् बोद्धव्यम्
:ग्रसिष्णु = ग्रसनशीलम्
:प्रभविष्णु = प्रभवशीलम् ।
:तत् = तद्वस्तु
:ज्योतिषाम् = अर्चिषाम्
:ज्योतिः = अर्चिः
:तमसः = अन्धकारात्
:परम् = अन्यत्
:ज्ञानम् = बोधरूपम्
:ज्ञेयम् = बोद्धव्यम्
:ज्ञानगम्यम् = ज्ञानफलम्
:हृदि = हृदये
:विष्ठितम् = स्थितम्  ।

## अर्थः 
तत् ब्रह्म इन्द्रियविषयाणां शब्दादीनां प्रकाशकम्, इन्द्रियशून्यम्, विषयेषु असम्बद्धम्, सर्वेषां पदार्थानां धारकम्, गुणशून्यम् , गुणरक्षकं च वर्तते 		तत् ब्रह्म भूतानां बहिः अन्तश्च वर्तमानम् अर्थात् भूतव्यापकम्, अचलम् चलमिव भासमानम् , गूढत्वात् आयासेन बोध्यम्, दूरे वर्तमानम्, अन्तिके च वर्तमानमिव अस्ति । 	तत् ब्रह्म भूतेषु अविभक्तमपि विभक्तमिव स्थितम्, पृथिव्यादीनां भूतानां धारकम् पदार्थग्रसनशीलम्,सर्वथा समर्थम् । तत् ब्रह्म प्रकाशकानां ज्योतिषामपि प्रकाशकम्, अन्धकारम् अतीत्य वर्तमानम्, अमानित्वादिभिः ज्ञानसाधनैः अवगम्यम्, सर्वेषां हृदये वर्तमानं च ।

## श्लोकविशेषः
ब्रह्मणः लक्षणम् श्लोकचतुष्टेन मिलित्वा अत्र उक्तं वर्तते । परस्परश्लोकानाम् अन्वयः वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
महेश् बाबु

**महेश् बाबु** (Mahesh Babu) इति प्रसिद्धः तेलुगु चलच्चित्रनायकनटः वर्तते ।
## उल्लेखाः 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
*
*

वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
योगराज भट्

## परिचयः
योगरजभट्टः(Yograja Bhat) एकः कन्नडभषायाः प्रसिद्धनिर्देशकः वर्तते ।
## चित्रेतिहासः
### निर्देशकः भूत्वा
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* "Pancharangi is all about Life Istene," says Yogaraj Bhat **Oneindia** 
* 
* Interview in OurKarnataka 
* Article in Hindu 

वर्गः:चलच्चित्रनिर्देशकाः‎
वर्गः:कन्नडचलच्चित्रनिर्मापकाः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्रगीतकाराः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रकृतिं पुरुषं चैव...

## श्लोकः 
:**प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।**
:**विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य नवदशः(९१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
प्रकृतिं पुरुषं च एव विद्धि अनादी उभौ अपि विकारान् च गुणान् च एव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥

## अन्वयः
प्रकृतिं पुरुषं च एव उभौ अपि अनादी विद्धि । विकारान् गुणान् च एव प्रकृतिसम्भवान् विद्धि ।	

## शब्दार्थः 
:प्रकृतिम् = अव्यक्तम्
:पुरुषं = जीवम्
:अनादी = आदिरहितौ
:विद्धि = जानीहि
:विकारान् = देहेन्द्रियादीन्
:गुणान् = सुखदुःखादीन्
:प्रकृतिसम्भवान् = प्रकृतिजनितान् ।

## अर्थः 
देहेन्द्रियादयः प्रकृतेः जन्याः विकाराः, सुखदुःखादयश्च सत्त्वादिगुणानां परिणामाः इति जानीहि ।		

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
राजनीतिः

**राजनीतिः** सर्वकारेण राज्यं शासितुम् उपयुज्यमाना, प्रजानां योगक्षेमाय प्रसार्यमाणा नीतिः, अपि च लोकनिर्वृतिसम्पादनस्य एका कला भवति । "राज्यभारतन्त्रम्" इति अस्य पर्यायपदं भवेत् ।

zh-cn:&#25919;&#27835;&#23398;

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कटकम्

कटकं ओड़िशायाः नगरम् अस्ति।

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुनीत राजकुमार

एषः एकः कन्नडचलनचित्रस्य नायकः विद्यते । एषः राजकुमारस्य पुत्रेषु अन्यतमः वर्तते । बाल्ये एव १२ चलच्चित्रेषु अभिनयमकरोत् । एतस्य अग्रजौ अपि अभिनेतारौ वर्तेते । एतस्य मातुः नाम पार्वतम्मा इति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिक्षकदिनम् (भारतम्)

**शिक्षकदिनं** ( ) (, ) सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के आभारतम् आचर्यते । इदं दिनं डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन्-महोदयस्य जन्मदिनम् । सः कश्चित् उत्तमः शिक्षकः आसीत् यः शिक्षणक्षेत्रम् अतीव प्रीणाति स्म । तस्य सम्माने तस्य जन्मदिनाङ्के शिक्षकदिनम् आचर्यते । 

## शिक्षणस्य शिक्षकस्य च महत्त्वम्
शिक्षणम् एव मानवतां बोधयति । शिक्षणेन विना मानवजीवनं पशुवदेव । प्राचीने काले अस्माकं देशे गुरुप्रणाल्या शिक्षणं प्रचलति स्म । गुरूणाम् आश्रमाः/गुरुकुलानि आसन्, येषु गुरवः छात्रेभ्यः शिक्षणं यच्छन्ति स्म । किन्तु इदानीं जनसङ्ख्यायाः वर्धनात्, पाश्चात्यसंस्कृत्याः प्रभावेन च शिक्षणपद्धतिः परिवर्तिता अस्ति । वर्तमानकाले प्रतिनगरं प्रतिग्रामं शिक्षणप्रदानार्थं शैक्षणिकसंस्थाः सन्ति । तथापि सर्वेभ्यः शिक्षणं न प्राप्यते ।
शिक्षणाय विद्यालयानां निर्माणं, छात्राणां, भवनानां, शिक्षकाणां च प्रबन्धनं प्रशासनस्य कर्तव्यम्, उत्तरदायित्वं च अस्ति । किन्तु तेषु शिक्षकः प्रमुखः, महत्वपूर्णः च अस्ति । शिक्षकाः चरित्रवन्तः, लोभरहिताः, परोपकारिणः भवन्ति चेत् छात्रान् सम्यक्तया मानवतायाः पाठं पाठयितुं शक्नुवन्ति । प्राचीनकाले सर्वेऽपि गुरवः उपर्युक्तस्वभाववन्तः आसन् । वर्तमानकालः धनप्रधानः अस्ति इत्यतः शिक्षकेभ्यः अपि वेतनस्य अत्यावश्यकता वर्तते । शिक्षक एव प्रत्येकं जनं मौलिकजीवनम् अध्यापयति । अतः शिक्षकाणां सम्माननाय शिक्षकदिवसस्य आचरणस्य परम्परा प्रारब्धा ।

## शिक्षकदिवसस्य इतिहासः
thumb|300px|left|**शिक्षकदिनम्**
जनाः सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के शिक्षकदिवसम् आचरन्ति । स्वतन्त्रभारतस्य द्वितीयराष्ट्रपतेः डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् इत्याख्यस्य जन्मदिनम् एव शिक्षकदिवसः कथ्यते । तस्य पिता शिक्षकः आसीत् । सः स्वयमपि उत्तमः शिक्षकः आसीत् । राधाकृष्णन् इत्याख्यस्य व्यक्तिगतजीवनं, साधना, अनेकानां विषयाणां गहनाध्ययनं, शिक्षणस्य कुशलता इत्यादयः आदर्शशिक्षकस्य सात्विकं स्वरूपम् अस्ति । सः स्वस्य प्रतिजन्मदिवसे योग्यानां शिक्षकाणां सम्मानं करोति स्म । अतः सर्वकारेणापि सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के योग्यानां शिक्षकाणां सम्माननस्य परम्परायाः प्रारम्भः कृतः । अस्मिन् दिवसे शैक्षणिकसंस्थाः विद्यालयेषु विशिष्टशिक्षकाणां सम्माननं कुर्वन्ति ।

## शिक्षकदिवसस्य आचरणम्
शिक्षकदिवसे शिक्षणसंस्थाः सांस्कृतिकोत्सवं आयोजयन्ति । अस्मिन् दिवसे शालासु, विद्यालयेषु स्पर्धाः भवन्ति । तासु स्पर्धासु विद्यार्थिनः उत्साहपूर्वकं भागं गृह्णन्ति, स्वशिक्षकान् आनन्दयन्ति च । महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु च शिक्षकदिवसे योग्यानां पदवीधरछात्राणां शिक्षकत्वेन चयनं भवति । शिक्षकाः तादृशान् छात्रान् प्रेरयित्वा अन्यत्र पाठनार्थं प्रेषयन्ति ।

## शिक्षकाणां सम्माननम्
शिक्षकदिवसे शैक्षणिकसंस्थाः केवलं पुष्पमाला, प्रमाणपत्रं दत्त्वा श्रेष्ठशिक्षकान् सम्मानयन्ति । किन्तु अन्यां कामपि विशिष्टव्यवस्थां न ददति । वर्तमानकाले कोऽपि जनः शिक्षकस्य महत्वं न जानाति । अतः जनान् शिक्षकस्य महत्वं बोधयित्वा शिक्षकेभ्यः सर्वत्र उत्तमस्थानं कल्पनीयम् ।   
शिक्षकाणामपि दायित्वमस्ति यत् तैः आदर्शचरित्रानुसारं समाजस्य मार्गदर्शनं करणीयम् । शिक्षकैः धूम्रपानं, मदिरापानं, अन्यत् दुर्व्यसनं वा न करणीयम् । शिक्षकैः विशेषशिक्षणवर्गाः न चालनीयाः । तैः छात्रेभ्यः विद्यालये एव सम्पूर्णशिक्षणं दातव्यम् । श्रेष्ठशिक्षकाः सदैव सम्मानं प्राप्नुवन्ति ।

वर्गः:राष्ट्रियविशेषदिनानि
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः
आचार्यत्रयम्

अचार्यत्रयाः नाम
#शङ्कराचार्यः
#मध्वाचार्यः
#रामानुजाचार्य:
एते त्रयः अपि मतत्रयस्थापकाः इत्यपि अभिधीयन्ते ।

"
"

वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भाष्यम्

भाष्यं (Bhashya) नाम विवरणम् इति वक्तुं शक्यते ।
तत्रापि विवरणम् अर्थात् भाष्यस्य लक्षणं विद्यते.....
:**सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र, पदैः सुत्रानुसारिभिः। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते, भाष्यं भाष्यविदो विदुः ।**

वर्गः:संस्कृतभाषा‎
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
प्रस्थानत्रयम्

प्रस्थानत्रयं नाम 
#उपनिषदः
#भगवद्गीता
#ब्रह्मसूत्राणि
एते त्रयः अपि प्राधान्येन आत्मविचारं कुर्वन्ति ।

वर्गः:प्रस्थानत्रयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सूत्रम्

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् ।
अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।
अस्य विवरणम् सूत्रलक्षणम् इत्यत्र द्रष्टव्यम् ।

वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च...

## श्लोकः 
:**तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।**
:**स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तत् क्षेत्रं यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च यत् स च यः यत् प्रभावः च तत् समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥

## अन्वयः
तत् क्षेत्रं यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च । सः च यः यत्प्रभावः च तत् समासेन मे शृणु ।

## शब्दार्थः 
:तत् क्षेत्रम् = तत् शरीरम्
:यत् = यत्स्वरूपम्
:यादृक् च = यद्धर्मविशिष्टं च
:यद्विकारि = यैः विकारैः युक्तम्
:यतश्च = यादृशात् हेतोः जायते
:सः च = सः क्षेत्रज्ञः
:यः = यत्स्वरूपः
:यत्प्रभावः = यादृश - प्रभावविशिष्टः ।

## अर्थः 
क्षेत्रस्य किं स्वरूपम् ? कीदृशाश्च धर्माः तत्र सन्ति ? विकारकारणीभूताः अंशाः के ? कस्मात् इदं जायते तथा अस्य क्षेत्रज्ञस्य किं स्वरूपम् ? कीदृशाश्च धर्माः तस्मिन् सन्ति ? तदिदं सर्वमपि संक्षेपेण कथयामि, शृणु ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
छत्रम्

छत्रं वर्षात् तथा घर्मात् रक्षति | प्राचीनकाले छत्रं तु चक्राधिपतेः चिन्हम् आसीत् | भगवतः उत्सवावसरेषु अपि देवाय छत्रसेवा भवति |
thumb|आधुनिकं छत्रम्

वर्गः:गृहोपयोगिवस्तूनि
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
रघुवीरः

आचार्यः **रघुवीरः** (३०, दिसम्बर १९०२ - १४ मई, १९६३) महान् भाषाविद्, प्रख्यातविद्वान्‌ , राजनीतिकनेता तथा भारतीयधरोहर आसित्।

""

वर्गः:भारतीयराजनेतारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९०२ जननम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
वैश्विकहस्तक्षालनदिनम्

वैश्विकं हस्तं क्षालनं दिनम्।

वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
काव्यविमर्शः

काव्यस्य विमर्शः काव्यविमर्शः । बहुभिः काव्यलक्षणस्य,काव्यप्रयोजनम् ,काव्यविभागाः,काव्यतत्वानि इत्यादिषु विषयेषु बहुधा विमर्शः कृतः । तत्सर्वम् अत्र विव्रियते ।
#काव्यलक्षणम्
#काव्यप्रयोजनम्
#काव्यविभागाः
#काव्यतत्वानि
#आलङ्कारिकाः
#काव्यविमर्शग्रन्थाः

वर्गः:काव्यतत्त्वानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
य एवं वेत्ति पुरुषं...

## श्लोकः 
:**य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।**
:**सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यः एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह सर्वथा वर्तमानः अपि न सः  भूयः अभिजायते ॥ २३ ॥

## अन्वयः
यः एवं गुणैः सह पुरुषं प्रकृतिं च वेत्ति सः सर्वथा वर्तमानः अपि भूयः न अभिजायते । 	

## शब्दार्थः 
:गुणैः सह = गुणैः साकम्
:पुरुषम् = जीवम्
:प्रकृतिं च = प्रधानम् अपि
:वेत्ति = जानाति
:सर्वथा = सर्वप्रकारेण
:वर्तमानः अपि = विद्यमानः अपि
:भूयः = पुनः
:न अभिजायते = न उत्पद्यते ।

## अर्थः 
यः पुरुषः पूर्वोक्तप्रकारेण क्रमेण गुणान्, जीवम्, प्रकृतिं च जानाति सः देहे सम्प्रति विद्यमानोऽपि पुनः जन्म न प्राप्नोति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अन्ये त्वेवमजानन्तः...

## श्लोकः 
:**अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।**
:**तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अन्ये  तु  एवम्  अजानन्तः  श्रुत्वा  अन्येभ्यः  उपासते ते अपि च अतितरन्ति एव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥

## अन्वयः
अन्ये तु एवम् अजानन्तः अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते । श्रुतिपरायणाः ते अपि च मृत्युम् अतितरन्ति एव ।	

## शब्दार्थः 
:अजानन्तः = अविदन्तः
:अन्येभ्यः = आचार्येभ्यः
:उपासते = ध्यायन्ति
:श्रुतिपरायणाः = श्रवणासक्ताः
:अतितरन्ति = लङ्घयन्ति ।

## अर्थः 
अन्ये तु गुणान् जीवं प्रकृतिं च पूर्वोक्तरीत्या ज्ञातुम् अशक्नुवन्तः अपि आचार्येभ्यः तत् विज्ञाय तदुपदेशस्य च श्रवणे नितरामासक्ताः मृत्युरूपमिमं संसारं शनैः शनैः तरन्ति, न शीघ्रम् ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

25
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
उपद्रष्टानुमन्ता च...

## श्लोकः 
:**उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।**
:**परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
उपद्रष्टा अनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः परमात्मा  इति च अपि उक्तः देहे अस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२ ॥

## अन्वयः
उपद्रष्टा अनुमन्ता भर्ता भोक्ता महेश्वरः च परमात्मा इति च अपि उक्तः अस्मिन् देहे परः पुरुषः ।	

## शब्दार्थः 
:उपद्रष्टा = समीपे स्थित्वा समीक्षिता
:अनुमन्ता च = अनुमोदकः
:भर्ता = धारकः
:भोक्ता = अनुभविता
:महेश्वरः = महाप्रभुः
:अस्मिन् = एतस्मिन्
:परमात्मा इति च अपि = परब्रह्म इति अपि
:परः = उत्तमः
:पुरुषः = अक्षरः ।

## अर्थः 
शरीरे स्थितः यः समीपे स्थित्वा सर्वं पश्यन्निव अस्ति, यः सन्निधिमात्रेण अनुग्राहक इव वर्तते, यः शरीरादिकं धारयन् इव भासते, यः सुखदुःखादीन् अनुभवति, यः स्वतन्त्रत्वात् महान् ईश्वरः सः परमात्मा इति शब्देन श्रुतौ प्रतिपादितः । सः प्रकृतिभिन्नोऽपि प्रकृतिपरिणामे शरीरे वसन् पुरुषः इत्युच्यते ।			
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

22
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
समं सर्वेषु भूतेषु...

## श्लोकः 
:**समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।**
:**विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्  विनश्यत्सु अविनश्यन्तं यः पश्यति सः पश्यति ॥ २७ ॥

## अन्वयः
सर्वेषु भूतेषु समं तिष्ठन्तं विनश्यत्सु अविनश्यन्तं परमेश्वरं यः पश्यति सः पश्यति । 	

## शब्दार्थः 
:भूतेषु = प्राणिषु
:समम् = समानम्
:तिष्ठन्तम् = विद्यमानम्
:सः पश्यति = स एव सम्यक् जानाति
:विनश्यत्सु अविनश्यन्तम् = म्रियमाणेषु अपि अम्रियमाणम् ।

## अर्थः 
निखिलेषु प्राणिषु अविशेषेण विद्यमानम्, प्राणिषु म्रियमाणेष्वपि अम्रियमाणम्, परमात्मानं मानवः पश्यति सः एव सम्यक् पश्यति । स एव ज्ञानी, नान्यः। 	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

27
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति...

## श्लोकः 
:**ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।**
:**अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ध्यानेन आत्मनि पश्यन्ति केचित् आत्मानम् आत्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन च अपरे ॥ २४ ॥

## अन्वयः
केचित् ध्यानेन आत्मनि आत्मना आत्मानं पश्यन्ति । अन्ये साङ्ख्येन योगेन, अपरे कर्मयोगेन ।	

## शब्दार्थः 
:केचित् = केचित् जनाः
:ध्यानेन = आत्माकारप्रत्ययावर्तनेन
:आत्मनि = देहे
:आत्मना = अन्तःकरणेन
:आत्मानम् = सर्वात्मानम्
:साङ्ख्येन योगेन = प्रकृतिपुरुषविवेकरूपेण ज्ञानयोगेन
:कर्मयोगेन = फलनिरपेक्षकर्मणा ।

## अर्थः 
केचन आत्माकारप्रत्ययावर्तनरूपेण ध्यानेन देहे वर्तमानम् आत्मानं मनसा पश्यन्ति । अपरे प्रकृति - पुरुषविवेकरूपेण ज्ञानयोगेन अन्ये पुनः निष्कामकर्माचरणरूपेण कर्मयोगेन ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यावत्सञ्जायते किञ्चित्...

## श्लोकः 
:**यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्‍गमम्‌** **।**
:**क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यावत् सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्‍गमं क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तत् विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥

## अन्वयः
भरतर्षभ ! स्थावरजङ्‍गमं किञ्चित् सत्त्वं यावत् सञ्जायते तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् विद्धि ।	

## शब्दार्थः 
:भरतर्षभ = भरतश्रे !
:स्थावरजङ्‍गमम् = चरम् अचरं च
:सत्त्वम् = वस्तु
:क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् = जीवशरीरसम्बन्धात्
:विद्धि = जानीहि ।

## अर्थः 
भरतश्रे ! स्थावरं जङ्‍गमं वा यत्किञ्चित् वस्तु अत्र यत् सम्भवति तत् शरीरपुरुषसम्बन्धात् सम्भवतीति जानीहि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
गान्धिजयन्ती

श्रीमोहनदासकरमचन्दगान्धिमहोदयः भारतस्य राष्ट्रपिता इति प्रसिद्धः अस्ति । एतस्य जन्मदिनम्  अक्टोबरमासस्य द्वितीयदिवसे गान्धिजयन्ती इति आचरन्ति । न केवलं भारते विश्वेऽपि गान्धिजयन्ती आचरणं प्रचलति । अहिंसा, सत्याग्रहः, ग्रामोध्दारः, प्रकृतिचिकित्सा इत्यादिभिः गान्धिमहाभागः विश्वमान्यः आसीत् ।
भारतमातुः श्रेष्ठः पुत्रः महात्मा गान्धिः स्वातन्त्र्यान्दोलने सर्वेषां भारतीयानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । अत एव गान्धिजयन्ती पर्व राष्ट्रियपर्वरुपेण आचर्यते । दक्षिण-आफ्रिकादेशेऽपि महात्मा गान्धिः उत्तमं कार्यं कृतवान् ।

वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः
वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:महात्मा गान्धी
मुङ्गारु मळे (चलच्चित्रम्)

**मुङ्गारु मळे** (Mungaarumale) इति एकं कन्नडचलच्चित्रं वर्तते। अस्य चित्रस्य नायकः गणेशः विद्यते । नायिका पूजा गान्धी वर्तते।

वर्गः:कन्नडचलच्चित्राणि
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नैघण्टुककाण्डम्

निरुक्तस्य भूमिकानन्तरं **नैघण्टुककाण्डं** विरचितं यास्केन । यस्मिन् काण्डे एकार्थकानेकशब्दानां  (Synonyms) सङ्ग्रह: वर्तते । निघण्टो: प्रथमाध्यायत्रये पठिता: शब्दा: निरुक्तस्य नैघण्टुककाण्डे निर्वचिता: ।

**एतावन्त: समानकर्मणो धातव: ........ एतावन्त्यस्य सत्वस्य नामधेयानि ।** (निरु.१.२०.)

**इतीमान्येकविंशति: पृथिवीनामधेयान्यनुक्रान्तानि ।** (निरु.२.१.८.)

**हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश ।** (निरु.२.३.१०.)
इत्यादिवाक्यै: समानार्थकशब्दानां सङ्ग्रहं निर्दिशति ।

प्रथमतया शब्दस्य निर्वचनं कृत्वा तदनन्तरं तेषामितरार्थान्, प्रयोगान् वा दर्शयति । तदुत्तरं वेदमन्त्रस्योदाहरणं दत्त्वा तस्य मन्त्रस्य व्याख्यानञ्च करोति ।
यथा गौ: शब्दस्य व्याख्याने - 
**गौरिति पृथिव्या नामधेयम्, यद्दूरं गता भवति, यच्चस्यां भूतानि गच्छन्ति ।** - इति निर्वचनं कृतम् ।

**अथापि पशुनाम इह भवति एतस्मादेव । अथापि अस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्ति ।** - गो शब्दस्य इतरार्थं प्रयोगं च प्रदर्शयति । गौ: इति पशो: नाम अपि भवति । तथैव तद्धितप्रयोगस्यार्थमपि गौ: इति शब्देनैव उच्यते । तदा गो: उत्पन्नमपि **गौ:** शब्देनैव निर्दिश्यते ।

वेदमन्त्रस्य उदाहरणं प्रयच्छति - **गोभि: श्रीणीत मत्सरम् (ऋक्.९.४६.४.) इति पयस: ।**
अत्र गोभि: शब्देन पयस: = क्षीरस्य निदेर्शनं वर्तते | तृप्तिकारकं सोमरसं पयसा पचेत् इति मन्त्रस्यार्थ: ।
तदुत्तरम् अस्य मन्त्रस्य व्याख्यानं करोति - **मत्सर: सोमो मन्दते: तृप्तिकर्मण: । मत्सर इति लोभनाम ......... पय: पिबतेर्वा प्यायतेर्वा ।**

वेदार्थज्ञानेच्छुकै: एते सूक्ष्मविचारा: ज्ञातव्या: । अन्यथा वेदानाम् अपार्थ: भवेत् ।

एवं नैघण्टुककाण्डे समानार्थकशब्दा: निर्वचिता: । निरुक्तोक्तनिर्वचनं विहाय अन्येऽपि अर्था: प्रयोगा: शब्दस्य भवेयु: । निरुक्तस्य मार्गदर्शनेन तेषां ग्रहणमस्माभि: करणीयम् ।
**एवमन्येषामपि सत्वानां सन्देहा: विद्यन्ते । तानि चेत् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि । नानाकर्माणि चेन्नानानिर्वचनानि यथार्थं निर्वक्तव्यानि ।**

वर्गः:निरुक्तम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्