प्राणायामस्य अवगमनार्थं योगिकश्वासप्रविधिः न्यूरोप्लास्टिसिटी च

प्राणायामस्य अवगमनार्थं योगिकश्वासप्रविधिः न्यूरोप्लास्टिसिटी च महत्त्वपूर्णा अस्ति । अन्तिमेषु वर्षेषु मनसः शरीरस्य च सम्बन्धे विशेषतः योगः, ध्यानं, श्वसनकार्यम् इत्यादयः विविधाः अभ्यासाः मस्तिष्कस्य कार्यं, संरचना च कथं प्रभावितयन्ति इति विषये रुचिः वर्धमाना अस्ति अस्मिन् सन्दर्भे अध्ययनस्य एकः गहनतमः पक्षः प्राणायामः , नियन्त्रितश्वासस्य अभ्यासः । प्राणायाम-प्रविधिः मस्तिष्कस्य कार्यं प्रभावितं करोति, न्यूरोप्लास्टिसिटीं प्रवर्धयति, भावनात्मकं मानसिकं च कल्याणं वर्धयति इति दर्शितम् अस्ति ।

न्यूरोप्लास्टिसिटी अथवा मस्तिष्कस्य प्लास्टिसिटी इति मस्तिष्कस्य शिक्षणस्य, अनुभवस्य, चोटस्य वा प्रतिक्रियारूपेण नूतनानि तंत्रिकासंयोजनानि निर्माय स्वस्य पुनर्गठनस्य क्षमता अस्ति संज्ञानात्मककार्यं सुधारयितुम्, स्मृतिवर्धनार्थं, भावनात्मकनियमनस्य पोषणार्थं च एषा अनुकूलता महत्त्वपूर्णा अस्ति । अद्यतनवैज्ञानिक अध्ययनेन अधिकाधिकं ज्ञातं यत् प्राणायामः चेतनश्वासनियन्त्रणे बलं दत्त्वा मस्तिष्कस्य प्लास्टिसिटीं सकारात्मकरूपेण प्रभावितं कर्तुं शक्नोति, येन मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकसन्तुलनं, समग्रसंज्ञानात्मककार्यं च सुधरति

अस्मिन् निबन्धे वयं प्राणायामस्य परितः वैज्ञानिकसंशोधनस्य, न्यूरोप्लास्टिसिटी-विषये तस्य प्रभावस्य च अन्वेषणं करिष्यामः । वयं विभिन्नानां प्राणायाम-विधिनाम् अपि परीक्षणं करिष्यामः, मस्तिष्कस्य कार्ये तेषां प्रभावः, एते श्वसन-अभ्यासाः भावनात्मक-नियमनं वर्धयितुं, तनावस्य न्यूनीकरणे, मानसिक-स्पष्टतायां च कथं सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति इति च।

## न्यूरोप्लास्टिसिटी विज्ञानं मस्तिष्कं च
न्यूरोप्लास्टिसिटी इत्यस्य अवधारणायाः परीक्षणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । न्यूरोप्लास्टिसिटी मस्तिष्कस्य स्वस्य अनुकूलनं पुनः तारीकरणं च कर्तुं क्षमता अस्ति, येन नूतनं शिक्षणं स्मृतिनिर्माणं च भवति । विशेषतः तनावस्य, आघातस्य, अथवा आयुःसम्बद्धस्य संज्ञानात्मकक्षयस्य प्रतिक्रियारूपेण संज्ञानात्मकवृद्धेः भावनात्मकविनियमनस्य च कृते एषा लचीलापनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।

मस्तिष्के कोटिकोटि न्यूरॉन् भवन्ति ये सिनैप्सद्वारा परस्परं संवादं कुर्वन्ति । पुनः पुनः क्रियायाः माध्यमेन एते न्यूरॉन्साः तंत्रिकामार्गान् निर्मान्ति . यदा वयं किमपि नूतनं ज्ञास्यामः अथवा कस्यापि घटनायाः अनुभवं कुर्मः तदा एते मार्गाः पुनः दृढाः भवन्ति । कालान्तरे एते मार्गाः अधिकं कार्यकुशलाः भवन्ति, नूतनाः संयोगाः च निर्मीयन्ते, येन संज्ञानात्मकं कार्यं वर्धते ।

न्यूरोप्लास्टिसिटी इत्यस्य एकः प्रमुखः पक्षः मस्तिष्कस्य पूर्वनिर्धारितमोडजालस्य (DMN) भूमिका अस्ति । डीएमएन मस्तिष्कप्रदेशानां जालम् अस्ति यत् यदा वयं विश्रामं कुर्मः अथवा आत्मसन्दर्भचिन्तनेषु प्रवृत्ताः भवेम, यथा दिवास्वप्नं, स्मरणं, रूमिनेशनं वा, तदा सक्रियः भवति डीएमएन-मध्ये उच्चस्तरस्य क्रियाकलापस्य सम्बन्धः चिन्ता, अवसादः इत्यादिभिः नकारात्मकैः भावनात्मकैः अवस्थाभिः सह, अत्यधिकं रूमिनेशनं च सह सम्बद्धम् अस्ति । परन्तु प्राणायाम इत्यादीनां अभ्यासानां कृते डीएमएन-क्रियाकलापं न्यूनीकरोति, मनः शान्तं कर्तुं, अधिकसकारात्मक-मानसिक-स्थितीनां प्रवर्धनं च सहायकं भवति इति दर्शितम् अस्ति ।

तनावः , व्यायामः , संज्ञानात्मक उत्तेजना , सामाजिकपरस्परक्रिया इत्यादिभिः कारकैः प्रभाविता भवति | शारीरिकमुद्राणां, श्वसननियन्त्रणस्य, ध्यानस्य च संयोजनेन सह योगः न्यूरोप्लास्टिसिटीवर्धनार्थं शक्तिशाली साधनं प्रददाति । प्राणायाम , विशेषतः, मस्तिष्कस्य कार्यं, भावनात्मकं नियमनं, समग्रं मानसिकस्वास्थ्यं च प्रभावितं कर्तुं श्वासेन सह प्रत्यक्षतया कार्यं करोति ।

## प्राणायामस्य योगिकश्वासनियन्त्रण-अभ्यासः
प्राणायामपदं संस्कृतशब्दाभ्यां प्राप्तम् प्राण (प्राणशक्ति वा ऊर्जा) आयाम (नियन्त्रणं वा विस्तारं वा)। प्राणायाम इति शरीरान्तर्गतप्राणप्रवाहस्य नियमनार्थं श्वसनस्य नियन्त्रणस्य अभ्यासः । श्वसनं शरीरं मनः च प्रभावितं कर्तुं महत्त्वपूर्णेषु उपायेषु अन्यतमः इति मन्यते, प्राणायाम-विधयः च शारीरिक-मानसिक-स्वास्थ्य-वर्धनार्थं श्वसनस्य शक्तिं सदुपयोगाय निर्मिताः सन्ति

प्राणायामः सामान्यतया आसनस्य (शारीरिकमुद्राणां) ध्यानस्य च पार्श्वे अभ्यासः भवति , मनः-शरीर-कल्याणस्य समग्रदृष्टिकोणं निर्माति । प्राणायामस्य युक्तयः भिन्नाः सन्ति, परन्तु सामान्यतया ते कतिपयेषु वर्गेषु पतन्ति- १.

•	उज्जयि प्राणायाम (विजयी श्वास) : अस्मिन् कण्ठस्य पृष्ठभागं संकुचितं कृत्वा नासिकाद्वारा श्वसनं भवति, येन समुद्रसदृशः शब्दः निर्मीयते । एषः श्वसनः ध्यानं वर्धयितुं, मनः शान्तं कर्तुं, शरीरं च ऊर्जां दातुं साहाय्यं करोति ।

•	नाडीशोधना (वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः) : अस्मिन् तकनीके वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रद्वारा श्वसनं भवति, मस्तिष्कस्य दक्षिणवामगोलार्धयोः संतुलनं कर्तुं, तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं च सहायकं भवति

•	कपल्भाटी प्राणायाम (कपाल चमकदार श्वास) : निष्क्रियश्वासेन सह संयुक्तः बलात् निःश्वासः, एषा तकनीकः मनः स्वच्छं कर्तुं, शरीरं ऊर्जां दातुं, मानसिकं ध्यानं सुधारयितुं च उपयुज्यते।

•	भस्त्रिका प्राणायाम (Bellows Breath) : अस्मिन् आक्सीजनस्य सेवनं वर्धयितुं, मस्तिष्कं उत्तेजितुं, शरीरं च स्फूर्तिं दातुं द्रुतं, बलवत् श्वासाः भवन्ति

•	अनुलोम विलोम (Nadi Suddhi or Alternate Nostril Breathing) : एकेन नासिकाद्वारा निःश्वासं गृहीत्वा श्वसनं धारयितुं अन्येन नासिकाच्छिद्रेण च निःश्वासः करणीयः इति अभ्यासः, यत् शरीरस्य शुद्धिः, मनः शान्तं च करोति इति विश्वासः अस्ति

•	भ्रामरी (Bee Breath) : गभीरं निःश्वासं कृत्वा निःश्वासं कुर्वन् गुञ्जनध्वनिः करणीयः । एषा तकनीकः तनावनिवारणाय, तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, एकाग्रतां वर्धयितुं च प्रसिद्धा अस्ति ।

एतेषु प्रत्येकस्मिन् प्राणायाम-प्रविधिषु शारीरिक-मानसिक-स्वास्थ्ययोः विशिष्टाः लाभाः सन्ति, यथा तनावस्य न्यूनीकरणं, ध्यानं वर्धयितुं, भावनात्मकसन्तुलनं च पोषयितुं परन्तु एताः सर्वाः युक्तयः एकः सामान्यः सूत्रः अस्ति यत् ते मस्तिष्कस्य कार्यं प्रभावितं कर्तुं न्यूरोप्लास्टिसिटीं च प्रवर्धयितुं श्वासेन सह कार्यं कुर्वन्ति ।

## मस्तिष्कस्य कार्ये प्राणायामस्य प्रभावः
प्राणायामः मस्तिष्कस्य कार्यं न्यूरोप्लास्टिसिटी च कथं प्रभावितं करोति इति विषये अद्यतनसंशोधनेन अन्वेषणं प्राप्तम् अस्ति । मस्तिष्कस्य प्रतिबिम्बन अध्ययनेन ज्ञातं यत् प्राणायामः स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रं (ANS) सकारात्मकरूपेण प्रभावितुं शक्नोति, यत् हृदयस्पन्दनं, रक्तचापः, पाचनं इत्यादीनां अनैच्छिककार्यस्य नियमनार्थं उत्तरदायी प्रणाली अस्ति एएनएसस्य परासहानुभूतिशाखा, या आरामं पुनर्प्राप्तिं च नियन्त्रयति, सा प्राणायाम-अभ्यासस्य समये विशेषतया सक्रियः भवति, येन तनावः न्यूनीकरोति, मानसिकस्पष्टता च वर्धते

1. प्राणायाम एवं मस्तिष्क तरंग क्रिया

प्राणायामस्य एकः महत्त्वपूर्णः प्रभावः मस्तिष्कतरङ्गक्रियाकलापस्य परिवर्तनस्य क्षमता अस्ति । मस्तिष्कतरङ्गाः विद्युत् आवेगाः सन्ति ये मस्तिष्के न्यूरॉन्साः परस्परं संवादं कुर्वन्ति तदा भवन्ति । भिन्न-भिन्न मस्तिष्कतरङ्ग-प्रतिमानाः भिन्न-भिन्न-मानसिक-स्थितिभिः सह सम्बद्धाः सन्ति- १.

•	डेल्टा तरङ्गाः (गहननिद्रा) २.

•	थीटा तरङ्गाः (गहनं विश्रामं वा ध्यानं वा) २.

•	अल्फा तरङ्गाः (शिथिलसजगता) २.

•	बीटा तरङ्गाः (केन्द्रितं ध्यानम्) २.

•	गामा तरङ्गाः (उच्चस्तरीयसंज्ञानं मानसिकसंसाधनं च) २.

अध्ययनेन ज्ञातं यत् प्राणायाम-अभ्यासः विशेषतः ध्यानेन सह मिलित्वा मस्तिष्क-तरङ्ग-क्रियाकलापं अधिक- आल्फा - थीटा- तरङ्गयोः प्रति स्थानान्तरयितुं शक्नोति । प्रायः गहनध्यानेन सह सम्बद्धा एषा शिथिलसजगतायाः अवस्था अधिककेन्द्रीकरणाय, भावनात्मकसन्तुलनाय, संज्ञानात्मकप्रक्रियायै च अनुकूला भवति तनावं न्यूनीकृत्य पूर्वनिर्धारितविधानजाले (DMN) क्रियाकलापं न्यूनीकृत्य प्राणायामः शान्ततायाः, स्पष्टतायाः, उपस्थितिस्य च अवस्थां सुलभं करोति, संज्ञानात्मकलचीलतां भावनात्मकं नियमनं च प्रवर्धयति

2. प्राणायाम एवं न्यूरोप्लास्टिसिटी : मस्तिष्क को सुदृढीकरण

प्राणायामस्य न्यूरोप्लास्टिसिटी इत्यत्र अपि प्रत्यक्षः प्रभावः भवति । मन्यते यत् नियन्त्रितश्वासप्रविधिः मस्तिष्क-व्युत्पन्नस्य न्यूरोट्रोफिक-कारकस्य (BDNF) उत्पादनं उत्तेजितुं शक्नोति , यत् प्रोटीनम् न्यूरॉन्-वृद्धौ, अनुरक्षणं, प्लास्टिसिटी च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति बीडीएनएफ न्यूरोजेनेसिस् इत्यस्य समर्थनं करोति, यत् नूतनानां न्यूरॉन्-निर्माणं भवति, विद्यमान-न्यूरोन्-मध्ये सम्पर्कं सुदृढं कर्तुं च सहायकं भवति ।

न्यूरोप्लास्टिसिटी मस्तिष्कं नूतनानुभवानाम् अनुकूलतां प्राप्तुं, चोटतः स्वस्थतां प्राप्तुं, वयं वृद्धावस्थायां संज्ञानात्मकं कार्यं निर्वाहयितुं च शक्नोति । बीडीएनएफ-स्तरं वर्धयित्वा प्राणायाम-अभ्यासाः मस्तिष्कस्य पुनर्गठनस्य क्षमतां प्रवर्धयन्ति, नूतनानां तंत्रिकामार्गाणां निर्माणं च कुर्वन्ति । एतस्य स्मृतिः, शिक्षणं, एकाग्रता च इत्यादीनां संज्ञानात्मकक्षमतानां उन्नयनार्थं गहनाः प्रभावाः सन्ति ।

3. प्राणायाम एवं तनाव निवारण

प्राणायामः तनावस्य न्यूनीकरणे विशेषतया प्रभावी भवति, यस्य मस्तिष्के हानिकारकः प्रभावः भवति इति ज्ञायते । Chronic stress can lead to neuroinflammation , यत् न्यूरोप्लास्टिसिटीं बाधितुं शक्नोति तथा च संज्ञानात्मकक्षयस्य योगदानं दातुं शक्नोति। तनावस्य न्यूनीकरणं कृत्वा परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कृत्वा प्राणायामः तनावस्य प्रतिक्रियारूपेण मुक्तस्य हार्मोनस्य कोर्टिसोलस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति ।

तनावहार्मोनस्य एषा न्यूनता शोथं न्यूनीकृत्य मस्तिष्कस्य आक्सीडेटिवक्षतितः रक्षणं कृत्वा मस्तिष्कस्य स्वास्थ्यं सुधारयति इति दर्शितम् अस्ति । फलतः प्राणायामः संज्ञानात्मककार्यं, भावनात्मकलचीलतां, मानसिकस्पष्टतां च समर्थयति ।

4. प्राणायाम सहित भावनात्मक नियमन वर्धन

प्राणायामः न केवलं मस्तिष्कस्य संरचनां कार्यं च प्रभावितं करोति अपितु भावनात्मकनियमने अपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य संतुलनं सुधारयित्वा प्राणायामः व्यक्तिभ्यः तनावकारकाणां प्रति स्वस्य भावनात्मकप्रतिक्रियाणां प्रबन्धने सहायकं भवति, चिन्ता न्यूनीकरोति, भावनात्मकस्थिरतां च प्रवर्धयति नियन्त्रितश्वासेन वैगस् तंत्रिकां सक्रियं कर्तुं शक्यते, या शरीरस्य शान्तीकरणाय, युद्ध-उड्डयन-प्रतिक्रियायाः न्यूनीकरणाय च उत्तरदायी भवति ।

संशोधनेन ज्ञातं यत् प्राणायाम-अभ्यासानां चिन्ता, अवसादः, पीटीएसडी इत्यादिषु परिस्थितिषु सकारात्मकः प्रभावः भवितुम् अर्हति । परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कृत्वा प्राणायामः तनावस्य शारीरिकलक्षणं न्यूनीकरोति, येन अभ्यासकः शान्तस्य भावनात्मकसन्तुलनस्य च भावः संवर्धयितुं शक्नोति

## प्राणायामः, संज्ञानात्मकप्रदर्शनं च
प्राणायामः ध्यानं, ध्यानं, स्मृतिः च सुदृढं कृत्वा संज्ञानात्मकं प्रदर्शनं अपि वर्धयति । जर्नल् आफ् क्लिनिकल् साइकोलॉजी इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन ज्ञातं यत् ये प्रतिभागिनः नियमितरूपेण प्राणायामस्य अभ्यासं कुर्वन्ति तेषां संज्ञानात्मककार्य्ये महत्त्वपूर्णं सुधारं दृश्यते, यत्र उत्तमः ध्यानस्य अवधिः, स्मृतिः, सूचनाप्रक्रिया च सन्ति

श्वसनव्यायामेषु विशेषतः येषु श्वसनस्य विषये ध्यानं भवति, तेषु पूर्वाग्रप्रकोष्ठक्रियाशीलता वर्धते इति दर्शितम् अस्ति । पूर्वाग्रप्रकोष्ठः निर्णयनिर्माणं, समस्यानिराकरणं, ध्यानविनियमनम् इत्यादिषु कार्यकारीकार्येषु सम्मिलितः भवति । प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स इत्यत्र रक्तप्रवाहं वर्धयित्वा प्राणवायुप्रदायं च वर्धयित्वा प्राणायामः संज्ञानात्मकनियन्त्रणं वर्धयितुं, एकाग्रतां सुधारयितुम्, मानसिकस्पष्टतां च वर्धयितुं शक्नोति

मस्तिष्कस्य कार्यं वर्धयितुं, न्यूरोप्लास्टिसिटीं पोषयितुं, मानसिकं भावनात्मकं च कल्याणं प्रवर्धयितुं प्राणायामः एकं शक्तिशाली साधनम् अस्ति । वैज्ञानिकसंशोधनेन एतस्य विचारस्य समर्थनं भवति यत् प्राणायामः मस्तिष्कस्य क्रियाकलापं प्रभावितं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, संज्ञानात्मकक्षमतां च वर्धयितुं शक्नोति । परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयित्वा प्राणायामः मनः शान्तं कर्तुं, चिन्ता न्यूनीकर्तुं, भावनात्मकं नियमनं च सुधारयति । अपि च, प्राणायामस्य न्यूरोप्लास्टिसिटी वर्धयितुं क्षमता संज्ञानात्मकस्वास्थ्यस्य, शिक्षणस्य, स्मृतेः च दीर्घकालीनलाभान् प्रदाति ।

मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकसन्तुलनं, समग्रसंज्ञानात्मकप्रदर्शनं च सुधारयितुम् इच्छन्तीनां कृते प्राणायामः सरलं तथापि प्रभावी समाधानं प्रददाति । नियमितरूपेण अभ्यासेन प्राणायामस्य कारणेन मानसिकस्वास्थ्यस्य संज्ञानात्मककार्यस्य च गहनसुधारः भवितुम् अर्हति, येन अधिककल्याणस्य व्यक्तिगतवृद्धेः च साधने अमूल्यं साधनं भवति।