भारतस्य क्रान्तिकारिण्यः

**भारतस्य क्रान्तिकारिण्यः** ( ) (, ) स्वतन्त्रभारताय स्वस्य सर्वस्वं समार्पयन् । भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रमे केचन वीरपुरुषाः स्वदेशाय प्राणाहुतिम् अयच्छन् इति वयं जानीमः । परन्तु स्वतन्त्रसङ्ग्रामे वीरमहिलाः अपि प्राणाहुतिम् अयच्छन् इति तु विरलातिविरलजनाः एव जानन्ति । तेषु विरलेषु अपि मान्यता अस्ति यत्, “भारतीयस्वतन्त्रतायै योगदानं कृतवत्यः वीरमहिलाः अतीव न्यूनाः आसन्” इति । अत्र अवधेयं यत्, स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे तु असङ्ख्यमहिलानां योगदानम् आसीत् । परन्तु तासां महिलानां विषये ज्ञानं भारतीयेषु नास्ति । अतः महिलानां स्वल्पं योगदानम् इति जनेषु भ्रान्तिः ।

अस्मिन् विषये केचन देशभक्ताः वदन्ति यत्, “भारतीयानां स्वस्य स्वतन्त्रसङ्ग्रामयोध्रॄणां कृते कृतघ्नतायाः भावत्वादेव तासां विषये अल्पाः एव जानन्ति” इति । भारतीयानां कृतघ्नतायाः बहूनि उदाहरणानि प्राप्यन्ते । यथा - लोहपुरुषस्य पुत्री मणिबेन देशसेवायै, देशस्वतन्त्रतायै च स्वस्य तन-मन-धनादिसर्वम् अयच्छत् । परन्तु स्वतन्त्रे भारते स्वस्याः वृद्धावस्थाकाले, तस्याः पार्श्वे धन-मान-आवश्यकवस्तूनाम् अभावः आसीत् । तथैव स्वतन्त्रतान्दोलने महात्मनः साहाय्यं कृतवत्याः मीरायाः स्थितिः अपि आसीत् । मीरा नाम तु महात्मना प्रदत्तं नाम । तस्याः वास्तविकं नाम तु मेडलीन् स्लेड् इति ।

“अहम् आश्रमे निवसितुम् इच्छामि” इति मेडलीन् स्लेड् यदा महात्मानम् अवदत् , तदा आश्रमे तस्याः आगमनस्य प्रथमे दिवसे एव महात्मा तां शौचालयस्वच्छतायाः कार्यम् अयच्छत् । भारतसेवायै दृढसङ्कल्पा मीरा निम्नभावं, घ्रृणाभावं विना अनुभूय स्वदायित्वम् अवहत् । तया बहूनि कार्याणि साधितानि भारताय । स्वतन्त्रतान्दोलन-समये तस्याः योगदानं यथा आसीत्, स्वातन्त्र्यानन्तरम् अपि तथैवासीत् । महात्मनः विचारैः प्रभाविता सा अहिंसामार्गेण भारतस्वतन्त्रतायै बहूनाम् आन्दोलनां नेतृत्वम् अवहत् । स्वतन्त्रतानन्तरं समाजसेवा, स्त्रीसशक्तिकरणं, स्त्रीशिक्षा द्वारा तया निस्वार्थतया देशस्य सेवा कृता । परन्तु भारतस्वतन्त्रतानन्तरं देशजनैः तस्याः विषये किमपि न चिन्तितम् । स्वतन्त्रतानन्तरम् मीरा न कमपि उक्त्वा भारतत्यागम् अकरोत् । सा किमर्थं देशं त्यक्त्वा अगच्छत् ? इत्यस्य कारणं ज्ञातुम् अपि न केनापि प्रयासः कृतः । एतादृशाः घटनाः एव भारतीयानां कृतघ्नताभावं प्रदर्शयन्ति ।

न केवलं मणिबेन, मीरा इति द्वे एव, अपि तु अन्याः अपि नैकाः वीरमहिलाः आसन् याः देशस्य स्वतन्त्रतायै स्वयोगदानं क्रान्तिद्वारा अकुर्वन् । तासां नामानि चित्रेण सह अधः चित्रवीथिकायां प्रदत्तानि सन्ति ।

चित्रम्:Kittur Chenamma.jpg|कित्तूर-राज्ञी चेन्नम्मा  (-१८२८)
चित्रम्:Rani_of_jhansi.jpg|झांसी-राज्ञी लक्ष्मीबाई(१८३५-१८५७)

चित्रम्:Annie Besant, LoC.jpg|श्रीमती एनी बेसन्ट्(१८४७-१९३३)
चित्रम्:Madam Bhikaiji Cama.jpg|मेडम भीखाइजी कामा(१८६१-१९३६)
चित्रम्:Sœur Nivedita.jpg|भगिनी निवेदिता(१८६७-१९११)
चित्रम्:Qqkasturbagandhi.jpg|कस्तूरबा(१८६९-१९४४)
चित्रम्:Kolkata Matangini Hazra.jpg|मातङ्गिनी हाझरा(१८७०-१९४२)
चित्रम्:Sarala Devi Chaudhurani.jpg|सरलादेवी चौधरी(१८७२-१९४५)
चित्रम्:Sarojini Naidu in Bombay 1946.jpg|सरोजिनी नायडु(१८७९-१९४९)
चित्रम्:नेली सेनगुप्ता.jpg|नेली सेनगुप्ता(१८८६-१९७३)
चित्रम्:Gandhi at Darwen.jpg|मेडलीन स्लेड (मीरा)(१८९२-१९८२)
चित्रम्:कॅथरिन् मेरी हेल्मन्.jpg|केथरीन हेलीमैन (सरलाबेन)(१९००-१९८२)
चित्रम्:Vijaya Lakshmi Pandit.jpg|विजयलक्ष्मी पण्डित(१९००-१९९०)
चित्रम्:Manibehn Patel (1).jpg|मणिबेन पटेल(१९०३-१९९०)
चित्रम्:सुशीलादीदी.jpg|सुशीलादीदी(१९०५-१९६३)
चित्रम्:Durga Bhabhi and Nehru.jpg|दुर्गाभाभी(१९०७-१९९९)
चित्रम्:शान्ति सुधा घोष.jpg|शान्ति सुधा घोष(१९०७--)
चित्रम्:Sucheta Kriplani.jpg|सुचेता कृपलाणी (१९०८-१९७४)
चित्रम्:सुहासिनी गाङ्गुली.jpg|सुहासिनी गाङ्गुली(सूचना नास्ति)
चित्रम्:अरुणा आसफ अली.jpg|अरूणा आसफअली(१९०९-१९९६)
चित्रम्:वीणा दास.jpg|वीणा दास(१९११--)
चित्रम्:Original Archived photo of Pritilata Waddedar.jpg|प्रीतिलता वादेदार(१९११-१९३२)
चित्रम्:केप्टन् लक्ष्मी सहगल.jpg|केप्टन् लक्ष्मी सहगल(१९१२-)
चित्रम्:Kalpana Dutt.png|कल्पना दत्त(१९१३--)
चित्रम्:प्रकाशवतीपाल.jpg|प्रकाशवती पाल(१९१४--)
चित्रम्:गाइदिन्ल्यू.jpg|नागप्रदेश-राज्ञी गाईडिन्ल्यु(१९१५-१९९३)
चित्रम्:सुनीति चौधरी.jpg|सुनीति चौधरी(१९१७--)
चित्रम्:उषा महेता.jpg|उषा महेता(१९२०--)
चित्रम्:कनकलता बरुआ.jpg|कनकलता बरुआ(१९२८-१९४२)
चित्रम्:Sarla Thakral.jpg|सरला ठकराल

वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎