open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अरळ्ळसुरळिग्रामः

## अरळसुरळीग्रामः 
एषः ग्रामः कर्णाटकस्य राज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य तीर्थहळ्ळि इत्युपमण्डले अस्ति । तीर्थहळ्ळीतः २० किलोमीटर् दूरे होसनगरमार्गे  अस्ति एषः ग्रामः। अत्र जनसंख्या ४६०। १३० गृहाणि सन्ति ।शिवमोग्गमण्डले अरळसुरली ग्रामस्य समीपे लागदमने नाम कश्चन लधु ग्रामः अस्ति ।कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डले अरळसुरली ग्रामः अस्ति ।तीर्थहल्ल्याः २० कि. मई. दूरे भवति। 

 जनाः अत्र कृषिवालाः सन्ति।ग्रामस्य जनसंख्या ४६०. १३० गृहाणि सन्ति ।वूगवाटिकाः अधिकाः सन्ति ।कृषिः अत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः ।उपफलोदयरूपेण कृष्णमरीचम्, कदलीम्, काफीम् नागवल्लीपत्राणि च संवर्धयन्ति ।
व्रीहिक्षेत्राणि अपि सन्ति ।सहजतया अत्र बहुवृष्टिः भवति ।

अत्र श्रीसुब्रह्मण्यस्वामीदेवालयः अस्ति।देवालये प्रतिवर्षं रामोत्सवः प्रचलति ।अयम् उत्सवः जनान् सर्वान् आकर्षति ।ग्रामे कार्पोरेशन् वित्तकोषः अस्ति ।अस्मिन् ग्रामे एका प्रोढशाला अस्ति ।ग्रामपंचायत अप्यस्ति।

सह्याद्रिपर्वतश्रेण्याः ग्रामं परितः वर्तन्ते ।विविधप्राणिसङुलानि च निवसन्ति ।
जून्, जुलाई च मासे अत्र बहु महती वृष्टिः भविष्यति ।
समीपे बेङ्गेरीपर्वतः ग्रामस्य मुकुटधारी इव अस्ति ।

ग्रामे अच्छकन्याजलपातः अस्ति ।समीपे शरावती नद्याः जन्मस्थानं अम्भुतीर्थ अस्ति ।तस्याः प्रथमजलपातः भवति ।वीक्ष्णार्थं जनाः बहवः आगच्छन्ति ।प्रकृतिप्रियाणां स्वर्गः इव जलपातः अस्ति ।

प्रसिद्धलेखकः टि.एल्. सुब्रह्मण्यअडिगः अत्रैव वसति ।
निसर्गमध्ये विद्यमानम् इदम् स्थलम् अत्यन्तं प्रशान्तमस्ति ।
अत्र अष्टगृहाणि सन्ति। सर्वाणि ब्राह्मणनाम् गृहाणि ।अत्र पूगवाटिकाः सर्वत्र दृष्यन्ते ।मध्ये मध्ये काफीसस्यानि अपि सन्ति ।जनाः कृषिवालाः सन्ति ।उपफलोदयरूपेण काफी, कृष्णमरीचम्, नागवल्ली पत्राणि च संवर्धयन्ति । कोरनकोट्टे इति शैलः ग्रामस्य पार्श्वे अस्ति ।तत्र नानाप्राणिसङ्कुलः सन्ति ।भल्लातकस्य , आम्लस्य , जम्बूफलस्य च वृक्षाणि सर्वत्र दृष्यन्ते ।श्रीगन्धवृक्षाः पूर्वं बहवः आसन् अत्र । अत्र नानाजातीयाः फलपुष्पवृक्षाः सन्ति ।रञ्ज, केदिगे, सुरली, विष्णुकान्तिः, चम्पका इत्यदि सन्ति ।

लधु लधु शैलाः अपि मध्ये मध्ये भवन्ति ।एकस्य शैलस्य उपरि लक्ष्मीनारायणदेवालयः अस्ति ।बहु सुन्दरा अस्ति विग्रह। तथा एव विग्रहः कवलेदुर्गायाम् अपि अस्ति ।तत्र किन्तु लक्ष्म्याः नासिकायाः कर्तनम् अभवत् ।भग्नः अभवत् ।
देवालये प्रतिदिनं प्रातः पूजा भवति। कदाचित् रात्रौ षष्ठी, दीपः इत्यादि पूजा अपि प्रचलन्ति । विविधप्रदेशेभ्यः जनाः अत्र आयन्ति ।
सर्वधर्मीयाः अत्र आगत्य पूजां कुर्वन्ति ।तस्य देवालयस्य पुरतः भग्नः देवालयः अस्ति ।तत्र पूर्वं  अमृतशिलायाः बहु सुन्दरः विग्रहः आसीत् इति मम पितुः कथां वदन् आसीत् ।चोराः आगत्य चोरितवन्तः इति वदन्ति ।

पूर्वम् अत्र प्राथमिकशाला आसीत् ।अधुना छात्राः नास्ति इति कारणेन बहु दिनेभ्यः पिहितः अभवत् ।काश्चन वृष्टिकाले भग्नः भूत्वा नाशः अभवत् ।
तटाकाः बहवः अत्र सन्ति ।

 लागदमने ग्रामः प्रकृतिसोन्दर्यानुभवः सुमधुरः भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* https://www.facebook.com/%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE-%E0%B2%85%E0%B2%B0%E0%B2%B3%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B3%E0%B2%BF-172188972970250/
सूक्ष्मशिक्षणम्

**""सूक्ष्मशिक्षणम्(Micro teaching)""** 

**सूक्ष्मशिक्षणस्य विकासः-**

Ø    1963 तमे वर्षे **अमेरिकादेशे स्टेनफोर्डविश्वविद्यालये**   सूक्ष्मशिक्षणप्रक्रियायाः आरम्भः अभवत्।

Ø    सर्वप्रथमं **कीथस्कैन तथा बुशमहोदयौ** अस्मिन् कार्यं कृतवन्तौ।

Ø    पुनः1967 तमे वर्षे भारते **डी.डी. तिवारी** महोदयेन एषा प्रक्रिया आरब्धा ।

**सूक्ष्मशिक्षणस्यार्थः**

§ सूक्ष्मशिक्षणं प्रशिक्षणस्य एका प्रक्रिया वर्तते।

§ एतस्योद्देश्यं वर्तते नियमिताध्यापनप्रक्रियासु काठिन्यस्य सरलीकरणम्।

§ अस्यां प्रक्रियायां छात्राध्यापकः 5 तः 10 छात्राणाम् एकं लघुसमुहं पाठयति।

§ एतस्य मापदण्डः कक्षायाः आकारे आश्रितो भवति।

**सूक्ष्मशिक्षणस्य परिभाषाः-**

**प्रो. बी. के पासीमहोदयानुसारम्-**

“सूक्ष्मशिक्षणं कश्चन प्रशिक्षणविधिः, यत्र छात्राध्यापकः किञ्चन एकं शिक्षणकौशलं प्रयुज्यमानः अल्पावधये लघुछात्रसमूहं किञ्चित् एकं संप्रत्ययं पाठयति।“

**एलेन्-ईवमहोदयौ अनुसारम्-**

**“सूक्ष्मशिक्षणं काचित् नियन्त्रिता अभ्यासपद्धतिः, या विशिष्टशिक्षणकौशलेषु अवधातुं नियन्त्रितपरिस्थितिषु शिक्षणाभ्यासं कर्त्तुं च आनुकूल्यं कल्पयति।“** 

**सूक्ष्मशिक्षणस्य स्वरूपम्-**

**सूक्ष्मशिक्षणचक्रावधिः-**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
पृथुः

पृथुः पुराणकालीनेषु चक्रवर्तिषु आद्यः। वैनः इति अस्य नामान्तरम्। पृथ्वी इति नाम पृथोः कारणादेव आगतम् ।

## वंशः 
पृथोः वंशस्य मूलं विष्णोः आरभ्यते। विष्णुः विरजाः इति नामकम् मनुष्यम् उदपादयत्। भूम्यां सर्वेषां पालनं विरजसा करणीयम् इति विष्णोः उद्देश्यम् आसीत्। परन्तु विरजाः भूपालनं त्यक्त्वा तपसि निरतः। विरजसः पुत्रः कृत्तिमान्। सोपि तपसि निरतः। तस्य पुत्रः कर्दमः। कर्दमस्य पुत्रः अङ्गदः। अङ्गदस्य पुत्रः अतिबलः(अङ्गः)। अङ्गः भूमण्डलस्य परिपालनं योग्यरीत्या अकरोत्। अतिबलः मृत्योः अनुजां सुनीतां परिणीतवान्। अतिबलस्य वैनः इति पुत्रः जातः। वैनाद् उत्पन्ः एव पृथुः।

## जन्म 
पृथुः अयोनिजः। स्त्रीगर्भं वैना जन्म प्राप्तवान्।  पृथोः पिता वैनः नास्तिकः आसीत्। सः नास्तिकः इति कृत्वा भूमौ महान् क्षामः उत्पन्नः। भूदेवी अमूल्यानि वस्तूनि स्वगर्भे गोपितवती। वैनस्य नास्तिकबुद्धिं दृष्ट्वा ऋषिभिः सः नाशितः। तदानीं लोकम् अराजकम् अभवत्। तदा पालनार्थं कस्यचित् राज्ञः सृष्ट्यै वैनस्य देहस्य मन्थनं कृतवन्तः। आदौ कृष्णवर्णीयः धूमः ततः उद्भूतः। वैनस्य पापरूपः स धूमः समाप्तः। ततः वैनस्य दक्षिणबाहोः मथनेन सुन्दरः कश्चित् पुरुषः उत्पन्नः। वैनस्य अंशादुत्पन्नस्य तस्य नाम वैनः इति कृतम्  । एतां घटनाम् आश्रित्य कुमारसम्भवेपि कश्चन श्लोकः दृश्यते।
यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे।
भास्वन्ति रत्नानि महौषधींश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम्॥

## भूमेः पालनम् 
वसुन्धरा पूनरपि फलवती अभवत् इति जनानां कष्टानि नष्टानि। तदानीं वैनः आयुधानि धृतवान्। ततः भूमिं आश्वस्तवान् च। अहं सर्वाभ्यः आपद्भ्यः त्वां रक्षिष्यामि इति। तदा आरभ्य भूमेः पृथिवी, पृथ्वी इत्यपि नामान्तरं सञ्जातम्। अत्र भूमेः पुनर्जन्म दत्त्वा तं पालयति इति पृथुः भूमेः पिता इति किञ्चन मतम् । तथा च भूमेः भरणं करोति इति कारणतः पृथुः भुवः भर्ता इति मनुस्मृतौ च उक्तं वर्तते। 

## चक्रवर्तिता 
लघुचित्रम्|पृथोः यज्ञाश्वं चोरयन् इन्द्रः
पृथुम् आदिराजः इति वायुपुराणं वदति। पृथोः हस्ते चक्रस्य चिह्नं आसीत्। इदं विष्णोः सुदर्शनचक्रस्य एव चिह्नम्। अतः पृथुः सुदर्शनधारिविष्णुरूपः इति केचित्। एवं चक्रचिह्नस्य सत्त्वात् पृथुः चक्रवर्ती इति प्रथितः। तदनन्तरं सः अखिलस्य भूमण्डलस्य अधिकारी अपि अभवत्। तदनन्तरं सर्वे अपि महान्तः भूपतयः चक्रवर्तिपदेन उच्यन्ते। चक्रवर्तित्वं नाम विष्णोरंशस्य धारणम्। अतः राजा देवसमानः इत्यपि भावः भारतीयपरम्परायां पृथोः आगतः। राजा प्रत्यक्षदेवता इति कथनस्यापि इदमेव कारणम्।

## पुत्रत्वम् 
लोके ऐदम्प्राथम्येन पुत्रशब्दभाक् पृथुः एव। स्वपितरं वेनं सः नरकाद् उद्धृतवान्। तस्य नरकस्य नाम पुम् इत्यासीत्। तदनन्तरं सर्वेपि सुताः स्वपितॄन् नरकाद् विमुच्य पुत्रनामभाजः अभवन्। उक्तं च विष्णुधर्मोत्तरपुराणे 
पुन्नामनरकाद्यस्मात् त्रायते पितरं सुतः।
तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा॥ इति।

## अश्वमेधयागः 
पृथुः नवनवतिं अश्वमेधयागान् परिसमापितवान्। शततमे यागे तस्य अश्वस्य चौर्यम् इन्द्रेण कृतम्। परन्तु विष्णुः पृथवे समग्रम् अनुग्रहं दत्तवान्। एतेन इन्द्रस्य अपराधस्य क्षमा पृथुना कृता। सनत्कुमाराः आगत्य विष्णुध्यानविषये पृथुं बोधितवन्तः इत्यपि कथा श्रूयते।

## परिवारः 
पृथोः माता अथवा पत्नीरूपेण भूम्याः वर्णनं वर्तते। तथा च अर्चिः इत्यपि पृथोः पत्नी। इयम् अर्चिः लक्ष्म्याः अवतारः इत्यपि विश्वासः। पृथोः पुत्रः अन्तर्धानः। अन्ये च हर्यक्षः धूम्रकेशः वृकः द्रविणः इति च पुत्राणां नामानि। पौत्रश्च प्राचीनबर्हिः। शुक्राचार्यः अङ्गिराः च तस्य गुरवः। 

## उल्लेखाः 
वर्गः:प्राचीनराजाः
शाकाहाराः प्राणिनः

ये शाकमात्रेण जीवन्ति, मांसं कदापि न खादन्ति, ते शाकाहाराः प्राणिनः यथा गौः ,महिषी, अजा।तेषाम् एतानि लक्षणानि -   
* १ दन्ताः पृथवः स्थूलाः च।    
* २ नखानि अतीक्ष्णानि।    
* ३ चर्वणम् कृत्वा अन्नं निगिरन्ति।    
* ४ हनुसन्धिः ऊर्ध्वं तथा अधः चलति, वामतः दक्षिणतः अपि चलति।    
* ५ जिह्वा मृदुस्पर्शा।    
* ६ जलपानकाले जिह्वा मुखाद् बहिः न आगच्छति।    
* ७ अन्त्रस्य दैर्घ्यम् अधिकम्म्।प्रायः शरीरदैर्घ्यस्य चतुर्गुणितम् अन्त्रदैर्घ्यम्। अतः भक्षितम् अन्नं प्रदीर्घ-कालेन देहाद् बहिः निःसरति।    
* ८ यकृत् तथा वृक्कौ इति एते अवयवाः ह्रस्वाः।    
* ९ जठरे हायड्रोक्लोरिक-अम्लस्य प्रमाणम् अल्पम्।    
* १० देहस्थितिः क्षारप्राया।    
* ११ नवजातस्य अर्भकस्य जन्मनः आरभ्य दृष्टिः अस्ति।    
* १२ स्वेदः अस्ति।    
* १३ नेत्रे अर्धवर्तुलाकारे स्तः।    
* १४ रात्रौ मन्दं पश्यन्ति, दिवा स्पष्टं पश्यन्ति।    
* १५ यूथं कुर्वन्ति।    
* १६ आघ्राणशक्तिः मन्दा।    
* १७ क्षुधाकुलाः चेत् अपि स्वशावकान् न खादन्ति।  
----------------------- 

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:प्राणिविज्ञानम्
जी२०

G20 - जी २० (विंशतिः राष्ट्राणां समूहः) इत्येका अन्ताराष्ट्रिया संस्था विद्यते । जी-२० (वैंशतः)
विंशतीनां वित्तमन्त्रीणां तथैव सेण्ट्रलबैंकसमूहस्य नियन्त्रकाणां (governors of centrel banks) समूहः जी-२० अथवा विंशतीनां समूहः (वैंशतः) इति कथ्यते । यो हि विश्वस्य विंशतीनाम् प्रमुखार्थव्यवस्थानां वित्तमन्त्रीणां तथा केन्द्रियवित्तकोषनियन्त्रकाणां सङ्घटनं वर्तते । अस्य स्थापना १९९९तमे ख्रिस्ताब्दे अभवत् । अस्मिन् सङ्घटने उनविंशतिः देशाः यूरोपीयसङ्घः च सम्मिलिताः सन्ति । अस्य सङ्घटनस्य प्रतिनिधित्वं यूरोपीयसङ्घीयपरिषदः अध्यक्षेण यूरोपीयकेन्द्रियवित्तकोषै च क्रियते । द्वादशतमस्य वैंशतस्य शिखरसम्मेलनस्य आयोजनं २०१७ तमे वर्षे जुलाइमासस्य ७म ८मयोः दिनाकयोः जर्मनीदेशस्य हैम्बर्गनगरे एन्जेलामर्केलमहोदयस्य आध्यक्षे अभवत् । 

## सदस्यता 
अस्य सङ्घटनस्य सदस्यराष्ट्राणि वर्तन्ते - 

# अर्जेण्टीना 
# ऑस्ट्रेलिया 
# ब्राज़ीलदेशः
# कनाडा 
# चीन-जनवादी-गणराज्यम्
# यूरोपीयसंघः
# फ़्रान्सदेशः
# जर्मनीदेशः
# भारतराष्ट्रम्
# इंडोनेशिया
# इटली 
# जापानदेशः
# मेक्सिको 
# रूसदेशः 
# अरबदेशः  
# दक्षिण-अफ़्रीका
# दक्षिण-कोरिया 
# तुर्की
# राज्यसङ्घः (यूनाइटेड किंगडम्)
# संयुक्तराज्य-अमेरिका

## वर्तमानः अध्यक्षः - नरेन्द्र मोदी (२०२३)
वैंशतसम्मेलने प्रतिनिधिरूपेण नवदशदेशानां प्रतिनिधयः सम्मिलिताः भवन्ति, तथा चैकः यूरूपसङ्घः भवति । नेतृणां शिखरसम्मेलने नवदशदेशानां नेतारः यूरोपसङ्घस्य नेता चैते सम्मिलिताः भवन्ति । मन्त्रिस्तरीयेषु सङ्गोष्ठीसु नवदशदेशानां वित्तमन्त्रीणां केन्द्रियवित्तकोषस्य नियन्त्रकाणां तथैव यूरपसङ्घस्य वित्तमन्त्रि-केन्द्रियवित्तकोषनियन्त्रकौ च एते भागं गृह्णन्ति ।

स्पेनदेशः अस्य एकः स्थायी अतिथिः अस्ति‌ यः प्रतिवर्षम् आमंत्र्यते ।

प्रतिवर्षं स्पेनदेशम् अतिरिच्य‌ वैंशतस्य अतिथिषु दक्षेसराष्ट्रसङ्घस्य (दक्षिण-एशिया-राष्ट्रसङ्घटनम्)  अध्यक्षः अफ्रीकासङ्घस्य अध्यक्षः तथा च अफ्रीकायाः विकासार्थं सहयोगिसमूहस्य प्रतिनिधिः, तथैव वैंशतस्य अध्यक्षः आमन्त्र्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली

वर्गः:देशाः
एदिर्ने

**एदिर्ने** (; ; ), तुर्कीस्य नगरम् अस्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* www.edirne.bel.tr

वर्गः:तुर्की
मॉडर्न विद्या निकेतन विद्यालयश्शृंखला

**मॉडर्न विद्या निकेतन (MVN )**  विद्यालयः फरीदाबादनगरे संनिवेशिन्ति| एषा  माधयमास्त्याङ्ग्लभाषा | एषा  केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड इत्येन स्वजास्ति |   

## सन्दर्भ 
वर्गः:भारतस्य विद्यालयाः
महाराज जयचामराजेन्द्र वडियर्

महारजः जयचामराजेन्द्र वडियर् मैसूरु राजसंस्थानस्य पन्चविम्शततम महराजः आसीत् । असौ महान् तत्त्वज्नः, सङ्गीतज्नः, राजनैतिकचिन्तकः चापि आसीत्।

## **बाल्यं यौवनं च** 
जयचामरज वडियर् महोदयः १९१९ तमे वरषे जुलै मासस्य अश्टादशतमे दिवसे संजातः । एष: युवराजः कण्टीरव नरसिंहराज वडियर् युवराणि केम्पुचेलुवजम्मण्णि तयो: अपत्यः । अस्य विद्याभ्यासं मैसूरु नगरस्य महारजास् कालेज् मध्ये अभावत्। अस्य पितृव्यस्य नाल्वडि श्रिकृष्णराज वडियर् महोदयस्य मृत्योरनन्तरम् जयचामराज महोदयेन १९४० तमे वर्षे सेप्तेम्बर् मासस्य अष्टमे दिने मैसूरु राजसंस्थनस्य राजसिंहासनम् आरुह्यते। पश्चात् १९४४ तमे वर्षे महोदयः महाराणीं त्रिपुरसुन्दरी अम्मण्णीं विवाहितवान्। यदा १९४७ तमे वर्षे भरतदेशः परतन्त्रात् मुक्तो अभवत् सार्वभौमत्वम् त्यक्त्वा प्रजातन्त्रम् प्रति उपकर्तुम् प्रथमः जयचमराज वडियर् महोदयः एव आसीत्। 

## **सङ्गीतप्रेमः**  
महराज महोदयः पाश्चात्य तथा कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते परिणीतः आसीत्। लन्डन् नगरस्य गिल्डाल् स्कूल् आफ् म्यूसिक् इतः "लैसेन्शियेट्" पदवीं तथा विश्वख्यातः ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्युसिक् इतः सम्मानार्थक फेल्लो पदवीम् प्राप्तवान्। विद्वान् वेङ्कटगिरियप्प महोदयस्य पालने वीणवादनं आस्थानविद्वान् श्रिवासुदेवाचर्यस्य गुरुत्वे शास्त्रीयसङ्गीतम् च महाराजेन अधिगतः । "ब्रह्माण्ड वलये", "चामुण्डेश्वरी पालय माम्", "भजरे मानस", "श्रीविद्यां ललिताम्" इत्यादयः महाराजेन विरचित कृतयः। 

अद्वैतवेदान्तः भगवत्गीता कुण्डलिनियोगः इत्यादि विषयेषु महाराजमहोदयः ग्रन्थानि रचितवान्। ऋग्वेदस्य पुराणानां कन्नडभाषायाः प्रचीनग्रन्थानां कन्नाडानुवादं महाराजमहोदयेन प्रायोजितम्। १९७४ तमे वर्षे सेप्तेम्बर् मासे २३ तमे दिने बेङ्गळूरु नगरस्थे राजप्रासादे महाराजः जयचामराजेन्द्र वडियर् महोदयः स्वर्गं प्राप्तवान्। तेषां विषये ख्यातकविकुवेम्पु महोदयः उक्तवान् - "अन्ये जनाः तु सिंह्मासनम् आरुह्य राजानः भवन्ति, परं एतैः सिंह्मासनं परित्यज्य महाराजो भूतः" इति।
रघुवर दास

**रघुवर दास**  भारतदेशजाराजनीत्ज्ञ झारखंडराज्येऽस्ति | 

## सन्दर्भ: 
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९५५ जननम्
संगोल्लि रायण्णः

## परिचयः 
संगोल्लि रायण्णः महोदयः प्रसिद्धः स्वतन्त्र सेनानिः आसीत् । सः कर्णाटकस्य कित्तूरु राज्यस्य सेनाधिपतेः रूपे कार्यं निर्वाहितवान् ।
रायण्णः १७५८ तमे वर्षे आगास्त् मासस्य पञ्चादश तमे दिने उत्तरकर्णाटकस्य संगोल्लि ग्रामे जातः । सः कुरुब-गौडा समुदाये जन्मं प्राप्तवान् । 

## स्वातन्त्रा संग्रामे योगदानां 
नवदशतमे शतके यद आङ्ग्लदेशिकाः कित्तूरु राज्यस्य राणि चेन्नम्मा पीडयन्ति स्म तदा रायण्णः ग्रामस्थान् जनान् एकीकृत्य तेषां नायको भूत्वा परदेशीनां आङ्ग्लानां गृहान् अवदहति स्म, तेषां राजकोशान् चोरयति स्म च । ईदृशौः व्यवहारैः क्रोधिताः आङ्ग्ल जनाः तस्य तस्य बन्धूनां भूमीं सम्पदं च स्ववशं अकुर्वन् । राणिचेन्नम्मायाः सङ्ग्रामे रायण्ण महोदयः प्रमुखं पात्रं अवहन् । यदा सा राणी वीरगतिं प्राप्ता तदापि एषः वीरपुरुषः पराजयं न स्वीकारं अकरोत् । 

निगूडरूपेण निपुणतया च वारं वारं सः आङ्ग्ल सैनिकान् उपरि आक्रमणं कुर्वन् आसीत् । परन्तु विधिविपर्यासेन कस्यचित् द्रोहिणः सहायेन आङ्ग्लाः तं बन्धी कुर्वन्ति स्म । तेषां बन्धने एतेन शूरेण १८३१ तमे वर्षे जनवरि मासस्य २६ तमे दिवसे वीरस्वर्गं प्राप्तः । तस्य अन्तिमक्रया नन्दगड ग्रामे कृता । 

अद्यापि राणि चेन्नम्मायाः रायण्ण महोदयस्य च वीरगाया जनाः गानरूपे गायन्ति । रायण्ण महोदयस्य स्मरणे २०१५ तमे वर्षे कर्णाटक राज्यसर्वकारः बेङ्ग्लूरु नगरस्य रैल् स्थानकस्य नामं " क्रान्तिवीर संगोल्लि रायण्ण रैल्स्थानकं " इति नामतस् अकरोत् ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
महात्यागी

महात्यागी  नाम एकं खण्डकाव्यम्  भवति I विद्वान् एम् .ओ .अवरा महोदयेन   १९६९ तमे काले कैरल्याम् रचितः एषः ग्रन्थः  कदाचित् केरलसर्वकलाशालायां पाठ्यग्रन्थः आसीत् I कैरल्यां  रचितस्य ग्रन्थस्य जनप्रियतया सप्तभाषासु अस्य विवर्तनम् अभवत् I १९७२ तमे वर्षे   नारायणपिषारोटिमहोदयेभ्यः  तु अस्य ग्रन्थस्य संस्कृतविवर्तनं कृतः Iस्रोतभाषा ग्रन्थे तु ग्रन्थकर्त्ता येशुक्रिस्तोः अन्त्यसमये  तेनोक्तं सप्तवाक्यानां वर्णना संगीते सप्तस्वराणां प्राधान्यं यथा तथा वर्णयतिI

संस्कृत पण्डितः के.पि .नारायणपिषारोटिमहोदयः  कैरलीभाषायाः कृतीनां  संस्कृतानुवादेनकृतिपरिचयः तद्वत् संस्कारपरिचयः च कर्तुं प्रयत्नीकृतः I  

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:संस्कृतसाहित्यम्‌
मांसाहाराः प्राणिनः

ये मांसमेव खादन्ति, ते मांसाहाराः प्राणिनः।य़था व्याघ्रः, सिंहः।ये मांसमपि खादन्ति, शाकमपि खादन्ति, ते मांसाहारेषु न गणनीयाः। तेषां मिश्राहाराः प्राणिनः इति स्वतन्रादत गणना भवति, यथा कुक्कुरः, मार्जारः।
मांसाहारप्राणिनाम् एतानि लक्षणानि -  
तेषाम् एतानि लक्षणानि -  
* १ दन्ताः तीक्ष्णाः।    
* २ नखानि तीक्ष्णानि।    
* ३ चर्वणम् अकृत्वा अन्नं निगिरन्ति।    
* ४ हनुसन्धिः केवलम् ऊर्ध्वं तथा अधः चलति।    
* ५ जिह्वा खरस्पर्शा    
* ६ जलपानकाले जिह्वा मुखाद् बहिः आगच्छति।    
* ७ अन्त्रस्य दैर्घ्यं न्यूनम्।प्रायः शरीरदैर्घ्यतुल्यम् अन्त्रदैर्घ्यम्।अतः भक्षितम् अन्नं अल्पेन कालेन देहाद् बहिः निःसरति।    
* ८ यकृत् तथा वृक्कौ इति एते अवयवाः विशालाः।तेन मांसाहाराद् उत्पन्नानि विषद्रव्याणि शीघ्रं तथा अनायासं शरीराद् बहिः निष्क्रमन्ति।    
* ९ जठरे हायड्रोक्लोरिक-अम्लस्य प्रमाणम् अधिकम्।तेन मांसपचनं सुकरं भवति। 
* १० देहस्थितिः अम्लप्राया।    
* ११ नवजातस्य अर्भकस्य पञ्च दिनानि यावत् दृष्टिः नास्ति।    
* १२ स्वेदः नास्ति।    
* १३ नेत्रे वर्तुलाकारे स्तः।    
* १४ रात्रौ स्पष्टतरं पश्यन्ति।    
* १५ यूथं न कुर्वन्ति।    
* १६ आघ्राणशक्तिः तीक्ष्णा।    
* १७ क्षुधाकुलाः चेत् स्वशावकान् अपि खादन्ति।  

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

 
वर्गः:प्राणिविज्ञानम्
---------------------------------
सहसा विदधीत न क्रियाम्

= **सहसा विदधीत न क्रियाम्** =

### **महाकवि भारवेः किरातार्जुनीयम्** 
अविचारितेऽर्थ सहसा शब्दस्य प्रयोगः कोशकारैः आम्नातः l अत एव महाकविना भारविना 

अपि नीतिवाक्यरूपेण अयं पद्यांशो उपन्यस्तः l महाकवेः भारवेः महाकाव्ये किरातार्जुनीये 

शतशः सूक्तयः उक्ताः सन्ति lअस्याः सूक्त्याः महत्वं अत्यधिकं विद्यतेl सूष्टुक्तं भारविना 

महाकविना यत् कोऽपि जनः सहसा किमपि कार्यं न विदधीत ,यतो हि अविवेकः परमापदां 

पदमस्ति l महाकविनोक्तः सम्पूर्णः श्लोकः विद्यते –

        "**सहसा विददीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् l**

**        वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुनलुब्धाः स्वयमेव सम्पदःll"**

अस्मिन् संसारे यः जनःसम्यक् रूपेण विचार्य कार्याणि करोति ,स एव ऐश्वर्यशालि भवति l 

श्लोके पठितानां कतिपयशब्दानां तात्पर्यस्य स्पष्टिकरणं आवश्यकम् अस्ति l को नाम विवेकः?

कश्च अविवेकः?विवेकस्य मानवजीवने कीदृशी उपयोगिता इत्यादीनां प्रश्नानां समाधानमपि 

आवश्यकं दृश्यते lभारतीयमनीषानुसारेण पुण्यापुण्ययोः ,सद् -असतोः ,कर्तव्याकर्तव्ययोः 

श्रेयः प्रेयसोः चापि येन साधनेन विधिवद् विवेचनं भवति तदेव विवेकः उच्यते l एतत् 

अतिरिक्तः अविवेकशब्दवाच्यः l विवेक एवेह जगति ज्ञानमिति ,बुद्धिरिति धीरिरिति च

व्यवह्लीयते l विवेक एव सुखस्य मूलं,शान्तेः निधानं ,धृत्या निदानं ,श्रियः आश्रयः ,गुणानां 

आगारः,विभवस्य भूमिः,उन्नतेः साधनं ,सत्कर्माणाम् आकारः,विनयस्य कारणं च l ये जनाः 

विवेकपूर्वकं किमपि कार्यं कुर्वन्ति तेषां कृते नास्ति कष्टावसरः ll  

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
अयातुल कुरसी

लघुचित्रम्|Chinese 18th-century bowl with an inscription of Ayat al-Kursi
**महासनस्य अयातम्** (Arabic: آيَة الْكُرْسِي, *ʾāyat al-kursī*) कुरआन शास्त्रे द्वितीय अध्यायस्य पञ्चपञ्चाशोऽधिकद्विशततमः अयातम् अस्ति৷ एष न किमपि वदति विना अल्लाहस्य एकत्वताः अनन्यताः च निष्ठत्वश्च सन्ति।

## पाठानुवाद 
## पश्यन्तु च 
* सूरा अल-इखलास
* सूरा अल-नास
* सूरा अल-अस्र
* सूरा अल-फतिहा

## सन्धर्भानि 
वर्गः:इस्लाममतम्
वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः
लघुशब्देन्दुशेखरः

लघुशब्देन्दुशेखरः

पातञ्जले महाभाष्ये कृतभरिपरिश्रमः । 

शिवभट्टसुतो धीमान् सतीदेव्यास्तु गर्भजः ॥ १ ॥ 

याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात् । 

शृङ्गवेरपुराधीशाद् रामतो लब्धजीविकः ॥ २॥ 

नत्वा फणीशं नागेशस्तनुतेऽर्थप्रकाशकम् । 

मनोरमोमार्द्धदेहं लघुशब्देन्दुशेखरम्।।

ग्रन्थसमाप्तिग्रन्थप्रचारादिप्रतिबन्धकदुरितप्रशमाय (१)समुचिता यनमस्काररूपं मङ्गलमाचरन् शिष्यशिक्षाये (२)व्याख्यातृश्रोतृणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च निबध्नाति-मुनित्रयमिति। कारकविभक्तेर्बलवत्त्वाद् (३) द्वितीया । परिभाव्येति । तच्छब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकत्वात् प्राचामुक्तीस्तिरस्कृत्येत्यर्थः, मुनित्रयोक्तीविचार्येत्यर्थो वा । 'परिभावस्तिरस्क्रिया' इति कोशात्तिरस्काराथकस्य धातोर्विचारार्थकत्वेऽपि न बाधकम् । धातूनामनेकार्थत्वात् । अत एव 'परौ भुवोऽवज्ञाने' ( ३।३।५५ ) इति सङ्गच्छते । एतेन स्वग्रन्थस्य प्राचीनग्रन्थैरगतार्थता (१)समूलत्वञ्च ध्वनितम् । भाविनोऽपि बुद्ध्या विषयीकरणादियमिति निर्देशः । सिद्धान्तप्रकाशकत्वेनातिदुरूहग्रन्थान्तरेभ्यः सिद्धान्तज्ञाने जायमानस्य क्लेशरूपसन्तापस्य (२)शामकत्वेन च कौमुदीसादृश्यम् । (३)अनेन (४)वैयाकरणसिद्धान्ता विषयाः, (५)तज्ज्ञानं प्रयोजन (६)तज्जिज्ञासुरधिकारीत्यादि सूचितम् !!

अइउण् (मा० सू० १) (१)एषां (२) क्रमबोधकत्वेऽपि 'आदिरन्त्येन' (१।१।७१) इत्यनेनैकवाक्यतया (३)वृत्तिपरिच्छेदकत्वेन संज्ञासूत्रत्वम् । क्रमस्य संज्ञाद्वारैवोपयोगात् । एकवाक्यता चादिरकारादिरन्त्येनेता तत्सदृशेन णकारादिना सहोच्चार्यमाण आद्यन्ताक्षिप्तानां संज्ञेति। 'स्वौजस' (१।१।२) इत्यादीनामप्येतदेकवाक्यतया सुबादिसजासत्रत्वं (४)स्वादिविधायकत्वञ्चेति बोध्यम् । एषु (५)संहिताया अविवक्षया

न संहिताकार्यम् । अनुकरणत्वेन (१)सौत्रत्वाच्च वर्णेभ्यो न विभक्त्युत्पत्तिः । कारप्रत्ययोऽपि न, (२)बाहुलकात् ।

यत्त (३) उपजीव्यविरोधात् सन्धिर्न । तथा हि अनादिसञ्जाग्रहकाले 'आद् गुणः' (६।११८७) इत्यादीनामनिष्पत्त्या तदप्रवृत्तावविकृतरूपाकारादिषु गृहीताजादिपदशक्तिः पश्चादच्प्रत्याहारे ज्ञाते उपेन्द्र इवात्रापि तत्प्रवृत्तौ विरुद्ध्येत । न हि सन्धिकार्ये कृतेऽविकृतरूपश्रवणं भवति' इति । 

तन्न । पुनरच्पदस्यार्थान्तरे शक्त्यग्रहेण तद्विरोधाभावात्(१) । न च सन्धौ सन्देहः । व्याख्यानतो निर्णयसम्भवात् ।

ननु चतुर्दशसूत्र्यामक्षरसमाम्नाय इति व्यवहारानुपपत्तिराम्नायसमाम्नायशब्दयोदे एव प्रसिद्धरित्यत आह-माहेश्वराणीति । महेश्वरादागतानीत्यर्थः । महेश्वरप्रसादलब्धानीति फलितम् । एवञ्चैवमानुपूर्वीका श्रुतिरेवैषा । तत्प्रसादात्पाणिनिना लब्धा । श्रुतिमूलकत्वादस्यैव वेदाङ्गत्वम(२) । प्रमाणम्

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।

कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तम् ' (पा० शि० ५७) । इति शिक्षावचनम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:व्याकरणग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
परिसरः

### भारत देशे 
भारत देशे प्राकृतिक सॊन्दर्यम् विपुलमस्ति | विभिन्नाः रुतुवः अस्य रमनियतां वर्धयन्ति | भारत वसुन्धरायाः शस्यष्यामलं , रमणीयं, नित्यनुतनं, मनोरञ्जनं रूपं जनानां चेतांसि आकर्षति | अत्र सोन्दर्यं दृष्ट्वा मुदिताः भवन्ति | अस्मान परितः यानि पञ्चमहभूतनि सन्ति तेषां समन्वयः एव परिसरशब्देन सूच्यते | अस्माकं जीवननिर्वहने परिसरस्य अतीव आवश्यकता अस्ति | नगरीकरनस्य , उद्यमीकरनस्य , जनसख्यास्फ़ोतस्य  च परिनांत परिसरः दूशितह् अस्ति | परिसरमालिन्यानि त्रिविधानि | वायुमालिन्यं जलमालिन्यम् , शब्दामालिन्यम् च |

### वायुमालिन्यं 
वायुमालिन्यं - बुहद्यन्त्रागारेन्यं सर्वदा निस्सरभ्द्यः  कलुषितविशानिलेभ्यः सर्वदा सञ्चरभ्द्यह् शतशो अथसहर्थ्रशा वाहनानां धुमेम्य अपि वायुः प्रदूषितः |
लघुचित्रम्|जलमालिन्यम्
लघुचित्रम्|वायुमालिन्यं

### जलमालिन्यम् 
जलमालिन्यम्- यन्त्रागारेभ्यः निष्कास्यमाननि रासायनिक वस्तुयुक्तानि दुषितजलानि , स्नानशोचालयानम् मलिनजलानि च नलिकाभिः नदी प्रति प्रेषयन्ति | एतेन जलमालिन्यम् भवति |

### शब्दमालिन्यम् 
शब्दमालिन्यम् - यन्त्रागरानां  कर्कशशब्दॆह् ध्वनिवर्धकानाम् , विविधकार्यनां , वाहनानां च शब्दॆह् नित्यं प्रदुषणम् वर्धते एव |
हैदर अली

### परिचयः 
दज नमस्ते नमस्तुभ्यं नमोऽस्तु परमात्मने

### शासनम् 
### अन्यविशेषाः 
कतिचन जनैः सः मैसूरु राज्यस्य "नवाब्" इत्यपि स्मृतः। तस्य शासने प्रचलित मैसूरु राज्यस्य आर्थिकस्थितिः आङ्गलानां देशात् उत्तमः आसीत्। तस्य पुत्रस्य तिप्पु सुल्तानस्य शासनकाले अपि राज्यस्य आर्थिकस्थितिः अभिवर्धयन् आसीत्। क्री. श. १७८२ तमे वर्षे स्वस्य पृष्ठे जातस्य कर्करोगस्य कारणात् तस्य मृत्यु अभवत्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
रघूत्तमतीर्थः

श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः भारतीयः तत्त्वज्ञः यतिः च आसीत् | ते भावबोधाचार्यः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसन् | असौ द्वैततत्त्वप्रतिपादकः उत्तरादिमठसंस्थानस्य चतुर्दशतमः पीठाधिपतिः आसीत्| अनेन श्रीमन्मध्वाचार्यः श्रीजयतीर्थः आदिभिः विरचितानां ग्रन्थानां उपरि भाष्यानि लिकितानि | 

## जीवनकालम् 
श्रीपादमहोदयस्य जन्म कर्णाटकप्रान्तस्य मलखेड् इति ग्रामे एकस्मिन् ब्राह्मणपरिवारे अभवत् | तेषां माता गङ्गाबाई पिता ग्रामस्य भूमिपतिः सुब्बभट्टः च | बाल्ये रामचन्द्रः इति नाम आसीत् महोदयस्य | एकदा उत्तरादिमठसंस्थानस्य पीठाधिपतिः श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयः भिक्षाटनार्थं मण्णूरु ग्रामं आगच्छत् | सुब्बभट्ट-गङ्गाबाई दम्पतिः यादा पुत्रहीनः आसीत् तदा तौ श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयं पूजयित्वा एव असौ सुपुत्रं प्राप्तवन्तौ | एतदर्थं तं रामचन्द्रं श्रीरघुवर्यतीर्थमहोदयं समर्पयन्तः स्म | रघुवर्यतीर्थेन पालितः रामचन्द्रः यदा सप्तवर्षीयः आसीत् तदा उपनयनं कृत्वा सन्यासदीक्षां स्वीकृतवान् | सन्यासाश्रमं प्रविष्य तु महोदयः "रघूत्तमतीर्थः" इति नाम्ना ज्ञायते स्म | अस्मिन् काले महोदयेन श्रीमान् आद्यवरदाचार्यः नाम पण्डितस्य निदेशे उपनिशत् , वेदान्तः, न्यायसुधादि ग्रन्थाः प्राधिगताः | 

१५५७ तमे वर्षे श्रीरघुवर्यतीर्थश्रीपादस्य विष्णुपादप्राप्तिरनन्तरं श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः उत्तरादिमठमहासंस्थानस्य पीठाधिपतेः रूपे कार्यं आरब्धवान् | अस्मिन् वेलायां संस्थाने आध्यात्मिकी तथा लोकायिका सम्पदं प्रभूत्प्रमाणे वर्धिता आसीत् | सर्वत्र स्र्वदा च महोदयस्य आदरं राजासन-मुकुट-पुंयान-छत्र-चामर-ध्वज-पुष्पैः सह कृतवत् आसीत् | श्रीपादमहोदयेन भक्तानां हिताय अनेके चमत्काराः कृताः | 

६० वर्षपर्यन्तं संस्थानस्य नेतृत्वं निर्वहन् श्रीरघूत्तमतीर्थश्रीपादः १५९५ तमे वर्षे स्वशिष्यं श्रीवेदव्यासतीर्थश्रीपादं प्रदाय पौषमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशिदिने बृन्दावनं प्रविष्टवान् | अद्यापि तमिळ्नाडुप्रान्तस्य तिरुकोविल्लूरु नगरेस्थः तेषां बृन्दावनं द्रष्टुं आराधयितुं च सहस्राः जनाः यान्ति | 

## कृतयः 
वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
भवानीपुरमन्दिरम्

**भवानीपुरं शक्तिपीठं** बाङ्ग्लादेशस्य राजशाही-विभागस्य बोगरा-मण्डले स्थितम् अस्ति। करातोया-नद्याः तटप्रदेशे स्थितस्य एतस्य मन्दिरस्य ५१ शक्तिपीठेषु गणना भवति।

## महात्म्यम्
हिन्दूपौराणिक-आख्यानस्य अनुसारं सत्ययुगे प्रजापतिः दक्षः यज्ञस्य आयोजनम् अकरोत्, परन्तु सः स्वस्य यत्रे स्वपुत्र्याः सत्याः पतये शिवाय आमन्त्रणं नायच्छत्। सती स्वपत्युः अपमाननं सोढुं न शक्तवती, अतः सा यज्ञकुण्डे आत्मदाहम् अकरोत्। सत्याः देहत्यागस्य दुःखदघटनायाः आहतः भगवान् शङ्करः सत्याः पार्थिवं शरीरं स्वस्कन्धे प्रस्थाप्य ताण्डवं नृत्यम् आरब्धवान्। भगवन्तं शिवम् एतादृशात् आचरणात् वारयितुं भगवान् विष्णुः सत्याः पार्थिव-शरीरं सुदर्शनचक्रेण खण्डितम् अकरोत्। ततः मातुः सत्याः खण्डित-पार्थिव-शरीरस्य अङ्कानि, आभूषणानि च भारतीय-उपमहाद्वीपस्य विभिन्नेषु भागेषु इतस्ततः पतितानि, तानि स्थआनानि शक्तिपीठरूपेण पूज्यनीयानि मन्यन्ते। तेषु ५१ शक्तिपीठेषु अन्यतमं शक्तिपीठं भवानीपुरशक्तिपीठम्। एतस्य विषये मान्यताअस्ति यत्, अत्र मातुः सत्याः वाम-चरणस्य नूपुरं पतितम् आसीत् इति।  

भवानीपुरे शक्त्याः 'अपर्णा'-रूपस्य, कालभैरवस्य 'वामन'-रूपस्य च उपासना भवति। बाङ्ग्लादेशे स्थितम् एतत् शक्तिपीठं हिन्दूभ्यः प्रमुखं तीर्थ-स्थलं वर्तते।

## मन्दिरम्
एतत् मन्दिरं १२ वीघा-यावत् विशालस्य भूभागस्य मध्ये निर्मितम् अस्ति। मन्दिरस्य प्राङ्गणे एकं शिवमन्दिरं, कालभैरवमन्दिरं च स्थितमस्ति। मन्दिरस्य उत्तरे सेवा-आङ्गन-नामकं स्थलम् अस्ति, तेन सह शङ्खपुकुर-तडागः अपि विद्यते। तस्य तडागस्य निर्माणं कश्चन राजपरिवारः अकारयत्। प्रतिवर्षम् एतस्य मन्दिरस्य प्राङ्गणे माघ-पूर्णिमायाः, रामनवम्याः, विजयादशम्याः च मेलायाः आयोजनं भवति।

## मार्गः
तीर्थयात्रिणः ढाका-महानगरात् भवानीपुरं गन्तुं यमुना-सेतोः मार्गं चेतुं शक्नुवन्ति। एतस्मिन् मार्गे सिराजगंज-मण्डले चंदाईकोना-नामकस्य स्थानस्य अनन्तरं घोगाबोटटोला-नामकं स्थलं समागच्छति। ततः महामार्गस्य पार्श्वे यानस्य माध्यमेन भवानीपुरमन्दिरं प्राप्तुं प्रभवन्ति। बोगरा-तः उत्तरदिशायाः आगम्यमानैः श्रद्धालुभिः क्रमेण शेरपुर-तः मिर्जापुर-तः घोगाबोटटोला-बस-स्थानकं यावत् प्राप्तव्यं भवति।

## प्रबन्धनम्
एतस्य मन्दिरस्य व्यवस्थापनं मन्दिरप्रबंधसमितिद्वारा भवति। स्वतन्त्रतायाः पूर्वं पाकिस्थानस्य भागरूपेण एषः भूभागः आसीत्, तस्मिन् समये शत्रु-सम्पत्ति-अधिनियमस्य आलम्बनेन एतस्य शक्तिपीठस्य भूमिभागस्य अविरतम् अतिक्रमणम् अभवत्। परन्तु कततः बाङ्ग्लादेशस्य हिन्दुश्रद्धालूनां प्रयासैः अधुना एतस्य मन्दिरस्य संरक्षणकार्यं प्रचलति।

## सन्दर्भः 
वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
राणा भगवानदास

**न्यायमूर्तिः (सेवानिवृत्तः) राणा भगवानदास** (२० दिसम्बर १९४२ - २३ फरवरी २०१५), पाकिस्थानीयायाः न्यायपालिकायाः कश्चन उच्च-सम्मानितः जनः आसीत्, यः पाकिस्थानीय-सर्वोच्च-न्यायालयस्य न्यायधीशः, कार्यवाहक-मुख्य-न्यायधीशः च आसीत्। सः पाकिस्थाने २००७ वर्षस्य न्यायिकसङ्कटकाले, अल्प-समयस्य कृते पदारूढः इफ्तिखार-मोहम्मद-चौधरी-महोदयः २००५ एवञ्च २००६ विदेशयात्राम् आसीत्, तस्मिन् समये कार्यवाहक-मुख्य-न्यायाधीशस्य कार्यभारम् अवहत्।एवं सः वारद्वयं प्रथमः हिन्दूः, द्वितीयः मुस्लिमभिन्नः च जनः आसीत्, यः पाकिस्थान-उच्चतम-न्यायालयस्य प्रमुख-कार्यभारी जातः। भगवानदासः पाकिस्थानस्य सङ्घीय-लोक-सेवा-आयोगस्य अध्यक्षरूपेण अपि कार्यम् अकरोत्। २००९ मध्ये सः सङ्घीय-नागरिक-सेवायाः चयनाय पीठस्य मुख्यकर्ता आसीत्।
## जीवनम् 
भगवानदासस्य जन्म २० दिसम्बर १९४२ दिनाङ्के सिन्ध-प्रदेशस्य नसीराबाद-जनपदे जातः आसीत्। तस्य जन्म कराची-महानगरस्य हिन्दू-सिन्धी-परिवारे अभवत्। सः अधिवक्तुः अध्ययनं कृत्वा इस्लामी-अध्ययने अनुस्नातकः जातः।

## कार्यवाहकः मुख्यः न्यायाधीशः 
९ मार्च २००७ दिनाङ्के पाकिस्थानीयः राष्ट्रपतिः मुशर्रफ-महाशयः मुख्य-न्यायाधीशं पदच्युतम् अकरोत्। ततः पाकिस्थानस्य सर्वोच्चन्यायिकपरिषद् (एसजेसी) तस्य विरुद्धम् आरोपान् निश्चितान् अकरोत्। अतः न्यायाधीशः भगवानदासः कार्यवाहकः मुख्यन्यायाधीशः अभवत्। परन्तु सः कानिचन दिनानि यावत् अज्ञातवासे निवस्य उक्तवान् यत्, सः हबारत-यात्रां गतवान् आसीत्। १५ मार्च २००७ दिनाङ्के तस्य तत्कालीन-निवासस्य घोषणायै पाकिस्थान-सर्वकारस्य आग्रहे सति उच्चतम-न्यायालये याचिका अभवत्। सः २३ मार्च दिनाङ्के पुनः गृहम् अगच्छत्। सः पाकिस्थाने प्रचल्यमानानां घटनानां विषये परिचितः आसीत्। भारतात् प्रत्यागत्य सः कार्यवाहक-उच्चन्याधीषस्य पदं स्वीकृतवान्। तस्य कार्यकालः २४ मार्च तः २० जुलाई २००७ यावत् आसीत्। तावत् पर्यन्तं पाकिस्थानस्य उच्चतम-न्यायालयः इफतिखार-मुहम्मद-चौधरी-महोदयं पुनः पदारूढम् अकरोत्।

## सन्दर्भः
मैथुनम्

मैथुनमेकम् क्रियास्ति। एतां जननार्थे रत्यार्थे वा मनुष्याः पशवश्च कुर्वन्ति। अस्यां क्रियायां शिश्नं योन्यां प्रविशति। एतां क्रियां आङ्ग्लभाषायां "sexual intercourse" वद्यते।
आरती

आरात्रिकः
हिन्दुउपासनायाः एका विधिः आरात्रिकः अस्ति। एतस्यां विध्यां आराधकः प्रदीप्तं ज्योतं वा तस्य समं कश्चित् विशेषं द्रव्यं
 वा आराध्यदेवस्य पुरतः  विधिपूर्वकः चक्राकारे भ्रामयति। दीपके घृतं वा तैलं वा कर्पूरं पूरयित्वा सः दीपकस्य ज्योतः प्रकटिकरोति। जनाःवैकल्परूपेण घृतस्य धूपस्य  सुगन्धितपदार्थानामपि  प्रयोगं कुर्वन्ति।   बहुशः एतस्मिन् समये भजनं कीर्तनं नृत्यमपि आयोजितम्। देवालयेषु आरात्रिकः प्रातःकाले सायंकाले एवं शयनकाले --रात्रिसमये मन्दिरस्य द्वारबन्धकाले भवति ।
प्राचीनकाले इयं विधिः विस्तृतरूपेण प्रचलितमं अभवत्। तमिलभाषायां अरात्रिकं दीप आराधनई  नाम्नेन ख्यातः। सामान्यतया पूजान्तकाले आराध्यदेवस्य आरात्रिकः भवति। 
आरात्रिकस्य नानाविधानि सामग्रीः प्रयोजिताः। तेषु विशेषो अर्थः विद्यते ।न केवलं आरात्रिककार्यं अपितु आरात्रिककाले उपस्थितिमात्रं पुण्यप्रदम्- इति जनाः मन्यन्ते। कोडपि देवस्य आरात्रिककरणसमये त्रिवारं पुष्पार्पणं करणीयम्।  तस्मिन् समये भेरीः पणवः आनकवादनमपि आवकार्यमस्ति।
आरात्रिक कर्तारः मनांसि एतादृशं कल्पयेत्--यत् स  पञ्चप्राणानां सहाय्येन आरात्रिकं कुर्वति। घृतस्य ज्योतिः जीवात्मनः प्रतिकः अस्ति। यदि भक्तः अन्तःकरणेन ईश्वरं आह्वयते तर्हि तं पञ्चारति इति ब्रूयते।आरात्रिकः एकस्मिन् दिने एकवारात् पञ्चवारः पर्यन्तं क्रियते ।तत् स्रर्वप्रकाराणां धार्मिकसमारोहेषु तथा उत्सवानां अन्ते क्रियते। एक पात्रात् शुद्धं घृतं गृहित्वा एकम संख्यया(3,5,7) ज्योतः रचयित्वा  पञ्चवारं आरात्रिकः क्रियते। प्रथमं दीपमालेन सह , द्वितीयं जलधृतं शंखेन सह, तृतीयं वारं स्वच्छवस्त्रेण सह, चतुर्थं आम्रपत्रेण सह वा पिप्पलपत्रेण सह, पञ्चमं वारं साष्टाङ्गेन सह अर्थात् शरीरस्य पञ्च अङ्गैःसह(मस्तिष्कः, ह्रदयः द्वौ स्कन्धौ, द्वो हस्तौ. द्वै जाह्लूःच) ।आरात्रिकः यथा पञ्चप्राणानां प्रतिको वर्तते तथा मनुष्यशरीरस्य पञ्चप्राणानां अपि प्रतिकःइति मन्यन्ते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली
वैकुण्ठैकादशी

आवर्षे चतुर्विंशति(२४) एकादश्यः आगच्छन्ति । सूर्यस्य उत्तरायणदिशि आगमनात् पूर्वं धनुर्मासे या एकादशी समायाती सा वैकुण्ठैकादशी अथवा मुक्कोटी एकादशी नाम्ना व्यवह्रियते । सूर्यः धनुर्राश्यां प्रविष्टानन्तरं मकरसङ्क्रमणस्य मार्गे या एकादशी आगच्छति सा मुक्कोटी एकादशी भवति । अस्मिन्दिने वैङ्कुटद्वारमुद्घाट्यते इति मत्वा वैष्णवालयेषु वैङ्कुटद्वारसविधे भक्ता उषःकाले एव भगवद्दर्शनाय आगच्छन्ति । अस्मिन् दिने महाविष्णुः गरुडमारुह्य त्रिकोटीदेवैः सह भूलोकम् आगत्य भक्तान् अनुगृह्णन्तीति धिया अस्य मुक्कोट्यैकादशी इति नाम आगतम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:एकादशी
कार्तिकदीपोत्सवः

**कार्तिक दीपं**, **त्रिकार्तिका** अथवा **कार्तिकै विलक्किडु** नाम प्रकाशानां उत्सवः केरळं, तमिलळुनाडु, श्रीलन्का प्रदेशे  आचर्यते। एषः उत्सवः कार्तिक मासे आगच्छति। कार्तिक मासस्य पूर्णचन्द्र दिवसः कार्तिक पूर्णिमा इति प्रसिद्धः। केरळे एषः उत्सवः 'त्रिकार्तिका' इति प्रसिद्धः।  उत्सव दिवसे भगवत्याः कार्तियायेण्याः स्वागतं क्रीयते।  तमिळुनाडु प्रदेशे नीलगिरि जनपदे लक्शब्ब इति उत्सवः आचर्यते। कार्तिक मासः अति मंगलकरः। कार्तिक मासः दीपावली पर्वदिनात् प्रारम्भं भवति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* केरलराज्यम्
* तमिळनाडुराज्यम्
* कार्तिकमासः
* मासाः

वर्गः:केरलराज्यस्य उत्सवाः
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
बालीयात्रा

बालीयात्रा इत्येषः उत्सवः अक्षरशः बालिं प्रति दीर्घा यात्रा इव । एतत् एषियाखण्डस्य महत् मुक्तवाणिज्यपर्व । एषः उत्सवः ओडिशाराज्यस्य कटकनगरस्य महानद्या तटस्य गदगदियाघट्टे आचर्यते । ओडिशानाविकाः सांस्कृतिकप्रचारार्थं वाणिज्यविस्तरणाय च , 
बालि, जावा (यवद्वीपः इति पूर्वतनं नाम), सुमत्रा (सर्वाणि इण्डोनेशियानगराणि), श्रीलङ्का (सिलोन् इति प्रसिद्धा) इत्यादिदूरप्रदेशं प्रति गच्छन्ति स्म। 
एतस्य स्मरणार्थं वर्षे कार्तिकमासस्य पौर्णमीतः ओडिशाजनाः एतम् उत्सवम् आचरन्ति । 

एषः उत्सवः सामान्यतः ओक्टोबर् मासस्य अन्ते वा नवेम्बरमासे वा भविष्यति । तदा ओडिशाजनाः महानद्याः ब्रह्मणीन्द्याः अथवा अन्येषां नदीनां तटेषु वा, सरोवरस्य समीपे वा, कूपस्य समिपे वा गत्वा सर्वे मिलित्व वर्णकागदैः, शुष्ककदलीपर्णैः, कर्केण निर्मितान् क्रीडनकनौकान् जले प्लावयन्ति स्म पूर्वजानां यात्रस्मरणार्थम् । एतत् आचरणं मनोहरं कर्तुं ते प्रभाते एव पूगीफले तैलदीपं ज्वालयित्वा जले प्लवयन्ति स्म । ओडिशाराज्यस्य इतिहासस्य स्मरणार्थं ते " आ का मा बोयै " इति गीतं गायन्ति।  कलिङ्गराज्यस्य 
(ओडिशारज्यस्य पूर्वतननाम) नविकानां दृष्ट्या चतुर्णां मासानां प्रामुख्यम् अस्मिन् गीते वर्णितम् अस्ति । पारादीप्-नगरे अपि एतत् पर्व बहु वैभवेन आचर्यते । ओडिशाराज्यस्य वैभवोपेतम् इतिहासम् एषः उत्सवः स्मारयति।  एषः मासः नाविकानाम् नौकायानार्थं प्रशस्तः इति मन्यते । नौकायाः नाम "बौय्टस्" इति।  अनुकूलवायोः सदुपयोगाय एषः उत्सवः कार्तिकपूर्णिमायाम् आरप्स्यते । बौय्टस् चालनाय वायुशक्तेः उपयोगार्थम् "अजल्ह" वा  महानौकापटाः उपयुज्यन्ते ।

"भालुकुनि ओश"/ "कुदुरुकुनि ओश ", "बडा ओश " इत्यादीनां साम्प्रदायकानि आचरणानि बालीयात्रायाः अङ्गभूतानि सन्ति। पूर्वं बालिकाः यात्रार्थं दूरप्रदेशं गतवतां भ्रातॄणाम् आगमनस्य प्रतिक्षाम् यत् कुर्वन्ति स्म तस्य स्मारकमस्ति "तपै" इत्येतत् यत् बालियात्रापर्वणः अविभाज्यम् अङ्गम् ।

कटक्-नगरे प्रतिवर्षं भाराबटिदुर्गप्रदेशस्य समिपे मुक्तजात्रारूपेण बालियात्रापर्व आचरन्ति। एषः एशियाखण्डस्य महान् उत्सवः इति परिगण्यते । अस्मिन् उत्सवे बालानाम् आकर्षणाय क्रीडानकापणाः, दैत्यचक्रम्, म्रुत्यकूपः, अपि च भोजनगृहाणि यत्र ओडिशाराज्यस्य विविधानि विशेषखाद्यानि (कटक् दहिबरा आलु धम् , तुन्क पूरि,गुप्चुप्, मतुरा केक् , बनारसि पान् इत्यादीनि) उपलभ्यन्ते ।  अत्र विविधाः सांस्कृतिककार्यक्रमाः अपि भवन्ति । प्रतिवर्षं सहस्राधिकाः जनाः देशस्य सर्वेभ्यः प्र्देशेभ्यः उत्सवस्य दर्शनाय अत्र आगचन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि
जगद्धात्रीपूजा

## जगद्धात्री
जगत् धरति इति जगद्धात्री । एषा देवता हिन्दूदेवतायाः पार्वत्याः अंशः इति परिगण्यते । इयं देवता भारतदेशस्य पश्चिमवङ्गे ओडिशायां च पूज्यते । एतस्याः आराधना पूजाविधयः च तन्त्रशास्त्रस्य अनुगुणं वर्तते यतोहि एषा सत्त्वगुणस्य प्रतीका इति अनुमन्यते । एवमेव दुर्गा रजोगुणस्य काली तमोगुणस्य प्रतीके स्तः । 

## कथा
दुर्गादेव्याः सृष्टेः अनन्तरम् इन्द्रवरुणवायुदेवाः स्वयं महच्छक्तियुक्ताः इति चिन्तितवन्तः । सर्वशक्तिवन्तः वयं यत्किमपि कर्तुं शक्नुयाम इति तेषां मनसि भावः उत्पन्नः । एवं ते सर्वेषां शक्तिप्रदायिनीं शक्तिं विस्मृतवन्तः । अतः आदिशक्तिः पार्वतीदेवी तेषां परीक्षणार्थं मायारूपं धृत्वा तेषां पुरतः एकं कुशं सृष्ट्वा उक्तवती – "हे देवाः ! एषः कुशः स्वीक्रियताम् ।" एतत् वाक्यं श्रुत्वा सर्वे देवाः हसितवन्तः । इन्द्रः कुशम् आनयतु इति वायुम् आदिष्टवान् । महतः परिश्रमस्य अनन्तरमपि सः विफलः जातः । एवं सर्वे अपि विफलाः । तदा पार्वतीदेवी प्रत्यक्षीभूय अवदत् – "अस्य जगतः मूलशक्तिः अहमस्मि । सम्पूर्णजगतः शक्तिः अहमेव ।" इति । सर्वे देवाः स्वस्य दोषान् अवगतवन्तः । तदा देवी तेषां पुरतः उमादेवी भूत्वा सिंहस्य उपरि उपविश्य आगतवती । देवानाम् अहङ्कारः गजरूपं गृहीतम् । अतः गजस्य उपरि सिंहासनस्था जगद्धात्री पूज्यते ।

## जगद्धात्रीपूजा
भारतदेशे प्रथमतया जगद्धात्री पूजायाः अनुष्ठानं वङ्गराज्यस्य राज्ञा कृष्णचन्द्रेण कृतम् । सः नादिया जिल्लायाः कृष्णनगरस्य राजा आसीत् । जगद्धात्रीपूजा बहुषु स्थानेषु प्रसिद्धा अस्ति । नादियायाः कृष्णनगरस्य राजराजेश्वरीजगद्धात्रीपूजा वङ्गराज्यस्य एव अतीव पुरातनी पूजा वर्तते । पुरातनकाले यदा नवाबशासनमासीत् तदा करं न दत्तवान् इति कारणात् नवाब-सिराज्-उद्-दुल्लाहस्य आदेशेन कृष्णचन्द्रः कारागारे बद्धः अभवत् । विजयदशमी दिने कारागारात् तस्य विमोचनम् अभवत् । अतः एतस्य आचरणार्थम् एषा पूजा पुनः आरब्धा ।

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
गूलूरुयात्रा

**गूलूरुयात्रा** (लोकभाषया *गूळूरुजात्रा*, *गूळूरुजात्रे* च) इति कर्णाटक-राज्यस्य तुमकूरु-जनपदस्य, गूळूरु इति ग्रामे कार्तिकमासे सम्भूयमानः प्रसिद्धः वार्षिकः कश्चित् ग्रामयात्रोत्सवः । महागणपतेः आराधनाय एषा यात्रा दिनद्वयं प्रचलति । आजनपदं विविधेभ्यः ग्रामेभ्यः अन्य-जनपदेभ्यः च प्रेक्षकाः भक्ताः च उत्सवे यात्रायां च भागं वहन्ति । अत्यन्तं बृहती महागणपतेः मृण्मयी मूर्तिः इति प्रसिद्धम् । यात्रायाः अन्ते सायङ्काले ग्रामसरोवरे मूर्तेः विसृजनावसरे अग्निचूर्णैः पूरिताः अग्निवृक्षाः, अग्निमाला इत्यादीनि विस्फोटकानि विसृज्य अद्भुतं वातावरणं निर्मान्ति ।

## कालः
कार्तीकमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदि बलिप्रतिपत् दिने बृहत्याः मृण्मय्याः महागणपति-मूर्तेः प्राणप्रतिष्ठापनं क्रियते । कार्तीकमासस्य अन्ते अमावास्यादिने सामान्यतया तस्य प्राणविसर्जनम् । तत्पश्चात् वृष्टिशङ्कां परिशील्य मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीये यात्रायाः प्रारम्भः ।

## आचरणम्
गूळुरु-ग्रामः कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरु-महानगरात् समीपस्थः, तस्य गणेशमन्दिरस्य गणेशोत्सवस्य कारणात् प्रसिद्धः । भृगुमहर्षिणा एतस्य उत्सवस्य प्रारम्भम् अकरोत् इति ऐतिह्यम् । ग्रामे तस्मिन् विजयनगरस्थस्य कर्णाटराज्यस्य कालात् एव एषा यात्रा आचर्यते स्म इति कथ्यते ।

### महागणपति-मूर्तिः
अत्र उपयुज्यमानायाः महागणपतेः बृहत्याः मूर्तेः १२ पादं यावत् औन्नत्यं ५ पादं यावान् व्यासः । तावद्गात्रस्य मूर्तिनिर्माणे एकमासात् अधिकः कालः स्वीक्रियते । विनायकचतुर्थ्याः अग्रिमे दिने ग्रामस्थाः सम्भूय वाद्यगोष्ट्या सह ग्रामसरोवरं गत्वा गङ्गापूजाम् आचर्य ततः संशोधतं पङ्कं दर्भान् च संगृह्य आनयन्ति देवमन्दिरम् । देवमन्दिरस्य प्राङ्गणे वंशदण्डैः मूर्तेः अस्थिपञ्जरं क्रमशः निर्माय, तस्य कुशतृणादिभिः सुमिश्रितस्य पङ्कस्य लेपनेन महागणपतेः रूपं निर्मान्ति । एवं निर्मितां मूर्तिं वर्णरञ्जितां च कारयन्ति । विजयदशम्याः दिने गणेशस्य लघ्वीम् एकां प्रतिमां बृहन्मूर्तेः उदरे निवेशयन्ति । ततः पश्चात् प्रतिदिनं पूजा आरभते ।

अस्याः मूर्तेः वाहनं बहुदुष्करम् । बहुभिः कार्यकर्तृभिः महादण्ड-रज्जु-शलाकाभिः तस्याः रथस्य उपरि स्थापनं, पुनः सरोवरे विसर्जनं च करणीयं भवति । 

### पूजा
बलिप्रतिपत् दिने महागणपतेः प्राणप्रतिष्ठापनम् । तां विधिं नेत्रधारणं कथ्यते । पश्चात् आमासं नित्यपूजनम् अनुतिष्ठन्ति । अस्मिन् समये परितः ग्रामस्थाः देवतादर्शनाय अर्चनाय च आगच्छन्ति । ग्रमस्थैः गणेशमन्दिरस्य अर्चकैः एव पूजा । 

नित्यं रात्रौ नववादने महानीराजनम् । तत्समये उपपञ्च शतानां ग्रामस्थानां महासम्मर्दः । प्रतिदिनं विविधैः ग्रामकुलजनैः प्रसादस्य सेवा । रात्रौ महानीराजनानन्तरं प्रसादविनियोगः । कृष्णपक्षे नित्यं हरिकथाः सङ्गीतगोष्ट्यः वा आयोज्यन्ते ।

### यात्रा
यात्रा दिनद्वयात्मिका भवति । सहस्रशः जनाः आगत्य यात्रायां भागं वहन्ति । प्रथमदिने सायङ्काले मूर्तिं रथे संस्थाप्य ग्रामवीथिषु महागणपतेः यात्रा चलति । नन्दीध्वजैः नर्तकाः, घोटकनर्तकाः, वाद्यवादकाः च यात्राम् अलङ्कुर्वन्ति । मध्यरात्रौ त्रिवादने यात्रायाः विश्रान्तिः । पुनः अग्रिमे दिने नाटकप्रदर्शनानि प्रेक्षकाणां यात्रिकाणां मनोरञ्जयन्ति । सायङ्काले रथं सरोवरं प्रति नयन्ति । तत्र महानीराजनेन पूजादिभिः कृत्वा प्राणविसर्जनं सरोवरजले विर्जनं च ।

### विस्फोटकप्रदर्शिनी
महागणपतेः विसर्जनस्य पश्चात् सरोवरस्य एकस्मिन् भागे विस्फोटकानां प्रदर्शिनी भवति । सहस्रशः प्रेक्षकाः सरोवरस्य अपरस्मिन् पार्श्वे स्थित्वा प्रदर्शिनीं पश्यन्ति ।

## प्रसिद्धिः
## बाह्यतन्तुः
* विस्फोटकप्रदर्शिन्याः दृश्यानि

## आधाराः
अम्बुबाची-उत्सवः

अम्बुबाची-उत्सवोऽयं हिन्दुधर्मस्य वात्सरिक उत्सवः। एवं हि लोकप्रसिद्धिरस्ति यत् - आषाढ़मासि मृगशिरानक्षत्रस्य त्रिपादि समाप्ते पृथिवी अर्थात् धरित्री माता ऋतुमयी सञ्जायते। अस्मिन्नेव समये अम्बुबाची-उत्सवोऽयं पालितो भवति।

## अम्बुबाची-उत्सवस्य नियमाः
अम्बुबाची-उत्सवस्य आरम्भदिवसमादाय दिनत्रयं कामाख्यामन्दिरस्य द्वारं पिहितं भवति। कालेऽस्मिन् कथञ्चिदपि माङ्गलिकं कार्यं नानुष्ठीयते। चतुर्थदिवसेभ्यः माङ्गलिककार्ये न कापि बाधा भवति। अम्बुबाची-उत्सवसमये हल-चालनम्, गृहप्रवेशः, विवाहः इत्यादि शुभकार्यं निषिद्ध्यते।किञ्च, अस्मिन्नवसरे मठ-मन्दिरादीनां प्रवेशद्वारं पिधीयते।

## अम्बुबाची-उत्सवः
अम्बुबाची-समये शक्तिपूजास्थानेषु आयोजितः उत्सवः हिन्दुधर्मीयैः "अम्बुबाची-उत्सवः" इत्युच्यते। भारतदेशस्य असमराज्यस्य गुयाहाटि-नगरस्य कामाख्या-देव्याः मन्दिरे प्रतिवत्सरम् अम्बुबाची-उत्सवः आयोज्यते। अम्बुबाची-उत्सवस्य आरम्भदिवसादेव देव्याः दर्शनं निषिद्धं भवति, अतः अस्मिन् काले मन्दिरस्य द्वारं पिधीयते। चतुर्थदिवसे देव्याः स्नानपूजाद्यवसाने सति मातृदर्शनस्य अनुमतिः दीयते। भारतस्य विभिन्नप्रान्तेभ्यः समागताः भक्ताः(वर्तमानकाले पाश्चात्त्या अपि) मन्दिरस्य चतुर्दिक्षु उपविश्य मातरं स्तुवन्ति। मन्दिरात् बहिः धूपदीपादिप्रज्वलनेन देवीं प्रणमन्ति च। अम्बुबाचीनिवृत्तेः परं पूजकाः भक्तेभ्यः रक्तवस्त्राणि उपहरन्ति। देवीपीठस्यास्य रक्तवस्त्रधारणेन मनोरथः पूर्तिं प्राप्नोति इति भक्तानां विश्वासः। इदं च रक्तवस्त्रं पुरुषाः दक्षिणहस्ते कण्ठे वा परिदधति, किञ्च महिलाः वामहस्ते कण्ठे वा परिदधति। रक्तवस्त्रमिदं परिधाय श्मशाने मृतस्य गृहे वा गमनं निषिद्धम्। आन्तर्जातीयस्तरे जातीयस्तरे च सम्प्रीतिरक्षायै कामाख्या-धाम्नः अम्बुबाची-उत्सवस्य विशिष्टमवदानमस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली

## बाह्यसम्पर्कसूत्राणि
*Kamakhya Temple Website
*Ambubachi at Sri Sri Kamakhya Temple: Religious and Socio-Cultural Aspects
*Ambubachi: Celebrating the Menstruation of Mother Earth

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
गङ्गापूजा

**गङ्गापूजा**गङ्गापूजा उत्तरभारतीया दक्षिणभारतीयेति द्विविधा । दक्षिणभारते आश्विनकृष्णपक्षस्य अष्टम्यां सौभाग्यवृद्ध्यर्थं गृहिण्य: सूर्योदयात्पूर्वम् उष:काले नदी-ह्रद-कूपजलं गङ्गाभावनया पूजयित्वा तज्जलं कलशद्वये आनीय देवपीठे संस्थापयन्ति । अनन्तरं गृहस्थ: एककलशस्य जलेन देवम् अभिषिञ्चति । अन्यजले गङ्गाम् अर्चति । मधुरभक्ष्यं निवेद्य विप्रम् अर्चयित्वा भोजनं कुर्वन्ति । अन्यश्च गङ्गापूजा उत्तरभारतस्य त्रिपुराराज्यस्य धार्मिक: उत्सव: वर्तते । त्रिपुराया: वनवासिजना: देवनदीं गङ्गां पूजयन्ति प्रार्थयन्ति च साङ्क्रामिकरोगत: सत्वापन्नाया: रक्षणार्थं सुखजीवनार्थञ्च । उत्सवाचरणसमये वंशनिर्मितदेवभवनं नदीजलमध्ये निर्मान्ति । प्रसिद्धा नदी गङ्गा पूज्यते एकतमा च भवति चतुर्दशदेवतारूपेण प्रदेशेऽस्मिन् । भारतीयपञ्चाङ्गाधारेण मार्च-एप्रिल्-मेमासेषु पूर्वसूचिते एकस्मिन् दिनाङ्के एष: उत्सव: प्रसिद्धतया आराज्यम् आचर्यते ।

**पद्धति:-**

व्रीहिफलोदये नवान्नोत्सवानन्तरं गङ्गापूजा आचर्यते । उत्सवदिनव्यत्यास: भवति परन्तु मार्च-एप्रिल् मासे । अस्मिन् उत्सवे त्रिपुराया: चतुर्दशदेवतासु अन्यतमां देवनदीं गङ्गां पूजयन्ति । अवसरेऽस्मिन् वनवासिन: जना: सर्वे नदीतीरे सम्मील्य वंशकाण्डत्रयै: सुन्दरपुष्पं निर्मान्ति । अनन्तरं वंशनिर्मितसामयिकदेवमन्दिरं विन्यस्य अ्गाधजलमध्ये भक्त्या उत्सवम् आचरन्ति । साङ्क्रामिकरोगनिवारणार्थं देवतानां शक्ति: प्रवर्धते इति धिया विश्वासेन च देवेभ्य: मराल-अज-वृषभाणां बलिं निवेदयन्ति । गर्भवत्या: पालनार्थं देवतासु प्रार्थना उत्सवस्य अन्य: उद्देशो भवति । उत्सवाङ्गतया त्रिपुराराज्ये सम्पूर्णे पारम्परिकनृत्यं प्रसादयन्ति सर्वे ।

**सम्बद्धकार्यक्रमा:-**

त्रिपुराया: भाषा भवति बेङ्गाली, बिहुनृत्यञ्च प्रसिद्धम् ।

उत्सवार्थम् एकैकश: शुल्कपरिमाणं दातव्यम् इति पूजकै: त्रिपुराया: आनुवंशिकराजाधिकारिभिश्च वनवासिजनानां कृते आज्ञा क्रियते । १९४३ शततमे वर्षे रूप्यकद्वयत: रुप्यकचतुष्टयं शुल्कवर्धनं कृतवन्त:, वनवास्जना: शुल्काधिक्येन कुपिता: व्यापकत्वेन सर्वत्र प्रतिरोधं प्राकटयन् । परन्तु अधिकारिभि: अचिरमेव प्रशमनं कृतम् । १९४७ शततमे वर्षे ब्रिटिश् शासनात् स्वातन्त्र्यं भारतमभवत् तथापि त्रिपुराराज्यस्य तात्कालिकराज्ञी काञ्चनप्रवा (प्रभा) देवीवर्या नूतनभारतगणसमूहे  एकीभवितुं नेष्टवती । अस्मिन्नवसरे त्रिपुराराज्यं राजशासनात् विमोचनाय प्रजाप्रभुत्वस्य प्रतिष्ठापनाय च प्रजाभि: मुक्तिपरिषत् नामकस्य सङ्घटनस्य निर्माणमभवत् । एनं समयमुपयुज्य १९४८ वर्षे सङ्घटनस्य नायक: दशरथदेबबर्मा (देववर्मा) गङ्गापूजाव्याजेन मुक्तिपरिषदर्थम् एकरूप्यकमात्रं कुटुम्बश: सङ्ग्रहीतवान् । तथापि देववर्मण: कार्यकलापा: दमनीकृता:, कालक्रमेण सङ्घटनस्य कार्यकलापा: अपि क्षीणा: सञ्जाता:, किञ्च अन्ते १९५० तमे वर्षे परिषदियं कम्युनिष्टसिद्धान्तपक्षे विलीनाभवत् । एतन्मध्ये १९४९ तमे वर्षे त्रिपुरया भारतगणराज्यव्यवस्थाङ्गीकृता अनुमोदिता च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दुः
* गङ्गा
* भारतम्
* गङ्गोत्री

वर्गः:नद्यः
तुलसीपूजा

**तुलसी विवाह** तुलसी सस्यं हिन्दुनां कृते अति पवित्रम् । तुलस्या विना विष्णो: पूजा अपूर्णमेव । तुलस्या: विष्णुना सह विवाहं ‘तुलसी विवाह’ इति आचर्यन्ति । वर्षाकालान्ते शरदृतौ तुलसी विवाहस्य आचरणं भवति । तुलसी विवाह उत्सवानन्तरे जनेभ्य: विवाहादि शुभमुहूर्ता: अपि लभ्यते । 

विधिपूर्वक तुलसी विवाह: सामान्यत: कार्तिकमासे शुक्लपक्षे द्वादशितिथौ वर्तते । परन्तु कर्तिक मासस्य शुक्ल द्वादशी आरभ्य पूर्णिमा पर्यन्तम् एकस्मिन् कश्चन दिने आचरयतुं शक्नुम: । 

**पुराणकथा**

हिन्दुधर्मे तुलसी आदरणीया देवी । सा विष्णुपत्नि अपि इति मन्यते । सा ‘विष्णुप्रिया’ नाम्ना अपि प्रसिद्धा अस्ति । पद्मपुराणे तुलसी विवाह प्रसङ्गस्य उल्लेख एवम् अस्ति । 

तुलसी सस्यरूपात् पुर्वे ‘वृन्दा’ नाम्ना एका नारी आसित् । सा असुरराजा जलन्धरेन साकं परिणतवती । सा परम साध्वी च । तस्या: पातिवृत्यं बलेन जरासन्ध: अपराजित: अपि अभवत् । अत: देवा: अपि तं परजेतुं   अशक्नुवन् । तदा देवा: अस्या: समस्याया: परिहारार्थं विष्णुं प्रार्थितवन्त: । विष्णु: एकं युक्तिं चिन्तयित्वा देवान् प्रति एवम् अदिष्टवान् “भवन्त: पुन: एक वारं जलन्धरं युद्धाय आह्वयतु”

जलन्धर: युद्धाय गन्तुं सिद्ध: अभवत् । तदा वृन्दा पत्यु: जयाय सङ्कल्पं कृत्वा जलन्धर: उद्दिश्य इति उक्तवती “ यावत् पर्यन्तं भवान् युद्धे विजयं प्राप्य न प्रत्यगच्छति तावत् पर्यन्तं पातिवृत्येन तिष्ठ्वा तव बल वर्धनं करोमि” । तदनन्तरे विष्णु: जलन्धरस्य रुपं धारयित्वा वृन्दां मिलितवान् । इति वृन्दाया: पातिवृत्यं नष्टं अभवत् । परिणामत: जलन्धर: बलहीनं अभवत ,युद्धे मारितवान् च् । 

वृन्दा विष्णो: वञ्चनं ज्ञात्वा कुपिता भूत्वा विष्णुं इति शपितवति “भवान् पाषाण हृदयि , तदर्थ्ं इत: पर पाषाण रुपेण एव तिष्ठतु”। तत: पर विष्णु शालिग्राम रुपं धृतवान् । शालिग्राम एव विष्णो: प्र्मुख प्रतीक अस्ति । विष्णु: शालिग्राम रुपेण वृन्दया सह विवाहं कृतवान् । तत् दिनं तुलसी विवाह उत्सव रुपेण जना: सम्भ्र्मेण आचर्यन्ति । 

**उत्सवाचरण**

तुलसी विवाह उत्सव कर्यक्रम साम्प्रदायिक विवाह विधि अनुसारिणि एव वर्तते । प्रभोदिनि एकदशी दिने निराहरे स्थित्वा विष्णो: पूजां करोति । परेद्यु अर्थात् द्वादशी दिने प्रात: तुलस्या सह विष्णो: पूजां करोति । विवाह उत्सव सायम् गोधूली मुहुर्ते सम्पन्नं भवति । 

गृहस्य पुरत: तुलसी सस्यसमेत एकम् वृन्दावनं सामान्यत: वर्तते । वृन्दावनं इक्षुदण्डै: आम्रपर्णमालाभि: पुष्पमालाभि: च शोभनं करोति । वृन्दावने कृष्णस्य प्रतिमां  शालिग्राम शिलाम् वा स्थापयति । तुलस्यां षोडषोपचार पूजां समर्पयति । तथा कृष्णं प्रति अपि षोडषोपचार पूजां समर्पयति । तुलसी कृष्णर्योमध्ये अन्त:पटम् स्थापयित्वा मङ्गलाष्टकस्य पठनं करोति । पठनान्तरे अन्त:पटं दूरीकृत्वा सर्वे अक्षतान् समर्पयित्वा विवाहे साक्षीभूत्वा आनन्दं अनुभवन्ति। सर्वे मधुरं अन्य प्रसादं भुक्त्वा मोदन्ते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
विषुवपर्व

केरलराज्यस्य कृषिपर्व भवति विषु। मलयालमासस्य मेड (मेष) मासस्य प्रथमे दिनाङ्के आचर्यते। दिनेऽस्मिन् वैशिष्ट्येन अग्रिमवर्षस्य ज्योतिषफलानि अपि चर्च्यन्ते। तत् 'विषुफलम्' इत्यभिधीयते। न केवलं केरलेषु अपि तु केरलपाश्ववर्तीनाम् अन्यराज्यानां सीमाप्रदेशेष्वि पर्व इदम् आचर्यते। भारतस्य सर्वेषु राज्येषु समानपर्वाणि आचर्यन्ते। सर्वत्रापि भारतकालगणनासम्प्रदायस्यैव परिगणनं भवति। 

पोलिक पोलिक दैवमे तन् नेल् पोलिक इत्यादीनि पुल्लुवगीतानि च पर्वणस्यास्य कषिणा सह विद्यमानं सम्बन्धं द्योतयति। विषुदिने कृतानां कर्मणां प्रभावः एकवर्षं यावत् अनुवर्ततेति विश्वासः वर्तते। पर्वणस्यास्य सम्बन्धः भगवता श्रीकृष्णेन सह कल्पितः अस्ति केरलेषु। गुरुवायूर् इत्यादिषु श्रीकृष्णमन्दिरेषु पर्वणस्यास्य आचरणं प्रसिद्धमस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* केरलराज्यम्
* दक्षिणभारतम्
* भारतस्य राज्याणि
* भारतीयसंविधानम्

वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
बिहु-उत्सवः

**बिहु**(Assamese:  বিহু,ಹಿಂದಿ:बिहू)असमराज्य्स्य त्रीणि सांस्कृतिकपर्वाणि प्रतिनिधिरूपेण संनिधापयति । प्राचीनपद्धत्याः क्रमः अस्य मूलम्,  तथापि नगरप्रदेशस्य गुणयुक्तं  अस्ति एतत् पर्व । अतः दशवर्षेभ्यः नगरप्रदेशेषु वाणिज्यकेन्द्रेषु अत्यन्तं प्रसिद्धं सञ्जातम् अस्ति । बिहु इति पर्व बिहुनृत्यं  बिहुलोक्गीतं च सूचयितुम् उपयुङ्क्ते ।  
	बिहु इति पदं विषुवत्  इति पदेन निष्पन्नम् अस्ति । एतत् भारते  मार्चमासे  सूर्यस्य समभाजकवृत्तस्य क्रमणस्य समयः अस्ति,मार्चमासस्य  एकविंशत्यां तारिकायाम् ) ।  इदम् पर्व विषुवत् सम्बन्धि अस्ति । एतेन सह अन्यानि पर्वाणि अपि सूचितानि भवन्ति । वस्तुतः अयम् उत्सवः एप्रिल् मासस्य मध्यभागात् आरभ्य एकमासपर्यन्तं प्रचलति । एतेन सह अन्यद् बिहुद्वयम् अस्ति। ते अक्क्टोबरमासे एकम् , अन्यत्  जनवरि मासे आचर्यते । त्रीणि पर्वाणि अपि सङ्क्रमणसम्बन्धीनि सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:असमराज्यम्
बसन्ती बिस्ट्

बसन्ती उत्तराखण्डस्य कस्मिश्चित् ग्रामे १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती । सा काचित् उत्तराखण्डस्य जानपद गायिका । जागर् जानपदगानेन सा उत्तराखण्डे प्रसिद्धा वर्तते । सा शास्त्रीयशैल्या गायति । 
सा उत्तराखण्डीया जानपदगायिका इति प्रसिद्धा वर्तते । आकाशवाण्याः दूरदर्शनस्य च ग्रेड् ए गायिका वर्तते ।  सा पद्मश्रीपुरस्कृता अपि । 

उत्तराखण्डराज्यं पूर्वस्मिन् काले उत्तराञ्चलम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । इदं राज्यं भारतस्य उत्तरे भागे विद्यते । स्वाभाविकवलातावरणकारणतः इदं राज्यं प्रसिद्धं वर्तते ।
## आरम्भिकजीवनम्
बसन्तीबिस्ट् उत्तराखण्डस्य चमोलीजिल्लायाः लुवानीग्रामे १९५३ तमे वर्षे जाता । सा पञ्चदशे वयसि कञ्चन सैनिकम् ऊढवती । पञ्जाबराज्ये सा सङ्गीतं पठितवती । परन्तु सा बाल्यादारभ्य गायन्ती आसीत् । 

सा पञ्चमकक्ष्यापर्यन्तं ग्रामीणशालायां पठितवती  परन्तु अग्रे शिक्षणं प्राप्तुं न शक्तवती । यतो हि शाला दूरे वर्तमाना पादाभ्यां प्राप्तुम् अशक्या आसीत् । .

## सङ्गीतजीवनम् 
बसन्त्याः सङ्गीतजीवनं तस्याः चत्वारिंशे वयसि आरब्धम् । तदा सा तस्याः परिवारपोषणे व्यस्ता आसीत् । यदा सा जलन्धरं गतवती तदा सङ्गीतपठनं तत्र आरब्धवती । जलन्धरस्य प्राचीनकलाकेन्द्रं तस्याः प्रथमा पाठशाला आसीत् । सा तत्र अधिकवयस्का आसीत् इति कारणतः लज्जाम् अनुभूतवती । तत्रत्याः अन्ये छात्राः युवानः आसन् ।  यदा तस्याः पुत्र्याः शिक्षिका तां हार्मोनियंवादनं पाठितवती तदानीं प्रथमं वृत्तिपरं प्रदर्शनं दत्तवती ।   तदनन्तरं सार्वजनिककार्यक्रमेषु भागमूढ्वा गायनम् आरब्धवती ।  तत्र भजनानि चलचित्रगीतानि च गायति स्म । पत्युः निवृत्त्यनन्तरं डेहराडून् नगरे वासमारभ्य आकाशवाण्यां कार्यम् आरब्धवति । १९९६ तमे वर्षे नैनिताल् आकाशवाण्यां ए ग्रेड् कलावित् रूपेण कार्यम् आरब्धवती । सङ्गीतविषये कदाचित् सा इत्थं स्वाभिप्रायं प्रकटितवती । 

किञ्चित् कालानन्तरं ग्रामे गीयमानं जागर् गानं विशिष्टं वर्तते इति ज्ञातवती । जागर् गानं समग्रायां रात्रौ देवस्तुतिपरकं क्रियते । उत्तराखण्डस्य पर्वतीयप्रदेशेषु इदं गायनं क्रियते । बसन्ती बिस्ट् एतत् गायनमधिकृत्य परिश्रम्य प्राचीनशैल्या गानं कृत्वा जनादरं प्राप्तवती । बसन्त्याः उत्तराखण्डस्य पहाडीशैल्याः गायनं प्रसिद्धं वर्तते ।

## वैयक्तिकं जीवनम्
बसन्त्याः पतिः निवृत्तः सैनिकः । तस्याः पुत्रः अपि सैनिकरूपेण वायुसेनायां कार्यं कृतवान् । तस्याः पुत्री अपि सैनिकमेव परिणीतवती ।

## पुरस्काराः 
* राष्ट्रीयमातोश्री-अहल्यादेवीसम्मानम् (मध्यप्रदेशसर्वकारस्य) 
* पद्मश्रीः परस्कारः(2017)
* टीलु रौटली नारी शक्तिसम्मानम् (उत्तराखण्डसर्वकारस्य) 

## उल्लेखाः
वर्गः:सङ्गीतज्ञाः
वर्गः:१९५३ जननम्