open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नाराचः

दक्षिणत|लघुत्तम|300x300पिट|तलियोल एवं नाराचः
**नाराचः**(मलयालम: നാരായം/नारायं) ; हिन्दी: नारायम) कस्यचित् प्राचीनस्य लेखनोपकरणस्य नाम। तदुपकरणं भारत-श्रीलंका- दक्षिणजम्बुद्वीपीय-देशेषु तथा च  समीपवर्तिषु अन्यदेशेषु प्रयुज्यते स्म। अद्यत्वे यथा लेखन्याः उपयोगेन अक्षरविन्यासः क्रियते, तथैव तस्य उपयोगो भवति स्म। किन्तु रङ्गयुक्तायाः मस्याः उपयोगस्य स्थाने कस्मिंश्चित् तले (प्रायः हस्तप्रतेषु) उत्कीर्णनं कृत्वा अक्षरविन्यासः भवति स्म। सङ्क्षेपेण ज्ञातुम् इच्छामः चेत्, नाराचः लोह-निर्मतः कश्चन लम्बमानः लोहखण्डः भवति स्म, तस्य अग्रभागः तीक्ष्णः भवति स्म। यदा लेखकः अनेन लोहदण्डेन लेखनाय प्रवृत्तः स्यात्, तदा सः लेखने काठिन्यं नानुभवेत्, तथा च सः एतस्य खण्डस्य धारणं सम्यक् कर्तुं शक्नुयात् इति विचिन्त्य एतस्य निर्माणं जातम् आसीत्। 

## व्युत्पत्तिः 
नारं नरसमूहम् आचामतीति। चमु अदने + "अन्येष्वपि दृश्यते।" ३। २। १०१। **अवलम्बः** डः।

## अर्थाः   
* समुदायलौहमयबाणः। 
* तत्पर्यायः। 
* प्रक्ष्वेडनः।  
* लोहनालः। ॥ 

(यथा,
बृहत्शार्ङ्गधरे ।

“सर्व्वलौहास्तु ये बाणा नाराचास्ते प्रकीर्त्तिताः ।
पञ्चभिः पृथुलैः पक्षैर्युक्ताः सिध्यन्ति कस्यचित् ॥”)

दुर्दिनम् । इति शब्दमाला ॥ 

(अष्टादशाक्षर-वृत्तिविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ 

अस्य लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ 

वैद्यकोक्तघृत-विशेषः । यथा, 

भावप्रकाशे उदररोगाधिकारे ।

“स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्ग-
सिंहीत्रिवृच्चित्रकसूर्य्यकल्कैः ।
घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं
तोयेन तस्याक्षसमेन कर्षम् ॥
पीतोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरेफे
पेयं रसं वा प्रपिबेद्बिधिज्ञः ।
नाराचमेनं जठरामयाना-
मुक्तं प्रयुक्तं प्रवदन्ति सन्तः ॥”
इति नाराचघृतम् ॥ * ॥)

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* विकिस्रोतसि पश्यतु
* कोषः

वर्गः:लिपयः
वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स्
मन्दिरसंस्थानम्

**मन्दिरसंस्थानम्** (**מכון המקדש - The Temple Institute**) इजराइल-देशस्य  कश्चन सङ्ग्रहालयः । तत्र अनुसंधानसंस्थानं, यरूशलेम-नगरस्य  शिक्षाकेन्द्रम् अपि अस्ति । एतस्य १९८७ तमवर्षे रब्बी इजरेल एरियल द्वारा स्थापना अभवत्। आणि दोन इत्यनेन यरुशलेममन्दिरम् समर्पितम्।

## चित्रवीथिका 

File:The Golden Menorah on the way to the Western Wall in the Jewish Quarter, Jerusalem.jpg|
File:רחבת המנורה - 1.jpg|

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* The Temple Institute
* 

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:मन्दिराणि
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
डोनाल्ड् ट्रम्प्

महामहिम **डॉनल्ड ट्रम्प** (जन्म - २४ जयेष्ठ शके १८६८) इत्ययम् अमेरिकासंयुक्तराज्यम् इति राष्ट्रस्य निर्वाचितः पञ्चचत्वारिंशत् राष्ट्रपतिः वर्तते। श्रीमन् ट्रम्प अमेरिकादेशस्य रिपब्लिकन राजनैतिकपक्षस्य नेता अस्ति । पूर्वं सः अमेरिकादेशस्य वार्त्तिक आसीत् । विश्वचूड़ामणि ट्रम्प शके १९३८ तमवर्षस्य कार्तिक मासस्य ८ दिनाङ्के राष्ट्रपतिनिर्वाचने विजयी अभूत् । तेन शक १९३८ वर्षस्य पौष मासस्य ३० दिनाङ्के शपथग्रहणं कृतम् ।

अमेरिकामातुः श्रेष्ठः पुत्रः डॉनल्ड ट्रम्प नवयुगक्रान्तिने सर्वेषां अमेरिकानाम् आधारभूतः मार्गदर्शकः च आसीत् । श्रीमद् डॉनल्ड ट्रम्प विश्वेश्वर जननायक महाचक्रवर्तिन मानवहृदयसम्राट इत्यादिनामभिः प्रसिद्धः ।

वर्गः:अमेरिकादेशीयाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली

[[सञ्चिका:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|लघुत्तम|440x440पिट|पृथ्व्याः मानचित्रे अक्षांशरेखाः, (क्षैतिजरेखाः), देशान्तररेखाः (लम्बवतरेखाः) च, एकर्ट षष्टम प्रोजेक्शन; वृहत संस्करण (पीडीएफ़, ३.१२MB) ]]
**भूगोलीयनिर्देशाङ्कप्रणाली** (अंग्रेज़ी:[//en.wikipedia.org/wiki/Geographic&#x20;coordinate&#x20;system जियोग्राफिक कोआर्डिनेट सिस्टम]) काचित् निर्देशाङ्कप्रणाली भवति, यया पृथ्व्यां स्थितस्य कस्यापि स्थानास्य स्थितिः त्रयाणां (३) निर्देशाङ्कानां माध्यमेन निश्चिता भवति। गोलीयनिर्देशाङ्कपद्धत्या तेषां त्रयाणां निर्देशाङ्कानां निर्धारणं भवति।

पृथ्वी पूर्णरूपेण गोलाकारा नास्ति, अपि तु अनियमिताकारकी वर्तते। सा सामान्यतः इलिप्सॉएड(Iliopsoas)आकारस्य अस्ति। सर्वान् निर्देशाङ्कान् स्पष्टतया प्रस्तौतुं प्रणाली आवश्यकी। एषा प्रणाली पृथ्व्यां स्थितानां सर्वेभ्यः बिन्दुभ्यः सर्वेषां निर्देशाङ्कानां परस्परं सम्मिश्रणं करोति।

## अक्षांशः, देशान्तरश्च 

लघुत्तम|अक्षांश *फ़ाई* (φ) एवं देशान्तर *लैम्ब्डा* (λ)
अक्षांशः (अंग्रेज़ी:लैटिट्यूड, *Lat*., φ, या फ़ाई) पृथ्व्याः तले एकस्मात् बिन्दोः भूमध्यीयसमतलं यावत् निर्मितः कश्चन कोणः भवति, यः पृथ्व्याः केन्द्रे मितः भवति। समानअक्षांशबिन्दून् याः रेखाः योजयन्ति, ताः रेखाः अक्षांशरेखाः उच्यन्ते। अक्षांशस्य रेखाः एतस्मिन् प्रक्षेपे क्षैतिजाः, ऋुज्वः प्रतीयन्ते, परन्तु ताः रेखाः विभिन्नैः अर्धव्यासैः युक्ताः, वृत्ताकारक्यः च भवन्ति। एकस्मिन् अक्षांशे स्थितानि सर्वाणि स्थानानि परस्परं मिलित्वा अक्षांशस्य वृत्तं निर्मान्ति। ते सर्वे वृत्ताः भूमध्यरेखायाः समानान्तराः भवन्ति। तेषु भौगोलिकोत्तरीयः ध्रुवः ९०° उत्तरकोणे भवति; एवञ्च भौगोलिकदक्षिणीयध्रुवः ९०° दक्षिणकोणे। शून्यांशः (0°) अक्षांशरेखां भूमध्यरेखा कथ्यते। सा पृथ्वीम् उत्तरीय-दक्षिणीययोः गोलार्धयोः विभक्ता भवति। 

## सन्दर्भः 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* मैथेमैटिक्स ट‘ओपिक्स- कोऑर्डिनेट सिस्टम्स 
* जियॉग्रैफ़िक कोऑर्डिनेट्स ऑफ कंट्रीज़ 
* कोऑर्डिनेट अंतरक, DD, DMS, DM

वर्गः:भूगोलम्
इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः

**इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः** २० नवम्बर २०१६ दिनाङ्के कानपुर-महानगरात् १०० किलोमीटरदूरे पुखरायां-प्रान्ते अभवत्। अकस्मातस्य समयः रविवासरे ब्राह्मीमुहूर्ते त्रिवादने वा समीपे काले अभवत्। पटना-इन्दौर-द्रुत-यानस्य चतुर्दश रेलकक्षाः लोहपथः भ्रष्टे सति अकस्मातः अभवत्। तत् यानं इन्दौर-महानगरात् पटना-महानगरं प्रति गच्छदासीत्।  अकस्माते १५३ यात्रिणां मृत्योः पुष्टिः अभवत्। तथा च २५० तः अधिकाः आहताः अपि जाताः।

## अकस्मातः 
रविवासरे प्रातः 3:10 वादने अकस्मातः अभवत्। यदा इन्दौर-पटना-द्रुत-यानं पुखरायां-रेल-स्थानकात् कानपुरं प्रति यात्राम् आरभत्, तदैव रेल-यानस्य चतुर्दश रेलकक्षाः लोहपथः भ्रष्टाः अभूवन्। राज्यस्य  स्थानीय-बस-यानस्य माध्यमेन आहताः रुग्णालयं प्रति नीताः। एवञ्च मृतकाः शवपरीक्षास्थलं प्रति प्रेषिताः। वैद्यानां, पराचिकित्सायाः (paramedical)  दलं च घटनास्थलं प्राप्य निदानकार्यम् आरभत।

## परित्राणकार्यम् 
अनेके यात्रिणः रेलकक्षेषु आकूलीभीताः (entrapped) आसन्। लोहच्छेदकस्य साहाय्येन कक्षान् भित्त्वा आकूलितान् बहिर्निष्कासयितुं प्रयासाः अभूवन्। परित्राणकार्येषु एनडीआरएफ-दलस्य, प्रशासनस्य च अनेके कार्यकर्तारः रताः। भारतीयसेनायाः दलम् अपि परित्राणकार्याय घटनास्थलं प्राप्नोत्। 

### मृत्युः 
अकस्माते मृतेषु सप्तजनाः मध्यप्रदेशीयाः आसन् इति प्रारम्भिके अन्वेषणे ज्ञातम्।

## क्षतिपूर्तिः (compensation) 
* रेल-मन्त्री सुरेशप्रभुः मृतकानां परिवाराय 3.5 लक्षरूप्यकाणि दातुम् अघोषयत्। गम्भीररूपेण आहतेभ्यः 50 सहस्ररूप्यकाणि, सामान्यरूपेण आहतेभ्यः यात्रिभ्यश्च पञ्चविंशतिः सहस्र-रूप्यकाणि दातुम् अकथयत्। 
* पीटीआई -वार्तानुसारं प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी प्रत्येकं मृतकानां परिवाराय २ लक्षरूप्यकाणां, गम्भीररूपेण प्रत्येकम् आहतेभ्यः ५० सहस्ररूप्यकाणि दातुं घोषणाम् अकरोत्। 
* उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री अखिलेशयादवः प्रत्येकं मृतकस्य परिवारेभ्यः ५ लक्षं रूप्यकाणि, गम्भीरतया प्रत्येकम् आहतेभ्यः यात्रिभ्यः ५० सहस्ररूप्यकाणि दातुम् अघोषयत्।

## प्रतिक्रियाः 
* "मम प्रार्थनाः भीषण-रेल-अकस्माते आहतैः सह सन्ति। अहम् एतस्मिन् विषये रेल-मन्त्रिणा सुरेशप्रभुना सह चर्चाम् अकरवं, यः व्यक्तिगततया एतस्मिन् सन्दर्भे सञ्ज्ञानं कुर्वन् अस्ति।" - प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी 

## सम्बद्धाः लेखाः 
## सन्दर्भः 

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्
भूटाङ्गस्य संसद्

**भूटाङ्गस्य संसदि **भूटाङ्गदेशस्य (भूटानदेशस्य) राजा,राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च अन्तर्भवति। तस्यां संसदि राष्ट्रियपरिषद् अर्थात् उच्चसदनं, राष्ट्रियसभा अर्थात् निम्नसदनं च भवतः। तस्याः द्विसदनीयायाः संसदः रचना २००८ तमे वर्षे अभवत्। 

## संसदः रचना 
भूटाङ्गस्य संसद्  द्विसदनीया वर्तते। प्रथमं सदनं राष्ट्रियपरिषद् इति उच्चसदनं, द्वितीयं राष्ट्रियसभा इति संसदः निम्नसदनं भवति। 

### राष्ट्रिया परिषद् 
भूटाङ्गस्य राष्ट्रियपरिषदि २५ सदस्याः सन्ति, येषु २० सदस्याः भूटाङ्गस्य प्रत्येकं २० मण्डलेभ्यः जनतया चिताः भवन्ति।  निर्वाचनाधिनयमस्य अन्तर्गततया ५ सदस्यानां नामाङ्कनं भूटाङ्गस्य राज्ञा भवति। एतस्य सदनस्य एकस्मिन् वर्षे वारद्वयं गोष्ठी निर्धारिता। सदस्यैः राष्ट्रियपरिषदः अध्यक्षस्य, उपाध्यक्षस्य च निर्वाचनं भवति। तौ अध्यक्षोपाध्यक्षौ केनापि दलेन सह सँल्लग्नाः न भवेताम् इति नियमः। 

### राष्ट्रिया सभा 
राष्ट्रिया सभा भूटाङ्गस्य संसदः निम्नसदनं भवति। तस्मिन् सदने अधिकतमं ५५ सदस्याः भवितुम् अर्हन्ति। एतस्य सदनस्य सदस्यानां निर्वाचनं मण्डलानां निर्वाचनक्षेत्राणां नागरिकैः निर्वाचनाधिनियमानां अन्तर्गततया भवति। प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रात् राष्ट्रियसभायै एकैकं सदस्यं चिन्वन्ति। सदनस्य सदस्याः राष्ट्रियसभायै अध्यक्षम्,  उपाध्यक्षं  च चिन्वन्ति। तौ अध्यक्षौपाध्यक्षौ न कस्यापि राजनीतिकदलेन सह सम्बद्धाः स्यातम् इति नियमः। लब्धबहुमतस्य दलस्य नेतारम् आहूय राजा मन्त्रिमण्डलस्य रचनायै अनुमतिं ददाति। राजा सदने प्रधानमन्त्रिणः बहुमतस्य परीक्षणम् अपि करोति। एकवारं चितः प्रधानमन्त्री केवलं वारद्वयमेव पदारूढो भवितुम् अर्हति।  मन्त्रिमण्डले अन्येषां मन्त्रिणां नियुक्तिं राजा प्रधानमन्त्रिणः परामर्शं स्वीकृत्य करोति। मन्त्रिमण्डले सैव व्यक्तिः अन्तर्भवितुम् अर्हति, यस्य जन्म भूटाङ्गदेशे अभवत्। मन्त्रिमण्डले अन्तर्भूतानां मन्त्रिणां कृते नियमः भवति यत्, न कस्मादपि एकस्मात् मण्डलात् द्व्यधिकानां मन्त्रिणां चयनं भवेत्। 

## संसदः शक्तिः 
राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च संविधानस्य नियमेषु प्रगणितानां मौलिकाधिकाराणां, कर्तव्यानां च प्रारूपानानुसारं कार्यं कुरुतः। राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च क्रमेण राष्ट्रियपरिषदधिनियमानुसारं, राष्ट्रियसभाधिनियमानुसारं च कार्यं करोति। तेषु अधिनियमेषु मतदानादीनाम् अपि व्याख्या कृता अस्ति।  

### विधायी शक्तिः 
तयोः सदनयोः एकेन सदनेन उत्तीर्णे कृते विधेयके अपरस्य सदनस्यापि समर्थनम् आवश्यकम् अर्थात् राष्ट्रियपरिषदः उत्तीरणः विधेयके राष्ट्रियसभायां प्रति गच्छति, ततश्च यदि राष्ट्रियसभायां समर्थनोत्तरमेव सः विधेयकः संविधानाङ्गं भवति। एवञ्च राष्ट्रियसभायाम् उत्तीर्णः विधेयकः राष्ट्रियपरिषदि प्रेषितः भवति, ततश्च तस्य सदस्य समर्थनं प्राप्य संविधानाङ्गत्वेन स्वीकृतः भवति। केवलं वित्तविधेयकः प्रप्रथमं राष्ट्रियसभायां प्रस्तुतः भवेत् इति अनिवार्यः नियमः वर्तते। एकस्मात् सदनात् उत्तीरणः विधेयकः ३० दिनेषु द्वितीये सदने अनिवार्यत्वेन उत्तीर्णः भवेत्। कस्यापि विधेयकस्य सन्दर्भे राजा स्वस्य विशेषाधिकारस्य (veto) उपयोगं कर्तुं प्रभवति।

### अन्यशक्तयः 
भूटाङ्गस्य संसत्सदस्याः विशेषाधिकारस्य अन्तर्गततया ३/४ बहुमतेन मण्डलानां सीमासम्बद्धानां, भूटाङ्गस्य अन्ताराष्ट्रियसीमासम्बद्धानां विधेयकान् उत्तीर्णान् कर्तुं शक्नुवन्ति। संसद् स्थानीयप्रशासनस्य नियन्त्रणम् अपि करोति। 

राष्ट्रियसभायां सर्वकारस्य विरुद्धं १/३ सदस्यैः अविश्वासप्रस्तावः भवितुम् अर्हति। यदि मतदाने २/३ सदस्यैः अविश्वासप्रस्तावस्य समर्थनं भवति, तर्हि राजा सर्वकारम् अविलम्बं निरस्तं करोति। 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://www.nab.gov.bt/en 

## सन्दर्भः 
वर्गः:भूटान
कीलोत्पाटिवानरस्य कथा

**कीलोत्पाटिवानरस्य कथा** पञ्चतन्त्रस्य मित्रभेदाख्ये तत्रे प्रप्रथमा कथा वर्तते। पञ्चतन्त्रस्य कथायाः अनुसारम् एतां कथां करकटाख्यः शृगालः स्वस्य भ्रातरं दमनकं कथयति। एतस्यां कथायां वानरस्य मृत्योः कारणं मुख्यांशः वर्तते। 

## प्रसङ्गः 
वर्धमान-नामकस्य वणिजः सञ्जीवकाख्यः यः ककुद्मान् वृषः आसीत्, सः स्वस्थः सन् यमुनातीरे सगर्जनम् इतश्चेतश्च भ्रमन् आसीत्। तस्मिन्नेव काले सर्वमृगपरिवृतः अर्थात् विविधैः प्राणिभिः सह पिङ्गलकाख्यः सिंहः यमुनाजलं पातुम् आगच्छति। सः सिंहः कुकुद्मन्तं सञ्जीवकं दृष्ट्वा व्याकूलः सन् कस्मिंश्चित् वटतले चतुर्मण्डलावस्थायां तिष्ठति। चतुर्मण्डलावस्थायां स्थितं सिंहं दृष्ट्वा तस्य पदभ्रष्टौ मन्त्रिणौ परस्परं मन्त्रणाम् आरभेते। तौ मन्त्रिणौ करकटदमनकौ शृगालौ आस्ताम्। सिंहं वटतले ससाध्वसं (सभयं) स्थितं दृष्ट्वा दमनकः भयकारणं ज्ञातुम् इष्टवान्। परन्तु करकटः अव्यापरे व्यापारः न कर्तव्यः इति उक्त्वा उदाहरणत्वेन कीलोत्पाटिवानरस्य कथाम् आरभते।  

## कथा 
किस्मिंश्चित् नगराभ्याशे (नगरस्य समीपे) स्थिते तरुषण्डमध्ये (वने) कश्चन वणिक्पुत्रः देवतायनस्य (मन्दिरं) निर्माणं कारयन् आसीत्। तत्रस्थाः ये कर्मकराः आसन्, ते स्थपति-आदयः (architect) मध्याह्ने काले आहारार्थं समीपस्थं ग्रामं गच्छन्ति स्म। कश्चन वर्धकिः (carpenter) अर्जुनवृक्षस्य विस्फाटने रतः आसीत्, परन्तु भोजनस्य काले सः स्वकार्यम् अर्धं त्यक्त्वा गतः आसीत्। सः वर्धकिः विस्फाटितस्य स्तम्भस्य मध्ये एकं खदिरकीलं (खदिर इति वृक्षविशेषः - Senegalia catechu) प्रस्थाप्य गतः आसीत्, येन सः भोजनोत्तरम् आगत्य अग्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्। कदाचित् आनुषङ्गिकमेव (यदृच्छया - randomly) किञ्चन वानरयूथदलं कुतश्चित् तत्र मन्दिरनिर्माणस्थलं सम्प्राप्तम्। तस्य दलस्य वानराः मन्दिरनिर्माणस्य स्थले इतस्ततः क्रीडनं, कूर्दनं च आरब्धवन्तः। तेषु वानरेषु कश्चन प्रत्यासन्नमृत्युः वानरः चापल्यवशात् (कुतूहलवशात्) तस्य अर्जुनवृक्षस्य स्तम्भे आरूह्य स्थितः। चापल्यवशात् अर्जुनवृक्षस्य स्तम्भे आरूढः वानरः वर्धिकेण स्थापितं कीलं दृष्टवान्। अतः अर्जुनवृक्षस्य उभयोः विस्फाटितभागयोः मध्ये स्थित्वा सः तं कीलम् उत्पाटयितुं यत्नम् आरभते। तस्यां कीलोत्पाटनक्रीयायां विस्फाटितभागयोः मध्ये स्थितः कीलः चलितः अभवत्। कीलस्य चलने सति वृक्षस्य विस्फाटितभागयोः मध्ये तस्य वानरस्य वृषणयोः दमनम् अभवत्। तेन तस्य वानरस्य मृत्युः अभवत्। 

## कथासारः 
अनया कथया करकटः स्वभ्रातरं परामर्शयति यत्, सिंहस्य भयेन सह आवयोः किमपि प्रयोजनं नास्ति। यतो हि आवां तस्य उच्छिष्टम् आहारं भुक्त्वा एव निर्वाहं कुर्वः। अतः तस्य भयादीनां चिन्तनरूपिणम् अव्यापारं त्यज। अन्यथा अनावश्यकं कार्यं कुर्वतः वानरस्य यथा मृत्युः अभवत्, तथा स्थितिः भविष्यतीति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* बालसाहित्यम्
* पञ्चतन्त्रम्
* विष्णुशर्मा
* मित्रभेदः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* पञ्चतन्त्रम्
* History of the Migration of *Panchatantra* 
* Video of London 2009 ICR Illustrated Lecture on the Westward Migration of *Panchatantra* from India 
* Excerpt from Wood's 2008 update of *Kalila and Dimna - Fables of Friendship and Betrayal* 
* Panchatantra Stories in English 
* Stories from Panchatantra 
* Tales from the Panchatantra 
* Panchatantra Stories for Kids 

## सन्दर्भः 
## अधिकवाचनाय 
* पञ्चतन्त्रम्

वर्गः:मित्रभेदस्य कथाः
वर्गः:पञ्चतन्त्रस्य बालाभोग्याः कथाः
शाकल्यः

**शाकल्यः** हि ऋग्वेदस्य पदपाठं प्रस्तुतवान् । बृहदारण्यकोपनिषदि जनकस्य सभायां याज्ञवल्क्येन सह शाकल्यस्य शास्त्रार्थस्य वर्णनं प्राप्यते (अ० ४) । पौराणिकगाथानुसारेण अयं शाकल्यः ऋग्वेदपदपाठस्य रचयिताऽप्यस्ति । यथा

‘शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्योरथीतरः ॥

वाष्कलिश्च भारद्वाज इति शाखाप्रवर्तकाः ॥ ३२ ॥

देवमित्रश्च शाकल्यो ज्ञानाऽहङ्कारगर्वितः ॥

जनकस्य स यज्ञे वै विनाशमगमद् द्विजः' ॥ ३३ ॥ - ब्रह्माण्डपुराणः, पूर्वभागस्य द्वितीयपादः, अ० ३४ ॥

शाकल्यस्योल्लेखः निरुक्ते, ऋक्प्रातिशाख्येऽपि च अस्ति। अतोऽयम् उपनिषत्कालिकः ऋषिः वर्त्तते । यास्केन क्वचित् क्वचित् निजनिरुक्ते अस्य पदपाठः नाङ्गीकृतः । यथा निरुक्ते ५॥२१ ‘अरुणो मासकृत् वृकः’ ( १०॥५॥१८) यास्कस्त्वत्र ‘मासकृत्' इत्येकपदं मत्वा ‘मासानां कर्त्ता' इत्यर्थं कृतवान्। किञ्च शाकल्येनात्र 'मा + सकृत्' इति पदद्वयं स्वीकृतम्। निरुक्ते ( ५॥२८ ) वने ‘न वायो' ( ऋ० १०।२९।।१ ) इति यास्केनोद्धृतः । अत्र शाकल्येन ‘वा + यः = वायः' इति पदद्वयं मन्यते । किश्चास्य पदस्योल्लेखं कृत्वा यास्कस्तु पदद्वयं न स्वीकृतवान् 'वायः' इत्येकपदस्य यास्कसम्मतार्थोऽस्ति ‘पक्षीविशेष' इति । अनेन प्रकारेण निजनिरुक्ते यास्केन क्वचित्क्वचिच्छाकल्यस्य अनुमोदनं न कृतम् । एतदतिरिक्तः रावणकृतपदपाठस्य अप्यस्तित्वं यत्र कुत्राऽपि लभते। रावणस्तु ऋग्वेदस्य भाष्यमपि रचयामास तथा तस्य पदपाठोऽपि कृतवान् । अयं हि पदपाठः शाकल्यस्य नानुकरणमस्ति, प्रत्युत नानास्थलेषु निजबुद्ध्यानुसारेण असौ नवीनपदपाठस्यापि योजनां कृतवान्।

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* आनन्दतीर्थः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पदकर्तारः ऋषयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:भाषानुबन्धः योजनीयः
मालवा

भारतस्य पश्चिम-मध्य भागे स्थितः एकः प्राकृतिक भागः अस्ति। भौगोलिके मालवा इति ज्वालामुखि विस्फोटस्य परिणामः अस्ति। विंध्याचल शृंख्लायाः उत्तर भागे मालवा स्थितः अस्ति। मध्यप्रदेशस्य पश्चिम भागस्य जिलाः राजस्थानस्य दक्षिण-पूर्व भागस्य जिलाः च मालवा भागे स्थिताः अस्ति। प्राचीन काले मालवा राज्य एकः भिन्नः राजनीतिक खण्डः आसित। प्राचीन काले उज्जैन नगरः मालवा भागस्य राजनैतिक, आर्थिक सांस्कृतिक राजधानी आसित। वर्तमान समये इन्दौर नगरम् अस्य भागस्य आर्थिक राजधानी आसित।
अस्य भागस्य लोकस्य मुख्य उद्योगः कृषिः अस्ति। सोयाबीन अस्य भागस्य प्रमुख कृषि उत्पादनम् अस्ति। अत्र वस्त्र उद्योगः प्रमुखः अस्ति।

## भौगोलिक
अस्य भागे मध्यप्रदेशस्य आगर, देवास, धार, इन्दौर, झाबुआ, मन्द्सौर, नीमच, राजगढ, रतलाम, शाजापुर, उज्जैन, गुना, सीहोर, सागर राजस्थानस्य झालावाड, कोटा, बांसवाडा, प्रतापगढ च जिलाः अस्ति। मालवा भागः डेक्कनस्य विस्तारः अस्ति। 
## जनसंख्या
२०११ जनगणनानुगुणं सोनकच्छस्य जनसङ्ख्या १८.९ million अस्ति। अस्मिन् भागे प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३१ जनाः वसन्ति।
## क्रिडा
क्रिकेट अस्य भागस्य लोकप्रियः क्रिडाः अस्ति। इन्दौर नगरे मध्य प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्थिताः अस्ति। अस्य नगरे द्वौ अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट क्रिडाङगण अस्ति। राज्यस्य प्रथम क्रिकेट ODI अत्र अभवत।

वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
ऋषिः

**ऋषिः** अर्थात् ऋषति पश्यति इति। ‘ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थ एव मन्त्रद्रष्टा इत्यस्ति।
एष 'ऋषि'-शब्द इगुपधात् कित् इत्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । निरुक्ते च विद्यमानाः ‘तद्येनास्तपस्यमानन् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्...॥ इत्यादयः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति । अत ऋषयः मन्त्राणां द्रष्टार: सन्ति न च कर्तारः। वैदिकवाङ्गमये सप्तर्षयः प्रसिद्धाः सन्ति। 

**कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः । **

**जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः ॥**

## पदकाराः ऋषयः**वर्गः:प्राचीनगुरवः वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः वर्गः:ऋषयः वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते वर्गः:चित्रं योजनीयम्** 
पदकाराः ऋषयः इत्युक्ते मन्त्राणां पदकाराः ऋषयः, ये वेदार्थावबोद्धुं प्रतिमन्त्रस्य अवान्तर्भूतपदानां पृथक्करणं कृत्वा तत्तत् संहितानां पदपाठं निर्मितवन्तः । अनेन पदपाठेन मन्त्राणाम् अर्थस्य अतिसुलभतया अवबोधो भवति । एतेषां पदपाठानां कर्तारः बहवः ऋषयः अभूवन्। शाकल्यः ऋग्वेदस्य पदपाठं प्रस्तुतवान् । अथर्ववेदस्य पदपाठस्तु ऋग्वेदस्य पदपाठानुरूपेणैव अस्ति। किञ्च अस्य रचनाकर्त्तुः नाम अद्यावधि अज्ञातम् एवाऽस्ति। यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठकारस्य नाम आत्रेयोऽस्ति। गार्ग्यः सामवेदस्य पदकारः अस्ति।

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* वेदः
* वैदिकसाहित्यम्
* मैक्स मूलर
* वेदभाष्यकाराः
धानुष्कयज्वा

**धानुष्कयज्वा** त्रिषु वेदेषु भाष्यं प्रणिनायेत्येष उल्लेखो वेदाचार्यस्य सुदर्शनमीमांसायां दृश्यते । परञ्च न तदीयं भाष्यमाप्यते न च तस्यैव परिचयविशेषो लभ्यते । त्रयोदशशततमात् वैक्रमाब्दात् प्राक् स उद्बभूवेति कथ्यते । वेदाचार्येणायं 'त्रिवेदीभाष्यकारः' इति पदेन, 'त्रयीनिष्ठवृद्ध' इति पदेन च स्मृतोऽस्ति । वैष्णवाचार्योऽयं धानुष्कयज्वा अासीत् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* मैक्स मूलर
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
आत्मानन्दः

**अात्मानन्दः** ऋग्वेदस्य ‘अस्यवामीयं' सूक्तं व्याख्यातवान् ।

## कालः 
स्वभाष्येऽस्मिन् अात्मानन्दः सर्वप्रथमं स्कन्दस्वामिनः, भास्करस्य च मतमालोचितवान्, तदनन्तरं सायणाचार्येण आत्मानन्दस्य मतमालोचितम् । तदयम् आत्मानन्दः स्कन्दस्वामिनः भास्कराच्च परवर्ती सायणाचार्याच्च पूर्ववर्ती सिद्धो भवति । अनेन उद्धृतलेखकेषु मिताक्षरायाः कर्त्ता विज्ञानेश्वरस्य ( ख्रीष्टस्य १०७० ईशवीतः ११०० ई० पर्यन्तम् ) तथा स्मृतिचन्द्रिकायाः रचयिता देवणभट्टस्य त्रयोदशशतकस्य च नामोल्लेखेन प्रतीयते यदयं चतुर्दशशततमं संवत्सरं जन्मना विदधौ ।

## भाष्यम् 
अस्य भाष्यस्य निरीक्षणेन बोधो भवति यद्, अयम् आत्मानन्दः स्वविषयस्य निविष्टज्ञाताऽऽसीत् । अनेन कृतमन्त्रस्यार्थः परमात्मानं प्रति, लक्ष्यं करोति । इयमेवास्य भाष्यस्य विशिष्टता वर्तते । आत्मानन्देन स्वयं भाष्यान्ते भाष्यविषये लिखितम् -

‘अधियज्ञविषयं स्कन्दादिभाष्यम्, निरुक्तमधिदैवतविषयम्, इदन्तु भाष्यमध्यात्मविषयमिति ॥ न च भिन्नविषयाणां विरोधः ॥ अस्य भाष्यमूलं विष्णुधर्मोत्तरम् ॥' इति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* स्कन्दस्वामी
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:ऋग्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:द्वैतदर्शनम्
ऋत्विजः

ऋत्विजः चत्वारः भवन्ति। क्रमेण होता, अध्वर्यः, उद्गाता, ब्रह्मा च ।

होता - आहृानकर्ता, स हि यज्ञावसरे प्रक्रान्तदेवतानां प्रशंसायां रचितान् मन्त्रान् उच्चारयन् देवताम् आह्वायति, तत्कार्याय सङ्कलिता मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां सङ्ग्रह एव ऋग्वेदः ।

अध्वर्युः विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्राऽवश्यकमन्त्रा यजूंषि इति, तत्सङ्ग्रहो यजुर्वेदः ।

उद्गाता उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रानुच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्रसंग्रहः सामवेदः ।

ब्रह्मा तु यज्ञनिरीक्षकः, कृताकृतावेक्षणकर्मा, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञस्तदपेक्षितो मन्त्रराशिः अथर्ववेद इति कथ्यते । 

वर्गः:यज्ञः
वर्गः:कर्मकाण्डः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
माधवः

* माधवः (ज्योतिर्विद्)
* वेङ्कटमाधवः
* माधवभट्टः
* माधवः (सामसंहिताभाष्यकारः)

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
माधवः (सामसंहिताभाष्यकारः)

**माधवः** सामसंहितायाः प्रथमभाष्यकारः प्रतीतो भवति ।

## परिवारः, कालश्च 
माधवस्य पितुर्नाम ‘नारायण' इत्यासीत् । कतिपये विद्वांसः स्कन्दस्वामिनः ऋग्भाष्यस्य पूरकः सहायकश्च नारायणादभिन्नत्वमेनं मन्यन्ते। किञ्च तयोरभिन्नताप्रदर्शकस्य प्रबलप्रमाणस्य अभाव एवास्ति, तथारि अस्याविर्भावकालो निश्चितरूपेण वक्तुं शक्यते । द्वादशशतकस्य देवराजयज्वा स्वीयनिघण्टुभाष्यस्य अवतरणिकायां कस्याऽपि माधवस्य निर्देशं कृतवान् । सम्भवतः माधवोऽयं सामभाष्य-रचयिता माधव एवाऽस्ति । न तावदैतावता अपितु बाणभट्टस्य माधवस्य कादम्बर्याः श्लोकोऽयम् -

**रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तमःस्पृशे।**

**अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः॥**

माधवस्य 'सामविवरणे' मङ्गलाचरणरूपेण समुपलब्धो भवति । अस्य श्लोकस्य ‘त्रयीमयाय'-शब्देन ज्ञातो भवति यदयं श्लोकः कस्यापि वैदिकग्रन्थस्यैव मङ्गलाचरणमासीत् इति। अतोऽनुमीयते - सर्वप्रथमं सामभाष्यस्य मङ्गलार्थं माधवेन श्लोकोऽयं प्रणीतः इथि। भाष्यकारमाधवः बाणभट्टस्य कोऽपि पूज्याचार्यो भवितुं शक्यते । बाणभट्टस्य पूर्वपुरुषा अपि वेदपारङ्गता विद्वांसः आसन् । हर्षचरितेन प्रमाणितो भवति यद् बाणभट्टस्य गुरुरपि कोऽपि वेदवेदाङ्गपारज्ञतो विद्वानेवासीत् । घटनेयं पूर्वानुमानस्य पुष्टिं करोति । अतः बाणभट्टस्य पूर्ववर्त्तिनो माधवस्य समयः विक्रमस्य सप्तमशतकपरवर्त्तित्वं स्वीकर्तुं न शक्यते । अतो यदि बाणभट्टः ख्रीष्टस्य सप्तमशतकस्य प्रारम्भकालिकस्तदायं माधवः षष्ठशतकवर्त्तीति वक्तव्यम् ।

## भाष्यम् 
सामवेदस्योभयोः खण्डयोः — छन्दार्चिक-उत्तरार्चिकयोः उपरि भाष्यं निरमात् । छन्दार्चिकभाष्यस्य नाम ‘छन्दसिकाविवरणम्' तथा उत्तरार्चिकभाष्यस्य नाम 'उत्तरविवरणम्' अस्ति । अद्यावधि भाष्यमिदममुद्रितावस्थायामेवास्ति । किञ्चास्य भाष्यस्य अन्वेष्टा सत्यव्रतसामश्रयीमहोदयः सर्वप्रथमस्वकीयसायणभाष्यसंस्करणे अस्यापि भाष्यस्य किमप्यंशस्य 'टिप्पणी'-रूपेण सन्निवेशः कृतवान्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* वेङ्कटमाधवः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रामनाथः (श्रीरङ्गराजा)

**रामनाथः** होसलवंशोद्धवः स्वसमयस्य प्रतापी, विख्यातो वीरश्च आसीत् । रामनाथो मृदुप्रकृतिः क्षमाशीलश्वासीत् । अयं हि राजा होसलेषु वर्णाश्रमधर्माणां तथा प्रतिष्ठामकरोत्, यथा प्रजातन्त्रसत्ययुगस्योदयं तत्र मेनिरे । रामनाथस्य पिता सोमेश्वरोऽस्य वंशस्योन्नायकेषु प्रधानोन्नायकः आसीत् । असौ स्वकीयेन अतुलितेन शौर्यबलेन सर्वानपि चौलप्रदेशान् विजित्य स्वाधीनान् कृतवान् । रामनाथः सोमेश्वरस्य द्वितीयपुत्रः आसीत् । 'केवलमहादेव्याः' गर्भादयं समुत्पन्नो बभूव । सोमेश्वरस्य प्रथमपुत्रः नरसिंहस्तस्य ‘विज्जला’ नाम्न्याः राज्ञाः गर्भादजायत । सोमेश्वरः पैतृकसिंहासने नरसिंहं नाम रामनाथस्य वैमात्रेयं भ्रातरम् अभ्यषेचयत्। स्वराज्यकाले एव सोमेश्वरः रामनाथं दक्षिणप्रदेशानां प्रशासकपदे नियुक्तवान् । पितरि दिवंगतेऽपि रामनाथोऽस्य श्रीरङ्गपुरमस्यैव शासकः आसीत् ।  अतः भरतस्वामिना अस्योल्लेखः यथार्थ एवाऽकारि । असौ ज्येष्ठभ्रातुर्भिन्न एव स्वतन्त्ररूपेण दक्षिणप्रदेशे शासनमकरोत् । पित्रा विजितश्चोलप्रदेशोपरि अस्यैव शासनमासीत् ।

एकदा महीपुरस्य दक्षिणभागे स्वज्येष्ठभ्रात्रा सह अस्य संग्रामोऽप्यभवत् । नरसिंहदेवस्य मृत्युः ख्रीष्टस्य द्वानवत्यधिकद्वादशाब्देऽभवत् । किञ्चित्कालं व्यतीत्य ख्रीष्टस्य पञ्चनवत्यधिकद्वादशाब्देऽयमपि स्वर्गं जगाम।

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* वेङ्कटमाधवः
* वेदभाष्यकाराः

## सन्दर्भः 
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भोजपुरीभाषा

**भोजपुरीभाषा** (कैथी:**𑂦𑂷𑂔𑂣𑂳𑂩𑂲𑂦𑂰𑂭𑂰**) आर्यभाषापरिवारस्य एका भाषा अस्ति । इयं भाषा भारतस्य भोजपुर-पूर्वाञ्चलक्षेत्रस्य, नेपालदेशस्य तराईप्रदेशस्य च स्थानीयभाषा अस्ति । इयं मुख्यता पश्चिमबिहारराज्ये, पूर्व उत्तरप्रदेशे, पश्चिमझारखण्डे, ईशान्यमध्यप्रदेशे, ईशान्यछत्तीसगढराज्ये, नेपालदेशस्य तराईक्षेत्रे भाष्यते । यद्यपि भोजपुर्याः स्वकीयविशालसाहित्यं-व्याकरणं-लिपिः भवति तथापि भारतदेशे सा हिन्द्याः एका उपभाषा इति मन्यन्ते यत् प्रायः विवादानां विषयः भवति । भोजपुरी इति पूर्वहिन्द-आर्यभाषा अस्ति तु हिन्दी इति मध्यहिन्द-आर्यभाषा । यद्यपि फिजी-गयाना-मारिषस्-दक्षिण आफ्रिका-सूरिनाम्-त्रिनिदाद् टोबेगो च-देशेषु अपि एषा भाषा मान्यताप्राप्ता अल्पसङ्ख्याकभाषा अस्ति । नेपालदेशे भोजपुर्याः मान्यताप्राप्त राष्ट्रभाषायाः पदम् अस्ति ।

## भोजपुरी साहित्य
भोजपुरीसाहित्यस्य आरम्भः सप्तमशताब्द्याः अस्ति। हर्षवर्धनकालस्य (६०६ — ६४८ ई.) संस्कृतकविः बाणभट्ट स्वस्य ग्रन्थे हर्षचरितम् इति ग्रन्थे संस्कृतप्राकृतयोः अतिरिक्तं लोकभाषायां लिखितवन्तौ कविद्वयस्य उल्लेखं करोति एतेषां कविनां नाम ईसनचन्द्रः, बेनीभारत इति च आसीत् । इसानचन्द्रः बिहारस्य सोननद्याः पश्चिमतटे स्थितस्य पियारोग्रामस्य (प्रेतीकूट्) निवासी आसीत्।

पश्चात् सिद्धसाहित्यस्य अथवा साधुसाहित्यस्य निर्माणं जातम् । अनेके सिद्धसन्तगुरुजनाः स्वसाहित्यस्य भोजपुरियानुरूपं कृतवन्तः । शनैः शनैः साहित्यशैल्याः विकासः आरब्धः । ततः परं भोजपुरीभाषायां साहित्यस्य निर्माणं जातम्।

भोजपुरीसाहित्यस्य युगत्रयेषु वर्गीकरणं कृतम् अस्ति ।

भोजपुरीसाहित्यः
*प्रारम्भिक युगः (७०० तः ११०० ईपू) 
**प्राचीन साहित्य (७ शताब्दी) 
*** सिद्ध साहित्य (८ तः ११ शताब्दी) 
*मध्ययुगः (११०० तः १८५० ई.) 
**लोककथा काल (११०० तः १४०० ई.) 
**आराधनाकाल (१५०० तः १८५० ई.) 
***कबीर काल
*आधुनिक युगः (1850 ई. तः वर्तमान पर्यन्तम्)
**पुनर्जागरण काल

## आदिमयुग (७ तः ११ शताब्दी)
वर्धनसाम्राज्यस्य शासनकाले आकारं गृहीतस्य मगधीप्राकृतस्य वंशजः अस्ति भोजपुरी। सिद्धसाहित्ये चर्यपदेषु च भोजपुरीस्य प्राचीनतमरूपाः दृश्यन्ते। चर्यापदः असम-बङ्गाल-बिहार-ओडिशा-देशयोः तान्त्रिकपरम्परातः बौद्धधर्मस्य वज्रयानपरम्परापर्यन्तं साक्षात्कारगीतानां, रहस्यमयकाव्यानां संग्रहः अस्ति। अष्टम-द्वादशशताब्द्याः मध्ये अस्मिन् अबहट्टे लिखितम् यत् असमिया, बङ्गला, भोजपुरी, उड़िया, मगही, मैथिली आदीनां बहूनां पूर्वीय-इण्डो-आर्य-भाषाणां पूर्वजः आसीत्, तथा च लिखितानां छन्दानां मध्ये प्रसिद्धतमः इति कथ्यते तस्मिन् भाषायां मगधीप्राकृततः भोजपुरीं प्रति पुनः पुनः प्रवासं कुर्वती आसीत् इति कारणेन अस्मिन् समये भाषायाः रूपं **"पुराणी भोजपुरी"** इति उच्यते स्म।

### सिद्ध साहित्य
प्रारम्भिककाले नाथसम्प्रदायस्य गुरुभिः भोजपुरीभाषायां यत् साहित्यं लिखितं तत् सिद्धसाहित्यम् इति कथ्यते।  अस्य युगस्य साधु चौरङ्गिनाथस्य (पुराण भगतस्य) कृतयः "प्राणसंकली" इति संगृहीताः सन्ति।  नाथसम्प्रदायस्य गुरुः गोरखनाथः अपि अनेकानि काव्यानि, देवानां स्तुतिं च रचितवान् ।
## सम्बद्धाः लेखाः 
* बिहारीभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* मागधनभाषाः (पूर्व-आर्य)
* बिहारराज्यम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतीयभाषाः
वर्गः:भाषाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रामनाथः

* रामनाथपुरमण्डलम्
* रामनाथपुरम्
* रामनाथ वेदालङ्कार
* रामनाथन् कृष्णन्
* रामनाथः (श्रीरङ्गराजा)
* राम नाथ काक

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
गुणविष्णुः

**गुणविष्णुः** साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम मिथिलायां बङ्गप्रदेशे च प्रसिद्धमस्ति । तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता । अयं मिथिलायाः बङ्गप्रदेशस्य वा कस्मिश्चिदपि भागे न्यवसत् । अस्य छान्दोग्यमन्त्रभाष्यस्यैकं संस्करणं ‘कलकत्ता-संस्कृत-परिषद्’ नाम्नः संस्थातः प्रकाशितमभवत् । अस्य ग्रन्थस्य प्रस्तावनायां विद्वान् सम्पादकः गुणविष्णोः विषये अनेकेषां ज्ञातव्यविषयाणां विवेचनं कृतवान् । छान्दोग्यमन्त्रभाष्येदं सामवेदस्य कौथुमशाखायामुपरि अस्ति। ‘सायणकृतमन्त्रभाष्यस्य आधारः गुणविष्णोः भाष्यमेवाऽस्ति' इति प्रवदन्ति प्रत्यालोचकाः । हलायुधेनाऽप्यस्य ग्रन्थस्योपयोगः कृतः’ इत्यपि प्रमाणं प्राप्यते। गुणविष्णुः बल्लालसेनोऽथवा तस्य प्रसिद्धपुत्रस्य लक्ष्मणसेनस्य राज्यकाले विद्यमानः आसीत् । अतोऽस्य समयः विक्रमस्य द्वादशशतकस्य चरमभागः त्रयोदशशतकस्यादिमभागश्च निश्चीयते । अस्य द्वावन्यावपि ग्रन्थौ स्तः - मन्त्रब्राह्मणभाष्यम्, पारस्करगृह्यसूत्रभाष्यञ्चेति । अनेन ज्ञातो भवति यदयं महानुभावः स्वसमयस्य वैदिकः अासीदिति ।

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* वेङ्कटमाधवः
* वेदभाष्यकाराः

## सन्दर्भः 
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
दशरथमाँझिः

दशरथः माञ्झिः (१९३४ - १७ अगस्त २००७) पर्वतपुरुष-नाम्ना ख्यातः बिहारराज्ये गयायाः समीपे गहलौरग्रामे निर्धनः श्रमिकः आसीत्। सः एकाकी मुद्गरतक्षनीमात्रेण २५-पादमितं पर्वतं छित्त्वा ३६०-पाददीर्घं ३६-पादविस्तृतं मार्गं रचितवान्। तस्य २२-वर्षात्मकस्य परिश्रमस्य प्रभावात् गयानगरस्य अतरी-वज़ीरपुरयोः उपनगरयोः दूरत्वं ५५-किलोमीटर्‌तः १५-किलोमीटर्-यावत् न्यूनम् अभवत्।

## प्रसङ्गः 
दशरथमाञ्झिः अविकसितप्रदेशे दलितजातौ जातः। जीवनस्य आरम्भिककाले तेन सामान्याधिकारेभ्यः अपि महान् सङ्घर्षः करणीयः आसीत्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बिहारराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
योगी आदित्यनाथः

लघुत्तम

**योगी आदित्यनाथ** उत्तरप्रदेशराज्यस्य मुख्यमन्त्री अस्ति । अयं भारतीय जनता पार्टी पक्षस्य नेता अस्ति ।
## सन्दर्भ
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः
वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
लक्ष्मी सहगल

**लक्ष्मी सहगल** (२४.१०.१९१४ - २३.०७.२०१२) भारतीयस्वातन्त्र्यकार्यकर्त्री, क्रान्तिकारिणी च आसीत्। अस्या जन्मनाम लक्ष्मी स्वामिनाथन् इति आसीत्। सा **भारतीय राष्ट्रिय सेनायाः** अधिकारिणी अपि आसित्। स्वतन्त्रतान्दोलनेषु अस्याः महत्योदानं वर्तते। सा **कैप्टन लक्ष्मी** इति नाम्ना प्रसिद्धा।

## बाल्यं, शिक्षा च
ई. स. १९१४ तमस्य वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २४ दिनाङ्के (२४ अक्टूबर १९१४) तत्कालीनस्य मद्रास राज्यस्य मालाबार-नगरे तस्य जन्म अभवत्। तस्याः पितुः नाम एस. स्वामिनाथन आसीत्। सः मद्रास उच्च न्यायालये अधिवक्ता आसित्। ए. वी. अम्मुकुट्टि तस्या माता आसीत्। सा सामाजिक कार्यकर्त्री, भारतीयस्वातन्त्र्यकार्यकर्त्री च आसित्। लक्ष्मी **मद्रास मेडीकल महाविद्यालये** एम. बी. बी. एस. (MBBS) अपठत्। सा वर्षम उपरान्त स्त्री रोगेषु डिप्लोमा अप्रप्त्वान्। सा शासकिय कस्तुरबा गांधी चिकित्सालये चिकित्सकः आसित। सा दीनानां कृते एकं चिकित्सालस्य स्थापनां अकरोत्।

## निजी जीवनं
ई. स. १९४७ तमे वर्षे लक्ष्मी प्रेम कुमार सहगल सह विवाहम् अकरोत्। विवाहनन्तरं सहगल दम्पती कानपुर नगरे अवसत।

## मृत्यु
२०१२ तमस्य वर्षस्य 'जुलै'-मासस्य २३ दिनाङ्के लक्ष्मी सहगल देहत्यागम् अकरोत्। हृदयाघात कारणेन तस्या मृत्यु अभवत। चिकित्सा-सामाजिक-सांस्कृतिक-क्षेत्रेषु निष्ठया स्वदायित्वस्य वहनं कृतवती सहगल अधुना अस्मत्सु नास्ति। परन्तु तस्याः कार्येषु अद्यापि वयं मार्गदर्शनम् अन्विषामः। लक्ष्म्याः देहस्य उपयोगम् चिकिसत्सकिय अनुसंधाने अभवत।  

## पुरस्कारं
१९९८ तमे भारतस्य तात्कालिन राष्ट्रपति के. आर. नारायण महोदयस्य हस्ते पद्म विभूषण प्राप्तवान।

वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः
वर्गः:सामाजिक कार्यकर्ता
वर्गः:भारतीय राष्ट्रिय सेना
भीमसेनः

* भीमस्य अपरं नाम भीमसेनः इति आसीत्।
* भीमसेन जोशी इति कश्चन भारतीयः गायकः
* भीमसेनः इति सुधासागरग्रन्थस्य कर्ता।

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
उव्वटः

**उव्वटः** काश्मीरिको विद्वानिति बहूनां मतम् । एतस्येदं नाम क्वचित् 'औबटः' क्वचिच्च ‘उवट' इत्यपि पठ्यते । एतेन यजुर्वेदसंहितायाम् स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्। 

## परिवारः 
एतदीयस्य पितुर्नाम 'वज्रटः' इत्यासीत्। ‘अयं मम्मटस्य भ्राता' इति सुधासागरकारस्य भीमसेनस्य मतम् । परन्तु उवटस्य विषये काश्वन विप्रतिपत्तयः सन्ति । तथा हि तत्कृते यजुर्वेदसंहिताभाष्ये पद्यमेकमुपलभ्यते-

'**ऋष्यांदीनश्च पुरस्कृत्य अवन्त्यामुवटो वसन् ।**

'''मन्त्रभाष्यमिदं चक्रे भोजे राष्ट्रं प्रशासति ॥' इति ॥**

तस्यैव भाष्यस्य पुस्तकान्तरेऽन्यदपि पद्यमेकमुपलभ्यते—

**'आनन्दपुरवास्तव्यवज्रटाख्यस्य सूनुना ।**

**मन्त्रभाष्यमिदं क्लृप्तं भोजे पृथ्वीं प्रशासति ॥' इति ॥'''

एतेन पद्यद्वयेन 'उव्वटः' वज्रटस्य पुत्रो भोजसमकालिकश्चेति प्रतिपाद्यते । यदि अयमुव्वटो भीमसेनोत्तरीत्या मम्मटस्य भ्राताऽभविष्यत्, तहि मम्मटस्य जैयटपुत्रत्ववर्णनात् तद्भ्रातुः उव्वटस्य अपि जैयटपुत्रत्वमभविष्यत्, तथा च उव्वटस्य वज्रटपुत्रत्वं श्लोकोक्तं कथमिव सङ्गच्छेत्। यद्यपि काश्मीरदेशीयस्य जैयटगोत्रस्य वज्रष्टाख्यस्य दत्तकपुत्रोऽयमिति कल्पनायां जैयटपुत्रस्याऽपि उव्वटस्य वज्रटपुत्रत्वमुपपद्यते, तथापि तस्य भोजसमकालिकत्वम् अनुपपन्नमेव । यतः तस्य ज्येष्ठभ्रातुः मम्मटस्य भोजराजाद् अर्वाक्तनत्वे स्थितेस्तत्कनिष्ठभ्रातुः उव्वटस्य सुतरां भोजराजाद् अर्वाक्तनत्वं सिद्ध्यति । अवन्त्याम् (उज्जयिन्याम् ) वसता तेन भाष्यं निरमायि इति एकत्र उल्लेखः, गुर्जरदेशप्रसिद्धे 'आनन्दपुरे' वसता तेन भाष्यं तन्निरमायि इति अपरोल्लेखः, एतदपि विप्रतिषिद्धमिव । यदि उव्वटस्य पिता वज्रट एवानन्दपुरवास्तव्य आसीत्, उव्वटस्तु उज्जयिन्यां वसन्नेव भाष्यं निरमात् इति कल्प्येत, तदपि वज्रटस्य काश्मीरिकत्वं सन्दिहोतैव ।

## कालः 
महाराजः भोजः धारानगरशासकः परमारवंश्यश्च आसीत् । स हि १०१८ ईशवीये सिंहासनारूढो भूत्वा १०६३ ईशवीयपर्यन्तं राज्यं कृतवान् इति। तस्य काल एकादशशतकम् । भोजस्य कविजनप्रियत्वं प्रसिद्धम्। शेखगिरिशास्त्री लिखति यत्, अयं भोजो धारातः स्वां राजधानीम् उज्जयिनीम् आनीतवानिति 'आइने अकबरी' पुस्तके लिखितं वर्तते। तेन पूर्वोल्लिखितस्य भोजराजस्य समयः १०१८ ईशवीतः १०६३ ख्रीष्टीयो वर्त्तते । अतो भोजराजसमकालिकत्वेन उव्वटः ख्रीष्टीयैकादशशतकस्य पूर्वाद्धे बभूवेति निश्चयेन वक्तुं शक्यते ।

## भाष्यम् 
अस्य भाष्यं लघ्वक्षरोऽपि सन् अतीव प्रोज्ज्वलः, सरलः प्रामाणिकश्च अस्ति । भाष्येऽस्मिन् अनेकमन्त्राणाम् अध्यात्मपरकोऽर्थः दर्शितोऽस्ति । अस्यान्यकृतिषु -

(क) ऋक्प्रातिशाख्यस्य टीका,

(ख) यजुःप्रातिशाख्यस्य टीका,

(ग) ऋक्सर्वानुक्रमणीभाष्यम्,

( घ ) ईशावास्योपनिषद्-भाष्यञ्च इति चत्वारो ग्रन्थाः प्रौढाः, प्रसिद्धाः प्रकाशिताश्चेति । 

## सन्दर्भः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
* महीधरः
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* मैक्स मूलर

वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
महीधरः

**महीधर**स्य 'आचार्य' इति उपाधित्वात् आचार्यमहीधरः इति प्रसिद्धः। एषः वेदस्योपरि भाष्यम् अरचयत्। काशीवासी महीधरोऽयं वैष्णवाचार्यः आसीत्। तन्त्रशास्त्रेऽपि एतस्य गतिः आसीत्।

## जीवनम् 
एतस्य जन्म काश्यामभूत् । तत्र च तस्य वासस्थानसन्निधौ एका पुष्करणी अद्यापि वर्त्तते इति परम्परातः श्रूयते । नागर-ब्राह्मणवंशीयोऽयं विद्वानासीदिति । काश्यामेवाऽध्ययनं विधाय विरचितकतिपयग्रन्थो महीधरः काशीनरपतेः शरणं गतवान् । अत एव प्रायः ‘यथा राजाश्रितः पण्डितः' इति तस्यैवोक्त्या सङ्गच्छते ।

## भाष्यम् 
काशीपतेः शरणे एव अनेन 'वेददीपस्य सामभाष्य'स्य रचना कृता इत्याचार्येण । यद्यपि भाष्यमिदं न मौलिकं तथाप्यर्थस्य विशदतया दृष्टया उपादेयमस्ति । अस्य भाष्यस्य पाण्डुलिपिः सम्पूर्णानन्दविश्वविद्यालयस्य सरस्वतीभवनपुस्तकालये संग्रहीताऽस्ति । अस्य भाष्यस्योपरि उव्वटभाष्यस्य स्पष्टच्छाया प्रतिलक्षिताऽस्ति । किञ्चानेन विदुषा निरुक्तश्रौतसूत्रादिग्रन्थेभ्यः उद्धरणानि दत्त्वा याज्ञिकक्रियायाः विधानं बोधगम्यतां नीतम् । तन्त्रादिषु रहस्यमयेषु शास्त्रान्तरेष्वपि स सम्यगधीती विनयेन भक्त्या च गुरुजनान् तथा समप्रीणयत्, यथा तेऽस्मै गुह्याद् गुह्यतराण्यपि रहस्यवस्तूनि समुपादिशन् । विदुषे चास्मै सर्वविद्यापारङ्गत 'आचार्य' इति विरुदमुपाहरन् । अनेन तन्त्ररहस्यविवेचको 'मन्त्रमहोदधि'-नामा एकः ग्रन्थः विक्रमस्य १६४५ शतके ( १५८८ ई० ) प्रणीतः । अस्य ग्रन्थस्य अन्ते भाष्यकारेण लिखितमिदम् -

''''अब्दे विक्रमतो जाते बाणवेदनृपैर्मिते ।**

**ज्येष्ठाष्टम्यां शिवस्याग्रे पूणों मन्त्रमहोदधिः ।''''

अतोऽस्य भाष्यकारस्य समयः षोडशशतकस्योत्तरार्द्ध इति निश्चीयते ।

उव्वटाचार्यात् पञ्चाशत्वर्षानन्तरमयमभवत् । नरसिंहस्योपासकोऽयमासीत्, यस्योल्लेखः ग्रन्थेषु बहुशः उपलब्धो भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* उव्वटः
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* मैक्स मूलर

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
लक्ष्मणसेनः

**लक्ष्मणसेन** वङ्गप्रदेशस्य अन्तिमहिन्दूराजत्वेन प्रसिद्धः। नृपबल्लालसेनादनन्तरं तदात्मजः ‘लक्ष्मणसेनः' योग्यतापुरःसरं गौडक्ष्मां ररक्ष । ख्रीष्टस्य सप्तत्यधिकैकादशाब्देऽयं राज्यसिंहासनारूढोऽभवत्। त्रिंशद्वर्षाणि ( ३० ब० ) स राज्यं चकार । लक्ष्मणसंवदब्दप्रतिष्ठापकोऽयं लक्ष्मणसेनः कृत्याकृत्यविवेक्ताऽभूत् । तद्राजमन्दिरे कश्चिदपि मलिनच्छिन्नवस्त्रो वा निर्हेमभूषणो वाल्यपरिच्छदो वा न व्यलोकि। आर्तेभ्यो मुक्तहस्तो दानं ददौ। तदीये शासनकाले प्रजाजनः सन्तोषस्य वृद्धेश्चाभ्युन्नतिम् असाधयत् । असौ त्रिंशद्वर्षाणि शासनं विधाय ख्रीष्टस्य द्वादशशततमे वर्षे परलोकम् अयासीत् । हलायुधः गौडक्षितिपालस्य लक्ष्मणसेनस्य धर्माध्यक्षः आसीत्। लक्ष्मणसेनस्य समयः वि० स० १२२७-१२३७ (ईशवीयस्तु ११७०-१२°° ) विद्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दूधर्मः
* हलायुधः
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
वर्गः:भारतस्य इतिहासः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
बुद्धप्रस्थ

**बुद्धप्रस्थ** हंगरीदेशस्य राजधानी अस्ति। इदं एकं प्राचीनं नगरं अस्‍ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानी स्‍थानानि सन्‍ति। नगरस्य जनसंख्या १७७४००० अस्ति।

## आधाराः 
वर्गः:युरोपखण्डः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनन्ताचार्यः

**अनन्ताचार्य**-नामा मनीषी काश्यां जनि प्रापेति। अयं हि वैदिकविद्वान् माध्ववैष्णवः अासीत् । षोडशशतकोत्तरार्द्धमस्य विदुषः कालो निश्चितः । अनेन काण्वसंहितायारुत्तरार्द्धोपरि (एकविंशत्यध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्। अस्य भाष्योपरि महीधरभाष्यस्य स्पष्टतश्च्छाया प्रतीता भवति । फलतः तस्मादुत्तरकालिकोऽयं भाष्यकार इति निश्चीयते । स्थाने स्थाने मन्त्राणां विष्णुपरकार्थः कृतोऽनेन विदुषा । सम्प्रदायानुसारीयं व्याख्या अस्य पाण्डित्यस्य पुराणज्ञतायाश्च विशेषद्योतिका विद्यते । शुक्लयजुर्वेदप्रातिशाख्यस्य अप्येकां टीकाम् अयं निरमात् ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
हलायुधः

**हलायुधः** शुक्लयजुर्वेदस्य काण्वसंहितायाम् उपरि भाष्यम् अलिखत्। एतस्य भाष्यस्य नाम 'ब्राह्मणसर्वस्वम्' इति। सायणस्य परवर्तिनः अनन्ताचार्य-आनन्दबोधप्रभृतयः बहुशः विद्वांसः काण्वसंहितायामुपरि भाष्यानि चकुः । किञ्च सायणात्पूर्ववर्त्तिषु प्रधानाचार्येषु हलायुध एव शुक्लयजुर्वेदस्य काण्वसंहितायामुपरि स्वभाष्यमस्ति ।

## भाष्यम् 
ब्राह्मणसर्वस्वस्य भाष्यस्य आरम्भे एव हलायुधेन स्वविषये किञ्चित् वृत्तं लिखितम् । येन ज्ञातो भवति यत्, बंगप्रदेशस्य अन्तिमहिन्दूनृपतेः लक्ष्मणसेनस्य व्यवहारमण्डपे धर्माधिकारिणः गौरवपूर्णपदेऽयं प्रतिष्ठापित अासीत् । बाल्ये एवायं राजपण्डितोऽभवत् । नवयौवने श्वेतच्छत्रधारणस्य अधिकारः प्राप्तः । वार्द्धक्ये नृपलक्ष्मणसेनस्य धर्माधिकारीपदे च प्रतिष्ठापितः ।

**‘बाल्ये ख्यापितराजपण्डितपदं श्वेताचिबिम्बोज्ज्वलच्छत्रोत्सिक्तमहामहस्तमुपदं दत्त्वा नवे यौवने ॥**

**यस्मै यौवनशेषयोग्यमखिलक्ष्मापालनारायणः श्रीमान् लक्ष्मणसेनदेवनृपतिर्धर्माधिकारं ददौ ॥”**

लक्ष्मणसेनस्य समयः वि० स० १२२७-१२३७ (ईशवीयस्तु ११७०-१२०० ) विद्यते, अतः हलायुधोऽपि तत्कालिक एवासीदिति ।

## कृतयः 
अयं हलायुधः शैवदर्शनाचार्यः, वेद-मीमांसकः, आगमपारङ्गमश्च । विशेषतः शैव-वैष्णवागमयोः रहस्यज्ञो विद्वान् अासीत् । अस्य कृतिषु- ब्राह्मणसर्वस्वम्, मीमांसासर्वस्वम्, वैष्णवसर्वस्वम्, शैवसर्वस्वम् , पण्डितसर्वस्वञ्चेति ग्रन्थाः प्रसिद्धाः।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* लक्ष्मणसेनः
* सायणः
* शैवसम्प्रदायः
* वैष्णवम्

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:एकादशशताब्द्याः कवयः
आनन्दबोधभट्टोपाध्यायः

**आनन्दबोधभट्टोपाध्याये**न काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य ऊपरि (एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्। वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयतः प्रकाशितायां सारस्वतसुषमापत्रिकायां आनन्दबोधभट्टोपाध्यायस्य काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य अर्थात् एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तस्य भाष्यं क्रमशः ( स. २००९-२०११) प्रकाशितमस्ति । ग्रन्थान्तपुष्पिकानुसारेण वासुदेव-पुरी-निवासी चतुर्वेदीयः जातवेदभट्टोपाध्यायस्यायं विद्वान् पुत्रः अासीत् । अस्य विदुषः सम्बन्धे एतावदेव सूचनोपलब्धाऽस्ति ।

## भाष्यम् 
आनन्दबोधभट्टोपाध्यायेन स्वभाष्ये देवता-ऋषि-छन्दो-प्रभृतीनां निर्देशः कृतः, यज्ञपरकमन्त्राणां विनियोगोऽपि यथास्थाने निर्दिष्ट एवेति । अस्य भाष्यस्य भाषा बोधगम्या, शैल्यपि सरला स्वच्छा चेति । शैलीगुणेनैव ग्रन्थोऽयं लोकप्रियत्वं प्राप्तवान् । ब्राह्मणग्रन्थानामुद्धरणानि अनेन स्वीयग्रन्थे दत्तानि । अस्य भाष्योपरि उव्वटस्य प्रभावो विशेषरूपेण परिलक्षितो भवति। तथापि भाष्येऽस्मिन् भाष्यकारेण स्वीया मौलिकताऽपि यत्र तत्र प्रदर्शिता । यथा - निम्नलिखितमन्त्रोऽयं द्रष्टव्यः —

''''केतु कृण्वन् न केतवे पेशोमर्या अपेशसे ।**

**समुषद्भिरजा यथाः ॥' ( माध्यन्दिनसंहिता २९/३६, काण्व सं० ३१/१२)'''

अत्रोव्टेन महीधरेण च ‘मर्या'-पदम् विभक्तिव्यत्ययेन मर्याय = मनुष्याय एवार्थः गृहीतः किञ्चानेन प्रथमान्तं ‘मर्या' एव पदं स्वीकृतम् । अत्रार्थद्वैविध्यं मर्यादयः शब्दाः नूतनतया सिद्धान्तिताः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* उव्वटः
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* मैक्स मूलर

वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुहदेवः

**गुहदेवो** नाम कोऽपि विद्वान् तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यं प्रणीतवान् । अस्य भाष्यस्योद्धरणं प्रतिष्ठितैराचार्यैः कृतमतोऽस्य प्रामाणिकता प्रमातुं शक्यते । सर्वाऽधिकनिश्चितप्रमाणमस्य भाष्यस्य सद्भावे देवराजयज्वनः निघण्टुभाष्ये समुपलब्धो भवति । देवराजयज्वा स्वभाष्यारम्भे एव गुहदेवं भाष्यकारत्वेन स्मृतवान् । तैत्तिरीयारण्यकस्थस्य - '''‘रश्मयश्च देवा गरगिरः'** इति मन्त्रगत - **‘गरगिरः'** इति पदस्य गुहदेवकृतव्याख्यां समुद्धृतमनेन । तद्यथा - **'तथा च 'रश्मयश्च देव गरगिरः'** इत्यत्र गुहदेवः **‘गरमुदकं गिरन्ति पिबन्तीति गरगिरः'''' इति भाष्यं कृतवान् ।'

अयमपि प्राचीनभाष्यकार एवाऽस्ति । अाचार्यरामानुजः 'वेदार्थसङ्ग्रहाख्ये' स्वग्रन्थे गुहदेवं स्मरति। तद्यथा- **‘यथोदितक्रमपरिणतभक्त्ये लभ्य च भगवबोधायन-टङ्क-द्रमिडगुहदेवकर्ण्डिभारुचिप्रभृत्यविगीतशिष्टपरिगृहीतपुरातनवेदवेदान्तव्याख्यानसुव्याख्यानसुव्यतार्थश्रुतिनिकरनिर्दर्शितोऽयं पन्थाः।**' अतोऽस्य समयं विक्रमाष्टकशतकं नवमशतकं वेति अनेके विद्वांसः कल्पयन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* उव्वटः
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* मैक्स मूलर

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शुक्लयजुर्वेदः

**शुक्लयजुर्वेदः** यजुर्वेदस्यैव उपविभागः। शुक्लयजुर्वेदस्य संहितैव वाजसनेयिसंहिता कथ्यते । तादृशनामकरणे बीजं त्विदं कथ्यते यत्, याज्ञवल्क्येनाराधितः सूर्यो वाजी भूत्वा तस्मै वेदं प्रोक्तवान् अतस्तदुक्ता संहिता वाजसनेयी संहिता समाख्याता । शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा कण्वशाखा चेति द्वे शाखे । प्रथमा उत्तरभारते प्राप्यते, द्वितीया च महाराष्ट्रे । अनयोः शाखयोः संहिते भिन्ने सत्यावपि स्वल्पमेव भेदं धारयतः , बहुष्वंशेषु तुल्यता वर्त्तते ।

## शाखाः 
शुक्लयजुर्वेदस्य प्रधानशाखाद्वयं वर्त्तेते । यथा –माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा च ।

## काण्वसंहिता 
शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा चेति द्वे शाखे स्तः। प्रथमा उत्तरभारते प्राप्यते, द्वितीया च महाराष्ट्रे। अनयोः शाखयोः संहिते भिन्ने सत्यावपि स्वल्पमेव भेदं धारयतः, बहुष्वंशेषु समरूपता वर्त्तते । किञ्च प्राचीनकाले काण्वशाखायाः स्वप्रदेशः उत्तरभारत एवाऽसीत् । यतः अस्याः संहितायाः एकस्मिन् मन्त्रे  कुरु-पाञ्चालदेशीयनृपतेः निर्देशो लभते। (एष वः कुरवो राजा, एष पाञ्चालो राजा) । महाभारतस्य आदिपर्वानुसारेण शकुन्तलायाः पालनकर्तुः पितुः कुलपतिकण्वस्य आश्रमः मालिनीनद्यास्तटे आसीत् । अद्यापीदं स्थानम् उत्तरप्रदेशस्य 'बिजनौर'-मण्डले 'मालन'- नाम्ना ख्यातैका लघ्वी नदी अस्ति । अतः काण्वसंहितायाः प्राचीनसम्बन्धः उत्तरप्रदेशेन सहाङ्गीकरणं भवति। शुक्लयजुर्वेदे विनियोगवाक्यरहिताः केवलं मन्त्राः विद्यन्ते, कृष्णयजुर्वेदे तु विनियोगवाक्यानि मन्त्राश्चेति । अतः अमिश्रितरूपतया शुक्लयजुर्वेदः मिश्रितरूपतया च कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञा जातेत्यपि प्रसिद्धम्। 

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* यजुर्वेदः
* कृष्णयजुर्वेदः
* सायणः
* संस्कृतम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:वेदाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नूपुर शर्मा

**नूपुर शर्मा** (जन्मदिनाङ्कः अप्रैल्मासे 23, 1982) 2008-09 काले दिल्लीविश्वविद्यालयस्य छात्रसंघस्य अध्यक्षा आसीत्। 2006 वर्षे विद्यालयस्य हिन्दुकलाशालायाम् Economics (Hons.) इति विद्योपाधिम् लब्धवती। 2010 वर्षे सा महोदया दिल्लीविद्यालये LL. B., London School of Economics विश्वविद्यालये LLM च उपाधी अपि लब्धवती  सा महोदया भारतीयजनतायुवामोर्चा संघठनस्य सदस्या अस्ति। 2015 वर्षे दिल्लीराज्यनिर्वाचने अरविन्दकेज्रिवालम् प्रत्यर्थयति स्म परंतु अपजयम् अप्राप्नोत्। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* देहली
* राजनीतिः
* राजकीयपक्षः

## प्रमाणानि
वर्गः:राजनेतारः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भट्टभास्करः

**भट्टभास्कर**स्य समयनिर्धारणं वैदिकभाष्यकाराणाम् इतिहासार्थं नितान्तम् आवश्यकम अस्ति। सायणाचार्यः स्वभाष्ये भट्टभास्करमिश्रं स्मरति।

## कालः 
सायणस्य स्मरणेन विक्रमस्य पञ्चदशशतकपूर्ववक्तित्वमायाति। सायणपूर्ववत्तीं लक्ष्मणापरनामको वेदाचार्यः स्वीये सुदर्शनमीमांसायां न केवलं भट्टभास्करमिश्रस्य नामोल्लेखं कृतवान् अपि तु तस्य 'ज्ञानयज्ञनामकभाष्यग्रन्थस्य अपि उल्लेखं कृतवान्। ''''तत्र भाष्यकृता भास्करमिश्रेण ज्ञानयज्ञाख्ये भाष्ये एतत्प्रमाणव्याख्यानसमये चरणमिति देवताविशेष इति तदनुगुणमेव व्याख्यातम्।।' (सुदर्शनमीमांसा पृ० ४)'''। देवराजयज्वनाऽपि स्वग्रन्थेऽस्य भाष्यञ्चोद्धृतम्। प्रसिद्धवैदिकेन हरदत्तेन एकाग्निकाण्डस्य स्वभाष्ये भास्करकृतभाष्यात् साहाय्यं गृहीतम्। अतः भास्करमिश्रस्य समयः विक्रमस्यैकादशशतक कथयितुं शक्यते। अनेन स्वभाष्ये आर्यभटीय-अमरकोष-काशिकाप्रभृतिग्रन्थानां नामोल्लेखश्च कृतः। तेनाऽपि हरदत्तादिभाष्यकाराद् अस्य पूर्वकालिकत्वं प्रतीयते।

## भाष्यम् 
भट्टभास्करः तैतिरीयसंहितायामुपरि 'ज्ञानयज्ञ'-नामकं भाष्यं लिलेख। भाष्यमिदं विद्वतापूर्णमस्ति। प्रमाणपुरस्सरं कतिपयानां वैदिकग्रन्थानां मन्त्रस्य उद्धरणम् अनेन समुपस्थापितम् अस्मिन्भाष्ये। लुप्तप्रायनिघण्टुग्रन्थाद् अपि उद्धरणं संगृहीतम् अस्मिन्भाष्येऽनेन विदुषा। मन्त्राणाम् अर्थप्रदर्शनक्रमे विभिन्नाचार्याभिमतान् अपि अयं प्रदशितवान्। अस्मिन् भाष्ये न केवलं यज्ञपरकार्थस्य निर्देशनमस्ति अपि तु आध्यात्माधिदैवपक्षयोः अर्थस्यापि प्रदर्शनं कृतमनेन। यथा- ‘हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसत्' प्रसिद्धमस्मिन् मन्त्रे ‘हंस'-पदस्य त्रिभिः प्रकारैः व्याख्या कृताऽनेन। तद्यथा = अधियज्ञपक्षे हंसपदस्य व्याख्या - 'हन्ति पृथिवीमिति हंसः' अधिदैवपक्षे - हंसपदस्यार्थः अादित्यो भवति, तथा च अध्यात्मपक्षे- ‘हंस’-पदस्यार्थः ‘अात्मा' कृतोऽनेन। अतोऽस्य भाष्यस्य वैदिकसाहित्ये महत्त्वमस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* सायणः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
हरिस्वामी

**हरिस्वामी** उव्वटस्य पूर्ववर्ती आसीत्। सः सम्पूर्णशतपथब्राह्मणस्य भाष्यमरचयत्। पराशरगोत्रीयस्य नागस्वामिनः पुत्रोऽयम् अवन्तिनृपतेः विक्रमस्य धर्माध्यक्षः आसीत्। सौभाग्येनास्य लिखिते भाष्ये भाष्यरचनाकालस्य निर्देशोऽपि प्राप्यते। तदनुसारेणास्य भाष्यस्य निर्माणकालः ३७४० कलिवर्षः अर्थात् ख्रीष्टस्य ५३८ ईशवीयः अासीत्। अनेन सिद्धो भवति यदयं विक्रमस्य षष्ठशतके विद्यमानः आसीत् इति। एतस्य गुरोः नाम स्कन्दस्वामी आसीत्।

## भाष्यम् 
शतपथब्राह्मणस्य भाष्यम् अनेन लिखितम्॥ एतस्य समयः सप्तमशतकमिति निश्चित्य वक्तुं शक्यते । यतो हि स्वयं हरिस्वामिना उपपत्तिक्रमेण शतपथब्राह्मणस्य प्रारम्भे स्कन्दस्वामिनं निजगुरुं स्वीकृत्य स्वपरिचयञ्च दत्तम्।

'नागस्वामी तत्र..............श्रीमुहस्वामिनन्दनः ।

तत्र याजी प्रमाणयज्ञ आढ्यो लक्ष्म्या समेधितः ॥ ५ ॥

तन्नन्दनो हरिस्वामी प्रस्फुरद् वेदवेदिमान् ।

त्रयी व्याख्यानधौरेयोऽधीततन्त्रो गुरोर्मुखात् ॥ ६ ॥

यः सम्राट् कृतवान् सप्तसोमसंस्थास्तथार्कश्रुतिम् ।

व्याख्यां कृत्वाऽऽध्यापयन्मां श्रीस्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ॥ ८ ॥

हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —

'यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशत्शतानि वै ।

चत्वारिंशत्समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥'

स्कन्दस्वामिनः कालः प्रायः ६८२ विक्रमाब्दस्तथा ६२५ ख्रीष्टाब्दः सिद्धो भवति । हरिस्वामिनः भाष्यरचनाकालः ६३८ ई. इति मन्यते । यतो हि  हरिस्वामी स्वभाष्यरचनायाः समयोऽपि दत्तवान् । निदर्शनं यथा —

'यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशत्शतानि वै ।

चत्वारिंशत्समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥'

कलियुगे ३७४० वर्षे व्यतीते सति हरिस्वामिना भाष्यमिदं कृतम् । कलियुगस्य प्रारम्भः विक्रमाब्दात् ३०४५ वर्षं पूर्वं मन्यते। अर्थात् ख्रीष्टाब्दात् पूर्वमयं कालः ३१०२ ईशवीयो भवति । तेन हरिस्वामी ३७४०-३०४५= ६९५ विक्रमाब्दे अर्थात् ६३८ ख्रीष्टाब्दे शतपथब्राह्मणस्य भाष्यं रचयामास । पूर्वमस्मादेव स्कन्दस्वामिना ऋग्वेदभाष्यस्य रचना कृता तथा हरिस्वामिनं वेदमपि अध्यापितम् । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* वेङ्कटमाधवः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:यजुर्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
षड्गुरुशिष्यः

**षड्गुरुशिष्यः** ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्यम् अरचयत्। अस्य विदुषः टीकानां सङ्ख्या नातिलघीयसी। ऐतरेयब्राह्मणस्य ऐतरेयारण्यकस्य, आश्वलायनश्रौतसूत्रस्य, आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य च व्याख्या कृताऽनेन विदुषा। सर्वानुक्रमणीषु उपरि व्याख्याऽपि लिखिताऽनेनेति। वेदार्थदीपिकाख्या कात्यायनस्य सर्वानुक्रमण्याः व्याख्याऽस्य विदुषः सरसरचनाशालित्वेन नितान्तप्रख्याता, आक्सफोर्ड-विश्वविद्यालयद्वारा सुसम्पादिता प्रकाशिता चाऽस्तिष। ग्रन्थकारेण स्वयम् अस्याः टीकायाः रचनाकालः १२३४ सं. तथा तदनुसारेण ख्रीष्टस्य ११७७ ई० लिखितः । अतोऽस्य समयः ख्रीष्टीयद्वादशशतकस्य पूर्वार्द्धम् एवाऽस्ति, इति निश्चयेन वक्तुं शक्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* गोविन्दस्वामी
* शाकल्यः
* सायणः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गोविन्दस्वामी

**गोविन्दस्वामी** ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्यम् अरचयत्। त्रयोदशशतकोद्भवः ‘दैवः' इति पदस्य टीका ‘पुरुषकारः' इति कर्त्ता श्रीकृष्णलीलांशुकमुनिः १९८ कारिकायाः टीकायां गोविन्दस्वामिनः नामोल्लेखं कृतवान्। ग्रन्थोऽयम् अनन्तशयनग्रन्थमालायां प्रकाशितोऽस्ति। उद्धरणमिदं माधवीयाधातुवृत्तौ अपि लभते। बौधायनीयधर्मविवरणस्य कर्त्ताऽपि सम्भवतः अयमेवाऽस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे कुमारिलस्य निर्देशः, तस्य ग्रन्थस्य ‘तन्त्रवार्त्तिकस्य' उद्धरणमपि प्राप्यते। अतोऽस्य समयः अष्टमशतकादनन्तरं, त्रयोदशशतकात्पूर्वम् अर्थात् सम्भवतः दशमशतकम् इति वक्तुं शक्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* शाकल्यः
* सायणः
* वेदभाष्यकाराः

वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये