दक्षिणेश्वरकालीमन्दिरम्

**दक्षिणेश्वरकालिबाडि** कोलकातानगरस्य समीपे गंगानद्याः तटे स्थितमस्ति । १८५५ तमे वर्षे मई मासस्य एकत्रिंशत् दिनाङ्के स्नानयात्रादिवसे  बङ्गप्रदेशस्य    प्रसिद्धा-परोपकारी-भूस्वामिणी  रानीरासमणिः अस्य मन्दिरस्य स्थापनां कृतवती ।   अस्मिन् मन्दिरे कालीदेवी "भवतारिणी" इति नाम्ना पूज्यते ।   मुख्यमन्दिरं    विहाय  "द्वादशशिवमन्दिरम्" इति  नाम्ना द्वादशसंख्यकानि अष्टभित्तियुक्तानि  शिवमन्दिराणि सन्ति । मन्दिरस्य उत्तरदिशि "श्रीश्रीराधाकान्तमन्दिरम्" इति नाम्ना प्रसिद्धं राधाकृष्णमन्दिरम्, एवञ्च  मन्दिरस्यास्य दक्षिणे नाटमन्दिरम् अस्ति ।  नवलक्षरूप्यकाणां व्ययेन अष्टवर्षेषु निर्मितम् इदं मन्दिरम् । १८५५ तमे वर्षे मई मासस्य एकत्रिंशत् दिनाङ्के स्नानयात्रादिने महासमारोहेण मन्दिरे मूर्तिप्रतिष्ठाकार्यक्रमः अभवत् । पूर्वं मन्दिरस्य आराध्यां मातरं भवतारिणीं "कालिका" इति नाम्ना अभिहिता कृता | रामकुमारचट्टोपाध्यायः मुख्यपुरोहितरूपेण नियुक्तः  अभवत्, तस्य अनुजः गदाधरः अथवा गदाई (पश्चात् रामकृष्णपरमहंसः ) तस्य सहयोगी अभवत् । पश्चात् तस्य भागिनेयः हृदयः  अपि तस्य साहाय्यं कर्तुम् आरब्धवान् । 
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|252x252अणवः| मन्दिरस्य आराध्यादेवी भवतारिणी काली पुनश्च पदतले शिवः
तदनन्तरवर्षे रामकुमारः दिबङ्गतः । मन्दिरस्य मुख्यपुरोहितत्वेन उत्तराधिकारी श्रीरामकृष्णः नियुक्तः अभवत् । तस्य पत्नी सारदादेवी मन्दिरपरिसरस्य बहिः सङ्गीतभवने एव तिष्ठति स्म । अस्मिन् सङ्गीतभवने अधुना सारदादेव्याः मन्दिरम् अस्ति ।

अस्मात् कालादारभ्य १८८६ पर्यन्तं श्रीरामकृष्णः अस्मिन् मन्दिरे प्रायः त्रिंशत् वर्षाणि यावत् स्थितवान् । तस्य  विद्यमानकारणात् पश्चात् मन्दिरमिदं तीर्थस्थले रूपान्तरितः अभवत् ।

## संरचनाः 
मन्दिरमिदं बङ्गीयस्थापत्यशैल्या   अथवा गौडीयस्थापत्यशैल्या नवरत्नस्थापत्यशैल्या निर्मितम् अस्ति । मुख्यमन्दिरम् अट्टत्रययुक्तमस्ति । अस्य उपरिभागे अट्टद्वये नवशिखराः  सन्ति । मन्दिरं दक्षिणाभिमुखम् अस्ति । एकस्य उत्तोलित-स्तम्भस्योपरि मन्दिरस्यास्य गर्भगृहं स्थापितमस्ति । अस्य स्तम्भस्य विस्तारः ४६ वर्गफीट्, उच्चता १०० फीट अस्ति । 

गर्भगृहे "भवतरिणी" इति नाम्ना प्रसिद्धा कालीमूर्तिः शिवस्य वक्षोपरि स्थापिता वर्तते ।। मूर्तिद्वयमिदं रजतेन निर्मितस्यैकस्य सहस्रदलयुक्तकमलस्योपरि स्थापितः अस्ति ।
दक्षिणतः|लघुचित्रम्| उत्तोलितस्तम्भस्योपरि निर्मितः दक्षिणेश्वरकालिमन्दिरस्य गर्भगृहम्
मुख्यमन्दिरस्य समीपे  सादृश्ययुक्तानि द्वादशसंख्यकानि यानि  पूर्वमुखिशिवमन्दिराणि वर्तन्ते तानि अष्टभित्ति(आटचाला) वास्तुकलायां निर्मिताः सन्ति । एतानि मन्दिराणि गङ्गायाः तीरे विद्यमानस्यैकस्य सोपानस्य उभयतः तिष्ठन्ति । मन्दिरपरिसरस्य ईशानदिशि राधाकान्तमन्दिरम् अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे रजतसिंहासनस्य उपरि सार्धैकविंशतिः-इञ्च-परिमितस्य कृष्णामूर्तिः ,एवञ्च षोडश-इञ्च-परिमितस्य राधामूर्तिः स्थापितः अस्ति । तथा राज्ञ्याः रासमणिः-इत्यस्याः गृहदेवता (रघुवीरः, जनार्दनः - श्रीकृष्णः, नाडुगोपालः) वर्तमाने दक्षिणेश्वर-क्षेत्रे निवसन्ति । |

## चित्रकक्षम् 

सञ्चिका:Dakshineswar.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Dakshineswar.jpg|चित्रपाठ्यम्=মূল মন্দির| मुख्यमन्दिरम्
सञ्चिका:Ramakrishna.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Ramakrishna.jpg|चित्रपाठ्यम्=রামকৃষ্ণ পরমহংস ১৮৫৫ সালে এই মন্দিরে আসেন তার দাদা প্রধান পুরোহত রামকুমারের সহযোগীরূপে এবং রামকুমারের মৃত্যুর পর তিনি দাদার স্থলাভিষিক্ত হন| रामकृष्ण-परमहसः  १८५५ तमे वर्षे अग्रजस्य मन्दिरस्यास्य मुख्यपुरोहितस्य   रामकुमारस्य सहायकरूपेण अस्मिन् मन्दिरे आगतः, एवञ्च तस्य मृत्योः अनन्तरं अग्रजस्य स्थाने नियुक्तः अभवत् । 
सञ्चिका:Shiva_temples.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Shiva_temples.jpg|चित्रपाठ्यम्=শিবমন্দির| शिवमन्दिरम्
सञ्चिका:Ramakrishna_Room_Entrance.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Ramakrishna_Room_Entrance.jpg|चित्रपाठ्यम्=শ্রীরামকৃষ্ণের বাসকক্ষের প্রবেশপথ| श्रीरामकृष्णस्य वासगृहस्य प्रवेशमार्गः
सञ्चिका:Flower_stall_at_Dakshineswar.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Flower_stall_at_Dakshineswar.jpg|चित्रपाठ्यम्=ডালা আর্কেড, এখানে পূজার ফুল বিক্রি হয়| डाला आर्केड्, पूजापुष्पाणि  अत्र विक्रीयन्ते
सञ्चिका:Dakshineswar_Spires.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Dakshineswar_Spires.jpg|चित्रपाठ्यम्=মন্দিরের টেরাকোটা ছাদ| मन्दिरस्य टेराकोटा छदः
सञ्चिका:Nahabat_of_Dakshineswar_Kali_Temple.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Nahabat_of_Dakshineswar_Kali_Temple.jpg|चित्रपाठ्यम्=নহবতের দক্ষিণ ভাগ, এখানেই একতলার একটি ছোটো ঘরে থাকতেন সারদা দেবী| सङ्गीतभवनस्य दक्षिणभागः, सरदादेवी अत्र एकस्मिन्  एकाट्टविशिष्टे लघु गृहे निवसति स्म
सञ्चिका:Sarada_Devi's_Room_Nahabat.jpg|चित्रपरिसन्धिः=চিত্র:Sarada_Devi's_Room_Nahabat.jpg|चित्रपाठ्यम्=সারদা দেবীর ঘর, এখন মন্দির| सारदादेव्याः गृहम्, अधुना  अत्रैव तस्याः मन्दिरम्

## अधिकं पश्यन्तु 
* काली, दक्षिणेश्वर मंदिर के अध्यक्ष देवता।
* Ramakrishna Temple, Belur Mutt, Dakshineshwar इति रामकृष्णमिशनस्य मुख्यकार्यालयः कालिबारीसमीपे स्थितः अस्ति ।
* रामकृष्ण परमहंस, दक्षिणेश्वर कालीबारी के पूर्व पुजारी व उन्नीसवीं शताब्दी के प्रमुख हिन्दू मौलवी
* Sarada Devi, रामकृष्ण परमहंसस्य पत्नी तथा रामकृष्ण मिशनस्य संघी; सा अपि भर्त्रा सह दक्षिणेश्वरमन्दिरे निवसति स्म ।
* रानी रासमणि, दक्षिणेश्वर मंदिर के संस्थापक।
* Chanak Annapurna Temple, दक्षिणेश्वरकालिबरस्य आदर्शेन निर्मितं तितागढस्य अन्नपूर्णमन्दिरम् ।

## टिप्पणी 
* Prabhananda, Swami (২০০৩)। "The Kali Temple at Dakshineswar and Sri Ramakrishna"। Vedanta Kesari। ২০ জানুয়ারি ২০২১ তারিখে মূল থেকে আর্কাইভ করা। সংগ্রহের তারিখ ২২ মে ২০০৯। 
* 
* Harding, Elizabeth U. (১৯৯৮)। Kali: The Black Goddess of Dakshineswar। Motilal Banarsidass। আইএসবিএন 8120814509। 
* Mehrotra, Rajiv (২০০৮)। Thakur: A Life Of Sri Ramakrishna। Penguin Books India। আইএসবিএন 0143063715। 

* দক্ষিণেশ্বর কালীবাড়ি-এর সাথে সম্পর্কিত ভৌগোলিক উপাত্ত দেখুন – ওপেন স্ট্রিট ম্যাপ এ

वर्गः:के.सं.वि शृङ्गेरीकार्यशाला 2024