घण्टासनम्

**घण्टासनम्** एकः उन्नतः योगमुद्रा अस्ति यस्मिन् संतुलनस्य, लचीलापनस्य, बलस्य च तत्त्वानि समाविष्टानि सन्ति । **" घण्टासन "** इति नाम संस्कृतशब्दात् **"घण्टा"** यस्य अर्थः "घण्टा," **"आसन" च** यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इति । एवं **घण्टासनः** "घण्टामुद्रा" इति प्रसिद्धः । प्रायः शारीरिक-मानसिक-बलयोः उन्नयनार्थं एतत् आसनं क्रियते, ध्यानं एकाग्रतां च निर्मातुं लाभप्रदं मन्यते ।

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**घण्टासन्** , अथवा घण्टामुद्रा, अस्य नाम "घण्टा" इति शब्दात् प्राप्तवान्, यः घण्टां निर्दिशति, "आसनः" इति शब्दात्, यः मुद्रां निर्दिशति । शरीरं भूमौ स्थित्वा बाहुभिः घण्टारूपं कृत्वा आसनस्य आकारः घण्टाध्वनितप्रतिबिम्बसदृशः इति उच्यते, अत एव अस्य मुद्रायाः नामकरणं कृतम्

ऐतिहासिकदृष्ट्या **घण्टासनं** सामान्यतया अनेकेषु शास्त्रीययोगग्रन्थेषु न दृश्यते, तस्य लोकप्रियता च अद्यतनतरं भवितुम् अर्हति । परन्तु आधुनिकयोगाभ्यासे संतुलनं, एकाग्रता, लचीलता च इति विषये ध्यानं दत्तम् इति कारणेन अस्य मान्यता अस्ति । केचन योगपरम्पराः पूर्णशरीरस्य एकीकरणे बलं ददति उन्नतमुद्राश्रृङ्खलायाः भागरूपेण एतत् समावेशयन्ति ।

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः : १.**

* **संतुलनं समन्वयं च** : घण्टासनस्य एकस्मिन् पादे     संतुलनं कर्तुं महत्त्वपूर्णशरीरजागरूकतायाः आवश्यकता भवति तथा च एकत्रैव शरीरं     खिन्नं स्थिरीकरणं च भवति।
* **बलम्** : मुद्रा कोरं, पादस्नायुः, बाहू च दृढं     करोति ।
* **लचीलापनम्** : शरीरं गतिशीलरूपेण तानितं भवति     चेत् नितम्बस्य, हम्स्ट्रिंग्, स्कन्धस्य च लचीलापनं सुधरति ।

**मानसिकलाभाः : १.**

* **ध्यानं एकाग्रता च** : अस्मिन् मुद्रायां संतुलनं     स्थापयितुं स्थितिं च धारयितुं तीव्र एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति, यत् ध्यानं सुधारयितुम्     सहायकं भवति ।
* **शान्तता** : एतां मुद्रां धारयित्वा गभीरं निःश्वासं     कृत्वा अभ्यासकः मनः शान्तं कर्तुं मानसिकं तनावं च मुक्तुं समर्थः भवति।

**आध्यात्मिक लाभ : १.**

* **मानसिक अनुशासन** : एतत् अनुशासनं धैर्यं च शिक्षयति,     ये गुणाः योगाभ्यासे जीवने च वृद्ध्यर्थं आवश्यकाः सन्ति।
* **आन्तरिकशान्तिं प्रति सम्पर्कः** : अस्मिन् मुद्रायां     संतुलनस्य आव्हानं शरीरस्य संरेखणं च अभ्यासकारिणः शान्तिस्य मनःसन्तोषस्य च गहनस्तरयोः     सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **प्रारम्भिकस्थानं ( ताडासना )** : पर्वतमुद्रायां     लम्बं स्थातुं आरभत, पादौ नितम्बविस्तारपर्यन्तं पृथक् कृत्वा बाहून् पार्श्वेषु     कृत्वा।
# **Shift Weight onto One Leg** : शनैः शनैः स्वस्य     भारं एकस्मिन् पादे स्थापयन्तु, अन्यं पादं उत्थापयितुं सज्जतां कुर्वन् पादस्य     माध्यमेन ग्राउण्ड् कृत्वा।
# **जानुनि नमन्तु पादं च उत्थापयन्तु** : विपरीतपादं     उत्थाप्य जानुनि मोचयन्तु, पादं वक्षःस्थलं प्रति आनयन्तु।
# **कोरं संलग्नं कुर्वन्तु** : शरीरस्य स्थिरीकरणे     सहायतार्थं स्वस्य उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्तु।
# **बाहून् स्थापयतु** : बाहून् बहिः प्रसारयित्वा     कोणयोः मोचयित्वा पुरतः घण्टासदृशं आकारं निर्मायताम्।
# **संतुलनं धारनं च** : कतिपयानि श्वासाः मुद्रां     धारयन् स्वस्य संतुलनं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
# **आरम्भस्थानं प्रति प्रत्यागन्तुम्** : मुद्रां     मुक्तुं उत्थापितं पादं मन्दं अधः कृत्वा स्थातुं पुनः आगच्छन्तु।

**आरम्भकानां कृते परिवर्तनम्** : यदि भवान् संतुलनेन सह संघर्षं करोति तर्हि समर्थनार्थं भित्तिस्य उपयोगं कर्तुं प्रयतस्व। भवन्तः उत्थापितं पादं अधः अपि स्थापयितुं शक्नुवन्ति, प्रथमं अति उच्चैः उत्थापयितुं न प्रयतन्ते ।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **पृष्ठभागस्य कमानीकरणं** : संतुलनं कुर्वन् पृष्ठस्य     अधःभागस्य अधिकं कमानीकरणं परिहरन्तु । श्रोणिं तटस्थं कृत्वा कोरं नियोजयन्तु     येन तनावः न भवति।
* **वक्षःस्थलस्य पतनम्** : वक्षःस्थलं उद्घाटितं     उत्थापितं च भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु येन संरेखणं भवति तथा च गभीरश्वासस्य     सुविधा भवति।
* **अतिव्याप्तिः** : यदि भवन्तः मुद्रायां नवीनाः     सन्ति तर्हि पादं बहु उच्चैः बलात् न कुर्वन्तु, बाहून् अतिदूरं वा न धक्कायन्तु।     चोटं परिहरितुं स्वस्य लचीलतायाः परिधिमध्ये गच्छन्तु।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **कोर** : संतुलनं स्थिरतां च निर्वाहयितुम् एब्स्,     ओब्लिक्स् च सहितं कोर मांसपेशी सक्रियताम् अवाप्नुवन्ति ।
* **पादौ** : स्थितः पादः सक्रियरूपेण नियोजितः भवति,     चतुर्भुजः, हम्स्ट्रिंग्, ग्लूट्स् च कार्यं करोति ।
* **बाहुः स्कन्धः च** : बाहूः घण्टासदृशं आकृतिं     धारयितुं प्रवृत्ताः भवन्ति, येन द्विचक्रिका, त्रिकोणः, स्कन्धाः च सुदृढाः भवन्ति     ।
* **पृष्ठम्** : मेरुदण्डस्य इरेक्टर् सहितं पृष्ठस्य     मांसपेशिका मुद्रां लम्बं, संरेखितं च स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

**== श्वसन तकनीक ==**

Ghantasan -भाषायां श्वसनस्य गतिना सह समन्वयः महत्त्वपूर्णः अस्ति :

* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः पादं उत्थाप्य बाहून्     स्थापयन्ति तथा तथा वक्षःस्थलस्य विस्तारं कृत्वा स्वस्य कोरं नियोजयितुं गभीरं     निःश्वासं गृह्यताम्।
* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः मुद्रां संतुलनं     कुर्वन्ति तथा धारयन्ति तथा तथा भूमिगतं स्थिरं च भवितुं शनैः शनैः निःश्वासं     कुर्वन्तु।
* **उज्जयी श्वास** : भवन्तः उज्जयी श्वासं (विजयी     श्वासम्) समावेशयितुं शक्नुवन्ति यत् ध्यानं नियन्त्रणं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति,     येन मुद्रायाः समर्थनं भवति इति चिकनी, शान्तं श्वासतालं निर्मीयते।

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **कण्ठस्य मेरुदण्डस्य च विषयाः** : यदि भवतः कण्ठे,     पृष्ठे, मेरुदण्डे वा किमपि चोटः अस्ति तर्हि एतत् मुद्रां कुर्वन् सावधानाः भवन्तु     यतः मेरुदण्डस्य, संतुलनस्य च संरेखणं आवश्यकं भवति
* **जानुसमस्याः** : जानुसमस्यायुक्ताः व्यक्तिः अस्य     मुद्रायाः परिहारं कुर्वन्तु अथवा परिवर्तनैः सह अभ्यासं कुर्वन्तु, यथा जानुनि     किञ्चित् मोचयित्वा वा समर्थनार्थं प्रोपस्य उपयोगः वा।
* **गर्भधारणम्** : गर्भिणीभिः गभीरपृष्ठमोचनम् ,     घण्टासन इत्यादीनां संतुलनं मुद्राणां च परिहारः करणीयः |

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

घण्टासनं मध्यवर्तीतः उन्नतयोगक्रमेषु विशेषतः संतुलनं सुदृढीकरणसत्रेषु च समाविष्टं कर्तुं शक्यते । **तादासन** अथवा **वृक्षमुद्रा ( Vrksasana ) इत्यादीनां मुद्राणां ग्राउण्ड् करणस्य अनन्तरं** , अथवा एकाग्रतां नियन्त्रणं च वर्धयितुं प्रवाहस्य भागरूपेण अभ्यासः कर्तुं शक्यते । अस्य भूमिका संतुलनं, समन्वयं, बलं च विकसितुं मानसिककेन्द्रीकरणं अनुशासनं च सुधारयितुम् अस्ति ।

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

मानसिकस्पष्टतायाः, ध्यानस्य च विकासाय एषः मुद्राः उत्तमं साधनम् अस्ति । यतो हि पूर्णशरीरजागरूकतायाः एकाग्रतायाः च आवश्यकता भवति, अतः एतत् मनः विक्षेपाणां स्वच्छतां कर्तुं अवसरं ददाति, सफलसमाप्तेः उपरि सिद्धिभावं च प्रवर्धयति भावनात्मकरूपेण सञ्चितं तनावं मुक्तं कृत्वा ग्राउण्ड् करणं शान्तं च भवितुम् अर्हति ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शने घण्टामुद्रा सजगतायाः स्पष्टतायाः च प्रतीकं भवति, यतः आध्यात्मिक-अभ्यासेषु घण्टा प्रायः जागरणस्य प्रतीकं भवति । अस्मिन् मुद्रायां संतुलनं, शान्तिं च स्थापयित्वा उच्चतरात्मना सह सम्बन्धः पोषितुं शक्यते । घण्टासः धैर्यं दृढतां च शिक्षयति, ये आध्यात्मिक-शारीरिक-योग-अभ्यासयोः अत्यावश्यकगुणाः सन्ति ।

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

* **खिञ्चनं गभीरं करणं** : एकदा मूलरूपे निपुणतां     प्राप्त्वा संतुलनं कुर्वन् नतपदं सीधा पुरतः विस्तारयित्वा खिन्नतां गभीरं कर्तुं     आरभुं शक्नुवन्ति
* **गतिशील-गति-समायोजनम्** : प्रवाह-आधारित-अनुक्रमे,     तीव्रताम्, लचीलतां च वर्धयितुं घण्टास -अन्य-स्थाय-मुद्राणां मध्ये क्रमेण कार्यं     कर्तुं शक्नुथ ।
* **बन्धनानि योजयितुं** : उन्नत-अभ्यासकानां कृते     भवन्तः स्वस्य संतुलनं लचीलतां च अधिकं चुनौतीं दातुं पृष्ठतः बाहून् बद्धुं वा     उत्थापितं पादं बन्धयितुं वा शक्नुवन्ति।

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

* **हठयोग** : हठयोगे घण्टासनं शक्तिं ध्यानं च वर्धयितुं     दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयितुं ध्यानं दत्त्वा क्रियते।
* **विन्यासयोग** : विन्यासक्रमेषु अन्येभ्यः स्थिताभ्यासेभ्यः     निर्विघ्नतया प्रवहन्त्याः गतिशीलसन्तुलनमुद्रायाः रूपेण समावेशः कर्तुं शक्यते     ।
* **अय्यङ्गर योग** : अय्यङ्गरयोगे सटीकसंरेखणस्य     उपरि बलं स्यात्, सम्भवतः समुचितरूपं सुनिश्चित्य चोटं निवारयितुं प्रॉप्स् इत्यस्य     उपयोगः भवति।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

समग्रसन्तुलनं शरीरस्य जागरूकतां च सुधारयितुम् भवान् स्वस्य सम्पूर्णे दैनन्दिनकार्यक्रमे घण्टासनस्य परिवर्तितसंस्करणानाम् अभ्यासं कर्तुं शक्नोति । प्रतीक्षमाणः गृहकार्यं कुर्वन् वा एकेन पादे स्थित्वा प्रयतस्व । एतेन न केवलं भवतः शरीरं सुदृढं भविष्यति अपितु भवतः ध्यानं, ध्यानं च सुदृढं भविष्यति ।

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

घण्टासन इत्यादयः योगमुद्राः संतुलनं शरीरस्य जागरूकतां च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। मुद्रासन्तुलनस्य नियमितरूपेण अभ्यासः पतनं निवारयितुं, आत्मसंवेदनं (अन्तरिक्षे शरीरं कुत्र अस्ति इति भावः) सुधारयितुम्, सन्धिषु परितः मांसपेशिनां सुदृढं कर्तुं च शक्नोति

**== सन्दर्भाः ==**

* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1966.
* Desikachar , TKV *योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* .     आन्तरिक परम्परा, 1995.

सिवानन्द, स्वामी। *योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज* . सिवानन्द योग वेदान्त केन्द्र , 2001.