चटकासनम्

**चटकासनम्** Swallow Pose इत्यपि प्रसिद्धम्। एकः अद्वितीयः सुन्दरः च योगमुद्रा अस्ति यः शक्तिं, संतुलनं, लचीलापनं च निर्मातुं साहाय्यं करोति । “चटक” शब्दात् निष्पन्नः , यस्य अर्थः संस्कृते "निगलः" इति , अयं मुद्रा निगलपक्षिणः उड्डयनस्य, स्थिरस्वभावस्य च अनुकरणं करोति । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकारिणः उड्डयनकाले पक्षिणः इव शान्ततायाः, एकाग्रतायाः, चपलतायाः च भावः प्राप्तुं लक्ष्यं कुर्वन्ति ।
चटकासनस्य प्राथमिकं लक्ष्यं शरीरस्य उपरितनं निम्नशरीरं च संलग्नं कर्तुं भवति, यत् संतुलनं परिष्कृत्य ध्यानं च दातुं साहाय्यं कुर्वन् पूर्णशरीरस्य खिञ्चनं प्रदाति
 
## आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
चटकासन इति नाम संस्कृतशब्दात् चटक ( स्वाल) इत्यस्मात् आगतं यस्य अर्थः "निगलनम्" इति पक्षिणः ललितचपलस्य उड्डयनस्य कृते प्रसिद्धः । आसनस्य ( आसन) केवलं "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति अर्थः । चटकासनम् अथवा Swallow Pose , उड्डयनकाले निगलनस्य सन्तुलितस्य, स्थिरस्य च स्वभावस्य अनुकरणाय निर्मितम् अस्ति ।
सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक सन्दर्भ
हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु योगस्य अनेकेषु शास्त्रीयग्रन्थेषु पतञ्जलिस्य योगसूत्रेषु वा न दृश्यते |. परन्तु शरीरे मनसि च संतुलनं, ध्यानं, लघुत्वं च बोधयन् निगलनपक्षिणः प्राकृतिकगतिगुणात् प्रेरणाम् आकर्षयति चटकासनस्य उपयोगः प्रायः आधुनिकयोगक्रमेषु विशेषतः हठयोगे, विन्यासे, तथा च विभिन्नप्रकारस्य प्रवाहक्रमेषु भवति ये पूर्णशरीरसङ्गतिं संतुलनं च केन्द्रीकुर्वन्ति
 
### संस्कृतार्थः 
•	चटक ( स्वाल) : “चटक” इति संस्कृतशब्दः वायुमार्गेण सुचारुतया स्खलनस्य क्षमतायाः कृते प्रसिद्धस्य निगलपक्षिणः निर्दिशति । निगलनं स्वतन्त्रतायाः, एकाग्रतायाः, अनुग्रहस्य च प्रतीकं भवति ।
•	आसन ( आसन) : संस्कृतभाषायां “आसन” इत्यस्य अर्थः “मुद्रा” अथवा “मुद्रा” इति । एवं चटकासनस्य अक्षरशः अनुवादः “निगलमुद्रा” इति भवति, पक्षिणः सन्तुलितं सुस्पष्टं च उड्डयनं निर्दिशति ।
 
### चटकासनस्य आध्यात्मिकलाभः 
चटकासनस्य अभ्यासेन विविधाः आध्यात्मिकलाभाः भवन्ति, यतः तस्मिन् एकाग्रता, मनःसन्तोषः, संतुलनं च भवति । अत्र चटकासनस्य आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.
1.	मनःसन्तोषः ध्यानं च : संतुलनमुद्रारूपेण चटकासने एकाग्रतायाः ध्यानस्य च आवश्यकता भवति, येन अभ्यासकारिणः क्षणे उपस्थिताः स्थातुं शिक्षयन्ति। निगलस्य शान्तं उड्डयनं योगद्वारा प्राप्तस्य मानसिकस्य निश्चलतायाः रूपकरूपेण कार्यं करोति ।
2.	मानसिकस्पष्टता शान्तता च : यथा निगलः आकाशे ललिततया गच्छति तथा चटकासनस्य अभ्यासः मनः स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं करोति, शान्तिस्य मानसिकस्पष्टतायाः च भावः प्रोत्साहयति। मानसिकतनावं भावनात्मकं अशान्तिं च न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।
3.	ऊर्जाप्रवाहः (प्राण) : निगलनं ऊर्जायाः मुक्त-अखण्ड-प्रवाहेन सह सम्बद्धम् अस्ति । चटकासनस्य अभ्यासः सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः) प्रवाहं उत्तेजितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन समग्रजीवनशक्तिः भवति ।
4.	ग्राउण्डिंग् एण्ड् सेंटरिंग : चटकासने अभ्यासकारिणः उपरि उत्थापनं विस्तारं च कुर्वन् आधारस्य माध्यमेन स्वं ग्राउण्ड् कर्तुं शिक्षयति, शरीरस्य मनस्य च संतुलनं कृत्वा, संतुलनस्य ग्राउंडत्वस्य च भावः आनयति।
 
## प्रयोजन एवं लाभ 
चटकासनं पूर्णशरीरस्य मुद्रा अस्ति यत् शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च लाभं प्रदाति । अस्य मुद्रायाः अभ्यासस्य विविधाः लाभाः अधः दर्शिताः सन्ति ।
शारीरिकलाभाः : १.
1.	संतुलनं समन्वयं च सुदृढं करोति : संतुलनस्य मुद्रारूपेण चटकासना विभिन्नानां मांसपेशीसमूहानां मध्ये समन्वयं सुदृढं करोति, शरीरे समग्रसन्तुलनं स्थिरतां च वर्धयति
2.	कोर मांसपेशीं सुदृढं करोति : मुद्रा संतुलनं स्थापयितुं कोर मांसपेशीं नियोजयति, उदरस्य मांसपेशिनां, पृष्ठस्य अधःभागस्य, तिर्यक् च सुदृढीकरणं करोति ।
3.	बाहुपादयोः टोनीकरणं करोति : चटकासने शरीरस्य सन्तुलनं कुर्वन् एकेन पादेन शरीरं ऊर्ध्वं धारयितुं आवश्यकं भवति, यत् बाहू, स्कन्धं, पादौ, नितम्बं च नियोजयति, एतेषां मांसपेशिनां टोनीकरणं, दृढीकरणं च सहायकं भवति
4.	वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयति : अस्मिन् मुद्रायां बाहुविस्तारः वक्षःस्थलस्य च उद्घाटनं मुद्रां सुधारयितुम्, उपरितनशरीरं सुदृढं कर्तुं, स्कन्धेषु लचीलतां वर्धयितुं च सहायकं भवति
5.	लचीलापनं सुधरयति : चटकासना नितम्बस्य, पादौ, पृष्ठस्य च मांसपेशिनां ताननं, टोनीकरणं च करोति, येन शरीरे लचीलापनं गतिपरिधिः च वर्धते
मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.
1.	ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयति : संतुलनस्य क्रियायां मानसिकस्पष्टता, एकाग्रता च आवश्यकी भवति। अभ्यासकारिणः अधिकं एकाग्रतायाः भावः विकसयन्ति, यत् जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु प्रयोक्तुं शक्यते ।
2.	तनावं चिन्ताञ्च न्यूनीकरोति : अनेकेषु योगमुद्रासु इव चटकासना तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं मानसिकतनावं न्यूनीकर्तुं च सहायकं भवति, आरामं आन्तरिकशान्तिं च प्रवर्धयति
3.	आत्मविश्वासं वर्धयति : चटकासनवत् संतुलनं मुद्रां सफलतया धारयितुं आत्मविश्वासस्य निर्माणे सहायकं भवितुम् अर्हति, यतः तस्य प्राप्त्यर्थं मानसिकं शारीरिकं च दृढनिश्चयस्य आवश्यकता भवति।
 
## पदे पदे निर्देश 
चटकासनस्य सम्यक् अभ्यासार्थं एतेषां निर्देशानां अनुसरणं कुर्वन्तु- १.
1.	स्थायिस्थाने आरभत : पादौ नितम्बविस्तारं कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा लम्बं तिष्ठन्तु। कतिपय गभीराः निःश्वासाः स्वं भूमिं कृत्वा मनः केन्द्रीकृत्य स्थापयन्तु।
2.	एकस्मिन् पादे भारं स्थानान्तरयन्तु : एकस्मिन् पादे (सामान्यतया दक्षिणपादे) स्वस्य भारं स्थानान्तरयित्वा आरभत। स्थितं पादं दृढं ऋजुं च स्थापयन्तु, पादेन भूमौ निपीड्य।
3.	विपरीतपादं उत्थापयन्तु : जानुं सीधां कृत्वा शनैः शनैः पृष्ठतः वामपादं उत्थापयन्तु। एवं कुर्वन् सन्तुलनार्थं तलस्य समानान्तरेण बाहून् अग्रे प्रसारयन्तु ।
4.	कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : संतुलनस्थितौ स्वशरीरस्य समर्थने सहायतार्थं स्वस्य उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्तु। नितम्बं वर्गाकारं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवतु।
5.	Focus Point अन्वेष्टुम् : संतुलनं स्थापयितुं भवतः पुरतः स्थिते बिन्दुषु ध्यानं दत्तव्यम्। एतेन एकाग्रतायाः उन्नयनं भवति, शरीरस्य स्थिरीकरणं च भवति ।
6.	Hold the Pose : शरीरं स्थिरं नियोजितं च कृत्वा कतिपयानि श्वासाः यावत् स्थितिः तिष्ठन्तु। बाहू पुरतः प्रसारितव्याः, पृष्ठतः प्रसारितः पादः ।
7.	प्रारम्भिकस्थानं प्रति प्रत्यागन्तुम् : मन्दं स्थायिस्थाने पुनः आगत्य परे पार्श्वे पुनः पुनः कुर्वन्तु।
 
## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
1.	मेरुदण्डस्य पतनम् : चटकासने सीधा पृष्ठं स्थापयितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। मेरुदण्डं गोलीकरणं वा वक्षःस्थलस्य पतनं वा परिहरन्तु । मेरुदण्डं दीर्घं ऊर्ध्वं च स्थापयितुं कोरं नियोजयन्तु।
2.	कोरं न संलग्नं : एकः सामान्यः त्रुटिः कोर-स्नायुषु सक्रियीकरणं न भवति । एतेन मुद्रा अस्थिरः भवितुम् अर्हति । स्थिरतां स्थापयितुं नाभिं मेरुदण्डं प्रति अन्तः आकर्षयितुं सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
3.	अतिदूरं अग्रे वा पश्चात् वा झुकावः : अन्यः त्रुटिः अस्ति यत् अतिदूरं अग्रे वा पश्चात् वा झुकति। शिरःतः अङ्गुष्ठपर्यन्तं ऋजुरेखायां शरीरं संरेखितं कुर्वन्तु, येन भवतः भारः समानरूपेण वितरितः भवति ।
4.	श्वसनं विस्मरन् : संतुलनं कुर्वन् श्वसनं धारयितुं सुलभं भवति, परन्तु श्वसनं ध्यानं संतुलनं च स्थापयितुं कुञ्जी अस्ति। सम्पूर्णे मुद्रायां मन्दं गभीरं निःश्वासं अवश्यं कुर्वन्तु।
 
## मांसपेशी समूह लक्षित 
चतकासनं अनेकान् मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.
•	कोर मांसपेशी : शरीरस्य समर्थनार्थं संतुलनं च स्थापयितुं उदरं, पृष्ठस्य अधःभागं, तिर्यक् च संलग्नं करोति ।
•	पादौ नितम्बौ च : स्थितः पादः शरीरस्य भारस्य समर्थनार्थं सक्रियः भवति, यदा तु उत्थापितः पादः विस्तारं स्थिरतां च निर्वाहयितुम् कार्यं करोति ।
•	बाहुस्कन्धयोः : विस्तारिताः बाहूः बाहुस्कन्धयोः मांसपेशिनां टोनिङ्गं कुर्वन् संतुलनं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
•	पृष्ठम् : पृष्ठस्नायुः मुद्रां निर्वाहयितुम्, स्लोचिंग् निवारयितुं च नियोजिताः भवन्ति ।
 
## श्वसनप्रौद्योगिकी 
चटकासने संतुलनाय, एकाग्रतायै च श्वसनम् अत्यावश्यकम् : १.
•	Inhale : विपरीतपादं उत्थाप्य बाहून् अग्रे प्रसारयन् निःश्वासं कुर्वन्तु।
•	निःश्वासः : यथा यथा भवन्तः मुद्रायां स्थिराः भवन्ति तथा तथा स्वस्य कोरं नियोजितं कृत्वा श्वसनं कुर्वन्तु।
•	मन्दं स्थिरं च श्वासम् : सम्पूर्णे मुद्रायां मन्दं स्थिरं च श्वासं गृह्यताम् येन भवतः संतुलनं निर्वाहयितुं तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं च सहायकं भवति।
 
## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
•	कटिबन्धे वा स्कन्धे वा चोटः : यदि भवतः कटिबन्धे वा स्कन्धे वा चोटः अस्ति तर्हि तनावस्य निवारणाय मुद्रां परिवर्तयितुं वा परिहरितुं वा इच्छति।
•	जानुप्रकरणाः : जानुसमस्यायुक्ताः जनाः अस्मिन् मुद्रायां एकस्मिन् पादे अतिभारं स्थापयितुं परिहरन्तु, यतः एतेन असुविधा अधिका भवितुम् अर्हति ।
•	गर्भावस्था : गर्भिणीभिः सावधानीपूर्वकं संतुलन-मुद्राणां अभ्यासः करणीयः, एतादृशानां मुद्राणां प्रयासात् पूर्वं योग्य-प्रशिक्षकस्य मार्गदर्शनं च करणीयम् ।
•	पृष्ठस्य समस्याः : पृष्ठस्य समस्यां विद्यमानाः व्यक्तिः मेरुदण्डे अत्यधिकं कमानीकरणं परिहरन्तु तथा च मुद्रायाः समये पृष्ठं सीधां स्थापयितुं सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
 
## योगाभ्यास में भूमिका 
चटकासनं सामान्यतया संतुलनं, बलं, लचीलतां च केन्द्रीकृत्य योगक्रमेषु समाविष्टं भवति । हठयोगस्य अथवा विन्यासस्य प्रवाहस्य कृते आदर्शः अस्ति, यतः स्थिरतां वर्धयन् शरीरं मनः च आव्हानं करोति । समन्वयं मानसिकस्पष्टतां च वर्धयितुं सज्जतामुद्रारूपेण अथवा क्रमस्य भागरूपेण समावेशितुं शक्यते ।
 
## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
चटकासनं ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयितुं साहाय्यं करोति, येन मानसिकस्पष्टता अधिका भवति । मुद्रायां आवश्यकः संतुलनः चटके उपरि अपि च बहिः च आत्मविश्वासं लचीलतां च निर्माति । एषा मुद्रा चिन्ताभावनाः न्यूनीकर्तुं भावनात्मकशान्तिं च प्रवर्धयितुं शक्नोति, येन अभ्यासकारिणः शान्तिस्य, मनःसन्तोषस्य च भावः संवर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।
 
## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
1.	उत्थापितं पादं विस्तारयतु : अधिक उन्नतविविधतायै, उत्थापितं पादं सीधा पृष्ठतः बहिः विस्तारयितुं प्रयतस्व, अधिकं चुनौतीपूर्णं संतुलनं निर्मायताम्।
2.	Add a Twist : भवतः संतुलनं लचीलतां च अधिकं चुनौतीं दातुं, उत्थापितं पादं प्रति मुखं कृत्वा स्वस्य धडस्य मृदुविवर्तनं योजयितुं प्रयतध्वम्।
 
## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
चटकासनसहितं योगे आसनानां संतुलनविषये शोधं दर्शयति यत् एतादृशाः आसनाः स्वसंवेदना (अन्तरिक्षे शरीरस्य स्थितिविषये जागरूकता) सुधारं कुर्वन्ति कोरस्य स्थिरतां वर्धयितुं संतुलनं मुद्राः अपि लाभप्रदाः भवन्ति
, मानसिककेन्द्रीकरणे सुधारः, तनावनिवारणं च। ते तंत्रिकातन्त्रं नियोजयन्ति, मनःशरीरयोः समन्वयस्य समर्थनं कुर्वन्ति, यत् स्वास्थ्यं कल्याणं च निर्वाहयितुम् अत्यावश्यकम् ।
 
## सन्दर्भाः 
1.	अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
2.	सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें, 2019.
3.	तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका: एक टीका . योगविद्या प्रकाशन, 2006.