वक्रासनम्

**वक्रासनम्** एकः योगमुद्रा अस्ति यः आसनस्थानं धारयन् धड़ं विवर्तयितुं केन्द्रीक्रियते । एतत् आसनं लचीलतायाः, पाचनस्य, मानसिकस्पष्टतायाः च कृते अनेकाः लाभाः प्रदाति, येन एतत् कस्यापि योग-अभ्यासस्य बहुमूल्यं परिवर्तनं भवति ।

**वक्रासनस्य** विस्तृतविच्छेदः अस्ति :

== **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च**

**वक्रासन** इति संस्कृतपदं निम्नलिखितघटकात् निष्पन्नम् ।

* **वक्र** ( वक्र): अर्थ "मुड़"     या "वक्र"। मुद्रायां शरीरस्य विवर्तनगतिः निर्दिश्यते ।
* **आसन** ( आसन) : अर्थ "मुद्रा"     या "आसन"।

एकत्र **वक्रासनस्य** अनुवादः "विकृष्यमाणः मुद्रा" अथवा "विकृतमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, यत् आसनस्य प्राथमिकक्रियां प्रतिबिम्बयति-धड़ं विवर्तयति

**उत्पत्तिः इतिहासः च** : १.

वक्रासनं पारम्परिकं योगमुद्रा शताब्दशः प्रचलति । *हठयोगप्रदीपिका* इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु अस्य उल्लेखः अस्ति , यस्मिन् हठयोगे प्रयुक्तानां बहूनां आधारमुद्राणां वर्णनं कृतम् अस्ति *।* मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं पाचन अङ्गानाम् उत्तेजनार्थं च शताब्दशः अस्य उपयोगः क्रियमाणा आसनरूपेण क्रियते । योगस्य विभिन्नेषु विद्यालयेषु विशेषतः हठयोगे विन्यासे च सरलतायाः प्रभावशीलतायाश्च कारणात् अयं सामान्यः अस्ति ।

 **संस्कृत अर्थ वक्रासन** ===

* **वक्र** ( वक्र) इत्यस्य अर्थः     "विकृतः" अथवा "नतः" इति, अस्य आसनस्य अभ्यासे धड़स्य परिभ्रमणं     सूचयति ।
* **आसन** ( आसन) इत्यस्य अर्थः     "आसनम्" अथवा "आसनम्" इति, उपविष्टस्य, विवर्तनस्य च क्रियायाः     अभिप्रायः । एवं **वक्रासनं** मूलतः मेरुदण्डस्य प्रसारणं, दृढीकरणं, लचीलतां     वर्धयितुं, आन्तरिक-अङ्गानाम् उत्तेजनं च उद्दिश्य उपविष्ट-विवर्तन-आसनम् अस्ति

 **वक्रासन के आध्यात्मिक लाभ** ===

* **ऊर्जाप्रवाहः : वक्रासनस्य** विवर्तनगतिः मेरुदण्डे     पाचनतन्त्रे च अवरुद्धशक्तिं मुक्तुं साहाय्यं करोति, येन सम्पूर्णशरीरे प्राणिकप्रवाहः     सुदृढः भवति
* **मनःसन्तोषः ध्यानं च** : अनेकेषु योगमुद्रासु     इव **वक्रासनस्य** जागरूकतायाः, एकाग्रतायाः च उन्नतिः आवश्यकी भवति । एतेन     आध्यात्मिकवृद्ध्यर्थं आन्तरिकशान्तिं च अत्यावश्यकं मनःसन्तोषस्य संवर्धनं भवति     ।
* **संतुलनं सामञ्जस्यं च** : एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन     शरीरस्य वामदक्षिणयोः पार्श्वे संतुलनस्य संतुलनस्य च भावः संवर्धयितुं शक्यते,     यत् योगदर्शने भावनात्मक-आध्यात्मिक-कल्याणाय महत्त्वपूर्णं मन्यते

== **प्रयोजन एवं लाभ**

**वक्रासनस्य प्राथमिक शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभाः**

**शारीरिक लाभ** : १.

# **मेरुदण्डस्य लचीलापनम्** : एतत् आसनं मेरुदण्डं     तानयति, सुदृढं च करोति, येन लचीलापनं वर्धयितुं, पृष्ठस्य अधः पृष्ठभागे च तनावस्य     निवारणं भवति
# **पाचन स्वास्थ्य : वक्रासनस्य** घुमावदारक्रिया     पाचन अङ्गानाम् मालिशं करोति, पाचनतन्त्रं उत्तेजयति, उत्तमं पाचनं च प्रवर्धयति।
# **विषहरणम्** : मोड़ः उदरक्षेत्रं संपीडयति, यत्     स्वस्थं पाचनं चयापचयं च प्रवर्धयित्वा शरीरात् विषाणि निष्कासयितुं साहाय्यं     कर्तुं शक्नोति।
# **मुद्रासुधारं करोति :** वक्रासनस्य नियमित-अभ्यासः     वक्षःस्थलं उद्घाट्य पृष्ठस्य मांसपेशिनां खिन्नीकरणेन मुद्रासुधारं कर्तुं साहाय्यं     करोति, मेरुदण्डस्य संरेखणं कर्तुं, स्लोचिंग् न्यूनीकर्तुं च सहायकं भवति
# **नितम्बस्य लचीलापनम्** : मुद्रायाः समये नितम्बेषु     परिभ्रमणं नितम्बसन्धिषु, पादौ च लचीलतां सुधारयितुं साहाय्यं करोति ।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ** : १.

# **तनावः न्यूनीकरोति** : सौम्यः मोडः आरामं प्रोत्साहयति     तथा च संगृहीतं तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति, तनावात् चिन्ताभ्यां च राहतं ददाति।
# **मानसिकस्पष्टता** : शरीरं विवर्तयितुं मनःसन्धानेन     अभ्यासः मानसिकस्पष्टतां ध्यानं च वर्धयितुं शक्नोति, येन शान्तस्य मानसिकतीक्ष्णतायाः     च भावः उत्पद्यते।
# **भावनात्मकसन्तुलनम् : वक्रासनसदृशाः** घुमावदारमुद्राः     निहितभावनाः तनावः च मुक्ताः भवन्ति इति चिन्तितम्, येन भावनात्मकसन्तुलनं भवति     ।

== **पदे पदे निर्देश**

# **आरम्भस्थानं** : भवतः पुरतः सीधां पादौ प्रसारयित्वा     चटके उपविश्य आरभत। मेरुदण्डं ऋजुं स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु।
# **एकं जानु मोचयतु** : दक्षिणं जानु मोचयित्वा दक्षिणपादं     तलस्य उपरि समतलं स्थापयन्तु, वामपादं विस्तारितं कृत्वा स्थापयन्तु।
# **वामकोहनीं दक्षिणजानुतः बहिः स्थापयतु** : वामकोहणं     गृहीत्वा दक्षिणजानुतः बहिः स्थापयन्तु, एतत् सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् दक्षिणजानुः     सीधा उपरि दर्शयति, यदा तु वामकोहनी तस्य उपरि निपीडयति।
# **Twist the Torso** : निःश्वासं गच्छन् वक्षःस्थलं     स्कन्धं च दक्षिणपार्श्वं प्रति कृत्वा कूर्चाम् दक्षिणदिशि विवर्तयितुं आरभत     । मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा वक्षःस्थलस्य पतनं परिहरन्तु।
# **पृष्ठतः दक्षिणहस्तं स्थापयन्तु** : समर्थनार्थं     दक्षिणहस्तं पृष्ठतः तलस्य उपरि समतलं स्थापयन्तु। वामहस्तं दक्षिणजानुं वा ऊरुं     वा धारयतु।
# **Hold the Pose** : एतत् विकृष्यमाणं स्थानं १५–३०     सेकेण्ड् यावत् धारयन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम् ।
# **Release** : शनैः शनैः धडं विमोचयित्वा आरम्भस्थाने     पुनः आगच्छन्तु। परे पार्श्वे पुनः पुनः कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते विविधताः : १.**

* यदि भवन्तः तावत् गभीरं विवर्तयितुं असमर्थाः सन्ति तर्हि जानुस्य स्थाने     वामहस्तं दक्षिण ऊरुं स्थापयन्तु । अतिरिक्तसमर्थनार्थं दक्षिणहस्तं नितम्बसमीपे     अपि स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।
* भवन्तः कुशन अथवा योगखण्डे उपविश्य स्वस्य नितम्बस्य उन्नतिं कर्तुं शक्नुवन्ति     तथा च विवर्तनं सुलभं कर्तुं शक्नुवन्ति।

**उन्नतविविधताः १.**

* खिन्नतां गभीरं कर्तुं भवन्तः विकृष्य वक्षःस्थलं अधिकं अग्रे आनेतुं     लक्ष्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा भवन्तः स्वस्य लचीलतां वर्धयन्ति तथा अधिककालं     यावत् (१ निमेषं वा अधिकं) मुद्रां धारयन्तु।
* कोरस्य अधिकं नियोजयितुं दक्षिणपादं तलात् उत्थापयितुं प्रयतध्वम् ।

== **सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि**

# **मेरुदण्डस्य गोलीकरणम्** : यथा यथा भवन्तः विवर्तन्ते     तथा तथा मेरुदण्डः दीर्घः सीधा च तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। पृष्ठस्य     पतनं कुब्जं वा परिहरन्तु, यतः एतेन मांसपेशिनां तनावः भवति, आसनस्य लाभः न्यूनः     भवति ।
# **कण्ठस्य अतितनावः** : कण्ठं धडात् अधिकं विवर्तयितुं     बाध्यं न कुर्वन्तु। दृष्टिः तटस्थस्थाने स्थापयन्तु अथवा स्कन्धस्य उपरि मन्दं     पश्यन्तु, परन्तु कण्ठं न तनावयन्तु।
# **कोहनीजानुयोः अशुद्धसंरेखणं** : सुनिश्चितं कुर्वन्तु     यत् भवतः कोणः जानुस्य बाह्यभागे निपीडयति न तु अन्तः। अत्र दुर्संरेखणं विवर्तनस्य     प्रभावशीलतां न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।

== **मांसपेशी समूह लक्षित**

* **मेरुदण्डः पृष्ठं च** : वक्रासनं मेरुदण्डस्य     मांसपेशिनां लक्ष्यं कृत्वा पृष्ठे कण्ठे च लचीलतां गतिपरिधिं च वर्धयति ।
* **उदरस्य मांसपेशिकाः** : घुमावदारक्रिया उदरस्य     मांसपेशीं विशेषतः तिर्यक् च संलग्नं करोति, येन कोरं टोन कर्तुं साहाय्यं भवति     ।
* **नितम्बस्य मोचकाः** : मुद्रायाः समये नितम्बयोः     परिभ्रमणं नितम्बस्य मोचकं तानयितुं उद्घाटयितुं च शक्नोति, ये प्रायः दीर्घकालं     यावत् उपविष्टस्य कारणेन कठिनाः भवन्ति
* **स्कन्धाः** : मुद्रायाः समये यथा यथा भवन्तः विवर्तयन्ति     तथा संतुलनं धारयन्ति तथा तथा स्कन्धाः नियोजिताः भवन्ति।

== **श्वसन तकनीक**

* **दीर्घं कर्तुं निःश्वासं कुर्वन्तु** : यथा यथा     भवन्तः विवर्तनं आरभन्ते तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं निःश्वासं कुर्वन्तु     तथा च वक्षःस्थलं उद्घाटयन्तु।
* **विवर्तनं प्रति निःश्वासः** : यथा यथा निःश्वासं     गृह्णासि तथा तथा कूपं अधिकं परिभ्रमन् विवर्तनं गभीरं कुर्वन्तु।
* **स्थिरं श्वसनं निरन्तरं कुर्वन्तु** : सम्पूर्णे     मुद्रायां सुचारुः, स्थिराः श्वासाः निर्वाहयन्तु, खिञ्चने ध्यानं दत्त्वा प्रत्येकं     निःश्वासेन शरीरं तनावं मुक्तं कर्तुं शक्नुवन्ति।

== **विरोधाभास एवं सावधानताएँ**

**वक्रासनं** परिहरन्तु यदि भवतः : १.

* **Spinal injuries** or **slipped discs** ,     यथा विवर्तनं स्थितिं व्यापकं कर्तुं शक्नोति।
* **पृष्ठवेदना** वा **कण्ठस्य समस्या वा तीव्रः**     .
* **गर्भधारणं** (यावत् प्रशिक्षितेन प्रशिक्षकेन     परिवर्तनं न कृतम्)।
* **नितम्बस्य तीव्रवेदना** वा **जानुक्षतिः वा** .
* **दीर्घकालीन उदरस्य व्रणाः** अथवा उदरस्य विषयाः     ये विवर्तनगत्या अधिकं दुर्गता भवितुम् अर्हन्ति।

== **योगाभ्यास में भूमिका**

वक्रासनं प्रायः योगक्रमेषु विविधतां योजयितुं, लचीलतां सुधारयितुम्, मेरुदण्डस्य गतिशीलतां वर्धयितुं च समावेशितं भवति । पृष्ठवक्रतायाः महत् प्रतिकाररूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति, शरीरे संतुलनं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं करोति । शरीरे संगृहीतं किमपि तनावं मुक्तुं प्रायः गभीरविस्तारस्य अनन्तरं **वक्रसनादिविवर्तनमुद्राः** समाविष्टाः भवन्ति ।

== **मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव**

वक्रासनस्य मनसि शान्तप्रभावः भवति । सौम्यः मोडः अभ्यासकर्तुः तनावं मुक्तुं आन्तरिकशान्तिं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति । मुद्रा भावनात्मकविमोचनस्य भावः सृजति तथा च मानसिकस्पष्टतायाः सहायतां करोति, मनः विक्षेपात् दूरं केन्द्रीक्रियते ।

== **दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व**

**वक्रासनादयः** विकृष्यमाणाः मुद्राः अन्तःकरणस्य, आत्मनः सम्मुखीकरणस्य, शरीरस्य, मनस्य च शुद्धीकरणस्य प्रक्रियायाः प्रतीकाः सन्ति । योगस्य अनेकपरम्परासु विवर्तनं विषाणां शुद्धीकरणेन सह सम्बद्धं भवति, तेषां स्पष्टतां मेघं पातयन्तः विचाराः च भवन्ति । एतत् आसनं मानसिक-भावनात्मक-विषहरणस्य अभ्यासरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति ।

== **उन्नतविविधता तथा प्रगति**

यथा यथा भवतः लचीलापनं वर्धते तथा तथा भवन्तः मुद्रायां गभीरतरं विवर्तने कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । अतिरिक्त-आव्हानार्थं पाद-उत्थापनं वा अधिक-गतिशील-विवर्तनं वा समावेशयन्ति इति विविधताभिः अपि प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति । निरन्तरं अभ्यासेन भवन्तः दीर्घतरधारणं गभीरतरविवर्तनं च प्रति प्रगतिम् कर्तुं शक्नुवन्ति ।

== **विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन**

**हठयोगे** वक्रासनं सामान्यतया क्रियते , परन्तु अन्यपरम्परासु तस्य विविधताः वर्तन्ते यथा **विन्यासे** (यत्र तस्य प्रवाहक्रमे समावेशः भवितुं शक्नोति) **अय्यङ्गरयोगः** (यत्र संरेखणः कुञ्जी भवति) च एतेषु परम्परासु मुद्रायाः मूलकेन्द्रं समानं वर्तते: लचीलतां सुधारयितुम्, पाचनं उत्तेजितुं, मानसिकस्पष्टतायाः पोषणं च।

== **दैनन्दिनजीवने एकीकरणम्**

वक्रासनं भवतः दैनन्दिनयोगाभ्यासे सहजतया समाकलितुं शक्यते। प्रतिदिनं कतिपयानि निमेषाणि अभ्यासः अपि भवतः मुद्रां, पाचनं, मानसिकं कल्याणं च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । दीर्घकालं यावत् उपविष्टस्य मध्ये अपि, यथा मेजस्थाने यात्राकाले वा, कठोरताम् मुक्तुं अभ्यासः कर्तुं शक्यते

तथा उत्तममुद्रां प्रवर्धयन्ति।

== **वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान**

अद्यतन-अध्ययनेन ज्ञायते यत् **वक्रासन** -सदृशाः मुद्राः विकर्णाः पृष्ठवेदनाम् उपशमयितुं, मेरुदण्डस्य स्वास्थ्ये सुधारं कर्तुं, पाचनकार्यं कर्तुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति । अनुसन्धानं लचीलतां, मानसिकस्पष्टतां वर्धयित्वा, तनावस्य न्यूनीकरणेन च समग्रकल्याणस्य सुधारणे नियमितयोगाभ्यासस्य भूमिकायाः समर्थनं करोति ।

== **सन्दर्भाः**

* स्मिथ, जेम्स्। *आरम्भकानां कृते योगः : मनः शरीरस्य च सरलाः मुद्राः*     . न्यूयॉर्क: योग प्रेस, 2019.
* गुप्ता, अनिल. *द आर्ट ऑफ ट्विस्टिंग: ए गाइड टू फ्लेक्सिबिलिटी इन     योग* . लण्डन: माइंडफुल प्रकाशन, 2017.