open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
द्रोणं च भीष्मं च जय...

## श्लोकः 
:**द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।**
:**मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुस्त्रिंशत्तमः(३४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथा अन्यान् अपि योधवीरान् मया हतान् त्वं जहि मा अव्यथिष्ठाः युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥

## अन्वयः
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथा अन्यान् अपि योधवीरान् मया हतान् त्वं जहि । मा व्यथिष्ठा: । युध्यस्व । रणे सपत्नान् जेतासि ।

## शब्दार्थः 
:अन्यान् अपि = इतरान् अपि
:द्रोणं च भीष्मं च = द्रोणं भीष्मं च
:जयद्रथं च कर्णं च = जयद्रथं कर्णं च
:तथा = तथा
:योधवीरान् = शत्रून्
:हतान् = निहतान्
:जहि = नाशय
:मा व्यथिष्ठा = मा खेदं प्राप्नुहि
:युध्यस्व = युद्धं कुरु
:रणे = युद्धे
:सपत्नान् = शत्रून्
:जेतासि = जेष्यसि ।

## अर्थः 
द्रोणः  भीष्मः जयद्रथः कर्णः तथा अन्ये सर्वे अपि मया पूर्वमेव निहताः । मया निहतानेव त्वं नाशय । 	व्यथां मा कुरु । युद्धे प्रवर्तस्व । रणे शत्रून् जेष्यसि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

34
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच -
:**कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।**
:**ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
कालः अस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः  लोकान् समाहर्तुम् इह प्रवृत्तः ऋते अपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे ये अवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥

## अन्वयः
लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः कालः अस्मि । लोकान् समाहर्तुुम् इह प्रवृत्तः । त्वाम् ऋते प्रत्यनीकेषु ये अवस्थिताः योधाः सर्वे अपि न भविष्यन्ति ।

## शब्दार्थः 
:लोकक्षयकृत् = लोकविनाशकः
:प्रवृद्धः = बृंहितः
:कालः = समयः
:अस्मि = भवामि
:लोकान् = भुवनानि
:समाहर्तुम् = उपसंहर्तुम्
:इह प्रवृत्तः = अत्र व्यापृतः
:त्वाम् ऋते = त्वां विना
:प्रत्यनीकेषु = परसैन्येषु
:अवस्थिताः = उपस्थिताः
:ये योधाः = ये योद्धारः
:सर्वे अपि = ते सकलाः अपि
:न भविष्यन्ति = न स्थास्यन्ति ।

## अर्थः 
अहं सर्वान् लोकान् संहर्तुं प्रवृद्धः कालोऽस्मि । प्रतिपक्षसैन्येषु ये योधाः सन्ति भीष्मद्रोणप्रभृतयः तान् त्वं न मारयसि चेदपि अवश्यं मया ते मारिताः भविष्यन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

32
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो...

## श्लोकः 
:**तस्मात्त्वमुत्ति यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।**
:**मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् मया एव एते निहताः पूर्वम् एव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥

## अन्वयः
सव्यसाचिन् ! तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ, यशः लभस्व । शत्रून् जित्वा समृद्धं राज्यं भुङ्क्ष्व । एते मया पूर्वं निहताः । निमित्तमात्रं भव ।

## शब्दार्थः 
:सव्यसाचिन् = सव्येन हस्तेनापि शरप्रयोगे निपुण !
:तस्मात् = ततः हेतोः
:उत्तिष्ठ = सज्जस्व
:यशः = कीर्तिम्
:लभस्व = प्राप्नुहि
:शत्रून् = अरीन्
:जित्वा = विजित्य
:समृद्धम् = निष्कण्टकम्
:राज्यम् = आधिपत्यम्
:भुङ्क्ष्व = अनुभव
:एते = इमे
:पूर्वम् एव = प्रथममेव
:निहताः = विनाशिताः
:निमित्तमात्रम् = हेतुमात्रम्
:भव = जायस्व ।

## अर्थः 
तस्मात् हे अर्जुन ! त्वम् उत्तिष्ठ, कीर्तिं प्राप्नुहि । अरीन् विजित्य निष्कण्टकम् आधिपत्यम् अनुभव । एते मया इतः पूर्वमेव विनाशिताः । त्वं निमित्तमात्रं भव ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

33
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एतच्छ्रुत्वा वचनं...

## श्लोकः 
सञ्जय उचाच -
:**एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।**
:**नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी नमस्कृत्वा भूयः एव आह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥

## अन्वयः
किरीटी केशवस्य एतत् वचनं श्रुत्वा कृताञ्जलिः वेपमानः भीतभीतः कृष्णं नमस्कृत्वा सगद्गदं 	भूयः एव प्रणम्य आह ।	

## शब्दार्थः 
:किरीटी = अर्जुनः
:केशवस्य = श्रीकृष्णस्य
:एतत् = इदम्
:वचनम् = वाक्यम्
:श्रुत्वा = आकर्ण्य
:कृताञ्जलिः = मुकुलितकरः
:वेपमानः = कम्पमानः
:भीतभीतः = भयसहितः
:कृष्णम् = श्रीकृष्णम्
:नमस्कृत्वा = प्रणम्य
:सगद्गदम् = निरुद्धकण्ठम्
:भूयः एव = पुनरपि
:प्रणम्य = नमस्कृत्वा
:आह = उवाच ।

## अर्थः 
श्रीकृष्णस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा अर्जुनः मुकुलितकरः कम्पमानः भयसहितश्च सन् कृष्णं नमस्कृत्य गद्गदितकण्ठः पुनरपि प्रणम्य अवोचत् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

35
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कस्माच्च ते न नमेरन्...

## श्लोकः 
:**कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।**
:**अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः(३७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
कस्मात् च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणः अपि आदिकर्त्रे  अनन्त देवेश जगन्निवास त्वम् अक्षरं सत् असत् तत्परं यत् ॥ ३७ ॥

## अन्वयः
महात्मन् ! गरीयसे ब्रह्मणः अपि आदिकर्त्रे ते कस्मात् च न नमेरन् ? अनन्त देवेश जगन्निवास ! त्वं सत् असत् (च) तत्परं यत् अक्षरम् (तदपि) ।	

## शब्दार्थः 
:महात्मन् = हे महात्मन् !
:ब्रह्मणः अपि = हिरण्यगर्भादपि
:गरीयसे = गुरुतराय
:आदिकर्त्रे = तस्यापि जनकाय
:ते = तुभ्यम्
:कस्मात् च = केन हेतुना
:न नमेरन् = न नमस्कुर्युः ?
:अनन्त = अवधिरहित !
:देवेश = सुराधिप
:जगन्निवास = लोकावास !
:त्वम् = भवान्
:सत् = व्यक्तम् असि
:असत् = अव्यक्तमसि
:तत्परं = ताभ्यामपि श्रेष्ठम्
:यद् अक्षरम् = यत् ब्रह्म (तदपि = तदप्यसि) ।

## अर्थः 
हे महात्मन् ! त्वं ब्रह्मणोऽपि जनकः । तादृशं त्वां जनाः किं कारणं न नमस्कुर्वन्ति ? अवश्यं ते नमस्कुर्वन्ति । हे जगन्निकेतन ! त्वं यदिदं व्यक्तं तदसि । यच्च अव्यक्तं तदसि । ताभ्यां परं यदक्षरं ब्रह्म तदप्यसि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

37
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नमः पुरस्तादथ...

## श्लोकः 
:**नमः पुरस्तादथ पृतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।**
:**अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चत्वारिंशत्त्तमः(४०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
नमः पुरस्तात् अथ पृष्ठतः ते नमः अस्तु ते सर्वतः  एव सर्व अनन्तवीर्य अमितविक्रमः त्वं सर्वं समाप्नोषि ततः असि सर्वः ॥ ४० ॥

## अन्वयः
पुरस्तात् अथ पृष्ठतः ते नमः ।  सर्व ते सर्वतः एव नमः अस्तु ।  अनन्तवीर्य ! त्वम् अमितविक्रमः 	सर्वं समाप्नोषि ।  ततः सर्वः असि ।	

## शब्दार्थः 
:पुरस्तात् = पुरतः
:अथ पृष्ठतः = पश्चात् च
:ते नमः = तुभ्यं नमः
:सर्व = सर्वात्मन्
:सर्वतः एव = परितः एव
:नमः अस्तु = नमोऽस्तु
:अनन्तवीर्य = अपरिमितविक्रम !
:त्वम् अमितविक्रमः = त्वम् अगणितपराक्रमः
:सर्वम् = समस्तम्
:समाप्नोषि = व्याप्नोषि
:ततः = तस्मात्
:सर्वः असि = सकलः असि ।

## अर्थः 
पुरतः पश्चात् च तुभ्यं नमोऽस्तु  । सर्वात्मक ! तुभ्यं परितः नमः अस्तु । अपरिमितविक्रम ! त्वम् अगणितपराक्रमः समस्तं व्याप्नोषि । तस्मात् सकलः असि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

40
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विवेकानन्दजयन्ती

स्वामिनः विवेकानन्दमहोदयस्य जन्मोत्सवदिनं युवदिनम् इति भारतदेशे आचरन्ति । जनवरीमासस्य द्वादशे दिनाङ्के एतत् दिनम् आचरन्ति ।
स्वामिविवेकानन्दमहोदयः युवजनान् “उत्तिष्ठत जाग्रत भारतस्य अभिवृद्धिः युवजनानां हस्तेऽस्ति” इति नवयुग-आचार्यरूपेण कार्यम् अकरोत् । विज्ञानयुगेऽस्मिम् काले भारतीयाः युवानः निरुत्साहिनः न भवन्तु । युवजनेषु या शक्तिरस्ति तस्याः ज्ञानं युवजनाः सम्यक् अवगम्य कार्यं कुर्वन्तु इति अस्य दिनाचरणस्य उद्धेश्यम् अस्ति ।
स्वामिविवेकानन्दमहोदयस्य जीवनदर्शनेन कार्यसामर्थ्येन विश्वप्रसिद्धया च युवजनाः प्रेरणां पाप्य देशस्य उद्धरणं कार्ये निरताः भवन्तु इति च सदाशयः अस्ति । भारतदेशः विश्वेऽपि मान्यतां प्राप्नोतु ।  युवजनानां नवनवीनाः प्रोत्साहदायकाः कार्यक्रमाः प्रचलन्तु इति च अस्य दिनाचरणस्य फलानि उद्दिष्टानि सन्ति ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः...

## श्लोकः 
:**वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।**
:**नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिः त्वं प्रपितामहः  च नमो नमस्ते अस्तु सहस्रकृत्वः पुनः च भूयः अपि नमो नमः ते ॥ ३९ ॥

## अन्वयः
त्वं वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिः प्रपितामहः च । ते सहस्रकृत्वः नमः नमः अस्तु । पुनः च भूयः अपि ते नमः नमः ।

## शब्दार्थः 
:त्वम् = भवान्
:वायुः = वायुः
:यमः = अन्तकः
:अग्निः = हुताशनः
:वरुणः = प्रचेताः
:शशाङ्कः = चन्द्रः
:प्रजापतिः = हिरण्यगर्भः
:प्रपितामहः च = हिरण्यगर्भस्य अपि पिता
:ते = तुभ्यम्
:सहस्रकृत्वः = सहस्रवारम्
:नमः नमः = नमोस्तु
:पुनः च भूयः अपि = पुनः पुनः अपि
:ते नमः नमः = तव नमस्कारः ।

## अर्थः 
त्वं वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाः प्रजापतिः प्रपितामहः च ।  तुभ्यं सहस्रवारं प्रणामं  करोमि । पुनः पुनः प्रणामं करोमि ।  नमो  नमः अस्तु ।  पुनः च भूयः अपि तुभ्यं नमो नमः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

39
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
आख्याहि मे को भवान्...

## श्लोकः 
:**आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।**
:**विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
आख्याहि मे कः भवान् उग्ररूपः नमः अस्तु ते देववर प्रसीद विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥

## अन्वयः
देववर ! उग्ररूपः भवान् कः मे आख्याहि । ते नमः अस्तु । प्रसीद । आद्यं भवन्तं विज्ञातुम् इच्छामि । तव प्रवृत्तिं न हि प्रजानामि ।

## शब्दार्थः 
:देववर = देवश्रे !
:उग्ररूपः = भयरस्वरूपः
:भवान् कः = त्वं कः
:मे आख्याहि = मह्यं कथय
:ते नमः = तव प्रणामः
:अस्तु = भवतु
:प्रसीद = प्रसन्नो भव
:आद्यम् = प्रथमम्
:भवन्तम् = त्वाम्
:विज्ञातुम् = वेदितुम्
:इच्छामि = अभिलषामि
:तव = ते
:प्रवृत्तिम् = चेष्टाम्
:न हि प्रजानामि = न वेद्मि ।

## अर्थः 
देवश्रेष्ठ ! भयरस्वरूपः त्वं कः इति मह्यं कथय । तव प्रणामः अस्तु । अनुगृहाण । प्रथमं त्वां वेदितुम् इच्छामि । तव प्रवृत्तिं न जानामि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

31
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पितासि लोकस्य...

## श्लोकः 
:**पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।**
:**न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रिचत्वारिंशत्तमह्ः (४३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पिता असि लोकस्य चराचरस्य त्वम् अस्य पूज्यः च गुरुः गरीयान् न त्वत्समः अस्ति अभ्यधिकः कुतः अन्यः लोकत्रये अपि अप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥

## अन्वयः
त्वं चराचरस्य अस्य लोकस्य पिता असि पूज्यः गुरुः गरीयान् च । अप्रतिमप्रभाव ! लोकत्रये अपि त्वत्समः न अस्ति अभ्यधिकः अन्यः कुतः ।

## शब्दार्थः 
:त्वम् = भवान्
:चराचरस्य = स्थावरजमस्य
:अस्य = एतस्य जगतः
:पिता असि= जनकः असि
:पूज्यः = अर्च्यः
:गुरुः च = गुरुः शास्त्रोपदेष्टा
:गरीयान् = गुरुतरः
:अप्रतिमप्रभाव = अप्रमेयमहिमन् !
:लोकत्रये अपि = भुवनत्रये अपि
:त्वत्समः = भवत्सदृशः
:न अस्ति = न विद्यते
:अभ्यधिकः = अतिशयानस्तु
:अन्यः = परः
:कुतः = कथम् ?

## अर्थः 
भवान् स्थावरजमस्य एतस्य लोकस्य जनकः असि । अर्च्यः आचार्यः गुरुतरः च असि ।  अप्रमेयमहिमन् !  भुवनत्रये अपि भवत्सदृशः न विद्यते । कथं पुनः भवतोऽत्यधिकः ?
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

43
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय...

## श्लोकः 
:**तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।**
:**पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम् पितेव पुत्रस्य सखा इव सख्युः प्रियः प्रियायाः  अर्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥

## अन्वयः
देव तस्मात् प्रणम्य कायं प्रणिधाय ईड्यम् ईशं त्वाम् अहं प्रसादये । पुत्रस्य पिता इव, सख्युः सखा  इव, प्रियायाः प्रियः इव सोढुम् अर्हसि ।

## शब्दार्थः 
:देव = प्रभो !
:तस्मात् = हेतोः
:प्रणम्य = नमस्कृत्य
:कायम् = शरीरम्
:प्रणिधाय = नम्रं कृत्वा
:ईड्यम् = स्तुत्यम्
:ईशम् = प्रभुम्
:त्वां प्रसादये = त्वां प्रसन्नं करोमि
:पुत्रस्य = तनयस्य
:पिता इव = जनकः इव
:सख्युः = सुहृदः
:सखा इव = सुहृत् इव
:प्रियायाः = प्रेयस्याः
:प्रियः = प्रियकरः इव
:सोढुम् = क्षन्तुम्
:अर्हसि = योग्यः असि ।	

## अर्थः 
प्रभो ! तस्मात् नमस्कृत्य शरीरं नम्रं कृत्वा स्तुत्यं प्रभुं त्वाम् अहं प्रसादयामि । पुत्रस्य अपराधम् पिता 	इव, सुहृदः अपराधं सुहृत् इव, प्रेयस्याः अपराधं प्रियः इव, मम अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

44
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि...

## श्लोकः 
:**अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।**
:**तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमः(४५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अदृष्टपूर्वं हृषितः अस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनः मे तत् एव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥

## अन्वयः
देवेश, जगन्निवास ! प्रसीद । अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा हृषितः अस्मि । देव ! मे मनः भयेन प्रव्यथितं च । तत् रूपम् एव मे दर्शय ।

## शब्दार्थः 
:देवेश = सुराधिप !
:जगन्निवास = लोकनिकेतन !
:प्रसीद = प्रसन्नो भव
:अदृष्टपूर्वम् =पूर्वम् अनवलोकितं रूपम्
:दृष्ट्वा = विलोक्य
:हृषितः = सन्तुष्टः
:अस्मि = भवामि
:देव = प्रभो
:मे मनः = मम चित्तम्
:भयेन = भीत्या
:प्रव्यथितं च = व्याकुलं च
:तत् = पूर्वं दृष्टं रूपम् एव
:मे दर्शय = मां प्रदर्शय ।

## अर्थः 
हे भगवन् ! अद्य यावत् अदृष्टपूर्वं त्वदीयं रूपं दृष्ट्वा अतीव हर्षं प्राप्तवान् । देव ! भीत्या व्यथामपि अहम् अनुभवन् अस्मि । हे देवेश, लोकाधार ! तदेव रूपं मे दर्शय यत् पूर्वं किरीटादिमत्त्वेन सौम्यं रूपं प्रदर्शितम् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

45
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तत्त्वम् (रसायनशास्त्रम्)

thumb|right|500px
तत्त्वं शुद्धः रासायनिकपदार्थः अस्ति। एतत् समाणाम् परमाणूणाम् रचयति। स्वर्णः, लोहः, ताम्रम्, कौकिलीयम्, अम्लकरः च सामान्यानि प्रधानानि च तत्तवानि सन्ति। भिन्नानाम् तत्त्वानाम् भिन्नानि परमाणुक्रमाङ्कानि सन्ति। परमाणुक्रमाङ्कानि एव तत्त्वान् भिन्नानि भवन्ति।

११८ तत्त्वानि सन् २०११ ज्येष्ठमासम् यावत्पर्यन्तम् मानवाः अबोधन्।

केवलम् ९२ तत्त्वानि पृथ्वीलोके विरले अस्ति।

= तत्त्वानि निर्माणानि =
यदा ब्रह्माण्डम् अरचयत्, ऊर्जा अपि अरचयत्। ऊर्जायाः तत्त्वस्य निबिडं रूपम् एव अस्ति। यदा ऊर्जा निबिडः अभवत्, तदा तत्त्वं अरचयत्। प्ररंभे केवलम् हाईड्रोजम् एव अरचयत्। परन्तु परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः नव तत्त्वानि अरचयत्। एषा परमाणुप्रतिक्रियाभ्यः विशालतारायाम् भवति। यदा विशालतारा अस्फुटत् तदा नव पदार्थाः ब्रह्माण्डे प्रसारयति।

यादा विशालतारायाम् जलजनम् इन्धनः समाप्नोति, तदा एषा हीलियमस्य प्रयोगः करन्ति। शनैः शनैः तारायाः इन्धनः भारयुक्तः भवति। यदा लोहाः रचयन्ति, तदा एषा स्फुटति। अतः ब्रह्माण्डे भारयुक्तानि तत्त्वानि न्यूनानि सन्ति। एतत् विस्फोटम् अङ्गलभाषे *सुपरनोवा* वदति।
thumb|right|380px

वर्गः:रसायनशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
११.४६ किरीटिनं गदिनं...

## श्लोकः 
:**किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।**
:**तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुम् अहं तथा एव तेन एव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥

## अन्वयः
(हे) सहस्रबाहो !  विश्वमूर्ते अहं किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं त्वां तथा एव द्रष्टुम् इच्छामि । चतुर्भुजेन तेन रूपेण एव (उपलक्षितः) भव ।

## शब्दार्थः 
:विश्वमूर्ते = विश्वाकार !
:अहं किरीटिनम् = अहं मुकुटधारिणम्
:गदिनम् = गदाधरम्
:चक्रहस्तम्  = चक्रपाणिम्
:त्वाम् = त्वाम्
:तथा एव = तेन एव प्रकारेण
:द्रष्टुम् = विलोकितुम्
:इच्छामि = अभिलषामि
:सहस्रबाहो = सहस्रहस्त !
:चतुर्भुजेन = चतुर्हस्तेन
:रूपेण एव (उपलक्षितः) = आकारेण एव विशिष्टः
:भव = वर्तस्व ।

## अर्थः 
विश्वाकार ! किरीटधारित्वेन गदाधारित्वेन चक्रपाणित्वेन च यत् सौम्यं रूपं पूर्वं मां प्रदर्शितवान् असि तदेव रूपं सम्प्रति द्रष्टुमिच्छामि । हे सहस्रबाहो ! तेनैव रूपेण आविर्भव ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

46
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
न वेदयज्ञाध्ययनैः...

## श्लोकः 
:**न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।**
:**एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टचत्वारिंशत्तमः(४८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न वेदयज्ञाध्ययनैः न दानैः न च क्रियाभिः न तपोभिः उग्रैः एवंरूपः शक्यः अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥

## अन्वयः
कुरुप्रवीर ! नृलोके वेदयज्ञाध्ययनैः एवंरूपः अहं द्रष्टुं न शक्यः दानैः न, क्रियाभिः च न, उग्रैः तपोभिः न ।

## शब्दार्थः 
:कुरुप्रवीर = कुरुश्रे !
:नृलोके = मनुष्यलोके
:वेदयज्ञाध्ययनैः = निगमयागस्वाध्यायैः
:एवंरूपः अहम् = ईदृशरूपविशिष्टः अहम्
:त्वदन्येन = भवदितरेण
:द्रष्टुम् = वीक्षितुम्
:न शक्यः = न अर्हः
:दानैः 	न = वितरणैः न द्रष्टुं शक्यः
:क्रियाभिः च न = कर्माचरणैः अपि न
:उग्रैः = तीव्रैः
:तपोभिः = नियमैः न ।

## अर्थः 
कुरुश्रे ! मृत्युलोके माम् एतादृशरूपं जनाः वेदानां कल्पसूत्रादीनां वा अध्ययनेन द्रष्टुं न  	शक्नुवन्ति । न दानेन, न कर्मणा नापि तीव्रेण तपसा । केवलं भवान् माम् ईदृशं दृष्टवान् ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

48
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मया प्रसन्नेन...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच -
:**मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।**
:**तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मया प्रसन्नेन तव अर्जुनेदं रूपं परं दर्शितम् आत्मयोगात् तेजोमयं विश्वम् अनन्तम् आद्यं यत् मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! प्रसन्नेन मया आत्मयोगात् तेजोमयं विश्वम् अनन्तम् आद्यं यत् मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्  इदं परं रूपं तव दर्शितम् ।

## शब्दार्थः 
:अर्जुन = हे अर्जुन !
:प्रसन्नेन = प्रशान्तेन
:आत्मयोगात् = स्वसामर्थ्यात्
:तेजोमयम् =कान्तिमयम्
:विश्वम् = समस्तम्
:अनन्तम् = अन्तशून्यम्
:आद्यम् = प्रथमम्
:यत् मे रूपम् = यत् मम रूपम्
:त्वदन्येन = भवदितरेण
:न दृष्टपूर्वम् = पूर्वम् अनवलोकितम्
:इदम् = तादृशम् एतत्
:परम् = उत्कृष्टम्
:रूपम् = स्वरूपम्
:तव = ते
:दर्शितम् = प्रदर्शितम् ।

## अर्थः 
हे अर्जुन ! अनुग्रहबुद्धिना मया स्वसामर्थ्यात् कान्तिमयं समस्तम् अन्तशून्यं प्रथमम् एतत् उत्कृष्टं स्वरूपं ते प्रदर्शितम् । मम एतत् रूपं भवदितरेण न कदापि पूर्वं दृष्टम् ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

47
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इत्यर्जुनं वासुदेवः...

## श्लोकः 
सञ्जय उवाच -
:**इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।**
:**आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चाशत्तमः(५०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
इति अर्जुनं वासुदेवः तथा उक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः आश्वासयामास च भीतम् एनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुः महात्मा ॥ ५० ॥

## अन्वयः
वासुदेवः इति अर्जुनं तथा उक्त्वा स्वकं रूपं भूयः दर्शयामास । महात्मा सौम्यवपुः पुनः भूत्वा भीतम् 	एनम् आश्वासयामास च ।

## शब्दार्थः 
:वासुदेवः = श्रीकृष्णः
:इति = एवम्
:अर्जुनम् = पार्थम्
:तथा उक्त्वा = तेन प्रकारेण कथयित्वा
:स्वकं रूपम् = स्वीयं रूपम्
:भूयः दर्शयामास = पुनः दर्शितवान्
:महात्मा पुनः = भगवान् तु
:सौम्यवपुः भूत्वा = सौम्यशरीरः भूत्वा
:भीतम् = भयग्रस्तम्
:एनम् = अमुम्
:आश्वासयामास च = सान्त्वयामास च ।

## अर्थः 
श्रीकृष्णः एवम् अर्जुनं पूर्वोक्तप्रकारेण कथयित्वा स्वीयम् रूपं पुनः दर्शयामास । ततश्च 	महानुभावः सः सौम्यशरीरः सन् भयग्रस्तम् एनम् अर्जुनं सान्त्वयामास । 	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

50
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मा ते व्यथा मा च...

## श्लोकः 
:**मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।**
:**व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवचत्वारिंशत्तमः(४९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मा ते व्यथा मा च विमूढभावः दृष्ट्वा रूपं घोरम् ईदृक् मम इदम् व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनः त्वं तत् एव मे रूपम् इदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥

## अन्वयः
घोरम् ईदृक् मम रूपं दृष्ट्वा ते व्यथा मा, विमूढभावः च मा । त्वं व्यपेतभीः प्रीतमनाः मे तत् एव इदं रूपं पुनः प्रपश्य ।

## शब्दार्थः 
:घोरम् = भयरम्
:ईदृक् = ईदृशम्
:मम इदम् रूपम् = मम एतद्रूपम्
:दृष्ट्वा = अवलोक्य
:ते = तव
:व्यथा मा = भयं मास्तु
:विमूढभावः च मा = मूढचित्तत्वं च मास्तु
:व्यपेतभीः = अपगतभयः
:प्रीतमनाः = सन्तुष्टचित्तः
:मे तदेव इदम् = मम स्थितपूर्वमेव तत्
:रूपम् = स्वरूपम्
:पुनः प्रपश्य = भूयः ईक्षस्व ।

## अर्थः 
भयरम् ईदृशं मम इदं स्वरूपम् अवलोक्य तव भयं मास्तु । त्वम् अपगतभयः सन्तुष्टचित्तः मम 	स्थितपूर्वं तदेव स्वरूपं पुनः पश्य ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

49
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सुदुर्दर्शमिदं रूपं...

## श्लोकः 
**श्रीभगवानुवाच** -
:**सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।**
:**देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्विपञ्चाशत्तमः(५२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवान् असि यत् मम देवाः अपि अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥

## अन्वयः
सुदुर्दर्शं यत् इदं मम रूपं दृष्टवान् असि अस्य रूपस्य देवाः अपि नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ।

## शब्दार्थः 
:सुदुर्दर्शम् = दुरवलोकम्
:मम यत् इदम् = मे यत् एतत्
:रूपम् = स्वरूपम्
:दृष्टवान् असि = अवलोकितवान् असि
:अस्य = एतस्य
:रूपस्य = आकारस्य
:देवाः अपि = सुराः अपि
:नित्यम् = सततम्
:दर्शनकाङ्क्षिणः = ईक्षणासक्ताः ।

## अर्थः 
मम यद् रूपम् अधुना त्वं दृष्टवान् अस्ति एतत् अतीव दुरवलोकम् । मदीयम् एतत् रूपं द्र्ष्टुं देवाः अपि सर्वदा आकाङ्क्षिणः भवन्ति ।		
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

52
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं...

## श्लोकः 
**अर्जुन उवाच** -
:**दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।**
:**इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य एकपञ्चाशत्तमः(५१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
दृष्ट्वा इदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन इदानीं अस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥

## अन्वयः
जनार्दन ! सौम्यं मानुषम् इदं तव रूपं दृष्ट्वा इदानीं प्रकृतिं गतः सचेताः संवृत्तः अस्मि ।

## शब्दार्थः 
:जनार्दन = श्रीकृष्ण !
:सौम्यम् = प्रसन्नम्
:मानुषम् = मानवीयम्
:इदम् = एतत्
:तव रूपम् = ते रूपम्
:दृष्ट्वा = अवलोक्य
:इदानीम् = अधुना
:प्रकृतिम् = पूर्वावस्थाम्
:गतः = प्राप्तः
:सचेताः = प्रसन्नमनाः
:संवृत्तः = सञ्जातः
:अस्मि = भवामि । 	

## अर्थः 
श्रीकृष्ण ! प्रसन्नं मानवीयम् एतत् तव रूपं दृष्ट्वा अधुना प्रसन्नमनाः प्रकृतिस्थः च सञ्जातः अस्मि ।		
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

51
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नाहं वेदैर्न तपसा...

## श्लोकः 
:**नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।**
:**शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रिपञ्चाशत्तमः(५३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न अहं वेदैः न तपसा न दानेन न च इज्यया शक्य: एवंविधः द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा ॥ ५३ ॥

## अन्वयः
अहम् एवंविधः वेदैः न, तपसा न, दानेन न, इज्यया च न द्रष्टुं शक्यः यथा मां दृष्टवान् असि । 	

## शब्दार्थः 
:वेदैः = निगमैः
:एवंविधः = एवंप्रकारः अहम्
:द्रष्टुम् = विलोकितुम्
:न शक्यः = न अर्हः
:तपसा न = तपश्चर्यया न शक्यः
:दानेन = वितरणेन न
:इज्यया च = यज्ञेन अपि न
:यथा = येन प्रकारेण
:माम् = माम्
:दृष्टवान् असि = विलोकितवान् असि ।

## अर्थः 
अहम् एवंप्रकारः निगमैः तपसा वितरणेन यज्ञेन च द्रष्टुं न शक्यः येन प्रकारेण मां दृष्टवान् असि । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

53
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
स्थाने हृषीकेश तव...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच -
:**स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।**
:**रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥ ३६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यति अनुरज्यते च रक्षांसि भीतानि दिशः द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

## अन्वयः
हृषीकेश ! तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यति अनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशः द्रवन्ति । सर्वे सिद्धसङ्घाः च नमस्यन्ति इति स्थाने ।

## शब्दार्थः 
:हृषीकेश = इन्द्रियाधिप !
:तव प्रकीर्त्या = ते सङ्कीर्तनेन
:जगत् = भुवनम्
:प्रहृष्यति = सन्तुष्यति
:अनुरज्यते च = त्वयि अनुरक्तं च भवति
:रक्षांसि = राक्षसाः
:भीतानि = सभयाः
:दिशः = दिशाः
:द्रवन्ति = पलायन्ते
:सर्वे = सकलाः
:सिद्धसङ्घाः च = सिद्धसमुदायाः अपि
:नमस्यन्ति = प्रणमन्ति
:इति स्थाने = इत्येतत् समुचितम् ।

## अर्थः 
कृष्ण ! तव सङ्कीर्तनेन जगत् सन्तुष्यति त्वयि अनुरक्तं च भवति । राक्षसाः भीताः सन्तः दिशः पलायन्ते । सर्वे सिद्धसमुदायाः अपि प्रणमन्ति इत्येतत् सर्वं युक्तम् । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

36
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विद्योत्तमा

कस्याश्चित् कथायाः अनुसारम् एषा कालिदासस्य पत्नी । विदर्भदेशस्य राजकुमारी एषा कालीदेव्याः परमभक्ता । राज्ञः एकमात्रया पुत्र्या सह मन्त्री स्वपुत्रस्य विवाहं निर्वर्तयितुम् इच्छति । विद्याधरा दुष्टं मन्त्रिकुमारं तिरस्करोति । क्रुद्धः खिन्नः मन्त्री कुटीलोपायेन मन्दमतिना कालिदासेन सह राजकुमार्याः विवाहं कारयति। विवाहानन्तरं वास्तविकतां ज्ञात्वा राजकुमारी दुःखिता भूत्वा काल्याः प्रार्थनां कर्तुं पतिं निवेदयति।
काल्याः अनुग्रहेण कालिदासः पण्डितः अभवत् इति कथा श्रूयते ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः
एवं सततयुक्ता ये...

## श्लोकः 
**अर्जुन उवाच** -
:**एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।**
:**ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
एवं सततयुक्ताः ये भक्ताः त्वां पर्युपासते ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥

## अन्वयः
ये भक्ताः एवं सततयुक्ताः त्वां पर्युपासते, ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ?

## शब्दार्थः 
:ये भक्ताः = ये आराधकाः
:एवम् = सर्वकर्मार्पणादिना
:सततयुक्ताः = नित्यसमाहिताः
:त्वां पर्युपासते = त्वां सेवन्ते
:ये च अपि = ये अपि पुनः
:अक्षरम् = अविनाशि
:अव्यक्तम् = अतीन्द्रियम्
:तेषाम् = तेषु उभयेषु
:के = के
:योगवित्तमाः = अतिशयेन योगविदः ।

## अर्थः 
ये भक्ताः सर्वाणि कार्याणि समर्प्य नित्यसमाहिताः विश्वरूपं सर्वज्ञं त्वां सेवन्ते, ये पुनः अविनाशि अतीन्द्रियं निर्विशेषं तत्त्वं पर्युपासते तेषु उभयेषु के भक्ताः अतिशयेन योगविदः ?	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मय्यावेश्य मनो ये मां...

## श्लोकः 
**श्रीभगवानुवाच** -
:**मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।**
:**श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मयि आवेश्य मनः ये मां नित्ययुक्ताः  उपासते श्रद्धया परया उपेताः ते मे युक्ततमाः  मताः ॥ २ ॥

## अन्वयः
ये मनः मयि आवेश्य नित्ययुक्ताः परया श्रद्धया उपेताः माम् उपासते ते मे युक्ततमाः मताः ।

## शब्दार्थः 
:ये = ये जनाः
:मनः = चित्तम्
:मयि = परमात्मनि
:आवेश्य = प्रवेश्य
:नित्ययुक्ताः = सततसमाहिताः
:परया = प्रकृष्टया
:श्रद्धया = आसक्त्या
:उपेताः = समन्विताः
:माम् उपासते = मां भजन्ते
:ते = ते जनाः
:मे = मम
:युक्ततमाः = योगिश्रेष्ठाः
:मताः = सम्मताः ।

## अर्थः 
ये जनाः चित्तं मयि निवेश्य सततसमाहिताः प्रकृष्टया श्रद्धया समन्विताः मां भजन्ते ते जनाः मम योगिश्रेष्ठाः मताः । 		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ये त्वक्षरमनिर्देश्यम्...

## श्लोकः 
:**ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तंपर्युपासते ।**
:**सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते सर्वत्रगम् अचिन्त्यं च कूटस्थम् अचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भक्त्या त्वनन्यया शक्य...

## श्लोकः 
:**भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।**
:**ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुःपञ्चाशत्तमः(५४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
भक्त्या तु अनन्यया शक्यः अहम् एवंविधः अर्जुन ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥

## अन्वयः
परन्तप ! अर्जुन ! अहम् अनन्यया भक्त्या तु एवंविधः तत्त्वेन ज्ञातुं द्रष्टुं च प्रवेष्टुं च शक्यः ।

## शब्दार्थः 
:परन्तप = शत्रुतापन !
:अनन्यया = अनितरया
:भक्त्या तु = प्रेम्णा तु
:एवंविधः अहम् = एवंप्रकारः अहम्
:तत्त्वेन = परमार्थतः
:ज्ञातुम् = वेदितुम्
:द्रष्टुं च = अवलोकितुं च
:प्रवेष्टुं च = प्राप्तुं च
:शक्यः = अर्हः ।

## अर्थः 
शत्रुतापन ! अर्जुन ! अहम् अनिरतेण प्रेम्णा तु एवंप्रकारः तत्त्वतः वेदितुं द्रष्टुं च प्राप्तुं च शक्यः नान्येन उपायेन ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

54
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सखेति मत्वा प्रसभं...

## श्लोकः 
:**सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।**
:**अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य  एकचत्वारिंशत्तमः(४१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सखा इति मत्वा प्रसभं यत् उक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सख इति अजानता महिमानं तव इदं मया प्रमादात् प्रणयेन वा अपि ॥ ४१ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

41
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
त्वमादिदेवः पुरुषः...

## श्लोकः 
:**त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।**
:**वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः(३८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
त्वम् आदिदेवः पुरुषः पुराणः त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् वेत्ता असि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वम् अनन्तरूप ॥ ३८ ॥

## अन्वयः
अनन्तरूप ! त्वम् आदिदेवः पुराणः पुरुषः । त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानं वेत्ता असि । वेद्यं च परं 	धाम च । विश्वं त्वया ततम् ।

## शब्दार्थः 
:अनन्तरूप = अगण्यरूप !
:त्वम् आदिदेवः = त्वं प्रथमदेवः
:पुराणः पुरुषः = प्राचीनः पुरुषः
:अस्य = एतस्य
:विश्वस्य = जगतः
:परं निधानम् = प्रकृष्टम् अधिकरणम्
:वेत्ता = ज्ञाता
:असि = भवसि
:वेद्यं च = ज्ञेयम्
:परम् = प्रकृष्टम्
:धाम च = पदं च
:विश्वम् = जगत्
:त्वया = भवता
:ततम् = व्याप्तम् ।

## अर्थः 
अगण्यस्वरूप ! भवान् प्रथमदेवः, प्राचीनः पुरुषः । त्वम्  एतस्य जगतः परमः आश्रयः । त्वं ज्ञाता असि ।  ज्ञेयं  च असि । प्रकृष्टं पदम् अपि असि ।  जगत्  भवता  व्याप्तम् ।	 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

38
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम्...

## श्लोकः 
:**क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।**
:**अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
क्लेशः अधिकतरः तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ता हि गतिः दुःखं देहवद्भिः अवाप्यते ॥ ५ ॥

## अन्वयः
अव्यक्तासक्तचेतसां तेषां क्लेशः अधिकतरः । देहवद्भिः हि अव्यक्ता गतिः दुःखम् अवाप्यते ।

## शब्दार्थः 
:अव्यक्तासक्तचेतसाम् = अव्यक्तनिविष्टचित्तानाम्
:क्लेशः = दुःखम्
:अधिकतरः = नितराम् अधिकम्
:हि = यस्मात्
:देहवद्भिः = शरीरधारिभिः
:अव्यक्ता = निर्विशेषम्
:गतिः = स्थानम्
:दुःखम् = क्लेशेन
:अवाप्यते = लभ्यते ।

## अर्थः 
निर्विशेषे ब्रह्मणि येषां मनः प्रवृत्तम् तेषाम् अत्यन्तं क्लेशः सम्भवति । येषां देहे ममता वर्तते तेषाम् इदं निर्विशेषं ब्रह्म सर्वथा न प्राप्यते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं...

## श्लोकः 
:**सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।**
:**ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सन्नियम्य इन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥

## अन्वयः
ये तु इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य सर्वत्र समबुद्धयः अनिर्देश्यम् अव्यक्तं सर्वत्रगम् अचिन्त्यं कूटस्थम्  अचलं ध्रुवं च अक्षरम् पर्युपासते सर्वभूतहिते रताः ते माम् एव प्राप्नुवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:ये तु = ये मानवाः तु
:इन्द्रियग्रामम् = करणसमुदायम्
:सन्नियम्य = उपसंहृत्य
:सर्वत्र = सर्वस्मिन् काले
:समबुद्धयः = समानचित्ताः
:अनिर्देश्यम् = अवर्णनीयम्
:अव्यक्तम् = इन्द्रियागोचरम्
:सर्वत्रगम्  = सर्वव्यापिनम्
:अचिन्त्यम् = अप्रमेयम्
:कूटस्थम् = निर्विकारम्
:अचलम् = अकम्प्यम्
:ध्रुवं च = नित्यं च
:अक्षरम् = ब्रह्म
:पर्युपासते = सेवन्ते
:सर्वभूतहिते = सकलप्राणिहिते
:रताः = आसक्ताः
:ते = ते जनाः
:मामेव प्राप्नुवन्ति = मामेव लभन्ते ।

## अर्थः 
ये पुरुषाः करणसमुदायं सन्नियम्य सर्वस्मिन् काले समानचित्ताः अनिर्वचनीयम् इन्द्रियाणाम् अगोचरं सर्वव्यापिनम् अप्रमेयं मायाध्यक्षम् अकम्प्यं स्थिरं च परमात्मानं सेवन्ते, सकलप्राणिहिते 	आसक्ताः ते जनाः माम् एव लभन्ते ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मत्कर्मकृन्मत्परमो...

## श्लोकः 
:**मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सवर्जितः ।**
:**निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चपञ्चाशत्तमः(५५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मत्कर्मकृत् मत्परमः मद्भक्तः सवर्जितः निर्वैरः सर्वभूतेषु यः सः माम् एति पाण्डव ॥ ५५ ॥

## अन्वयः
पाण्डव ! यः मत्कर्मकृत् मत्परमः मद्भक्तः  सवर्जितः सर्वभूतेषु निर्वैरः सः माम् एति ।

## शब्दार्थः 
:पाण्डव = अर्जुन !
:यः मत्कर्मकृत् = यः मदर्थकर्मकारी
:मत्परमः = मन्निष्ठः
:मद्भक्तः = मत्सेवकः
:सवर्जितः = विषयसरहितः
:सर्वभूतेषु = सर्वप्राणिषु
:निर्वैरः = द्वेषरहितः
:सः = सः मानवः
:माम् एति = माम् उपगच्छति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यः पुरुषः मदर्थकर्मकारी मन्निः मत्सेवकः विषयसरहितः सर्वप्राणिषु द्वेषरहितः च भवति सः माम् उपगच्छति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

55
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मतम्

**मतम्** जनानाम् राजनीतेः अध्यात्मिकस्य मतं अस्ति।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नेताजीजयन्ती

भारतवीरस्य सुभाषचन्द्रबोसमहोदयस्य महाकार्याणि स्वातंत्र्यप्रेमान्दोलनानि स्मरन्तः प्रतिजनवरीमासस्य २३ तमम् दिनं सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती अथवा नेताजीजयन्ती इति आचरन्ति भारतदेशतः आडलान् निष्कासयितुं सुभाषचन्द्रबोस महोदयः भारतदेशे तथा विदेशेष्वपि अभूतपूर्वं कार्यं कृतवान् । सर्वेषां भारतीयानां मनसि स्वातन्त्रजागृतिं च कृतवान् ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अथ चित्तं समाधातुं...

## श्लोकः 
:**अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।**
:**अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् अभ्यासयोगेन तत: माम् इच्छ आप्तुम् धनञ्जय ॥ ९ ॥

## अन्वयः
धनञ्जय ! अथ मयि चित्तं स्थिरं समाधातुं न शक्नोषि ततः अभ्यासयोगेन माम् आप्तुम् इच्छ ।

## शब्दार्थः 
:धनञ्जय = अर्जुन !
:अथ = यदि
:चित्तम् = चेतः
:स्थिरम् = निश्चलम्
:समाधातुम् = स्थापयितुम्
:न शक्नोषि = न प्रभवसि
:ततः = तर्हि
:माम् = माम्
:अभ्यासयोगेन = चित्तस्य पुनः पुनः स्थापनेन
:आप्तुम् = लब्धुम्
:इच्छ = अभिलष ।

## अर्थः 
धनञ्जय ! यदि मयि चेतः निश्चलं स्थापयितुं न शक्नोषि तर्हि चित्तस्य पुनः पुनः स्थापनेन मां प्राप्तुं यतस्व ।	  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ये तु सर्वाणि कर्माणि...

## श्लोकः 
:**ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः ।**
:**अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः अनन्येन एव योगेन मां ध्यायन्तः उपासते ॥ ६ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मय्येव मन आधत्स्व...

## श्लोकः 
:**मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।**
:**निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥  ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मयि एव मनः आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय निवसिष्यसि मयि एव अतः ऊर्ध्वं न संशयः ॥  ८ ॥

## अन्वयः
मयि एव मनः आधत्स्व । मयि बुद्धिं निवेशय । अतः ऊर्ध्वं मयि एव निवसिष्यसि, न संशयः ।

## शब्दार्थः 
:मयि एव = परमात्मनि मयि एव
:मनः = चित्तम्
:आधस्त्व = आनय
:मयि बुद्धिम् = मयि मतिम्
:निवेशय = योजय
:अतः = ततः
:ऊर्ध्वम् = परम्
:मय्येव निवसिष्यसि = मय्येव वसिष्यसि
:संशयः न = सन्देहः न विद्यते ।

## अर्थः 
परमात्मनि मयि एव चित्तं स्थापय । मयि एव मतिं योजय । ततः परं मयि एव वसिष्यसि । अत्र सन्देहः न वर्तते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि...

## श्लोकः 
:**अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।**
:**मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अभ्यासे अपि असमर्थः असि मत्कर्मपरमः  भव मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ १० ॥

## अन्वयः
अभ्यासे अपि असमर्थः असि मत्कर्मपरमः भव । मदर्थं कर्माणि कुर्वन् अपि सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।

## शब्दार्थः 
:अभ्यासे अपि = अभ्यासयोगे अपि
:असमर्थः असि = अशक्तः भवसि
:मत्कर्मपरमः = मदर्थकर्माचरणप्रधानः
:भव = भवतु
:मदर्थम् = मामुद्दिश्य
:कर्माणि = क्रियाः
:कुर्वन् अपि = आचरन् अपि
:सिद्धिम् अवाप्स्यसि = सिद्धिं प्राप्नोषि ।

## अर्थः 
अभ्यासयोगे अपि अशक्तः भवसि चेत् सर्वदा मामुद्दिश्य कर्माणि आचर । मदर्थं कर्माणि 	आचरन् अपि चित्तशुद्धिं लप्स्यसे ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अद्वेष्टा सर्वभूतानां...

## श्लोकः 
:**अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।**
:**निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुणः एव च निर्ममः  निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥

## अन्वयः
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।      
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सन्तुष्टः सततं योगी...

## श्लोकः 
:**सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।**
:**मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ॥ १४ ॥

## अन्वयः
यः सर्वभूतानाम् अद्वेष्टा मैत्रः करुणः एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी सततं सन्तुष्टः योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।	

## शब्दार्थः 
:यः सर्वभूतानाम् = यः सर्वजन्तूनाम्
:अद्वेष्टा = अवैरी
:मैत्रः = स्निग्धः
:करुणः एव च = दयालुः च
:निर्ममः = ममताशूल्यः
:निरहङ्कारः = अहङ्कारवर्जितः
:समदुःखसुखः = क्लेशसन्तोषयोः समानः
:क्षमी = क्षमावान्
:सततम् = सदा
:सन्तुष्टः = सन्तृप्तः
:योगी = समाहितचित्तः
:यतात्मा = नियतमनस्कः
:दृढनिश्चयः = निश्चलबुद्धिः
:मयि अर्पितमनोबुद्धिः = मयि निवेशितचित्तः
:मक्तः = भगवक्तः च
:यः = यः मानवः
:सः = सः पुरुषः
:मे प्रियः = मम इष्टः ।

## अर्थः 
यः सर्वजन्तुषु अवैरी, स्निग्धः, दयालुः, ममताशून्यः, अहङ्कारवर्जितः, क्लेशसन्तोषयोः समानः,	तितिक्षुः, सदा सन्तृप्तः, समाहितचित्तः, नियतमनस्कः, निश्चलबुद्धिः, मयि निवेशितचित्तवृत्तिः, भक्तः सः पुरुषः मम इष्टः । (सङ्गल्पात्मकं मनः, अध्यवसायात्मिका बुद्धिः) 	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात्...

## श्लोकः 
:**श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते ।**
:**ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
श्रेयः हि ज्ञानम् अभ्यासात् ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते ध्यानात् कर्मफलत्यागः त्यागात् शान्तिः अनन्तरम् ॥ १२ ॥

## अन्वयः
अभ्यासात् हि ज्ञानं श्रेयः, ज्ञानात् ध्यानं विशिष्यते । ध्यानात् कर्मफलत्यागः, त्यागात् अनन्तरं शान्तिः ।

## शब्दार्थः 
:अभ्यासात् हि = अभ्यासयोगात्
:ज्ञानम् = विवेकः
:श्रेयः = प्रशस्ततरः
:ज्ञानात् =विवेकात्
:ध्यानम् = चिन्तनम्
:विशिष्यते = अतिशेते
:ध्यानात् = चिन्तनात् अपि
:कर्मफलत्यागः = कर्मप्रयोजन - परित्यागः
:त्यागात् अनन्तरम् = अनुपदम्
:शान्तिः = संसारस्य उपशमः ।

## अर्थः 
अभ्यासयोगात् विवेकः प्रशस्ततरः । विवेकात् चिन्तनं विशिष्यते । चिन्तनात् अपि कर्मप्रयोजन - परित्यागः विशिष्यते । त्यागात् बन्धनस्य संसारस्य नाशः भवति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यस्मान्नोद्विजते लोको...

## श्लोकः 
:**यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।**
:**हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः द्वादशोऽध्यायस्य भक्तियोगस्य) पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यस्मात् न उद्विजते लोकः लोकान् न उद्विजते च यः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः  यः सः च मे प्रियः ॥

## अन्वयः
यस्मात् लोकः न उद्विजते, यः च लोकात् न उद्विजते, यः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः सः च मे प्रियः ।

## शब्दार्थः 
:यस्मात् = यस्मात् पुरुषात्
:लोकः = जनः
:न उद्विजते = उद्वेगं न गच्छति
:यः च =यः पुरुषः अपि
:लोकात् = भुवनात्
:न उद्विजते = उद्वेगं न प्राप्नोति
:हर्षामर्षभयोद्वेगैः = सन्तोषासूयात्रासक्षोभैः
:मुक्तः = रहितः
:सः च = सः पुरुषः
:मे प्रियः = मम अभिमतः ।

## अर्थः 
यस्मात् पुरुषात् लोकः उद्वेगं न गच्छति, यः च पुरुषः लोकात् न उद्वेगं प्राप्नोति, यश्च सन्तोषासूया - त्रासक्षोभैः रहितः सः पुरुषः मम प्रियः । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः