वैकोम मुहम्मद बशीर

वैकोम मुहम्मद बशीरः (१९०८–१९९४) मलयालमसाहित्यस्य प्रसिद्धेषु, बहुपठितेषु, प्रियतमेषु च साहित्यिकेषु अन्यतमः अस्ति । “बेपुरसुल्तान” इति स्नेहेन प्रसिद्धः बशीरः केवलं उपन्यासकारः लघुकथालेखकः वा नासीत्-सः एकः सांस्कृतिकः प्रतिमा आसीत् यस्य कृतीः साहित्यिकसीमाः अतिक्रम्य सामान्यपाठकानां हृदयं प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म सरलतायाः, हास्यस्य, मानवीयभावनानां गहनबोधस्य च चिह्नितायाः लेखनशैल्या मलयालमसाहित्यपरम्परायां सः अद्वितीयः अभवत् । यस्मिन् युगे मलयालमसाहित्ये प्रायः उच्चभ्रूभाषा, अभिजातचिन्ता च आधिपत्यं भवति स्म, तस्मिन् युगे बशीरः सामान्यजनानाम् प्रति गहनसहानुभूति, बोलचालकगद्येन, साहसिकमानवतावादेन च पृथक् स्थितवान्   वैकोम मुहम्मद बशीरः (१९०८–१९९४) मलयालमसाहित्यस्य प्रसिद्धेषु, बहुपठितेषु, प्रियतमेषु च साहित्यिकेषु अन्यतमः अस्ति । “बेपुरसुल्तान” इति स्नेहेन प्रसिद्धः बशीरः केवलं उपन्यासकारः लघुकथालेखकः वा नासीत्-सः एकः सांस्कृतिकः प्रतिमा आसीत् यस्य कृतीः साहित्यिकसीमाः अतिक्रम्य सामान्यपाठकानां हृदयं प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म सरलतायाः, हास्यस्य, मानवीयभावनानां गहनबोधस्य च चिह्नितायाः लेखनशैल्या मलयालमसाहित्यपरम्परायां सः अद्वितीयः अभवत् । यस्मिन् युगे मलयालमसाहित्ये प्रायः उच्चभ्रूभाषा, अभिजातचिन्ता च आधिपत्यं भवति स्म, तस्मिन् युगे बशीरः सामान्यजनानाम् प्रति गहनसहानुभूति, बोलचालकगद्येन, साहसिकमानवतावादेन च पृथक् स्थितवान् 

तस्य जन्म १९०८ तमे वर्षे जनवरीमासे २१ दिनाङ्के केरलदेशस्य वैकोमस्य समीपे थलायोलापरम्बुनगरे अभवत् । मामूलीपृष्ठभूमितः आगत्य बशीरः विलासितायां न अपितु केरलस्य ग्राम्यसमाजस्य सांस्कृतिकसमृद्धौ वर्धितः । प्रारम्भिकवर्षेभ्यः एव सः साहसिकं विद्रोहीभावं च प्रदर्शितवान् । सः भारतीयस्वतन्त्रता-आन्दोलनेन विशेषतः महात्मागान्धिनः विचारैः अतीव प्रभावितः आसीत् । बाल्ये सः लवणसत्यग्रहे भागं गृहीतवान्, गृहीतः च अभवत्, येन सः औपचारिकशिक्षां त्यक्त्वा स्वतन्त्रतायाः सामाजिकन्यायस्य च कार्ये समर्पितः अभवत् ।

बशीरस्य जीवनं यौवनकाले स्थिरं न आसीत् । सः भारते परिभ्रमन् सिलोन (श्रीलङ्का), बर्मा (म्यानमार), मध्यपूर्व इत्यादीनां विदेशभूमिषु अपि यात्रां कृतवान् । एतेषु यात्रासु सः पाककर्त्ता, वृत्तपत्रविक्रेता, प्रहरी, फलविक्रेता, अन्येषु च कतिपयेषु विषमकार्येषु निवसति स्म । एतेषां अनुभवानां कारणात् मानवदुःखस्य, दारिद्र्यस्य, प्रेमस्य, लचीलतायाः च निकटं कच्चं च अवगमनं जातम् । दूरतः जीवनं निरीक्षमाणानां लेखकानां विपरीतम् बशीरः सामान्यजनानाम् संघर्षाणां मध्ये जीवति स्म, यत् पश्चात् तस्य लेखनस्य आधारः अभवत् । 

सः १९३०, १९४० तमे दशके स्वस्य साहित्यिकवृत्तेः आरम्भं कृतवान्, यदा मलयालमसाहित्यं अभिजातभाषायाः जटिलसंरचनानां च बहुधा प्रभावितम् आसीत् अस्याः पृष्ठभूमितः तस्य लेखनं प्रायः क्रान्तिकारी इव आसीत् । १९४३ तमे वर्षे प्रकाशितं तस्य प्रथमा उल्लेखनीयं ग्रन्थं प्रेमलेखनम् (प्रेमपत्रम्) मलयालमपाठकैः पूर्वं दृष्टस्य किमपि ग्रन्थस्य विपरीतम् आसीत् । प्रेमविवाहयोः विषये हास्यप्रधानं लघुहृदयं च कथा आसीत्, सा सरलनित्यभाषायां लिखिता आसीत् । पुस्तकस्य बहुप्रशंसनं जातम्, यद्यपि गम्भीरसाहित्यस्य कृते अतीव आकस्मिकं, “अश्लीलम्” अपि मन्यमानाः परम्परावादिनः अपि स्तब्धाः अभवन् । परन्तु बशीरः निरुद्धः न अभवत् । सः मत्स्यजीविनां, विक्रेतृणां, याचकानां, क्षुद्रचोराणां, अल्पकालिकस्वप्नदर्शिनां च साधारणजीवनस्य उत्सवं कुर्वन्तः उपन्यासाः लघुकथाः च लिखितवान् तस्य पात्राणि राजानः, विद्वांसः, अभिजातवर्गाः वा न आसन्-ते सरलस्वप्नविफलता, आनन्दयुक्ताः सामान्याः पुरुषाः महिलाः च आसन् ।  

बशीरस्य कृतीः विस्तृतविषयान् आच्छादयन्ति, परन्तु केचन पुनरावृत्तिविचाराः चिन्तयितुं शक्यन्ते । तेषु एकं महत्त्वपूर्णं मानववादः, समानता च अस्ति । सः प्रत्येकस्य मानवस्य निहितगौरवे विश्वासं करोति स्म, तस्य कथासु प्रायः हाशियाकृतसमुदायाः, अन्तरजातीयसम्बन्धाः, समाजेन निष्कासितानां पात्राणां च चित्रणं भवति स्म सः अमूर्तरूपेण साम्यं न उपदिशति स्म; अपितु सः पाठकान् मुख्यधारा-कथाभ्यः बहिष्कृतानां जीवितवास्तविकतानां समीपं आनयत् । अन्यः पुनरावर्तनीयः विषयः प्रेम, रोमान्सः च अस्ति । प्रेम, बशीरस्य कृतीषु, प्रायः सरलं, हास्यप्रधानं, गहनं मानवीयं च भवति । प्रेमलेखानम-मथिलुकल (भित्तिषु) च रोमान्टिकप्रेमस्य विषये लिखितवान्, परन्तु पारिवारिकप्रेमस्य विषये, वृद्धावस्थायाः कोमलतायाः विषये, विरक्तात्मनां मध्ये आकांक्षायाः विषये अपि लिखितवान् । तस्य कथाः उष्णतायाः, स्नेहस्य च परिपूर्णाः सन्ति, येषु प्रेम मानवजीवनस्य स्वाभाविकः अत्यावश्यकः च भागः इति दर्शितः अस्ति । तस्य लेखने हास्यं व्यङ्ग्यं च प्रमुखा भूमिकां निर्वहति । सम्भवतः बशीरस्य कृतीनां विशिष्टतमं वैशिष्ट्यं तस्य हास्यम् अस्ति । दारिद्र्यस्य, क्षुधायाः, कारागारजीवनस्य वा विषये लेखने अपि सः स्वकथासु बुद्धिमान् विडम्बनाञ्च प्रवर्तयति स्म । तस्य हास्यं क्रूरं न अपितु दयालुः आसीत्, लचीलतां आनन्दयन् मानवमूर्खतां उपहासयति स्म ।

तस्य लेखने अन्यः केन्द्रविषयः दारिद्र्यः, संघर्षः च आसीत् । बशीरस्य क्षुधायाः, निराश्रयत्वस्य च प्रथमानुभवेन तस्य दारिद्र्यस्य चित्रणस्य प्रामाणिकता प्राप्ता । दारिद्र्यं रोमान्टिकं कुर्वन्तः केचन लेखकाः इव बशीरः तस्य यथार्थरूपेण चित्रणं कृतवान्, जीवनेन यत् कठोरता, अप्रत्याशितसौन्दर्यस्य क्षणाः च दर्शिताः तस्मिन् एव काले तस्य कृतीषु प्रायः सूक्ष्मः दार्शनिकः आयामः आसीत् । यथार्थजीवने मूलभूताः सन्तः तस्य बहवः वाक्याः अस्तित्वस्य, स्वतन्त्रतायाः, मनुष्याणां परस्परसम्बद्धतायाः च विषये गहनसत्यं वहन्ति ।

बशीरस्य शैली मलयालमसाहित्ये अभूतपूर्वा आसीत् । सः पूर्ववर्तीनां लेखकानां बहुसंस्कृतीकृतां अलङ्कृतां च भाषां परित्यज्य तस्य स्थाने सामान्यजनानाम् नित्यभाषणे लेखनं चितवान् । एतेन परिवर्तनेन तस्य कृतीनां ताजगी, तात्कालिकता च प्राप्ता यत् पाठकानां विस्तृतपरिधिं आकर्षितवान् । सः जनानां यथार्थभाषणस्य ग्रहणार्थं वाच्यवाक्यानि, स्लैङ्ग्, त्रुटिः अपि जानीतेव प्रयुक्तवान् । तस्य आख्यानस्वरः संभाषणात्मकः आसीत्, प्रायः मौखिककथाकथनसदृशः आसीत् । एतेन शैलीगतविकल्पेन पूर्वं मुख्यधारासाहित्यस्य “उच्चसंस्कृत्या” विमुखतां अनुभवन्तः पाठकानां कृते साहित्यं सुलभं जातम् । सरलतमशब्दानां गहनतमभावनाः बोधयितुं तस्य प्रतिभा आसीत् । तस्य कथाः दुर्लभाः जटिलकथानकानाम् उपरि आश्रिताः आसन्; अपितु चरित्रचित्रेषु, संवादेषु, दैनन्दिनजीवनस्य हास्यं च कृत्वा ते समृद्धाः अभवन् । 

बशीरस्य केचन महत्त्वपूर्णाः कृतीः सन्ति प्रेमलेखनम् इति प्रेमविवाहयोः हास्यकथा यया विषयशैल्याः रूढिभङ्गः कृतः, बल्यकलासाखी (बाल्यकालस्य सहचरः) च मजीदस्य सुहरायोः दुःखदः प्रेमकथा च या तस्य कृतिषु अन्यतमः इति मन्यते कारागारस्य अनुभवानाम् आधारेण मथिलुकल  इति ग्रन्थः भित्तिना विभक्तस्य पुरुष-महिला-कारागारस्य प्रेम-कथां कथयति । पथुम्मायुदे आदु (पथुम्मस्य बकः) इति अर्ध-आत्मकथात्मकं ग्रन्थं हास्य-तीक्ष्ण-निरीक्षणैः परिपूर्णं स्वस्य गृहस्य अराजकतायाः चित्रणं करोति अन्यः महत्त्वपूर्णः उपन्यासः न्तुप्पुप्पक्कोरनेन्दर्न्नु इति धार्मिकरूढिवादं लैङ्गिकविषयान् च सम्बोधयन् सामाजिकव्यङ्ग्यः अस्ति । अनर्घनिमिषम्, जन्मदिनम्, अनुरागथिन्ते दिनङ्गल इत्यादयः तस्य लघुकथासङ्ग्रहाः अपि तस्य असाधारणपरिधिं गभीरताम् च प्रदर्शयन्ति ।

परवर्तीषु वर्षेषु बशीरः कोझिकोडस्य समीपे स्थिते लघुनगरे बेयपुरे निवसति स्म, यत्र सः विनयशीलगृहे सरलजीवनं यापयति स्म । स्थानीयजनाः तं स्नेहेन “बेपुरे सुल्तान” इति आह्वयन्ति स्म, यत् लीलापूर्णं उपाधिं तस्य विनयशीलजीवनशैलीं, साहित्ये तस्य उच्छ्रितप्रभावं च प्रतिबिम्बयति स्म बशीरः प्रसिद्धिं प्राप्य अपि प्रायः साधारणैः जनानां सह वार्तालापं कुर्वन् आसीत् । सः स्वं साहित्यिकविशालत्वेन न दृष्टवान् अपितु स्वस्य विषये लिखितानां जनानां मध्ये एकः इति दृष्टवान् । 

वैकोम मुहम्मद बशीरस्य निधनं १९९४ तमे वर्षे जुलैमासस्य ५ दिनाङ्के अभवत्, परन्तु तस्य विरासतः अद्यापि जीवितः अस्ति । सः न केवलं साहित्यिकतेजसा अपितु मानवतावादीदृष्ट्या निर्भयव्यक्तित्वेन च स्मर्यते । तस्य कृतीः अद्यापि बहुधा पठ्यन्ते, विद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च अध्ययनं कुर्वन्ति, नाटकेषु, चलच्चित्रेषु च रूपान्तरिताः च सन्ति । तस्य पश्चात् आगताः लेखकाः प्रायः बशीरस्य प्रमुखप्रभावस्य उल्लेखं कुर्वन्ति, विशेषतः बोलचालभाषायाः प्रयोगे, हाशियाकृतपात्रेषु केन्द्रीकरणे च तस्य स्थायि आकर्षणं पाठकैः सह पीढिभिः सह सम्बद्धतायाः क्षमतायां निहितम् अस्ति । बालकाः, प्रौढाः, वृद्धाः च सर्वे तस्य कथासु किमपि प्राप्नुवन्ति यत् तेभ्यः वदति-हास्यं वा, प्रेम वा, जीवनस्य सरलसत्यं वा। सः साहित्यस्य लोकतान्त्रिकीकरणं कृतवान्, वर्गस्य, शिक्षायाः च बाधाः भङ्गयन् । एवं कुर्वन् सः एकं कार्यं त्यक्तवान् यत् न केवलं मलयालमसाहित्यं समृद्धं कृतवान् अपितु मानवीय-अनुभवस्य सार्वत्रिकतायाः प्रमाणरूपेण अपि स्थितवान्

वैकोम मुहम्मद बशीरः केवलं लेखकः एव नासीत्; सः जनदार्शनिकः, हास्यकारः, जीवनस्य संघर्षस्य, आनन्दस्य च दयालुः वृत्तान्तकारः च आसीत् । दैनन्दिनजीवने गहनमूलानि तस्य कृतयः मानवतायाः, समानतायाः, प्रेमस्य च सुगन्धं स्वमध्ये वहन्ति स्म । सरलभाषायाः, सुलभकथानां च उपयोगेन सः साहित्यं एकं स्थानं कृतवान् यत्र सर्वे-धनवन्तः वा दरिद्राः वा, शिक्षिताः अशिक्षिताः वा-स्वयं प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म अन्ते बशीरस्य महत्त्वं न केवलं तस्य साहित्यिकयशसि, अपितु साधारणजीवनस्य सौन्दर्यस्य, गौरवस्य च अचञ्चलप्रत्यये अस्ति । यावत् पाठकाः साहित्ये उष्णतां, हास्यं, सत्यं च अन्विषन्ति तावत् बेपुरसुल्तानस्य स्वरः तेषां हृदयेषु प्रतिध्वनितुं शक्नोति

तस्य जन्म १९०८ तमे वर्षे जनवरीमासे २१ दिनाङ्के केरलदेशस्य वैकोमस्य समीपे थलायोलापरम्बुनगरे अभवत् । मामूलीपृष्ठभूमितः आगत्य बशीरः विलासितायां न अपितु केरलस्य ग्राम्यसमाजस्य सांस्कृतिकसमृद्धौ वर्धितः । प्रारम्भिकवर्षेभ्यः एव सः साहसिकं विद्रोहीभावं च प्रदर्शितवान् । सः भारतीयस्वतन्त्रता-आन्दोलनेन विशेषतः महात्मागान्धिनः विचारैः अतीव प्रभावितः आसीत् । बाल्ये सः लवणसत्यग्रहे भागं गृहीतवान्, गृहीतः च अभवत्, येन सः औपचारिकशिक्षां त्यक्त्वा स्वतन्त्रतायाः सामाजिकन्यायस्य च कार्ये समर्पितः अभवत् ।

बशीरस्य जीवनं यौवनकाले स्थिरं न आसीत् । सः भारते परिभ्रमन् सिलोन (श्रीलङ्का), बर्मा (म्यानमार), मध्यपूर्व इत्यादीनां विदेशभूमिषु अपि यात्रां कृतवान् । एतेषु यात्रासु सः पाककर्त्ता, वृत्तपत्रविक्रेता, प्रहरी, फलविक्रेता, अन्येषु च कतिपयेषु विषमकार्येषु निवसति स्म । एतेषां अनुभवानां कारणात् मानवदुःखस्य, दारिद्र्यस्य, प्रेमस्य, लचीलतायाः च निकटं कच्चं च अवगमनं जातम् । दूरतः जीवनं निरीक्षमाणानां लेखकानां विपरीतम् बशीरः सामान्यजनानाम् संघर्षाणां मध्ये जीवति स्म, यत् पश्चात् तस्य लेखनस्य आधारः अभवत् । 

सः १९३०, १९४० तमे दशके स्वस्य साहित्यि कवृत्तेः आरम्भं कृतवान्, यदा मलयालमसाहित्यं अभिजातभाषायाः जटिलसंरचनानां च बहुधा प्रभावितम् आसीत् अस्याः पृष्ठभूमितः तस्य लेखनं प्रायः क्रान्तिकारी इव आसीत् । १९४३ तमे वर्षे प्रकाशितं तस्य प्रथमा उल्लेखनीयं ग्रन्थं प्रेमलेखनम् (प्रेमपत्रम्) मलयालमपाठकैः पूर्वं दृष्टस्य किमपि ग्रन्थस्य विपरीतम् आसीत् । प्रेमविवाहयोः विषये हास्यप्रधानं लघुहृदयं च कथा आसीत्, सा सरलनित्यभाषायां लिखिता आसीत् । पुस्तकस्य बहुप्रशंसनं जातम्, यद्यपि गम्भीरसाहित्यस्य कृते अतीव आकस्मिकं, “अश्लीलम्” अपि मन्यमानाः परम्परावादिनः अपि स्तब्धाः अभवन् । परन्तु बशीरः निरुद्धः न अभवत् । सः मत्स्यजीविनां, विक्रेतृणां, याचकानां, क्षुद्रचोराणां, अल्पकालिकस्वप्नदर्शिनां च साधारणजीवनस्य उत्सवं कुर्वन्तः उपन्यासाः लघुकथाः च लिखितवान् तस्य पात्राणि राजानः, विद्वांसः, अभिजातवर्गाः वा न आसन्-ते सरलस्वप्नविफलता, आनन्दयुक्ताः सामान्याः पुरुषाः महिलाः च आसन् ।  

बशीरस्य कृतीः विस्तृतविषयान् आच्छादयन्ति, परन्तु केचन पुनरावृत्तिविचाराः चिन्तयितुं शक्यन्ते । तेषु एकं महत्त्वपूर्णं मानववादः, समानता च अस्ति । सः प्रत्येकस्य मानवस्य निहितगौरवे विश्वासं करोति स्म, तस्य कथासु प्रायः हाशियाकृतसमुदायाः, अन्तरजातीयसम्बन्धाः, समाजेन निष्कासितानां पात्राणां च चित्रणं भवति स्म सः अमूर्तरूपेण साम्यं न उपदिशति स्म; अपितु सः पाठकान् मुख्यधारा-कथाभ्यः बहिष्कृतानां जीवितवास्तविकतानां समीपं आनयत् । अन्यः पुनरावर्तनीयः विषयः प्रेम, रोमान्सः च अस्ति । प्रेम, बशीरस्य कृतीषु, प्रायः सरलं, हास्यप्रधानं, गहनं मानवीयं च भवति । प्रेमलेखानम-मथिलुकल (भित्तिषु) च रोमान्टिकप्रेमस्य विषये लिखितवान्, परन्तु पारिवारिकप्रेमस्य विषये, वृद्धावस्थायाः कोमलतायाः विषये, विरक्तात्मनां मध्ये आकांक्षायाः विषये अपि लिखितवान् । तस्य कथाः उष्णतायाः, स्नेहस्य च परिपूर्णाः सन्ति, येषु प्रेम मानवजीवनस्य स्वाभाविकः अत्यावश्यकः च भागः इति दर्शितः अस्ति । तस्य लेखने हास्यं व्यङ्ग्यं च प्रमुखा भूमिकां निर्वहति । सम्भवतः बशीरस्य कृतीनां विशिष्टतमं वैशिष्ट्यं तस्य हास्यम् अस्ति । दारिद्र्यस्य, क्षुधायाः, कारागारजीवनस्य वा विषये लेखने अपि सः स्वकथासु बुद्धिमान् विडम्बनाञ्च प्रवर्तयति स्म । तस्य हास्यं क्रूरं न अपितु दयालुः आसीत्, लचीलतां आनन्दयन् मानवमूर्खतां उपहासयति स्म ।

तस्य लेखने अन्यः केन्द्रविषयः दारिद्र्यः, संघर्षः च आसीत् । बशीरस्य क्षुधायाः, निराश्रयत्वस्य च प्रथमानुभवेन तस्य दारिद्र्यस्य चित्रणस्य प्रामाणिकता प्राप्ता । दारिद्र्यं रोमान्टिकं कुर्वन्तः केचन लेखकाः इव बशीरः तस्य यथार्थरूपेण चित्रणं कृतवान्, जीवनेन यत् कठोरता, अप्रत्याशितसौन्दर्यस्य क्षणाः च दर्शिताः तस्मिन् एव काले तस्य कृतीषु प्रायः सूक्ष्मः दार्शनिकः आयामः आसीत् । यथार्थजीवने मूलभूताः सन्तः तस्य बहवः वाक्याः अस्तित्वस्य, स्वतन्त्रतायाः, मनुष्याणां परस्परसम्बद्धतायाः च विषये गहनसत्यं वहन्ति ।

बशीरस्य शैली मलयालमसाहित्ये अभूतपूर्वा आसीत् । सः पूर्ववर्तीनां लेखकानां बहुसंस्कृतीकृतां अलङ्कृतां च भाषां परित्यज्य तस्य स्थाने सामान्यजनानाम् नित्यभाषणे लेखनं चितवान् । एतेन परिवर्तनेन तस्य कृतीनां ताजगी, तात्कालिकता च प्राप्ता यत् पाठकानां विस्तृतपरिधिं आकर्षितवान् । सः जनानां यथार्थभाषणस्य ग्रहणार्थं वाच्यवाक्यानि, स्लैङ्ग्, त्रुटिः अपि जानीतेव प्रयुक्तवान् । तस्य आख्यानस्वरः संभाषणात्मकः आसीत्, प्रायः मौखिककथाकथनसदृशः आसीत् । एतेन शैलीगतविकल्पेन पूर्वं मुख्यधारासाहित्यस्य “उच्चसंस्कृत्या” विमुखतां अनुभवन्तः पाठकानां कृते साहित्यं सुलभं जातम् । सरलतमशब्दानां गहनतमभावनाः बोधयितुं तस्य प्रतिभा आसीत् । तस्य कथाः दुर्लभाः जटिलकथानकानाम् उपरि आश्रिताः आसन्; अपितु चरित्रचित्रेषु, संवादेषु, दैनन्दिनजीवनस्य हास्यं च कृत्वा ते समृद्धाः अभवन् । 

बशीरस्य केचन महत्त्वपूर्णाः कृतीः सन्ति प्रेमलेखनम् इति प्रेमविवाहयोः हास्यकथा यया विषयशैल्याः रूढिभङ्गः कृतः, बल्यकलासाखी (बाल्यकालस्य सहचरः) च मजीदस्य सुहरायोः दुःखदः प्रेमकथा च या तस्य कृतिषु अन्यतमः इति मन्यते कारागारस्य अनुभवानाम् आधारेण मथिलुकल  इति ग्रन्थः भित्तिना विभक्तस्य पुरुष-महिला-कारागारस्य प्रेम-कथां कथयति । पथुम्मायुदे आदु (पथुम्मस्य बकः) इति अर्ध-आत्मकथात्मकं ग्रन्थं हास्य-तीक्ष्ण-निरीक्षणैः परिपूर्णं स्वस्य गृहस्य अराजकतायाः चित्रणं करोति अन्यः महत्त्वपूर्णः उपन्यासः न्तुप्पुप्पक्कोरनेन्दर्न्नु इति धार्मिकरूढिवादं लैङ्गिकविषयान् च सम्बोधयन् सामाजिकव्यङ्ग्यः अस्ति । अनर्घनिमिषम्, जन्मदिनम्, अनुरागथिन्ते दिनङ्गल इत्यादयः तस्य लघुकथासङ्ग्रहाः अपि तस्य असाधारणपरिधिं गभीरताम् च प्रदर्शयन्ति । 

परवर्तीषु वर्षेषु बशीरः कोझिकोडस्य समीपे स्थिते लघुनगरे बेयपुरे निवसति स्म, यत्र सः विनयशीलगृहे सरलजीवनं यापयति स्म । स्थानीयजनाः तं स्नेहेन “बेपुरे सुल्तान” इति आह्वयन्ति स्म, यत् लीलापूर्णं उपाधिं तस्य विनयशीलजीवनशैलीं, साहित्ये तस्य उच्छ्रितप्रभावं च प्रतिबिम्बयति स्म बशीरः प्रसिद्धिं प्राप्य अपि प्रायः साधारणैः जनानां सह वार्तालापं कुर्वन् आसीत् । सः स्वं साहित्यिकविशालत्वेन न दृष्टवान् अपितु स्वस्य विषये लिखितानां जनानां मध्ये एकः इति दृष्टवान् । 

वैकोम मुहम्मद बशीरस्य निधनं १९९४ तमे वर्षे जुलैमासस्य ५ दिनाङ्के अभवत्, परन्तु तस्य विरासतः अद्यापि जीवितः अस्ति । सः न केवलं साहित्यिकतेजसा अपितु मानवतावादीदृष्ट्या निर्भयव्यक्तित्वेन च स्मर्यते । तस्य कृतीः अद्यापि बहुधा पठ्यन्ते, विद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च अध्ययनं कुर्वन्ति, नाटकेषु, चलच्चित्रेषु च रूपान्तरिताः च सन्ति । तस्य पश्चात् आगताः लेखकाः प्रायः बशीरस्य प्रमुखप्रभावस्य उल्लेखं कुर्वन्ति, विशेषतः बोलचालभाषायाः प्रयोगे, हाशियाकृतपात्रेषु केन्द्रीकरणे च तस्य स्थायि आकर्षणं पाठकैः सह पीढिभिः सह सम्बद्धतायाः क्षमतायां निहितम् अस्ति । बालकाः, प्रौढाः, वृद्धाः च सर्वे तस्य कथासु किमपि प्राप्नुवन्ति यत् तेभ्यः वदति-हास्यं वा, प्रेम वा, जीवनस्य सरलसत्यं वा। सः साहित्यस्य लोकतान्त्रिकीकरणं कृतवान्, वर्गस्य, शिक्षायाः च बाधाः भङ्गयन् । एवं कुर्वन् सः एकं कार्यं त्यक्तवान् यत् न केवलं मलयालमसाहित्यं समृद्धं कृतवान् अपितु मानवीय-अनुभवस्य सार्वत्रिकतायाः प्रमाणरूपेण अपि स्थितवान्

वैकोम मुहम्मद बशीरः केवलं लेखकः एव नासीत्; सः जनदार्शनिकः, हास्यकारः, जीवनस्य संघर्षस्य, आनन्दस्य च दयालुः वृत्तान्तकारः च आसीत् । दैनन्दिनजीवने गहनमूलानि तस्य कृतयः मानवतायाः, समानतायाः, प्रेमस्य च सुगन्धं स्वमध्ये वहन्ति स्म । सरलभाषायाः, सुलभकथानां च उपयोगेन सः साहित्यं एकं स्थानं कृतवान् यत्र सर्वे-धनवन्तः वा दरिद्राः वा, शिक्षिताः अशिक्षिताः वा-स्वयं प्राप्तुं शक्नुवन्ति स्म अन्ते बशीरस्य महत्त्वं न केवलं तस्य साहित्यिकयशसि, अपितु साधारणजीवनस्य सौन्दर्यस्य, गौरवस्य च अचञ्चलप्रत्यये अस्ति । यावत् पाठकाः साहित्ये उष्णतां, हास्यं, सत्यं च अन्विषन्ति तावत् बेपुरसुल्तानस्य स्वरः तेषां हृदयेषु प्रतिध्वनितुं शक्नोति