open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हरीतकी

**हरीतकी** प्रायेण दक्षिण-एशिया प्रदेशे दृश्यते। वैज्ञानिकभाषया *Terminalia chebula* इति नाम्नः इदं सस्यं, 'काम्ब्रेटेनी' (Combretaceae)सस्यकुटुम्बे अन्तर्भवति. हरीतकी औषधरूपेण अस्माकं देशे आबहोः कालाद् प्रसिद्धा। आयुर्वेदे औषधराजः इति इदं फलं प्रसिद्धम्। यौवनपरिरक्षणाय, अनेकेषां व्याधीनां निवारणाय च अस्य उपयोगः क्रियते।

## लक्षणानि
एतस्य वृक्षः उन्नतः भवति। वृक्षस्य उपरिभागः छत्रसदृशः दृश्यते। १५ तः २० मीटर् यावत् अस्य औन्नत्यं भवति। पर्णेषु कान्तिमत् रोमाणि भवन्ति। एतस्य पुष्पं धूसरवर्णीयम् अथवा पीतवर्णीयं, दुर्गन्धयुक्तं च भवति। अपक्वं फलं हरितवर्णीयम्, शुष्कं च पीतवर्णीयं भवति। फले लघुगर्ताः भवन्ति। फले दीर्घं दृढं च बीजं भवति।.

## आयुर्वेदे
विभीतकी आमलकी हरीतकी इति त्रितयं त्रिफला इत्युच्य़ते। हरीतक्याः विषये राजवल्लभनिघण्टुग्रन्थे एवमुक्तं वर्तते—
यस्य माता गृहे नास्ति तस्य माता हरीतकी।
कदाचित्कुप्यते माता नोदरस्था हरीतकी॥

## उपयोगाः
*त्रिदोषवारणे हरीतकी परमौषधम् । पीनसकासज्वरादारादीन् सामान्यान् हृद्रोगसदृशान् महतः रोगान् अपि हरीतकी वारयति। 
*व्रणोपशमनार्थं हरीतकीरसलेपनम् औषधं भवितुमर्हति। रोगप्रसारकान् सूक्ष्मजीविनः हरीतकी नाशयति।
*हनूव्रणान् वारयति।
*जीर्णक्रियां समीकरोति।
*नेत्रवेदनां दूरीकरोति।
*प्रातः हरीतकीकषायपानेन देहस्य औष्ण्यं समतोलनस्थितौ भवति।
*लैङ्गिकदौर्बल्यं वारयति।.

## रासायनिकपदार्थाः
हरीतक्यां चेब्युलाजिक्, अयासीड्, चेब्युलाजिक् अयासीड्, चेबुलेनिक् अयासीड् कारिलेजिन् इत्यादयः रासायनिकपदार्थाः भवन्ति इति रसायनिक तज्ञाः अभिप्रयन्ति।
 
## वाणिज्यम्
भारते अनेकाः वाणिज्यसंस्थाः हरीतक्याः उत्पन्नानि विक्रीणन्ति। तेषु प्रसिद्धानि इमानि सन्ति।
* हरिटाकी
*अभयमोदक्
* पथ्यादिचूर्णम्
* त्रिफलाचूर्णम्

## सरलाः चिकित्साक्रमाः
* पक्वस्य हरीतकीफलस्य पेषणं कृत्वा नेत्रे लेपनेन नेत्रस्य रक्तिमायाः नेत्रस्रावस्य च उपशमनं भवति।
* चित्रमूलम्, आर्द्रकम्, हरीतकीत्वचं च चूर्णीकृत्य यवक्षारेण सह कषायं निर्माय पानेन मूलव्याधिः वार्यते।
* त्रिफलाचूर्णस्य कषायपानेन शिरोवेदना शाम्यते।
* घृतेन सह त्रिफलाचूर्णभक्षणेन नेत्रयोरन्धकारभानम् न भवति। 
* हरीतकीकषायेन ज्वरवारणं भवति।
* पित्तकासस्य वारणं हरीतक्या भवति।

## उल्लेखाः
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
महिमभट्टः

**महिमा भट्टः** काप्रख्यातः श्मीरी संस्कृतस  विद्वान् आसीत् । तस्यैव "राजनका" इति उपाधिः अस्ति । तस्य पितुः नाम श्रीधैर्यः आसीत्, सः महाकविस्य श्यामालाचार्यस्य शिष्यः आसीत्, यः स्वस्य वाचिककाव्यस्य " **व्यक्ति विवेकम्** " इत्यस्य अन्ते स्वस्य विषये एतत् परिचयं दत्तवान् । क्षेमेन्द्रः स्वस्य " **औचित्यविचारचर्चा** " " **सुवृततिलक** " इति ग्रन्थेषु श्यामलाचार्यस्य काव्यानि उद्धृतवान् । राजनक रुय्यक् महिमा भट्टस्य "व्यक्ति विवेक व्याख्या" इति नामकं विमर्मासनग्रन्थं रचयत् । आचार्य मम्मट: च स्वस्य "काव्यप्र काशस्य" पञ्चमे अध्याये "व्यक्ति विवेकम्" इति मतानाम् खण्डनं करोति। अतः महिमा भट्टः क्षेमेन्द्रस्य, मम्मटस्य, रुयकस्य च पूर्वजः आसीत् । आनन्दवर्धन: अभिनवगुप्तः परं इति ज्ञायते । एवं "व्यक्ति विवेकम्"-निर्मातृणां महिमाभट्टस्य कालः ११ शताब्द्याः आरम्भे एव नियतः अस्ति ।

महिमा भट्ट आचार्यस्य नामं संस्कृतसाहित्ये प्रसिद्धः अस्ति, यत् **वक्रोक्तिजीविता** इति अलङ्कारविज्ञानस्य निर्माता कुन्तकेन लिखितस्य ग्रन्थस्य कृते पश्चात् ध्वनिसिद्धान्तस्य प्रबलविरोधः अकरोत् । तस्य प्रसिद्धं ग्रन्थं "व्यक्ति विवेकम्" त्रिभिः आलोचनाभिः सह लिखितम् अस्ति । अयं व्याञ्जनकाव्यः इति लोकप्रियः अस्ति । महिमा भट्ट: स्वस्य प्रथमे एव श्लोके स्पष्टं करोति यत् एतत् पुस्तकं सर्वप्रकारस्य ध्वनयः मूल्याङ्कने समावेशयितुं अभिप्रायेन निर्मितम् अस्ति। अस्य प्रथमे अध्याये शब्दस्य गुणाः तस्य अनुमाने च निहितार्थाः, द्वितीये शब्दार्थानाम् अप्रासंगिकतायां तृतीये अध्याये चत्वारिंशत् ध्वन्यालोकः दर्शितानि शब्दस्य उदाहरणानि तेषां निहितार्थैः सह व्याख्यातानि सन्ति। महिमा भट्टः स्पष्टार्थम् अर्थात् विडम्बनं रूपकं च काव्ये महत्त्वपूर्णं प्रहारकतत्त्वं वर्णयति । ध्वनिविदः शब्दाय अर्थं, प्रयोजनं, विडम्बनं च परिभाषयन्ति । किन्तु महिमा भट्ट एतेषु अर्थद्वयमेव स्वीकुर्वति।

महिमा भट्टः असाधारणः तार्किकः, तेजस्वी आलोचकः च आसीत् । शब्दं तिरस्कुर्वन् सः रसं अनुमतं सिद्धं कृत्वा आचार्य शङ्कुकस्य अनुमतत्वमपि प्रवर्तयति स्म। महिमा भट्टः सम्मत: यत् "रसः" काव्ये महत्त्वपूर्णः अस्ति तथा च रसस्य, भावस्य, वाचिकस्वभावस्य च औचित्यम् अपि अत्यावश्यकम् अस्ति। काव्यस्य रसस्य च मूलसंकल्पनाभिः सह सङ्गत्या "आन्तरिक" "बाह्य" च रूपेषु व्यज्यते । एवं प्रकारेण अपर्याप्ततां व्याख्यातुं, तथैव सूक्ष्मतया समीक्षात्मकतया च काव्यदोषाणां व्याख्यानं कर्तुं महिमा भट्टः अग्रणीषु अन्यतमः आसीत् । सः पञ्चविधदोषान् प्रस्तावितवान्, ये अपि मम्मतेन स्वीकृताः ।
विष्णुवर्धनः

**विष्णुवर्धनः** (Vishnuvardhan) एकः कन्नडचलच्च्त्रनायकः वर्तते ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वातामक्षीरम्

thumb|right|200px|कूप्यां सङ्गृहीतं वातामक्षीरम्
thumb|200px|left

वातामक्षीरं जगति सर्वत्र अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् । भारते तु इदं पेयं बहु प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् वातामक्षीरम् आङ्ग्लभाषायां Almond milk इति उच्यते । वातामक्षीरं चायस्य वा काफीपेयस्य वा स्थाने पातुं शक्यते । वातामक्षीरं कदाचित् उष्णं, कदाचित् च शीतलं पीयते । वातावरणस्य अनुगुणं तत् निर्णीयते । घर्मकाले शीतलं वातामक्षीरं, शैत्यकाले च उष्णं वातामक्षीरं पीयते । वातामचूर्णेन वातामक्षीरं निर्मीयते ।

वातामस्य चूर्णीकरणावसरे एव तत्र एला शर्करा च योजिता भवति । अपेक्षानुसारं पुनः वातामक्षीरस्य निर्माणावसरे शर्करा योज्यते । दुग्धं, जलं, शर्करा, वातामचूर्णं च योजयित्वा क्वथयन्ति चेत् वातामक्षीरं सिद्धं भवति । इदानीं वातामक्षीरस्य विक्रयणम् उद्यमत्वेन प्रवृद्धम् अस्ति । सर्वत्र उपहारमन्दिरेषु वातामक्षीरं प्राप्यते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि वातामक्षीरस्य विक्रयणं कुर्वन्ति ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दशरूपकम् (ग्रन्थः)

दशरूपकग्रन्थः(Dasharoopaka) यद्यपि नाट्यशास्त्रग्रन्थः तथापि तत्र चतुर्थप्रकाशः रससिद्धान्तस्य विषये वर्तते । आस्मिन् ग्रन्थे प्राकाशचतुष्टयं विद्यन्ते । ३०० कारिकाः सन्ति । नाटकं, प्रकरणम् एवं रूपकाणि विवृतानि इत्यतः दशरूपकम्  इति नाम आगतम् । 
* प्रथमप्रकाशे नृत्यानि, सन्धयः,अर्थप्रकृतयः विवृतानि ।
* द्वितीयप्रकाशे नायक-नायिकयोर्लक्षणम् विद्यते ।
* तृतीयप्रकाशे दशरूपकाणि वर्णितानि । 
* चतुर्थे प्रकाशे रसः विवृतः ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
नारिकेलजलम्

thumb|200px|right|भारते मार्गपार्श्वे नारिकेलजलस्य विक्रयणम्
thumb|200px|left|वृक्षे दृश्यमानानि विभिन्नस्तरस्य नारिकेलानि
thumb|right|200px|पानार्थं सिद्धं नारिकेलम्
thumb|left|200px|पानार्थं सिद्धं नारिकेलम्

नारिकेलस्य जलं **नारिकेलजलम्** । इदं नारिकेलजलं किञ्चित् सुप्रसिद्धं पेयम् अस्ति । प्रायः जगति सर्वत्र अस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु इदं नारिकेलजलम् अत्यधिकप्रमाणेन पीयते । इदं नारिकेलजलम् आङ्ग्लभाषायां Tender Coconut इति उच्यते । एतत् नारिकेलजलम् आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । नारिकेलजलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । वस्तुतः इदं नारिकेलजलं दक्षिणपूर्व-एष्यायां, केरिबियन्देशे, पेसिफिक् ऐस्लाण्ड् इत्यादिषु सर्वदा उपलभ्यते । 

इदं नारिकेलजलं शारीरस्य औष्ण्यं न्यूनीकरोति । मूत्राशये पाषाणाः सन्ति चेत् अत्यधिकं नारिकेलजलं पातुं वदन्ति वैद्याः । नारिकेलकलस्य विक्रयणम् इदानीं महा-उद्यमरूपेण प्रवृद्धम् अस्ति । मार्गस्य पार्श्वे अपि राशीकृत्य विक्रयणं प्रचलति । केषाञ्चन कुटुम्बानां जीवनाधारः उद्योगः एव नारिकेलजलस्य विक्रयणम् । नारिकेलं यावत् पूर्णतया पक्वं न भवति तदा एव वृक्षतः उत्पाट्यते । तदा एव तत् पातुं योग्यं भवति । पक्वस्य नारिकेलस्य अपेक्षया अपि नारिकेलजलस्य मूल्यम् अधिकम् अस्ति । सिद्धपेयानां स्थाने अस्य नारिकेलजलस्य पानं बहु उत्तमम् । 

एतत् नारिकेलजलं कूपीषु पूरयित्वा अपि विक्रयणं क्रियते । तादृशं कूपीषु पूरितं नारिकेलजलं वर्षं यावत् सम्यक् भवति । तथैव मार्गपार्श्वे यस्य विक्रयणं क्रियते तत्तु मासं यावत् प्रायः सम्यक् तिष्ठति । वृक्षतः उत्पाटनानुक्षणं पीतं चेत् नारिकेलजलं प्रत्यग्रं भवति । तदनन्तरं क्रमशः तस्य प्रत्यग्रता नश्यति । अधिकानि दिनानि अतीतानि चेत् प्रत्यग्रता अधिकप्रमाणेन नष्टा जाता भवति । अतः वृक्षात् उत्पाटनानन्तरं यावत् शक्यं तावत् शीघ्रम् एव नारिकेलजलं पातव्यम् । यदा नारिकेलं हरितवर्णीयम् एव भवति तदा एव तस्य जलं पातव्यम् । 

नारिकेलस्य उपरितने भागे रन्ध्रं कृत्वा तद्द्वारा जलं पीयते । कदाचित् नारिकेलस्य त्वक्-निष्कासनं कृत्वा तदनन्तरं रन्ध्रं कृत्वा अपि पीयते । सामान्यतया त्वक्-निष्कासनं न क्रियते । तथैव नारिकेलस्य उपरितनभागस्य त्वक् किञ्चित् प्रमाणेन निष्कास्य रन्ध्रं कुर्वन्ति । 

### अधिकानि चित्राणि

Image:Tender coconut.jpg|नारिकेलजलस्य पानानन्तरं तदन्तः विद्यमानस्य खादनम्
Image:Cuting tender coconut.JPG|नारिकेलस्य त्वक्-निष्कासनम्
Image:Coconut Yellow Gourigatram.jpg|पीतवर्णस्य नारिकेलानि
Image:CoconutLayers.svg|नारिकेलस्य आन्तरिकभगाः

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पुनर्नवा

इदं **पुनर्नवसस्यं** भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं प्रायः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्मिन् ०.०१ % यावत् सल्फेट् (पुनर्विन्), ६.४८ % यावत् पोटाषियं नैट्रेट् च भवतः । अस्य भस्मनि सल्फेट्, क्लोरैड्, नैट्रेट्, क्लोरेट् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । पुनर्नवा सामान्यतः अकृषिभूमौ, शाद्वने, कृषिभूमौ च कुतृणमिव वर्धते । इयं भूमौ प्रसरन्ती वर्धते  षागोलकाण्डा एषा अल्पशक्ता न भवति । अण्डाकारस्य पर्णानि पर्वणि अभिमुखं युक्तानि भवन्ति । पर्णस्य उर्ध्वभागस्य वर्णः अल्परक्तः, अधोभागस्य वर्णः धम्रः च भवति । पाडलवर्णस्य पुष्पाणि गुच्छरुपेण् पर्णस्य कक्षे विद्यमाने पुष्पमञ्चर्यां भवन्ति । केसरः पुष्पदलस्य नाले गुप्तं भवति ।

## प्रभेदाः
पुनर्नवायाः अपरः प्रभेदोपि अस्ति । तस्य वैज्ञानिकं नाम बो चैनेन्सिस् (B. chinensis) । इदं सस्यं समान्यतः वृतेः समीपे प्रसरत् इव किञ्चित उन्नतं वर्धते । इदं सस्यं द्र्ष्टुं पुनर्नवा इव एव भवति, परं पुष्पकेसराः दलस्य नानात् बहिः प्रसृताः भवति । आयुर्वेदस्य शास्त्रीयग्रन्थेषु पुनर्नवायाः भेदद्वयं वदन्ति रक्तपुनर्नवा, श्वेतपुनर्नवा च ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पुनर्नवसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य पुनर्नवसस्यस्य रसः मधुरः, कषायः, तिक्तः च ।
* इदं पुनर्नवसस्यम् अनुलोमकं, मूत्रलं (Diuretic), वामकं (Emetic) चापि ।
* इदम् औषधेषु चूर्णरूपेण, कल्करूपेण, रसरूपेण, तैलरूपेण, कषायरूपेण च उपयुज्यते ।
* इदं सर्वविधां मूत्रजनकाङ्गस्य समस्यां परिहरति ।
* इदं हृदयसमस्यायां, यकृत्-बाधायां, मूत्रपिण्डानां समस्यायाः कारणात् जाते जलोदररोगे च उपयुज्यते । 
* कामलारोगे, यकृत्-रोगे च अस्य रसः मधुना सह सेवनीयः ।
* अस्य पुनर्नवसस्यस्य मूलेभ्यः निर्मितं कषायं चूर्णं चापि अनुलोमकत्वेन उपयुज्यते ।
* “गोनोरिया” नामके रोगे, आन्तरिकेषु शोथेषु च इदं हितकरम् ।
* इदं मध्यमप्रमाणेन उपयुज्यते चेत् श्वासरोगः अपि अपगच्छति ।
* अस्य अधिकेन प्रमाणेन सेवनेन वमनं भवति ।
* अनेन निर्मितानि “पुनर्नवाष्टकचूर्णं”, “पुनर्नवलेह्यं”, “पुनर्नवमण्डूरं”, “पुनर्नवासवः” “पुनर्नवतैलम्” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।
* अस्य चूर्णं ५ – १५ ग्रैन्स् यावत्, लेह्यं १ – ५ ग्रां यावत्, मण्डूरं १ – २ वटिका (गुलिका) यावत्, आसवः जलेन सह दिने द्विवारं ३० एम्. एल् यावत् उपयोक्तव्यम् ।
* मूलस्य चूर्णं गोधृतेन मिश्रीकृत्य नेत्रे अञ्जनवत् उपयोगेन नेत्ररोगाः अपगच्छन्ति ।
* मूलम् अवघृष्य सेवनीयम् । धृष्टं लेप्यं अञ्जनवत् नेत्रे लेपनीयम् । तेन सह यत्र विषजन्तुः दष्टवान् भवति तत्र लेपनीयम् । सर्पस्य, मूषकस्य, वृश्चिकस्य च विषं अनेन अपगच्छति । जम्बीर रसेन सह घृष्टं पुनर्नवायाः लेपमपि केचन उपयुङ्के ।
* मूलेन १४-२८ मि.ली परिमितं रसं सञ्जीकृत्य प्रतिदिनं द्विवारं सेवनेन जलोधरसेगः शाम्यति ।
* पिष्टमूलस्य भक्षणनेन रक्तप्रदरः (Dysmenorrhoea) कुष्टरोगः च शाम्यति । धृष्टमूलस्य लेपस्य लेपनेन चर्माणि जाताः (गन्धे –ದದ್ದು) लघुपिटकाः  न्यूनाः भवन्ति 
* पर्णानां व्यञ्जनं कृत्वा सेवनेन रक्तशुद्धिः भवति ।
* सस्यस्य उष्णीकृतं कषायं शोथस्य उपरि स्थापनेन वा पिष्पपचने स्थापयित्वा न्लानस्य सस्य शोथस्य उपरि बन्धनेन च शोथः न्यूनः भवति
* सस्यस्य चूर्णं गोधृतेन सह सेवन्ते चेत् उदखेदना अपगच्छति । इदमेव –चूर्णं, बीजं वां शर्करामिश्रितर्क्षरेण कानिचन दिनानि सेवते चेत् बलं वीर्यं च वर्धते
* शुनकः यं दशति तस्मै अस्य सस्यस्य स्वरसं पाययन्ति  ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
दाडिमफलरसः

thumb|200px|right
thumb|200px|left
thumb|200px|left|निम्बूकयोजितः दाडिमफलरसः
thumb|right|200px|दाडिमफलम्

दाडिमफलस्य रसः एव दाडिमफलरसः । एतत् दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । अस्य रसः Pomegranate Juice इति उच्यते । दाडिमफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य दाडिमफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि दाडिमफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं दाडिमफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य दाडिमफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् दाडिमफलस्य त्वक् निष्कास्य बीजानि पृथक् करणीयानि । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलां निम्बूकरसं चापि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राजानतिलकः

एषः एकः आलङ्कारिकः विद्यते । उद्भटस्य काव्यालङ्कारसारसंग्रहस्य कृते व्याख्यानं लिखितवान् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सिद्धपेयम्

thumb|250px|left|विभिन्नानि सिद्धपेयानि
 

सिद्धपेयं नाम पेयं सज्जीकृत्य, संरक्ष्य विक्रयणं यत् क्रियते तत् पेयम् । सिद्धपेयानि तु इदानीं जगति सर्वत्र अपि सन्ति एव । भारते तु सिद्धपेयानि बहु प्रसिद्धानि सन्ति । एतत् सिद्धपेयम् आङ्ग्लभाषायां Soft Drink इति उच्यते । सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च महान् उद्यमः एव जातः अस्ति । महता प्रमाणेन सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च प्रचलति ।

सिद्धपेयानां निर्माणस्य बह्व्यः संस्थाः सन्ति । अन्ताराष्ट्रियाः संस्थाः अपि भारते एतम् उद्यमं सञ्चालयन्ति । काश्चन संस्थाः तु विश्वस्य सर्वम् अपि भागं गत्वा वाणिज्यं कुर्वन्ति । इदानीं प्रायः चायस्य, काफीपेयस्य, तक्रस्य, दुग्धस्य, नारिकेलजलस्य, दध्नः, कषायस्य, फलरसस्य, शाकरसस्य, इक्षुरसस्य, रागीपानीयस्य, वातामक्षीरस्य, वा स्थानम् अनेन सिद्धपेयेन एव आक्रमितम् अस्ति । एतानि सिद्धपेयानि विभिन्नेषु देशेषु विभिन्नानि भवन्ति । यतः तत्तद्देशस्य संस्थाः तस्मिन् देशे सिद्धपेयानां निर्माणं विक्रयणं च कुर्वन्ति । काश्चन संस्थाः केवलम् अन्ताराष्ट्रियस्तरे अपि प्रसिद्धाः सन्ति । तादृशीषु संस्थासु लक्षशः जनाः कार्यं कुर्वन्ति । तादृशानां केषाञ्चन सिद्धपेयानाम् आवली एवम् अस्ति -

:१ कोकोकोला
:२ पेप्सि
:३ स्प्रैट्
:४ सोडा
:५ सेवेन् अप्
:६ थम्स् अप्
:७ फाण्टा
:८ लिम्का

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अलङ्कारसर्वस्वः

**अलङ्कारसर्वस्वः** (Alankarasarvasva) रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः । अस्मिन् ग्रन्थे 
* सूत्रम्
* वृत्तिः 
* उदाहरणम् 
इति भागत्रयं विद्यते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
रुय्यकः

**रुय्यकः** (Ruyyaka) एकः संस्कृतस्य आलङ्कारिकः विद्यते । एष: अलङ्कारसर्वस्वम् इति ग्रन्थं लिखितवान् । एषः काश्मीरप्रदेशीयः । राजानतिलकस्य पुत्रः एषः । रुय्यकेन रचिताः ग्रन्थाः
# अलङ्कारसर्वस्वः
# अलङ्कारानुसारिणी
# नाटकमीमांसा
# व्यक्तिविवेकविचारः
# श्रीकण्ठस्तवः
# सहृदयलीला
# साहित्यमीमांसा
# हर्षचरितवार्तिकम्
# काव्यप्राकशसंकेतः
# अलङ्कारमञ्जरी
# अलङ्कारवार्तिकम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाग्भटालङ्कारः

वाग्भटेन वाग्भटालङ्कारः(Vagbhatalankara) इति ग्रन्थः लिखितः । अस्मिन् प्रधानाः अलङ्काराः सर्वेऽपि सन्ति । अस्मिन् ५ परिच्छेदाःसन्ति । अत्र च काव्यलक्षणम्, काव्यसमयः, काव्यभाषा, गुणाः, दोषाः, अलङ्काराः, रीतयः, रसाः, इत्यादयः विचाराः निरूपिताः ।
## प्रथमपरिच्छेदः
अस्मिन् व्युत्पत्तिः, अभ्यासः, कविसमयः च विद्यते ।
## द्वितीयपरिच्छेदः
प्राकृतादिभाषालक्षणम्, काव्यदोषविवरणम्, उदाहरणानि च विद्यन्ते ।
## तृतीयपरिच्छेदः
औदार्यसमतादिकाव्यगुणलक्षणानि विवृतानि सन्ति ।
## चतुर्थपरिच्छेदः
शब्दालङ्कारलक्षणानि, अर्थालङ्कारलक्षणानि, काव्यरीतिः च अत्र उच्यन्ते ।
## पञ्चमपरिच्छेदः
नवरसलक्षणानि, विभावानुभावरीतयः च मनोहरशैल्या सङ्गृहीताः सन्ति ।

अत्रत्यानि उदाहरणानि किं स्वयं रचितानि उत अन्येभ्यः ग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि इति न ज्ञायते । अस्य शैली सरसा इत्यत्र न विप्रतिपत्तिः । बोधप्रदाः केचन श्लोकाः अत्र उदाह्रियन्ते । 
:पतितानां संसर्गम् त्यजन्ति दूरेण निर्मला गुणिनः ।
:इति कथयन् जरतीनां हारः परिहरसि कुचयुगलम् ॥ (४, ८३)

:ग्रामे वासो नायको निर्विवेकः ।
:कौटिल्यानामेकपात्रं कलत्रम् ।
:नित्यं रोगः पारवश्यं च पुंसाम् ।
:एतत्सर्वं जीवतामेव मृत्युः ॥ (पृ १०७, श्लोकः १३३)
इदम् अत्यपकृष्ट-समुच्चयालङ्कारस्य उदाहरणम् ।

प्रश्नोत्तरालङ्कारस्य उदाहरणम् - 
:क्व वसन्ति श्रियो नित्यं भूभृतां वद कोविद ।
:असावतिशयः कोऽपि यदुक्तमपि नोह्यते ॥ (पृ १०, श्लो १४६)

## व्याख्यानकाराः
१ आदिनाथः / जिनवर्धनसूरिः
२ सिंहदेवगणि 
३ मूर्तिधरः 
४ क्षेमहंसगणिः 
५ समयसुन्दरः 
६ अनन्तभट्टस्य पुत्रः गणेशः 
७ राजहंसः 
८ वाचनाचार्यः 
अन्यौ अनामधेयौ च व्याख्यानं लिखितवन्तौ स्तः ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
काव्यानुशासनम्

**काव्यानुशासनं** (Kavyanushasana) हेमचन्द्रेण लिखितः कश्चन अलङ्कारग्रन्थः । अत्र 
* सूत्रम्
* वृत्तिः
* उदाहरणम् , इति विभागत्रयं विद्यते । 
सूत्रभागस्य काव्यानुशासनमिति, वृत्तिभागस्य अलङ्कारचूडामणिरिति स्वयं ग्रन्थकारः एव एकं लघुव्याख्यानं लिखितवान् । काव्यानुशासने अष्टौ अध्यायाः सन्ति । अत्र काव्यलक्षणं, अर्थविधाः, रसाः, भावाः, दोषाः, गुणाः, अलङ्काराश्च वर्णिताः ।
## काव्यलक्षणम्
## अर्थविधाः
## रसाः
## भावाः
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विद्याभूषणः (सङ्गीतकारः)

**श्री विद्याभूषणः** (Vidyabhushana) प्रसिद्धः कर्नाटकसङ्गीतज्ञः वर्तते । 

## जननम्
कर्नाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले जन्म प्राप्तवान् ।  विद्याभूषणस्य पिता गोविन्दाचार्यः। मातुः नाम मन्दाकिनियम्मा । एषः ’दासवरेण्य पुरन्दरदासर रचनेगळु' (knः ದಾಸವರೇಣ್ಯ ಪುರಂದರ ದಾಸರ ರಚನೆಗಳು) (दासवरेण्यपुरन्दरदासेन रचितानि गीतानि)’ पुस्तकेन आकृष्टः तथैव हरिदाससाहित्ये अपि ।

## बाल्यम्
बाल्यादारभ्य सङ्गीते विद्याभूषणः लघु वयसि एव उडुपी प्रदेशस्य श्री बी. वी. नारायण ऐताळस्य शिष्यः भूत्वा कतिचन वर्षाः सङ्गीतशास्त्राभ्यासं कृतवान्। सङ्गीत कलानिधि श्री आर्. के. श्रीकण्ठन् तथा मदरास प्रदेशीयः श्री टी. वी. गोपालकृष्णन् महाभागयोः मार्गदर्शने साधनां कृतवान्। सदा सङ्गीत प्रसारकायेर् एव भवति।

गृहस्थाश्रमात् पूर्वम् विद्याभूषणः सुब्रह्मण्यमठस्य मठाधिपतिः भूत्वा सेवां कुर्वन् आसीत् । कारणान्तरेण सः सन्यासाश्रमं परित्यज्य गृहस्थाश्रमं प्रविष्ठवान् ।  पूर्वारभ्य कर्नाटकशास्त्रीयसङ्गीतक्षेत्रे एतस्य रुचिः, परिश्रमः, सिद्धिश्च आसीत् । कन्नडभाषायाः हरिदाससाहित्यसम्बद्धकृतिभ्यः रागं संयुज्य गीतवानपि । अधुना दाससाहित्यस्य, माध्वसाहित्यस्य प्रचारः एव स्वस्य जीवनस्य प्रमुखं कार्यमस्ति । एतावता शताधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः एतेन लोकर्पिताः।  न केवलं भारते, अन्येषु देशेषु अपि एतस्य गायनस्य प्रसिद्धिः वर्तते । दासरपदगळु’ (पुरन्दरदासस्य गीतानि) इति। सामान्यतः दशक द्वयेभ्यः ’शास्त्रीय गायने’ सः स्वस्य जीवनं अर्पितवान् अस्ति। शतमं तनु निन्नदु जीवननिन्नदु (शरीरः भवतः, मनः भवतः) १९९९ तमे वषेर्, अमेरिक संयुक्त संस्थानस्य कोणे गत्वा स्वस्य अमोघ गायनेन तत्रत्य कन्नडिगानां प्रीतीं प्राप्तवानस्ति।
भक्ति भारती प्रतिष्ठानस्य मूल स्थापकेषु एषः एकः। एतद् प्रतिष्ठानं पुरन्दरदासस्य आराधना समये, दासानां पुण्यदिनसमये भक्ति सङ्गीतस्य कार्यक्रमान् आयोजयित्वा सुप्रसिद्ध कलाकारैः प्रस्तुतं कुर्वन्ति। विद्याभूषणः इदानीम् बेङ्गळूरुनगरे स्वस्य पत्नी तथा द्वौ पुत्राभिः सह वसति। केण्डसम्पिगे पत्रिकायां ’नेनपे सङ्गीत’ (स्मरणमेव सङ्गीतं) इति नाम्ना अङ्कणे विद्याभूषणः स्वस्य ’स्मरणस्य चक्रकः’अस्मिन् विषये पठिताभिः सहः संभाषयन् भवति।

## पुरस्काराः
*”	सन्, १९९४ तमे वषेर् ’सङ्गीत विद्यानिधि’ प्रशस्तिः।
*”कर्नाटकस्य हम्पी विश्व विद्यालयतः गौरव ’डाक्टरेट्’ प्राप्तवान् भवति।
## बाह्यानुबन्धाः
*'Singing for the saints', Article in a leading Indian daily, 'The Hindu', dated Oct 28, 2005 
*ISKCON Festivals 
*udgeetha.com 
*Shri Vidyabhushana fan club list 

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:परिशीलनीयानि
जयदेवाचार्यः

**जयदेव आचार्यः** (Jayadeva) कश्चन संस्कृतस्य आलङ्कारिकः वर्तते । तस्य पिता जीवदेव आचार्यः । एतस्य पीयूषवर्षः इत्यपि नामान्तरं विद्यते इति स्वयं स्वीये ग्रन्थे अवोचत् । एतेन चन्द्रालोकः इति ग्रन्थः लिखितः । जयदेवस्य पिता महादेवः इति । मातुः नाम सुमित्रा । एषः विदर्भदेशीयः आसीत् । एतस्य कालः स्पष्टतया न ज्ञायते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Sanskrit Scholars of Odisha (pdf)

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:द्वादशशताब्द्याः कवयः
विद्याधरः

**विद्याधरः** (Vidhyadhar) एकः संस्कृतस्य अलङ्कारिकः वर्तते । एतस्य जीवनचरित्रं सद्यः कुत्रापि नोपलभ्यते । प्रायः विद्याधरः  क्रिस्तशक १३ शताब्दस्य अन्ते आसीत् इति ऊहः क्रियते । एतेन
# एकावली  
# केलीरहस्यम्
इति ग्रन्थद्वयं लिखितम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः‎

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चन्द्रालोकः

**चन्द्रालोकः** (Chandraloka)जयदेवः।जयदेवेन रचितः अलङ्कारग्रन्थः । उपमाद्यलङ्काराणां तद्भेदानां चात्र लक्ष्य-लक्षणानि निरूपितानि सन्ति । प्रबुद्धतया, सरलतया च अत्र विषयाः निरूपिताः । अस्मिन् ग्रन्थे १० मयूखाः सन्ति । अत्र काव्यलक्षणं, गुणाः, दोषाः रसाः, भावाः इत्यादयः विचाराः निरूपिताः । अपि च गौडी, लाटी, पाञ्चाली इति रीतित्रयं, मधुरा,प्रौढा, ललिता, परुषा, भद्रा इति वृत्तिपञ्चकं प्रतिपादितवान् । चन्द्रालोकस्य अर्थालङ्कारभागः अतीवप्रसिद्धो वर्तते । 
## प्रस्तुतिः
अलङ्कारशास्त्रग्रन्थेषु "चन्द्रालोक"वत् सरलं सुन्दरं सह्रुदयचित्ताकर्षकं च ग्रन्थरत्नं नान्यत् दृश्यते इति नातिशयोक्तिः । शब्दार्थयोः चमत्कारसृष्टिरेव **अलङ्कारः** इत्युच्यते । केचन भणितेः भङ्ग्याश्च वैचित्र्यमेव अलङ्कार इति वदन्ति । एतद् वैचित्र्यम्, औचित्यम् च कवीनां प्रतिभानुसारं नाना विधानि भवन्ति । अतः अलङ्कारभेदा अपि असङ्ख्याः द्रुश्यन्ते । वैदिकसाहित्ये तु उपमा, रूपकम्, दीपकम् इति त्रिविधा अलङ्कारा आसन् । इदानीं १२५ (पञ्चविंशत्युत्तरशतम्) प्रभेदाः परिग्णिताः सन्ति । अलङ्कारा इतोऽपि वर्धेयुः । काव्यस्य जीवातुः रसः । अलङ्काराः काव्यस्य बाह्यशोभादायकाः । माधुर्यादयः गुणाः काव्यस्य आन्तरिकशोभां च जनयन्ति । यद्यपि वृत्यनुप्रासयमकादिभेदैः शब्दालङ्काराः अधिकाः सन्ति, तथापि शब्दालङ्काराः रसास्वादे प्रत्यूहकारिणो भवन्तीत्यतः नवीनाः तान् अपरिहार्यतया नाङ्गीकुर्वन्ति । प्राचीनालङ्कारग्रन्थेषु शब्दालङ्काराणामपि मान्यता दृश्यते । 
## प्रसक्तिः
चन्द्राकोकवत् स्पष्टतया हृदयङ्गमम् अलङ्काराणां लक्षणम् उदाहरणानि च नान्येषु क्वापि ग्रन्थेषु दृश्यन्ते । जयदेवस्य भणितिम् सर्वे आलङ्कारिकाः मुखरीकुर्वन्ति । जयदेवः ग्रन्थारम्भे वद्ति यत्-
:अलङ्कारेषु बालानाम् अवगाहनसिद्धये ।
:ललितः क्रियते तेषां लक्ष्यलक्षणसङ्ग्रहः ॥
एवं अलङ्कारान् शिशिक्षूणां बालानां सुखेन बोधाय समुचितानां ग्रन्थानामभावात् एतादृशमेकं ग्रन्थं ललितया शैल्या निर्ममे जयदेवः । तदनुगुणं ग्रन्थोऽयं अभ्यासालूनां छात्राणां कृते भवति । अत्र अलङ्काराणां लक्ष्य-लक्षणान्येव विषयीभवन्ति । जिज्ञासवः बाला एव अधिकारिणः । अलङ्काराणां ज्ञानमेव प्रयोजनम् । प्रतिपाद्य-प्रतिपादकादिसम्बन्धः ऊहामात्रवेद्यः भवति । 
## व्याख्यानम्
चन्द्रालोकनाम्नः अस्य अलङ्कारग्रन्थस्य महामीमांसकः आलङ्कारिकमूर्धनः श्रीमान् अप्पय्यदीक्षितः कुवलयानन्दः नामानं व्याख्यानग्रन्थमेकम् व्यरचयत् ।

= =

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विद्यानाथः

**विद्यानाथः** (Vidhyanatha) एकः संस्कृतस्य अलङ्कारिकः विद्यते । एतस्य कालांशः क्रिस्तशक १४ शताब्दः । एतेन 
*प्रतापरुद्रयशोभूषणम् इति ग्रन्थः लिखितः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाग्भटः (द्वितीयः)

**वाग्भटः** (Vagbhatta) संस्कृतस्य एकः महान् अलङ्कारिकः आसीत् । एषः द्वितीयः वाग्भटः । एतस्य कालांशः १४ शताब्दः ।
वाग्भटेन 
# काव्यानुशासनम् (वाग्भटविरचितम्)
# ऋषभदेवचरितम्
# छन्दोनुशासनम्
इति ग्रन्थाः लिखिताः  ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यानुशासनम् (वाग्भटविरचितम्)

**काव्यानुशासनम्** (Kavyanushasana) इति ग्रन्थः वाग्भटेन  लिखितः । अस्मिन् ग्रन्थे
* कारिका
* वृत्तिः
* उदाहरणम्
इति भागत्रयं विद्यते । सूत्रं गद्यरूपेण विद्यते । अत्र च ५ अध्यायाः सन्ति । अत्र काव्यलक्षणं, शब्दशक्तयः, ध्वनिः, गुणाः, दोषाः, ६२ अलङ्काराः , नायक-नायिकायोः लक्षणानि  इत्यादयः विचाराः चर्चिताः ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
छन्दोनुशासनम्

**छन्दोनुशासनम्** (Chandonushasanam) इति ग्रन्थः वाग्भटेन लिखितः । एतस्य विषये अधिकविचाराः नोपलभ्यन्ते ।

विषयः वर्धनीयः

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:छन्दश्शास्त्रम्
सिङ्गभूपालः

**सिङ्गभूपालः** (Singhbhupal) संस्कृतस्य एकः अलङ्कारिकः आसीत् । एतस्य पितुः नाम अनन्तः, मातुः नाम अन्नमाम्बा ।
एतेन 
# रसर्णवसुधाकरः 
# नाटकपरिभाषा
# सङ्गीतसुधाकरः
इति ग्रन्थाः लिखिताः ।
‎
## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नाटकपरिभाषा

**नाटकपरिभाषा** (Naatakaparibhasha) इति ग्रन्थः सिङ्गभूपालेन लिखितः । एतस्य विषये अधिकविचाराः न लभ्यन्ते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
रसार्णवसुधाकरः

रसर्णवसुधाकरः(Rasarnavasudharaka) इति ग्रन्थः सिङ्गभूपालेन लिखितः । अत्र विलासत्रयं वर्तते । अत्रच काव्यलक्षणं, शब्दशक्तयः, ध्वनिः, गुणाः, दोषाः, ६२ अलङ्काराः , नायक-नायिकायोः लक्षणानि, रूपकाः, अर्थप्रकृतयः , इत्यादयः विचाराः चर्चिताः ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
काव्यप्रकाशदर्पणम्

कुवलयाश्वचरितम् इति ग्रन्थः लिखितः । अस्य विषये अधिकविचाराः नोपलभ्यन्ते । एतत्तु काव्यप्राकाशस्य व्याख्यानग्रन्थः वर्तते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नारङ्गफलरसः

thumb|right|150px|नारङ्गफलरसः
thumb|200px|left|रक्तवर्णस्य नारङ्गस्य रसः
thumb|left|200px|नारङ्गफलानि

नारङ्गफलस्य रसः एव नारङ्गफलरसः । एतत् नारङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Orange इति उच्यते । अस्य रसः Orange Juice इति उच्यते । नारङ्गफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य नारङ्गफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि नारङ्गफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं नारङ्गफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । फलस्य वर्णस्य अनुगुणं फलरसस्य वर्णः अपि परिवर्तते । अतः अस्य नारङ्गफलरसः बहुश्हु वर्णेषु प्राप्यते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य नारङ्गफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् नारङ्गफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य बीजानि पृथक् करणीयानि । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भानुदत्तः

**भानुदत्तः** (Bhanudatta) एकः संस्कृतस्य आलङ्कारिकः वर्तते । एतस्य कालः १५ शताब्दः । एतेन 
# रसमञ्जरी
# रसतरङ्गिणी
# अलङ्कारतिलकः
# गीतगौरीशः
# कुमारभार्गवीयम्
# चित्रचन्द्रिका
इत्यादयः ग्रन्थाः लिखिताः । रसमञ्जरी, रसतरङ्गिणी, अलङ्कारतिलकः एते अलङ्कारग्रन्थाः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:पञ्चदशतमशताब्द्याः कवयः
वर्गः:संस्कृतकवयः
रसमञ्जरी

भानुदत्तेन रसमञ्जरी(Rasamanjari) इति ग्रन्थः लिखितः । अस्मिन् ग्रन्थे नायिकानां विषये अधिकतया विचाराः निरूपिताः । एतस्य उपरि नागेशभट्टस्य, गोपालस्य व्याख्यानानि उपलभ्यन्ते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
चित्रचन्द्रिका

भानुदत्तेन चित्रचन्द्रिका (Chitrachandrika) इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये अधिकविषयः नोपलभ्यते ।

विषयः वर्धनीयः

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रूपगोस्वामी

**रूपगोस्वामी** (Roopagoswami) एकः संस्कृतस्य अलङ्कारिकः विद्यते । एतस्य कालांशः १५ शताब्दः । एतेन 
# दानकौमुदी
# विदग्धमाधवनाटकम्
# भक्तिरसामृतसिन्धुः
# उत्कलिकामञ्जरी
# नाटकचन्द्रिका  इत्यादयः ग्रन्थाः लिखिताः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः‎

वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आम्रफलरसः

thumb|200px|right|आम्रफलरसः
thumb|left|200px|आम्रफलस्य खण्डाः
thumb|200px|right|आम्रफलानि

आम्रफलस्य रसः एव आम्रफलरसः । एतत् आम्रफलम् आङ्ग्लभाषायां Mango इति उच्यते । अस्य रसः Mango Juice इति उच्यते । आम्रफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य आम्रफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि आम्रफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं आम्रफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । आम्रफलानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य आम्रफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् आम्रफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजं पृथक् करणीयम् । तदनन्तरं फलखण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । आम्रफलम् आम्लरुचियुक्तं चेत् शर्करा अधिकप्रमाणेन योजनीया भवति ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नाटकचन्द्रिका

**नाटकचन्द्रिका** (Naatakachandrika) इति ग्रन्थः रूपगोस्वामिना लिखितः । नाटकचन्द्रिका  एकः नाट्यशास्त्रग्रन्थः वर्तते । अस्मिन् गन्थे नाट्यस्वरूपं विवृतं वर्तते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कविकर्णपूरः

**कविकर्णपूरः** (Kavikarnapoora) एकः संस्कृतस्य अलङ्कारिकः वर्तते । एतस्य पितुः नाम शिवानन्दसेनः इति । क्रि श १५२४ तमे वर्षे काञ्चनपळ्ळ्याम् एतस्य जननम् अभूत् । एतेन 
# चैतन्यहरितामृतम्
# चैतन्यचरितोदयः
# अलङ्कारकौस्तुभः 
इत्यादयः ग्रन्थाः रचिताः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कविकर्णपूरः 

वर्गः:आलङ्कारिकाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गुणाढ्यः

काश्मीरग्रन्थतो ज्ञायते यद् गोदावर्यास्तीरे प्रतिष्ठाननगरं गुणाढयस्य अभिजनः । **गुणाढ्यः** (Gunadya) सातवाहनस्यातीव प्रीतिपात्रमासीत् । कदाचिद् महिष्या ‘मा उदकैरितिं जलप्रतिषेधार्थकं वाक्यं सन्धिं कृत्वा ‘मोदकैरि’त्युक्तम् । संस्कृतानभिज्ञश्च राजा मोदकैर्मधुरभेदैरिति ज्ञातवान् । वस्तुवृत्ते ज्ञाते सति राजा लज्जितो जातः । तेनैव कारणेन राज्ञा संस्कृतपठने रुचिः प्रकटीकृता । गुणाढ्यस्तं षडभिर्वर्षैः संस्कृतमध्यापयितुं शाक्यमित्युक्तवान् । तत्रैव स्थितः कातंत्रव्याकरणप्रणेता शर्ववर्मा षडभिरेव मासैस्तथाकर्तु प्रतिज्ञातवान् । गुणाढ्यस्तस्य तथाविधामुक्तिमाकर्ण्य प्रोवाच यद्यपि शर्ववर्मा षडभिमासेः संस्कृतं पाठ्येत्तदाऽहं ततः प्रभृति संस्कृत –प्राकृतादिकाः प्रसिध्दा भाषाः कदापि न व्यवहारेयंम् । पणबन्धेऽस्मिन् शर्ववर्मणा पराजितो गुणाढयः क्वचन विन्ध्यवनमध्ये स्थितो भूतभाषामयीं बृहत्कथां सप्तलक्षश्लोकात्मिकां प्रणीतवान् । तच्छिष्यास्तं बृहन्तं ग्रन्थं राज्ञः समीपं समानीतवन्तः किन्तु राजा तं नादृतवान् । राजानादरखिन्नो गुणाढ्यः स्वग्रन्थमारण्यकेभ्यः श्रावयित्वा क्रमशस्तमग्नौ क्षेप्तुं प्रारेभे । तदनन्तरं तद्गुणानाकर्ण्य राजा तदग्रन्थसप्तमांशं लक्षश्लोकात्मकं प्रयासेन रक्षितुं शशाक । स एवायं बृहत्कथाग्रन्थः । इयमेव बृहत्कथाया उत्पत्तिकया।

नेपालदेशीयो बुध्दस्वामी तु गुणाढ्यं मथुरावासिनमवन्तिनृपतेर्नृपमदनस्य चाश्रितं वर्णयति । अनयोः मतयोः काश्मीरमतं सम्यक् । बुध्दस्वामी तु गुणाढ्यं नेपालसमीपवर्तिनं साधयितुमेव स्वमाग्रहं तथा प्रकाशितवान्।

गुणाढ्यः बृहत्कथा इत्येतं लक्षश्लोकैः युक्तं ग्रन्थं पैशाचभाषया रचितवान् अस्ति । अयं प्रतिष्ठानाधीशस्य सातवाहनस्य सभायाम् आसीत्, सातवाहनः क्रि. श. प्रथमशतमाने आसीत् इति च उल्लेखः सोमदेवभट्टेन रचितस्य कथासरित्सागरस्य पीठिकायाम् एवम् उल्लिखितमस्ति  -

::श्री 'गुणाढ्य'महाकविः प्रतिष्ठानाधीशश्रीसातवाहन
::महीपतिसभायामासीत् । स च लक्षश्लोकनिबद्धाम्
::अद्भुतां पिशाचभाषामयीं बृहत्कथां ग्रथितवानिति
::तावत्कथा पीठलम्बके स्फुटमेव । स च सातवाहन
::भूपतिः क्रिस्ताब्द प्रथमशतके आसीदित्यपि सर्वप्रसिद्धम् ।
::तस्मात्स एव गुणाढ्यस्य समयः

एतेन लिखितस्य 'बृहत्कथा'ग्रन्थस्य संस्कृतानुवादः 'बृहत्कथामञ्जरी'नाम्ना क्षेमेन्द्रेण कृतः वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गुणाढ्यः 

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:द्वितीयशताब्द्याः कवयः
कपिलः (ऋषिः)

## परिचयः
ऋषिः कपिलः सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः अस्ति । भागवतपुराणे यत्र सांख्यदर्शनं वर्णितमस्ति तत्र अस्य प्रमुखं पात्रं दृश्यते । प्राचीनहिन्दुपरम्परायाम् अयं मनोः पुत्रः ब्रह्मणः पौत्रः इति उल्लिखितमस्ति । कपिलः परमसिद्धपुरुषः आसीत् इति भगवद्गीतायाम् उल्लिखितमस्ति । तस्य वंशजाः अधुना पञ्जाबराज्ये दृश्यन्ते । तेषाम् उपनाम 'कपिल'/'कपिल्' इति वा वर्तते ।
भागवतपुराणस्य तृतीयोध्याये अस्य विषये विवरणं लभ्यते । तस्य पिता कर्दममुनिः माता देवाहुतिश्च । कपिलः मातरं योगदर्शनं बोधितवान् । विष्णोः आराधनद्वारा मोक्षमार्गं मात्रे अदर्शयत् सः ।

## गङ्गायाः उगमः
स्वर्गतः गङ्गायाः आनयने कपिलमुनिः प्रमुखं पात्रम् आवहति । रामस्य वंशीयः राजा सगरः ९९ वारम् अश्वमेधयागं कृतवान् आसीत् । शते अश्वमेधयागावसरे देवराजः इन्द्रः असूयया अश्वम् अपहृत्य कपिलस्य आश्रमे तं गोपितवान् । अश्वम् अन्विष्य आगताः सगरस्य ६०,००० पुत्राः अश्वं कपिलमुनेः आश्रमे अपश्यन् । कपिलः एव अपहृतवान् इति मत्त्वा तदुपरि आक्रमणम् अकुर्वन् । ततः क्रुद्धः कपिलः तान् भस्मसात् अकरोत् । एतस्मात् परमदुःखितः सगरस्य पौत्रः अंशुमान् सगरस्य पुत्राणां जीवदानाय प्रार्थयत् । कपिलः अवदत् - 'गङ्गा यदि आगत्य इदं भस्म स्पृशति तर्हि ते पुनरुज्जीविताः भवन्ति' इति । अग्रे राजा भगीरथः स्वस्य महत्तपसा गङ्गां स्वर्गाद् आनीतवान् । तेन सगरस्य पुत्राः उज्जीविताः जाताः ।

## बोधनम्
कपिलस्य सांख्यदर्शनं महाभारते भागवतपुराणे च बहुधा उल्लिखितमस्ति । सांख्ययोगः आत्मदर्शनमार्गं बोधयति ।
कपिलस्य सांख्ययोगं कृष्णः उद्धवाय अबोधयत् । इदम् 'उद्धवगीतम्' इति नाम्ना भागवतपुराणे उपलभ्यते ।

भगवद्गीतायां कृष्ण वदति - 
::अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणाञ्च नारदः ।
::गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ (१०.२६)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Sánkhya Aphorisms of Kapila, 1885 translation by James R. Ballantyne, edited by Fitzedward Hall.

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः
हितोपदेशः

लघुचित्रम्
**हितोपदेशः** (Hithopadesha) व्यावहारिक-नैतिक-राजनैतिकज्ञानेः पूर्णः लघुकथानां हृदयग्राही सङ्ग्रह अस्ति। सुकुमार

हितोपदेशः पञ्चतन्त्रस्य परिष्कृता काचित् आवृत्तिः चेदपि स्वतन्त्रग्रन्थत्वेन एव तस्य ख्यातिः अस्ति। तस्य हितोपदेशस्य रचयिता नारायणभट्टः (नारायणपण्डितः)। एषः वङ्गदेशीयः। एषः धवलचन्द्र्स्य आश्रये आसीत्। एतस्य् कालः क्रि श १० इति पण्डिताः अभिप्रयन्ति। यद्यपि पञ्चतन्त्रस्य आधारेण एषः ग्रन्थः रचितः, तथापि अन्यग्रन्थेभ्यः अपि अत्र कथाः स्वीकृताः। महाभारतात् स्वीकृता मुनिमूषककथा, वेतालपञ्चविंशतितः स्वीकृता वीरवरकथा इत्यादीनि अत्र उदाहरणानि। हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला। संस्कृतभाषाबोधनं नीतिबोधनं च एतस्य लक्ष्यम् इति कविः स्वयम् उक्तवान् अस्ति। संस्कृताभ्यासिनः सर्वे प्रायः एतं ग्रन्थं पठन्ति एव।

ग्रन्थोऽयं कथादृष्ट्या चतुर्षु भागेषु विभक्तोऽस्ति। यथा - 
# मित्रलाभः -- ''मित्राणां लाभः सम्प्राप्तिः इति मित्र-लाभः ।
# सुहृद्भेदः
# विग्रहः
# सन्धिः

‎

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यम्
रामफलम्

thumb|200px|left|रामफलसस्यम्
thumb|right|200px|पूर्णं कर्तितं च रामफलम्
thumb|left|200px|वृक्षे दृश्यमानानि रामफलानि
thumb|right|200px|शाखायां दृश्यमानं रामफलम्

एतत् रामफलं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् वृक्षविशेषस्य फलम् । एतत् रामफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् रामफलम् आङ्ग्लभाषायां Custard Apple इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Annona reticulata इति । एतत् रामफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । एतत् रामफलं देवस्य नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते ।

एतस्य रामफलस्य वृक्षः भारतं विहाय दक्षिणपूर्व-एष्या, तैवान्, आस्ट्रेलिया, आफ्रिका इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । कदाचित् सः वृक्षः ३३ पादमितं यावत् उन्नतः अपि भवति । एतत् रामफलं मधुररुचियुक्तं भवति । फलम् एतत् पीतवर्णीयम् अथवा कपिलवर्णीयं वा भवति । इदं रामफलम् ईजिप्त् देशे अपि वर्धते । किन्तु तत्रत्यं फलं हरिद्वर्णीयम् एव भवति । अस्य फलस्य मातृभूमिः भारतम् एव । अत्रत्यं फलम् अत्यन्तं मधुरं भवति । इदानीम् एतत् रामफलं बीजरहितम् अपि लभ्यते ।

‎

वर्गः:फलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कथासरित्सागरः

श्रीसोमदेवरचितः**  कथासरित्सागरः** पद्यात्मकः रोचकः प्रवावमयः कथाग्रन्थः अस्ति।  ग्रन्थोस्मिन् द्वाविंशतिसहस्राणि (२२०००) पद्यानि सन्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कथासरित्सागरः

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यम्
पञ्चेन्द्रियाणि

इन्द्रियाणि - चक्षुः, श्रोत्रम्, घ्राणम्, जिह्वा, त्वक्

## इन्द्रियार्थाः
चक्षुः - रूपम्

श्रोतम् - शब्दः

घ्राणम् - गन्धः

जिह्वा - रुचिः

त्वक् - स्पर्शः

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
जम्बूफलरसः

thumb|right|200px|जम्बूफलानि
thumb|left|150px|शाखायां लम्बमानानि अपक्वानि, अर्धपक्वानि, पक्वानि च जम्बूफलानि

जम्बूफलस्य रसः एव **जम्बूफलरसः** । एतत् जम्बूफलम् आङ्ग्लभाषायां Jambul इति उच्यते । अस्य रसः Jambul Juice इति उच्यते । जम्बूफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य जम्बूफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि जम्बूफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं जम्बूफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । जम्बूफलानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य जम्बूफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् जम्बूफलं प्रक्षाल्य बीजं निष्कासनीयम् । तदनन्तरं फलखण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वृत्तिवार्तिकम्

अप्पय्यदीक्षितेन वृत्तिवार्तिकम् (Vrutthivaarthikam) इति ग्रन्थः रचितः । वृत्तिवार्तिके ३ परिच्छेदाः सन्ति । तत्र अभिधा, लक्षणा, शब्दशक्तयः विचाराः वर्णिताः ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कदलीफलरसः

thumb|200px|left|कदलीफलानि

कदलीफलस्य रसः एव **कदलीफलरसः** । कदलीफलरसः न तावान् द्रवमयः आहारः । किञ्चित् प्रमाणेन घनरूपः भवति कदलीफलरसः । एतत् कदलीफलम् आङ्ग्लभाषायां Banana इति उच्यते । अस्य रसः च Banana Juice इति उच्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य कदलीफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि कदलीफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं कदलीफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । अयं कदलीफलरसः द्विविधः भवति । एकविधः तु अन्ये फलरसाः इव भवति । अपरविधः "रसायनम्" इति उच्यते । तस्य निर्माणं किञ्चित् भिन्नरूपेण क्रियते । कदलीफले बहवः प्रभेदाः सन्ति । फलानां वर्णस्य रुचेः च अनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य कदलीफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् कदलीफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
चित्रमीमांसा

अप्पय्यदीक्षितेन चित्रमीमांसा (Chitramimamsa) इति ग्रन्थः रचितः । अलङ्कारग्रन्थेषु एषः प्रौढः इति उच्यते । ग्रन्थादौ ध्वनिः निपूपिता । तदनन्तरं क्रमशः गुणीभूतव्यङ्ग्यः,काव्यचित्राणी, अर्थालङ्काराः प्रतिपादिताः ।

विषयः वर्धनीयः

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वृक्षामलारसः

thumb|150px|right|वृक्षामलारसः
thumb|200px|left|वृक्षामलाफलं, फलरसः च

वृक्षामलाफलस्य रसः एव वृक्षामलाफलरसः । एतत् वृक्षामलाफलम् आङ्ग्लभाषायां Kokam Fruit इति उच्यते । अस्य रसः Kokam Juice इति उच्यते । वृक्षामलाफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य वृक्षामलाफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि वृक्षामलाफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं वृक्षामलाफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य वृक्षामलाफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् वृक्षामलाफलं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य बीजं पृथक् करणीयम् । अनन्तरं तत्र शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । कतिपय फलानि बहु आम्लानि भवन्ति । तदवसरे शर्करा अधिकप्रमाणेन योजनीया भवति, रसः च अल्पप्रमाणेन । इदानीं कूपीषु सङ्गृहीतः सिद्धः वृक्षामलाफलस्य रसः एव प्राप्यते । तत् चेत् अपेक्षितप्रमाणेन जलं शर्करां च तस्मिन् रसे योजयन्ति चेत् फलरसः सिद्धः भवति ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गङ्गालहरी

जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र गङ्गालहरी (Ganga Lahari) इति ग्रन्थः अन्यतमः । गङ्गायाः विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गङ्गालहरी

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
निम्बूकरसः

निम्बूकस्य रसः एव निम्बूकफलरसः । एतत् निम्बूकम् आङ्ग्लभाषायां Lemon इति उच्यते । तस्य फलरसः च Lemon Juice इति उच्यते । निम्बूकफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य निम्बूकफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि निम्बूकफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं निम्बूकफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । घर्मकाले तु अस्य निम्बूकफलरसस्य उपयोगः अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन क्रियते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य निम्बूकफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् निम्बूकफलं प्रक्षाल्य यथा खण्डद्वयं स्यात् तथा कर्तनीयम् । अनन्तरं तस्य रसः निष्पीडनीयः । तस्मिन् रसे पर्याप्तमात्रेण जलं शर्करां च संस्थाप्य सम्यक् योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते । कुत्रचित् शर्करायाः स्थाने लवणं योजयित्वा अपि पिबन्ति । कुत्रचित् निम्बूकस्य रसं निष्पीड्य तथैव संरक्षितम् अपि प्राप्यते । तदवसरे साक्षात् तं रसं जले संस्थाप्य शर्करा योजनीया तावदेव ।
## चित्रवीथिका

चित्रम्:Zitronenpresse-mit-zitrone.jpg|निम्बूकस्य रसनिष्पीडनम्
चित्रम्:Homemade Lemonade.jpg|कूप्यां सङ्गृहीतः निम्बूकफलरसः
चित्रम्:Citrus x Limon JPG1.jpg|वृक्षे दृश्यमानानि निम्बूकानि

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सुधालहरी

जगन्नाथेन ५ लहर्यः लिखिताः । तत्र इति सुधालहरी (Sudhaalahari) ग्रन्थः अन्यतमः । सूर्यस्य विषये वर्णनम् अस्ति अत्र ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
रसगङ्गाधरः

जगन्नाथेन **रसगङ्गाधरः** (Rasagangadhara) इति ग्रन्थः लिखितः ।  रसगङ्गाधरस्य आननद्वयमेव लब्दं वर्तते । एतस्य समाप्तिः न अभूत् । प्रायः ५ आननानि आसन्  इति ऊहः क्रियते । प्रथमे आनने  काव्यस्य लक्षणं, काव्यस्य विधाः, काव्यहेतुः रसाः, भावाः इत्यादिविचाराः सन्ति । द्वितीये आनने ध्वनिवाच्यार्थनियामकाः, अभिधा-लक्षणनि , अलङ्काराः चर्चिताः ।

= =

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
चित्रमीमांसाखण्डनम्

जगन्नाथेन चित्रमीमांसाखण्डनम्(Chitramimamsa) इति ग्रन्थः लिखितः । अप्पय्यदीक्षितस्य चित्रमीमांसा इति ग्रन्थस्य खण्डनग्रन्थः एषः ।

विषयः वर्धनीयः

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मनोरमाकुचमर्दनम्

जगन्नाथेन मनोरमाकुचमर्दनम् (Manoramakuchamardana) इति ग्रन्थः लिखितः । व्याकरणस्य प्रौडमनोरमा इत्यस्य खण्डनग्रन्थः एषः ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यमुनावर्णनचम्पू

जगन्नाथेन यमुनावर्णनचम्पू(Yamunavarnanachampu) इति ग्रन्थः लिखितः । अत्र च यमुनानद्याः वर्णनं वर्तते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
काव्यालङ्कारः

* काव्यालङ्कारः (भामहविरचितः)
* काव्यालङ्कारः(रुद्रटविरचितम्)

= =

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये