open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नित्यानन्दशर्मा

## कविपरिचयः
नित्यानन्दशर्मा (Nityananda Sharma) १९४६ तमे विक्रमसंवत्सरे दाधीचब्राह्माणस्य माधव-कवीन्द्रस्य पुत्रत्वेन जोधपुरनगरे जनीं लेभे । अयं लाहौरनगरे ओरियन्टल-कॉलेजे अधीतवान् । तत्पश्चादनेन काव्यमालायाः सम्पादनकार्यं कृतम् । जोधपुरनरेशस्य प्रेरणया अनेन जोधपुरे **नोबलस्कुल** नामके सामन्तीयविद्यालये संस्कृताध्यापनं कृतम् । ततः सेवानिवृत्तिं प्राप्य राजकीयपुस्तकालये आजीवनम् अध्यक्षपदे कार्यं कृतवान् ।
## काव्यरचना
नित्यानन्दशर्माणः प्रमुखाः तिस्रः काव्यरचनाः सन्ति रामचरिताब्धिरलं पुण्यश्रिचरितं हनुमद्दूतं चेति ।
### रामचरिताब्धिरलम्
अस्मिन् चतुर्दशसर्गात्मके महाकव्ये रामायणकथा वर्णिता। अस्य श्लोकानामाद्याक्षराणि वाल्मीकीयरामायणस्य प्रथमाध्यागतैः अक्षरैः साम्यमावहन्ति । अस्मिन् शास्त्रकाव्ये रामकथामाध्यमेन प्रायेण सर्वेषाम् अलङ्काराणाम् उदाहरणानि प्रस्तुतानि ।
### पुण्यश्रिचरितम्
अस्मिन् महाकावये १८ सर्गाः सन्ति । अत्र पुण्यश्रीनाम्याः जैनसन्ध्याः जीवनचरितं वर्णितम् ।
## काव्यशैली
नित्यानन्दशर्मणा वैदर्भारीतिः अवलम्बिता । कविः प्रकृतिचित्रणे परमनिपुणः । प्रकृतेः आलम्बनोद्दीपनयोः उभयोरपि रुपयोः चित्ताकर्षकचित्राण्येतेन प्रस्तुतानि । अस्य काव्येषु वर्णनस्य स्वाभाविकता विशदता च हृदयमाकर्षतः । अस्य वर्णनचातुरी परममनोहरा । यथा-
:पिष्टातकैरिव पलाशसुमैः प्रपृर्णं
:तत्प्राङ्गणं युवजनाय सुरोचतेऽध्य ।
:सर्वे स्तुवन्ति पिकवद्दिन उच्चवंश –
:वंशीं गिरिधर्मति नृत्याति तेऽन्तरात्मा । (राम ०९/३४ )
अस्य अलङ्कारयोजना प्रयत्नसन्ध्या न भावानुकूलाः अलङ्कारा काव्ये स्वतः समाविष्टा । अर्थान्तरन्यासस्य स्वाभाविकः प्रयोगो यथा –
:प्रस्थितो हिमवतः स गौतमः
:कृत्यमेतदवसाय योगतः
:तीर्णसिन्ध्विव मनो न्यवर्तत
:नांशतोऽप्यसुकरं हि योगिनाम् ।
मालोपमायाः सौन्दर्यं यथा -
:तत्क्षणे समजनि प्रभाश्मतो
:मेघतस्तडिदिव प्रसृत्वरी ।
:वंशतो मनिरिवोच्चकासती
:गुप्तपावकशिखाऽरणेरिव ।।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
श्लेषः

यत्र बहूनां पदानामेकपदवदवभासमानत्वं तत्र श्लेषः(Shlesha) । सन्धिवशात् बहून्यपि पदान्येकपदवत् भासमानानि भवन्ति । कदाचित् तुल्यस्थानजनितानां वर्णानां समाहारेणाऽपि श्लेषस्सिध्यति । इमं श्लेषं विद्यानाथो मिथस्संश्लिष्टपदत्वमिति  प्रत्यपादयत्  । यथा –
:**श्रीमत्काकतिवीररुद्रमखिलक्ष्मापालमौलिस्फुरन्माणिक्यद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिमखिलप्रख्यातशौर्योदयम् ।**
:**विश्वत्राणविनिद्र मक्षयगुणज्योत्स्नावितानावृतव्योमागारमनल्पवैभवममुं स्तोतुं वयं नेश्महे ॥**
अत्र पाठसमयेऽनुरुपसङ्गमवशात्पदानामेकपदवदवभासमानत्वप्रतीतेः, श्लेषः । यत्र पदयोर्मध्ये एकस्य हलन्तत्वमपरस्य हलादित्वं च भवति तत्र प्रायशः संश्लेषो दुर्घटो भवति । यत्र च पदान्ताद्यो रेकत्र हल् अपरत्राच च भवति तत्र संश्लेषस्साधु भातीति वक्तुं शक्यते ।

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आचार्यज्ञानसागरः

**आचार्यज्ञानसागरः** १८९१ तमे ईशवीयाब्दे राजस्थानस्य सिकरमण्डलस्थे राणैलीग्रामे जैनवैश्यपरिवारे जनी लेभे । जनकोऽस्य चतुर्भुजो जननी च धृतवारीदेवी । कविरयं १९५९ तमे ई०वर्षे जैनमुनिदीक्षां प्राप्तवान् । ततः पूर्वम् अस्य भूरामलशास्त्रीति नाम आसीत् । अयं १९७३ ई०वर्षे पार्थिवदेहं त्यक्तवान्।

## रचनापरिचयः
आचार्यज्ञानसागरो जयोदयं वीरोदयं सुदर्शनोदयं समुद्रदत्तचरितं चेति महाकाव्यचतुष्टयं प्रणीतवान् ।
### जयोदयम्
अस्मिन् महाकाव्ये अष्टाविंशतिसर्गेषु हस्तिनापुरनरेशस्य जयकुमारस्य जीवनचरितं वर्णितम् । जयकुमारस्य विवाहः काशीराजकन्यया सुलोचनया सह बभूव । जयकुमारो धीरोदात्तनायकः । जिनेन्द्रोपासकः सच्चरित्रोऽयं राजा लोकस्यासारतामनुभुय पत्न्या सह तपश्चकार । शरीरत्यागानन्तरं ताभ्याम् उत्तमगतिर्लब्धा ।
### विरोदयम्
अस्मिन् महाकाव्ये २२ सर्गाः सन्ति । अत्र तीर्थङ्करस्य महावीरस्य जीवनचरितम् उपदेशाश्च वर्णिताः । तेन सह इन्द्रभूत्यादीनां चरितान्यपि वर्णितानि । कविरत्र जैनधर्मस्य तदनुयायिनाञ्च वर्तमानदशाया अपि यथार्थंचित्रणं कृतवान् ।
### सुदर्शनोदयम्
अस्मिन् महाकाव्ये महावीरस्वामिनः समकालिकस्य वैश्यपुत्रस्य सुदर्शनस्य चरितमुपनिबद्धम् अत्र सुदर्शनस्य जितेन्द्रियतायाः वैराग्यादीनां विशेषतानाञ्च हृद्यं वर्णनमस्ति । केवलज्ञानमवाप्य स कर्मक्षयानन्तरम् मोक्षमाप्नोति ।
### समुद्रदत्तचरितम्
नवसर्गात्मके समुद्रदत्तचरिते नायकस्य समुद्रदत्तस्य विविधजन्मनां चरितानि वर्णितानि । अन्तिमजन्मनि केवलज्ञानमवाप्य स मुक्तिं लभते ।
## काव्यकला
आचार्यज्ञानसगर उद्भटो जैन दार्शनिकः रससिद्धः कविश्च । उत्कृष्टमस्य कवित्वम् । अनेन यद्यपि जैनसिद्धान्तानां प्रचाराय काव्यरचना कृता तथापि उपदेशबाहुल्येन काव्यत्वस्य अपकर्षो न जातः । अनेन सरलया शैल्या जैनदर्शनसिध्दान्ताः काव्यरोपे प्रस्तुताः ।
ज्ञानसागरस्य भाषाविलासः परमरमणीयः । अस्य भाषा सरसा परिष्कृता, प्राञ्जला, प्रौढा, पाण्डित्यपूर्णा हृद्यानवद्या च । भाषायां लावण्यं माधुर्यं गाम्भीर्यं च सर्वत्र राजन्ते ।
ज्ञानसागरस्य महाकाव्येषु शान्तिरसस्यैव प्राधान्यम् । सर्वे नायकाः धीरप्रशान्ताः । जीवनस्य असारताम् अनुभूय ते विरक्ता भवन्ति । श्रृङ्गारकरुणादीनां रसानामङ्गत्वेन पारिपाको जातः ।
ज्ञानसागराय श्रीहर्षस्य अलंकृतकाव्यशैली रोचते । अयं विभन्नानाम् अलङ्काराणां विन्यासे परमनिपुणः । अनेन स्वकाव्ये प्रायशः सर्वत्रैव अलङ्कार प्रयोगः कृतः । कलापक्षस्य प्राधान्यादस्य अल्ङ्कारप्रयोगे न स्वाभाविकः । स कलाप्रदर्शनहेतुकः प्रतीयते । श्लेषोऽस्य प्रियोऽलङ्कारः । कविरयं स्वस्य काव्यविष्यकमान्यतां श्लेशोपमया व्यनक्ति -
:सालंकारा सुवर्णा च सरसा चानुगामिनी ।
:कामिनीव कृतिर्लोके कस्य नो कामसिध्दये ॥ (जयोदय २८/८३)

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्रसादः

प्रसिध्दार्थपदवत्त्वं प्रसादः (Prasada) । यत्र पदानि झटित्यर्थसमर्पकानि भवन्ति तत्र प्रसादो गुणो भवति । वामनस्तु बन्धशैथिल्यं प्रसादः इति स चौजोगुणमिश्रितो भवेदिति च व्याचख्यौ । यथा –
:**प्रतापरुद्रदेवोऽयं भाति लक्ष्मीपति स्स्वयम् ।**
:**येनास्य लोचने फुल्लपुण्डरीकमनोहरे ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कृष्णखदिरवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया अरबिका वैल्ड् इति  अस्ति । अरिमेधः, अजभक्ष्यः, बब्बुलः  इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि विमोसि इति । भारतस्य उष्णवलयेषु रोहति । 

अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - दि बबुल्, इण्डियन् गं ट्री, ।  The Babul, Indian gum Tree 
कन्नडम् -  जालि, करिजालि, गोब्फ़्ब्ळि, बब्बुळि  । ಜಾಲಿ, ಕರಿಜಾಲಿ, ಗೊಬ್ಬಳಿ, ಬಬ್ಬುಳಿ |
हिन्दी - बाबुल्, किकार्, बब्ला ।
तमिळु - करु वेलम् । கரு வெலம் |
तेलुगु - नल्ल तुमा । నల్ల తుమా ।
मराठि - बभूल, वेदिबुल ।
मलयाळम् -  करु वेलम्, करुवेलकम् । കരു വെല്ം, കരുവേലകം |

अस्य वृक्षस्य औन्नत्यं १८मी. पर्यन्तम् अपि भवति । वल्कलं कृष्णवर्णस्य भवति । संयुक्तपर्णाणि नाम एकसमिन् दण्डे १०-२० पर्णानि संलग्नानि भवन्ति ।  पत्रस्य दीर्घता ५-१०से.मी. भवति । पुष्पाणि गुच्छेषु भवन्ति । पत्रस्य कक्षे पुष्पगुच्छं तिष्ठति । कुसुमानि पीतवर्णितानि सुगन्धितानि भवन्ति । कृष्णखदिरवृक्षः जूनतः अक्टोबर्मासानां मध्ये कुसुमितः तिष्ठति । अस्य भस्मवर्णीयं फलं १०-१५से.मी.दीर्घं १.५.विशालं च भवति । प्रत्येकं पले १०-१२सङ्ख्याकानि अण्डाकाराणी बीजानि भवन्ति । वृक्षस्य वंशाभिवृद्धिः वीजेनैव भवति ।

## उपयोगाः
कृष्णखदिरावृक्षस्य  फलानि कफनियन्त्रणस्य रक्तस्रावसंरोधनस्य औषधेषु उपयोजयन्ति । पत्ररसं शर्करया सह खादति चेत्  कफशमनं भवति । लैङ्गिकस्य गनोरिया इति रोगस्य नियन्त्रणार्थम् अस्य कषायं योग्यं भवति । पत्रपेषः वर्णस्य लेपनं भवति । वृक्षत्वचः रसेन सह स्तन्यं सम्मिश्र्य नेत्रयोः लिम्पति चेत कञ्जक्टिवैटिस् रोगोपशमनं भवति । घृतभर्जितस्य अस्य निर्यासस्य भक्षेणेन लैङ्गिकनिश्शक्तिः नश्यति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गिरिमल्लिकावृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम भवति होलर्र्हेन एण्टिडैसेण्ट्रिका इति । इन्द्रकालिङ्गः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः अपोसैनेसि इति । भारतस्य नित्यहरिद्वर्णकाननेषु नितरां रोहति । 

अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - दि ईस्टर् ट्री, कोनेस्सि बार्क् ।  Cauch Tree, Black cauchu 
कन्नडम् -  कोडमुरक, हलगत्तिमर, तोडचग, बेप्पाले   । ಕೊಡಮುರಕ, ಹಲಗತ್ತಿಮರ, ತೊಡಜಗ, ಬೆಪ್ಪಾಲೆ |
हिन्दी - कुर्चि, धुदि ।
तमिळु - वेपलि । வெபபி|
तेलुगु -कोडग । కొడగ।
मराठि - कुड, कोडग फंडरकुड ।
मलयाळम् -  कुट्टुकप्पुल, कुडिजि । കുട്ടുകപ്പുല, കുഡിജി |

अयं गिरिमल्लिकावृक्षः कश्चित् लघुवृक्षः ३मी.पर्यन्तं वर्धते ।अस्य मन्दभस्मवर्णीयां त्वचि छेदरेखाः भवन्ति । अभिमुखसंयुक्तानि पर्णानि १०-२०से.मी दीर्घाणि १२से.मी.विशालनि तीक्ष्णहरिद्वर्णीयानि च भवन्ति । शाखायाः अन्ते एव पुष्पगुच्छानि जायन्ते । पुष्पदलमण्डलं प्रणाल्याकारे भवति । पुष्पानां वर्णः शुक्लः । ३.५से.मी. दीर्घः परागाशयः भवति ।  गिरिमल्लिकावृक्षाः मार्चमासतः मेमासस्य अवधौ कुसुमिताः भवन्ति । मुरुङ्गीफलमिव सुदीर्घं किन्तु यमलफलम् अस्य वृक्षस्य विशेषः । फलान्तर्गतस्य बीजस्य वर्णः पिङ्गलः । अस्य दीर्घबीजस्य उपरि चीनांशुकः इव केशाः सन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।

## उपयोगाः
उद्यानस्य शोभां वर्धयितुं गिरिमल्लिकावृक्षान् आरोपयन्ति । अस्य वल्कलानि बल्योत्पादने उपयोजयन्ति । ज्वरः अतिसारः मूलव्याधिः इत्यादिरोगशमनार्थं वैराणुनाशार्थम् उपयुज्यते । आस्तमारोगस्य कामलारोगस्य च निवारणस्य औषधेषु अस्य बीजानि वल्कलानि च उपयोगाय भवन्ति । उत्कीर्णताकार्ये पिठोपकरणनिर्माणे च सस्य दरुणाम् उपयोगः भवति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
माधुर्यम्

वाक्ये पृथक्पदता माधुर्यम् (Madhuryam) उच्यते । दीर्घसमासविरहितानां सरसानां पदानां रचना यत्र वर्तते तत्र माधुर्यं भवति । सरसपदत्वं माधुर्यमिति दण्डी व्याचख्यौ । यथा –
:**यशश्श्रियः काकतिभूपतेर्दिशां**
:	**नितम्बबिम्बेषु दुकूलरीतयः ।**
:**उरोजयो मौक्तिकहारविभ्रमा**
:	**श्शिरस्सु जातीकुसुमस्रगुज्ज्वलाः ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
रक्तपुष्पवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम बौहिनिआ पर्परिआ इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि इति । वनराजवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । 

अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...                                
आङ्ग्लम् - पर्पल् बाहिनिया, मौण्टेन् एबोनि ।  Kach Tree, Black kachtu 
कन्नडम् -  केम्पुमन्दार, कञ्चवाळ, रक्तकञ्चन   । ಕೆಂಪುಮಂದಾರ, ಕಂಚವಾಳ, ರಕ್ತಕಂಚನ |
हिन्दी - कलियार, सोना, कंदन ।
तमिळु - कलविलैचि, मन्दारै । கலவிலைசி, மம்தாரை |
तेलुगु - काञ्जनमु, जोडण्टा । కాంచనము ।
मराठि - सिंगार, देवकांचन, रक्तकांचन ।
मलयाळम् -  सुवर्णमन्दारम् । സുര്വര്ണമംദാരമ് |

रक्तपुष्पवृक्षः ३०पादपरिमितपर्यन्तम् औन्नत्यं सम्पादयति ।  अयं नित्यहरिद्वर्णवृक्षः । अस्य काण्डः भस्मवर्णेन अथवा पिङ्गलवर्णेन भवति । अस्य पत्राणां मध्ये अग्रतः छेदः अस्ति अतः गोः खुरपुटः इव दृश्यते । पत्रस्य दीर्घता ८-१५से.मी. भवति ।  सरलपीठपत्रस्य पुष्पगुच्छं भवति । सुगन्धयुक्तानि निबिडपाटलवर्णिनि चित्ताकर्षकाणि बृहत्पुष्पाणि वृक्षस्य शोभां वर्धयन्ति । पुष्पदलानि नखाः इव अवनतानि भवन्ति । मार्च् जून् नवम्बर् मासेषु रक्तपुष्पवृक्षाः सुकुसुमिताः दृश्यन्ते ।  कृष्णवर्णस्य अथवा कपिलवर्णस्य १.३से.मी.दीर्घानि १२-१५बीजयुक्तानि फलानि वृक्षेषु लम्बमानानि भवन्ति । बीजैः एव अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः भवति । 
## उपयोगाः
अयं सुन्दरः वृक्षः अतः आलङ्कारिकरुपेण मार्गपक्षयोः उद्यानेषु च प्रारोपयन्ति । रक्तपुष्पवृक्षस्य विविधानि अङ्गानि बल्यानाम् उत्पादने उपयोजयन्ति । अस्थिभङ्गे बन्धकत्वेन व्रणोपशमनौषधत्वेन च अस्य वल्कलानाम् उपयोगः भवति । अस्य पत्राणि गावादीनां पशूनां प्रियभक्ष्यानि । वृक्षचर्मणः वस्त्रवर्णाः ट्यानिक् इति अम्लं च प्राप्तुं शक्यते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः

**शार्दूलविक्रीडितम्।**

## लक्षणम्
:**सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १९ 
यस्य चतुर्षु चरणेषु क्रमेण मगण:सगण:जगण:सगण:तगण:तगण:गुरुवर्णश्च भवेत् तत् शार्दूलविक्रीडितम् नाम इति वृत्तम् भवति । तस्य लक्षणम् आचार्यपिङलेन इत्थं निर्दिष्टम् 
:सूर्याश्वैर्मसजस्तता: सगुरव: शार्दूलविक्रीडितम् । केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९९
ऽऽऽ ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽ 
म स ज स त त ग।  
यति: द्वादशभि: सप्तभि:च। 
**सूर्याश्वैर्यदिमः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्**  अस्मिन् वृत्ते सूर्यैः(द्वादशभिः) अश्वैः(सप्तभिः) च वर्णैः यतिः भवति ।  
:**गोविन्दं प्रणमोत्तमाङ्ग ! रसने ! तं घोषयाहर्निशं, पाणी! पूजय तं, मनः ! स्मर, पदे ! तस्यालयङ्गच्छतम् ।
:**एवञ्चेत् कुरुथाखिलं मम हितं शीर्षादयस्तद्ध्रुवं, न प्रेक्षे भवतां कृते भवमहाशार्दूलविक्रीडितम् **॥ - **छन्दोमञ्जरी'''

## उदाहरणम्
:शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,

:नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ।

:व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्

:सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।

पावकः[अग्निः] जलेन, घर्मः छत्रेण, मदयुक्तो हस्ती  तीक्ष्णाङ्कुशेन, गोरासभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजचिकित्सया, 
विषं च विविधमन्त्रप्रयोगैः शाम्यति । इत्थं लोके सर्वस्य अपि शास्त्रविहितं औषधम् अस्त्येव परन्तु मूर्खजनस्य लोके प्रतीकारः एव न दृश्यते।

"कस्तूरीतिलकं ललाटफलके,वक्षस्स्थले कौस्तुभं । नासाग्रे नवमौक्तिकं,करतले वेणुं,करे कङ्कणं।
सर्वाङ्गे हरिचन्दनञ्च कलयन्,कण्ठे च मुक्तावलीं , गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः॥"

मुग्धा दुग्‍धधिया गवां विदधते कुम्‍भानधो बल्‍लवा: ।
कर्णे कैरवशंकया कुवलयं कुर्वन्ति कान्‍ता अपि ।।
कर्कन्‍धुफलमुच्चिनोति शबरी मुक्‍ताफलाशंकया ।
सान्‍द्रा चन्‍द्रमसो न कस्‍य कुरूते चित्‍तभ्रमं चन्द्रिका ।।
 
धर्मग्लानिरधर्मपुष्टिरवनौ जायेत काले यदा, 
जन्मध्वंसविवर्जितस्य जननं मायाबलान्मे तदा॥
साधुत्राणखलप्रणाशनपरो धर्मं च संस्थापये, 
दिव्यं जन्म च कर्म वेत्ति मम यो मामेति कौन्तेय स:॥

लक्षणसमन्वयप्रकारस्तु पूर्वोक्तः एव।

यथा-

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,

ऽ  ऽ   ऽ । । ऽ  । ऽ । । । ऽ   ऽ ऽ ।  ऽ ऽ । ऽ

[मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः तगणः]

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्धभौ।

ऽ ऽ ऽ   । ।  ऽ    ।ऽ । । । ऽ   ऽ ऽ ।  ऽ ऽ । ऽ

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्,

ऽ  ऽ ऽ । । ऽ  । ऽ ।  ।  । ऽ ऽ  ऽ । ऽ ऽ । ऽ

सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।

ऽ ऽ ऽ  । । ऽ  ।    ऽ ।  । । ऽ  ऽ ऽ ।  ऽ    ऽ  । ऽ
उदाहरणम् २ 
धर्मग्लानिरधर्मपुष्टिरवनौ जायेत काले यदा, 
जन्मध्वंसविवर्जितस्य जननं मायाबलान्मे तदा॥
साधुत्राणखलप्रणाशनपरो धर्मं च संस्थापये, 
दिव्यं जन्म च कर्म वेत्ति मम यो मामेति कौन्तेय स:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
महानिम्बिसस्यम्

अस्य सस्यशाश्त्रीयं नाम मेलिया अजेडरक् लिन्न् इति । अस्य कुटुम्बः मेलियेसि इति । अक्षद्रुवृक्षः, पर्वतवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । इदं महानिम्बिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । एतत् दर्शनेन निम्बूकस्य सस्यम् इव भाति । किन्तु अस्य फलानि निम्बूकानाम् अपेक्षया महाकारकाणि भवन्ति । अतः एव अस्य नाम “महानिम्बिसस्यम्” इति उच्यते । अस्य संस्कृते “हिमद्रुम” इति अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मिन् पीतवर्णीयः रासायनिकः अंशः अत्यन्तं क्रियाशीलः अस्ति । 

अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...
आङ्ग्लम् - पर्शियन् लैल्याक् ट्री । Persian lilac Tree
कन्नडम् -  काडुबेवु, अरेबेवु,  तुरुकुबेवु । ಕಾಡುಬೇವು, ಅರೆಬೇವು, ತುರುಕುಬೇವು |
हिन्दी - बकेन ।
तमिळु - मल्लेवेम्बु । மல்லெவெம்பு |
तेलुगु - तरकवेप  । తరకవేప ।
मराठि - पेज्रि ।
मलयाळम् -  वेम्बु । വെംബു |

गिरिपत्रवृक्षः भारतदेशे तु सर्वत्र व्यापृतः अस्ति । अयं १२मी.पर्यन्तम् अपि संवर्धते । कण्डस्य त्वक् मसृणा भस्मवर्णमिश्रितः कपिलवर्णः च अस्ति । द्विपिच्छरूपेण संयुक्तपत्राणि निबिडहरिद्वर्णानि भवन्ति । पत्रास्य अञ्चलः क्रकच इव भवति । पत्रस्य दीर्घता २३-२५से.मी. विस्तारः ०.५-२.५से.मी. स्तः । प्रत्येकं पत्रगुच्छे ५-१०पत्राणि भवन्ति । सुगन्धयुक्तानि मन्दनीलवर्णितानि पुष्पाणि गुच्छे भवन्ति । मर्चमासतः एप्रिल् मासाभ्यान्तरं गिरिपत्रवृक्षाः सुपुष्पिताः भवन्ति । गोलिकाकारस्य प्रत्यकं फले चत्वारि बीजानि भवन्ति । अस्य वंशप्रसारः बीजैः भवति । 
## उपयोगाः
गिरिपत्रवृक्षान् आलङ्कारिकसस्यानि इव मार्गपार्श्वे उद्यानेषु च प्रारोपयन्ति । बीजतैलं रक्तशुद्धिकारं भवति । अत एतत् औषधोत्पादने प्रयोजयन्ति । मूलानि उदरक्रिमिनाशकत्वेन उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारणार्थमपि बीजतैलस्य उपयोगः भवति । पत्राणि कीटनिवारकानि सन्ति । विविधाः मञ्जूषाः निर्मातुम् अस्य वृक्षस्य दारुणाम् उपयोगः भवति । पालानि मेषाः अजाः प्रीत्याखादन्ति । शुष्कफलानि रुद्राक्षाः मालासु इव उपयोजयन्ति ।

## इतरभाषासु अस्य महानिम्बिसस्यस्य नामानि 
इदं महानिम्बिसस्यस्यम् आङ्ग्लभाषया “पर्शियन् लिलाक्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Melia Azedarah इति । इदं हिन्दीभाषया “बकायन्” इति, तेलुगुभाषया “कोण्डवेप” इति, तमिळ्भाषया  “मलैवेम्बु” इति, बङ्गभाषया “गोरेनीम्” इति ,"महानीम्" इति च, मराठीभाषया “विलायिति नीम्” इति, कन्नडभाषया “तुरुकबेवु” अथवा “हुच्चबेवु” अथवा चेक्कबेवु” इति उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य महानिम्बिसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य महानिम्बिसस्यस्य रसः अपि निम्बवृक्षस्य रसः  इव तिक्तः । अतः एव अस्य नाम कन्नड – मराठी – बङ्गभाषाभिः  निम्बसदृशम् अस्ति ।
:१. इदं महानिम्बिसस्यं क्रिमिनिवारकम् । प्रातः रिक्तोदरे अस्य रसस्य सेवनेन उदरे विद्यमानाः जन्तवः नश्यन्ति ।
:२. अस्य पर्णानां स्वरसः क्रिमिनाशकः, ज्वरहरः अपि ।
:३. अस्य पर्णानि, पुष्पाणि च शिरोवेदानायां लेपत्वेन उपयुज्यन्ते ।
:४. अस्य पर्णानां स्वरसः चर्मरोगेषु बाह्यलेपत्वेन, औषधत्वेन चापि उपयुज्यते ।
:५. कासे पीनसे च अस्य रसः मधुना सह सेवनीयः ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
समता

चतुर्षु पादेषु ललितानां शब्दानामर्थानां वा तुल्यतया भणनं समता । विद्यानाथोऽवैषम्येण भणनं समता (Samata)- इत्यकथयत् । *मार्गाऽभेदस्समता*- इति वामनः, *अविषमबन्धत्वं समता*  इति दण्डी च निरवोचताम् ।
:**वदान्यतरुमञ्जरी सुरभयश्श्रवः पारणं**
:**गुणा विदधते सदा जगति वीररुद्रप्रभोः ।**
:**सुधामधुरिमाधरीकरणचातुरीचुंचवो **
:**वियच्चरतरङ्गिणीविहरदूर्मिमर्म स्पृशः ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उदारता

*विकटाक्षरबन्धत्वमौदार्यम्* । यत्र पदानि नृत्यन्तीव विभान्ति, तत्तदर्थांश्च स्फोरयन्ति, तत्रौदार्यं प्रतिष्ठितं भवति । उत्कृष्टगुणवद्वाक्शालिता उदारता (Udarata) इति दण्डी, कतिपय संयुक्ताक्षरविततत्वमौदार्यमिति नरसभूपालीयकर्ता च प्रत्यपादयताम् । यथा –
:**जग्ध्वा भूयांसि मांसान्यहमहमिकया बध्दगार्ध्यान्सपीत्या-** 
:**मस्रस्योच्चैस्तरास्थ्युत्कषणभवकटात्काररौद्राग्रदंष्ट्रान् ।**
:**संबिभ्राणाः क्षपाटान् दिवपगलितवसानिर्झरान्तर्नदीष्णान्** 
:**कुर्वन्त्यायोधनोर्व्योभयमवनिभृतामान्ध्रसैन्येन सृष्टाः ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सौकुमार्यम्

सुकुमाराक्षरप्रायं सौकुमार्यमुच्यते । सुकुमारत्वं नाम  सानुस्वारकोमलवर्णत्वम् । अनिष्ठुराक्षरप्रायं सौकुमार्यमिति दण्डिनो मतम् । अर्थगतमपारुष्यमपि सौकुमार्यमेव । यथा –
:**अमन्दानन्दनिष्यन्दसुन्दरीवदनेन्दुभिः ।**
:**नगरे कालतीन्द्रस्य दिवाप्याभाति चन्द्रिका ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
संवादशाला

[प्रदीपयेमजगत्सर्वं ध्येयजीवनज्वालया]
संस्कृतभारत्याः प्रशिक्षणप्रकल्पेषु अन्यतमः अयं **संवादशाला** । देहलीनगर्यां एतस्य केन्द्रम्  वर्ततॆ ।

संस्कृतच्छात्राणां परिचयः न तेषां  वेषेण अपि तु वाण्या भवति । यदि वाण्याः संस्कृतं निस्सरति तर्हि लोके सः स्वयमेव संस्कृतच्छात्रः इति अभिज्ञानं प्राप्नोति । अपि च जनाः तं संकृतच्छात्रः इति परिचिन्वन्ति । इदानीन्तन - संस्कृतशिक्षणे यः अनुवादविधिः प्रचलति ,तस्मात् कारणात् ज्ञानवान् सन् अपि संस्कृतच्छात्रः संस्कृतसम्भाषणे समर्थः न भवति । दैनन्दिन-व्यवहारे वयं यथा सहजतया सरलतया धाराप्रवाहेण च मातृभाषया वार्तालापं कुर्मः,तथैव संस्कृतेन अपि सहजतया सरलतया धाराप्रवाहेण च सम्भाषणं सम्भवम् अस्ति ।

लोके शाला इति शब्दः बहुप्रसिद्धः । विभिन्ने अर्थे एतस्य शब्दस्य प्रयोगः भवति । विभिन्नकार्यार्थं लोके शालाः सन्ति । वयं जानीमः एव यत् सम्भाषणार्थं संवादस्य आवश्यकता भवति इति।  सम्भाषणे तु संवादस्य प्राधान्यं भवति । संवादस्य अभ्यासार्थं संस्कृतेन सम्भाषणार्थं चाऽपि एका शाला  देहल्यां प्रचलति। एतस्यां शालायां संस्कृतसंवादस्य प्राधान्यम् अस्ति । अतः एतस्याः शालायाः नाम संवादशाला इति । एतस्यां संवादशालायां  संस्कृतसम्भाषण-यज्ञः निरन्तरं प्रचलति ।  {1999} नवदशशतनवनवतितमात् वर्षात् एषा संवादशाला निरन्तररूपेण प्रचलन्ती अस्ति । अत्र  त्रिपुरा, नागालैण्ड, मिझोरम,अरुणाचलप्रदेशः इत्यादीनि राज्यानि विहाय  भारतदेशस्य अन्येभ्यः सर्वेभ्यः राज्येभ्यः छात्राः संस्कृतानुरागिणः च संवादशालाम् आगत्य भाषाशिक्षणकौशलं प्राप्नुवन्ति । न केवलं भारतात् अपि तु विश्वस्य विभिन्नेभ्यः देशेभ्यः संस्कृतानुरागिणः अत्र आगत्य सम्भाषणशालिनः भवन्ति ।  अत्र छात्राणां स्तरानुगुणं  भिन्नभिन्नगणे अध्ययनं प्रचलति ।

श्रवणम्, भाषणम्, पठनम्, लेखनम्, च  भाषायाः यानि कौशलानि सन्ति  तेषां कौशलानाम् अत्र विकासः भवति ।  अत्रागत्य  संस्कृतस्य संस्कृतेन पठनं पाठनं च सहजतया सरलतया आकर्षकतया च कथं कर्तुं शक्नुमः इति नूतनां दृष्टिं प्राप्नुवन्ति छात्राः ।

संवादशाला  मे (May) मासतः फरवरी (February) मासं यावत्   निरन्तरं प्रचलति । प्रतिमासं वर्गद्वयं भवति । प्रथमवर्गः –प्रतिमासं प्रथमदिनाङ्कतः चतुर्दशदिनाङ्क-पर्यन्तं प्रचलति । द्वितीयवर्गः - प्रतिमासं षोडशदिनाङ्कतः नवविंशतिदिनाङ्क-पर्यन्तं प्रचलति ।

               
वर्गे भागं ग्रहीतुं  वर्गारम्भदिनात्  एकदिनपूर्वं  वर्गस्थानं प्राप्तव्यं भवति ।  संवादशालायां प्रवेश-अर्हता  स्नातककक्षा [शास्त्री / B.A.], स्नातकोत्तरकक्षा [आचार्यः M.A.],शोधच्छात्राः [P.H.D.] इत्यादिषु कक्षाषु अध्ययनं कुर्वाणाः छात्राः, संस्कृतशिक्षकाः, शोधकर्तारः, संस्कृतानुरागिणः च अत्र प्रवेशं प्राप्तुं अर्हन्ति । मनः बुद्धिः च अध्ययने योजनाय छात्राः वर्गे जङ्गमवाण्याः प्रयोगं न कुर्वन्ति । अपि च वर्गनियमानां पालनं कुर्वन्तः सर्वेऽपि छात्राः चतुर्दशदिनानि यावत् सम्भाषणरूपि-यज्ञशालायाम् एतस्यां संवादशालायां स्वस्य ज्ञानवर्धनं कुर्वन्तः भाषासौष्ठवं सम्भाषणकौशलं च सम्पादयन्ति ।

शिबिरस्थानम् [ पत्रसंकेतः ]

संवादशाला, दुर्गामन्दिरपरिसरः,
सेवाधामविद्यालयस्य समीपॆ, मण्डोलीग्रामः,
[ नन्दनगर्याः समीपॆ ] 
देहली- ११००९३
दूरभाषा- ०११- ६५१३५३३७, ०१२०-२६८२०५५

वर्गः:संस्कृतभारती
वर्गः:परिशीलनीयानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ओजः

*समासभरितोज्ज्वलबन्धत्वमोजः* इत्युच्यते । विद्यानाथो दण्डी च *समासभूयस्त्वमोजः* इत्यकथयताम् । वर्गाक्षरेषु प्रथमानां द्वितीयैः, तृतीयाणां चतुर्थैः, रेफेण सजातीयेन वा वर्णेन, टवर्गाक्षरैः शषवर्णैर्दीर्घसमासैर्वा संयोगाद्गाढबन्धत्वरुपमा ओजः प्रादुर्भवतीति मम्मटोऽभिप्रैति । यथा –
:	**उद्दामदिवरदौघदानलहरीसौरभ्यलोभभ्रम-** 
:	**द्भृङ्गश्रेणि निबध्दझङ्कृतिकलावाचालितप्राङ्गणाः ।**
:	**निस्सीमप्रथमानभूमविभवारम्भप्रियंभावुकाः**
:	**मोदन्ते भुविवीररुद्रनृपतेर्विद्वद्गृहश्रेणयः ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कान्तिः

*बन्धस्यात्युज्जवलत्वं कान्तिरुच्यते* । विमलविचित्रायतवर्णावृत्तिमृदुलावचनरचना कान्तिरिति नरसभूपालीयकर्तुराशयः । दण्डी लौकिकार्थाश्रयणत्वं कान्तिरित्यवोचत् । अस्याः अभावे काव्यं पुराणचित्रस्थानीयं भवेत् । यथा –
:**जेतुः काकतिवीररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते** 
:**क्षेणीरेणुभरे नभस्यपि भृशं भूविभ्रमं बिभ्रति ।**
:**जातामर्त्यनदी विशङ्कटतटीदीर्घावियद्दीर्घिका **
:**गाढं गूढतमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तृसरेणुः

अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति । अतिलघुकालावधितः एकवर्षपर्यन्तः कालः अत्र निरूपितः ।
*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयः अणुः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणवः, यः सैकिण्ड् इत्यस्य १/१६८७.५ भागः ।
*एका **वेधा**  =१०० त्रुटयः।
*एका **लावा**  = ३ वेधाः।
*एकः **निमेषः** = ३ लावाः, अक्षिपटलस्य सहजनिमीलनोन्मूलनकालः ।
*एकं **क्षणम्**  = ३ निमेषाः।
*एका **काष्ठा** = ५ क्षणानि = ८ सैकिण्ड्स् ।
*एकं **लघु** =१५ काष्ठाः = २ मिनिट्स्। 
*एका **नाड़ी** (यस्य दण्डः इत्यपि वदन्ति ।)   = १५ लघूनि   
*एकः **मुहूर्तः** = २ दण्डौ ।
*एकः **यामः** (दिनस्य अथवा रात्रेः पादभागः) = ६ अथवा ७ मुहूर्ताः   । 
*एकं **दिनम्** अथवा एका **रात्रिः** = ४ यामाः अथवा **प्रहराः**

### ऊष्णकटिबन्धीयं मापनम्
*एकः **यामः** = ७.५ घट्यः।
*अर्धदिवसः (दिनम् अथवा रात्रिः) = ८ यामाः ।
*एकम् **अहोरात्रम्** = नाक्षत्रीयः दिवसः (यः सूर्योदयात् आरब्धः भवति ।)
*एका **तिथिः** अयं समयः यस्मिन् सूर्यचन्द्रयोः मध्यस्य देशान्तरीयः कोणः द्वादशांशाः वर्धते । तिथयः दिवसस्य (२४होराः) कस्मिन् अपि समये आरब्धाः भवन्ति । अपि च    कस्याशित् अपि तिथेः अवधिः १९ तः २० घण्टापर्यन्तं भवति ।   
*एकः **पक्षः** = १५ तिथयः ।
*एकः **मासः** = २ पक्षौ ( पूर्णिमातः अमावस्यापर्यन्तः कालः कृष्णपक्षः; अमावस्यातः  पुनः पूर्णिमापर्यन्तः कालः शुक्लपक्षः।
*एकः **ॠतुः** = २ मासौ ।
*एकम् **अयनम्** = ३ ॠतवः ।
*एकं **वर्षम्** = २ अयने ।

## बाह्यानुबन्धाः
http://www.sanskrit.org/www/Astronomy/HinduCalendar.html 
http://vedabase.net/sb/3/11/6/en1 

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
समाधिगुणः

*अन्यधर्माणामन्यत्राऽऽरोपणं समाधिः* उच्यते । दण्डिनोऽप्ययमेवाऽऽशयः । वामनस्त्वारोहाऽवरोहक्रमस्समाधिरिति व्याचख्यौ । आरोहो नाम गुर्वक्षराधिक्यं, अवरोहस्तु लघ्वक्षराधिक्यमिति तस्याऽऽश्यः । यथा –
:**पृच्छन्ती दुग्धासिन्धुं कुशलमनुसरन्त्यादराच्छंकराद्रिं**
:**चाटूक्त्यामानयन्ती मुहुरमरनदीं चन्द्रमग्रे हसन्ती ।**
:**वैधात्रीं यानहंसावलिमनुकृपया स्वागतं व्याहरन्ती**
:**लोकेषु त्रिष्वमीषु प्रभवति महतीवीररुद्रस्य कीर्तिः ॥**

अत्राऽचेतनायां कीर्तौ कुशलप्रश्नकरणादि - चेतनधर्मारोपात् समाधिर्विद्यते ।

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
लावा

एषा भारतीयकालगणनस्य कश्चित् बिन्दुः अस्ति । इयं कालमापनस्य अतिलघुश्रेण्याम् अस्ति ।

*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयाः अणवः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणु, सैकिण्ड् मापने १/१६८७.५ भागः।
*एकः **वेधः**  = १०० त्रुटयः ।
*एका **लावा**  = ३ वेधाः । 
*एकः **निमेषः** = ३ लावाः, नेत्रस्पन्दनम् ।
*एकं **क्षणम्**  = ३ निमेषाः ।
*एका **काष्ठा** = ६ क्षणानि, = ८ सैकिण्ड्स् ।
*एकं **लघु** =१५ *काष्ठाः*, = २ मिनट्स् ।
*एका नाडी/दण्डाः = १५ लघूनि ।
*एकः **मुहूर्तः**= २ दण्डौ ।
*एकः यामः / प्रहरः = ६ अथवा ७  मुहूर्ताः । दिनस्य रात्रेः वा पादभागः ।  
* एकं दिनं वा एका रात्रिः = ४ यामः/ प्रहरः  ।

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काव्यतत्वानि

अत्र
# काव्यरसाः 
# ध्वनिः
# अलङ्गाराः
# काव्यगुणाः
# काव्यदोषाः
# काव्यरीतयः
# कव्यपाकाः
# कव्यवृत्तयः
#

वर्गः:काव्यतत्त्वानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सप्ताहः

सप्तवासरानां समूहः सप्ताहः इति कथ्यते । सप्ताहे प्रत्येकं वासरस्य किञ्चित् नाम भवति । तेषां नामानि क्रमशः अधः दत्तानि । सप्ताहे कः वासरः प्रथमः कुतः सप्तास्य आरम्भः इति वक्तुं सुकरं नास्ति । किन्तु व्यावहारिकानुकूलार्थं भानुवासरतः गणना भवति ।

:* रविवासरः अथवा भानुवासरः
:* सोमवासरः
:* मङ्गलवासरः (मङ्गळवासरः) 
:* बुधवासरः 
:* गुरुवासरः 
:* शुक्रवासरः 
:* शनिवासरः

वर्गः:वासराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वैदर्भी

:**बन्धपारुष्यरहिता शब्दकाठिन्यवर्जिता ।**
:**नातिदीर्घ समासा च वैदर्भीरीतिरिष्यते ॥**

रचनागतं शब्दगतं वा काठिन्यं यत्र न विद्यते, यत्र च रचना असमासाः अल्पसमासाः वा भवति तत्र वैदर्भीरीतिरित्यर्थः । यथा –
:**वितरणगुणलीलातोषिताशेषलोके** 
:**विभवति नरनाथे काकतीयान्वयेन्दौ ।**
:**सुरतरुगणनायां कामधेनुप्रसङ्गे**
:**क्षितिसुरजनतेयं  वीतकौतूहलासीत् ॥**
अत्र बन्धपारुष्यस्य शब्दकाठिन्यस्य वाऽदर्शनात् नातिदीर्घसमासत्वात् वैदर्भीरीतिर्भवति ।

‎

वर्गः:काव्यरीतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
गौडी

ओजः कान्ति गुणोपेता गौडीया रीति रिष्यते । यथा –
	उद्यद्दोस्स्तम्भ खड्गत्रुटदरिमकुटाटोपसंजात राहु 
	भ्रान्तिभ्रश्यत्पतङ्गाभय करणस्फारनासीर रेणुः ।
	आन्ध्रक्ष्माभर्तुरासीदधिकरण्धुराभिन्नमत्तेभकुम्भ 
	प्रोद्य न्मुक्तौघतारा निकर परिवृता स्स्वर्वधूवक्त्रचन्द्राः ॥
अत्र बन्धस्य परुषाक्षरप्रायत्वा द्दीर्घसमास भूयिष्ठत्वाच्च गौडीरीतिर्भवति ।

‎

वर्गः:काव्यरीतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अर्थव्यक्तिः

संपूर्णवाक्यत्वमर्थव्यक्तिः । अर्थबोधने वाक्यं यत्र निराकांक्षं भवति तत्रार्थव्यक्तिः । अर्थगतमनेयत्वमर्थव्यक्तिरिति दण्डी प्रोवाच । अस्यैवार्थदीपनमिति नामान्तरम् । यथा –
:**भाग्यं मध्यमलोकनिघ्नमधुना येनास्य संरक्षिता** 
:**जातः खेलति वीररुद्रनृपतिर्निस्सीमशौर्योदयः ।**
:**यद्वा त्रीण्यपि विष्टपानि दधते धन्यत्वमंशो हरेः** 
:**यत्साक्षादवतीर्यकाकतिकुले स्वैरं समुज्जृम्भते ॥**

‎

वर्गः:काव्यगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतीयमासाः

एकस्मिन् वर्षे १२मासाः भवन्ति । मासद्वयस्य एकः ऋतुः भवति । ऋतुः नाम परिसरस्य वातावरणस्य च स्थितिः । मासाः नक्षात्राणां नाम्नाम् अधारेण निश्चिताः सन्ति । भारतीयानि पर्वाणि सर्वाणि मासानुगुणम् एव निर्धारितानि । ते मासाः यथा..
# चैत्रमासः
# वैशाखमासः
# ज्येष्ठमासः
# आषाढमासः
# श्रावणमासः
# भाद्रपदमासः
# आश्विनमासः
# कार्तिकमासः
# मार्गशीर्षमासः
# पुष्यमासः
# माघमासः
# फाल्गुनमासः

वर्गः:मासाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मेधाव्रताचार्यः

## कविपरिचयः
आर्यसमाजस्य अनुयायी मेधाव्रताचार्यः १८९३ तमे ईशीयाब्दे महाराष्ट्रे येवलाग्रमे जनीं लब्धवान् । जनकोऽस्य जगज्जीवनो जननी च सरस्वती । अयमनेकत्र गुरुकुलेषु विद्यादानं कृतवान् । अस्य जीवनस्य सन्ध्याकालः चितौड्दुर्गनगरे आर्यसमाजगुरुकुले व्यतीतः । कविस्तत्रैव विद्यादानं कुर्वन् १९३४ ई०वर्षे दिवं गतवान् ।
## काव्यपरिचयः
मेधाव्रताचार्यः अधोनिर्दिष्टानि काव्यानि प्रणीतवान् -
:**महाकाव्यानि**-१) दयानन्ददिग्विजयम् २) ब्रम्हर्षिविरजानन्दचरितं ३) नारायणस्वामिचरितं च ।
:**गीतिकाव्यानि** – १) ब्रम्हचर्यशतकम्, २) गुरुकुलशतकम्, ३) दयानन्दलहरी, ४) सुखनन्दगिरिदर्शनं च ।
:**गद्यकाव्यम्** (उपन्यासः ) – कुमुदिनीचन्द्रम्
:**नाटकम्** – प्रकृतिसौन्दर्यम् 
### दयानन्ददिग्विजयम्
अस्मिन् महाकाव्ये २७ सर्गाः सन्ति । अत्र स्वामिदयानन्दस्य जीवनचरितं समाजपरिष्कार्याणि शिक्षाश्च वर्णिता । अत्र अङ्गीरसः शान्तः । स्वामी दयानन्दोऽत्र धीरप्रशान्तः नायकः ।
### ब्रम्हर्षिविरजानन्दचरितम्
अत्र १० सर्गाः सन्ति । अत्र स्वमिदयानन्दस्य गुरोः विरजानन्दस्य जीवनचरितम् उपनिबद्धम् । अत्रापि शान्तः अङ्गीरसः ।
### नारायणस्वामिचरितम्
अस्मिन् महाकाव्ये १२ अलङ्काराः (सर्गाः ) सन्ति । अस्यापरा संज्ञा महात्मगुणमञ्जूषेति वर्तते । अत्र कविना स्वगुरोः नारायणस्वामिनो जीवनवृत्तं वर्णितम् ।
### काव्यकला
मेघाव्रताचार्यस्य कवित्वस्य प्रकाशकं मुख्यतः एतस्य दयानन्ददिग्विजय-महाकाव्यं वर्तते । अत्रैव अस्य काव्यकलायाः चरमप्रकर्षोऽनुभूयते । अन्ययोः महाकाव्ययोः चरितवर्णनस्यैव प्राधान्यम् ।
मेधाव्रताचार्या वैदर्भीरीतेः कविः । चारुताऽस्य काव्यस्य विशिष्टो गुणः । सर्वेष्वेव काव्येषु भावपक्ष-कलापक्षयोः सामञ्जस्यं वर्तते । सर्वत्र शान्तरसोऽङ्गित्वेन विराजते ।
कविना प्रस्तुतं प्रकृतिचित्रणम् अतीव विशदं वर्तते । तेनास्य सूक्ष्मनिरीक्षणशक्तिः प्रतीयते । वसन्तशोभावर्णनं यथा -
:नभः प्रसन्नं सलिलं प्रसन्नं
:निशाः प्रसन्ना द्विजराजस्याः ।
:द्वयं वसन्ते रुरुचे वसन्ति
:प्रसादलक्ष्मीः प्रतिवस्तुदिव्या ।।
मेधाव्रताचार्येण प्रस्तुतं वस्तुरूपचित्रणमपि श्लाघनीयम् । टंकारा-बम्बई-दिल्यादिनगरीणं शोभाया वर्णनं सूक्ष्मतया कृतम् । अस्य वर्णनशैली हठात् चित्तम् आकर्षति । टङ्करानगर्याः वर्णनं यथा -
:कुशपुष्पवती हव्यद्रव्यौषधिसमिच्चया
:रेजे यज्ञस्थलीवेयं गोविप्रगणमण्डिता ॥
दिल्लीवर्णनं यथा –
:अर्थिसार्थहितकल्पसुवल्ली
:चत्पुरोऽमरपुरी लघुपल्ली ।
:यां श्रिता सुकृतिनी वनभिल्ली
:सा बभावनुपमा भुविं दिल्ली ॥
भावानां सरसता, वर्णनप्रसङ्गेषु यथार्थता, वैदर्भीरीतिविलासः, भाषायाः प्राञ्जलता, पदलता, पदललित्यं च मेधाव्रताचार्यस्य काव्यशैल्याः प्रमुखाः गुणाः सन्ति ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रभुदत्तशास्त्री

## कविपरिचयः
प्रभुदत्तशास्त्री (Prabhudatta Shastri) १९४९ तमे विक्रमाब्दे जनीं लब्धवान् । अयम् अलवरसमीपस्थस्य ततारपुरग्रामस्य निवासिनः शालिग्रामस्य पौत्रः । अयं मण्डावरे अधीतवान् ।
## काव्यपरिचयः
कविरयं दशसर्गात्मकं गणपतिसम्भवमहाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र गणपतिचरितं विस्तरेण उपन्यस्तम् । भारतविजयाख्यस्य अन्यस्यापि काव्यस्य उल्लेखः प्राप्यते ।
## काव्यकला
प्रभुदत्तशास्त्रिणः काव्यशैल्यां कलापक्षस्य प्राधान्यं वर्तते । कलापक्षस्य प्राधान्यादेव गणपतिसम्भवे अद्भुतकल्पनानां चमत्कारो दृश्यते । कवेः वर्णनकला अनुपमा । कस्यापि वस्तुनो वर्णने कविः अद्भुताः कल्पनाः उद्भावयति । अलवरनगरस्य वर्णनं यथा –
:तस्मिन्नलवरनावकञ्च नगरं विख्यातिमाप्तं चिरात्
:प्रत्याहारमलं बलात् स्मरयतेऽन्वेवासिनो व्याकृतेः ।
:तस्निन्नन्तर्वासितामुपगता वर्णाः स्वरा अस्वराः
:ते संयुच्य मिथोऽपि सन्ततिसमास्त्वन्ति प्रत्याहुताः ॥
यथा **अल्**प्रत्याहारे सर्वे स्वराः व्यञ्जनानि च मिलित्वा सन्ततिरिव प्रत्याहारान्तराणि सृजन्ति तथैव अलवरनगरे सर्वे ब्राह्मणादयो वर्णाः संयुज्य परिवारसमृद्धिं कुर्वन्तीति भावः ।
अपर्णेति नाम्नो विवेचनं यथा –
:यस्या लालनपालनादिसुकृतेः श्रेष्ठे कुले दानतः
:पूर्वे स्वे पितरः परेऽपि च तथाऽपर्णा भवेयुर्भवे ।
:पर्णं वा पतनं न पश्यति दिनाद्यञ्जन्मनो यत्पिता
:पश्चाच्चापि पतिः सुता भवति सा भाग्यादपर्णाह्वया ॥
गणपतिसम्भवस्य भाषा ललितललिता, परिष्कृता, रुचिरा, चमत्कारमयी च वाग्वैदग्ध्यमस्य अनुपमं वैशिष्ट्यम् । 
वाचां विदग्धतायाः कमनीयम् उदाहरणं यथा -
:प्रेष्ठे गेहिनि किं करोषि ? भवते सूपोदनौ संस्कृतौ
:तेऽपूपाशिचरतोऽर्थिता रसमयास्ते क्षीरतः संस्कृताः ।
:चन्द्रभाश्च बटाः स्वगण्डसदृशाः क्रीडन्ति दध्नि स्थिताः
:धूमस्विन्नमुखं न संस्कृतमिदं तत् किं त्वया संस्कृतम् ॥

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अयनम्

अयनं भारतीयकालगणनस्य कश्चन बिन्दुः । एकस्मिन् वर्षे द्वे अयने उत्तरायणम् दक्षिणायनम् चेति भवतः । एकस्मिन् अयने त्रयः ऋतवः सम्भवन्ति ।

*एकः **पक्षः** = १५ तिथयः ।
*एकः **मासः** = २ पक्षौ ( पूर्णिमातः अमावस्यापर्यन्तः कालः कृष्णपक्षः; अमावस्यातः  पुनः पूर्णिमापर्यन्तः कालः शुक्लपक्षः।
*एकः **ऋतुः** = २ मासौ ।
*एकम् **अयनम्** = ३ ॠतवः ।
*एकं **वर्षम्** = २ अयने ।

वर्गः:कालगणना
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पाञ्चालीरीतिः

पाञ्चालरीतिः वैदर्भीगौडीरीत्युभयात्मिका  इति कथनात् मृदुपरुषा मध्यमसमासा च भवति पाञ्चालीरीतिः । यथा –
:**	जेतुः काकतिविररुद्रनृपतेर्जैत्रप्रयाणोत्थिते **
:**	क्षेणीरेणुभरे नभस्यपि भृशं भूविभ्रमं बिभ्रति ।**
:**	जाताऽमर्त्यनदी विशङ्कटतटी दीर्घावियददीर्घिका** 
:**	गाढं गूढ्तमा च गौतमनदी पातालगङ्गायते ॥**
अत्र बन्धस्य नातिमृदुलत्वात् नातिपरुषत्वात् मध्यमसमासप्रायत्वाच्च, इयं पाञ्चालीरीतिर्भवति ।

‎

वर्गः:काव्यरीतयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शृङ्गाररसः

## व्युत्पत्तिः
गत्यर्थकात् ऋधातोः पृष्ठतः शृङ्गइत्येतस्य उपपदप्रयोगेण अण्प्रत्ययस्य योजनेन च सह शृङ्गारशब्दः निष्पन्नः भवति ।
**शृङ्गं-कामोद्रेकम् ऋच्छति-गमयति इति शृङ्गारः** इत्येतया व्युत्पत्त्या अयं शब्दः सिद्धः भवति । यः रसः सामाजिकस्य मनसि कामोद्रेकं जनयेत् सः रसः शृङ्गार इति निर्दिश्यते । 
**शृङ्गारः** रसानां राजा इति कथयन्ति ।

## शृङ्गारप्रकाशे
thumb|200px
भोजराजः स्वस्य ग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशेशृङ्गारमात्रमेव रसः इति एवं प्रतिपादयति

रसोऽभ्मानोऽहङ्कारः शृङ्गार इति गीयते ।
योऽर्थस्तस्यान्वयात् काव्यं कमनीयत्वमश्नुते ॥

अर्थः - आत्मगुणः अहङ्कारः आस्वाद्यः सन् रसः इति निर्देशं प्राप्नोति । अदृष्टशाली एव एव इदम् अनुभोक्तुम् अर्हति । सः भवति रसिकः । सः अभिमानबलेन रति-हास-क्रोधादीन् भावान् अनुभवति । अहङ्कारः रसिकम् अनुभवस्य शृङ्गं नाम शिखरं प्रति प्रापयति इत्यतः शृङ्गारमात्रमेव रसः इति व्युत्पत्तिवैचित्र्येण विचारशक्त्या च प्रतिपादयति । किन्तु अनेके जनाः इदं नानुमोदयन्ति ।

## नाट्यशास्त्रे
**शृङ्गारः रतिस्थायिभावप्रभवः** इति शृङ्गाररसस्य परिचयं करोति भरतमुनिः । अयम् उज्ज्वलवेषेण युक्तः भवति । स्त्री-पुरुषहेतुकश्च भवति ।

## सङ्गीतरत्नाकरे दशरूपके च
thumb|200px
सङ्गीतरत्नाकरे धनञ्जयरचिते दशरूपके च शृङ्गारस्य परिचयः एवमस्ति - शृङ्गारः नवरसेषु आदिमः जनप्रियश्च । 
स्त्री पुंसयोरुत्तमयोः यूनोः पूर्णं सुबोधया ।
प्रारम्भात् फलपर्यन्तव्यापिनी स्मरसम्भृता ॥
संविदोरैक्यसम्पत्या क्रीडात्र स्थायिनी रतिः । (सङ्गीतरत्नाकरः)
रम्यदेश-कला-काल-वेष-भोगादिसेवनैः ।
प्रहृष्यमाणः शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितः ॥ (दशरूपकम्)
अर्थः - सुन्दरदेश-कला-वेष-भोगादीनां द्वारा परस्परम् अनुरक्तयोः युवक-युवत्योः जायमानः प्रमोदात्मकः भावः एव रतिः । स्त्रीपुरुषयोः परस्परं प्रेम एव रतिः । अनया रतिस्थाय्या जायमानः रसः एव शृङ्गाररसः । तन्नाम आलम्बन-उद्दीपनादिभिः विभावैः उदयमानैः आलिङ्गनालोकनादिभिः विविधैः अनुभावैः युक्ताः रोमाञ्चनादयः स्थायिभावाः उत्पद्यन्ते । 
श्रृङ्गारस्य रतिः स्यायिभावः भवति । नायकयोः र्हृदये जायमानस्संभोगविषयकः  इच्छा विशेषः रतिः । स्त्री पुंसयोरन्योन्याऽऽलम्बनकः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिरिति रसगङ्गाधरो निर्वक्ति । इयं रतिः रङ्कुर-पल्लव- कलिका –प्रसून-फल-भोगावस्थासु क्रमशो प्रेम –मान- प्रणय –स्नेह- राग- अनुरागनामभिर्व्यवह्रियते । आसु अष्टासु अवस्थासु आद्याः पञ्चावस्थाः पूर्वरागे षष्ठावस्था सम्भोगे च सम्भवति । प्रथमं नायिकायां रतेः प्रादुर्भावः पश्चात्तदिङ्गितैर्नायकस्य अनुरागः अनन्तरं तयोस्संयोगः इति क्रमेण वर्णनं निसर्गरमणीयमिति रुद्रटः प्रोवाच ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Sringara  - a Knol article elaborating on the subject

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
हास्यरसः

thumb
हास्यस्य हासः स्थायिभावो भवति । अतिविकृतानां नटादीनामाकाराऽऽलापचेष्टितादीनां दर्शनादिभिर्जायमानो मनोविकासो हासः । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्माविकासाख्यो हासः इति रसगङ्गाधरे वर्णितम्। हसे धातुना उत्पन्नं हासनम् इति पदम् । न्यत् प्रत्ययस्य योगात् "हास्य(म्)” पदम् उत्पन्नम् अस्ति। हास्यरसस्य विषये साहित्यदर्पणकारस्य अभिप्रायः एवम् अस्ति, 
**विकृताकारवाग्वेषचेश्टादेः कुहकाद् भवेत्।**
**हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः॥**
भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे "हास्योनाम हासस्थायिभावात्मकः” इत्युक्त्वा, द्विविधश्चायम् आत्मस्थः परस्थश्च। यदा स्वयं हसति तदा आत्मस्थः, यदा तु परं हासयति तदा परस्थः” इति, निरूपितवान् अस्ति। विदूषकः नाटके स्वयं हस्ति तर्हि आत्मस्थः इति। राज्ञीनां हासनावसरे परस्थः इति अभिनवगुप्तः स्वव्याख्याने निरूपितवान् अस्ति। वेषालङ्कारवाग्गमनादीनां विकारेण, व्यत्यासेनच हासस्थायिभावः उत्पाद्यते। समनन्तरं हास्यरसोत्पत्तिः सम्भविष्यति। 
## प्रकाराः
हास्यत्रिविधं भवति।
*उत्तमः
*मध्यमः 
*अधमः           
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*International Society for Humor Studies 

वर्गः:काव्यरसाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पक्षौ

भारतीयकालगणनायाः कश्चन अंशः पक्षः अस्ति । कस्यचिदपि मासस्य अर्धभागः एकः पक्षः भवति । अतः मासे द्वौ पक्षौ स्तः । पक्षः इत्यस्य अर्थः खगानां उड्ड्यनसहायौ द्वौ व्यजनसदृशौ इति । अत्रापि कालस्य गतिः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां भवति  इति । मासैकस्मिन् विद्यमानौ तौ पक्षौ यथा..
:* शुक्लपक्षः ।
:* कृष्णपक्षः ।
अमावास्यातिथितः  पूर्णिमातिथिपर्यन्तं प्रतिदिवसं चन्द्रः क्रमेण वर्धते अयं कालः शुक्लपक्षः । पूर्णिमातः प्रतिदिवसं चन्द्रः क्षीयते एषः कालः कृष्णपक्षः भवति ।

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ऋतुः

**ऋतुः** वर्षस्य कश्चित् कालखण्डः यस्मिन् वातावरणं निश्चितप्रकारकं भवति । समग्रवर्षस्य कालः षट्सु ऋतुषु विभक्तः । मासद्वयस्य कालः एकस्य ऋतुसमयः भवति । ऋतवः षट्सङ्ख्यकाः । यथा- ग्रीष्मः, वर्षाः, शरत्, हेमन्तः, शिशिरः, वसन्तः । ऋतुः पुंल्लिङ्गशब्दः वर्तते ।

* ग्रीष्मर्तुः । सूर्यः तीव्रं तपति । नद्यादिषु जलं शुष्यति । दिवावर्धते । जनाः तापमनुभवन्ति ।
* वर्षर्तुः । मेघाः वर्षन्ति । पर्वताः शितलाः भवन्ति । नद्यादयः जलपूरिताः भवन्ति । भूमिः सस्यश्यामला जायते । कर्षकाः नन्दन्ति । आश्वयुजकार्तिकयोः
* शरदृतुः । आकाशः निर्मलःभवति मेघाः निर्जलाः सञ्चरन्ति । चन्द्रिका विशदा भवति । मार्गाः पङ्करहिताः भवन्ति । मार्गशीर्षपुष्ययोः
* हेमन्तर्तुः । रात्रिः वर्धते । सूर्यः मन्दं तपति । विस्तारेण हिमं पतति । सलिलं शीतलतरं भवति वायुः अतिशितः वाति । माघफाल्गुणयोः 
 
* शिशिरर्तुः । वृक्षेभ्यः पर्णानि पतन्ति । सस्यानि फलन्ति । शीतं अधिकतरं भवति ।
* वसन्तर्तुः । वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । कोकिलाः कूजन्ति । मधुपाः मधु पिबन्ति । उपवनानि शोभन्ते ।

## ऋतुमासानां तुलना 
## इमान्यपि दृश्यताम्
* ऋतुचर्या  

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
करुणरसः

करुणस्य शोकः स्थायिभावो भवति ।  इष्टजनविराहदिभिर्हृदये जायमानं दुःखं शोक उच्यते । आदिशब्देनाऽत्र विनाशशापक्लेशबन्धनव्यसनप्रभृतयो ग्राह्याः । 
"एको रसः करुण एव"- इति भवभूतिः उत्तररामचरिते करुणरसस्य महत्त्वं वर्णयति ।

**पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मावैकल्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषश्शोकः** इति रसगङ्गाधरे स्पष्टीकृतम्। विक्षेपार्थे, "कृ”धातौ 'उनन्’ आदेशे अच् प्रत्यये "करुण" शब्दस्योत्पत्तिः सम्भवति। 
ईप्सितस्य नाशोभूत्वा, अनिष्टप्राप्तेः वर्णनात् करुणरसस्य प्रादुर्भावः भवति। अस्य रसस्य वर्णनं भरतः एवं स्पष्टीकरोति।

**“इष्टवधदर्शनाद्यप्रियववचनस्य संश्रावाद्वापि।**
**एभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति॥** इति॥

कष्टेस्थितान् दृष्ट्वा, कदाचित् दुःखवशात्, वेदनायाः प्रभावात्, इष्टजनस्य वियोगात्, सम्पत्तिनाशादीनां दर्शनेन उत श्रवणेन वा सात्विकभावः उत्पत्स्यते. अनेन दैन्य, आलस्य, आवेग, विषादः, जडः, उन्मादः चिन्ता इत्यादि व्यभिचारिभावैः शोकस्थायिभावः करुणरसः भवति। त्यागः, आर्तता, दीनता इत्यादयः करुणरसकारकाः भवन्ति। निर्वेदः, ग्लानिः, चिन्ता, मोहः, अश्रु, वैवर्ण्यादयः करुणरसस्य पूरकाः भवन्ति। अस्य करुणरसस्य विभावाः विरहतापः, निर्धनिकता, मरणमित्यादयः भवन्ति। अनुभावाः शोकः, पिपासा, वर्णव्यत्यासादयः भवन्ति। अन्ततः गत्वा इष्टवियोगः उत अनिष्टसंयोगः एव करुणरसः भवति।

करुणरसप्रतिपादकाः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य तोडिरागः, आसावरिरागः, शिवरञ्जनीरागः इत्यादयाः रागाः भवन्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* करुणरसः 

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वीररसः

वीरस्योत्साहः स्थायिभावो भवति । लोकोत्तरेषु कार्येषु क्रियमाणः स्थेयान् प्रयत्नःउत्साह उच्यते । ‘पर पराक्रम दानादि स्मृति जन्मा, औन्नत्याख्य श्चित्तवृत्ति विशेष उत्साह’ इति रसगङ्गाधरः। वीर् धातोः अच् प्रत्यये कृते “वीर” शब्दस्य उत्पत्तिः। वीररसस्य स्थायीभावः उत्साहः भवति। उत्साहः उदात्तानां स्वभावः भवति। सर्वदा युद्धाभिमुखिकरणम् इति नास्ति। त्यागे, सन्मार्गे, परोपकारादिषु प्रवृत्तिः भवेत्। “वीरो नाम उत्तमप्रकृतिकः उत्साहस्थायिभावात्मकः” इति, भरतमुनिः स्व नाट्यशास्त्रे वीररसस्य निरूपणम् कुर्वन् श्लोकमेकम् अकथयत्। तद्यथा,
**उत्साहोऽध्यवसायादविषादित्वादविस्मयमोहात्।**
**विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति॥**    
## विभागः
साहित्यदर्पणकारः वीररसः चतुर्धाविभक्तः इति निरूपयति। तद्यथा, 
**स च दानधर्मयुद्धैः दयया च समन्वितः समन्वितः चतुर्धा**
*दानम्
*धर्मः
*युद्धम्
*दया
*दानवीरः – कस्यचित् समीपं गत्वा याचनां कुर्मः। तदा परस्मिन् क्षणे सः दानं करोति चेत् तदेव दानवीरस्य लक्षणम् इति।    
*दयावीरः – परस्य इति विनाभेदेन, समयासमयस्य विनालोचनेन सर्वदा दयान्तःकरणः यः सः दयावीरः इति।
*युद्धवीरः – स्वजीवनमलक्षीकृत्य युद्धकरणे यदि वीरप्रवृत्तिः यस्य भवति सः युद्धवीरः इति। 
*धर्मवीरः – केवलं स्वधर्मप्रवृत्तिः यस्य भवति सः धर्मवीरः इति।
असुरवीरः, लोभवीरः, इत्यादि उपभेदाः अपि सन्ति। 
बिलहरि, अठाण, केदार, गुणकलि इत्यादि रागाः वीररसप्रधानरागाः भवन्ति।

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निमेषः

अयं भारतीयकालमानस्य कश्चन लघुबिन्दुः अस्ति । मनवस्य अक्षिणी सहजतया स्पन्देते । अयं स्पन्दनकालः निमेषः इति उच्यते । तन्नाम अक्ष्णोः पक्ष्म्नोः निमीलनस्य उन्मीलनस्य वा कालः इत्यर्थः ।सुराणाम् अक्षिस्पन्दनं नास्ति अतः तान् अनिमेषाः इति वदामः । 
  
*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयः अणुः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणवः, यः सैकिण्ड् इत्यस्य १/१६८७.५ भागः ।
*एका **वेधा**  =१०० त्रुटयः।
*एका **लावा**  = ३ वेधाः।
*एकः **निमेषः** = ३ लावाः, अक्षिपटलस्य सहजनिमीलनोन्मूलनकालः ।

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बीभत्सरसः

बीभत्सस्य जुगुप्सा स्थायिभावो भवति । पदार्थेषु दोषदर्शनादिभिर्जायमाना चित्तसङ्कोचात्मिका जुगुप्सा । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा इति रसगङ्गाधरमतम् । बन्धनार्थक "बध" धातोः पित्तविकारार्थे  सन् तथा अच् प्रत्यये कृते बीभत्सरूपं सिध्यति। साहित्यदर्पणकारः साहित्यदर्पणे अमुम् रसम् एवं निरूपितवान् अस्ति, 
**जुगुप्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः।** 
**नीलवर्णो महाकालो दैवतोऽयमुदाहृत॥ इति।**
भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे बीभत्सरसस्य विषये एवं नीरुपितवान् अस्ति, **अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सा स्थायिभावात्मकः** इति। एवम् उक्त्वा समनन्तरमेव बीभत्सरसस्य उत्पत्तिविषये श्लोकः एवम् अस्ति,
**अनभिमतदर्शनेनच गन्धरसस्पर्षशब्ददोषैश्च।**
**उद्वेजनैश्च बहुभिः बीभत्सरसः समुद्भवति।।** इति। 
स्वाभाविकतया, शारीरिकदोषवशात्, अप्रियस्य वस्तुद्वारा, निषिद्धः उत मलिनपदार्थाद्वा जिगुप्सा नाम स्थायिभावः उत्पत्स्यते। ततः बीभत्सरसः उत्पद्यते। वमनव्रणादयः आलम्बनविभावाः भवन्ति। दुर्गन्धक्रिमिकीटादयः उद्दीपनविभावाः भवन्ति। शरीरसङ्कोचः, नासाच्छादनादयः अनुभावाः भवन्ति। कम्प, वैवर्णादयः सात्विकाः भवन्ति। दोहः, अपस्मारः, आवेगः, शङ्कादयः व्यभिचारीभावाः भवन्ति। एतैः जिगुप्सा नाम स्थायिभावः उत्पत्स्यते। स्थायिभावः यदा पक्वं भवति तदा बीभत्सः भवति। अस्य रसस्य अधिदेवः "महाकालः”।

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्षणम्

‘क्षणम्’ भारतस्य कालगणनानुगुणं कलगणनस्य कश्चित् लघुबिन्धुः । लोकव्यवहारे क्षणं नाम केषाञ्चन निमेषानां विश्रान्तिकालः इत्येव अस्ति । किन्तु क्षणं तु आधुनिकलालगणसस्य ६०सेकेण्ड्स् कालः भवति ।

==मूलम्== आलू

==अन्यार्थ== आलु

## सम्बद्धशब्दाः
## अन्यभारतीयभाषासु निकटतमशब्दाः
वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वेधः

अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति । अतिलघुकालावधितः एकवर्षपर्यन्तः कालः अत्र निरूपितः ।
*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयः अणुः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणवः, यः सैकिण्ड् इत्यस्य १/१६८७.५ भागः ।
*एका **वेधा**  =१०० त्रुटयः।
*एका **लावा**  = ३ वेधाः।
*एकः **निमेषः** = ३ लावाः, अक्षिपटलस्य सहजनिमीलनोन्मूलनकालः ।
*एकं **क्षणम्**  = ३ निमेषाः।
*एका **काष्ठा** = ५ क्षणानि = ८ सैकिण्ड्स् ।
*एकं **लघु** =१५ काष्ठाः = २ मिनिट्स्। 
*एका **नाड़ी** (यस्य दण्डः इत्यपि वदन्ति ।)   = १५ लघूनि   
*एकः **मुहूर्तः** = २ दण्डौ ।
*एकः **यामः** (दिनस्य अथवा रात्रेः पादभागः) = ६ अथवा ७ मुहूर्ताः   । 
*एकं **दिनम्** अथवा एका **रात्रिः** = ४ यामाः अथवा **प्रहराः**

### ऊष्णकटिबन्धीयं मापनम्
*एकः **यामः** = ७.५ घट्यः।
*अर्धदिवसः (दिनम् अथवा रात्रिः) = ८ यामाः ।
*एकम् **अहोरात्रम्** = नाक्षत्रीयः दिवसः (यः सूर्योदयात् आरब्धः भवति ।)
*एका **तिथिः** अयं समयः यस्मिन् सूर्यचन्द्रयोः मध्यस्य देशान्तरीयः कोणः द्वादशांशाः वर्धते । तिथयः दिवसस्य (२४होराः) कस्मिन् अपि समये आरब्धाः भवन्ति । अपि च    कस्याशित् अपि तिथेः अवधिः १९ तः २० घण्टापर्यन्तं भवति ।   
*एकः **पक्षः** = १५ तिथयः ।
*एकः **मासः** = २ पक्षौ ( पूर्णिमातः अमावस्यापर्यन्तः कालः कृष्णपक्षः; अमावस्यातः  पुनः पूर्णिमापर्यन्तः कालः शुक्लपक्षः।
*एकः **ॠतुः** = २ मासौ ।
*एकम् **अयनम्** = ३ ॠतवः ।
*एकं **वर्षम्** = २ अयने ।

## बाह्यानुबन्धाः
http://www.sanskrit.org/www/Astronomy/HinduCalendar.html 
http://vedabase.net/sb/3/11/6/en1 

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया