open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पम्प

**पम्पः** (Pampa) कन्नडभाषायाः "आदिमहाकविः" इति प्रसिद्धः। 'आदिपुराणं', 'विक्रमर्जुनविजयम्' इत्येतयोः द्वयोः ग्रन्थयोः कर्ता। गद्य-पद्य- मिश्रित चम्पूशैल्या कृतीः रचितवान् । आदिकविरिति प्रख्यातः पम्पः कन्नडस्य रत्नत्रये अन्यतमः। पम्पं युगप्रवर्तकः इति कन्नडजनाः आदरेण कथयन्ति । तस्य कालं ’पम्पयुगः’ इति घोषितवन्तः ।

## **पूर्वाश्रमः**
पम्पः गदगसमीपे अण्णिगेरिग्रामे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य मातापितरौ अब्बलब्बे भीमप्पय्य नामकौ । क्रि. श. ९३५तः ९५५ पर्यन्तं शासनं कृतवतः वेमुलवाडचालुक्यवंशीयस्य राज्ञः द्वितीय- अरिकेसरिणः आश्रये पम्पः आसीत् । पम्पस्य पूर्वजाः वेङ्गिमण्डलस्थाः । वेङ्गिमण्डलं कृष्णा-गोदावरीनद्योः मध्ये आसीत् । अस्मिन् प्रदेशे स्थितेषु सप्तग्रामेषु वेङिपळु इति कश्चन प्रसिद्धः अग्रहारः अस्ति । तत्र जमदग्निपञ्चार्षेयप्रवरस्थः श्रीवत्सगोत्रोद्भवः पम्पः। माधवसोमयाजिः पम्पस्य पूर्विकः इति ज्ञायते । एषः पम्पस्य प्रपितामहस्य पिता । माधवसोमयाजेः पुत्रः अभिमानचन्द्रः । एषः गुण्टूरुसमीपे गुण्डिकळग्रामस्य निडुगुन्दिनामके अग्रहारे आसीत् । पम्पस्य प्रपितामहस्य अभिमानचन्द्रस्य पुत्रः कोमरय्यः । एतस्य काले कुटुम्बस्थाः उत्तरकन्नडप्रदेशस्य बनवासिक्षेत्रं प्रति स्थानान्तरिताः । कोमरय्यः पम्पस्य पितामहः । तस्य पुत्रः भीमप्पय्यः । भीमप्पय्यस्य भार्या अण्णिगेरिपुरोहितसिङ्घस्य पौत्री । पम्पः एतयोः पुत्रः । जिनवल्लभः पम्पस्य अनुजः । पम्पस्य पिता भिमप्पय्यः यज्ञयागादीनां हिंसां विरुध्य जैनमतं स्वीकृतवान् । देवेन्द्रमुनिः पम्पस्य गुरुः ।

## **जीवनम्**
पम्पः 'देशी' 'मार्गः' इति शैलीभ्यां कृतीः रचितवान् । संस्कृतसाहित्यसदृशस्य 'मार्गः' इति, शुद्धकन्नडसदृशं 'देशी'  इति कथ्यते। कृतिरचनयाः काले पम्पः अरिकेसर्याः सेनानायकः आसीत् इति ऊहा अस्ति । सः पराक्रमी, युद्धनिपुणः च आसीत् । कन्नडभाषायां परिणितः । स्वस्य देशप्रेम दर्शयितुं पम्पः " आरङ्कुशविट्टोडं नेनेवुदेन्न मनं बनवासिदेशम् " इति मातृभूमिं बहुधा श्लाघितवान् अस्ति। पम्पः पुलिगेरेतिरुळ्गन्नडशैल्या कव्यं अरचयत् । सः आदिपुराणं क्रि. श. ९४१- ४२तमे वर्षे अरचयत् । एतत् गुणसेनाचार्यस्य पूर्वपुराणे आगतस्य प्रथमजैनतीर्थङ्करस्य वृषभनाथस्य कथां वदति । पम्पस्य अपराकृतिः 'विक्रमार्जुनविजयं' महाभारतस्य कथां निरूपयति । व्यासस्य महाभारत -कथां प्रादेशिकभाषया, देशीयगुणान् मेलयित्वा रचिता प्रथमा कृतिः एषा । "व्यासमुनीन्द्ररुद्रवचनामृतवार्दिनीसुवें कवि व्यसनेम्ब गर्वमेनगिल्ल" इति कन्नडभाष्या विनयपूर्वकम् उक्तवान् अस्ति। तस्य अश्रयदातारम् अरिकेसरिणम् अर्जुनेन सह तोलयित्वा तमेव कथानायकं कृतवान् । तस्य कृतिषु विद्यमानान् विचारान्  तथा तस्य अनुजेन कुर्क्याल्-ग्रामे स्थापितेन शिलाशासनेन च एतावत् विवरणं ज्ञायते । नागराजकविः "पसरिप कन्नडक्कोडेयनोर्वने सत्कवि पम्पनागवं" इति पम्पं श्लाघितवान् । "एं कलियो, सत्कवियो? कवितागुणार्णभवं " इति अपि पम्पं श्लाघितवन्तः सन्ति । पम्पस्य द्वे कृती प्राचीनकन्नडस्य काव्यरचनायाः क्रमे अतिव प्रभावं जनितवन्तौ । पुराणेतिहासं काव्ये योजयितुं पम्पस्य काव्यानि आदर्शरूपेण सन्ति। स्वभाषाविषये " हितमितमृदुवचनयुक्तम्" इति पम्पः उक्तवान्  अस्ति। एतस्य शास्त्रीयकवेः स्वकृतिषु प्रकटितान् आशयान्, उपयुक्तानि रूपकाणि आधुनिककन्नडसाहित्यकृतिनाम् उपरि नितरां प्रभावान् अजनयन् ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
आण्डिस्

अण्डिस्-पर्वतम् दक्षिणामेरिकायाम् अस्ति। अमेसोन्-नदी अपि अस्मात् एव उद्भवति। अस्मिन् पर्वते अनेके वनानि सन्ति। चिन्चोना वृक्षात् शितज्वरभेषजम् लभते। वनेषु शृगालाः ल्लामा-उष्ट्राः मञ्जुगमनाः, वैनतेयाः इत्यादयः पशुपक्षिणः वसन्ति।

वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
ऍमज़ॉन नदी

image of the mouth of the Amazon river]]
अमेज़ॉन् एका विशाला नदी अस्ति। अस्याः तिरे वृष्टिवनौघाः सन्ति। अस्याम् मकरझषसर्पादयः पशवः वसन्ति। सा पर्वतात् अट्लाण्टिक्-सागरपर्यन्तम् ६८००कि मी वहति।

वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नील्-नदी

नैल् भूम्याः दीर्घतमा नदी अस्ति। सा विक्टोरिया सरोवरात् उद्भूय मेडिटरेनियन्-सागरम् वहति। ईजिप्ट्-देशे अनेके नगराणि अस्याः तीरे सन्ति। सूच्यग्रस्तम्भाः अपि अस्याः समीपे ऎव सन्ति। तया विना ईजिप्ट् मरुः भविष्यति। अस्याम् मकराः, बकाः, मत्स्याः च वसन्ति।

Image:BlueNileCFalls.jpg|The Waterfalls of the Blue Nile
Image:Dhows on the Nile.jpg|A dhow crossing the Nile near to Aswan
Image:Nile aswan.jpg|The Nile, at Aswan
Image:Vallee fertile du Nil a Louxor.jpg|The Nile, at the height of Luxor

वर्गः:विदेशीयाः नद्यः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कुतुब् मिनार्

कुतुब् समुच्चये अन्तर्भवति **कुतुब् मिनार्** अपि । देहल्यां स्थितम् अत्यन्तं प्रेक्षणीयं प्रमुखं च स्थानम् एतत्।  अस्य शिखरस्य निर्माणकार्यम् आरब्धवान् गुलामवंशस्य प्रथमः शासकः कुतबुद्दीन् ऐबकः। तस्य उत्तराधिकारी इल्तुमिशः , तदनन्तरम् आगताः अल्लावुद्दीन् खिल्जिप्रभृतयः शासकाः च अधिकान् अट्टान् निर्माय तस्य भ्वनस्य औन्नत्यं वर्धितवन्तः। कुतुबमिनार् ७२.५ मी. औन्नत्ययुतम् । तस्य भूतलव्यासः १४.३ मीटर्विशालः अन्तिमाट्ट्ः २.७ मीटर् -उन्नतः अस्ति । अस्य मुखद्वारम् ‘अलैगेट्’ इति उच्यते । एतस्य निर्माता अस्ति  अल्लावुद्दीनखिल्जिः । वृत्ताकारकम् एतत् मुखद्वारं रक्तशिलाभिः, अलङ्कृतमणिशिलाभिः, शिलाजवनिकाजालैः, कलाकृतिभिः च शोभते । टर्किशकलाविदः एतत् निर्मितवन्तः सन्ति । अल्लावुद्दीन्खिल्जिः सङ्कल्पितवान् आसीत् यत् ‘अमैमिनार्’ निर्मातव्यम् इति, यच्च औन्नत्येन कुतुबमिनारस्य अपेक्षया द्विगुणितं स्यात् इति । किन्तु तस्य मरणात् निर्माणकार्यम् अर्धे एव स्थगितं जातम् ।२४.५ मीटरुन्नतः प्रथमः अट्टः निष्प्रयोजकः जातः अस्ति ।

## विशिष्टस्तम्भः
कुतुबसमुच्चयस्थः अयसः स्तम्भः जगतः अपूवं धातुशोधनकौतुकं वर्तते । विशिष्टेन असंस्कृत-अयसा निर्मितः अयं स्तम्भः आ १६०० वर्षेभ्यः अयस्किट्टजीर्णतादिकं विना स्थितः अस्ति । सप्तमीटरौन्नत्ययुतः अयं स्तम्भः द्वितीयचन्द्रगुप्तविक्रमादित्येन (३७५-४१४) स्थापितः । यः पृष्ठभागो प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यां स्तम्भम् एतम् आलिङ्गितुं शक्नुयात् तस्य अभिलाषः सिद्धयेत् इति विश्वसन्ति जनाः ।
इण्डो -इस्लामिक्शिल्पकलायाः प्रमुखम् उदाहरणम् अस्ति अयं समुच्चयः इति वदन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९९३ तमे वर्षे कुतुब् मिनार् समुच्चयः जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन घोषितः अस्ति ।

## गमनपथः
कुतुबमिनारभवनं देहल्यां दक्षिणभागे ९-१० मैलदूरे (१५ किलोमीटरम्) अस्ति । १२०० तमे वर्षे कुतुबुद्दीनः ऐकः(गुलामवंशीयः) एतस्य भवनस्य निर्माणम् आरब्धवान् । एतस्य औन्नत्यं २३९ पादमितम् अस्ति । पञ्च अट्टाः सन्ति एतस्मिन् ।३७८ सोपानानि सन्ति अत्र ।
एतत् भवनं रक्तवर्णईयया सङ्गमरमर शिलया निर्मितम् अस्ति । प्रथमाट्टस्य भित्तौ २० अलङ्कारपङ्कयः सन्ति । तासु प्रथमा गोलाकारा, द्वितीया कोणाकारा । एवमेव अन्याः अपि पङ्कयः ।द्वितीये स्तरे तु सर्वाः अलङ्कारपङ्कयाः गोलाकाराः एव । तृतीयाट्टे स्थिताः ताः कोणाकाराः । तदुपरि स्थितयोः अटटयोः भित्तिः तु सामान्या । तन्नाम अलङ्कारपङ्किरहिता । फिरोजशाहः एतत्  भवनं नर्मितवान् इति श्रूयते । एतस्य प्रत्यट्टं चन्द्र्शाला अस्ति । एतस्य शिखरे किरीटसद्दशी काचित् रचना आसीत् इति शॄयते । किन्तु १८०३ तमे वर्षे जातस्य भूकम्पस्य कारणतः सा अधः अपतत् ।
कुतुबमिनारभवनात् अनतिदूरे एव चतुर्थशतकीयह् कश्चन लोहस्तम्भः अस्ति । एतस्य परिधिः १३ पादमितः । औन्नत्यं च २३.८ पादमितम् । एतस्य उपरि चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य प्रशंसावचनानि उत्कीर्णानि सन्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
* कुतुब् मिनार् अभिनतभवनम्  - टि.सि.एन्.वार्ताः। 
* कुव्वात् अलिस्लाम् स्मारकम्
* कुतुब् मिनार् रात्रिदृश्यम् । 
* कुतुब् मिनारस्य उपग्रहात् चित्रम् । दीर्घच्छायया ज्ञतुं शक्यते
* कुतुब् मिनार्  
* मिनारस्य अवतारणसाध्यचित्रम्।
* Eugene Clutterbuck Impey इत्यनेन कृतम् १९शतकस्य छायाचित्रम् ।
* स्वयं शोषणमिश्रधातुः: विशिष्टः कुतुब् अयस्तम्भः।

मिनार्, कुतुब्
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रक्तदुर्गम्

अस्माकं देशस्य प्रसिद्धासु भवनरचनासु देहलीस्थं **रक्तदुर्गम्** अस्ति प्रमुखम् । एतत् मोगलनां वैभवस्य द्योतकम् अस्ति । शाहजहानः एतस्य निर्माणं करितवान् । १६३९ तमे वर्षे एतस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् । नवानां वर्षणाम् अनन्तरं, तन्नाम् १६४८ तमे वर्षे, शाहजहानः महता वैभवेन एतत् दुर्गं प्रविष्टवान् वासाय ।

रक्तदुर्गं देहलीराज्ये आग्रानगरस्य समीपे अस्ति । 'प्रसिद्धताजमहल्’तः सार्ध द्वे कि.मि दूरे अस्ति । रक्तदुर्गम् (लालखिला) वास्तविकतया दुर्गैः आवृतम् प्रासादनगरम् इति आह्वातुं शक्यते ।

## इतिहास
षोडषतमे शतमानस्य अन्ते अक्बरस्य काले मोघलवंशीयाः एतत् दुर्गम् लूदीवंशात् अलभन् । अक्बरः स्वराज्यपरिपालनसमये राजधानीं देहलीतः आग्रां प्रति परिवर्तितवान् । अनेन आग्रा नगरम् अधिकसंपन्नं संजातम् । अक्बरः सामान्यतः दुर्ग-सौधादिकं रक्तवर्णाश्मभिः निर्माययति स्म, च रक्तदुर्गेऽपि अस्य प्रभावं दृष्टुं शक्यते । रक्तदुर्गम् न केवलम् दुर्गत्वेन अपितु राज्ञाम् एवं तेषां दाराणाम् निवासत्वेनापि उपयोगः आरब्धः । रक्तदुर्गस्य इदानींतनरुपम् अक्बरस्य प्रपौत्रः षाअजानस्य काले प्राप्तम् । षाजहानस्य काले शिल्पकलायाम् श्वेतामृतशिलाम् अधिकतया उपयुज्यन्ते स्म (उदाहरणार्थम् - ताजमहल्) । षाहाजानः अत्रत्य केषाञ्चनसौधान् नाशयित्वा स्वकीयसौधाः निर्मितवान्  । अनन्तरवर्षेषु षाजहानस्य पुत्रः औरङ्गजेबः षाहजहानम् अस्मिन्नेव रक्कदुर्गे बन्धितवान् अपि । षाजहानः अस्मिन्नेव रक्तदुर्गे 'मुसम्मुन् बुर्ज' नामके गोपुरे इति मृतवान् इति भावयन्ति । एषःअमृतशिलायाम् निर्मितः । (*ताजमहल्*) ताजसौधानस्य अद्भुतम् दृश्यम् अस्मात् सौधात् सम्यक् दृश्यते ।

## रक्तदुर्गस्य चित्रणम्
रक्तदुर्गस्य प्रवेशद्वारद्वयम् अस्ति । पश्चिमीयेन मार्गेण जनाः प्रविशन्ति । लाहोरद्वारम् इति एतस्य नाम । राजभवनस्य मुखद्वारे भेरीगृहम् अस्ति । एतत् शिलया सिकताभिः च निर्मितं भवनम् । एतस्य अभिमुखम् एकत्र 'हरिततृणाङ्गणम् (लान् )अस्ति, अपरत्र आस्थानभवनम् अस्ति ।

आस्थानभवनस्य पूर्वभागे सिंहासनं भवति स्म पूर्वम् । आस्थानभवनस्य पृष्ठभागे रङ्गमन्दिरस्य मध्ये सङ्गमरमरशिलया निर्मितः कुण्डः भवति । एत्स्य अधोभागाः पद्माकारेण रमणीयतया निर्मितः अस्ति । रङ्गमन्दिरस्य पार्श्वे ममताज्मद्निरम् अस्ति । एतत् काचकमन्दिरम् इत्यपि निर्दिश्यते । रङ्गमन्दिरस्य उत्तरस्यां दिशि 'महिलाखास्’ भवनम् स्ति । एअत्स्य भ्वनस्य पार्श्वे एव किञ्चन गोलभवनम् अस्ति । इतः उत्तरस्यां दिशि गतं चेत् आन्तरङ्गिकभवनं प्राप्यते । गजत्प्रसिद्धं मयूरसिंहसनम अत्रैव भवति स्म ।

आन्तरङ्गिकभवनस्य उत्तरभागो राजपरिवारीयाणां स्नानगॄहाणि द्दश्यन्ते । स्नानगृहाणां पार्श्वे एव् 'मोतीमसजिद्’ अस्ति  । औरङ्गजेबः एतत् सङ्गमामरशिलया निर्मापितवान् । एतस्य अन्यस्मिन् पार्श्वे उद्यानं, सरोवरः च द्दश्येते । तौ उभयतः सङ्गमरमरमण्डपे द्दश्येते । तौ उभयतः सङ्गमरमरमण्डपे द्दश्येते । उद्यानस्य मध्ये एव द्वितीयेन बहादुरशाहेन गते शतके सिकताभिः शिलाभिः च  निर्मापितं भवनं  दृश्यते ।

## बाह्यानुबन्धाः
*देहल्याः रक्तदुर्गः 
*रक्तदुर्गस्य चित्राणि 
*भारतस्य देहली/एन्.सि.आर्.दर्शनीयस्थानानि 
*देहलीप्रवासोद्यमः 

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुकर्कटीफलम्

thumb|right|150px|वृक्षे दृस्यमानानि पक्वानि अपक्वानि च मधुकर्कटीफलानि
thumb|left|150px|मधुकर्कटीवृक्षः, पुष्पं, कर्तितं फलं, बीजं चापि

एतत् **मधुकर्कटीफलम्** अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मधुकर्कटी आङ्ग्लभाषायां Carica papaya इति उच्यते । कदली इव **मधुकर्कटी** अपि शलाटुदशायां शाकत्वेन उपयुज्यते । किन्तु सा एव यदा पक्वा भवति तदा तु फलायते । मधुकर्कटीसस्यं क्रान्तिवलयभूमौ प्रायः सर्वत्र वर्धते । भारते तु सर्वत्र दृश्यते एतत् । मधुकर्कट्यां बहवः औषधीयगुणाः सन्ति । यदा सस्यछेदः क्रियते तदा एतस्मात् सस्यात् श्वेतः द्रवविशेषः निर्गच्छति । फलदशायाम् एषः द्रवविशेषांशः सान्द्ररुपेण सङ्गृहीतः भवति ।
thumb|200px|left|मधुकर्कटीम् उपयुज्य निर्मितं फलरसायनम्
thumb|200px|right|मधुकर्कटीसस्यम्

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मधुकर्कटीफलस्य स्वभावः 
:१. मधुकर्कटीफले पपेननामकः अंशः यथा, तथा ’ए’जीवसत्त्वम् अपि आधिक्येन भवति ।
:२. मधुकर्कटी वर्धमानानां बालानां कृते उत्तमः आहारः एषः ।
:३. पक्वतादशायां मधुकर्कटी जीवसत्त्वस्य आकरः भवति ।
:४. पक्वायाः मधुकर्कटयाः खादनेन भवन्ति बहवो लाभाः । मधुकर्कटी मलबद्धतां यथा तथा अतिसारमपि निवारयति ।
:५. एषा मधुकर्कटी क्षुधावर्धिका अपि ।
:६. अल्पाहारस्य अर्धघण्टातः पूर्वं यदि प्रतिदिनं मधुकर्कटी सेव्येत, तर्हि रक्तचापपीडा निगृहीता भवेत् निश्चयेन ।

‎

वर्गः:फलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दुर्गापूजा

पश्चिमवङ्गराज्ये आश्वयुजमासः (सप्टम्बर्-अक्टोबरमासयोः वर्तमानः) वर्षस्य् प्रमुखभागायते । यतः अस्मिन्नेव मासे महोत्साह दायकं नवरात्रोत्सवम् आचरन्ति तत्रत्याः । दुर्गापूजायाः आचरणस्य परम्परा बह्वीभ्यः शताद्वीभ्यः पूर्वम् एव आरब्धा । द्वादशशताब्द्ययाः पूर्वात् एव आरभ्य आचर्यते स्म दुर्गापूजा इति ज्ञायते भारतीयस्य साहित्यस्य अध्ययनेन । एतस्मात् स्पष्टं यत् आ बहोः कालात् अविच्छिन्नतया उत्सवोऽयम् आचर्यमाणः अस्ति तत्र इति ।
पूर्वं भूस्वामिनः वाणिज्यकाराः च स्वगृहेषु पूजाम् आयोजयन्ति स्म । तत्सम्बद्धं व्ययं स्वयं वहन्ति स्म च । जातिभेदं, धनिकारिद्रभेदं च विना सर्वेऽपि प्रतिवेशिनः पूजास्थाने उपस्थिताः भवन्ति स्म । सर्वेषां स्वागतं, पूर्णोदरं भोजनं च भवति स्म । किन्तु अद्यत्वे सा पूजा जातितरिधाउ एव आचर्यते जनैः स्वयम् एव । 

एतदर्थं घटितेषु सङ्घेषु, समितिषु, समूहेषु च पूजामाध्यमेन क्र्मशः शीलविकासः जायते स्म पूर्वम् । सामाजिकधार्मिकप्रतिकभूतः एष उत्सवः अत्युन्नतां प्रगतिं प्राप्नोति स्म अपि । किन्तु इदानीम् एतत् परिस्थितिवशात्, वैभवाडम्बरादि प्रदर्शनकारणं जातम् अस्ति । पूर्वं दुर्गा एका एव पूज्यते स्म । किन्तु इदानीं सा परिवारसहिता द्दस्यते । पत्युः शिवस्य, पुत्रयोः गणेशकर्त्तिकेययोः समक्षे दुर्गायाः मूर्तिः प्रमुखतया यथा भासेत् तथा कृत्वा दिव्यसन्निधिं चित्रयन्ति । पूजा दिनत्रयं यावत् भवति ।
.]]
दुर्गायाः सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, गणेशस्य, कार्तिकेयस्य च मूर्तीः द्योतमानेन दीपालङ्कारेण सज्जीकृत्य, विशाले पटमण्डपे प्रतिष्ठापयन्ति । एतत् द्दश्यं सहजतया समग्रे राज्ये जनानां चित्तम् आकर्षति । 
अन्तिमे दिने अलङ्कृतेषु वाहनेषु सवाद्यघोषं वर्णरञ्जितशोभायात्राद्वारा नीत्वा जले मूर्तयः निमज्ज्यन्ते
## बाह्यसम्पर्काः 
वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नीलगिरिपर्वतः

**भूस्वर्गः - नीलगिरिः**

दक्षिणभारतस्य पश्चिमघट्टप्रदेशे नीलगिरिपर्वतः विराजते । एतं पर्वतं परितः स्थिते हरिद्वर्णमये प्रदेशे त्रिंशद्विधानि वन्यपुष्पाणि प्रभूततया विकसन्ति । 'नीलगिरिटापर्’ नामकस्य अजस्य निवासस्थानम् अस्ति नीलगिरिपर्वतः । एत्तज्जातीयाः वन्याः सहस्त्रसङ्ख्यामात्राणि एव सन्ति ।

द्वादशसु वर्षेषु सकृत् पुष्प्यति 'कुरिञ्जि’-सस्यम् । तत् च सस्यम् अत्रैव अस्ति । यदा तानि सस्यानि पुष्प्यन्ति तदा एषः पर्वतः समग्रः नीलमयः भवति । अत्र सारङ्गाः, व्याघ्राः|व्याघ्राः, तरक्षवः च निवसन्ति । एतस्मिन् पर्वतप्रदेशे 'बाल्सम्जातीयाः’ विविधवृक्षाः प्राधान्येन वर्धन्ते । एतेषां शाखाः शैवलेन आवृताः भवन्ति । एतेषु वृक्षेषु चित्रविचित्रवर्णीयानि पुष्पाणि विकसन्ति । नीलगिरिपर्वतस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं तावत् द्रष्टॄन् आनन्दसागरे निमज्जयति । अतः एव केचन नीलगिरिपर्वतं 'भूस्वर्गः’ इति निर्दिशन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* *Rock Galleries*, Frontline, Volume 24 - Issue 12 :: Jun. 16-29, 2007]
* The Chinese, Tea and the Nilgiris
* Making of Wanton soup in Nilgiris
* Chindians of Nilgiris
* Chinese Connection and Nilgiris Tourism
* Indian History Carnival–60: 5th Anniversary Edition

वर्गः:भारतस्य पर्वताः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पादः

thumb|right|200px|मानवपादाः

अयं पादः शरीरस्य किञ्चित् अङ्गम् अस्ति । अनेन पादेन एव प्राणिनः सर्वे भ्रमणं कुर्वन्ति । अयं पादः आङ्ग्लभाषायां Leg इति उच्यते ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
बीजिङ्ग्-ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवः

एषः अङ्कः यावत् मुद्रणालयं गच्छेत् तावता बीजिङ्गीयौलिम्पिक् क्रीडोत्सवस्य आरम्भाय सप्ताहमात्रम् अवशिष्टं भवेत् । चीनादेशस्य् राजधानीं प्रति प्रस्थिते भारतीये गणे विद्यन्ते ५७ क्रीडापटवः । अनेन गणे/न योग्यतानुगुणानि पदकानि प्राप्यन्ताम् इति अपेक्षते भारतीयजनता । क्रीडापटुषु मुहुर्मुहुः ये अग्रेसतत्वं प्रदर्शयेयुः तेषु अन्यतमाः सन्ति डोलाबेनर्जिः (धनुर्विद्या), अञ्जुबाअबिजार्ज (दीर्घ्कूर्दनम्), सुरेन्दरसिङ्गः (१०,००मी.),मञ्जित्कौर(४०० मी.), सैनानेहवाल (ब्याड्मिण्टन्)खुमुजम्तोम्बिदेवई (जूडो), राज्यवर्धन सिङ्गरायोरे, गगननारङ्ग, अञ्जलिभगवत् (अयोगोलप्रक्षेपः) वीरदावालखडे (तरणम्),लियाण्डरपेस्, महेशभूपतिः, सानियमर्झा (टेन्निस्), मोनिकादेवई (मल्लयुद्धम्) च ।
]]
]]
]]

## External links 
* 
* 
* New York Times Interactive of all the medals in the Modern Olympics
* All the daily program and the results of the Olympics (personal website)
* insidethegames – the latest and most up to date news and interviews from the world of Olympic, Commonwealth and Paralympic Games
* ATR – Around the Rings – the Business Surrounding the Olympics
* Database Olympics
* History of Olympics to the Present Day 
* Dicolympic  – Dictionary about the Games from Olympia to Sochi 2014
* Reference book about all Olympic Medalists of all times

क्रीडा, ओलम्पिक्

क्रीडा, ओलम्पिक्
क्रीडा, ओलम्पिक्
क्रीडा, ओलम्पिक्
वर्गः:क्रीडोत्सवाः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ओलम्पिक् ज्वाला

]]
एप्रिल् मासस्य १७ दिनाङ्के अओलिम्पिकदीपदण्डेन नवदेहली प्राप्ता । राष्ट्रपति भवनतः भारतमुख्यद्वारप्र्यन्तं २.३ कि.मी.द्वरं यावत् अखण्डधावनेन स च दीपदण्डः नीतः । अस्मिन् कार्यक्रमे ७० क्रीडापटवः अन्ये गण्यश्च भागम् अवहन् ।

इतः पूर्वं बीजिङ्ग्-ओलम्पिक् -अयोजनसमितेः उपाध्यक्षेण जियाङ्गयुवर्येण नेयदीपरुपेण रक्षितया ओलम्पिक् ज्वालया सह यात्रा कृता । तेन देहल्याः मुख्यमन्त्रिण्यै शीम

त्यै शीलादीक्षितवर्यायै इयं ज्वाला प्रदत्ता । तया प्रवर्तितः दीपदण्डः भारतीयोलिम्पिकमण्डल्याः अध्यक्षाय सुरेशकल्माडिवर्याय द्त्तः । अखण्डधावनस्य आरम्भः कृतः अओलिम्पिकक्रीडापटुना ‘डयमानः सिक्कः’ इति प्रसिद्धेन मिल्कासिङ्गवर्येणा । अखण्डधावनस्य अन्ते प्रसिद्धौ टेनिसपटू लियण्ड्रपेसः महेशभूपतिः च मिलित्वा भारतमुखद्वारे स्थापितायाः उखायाः ज्वालनम् अकुरुताम् । ततः दीप-दण्डः अग्रिमायाः यात्रायाः निमित्तं थायल्याण्डं प्रति नीतः । अस्य वर्षस्य अओलम्पिक् क्रीडायाः उद्धाटनकार्यक्रमावसरे बीजिङ्गप्रदेशं प्रति अयं दीपदण्डः यावत् प्राप्येत तावता तेन पञ्चसु खण्डेषु विद्यमानाः २१ राजधान्यः स्पृष्टाः भवेयुः । आहत्य १३७,००० कि.मी.दुरं (८५,०००मल्स्) तेन क्रान्तं भवेत् ।\

ओलिम्पक्ज्वालायाः उद्गमः जातः पुरातनक्रीडावसरे एव  (क्रि.पू.७७६ क्रि.श. ३९३) एतस्याः ज्वालायाः प्रवर्तनं सूर्यरश्मीनां द्वारा ग्रीसदेशस्य ओलिम्पियाप्रदेशस्थे हेरामन्दिरे प्रधानार्चिकायाः आध्वर्यत्वे क्रियमाणे विधिपूर्वकामारोह क्रियते स्म । सा च प्रक्रिया २७०० वर्षेभ्यः अनन्तरं गते मार्चमासस्य २४ तमे दिनाङ्के पुनः आवृत्ता । अस्मिन् अवसरे ग्रीकदेशीया अभिनेत्री म्यारियान्फप्लिटो प्रधानार्चिकायाः पात्रं निरुढवती । सा हेरामन्दिरस्य पुरतः दीपदण्डे अग्निं संयोज्य तं दीपं ग्रीकक्रीडापटवे अलेक्साण्ड्रोसनिकोलायडिसाय  अयच्छत् (चित्रं द्दश्यताम्) ।
ग्रीसदेशं परितः षण्णां दिनानाम् अखण्डधवनस्य अनन्तरं २००८ तमवेषस्य आतिथेयाय  चिनादेशाय ज्वाला प्रदत्ता आधुनिकोलिम्पिक्क्रीडोत्सवाय ओलिम्पिक्ज्वाला ऐदम्प्राथम्येन १९२८ तमे वर्षे जाते अमस्टरडामक्रीडोत्सवे प्रवर्तिता । १९३६ तमे वर्षे बर्लीन् -क्रीडोत्सवे एव अखण्डधावनम् आरब्धम् । ओलिम्पियातः बर्लिनप्र्यन्तं दीप्दण्ड्स्य नयने ३००० धावकाः सहकारम् अकुर्वन् । अत्र उपयुज्यमानः दीपदण्डः चित्रायसा निर्मितः अस्ति ।

## External links
* Official site of the Olympic Movement - Images and information on every game since 1896
* IOC brochure on the history of Olympic Flame (1 MB PDF)
* TorchRelay.net - Torch Relay coverage. Includes torchbearer profiles, photos, videos, and more.
* Athens Info Guide  - A list of past torches
* Sondre Norheim - on the three occasions when the Olympic Flame was lit in Morgedal 
*BBC article on the history of the torch
*The Nazi Olympics: Berlin 1936 - online exhibition
*Live feed of current torch relay

वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:धावनक्रीडाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कृष्णहरिणः

अस्माकं देशे चतुर्विधाः हरिणाः दृश्यन्ते । ते च चिङ्काराहरिणाः, कृष्णवर्णीयाः कृष्णमृगः, चतुर्भिः शृङ्गैः युक्ताः चौसिङ्घानामकाः हरिणाः नीलवर्णयुक्ताः ‘नीलगाय’ नामकाः हरिणाः च । एतेषु हरिणेषु कृष्णहरिणाः तावत् सन्दुरतमाः । एतज्जातीयानां हरिणानां शरीरं श्वेत कृष्णकलकैः युक्तं सत् रमणीयं दृश्यते । हरिणानां वलयितं श्रूङ्गं तु ड्रष्ट्न् नितराम् आकर्षति । एतेषां सामान्यम् औन्नत्यं ८० सेंमी. स्यात् । भारः च ४० किलो भवेत् । एतेषां दृष्टिशक्तिः नितरां तीक्षणा । घ्रणशक्तिः श्रवणशक्तिः च तावती तीक्ष्णान भवति ।

पूर्वं समग्रे भारते ये दृश्यन्ते स्म, ते हरिणाः इदानीं क्र्वलं गुजरातराज्ये, राजस्थानराज्ये, पञ्जाबराज्ये च दृश्यन्ते । दक्षिणभारते ‘गिण्डीराष्ट्रियमृगालये’ एते द्र्ष्टुं शक्याः । १९२४ तमे वर्षे मद्रासगवर्नर् एतान् हरिणान् अत्रव्यं मृगालयं प्रति आनीत्वान् आसीत्न् । पशुषु हरिणानां धावनं सुप्रसिद्धम् । तत्रापि पादौ उन्नीय वेगवशात् वायौ सञ्चरताम् इव धावताम् तेषां सौन्दर्यं तु वर्णनातीतम् ।

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हाङ्ग् काङ्ग्

thumb|right|हांग् कांग् नगरस्य प्रगतिः १९८६|alt=A sky view of Hong Kong Island
thumb|left|पीक् ट्राम् इति नगरपरिवहनम्
thumb|left|ब्रूस् ली प्रतिमा
महता जनसम्मर्देन युक्तं तथापि सौन्दर्येण् समेतं रमणीयं लधुनगरम् अस्ति हांग् कांग् एतत् नगरम् इदानीम् आंगलानाम् उपनिवेशः अस्ति ।
एशियाखण्डस्य भूपटस्य् दर्शनात् ज्ञायते यत् हांगकांग् चीनादेशस्य एव भूभागः इति । तथापि एतत् आंग्लानाम् उअपनिवेशः कथं जातम् ? सा च काचित् कथा ।
बहुभ्यः वर्षेह्यः ब्रिटनतः चीनादेशं प्रति अफीमद्र्व्यं प्रेष्यमाणम् आसीत् । किन्तु १९४२ तमे वर्षे चीनादेशे अकस्मात् विदेशात् आनीयमानस्य अफीमद्र्व्यस्य निषेधः कृतः ।एतेन क्रुद्धेन ब्रिटिशसर्वकारेण हांग्कांगद्वीपः स्वायत्तीकृतः ।
thumb|right|हांग् कांग् नगरस्य विश्वविद्यालयः|alt=3-storey red brick building with gabled roof adjacent to 7-storey modern building with flat roof.

किन्तु केषाञ्चित् लघुयुद्धानां, बहुविधवार्तालापस्य च अनन्तरं ब्रिटिश् सर्वकारेण अङ्गईकृतं यत् शतं वर्षाणि यावत् केवलं, हांगकांग्नगरं वशे स्थाप्यते इति ।
१९९७ तमे वर्षे स च अवधिः समाप्तः । अधुना चीनादेशस्य अधीनमस्ति हंग्कांगनगरम् ।

thumb|अन्तर्दृश्यम् नगरस्य
एषु दिनेषु हांग्कांगनगरम् कार्यबाहुल्ययुतेषु नगरेषु अन्यतमम् अस्ति वाणिज्यकारणतः एत्स्मिन् सदा क्रियाशीलता दृश्यते । गगनचुम्बीनि भावनानि, भोगविलासपरं जनजीवनम् आहुनिकतान्त्रकतायुक्तता इत्यादिभिः एतत् नगरं चीनस्य प्रधानभूभागादिब्य्यः पृथक् एव भास्ते । साम्यवादसिद्धान्तविरुद्धं, हांगकांगनगरस्य वाणीज्यं किं चीनस्य अधिकार्स्य आगमनस्य अनन्तरम् अप्पि अनुवर्तेत् ? चीनसर्वकारः वदति यत् इदानीं तत् नगरं यथा अस्ति तथैव अग्रे अपि भविष्यति इति । किन्तु हांगकांग् नग्रीयाः ज्येष्ठाः वणिजःअ एअत्स्मिन् विषये विश्वासं न प्रकटयन्ति । अतः बहूव्यः वाणिज्यसंस्थाः स्व्कार्यकेन्द्रभूतान् कार्यालयान् सिंगपुर, बैंगकाक्, टायिपी, मनीला इत्यादीनि नगराणि प्रति नयन्तः सन्ति ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
;Government
* Discover Hong Kong  – Official site of the Hong Kong Tourism Board

; Other
* Hong Kong at Encyclopædia Britannica
* HongKong at *UCB Libraries GovPubs*
* WikiSatellite view of Hong Kong at WikiMapia

वर्गः:चीनदेशः
वर्गः:चीनदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मेदोजीरकग्रन्थिः

मेदोजिरकग्रन्थिः मांसमयः अष्टाङ्गुलदैर्ध्ययुतः सार्धैकाङ्गुलवैशाल्ययुतः, उदरस्य अधोभागे अन्वायतनरुपेण समवस्थितः च भवति । मेदोजीरकग्रन्थेः उपरितनः भागः महान्त्रं, किञ्चितप्रमाणेन लध्वन्त्रं च आश्रित्य तिष्ठति । एकसोक्रेन्, एण्डोक्रेन इत्येतैः उभयविधैः जालान्तुभिः निर्मितः भवति मेदोजीरकग्रन्थिः । एक्सोक्रेनतन्तवः  जीर्णक्रियासहकारिणः रासायनिकंशस्य (एनजैम्स्) उत्पादकाश्च भवन्ति । एण्डोक्रेनतन्तवः ल्याङ्गर्ह्यान्सनामकेन भागेन युक्ताः सन्तः जीवकणान् उत्पाद्य रक्ते योजयन्ति ।
मेदोजीरकग्रन्थेः कार्यं द्विविधम् -जीर्णक्रियासम्बद्धं जीवकणसम्बद्धं चेति । एक्सोक्रेनतन्तुभिः उत्पादिताः जीवकणाः कार्बोहैड्रेटस्, प्रोटिन्स जीवसत्वानि, मज्जांशः इत्यादीनां जटिलांशानां भञ्जनं कुर्वन्ति महान्त्रे । महान्त्रप्रप्तिपर्यन्तम् एते जीवकणाः क्रियाशीलः न भवन्ति । एक्सोक्रेनतन्तवः महान्त्रे बैकार्बोरेटनामकम् अंशम् उत्पादयन्ति उदरे विद्यमानानाम् आम्लांशानां समतासम्पादनाय  ।
मेदोजीरकग्रन्थिः प्याङ्कैटीसनामकेन रोगेण ग्रस्तः भवितुम् अर्हति कदाचित । स च रोगः प्राप्तः चेत् ग्रन्थौ शोथः दाह, ग्रन्थेः जीर्णता च भवेत् अर्बुदारोगः अपि एतस्य क्षितं कल्पयितुम् अर्हति ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
रिपब्लिकन् पक्षः

**रिपब्लिकन् पक्षः** अमेरिका संयुक्त संस्थानस्य द्वौ राजकीय पक्षे एकः अस्ति।

पक्षः, रिपब्लिकन्
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुष्करनगरम्

राजस्थानप्रान्ते मेरुनगरसमीपे **पुष्करनगरम्** अस्ति । पुष्करं प्रसिद्धं तीर्थस्थलं वर्तते ।

## अत्रत्यानि मन्दिराणि
अत्र भगवतः ब्रह्मणः विश्वप्रसिद्धं मन्दिरम् अस्ति । विश्वे पुष्करनगरमात्रे एव ब्रह्मणः मन्दिरं वर्तते । प्राचीनवराहमन्दिरम् अपि पुष्करे अस्ति । अत्र अन्यानि अपि बहूनि मन्दिराणि सन्ति । तेषु रङ्गजीमन्दिरं प्रसिद्धम् अस्ति । पर्वतस्य उपरि गायत्रीमन्दिरम् अस्ति । समीपे अन्यस्मिन् पर्वते सावित्रीमन्दिरम् अपि अस्ति । तत्रैव अन्नपूर्णादेवीमन्दिरं चामुण्डादेवीमन्दिरम् अपि स्तः । पुष्करनगरं परितः पर्वताः सन्ति, मध्ये च विस्तृतं पवित्रं सरोवरं वर्तते । सरोवरस्य तटे एव पुष्करनगरम् अवस्थितम् अस्ति ।

## अन्यानि प्रेक्षणीयस्थलानि
पुराणेषु पुष्करतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णितम् अस्ति । प्रतिवर्षं कार्तिकमासस्य पूर्णिमायाम् अत्र मेला भवति । पर्यटनदृष्ट्या पुष्करस्य बहुमहत्त्वम् अस्ति । अत्र बहवः पर्यटकाः आगच्छन्ति । अस्माकं दृष्ट्या पुष्करस्य धार्मिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वं वर्तते । पुष्करस्मीपे कनिष्ठपुष्करं, मध्यमपुष्करम् अपि स्तः । समीपे एव भर्तृहरेः गुहा अपि अस्ति । किञ्चिद्दूरे गयाकुण्डम् अस्ति । पर्वतीयप्रदेशे चत्वारि देवीमन्दिराणि सन्ति - भीमादेवीमन्दिरं, चामुण्डादेवीमन्दिरं, नन्दासरस्वतीमन्दिरं, मृकण्डुमातृमन्दिरं च । तत्रैव चत्वारि भगवतः शिवस्य मन्दिराणि अपि सन्ति - कापालेश्वरमन्दिरम्, अटमटेश्वरमन्दिरं, पाण्डुकेशवमन्दिरं, वैद्यनाथमन्दिरं च । पुराकाले तत्र अनेके ऋषयः तपः आचरितवन्तः, तेषु प्रमुखाः सन्ति - मार्कण्डेयः, विश्वामित्रः, अगस्त्यः, वामदेवः, जमदग्निः, गौतमः च । अतः एव एतेषां नाम्ना तत्र आश्रमाणि सन्ति । पञ्चपाण्डवानां तपःस्थली अपि तत्र वर्तते । नीलकण्ठमन्दिरं देवनारायणमन्दिरम् अपि पुष्करक्षेत्रे स्तः । जनाः त्रीणि पुष्कराणि परितः परिक्रमं कुर्वन्ति । मेलाकाले अत्र राजस्थानशासनेन उष्ट्राणां धावनस्पर्धा अपि आयोज्यते ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कोसलः

thumb|200px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

कोसलजनपदः अपि १६ महाजनपदेषु अन्यतमः । अयं कोसलजनपदः मगधदेशस्य (महाजनपदस्य) पश्चिमोत्तरभागे व्याप्तः आसीत् । **श्रावस्ती**नगरम् अस्य देशस्य राजधानी आसीत् । अयं जनपदः गोरखपुरस्य पश्चिमोत्तरदिशि ७०mileपर्यन्तम् आसीत् । इदानीन्तन-उत्तरप्रदेशस्य अवधप्रान्तः अपि कोसलजनपदान्तर्गतः आसीत् । उत्तरभागे हिमालयपर्यन्तं व्याप्तः आसीत् | पूर्वदिशि गण्डकीनदी दक्षिणे तु गङ्गानदी अस्य जनपदस्य सीमा आसीत् । अस्मिन् जनपदे राजा प्रसेनजित् तस्य पुत्रः विधुदाबः च शासनम् अकुरुताम् । तदा अधिकारार्थं मगधदेशस्य राज्ञा अजातशत्रुणा सह सर्वदा युद्धं प्रचलति स्म । कालान्तरे "लिच्चविस्"संयुक्तराज्यं मगधान्तर्गतम् अभवत् । तदनन्तरं राज्ञः विधुदाबस्य काले कोसलजनपदः अपि मगधान्तर्गतः जातः । अयोध्या, साकेतः, बनारस्, श्रावस्ती इत्येतानि कोसलजनपस्य प्रमुखाणि नगराणि आसन् ।

कोसलः
कोसलः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जगन्नाथपुरी

**पुरी** सर्वविधान् अपि पर्यटकान् सन्तोषयति। यदि कश्चित् धार्मिकमनोभावयुक्तः अस्ति तर्हि अत्र अस्ति जगन्नाथदेवालयः। यदि कश्चित् समुद्रप्रियः तर्हि स्वर्णतीरं तेषां स्वागतं करोति। यदि आहारप्रियाः सन्ति तर्हि तादृशैः अवश्यं अत्रत्या आहारविपणिः द्रष्टव्या।

## **समुद्रप्रियेभ्यः**
भारते स्थितेषु श्रेष्ठेषु विहारयोग्येषु तीरेषु अन्यतमम् अस्ति पुरीस्थं समुद्रतीरम्। तरणाय काष्ठफलकावलम्बितप्लवनाय च एतत् नितरां प्रशस्तम् अस्ति।

## **धार्मिकश्रद्धालुभ्यः**
पुरीस्थाः देवालयाः अतिप्रसिद्धाः। तत्रापि द्वादशे शतके निर्मितं जगन्नथमन्दिरस्य गोपुरं नितरां चित्ताकर्षकम्। **नीलाचल**नामकस्य पर्वतस्य उपरि स्थितस्य एतस्य मन्दिरस्य आराध्यदेवः भगवान् विष्णुः। अष्टमीटरात्मकः सूर्यस्तम्भः पूर्वं कदाचित् आसीत् कोणार्कसूर्यदेवालयस्य पुरतः। जगन्नाथपुर्याः वैशिष्ट्यद्वयम्। प्रथमा तु प्रसिद्धा वार्षिकी **रथयात्रा**। अपरा **आनन्दविपणिः** या च जगति एव अद्वितीयत्वेन ख्याता अस्ति।

## **क्रयणप्रियेभ्यः**
पुरी क्रेतॄणां स्वर्गायते। अत्र हस्तनिर्मितवस्तूनां, विविधशिलाशिल्पानां, काष्ठशिल्पानां, शुक्तिनिर्मितवस्तूनां, वस्त्रस्योपरि निर्मितानां कलाचित्राणां, हस्तस्यूतिवस्तूनां च उपलब्धिः अत्र विशेषतः भवति।

## **पुरीं प्राप्तुं मार्गाः**
१ भुवनेश्वरतः ६० किलोमीटर् दूरे अस्ति पुरी।
२ कोणार्कतः ३५ किलोमीटर् दूरे अस्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* www.puri.nic.in Official website of Puri District
* Odisha Tourism 
* OTDC 

वर्गः:ओडिशाराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ब्रान्टोसारस्

ब्रोण्टोसारसनामा महाजीवी
मारणसमर्थैः सुतीक्ष्णैः नखैः युक्तेभ्यः जुरासिक् कालीनेभ्यः डैनासरनामकेभ्यः भयानकजीविभ्यः प्रायः सर्वे भीताः भवन्ति एव । किन्तु सर्वविधाः ते ने  घोराः । ब्रोण्टोसारस् नाम जुरासिककालीनः ताद्दशः जीवी विनेयः शाकभक्षकश्च । ब्रोण्टोसारस् इत्यस्य अर्थः अस्ति ‘तडित्समा गृहगोधिका’ इति । यतः एषः यदा चलति तदा तडिच्छब्दसद्दशः शब्दः श्रूयते
एतस्य महाजीविनः भारः ३० टनपरिमितः । आ मस्तकतः पुच्छान्तम् एतस्य दैर्ध्यं भवति प्रायः २० मीटरमितं २५ मीटरमितं वा । 
एतस्य चत्वारः महास्तम्भाकाराः पादाः भवन्ति, यैः एषः रभसेन न चलति । एतस्य कण्ठः सुदीर्घः । अतः एषः जल्स्य गभीरतलं प्रविष्टः सन् अपि मुखं जलस्य उपरि एव रक्षितुं श्क्नोति । जलं जीविनं प्लावयति इत्यतः जले प्लवमानः एषःस्वस्य पादान् शरीरभारात् किञ्चित मुक्तान् करोति । तावदेव न , गभीरजलं मन्दगतिकस्य शाकभक्षकस्य एतस्य गोप्यं स्थलम् अपि । एषः अत्र निलीय तिष्ठन् क्रूरेभ्यः मांसभक्षकेभ्यः अन्येभ्यः भूमौ वसद्भ्यः घोरजीविभ्यः आत्मानं रक्षितुं समर्थः भवति अपि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* Krystek, Lee. "Whatever Happened to the Brontosaurus?"  UnMuseum (Museum of Unnatural Mystery), 2002.
* Taylor, Mike. "Why is 'Brontosaurus' now called *Apatosaurus*?" MikeTaylor.org.uk, June 28, 2004.

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वज्जी

thumb|200px|left|वैशालीनगरे विद्यमानः अशोकस्तम्भः

"वज्जाः" अथवा "विरजि" इत्याख्याः ८-९ वंशानां कश्चन समूहः । वज्जाः, लिच्चाविजनाः, विदेहानाः, ज्ञात्रिकाः च तेषु अन्यतमाः आसन् । तेषु वज्जाः प्रमुखाः आसन् । "मिथिला"नगरं (इदानीन्तनतिरहुत्जनपदस्य जनकपुरम्) विदेहस्य राजधानी आसीत् । एतत् नगरम् उत्तरभारतस्य सांस्कृतिक-राजकीयकार्यक्रमाणां केन्द्रम् आसीत् । राज्ञः जनकस्य काले विदेहराज्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं जातम् । विदेहस्य अन्तिमः राजा आसीत् "कलरा"नामकः । तस्य अनन्तरं लिच्चाविनाः, विदेहानाः अन्ये च लघुसमूहाः अस्तित्वं प्राप्नुवन् । महावीरस्य माता लिच्चाविजनानां महाराज्ञी आसीत् । "वैशाली"नगरं (इदानीन्तनस्य उत्तरबिहारस्य वैशालीजनपदस्य बसर्हानगरम्) लिच्चाविजनानां राजधानी आसीत् । तत् स्थानं तेषां मैत्रीकूटस्य प्रधानं राजकीयस्थानम् आसीत् । वैशालीनगरं गङ्गानदीतः २५ मैलयावत् उत्तरे, राजगृहतः ३८ मैलदूरे च आसीत् । तदानीन्तनकाले महताप्रमाणेन वर्धनं जातमासीत् अस्य नगरस्य । बौद्धमतस्य द्वितीया सभा अत्रैव प्राचलत् । लिच्चाविजनाः बौद्धमतस्य अनुयायिनः आसन् । भगवान् बुद्धः अपि बहुवारम् एतत् नगरम् आगतवान् आसीत् । मध्ययुगपर्यन्तं नेपाले शासनं कृतवद्भिः राजवंशीयैः सह मगधजनैः सह च एतेषां विवाहसम्बन्धः भवति स्म । इदानीं नेपालेशासनरतानां "शा"राजवंशेन सह तेषां कोपि सम्बन्धः नास्ति । लिच्चाविजनाः वृत्त्या क्षत्रियाः आसन् इति मनुस्मृतौ उल्लिखितम् अस्ति । वज्जस्य शक्तियुतं गणराज्यं, लिच्चाविजनानां राजधानी, प्रधानं राजकीयस्थानं च आसीत् यत् "वैशाली"नगरं कालान्तरे मगधस्य राजा अजातशत्रुः वशीकृतवान् ।

वज्जी
वज्जी
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मेथिका

इयं **मेथिका** अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मेथिका आङ्लभाषायां Methi इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tyrigonella foenum graecum इति । एतस्याः मेथिकायाः **दीपनी, उग्रा, कुञ्चिका, बहुपत्रिका, मल्लिका, शितवीर्या, ज्योतिष्का, वल्लरी, शिखी** इत्यादीनि अन्यानि नामानि अपि सन्ति । अस्य मेथिकासस्यस्य बीजं पर्णं चापि उपयुज्यते । एषा मेथिका यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः मेथिकायाः स्वभावः
इयं मेथिका कटुरसयुक्ता, तिक्तरुचियुक्ता च । एषा मेथिका पचनार्थं लघु, रूक्षा च । अस्याः मेथिकायाः बीजानि लघ्वाकारकाणि, अत्यन्तं तिक्तानि च भवन्ति ।

:**“मेथिका कटुरुष्णा च रक्तपित्तप्रकोपिनी ।**
:**अरोचहरा दीप्तिकरी वातप्रणाशिनी ॥“** (धन्वन्तरिकोषः)

:१. मेथिका उष्णवीर्या, रक्तपित्तं प्रकोपयति ।
:२. इयं मेथिका अग्निम् उद्दीपयति, अरुचिं निवारयति च ।
:३. मेथिका कफहारिका, ज्वरनाशिका च ।
:४. मेथिका बलवर्धिका, हृदयस्य हितकरी च ।
:५. मेथिका मलम् अवरुणद्धि, वमनं शमयति च ।
:६. मेथिका वातरक्तं, कफं, कासं, दातार्शं, कृमिं, क्षयं च निवारयति ।
:७. मेथिकाबीजस्य चूर्णेन निर्मितं पिण्डं प्रसवानन्तरं दीयते । तेन बभुक्षा वर्धते, क्षीरम् अपि वर्धते, मलशुद्धिः च भवति ।
:८. मेथिकाबीजस्य चूर्णेन निर्मितं पिण्डं श्रान्तौ, आमवाते, आतकवे च दातुं शक्यते ।
:९. रक्तसहिते अतिसारे मेथिकां भर्जयित्वा उष्णजले योजयित्वा पातव्यम् । 
:१०.	मेथिकायाः सेवनेन शरीरवेदना न्यूना भवति ।
:११.	मेथिका तिक्तरुचियुक्ता इति कारणात् मधुमेहे अपि उपयोक्तुं शक्यते ।
:१२.	मेथिका काड्लिवर्-तैलस्य स्थाने अपि दैर्बल्यादिषु उपयोगम् अर्हति ।
:१३.	शरीरस्य उपरि वेदना अस्ति चेत् तत्र मेथिकायाः लेह्यं लेपयितुं शक्यते ।
:१४.	मेथिका रक्तपित्तं वर्धयति । तस्मात् रक्तपित्तरोगिणः अस्याः उपयोगं न कुर्युः ।
:१५.	अस्याः मेथिकायाः चूर्णं १-५ ग्रां पर्यन्तं दातुं शक्यते ।

अपूर्वसस्यं मेथिका प्रायः सर्वैः अपि ज्ञायते एव । एतस्य लघुनः सस्यस्य पुष्पाणि श्वेतानि भवन्ति । एतस्य बीजकोशे १०-२० लध्वाकाराणि धूसरवर्णेपेतानि उग्रगन्धयुक्तानि बीजानि भवन्ति । एषः उग्रगन्धयुक्तः बीजकोशः तिक्तरुचियुक्तः भवति । एतस्मिन् बिजकोषे जीवसत्त्वानि खनिजांशाः च अधिकप्रमाणेन भवन्ति । प्रोटिन्- अंशः अपि अधिकप्रमाणेन भवति ।
भारतीयपाके एतस्याः उपयोगः अधिकः। आयुर्वेदः अपि मेथिकायाः महत्त्वं विशेषतः विवृणोति ।
रक्तशर्करांशस्य न्यूनीकरणे एतस्याः विशेषसामर्थ्यम् अस्ति इत्यतः मधुमेहरोगचिकित्सायाम् एषा उपकारिका ।
एतस्याः पर्णानि जीर्णाकारकाणि विशेषतः ।
एत्स्याः नियतसेवनं रक्तहीनतायाः निवरकं भवितुम् अर्हति ।
एतस्याः पर्णैः निर्मितं लेप्यं व्रणजातां स्पीततां न्यूनीकर्तुम् अर्हति ।

## टिप्पणी
## चित्रवीथिका
File:Fenugreek seeds.jpg|मेथिकाबीजानि
File:Fenugreek seeds.jpg|मेथिकाबीजानि
चित्रम्:Illustration Trigonella foenum-graecum0 clean.jpg|मेथिकासस्यम्
File:Trigonellae foenugraeci semen 075308.jpg|मेथिकाबीजानि
वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:गृहौषधम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अङ्गः

अङ्गजनपदः अपि प्राचीनभारतस्य १६ महाजनपदेषु अन्यतमः । गङ्गा-सरय्वोरन्तरे विद्यमान एष देशः पूर्वं स्वाम्भुवस्य मनॊः वंशे जातस्य ऊरुराजस्य पुत्रेण अङ्गेन स्थापितः । तपोमग्नस्य परमेस्वरस्य तपोभङ्गम् कर्तुम् उद्युक्तः मन्मथः अस्मिन्नेव स्थले हरस्य नेत्रग्निना दग्धः सन् पुनः स्वाङ्गानि प्रापत् इत्यतः अयम् अङ्गदेश इति नामाभजत इति पुराणी कथा । अस्य देशस्य अधुनतनकाले भागल्पुरम् इति नाम । राज्ञः बिम्बिसारस्य अवधिपर्यन्तम् एषः जनपदः मगधजनपदान्तर्गतः आसीत् इति | प्राचीनभारतस्य इतिहासे सर्वत्र अङ्गजनपदस्य विवरणं मगधविवरणेन सह एव युक्तम् अस्ति । अयम् अङ्गप्रदेशः तदानीन्तनकाले वाणिज्यस्य केन्द्रम् आसीत् । तत्रत्याः वणिजः नियतरूपेण आधुनिकनौकनाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म "सुवर्णभूमिं" प्रति गमनागमनाय । अथर्ववेदे प्रथमवारम् अङ्गजनपदस्य उल्लेखः दृश्यते । अत्रत्यविवरणानुसारं आर्येभ्यः पूर्वतनाः "जैनप्रज्ञापान"वर्गीयाः अङ्गेभ्यः तथा वङ्गेभ्यः अपि उच्चस्तरीयाः आसन् इति ।

अङ्गः
अङ्गः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अर्जुनविषादयोगः

## प्रस्तावना
गीतायाः प्रथमः अध्यायः एषः वर्तते । अस्मिन् अध्याये सञ्जयधृतराष्ट्रयोः संवादः, अर्जुनस्य शोकप्रदर्शनम् इत्यादयः विचाराः सन्ति । प्रथमाध्यायस्य तावत् भाष्यं नास्ति ।

## **श्लोकानाम् आवलिः**
:१.१ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे…
:१.२ दृष्ट्वा तु पाण्ड…
:१.३ पश्यैतां पाण्डु…
:१.४ अत्र शुरा महेश्वा…
:१.५ धृष्टकेतुः चेकितानः…
:१.६ युधामन्युः च…
:१.७ अस्माकं तु…
:१.८ भवान्भीष्मः च…
:१.९ अन्ये च बहवः…
:१.१० अपर्याप्तम् तत्…
:१.११ अयनेषु च सर्वेषु…
:१.१२ तस्य स्ञ्जनयन्…
:१.१३ ततः शङ्खाः च…
:१.१४ ततः श्वेतैः हयैः…
:१.१५ पाञ्चजन्यं…
:१.१६ अनन्तविजयम्…
:१.१७ काश्यश्च…
:१.१८ दृपदो द्रौपदेयाः…
:१.१९ स घोषो धार्त…
:१.२० अथ व्यवस्थितान्…
:१.२१ हृषीकेषं तदा…
:१.२२ यावदेतान्…
:१.२३ योत्स्यमानान्…
:१.२४ एवमुक्तो…
:१.२५ भीष्मद्रोणप्रमुखतः…
:१.२६ तत्रापश्यत्…
:१. २७ तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः...
:१.२८ दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण...
:१.२९ सिदन्ति मम…
:१.३० गाण्डीवं स्रंसते…
:१.३१ निमित्तानि च…
:१.३२ न काङ्क्षे विजयम्…
:१.३३ येषामर्थे काङ्क्षितं…
:१.३४ आचार्याः पितरः…
:१.३५ एतान्न हन्तुम्…
:१.३६ निहत्य धार्तराष्ट्रान्…
:१.३७ तस्मान्नार्हाः…
:१.३८ यद्यप्येते न…
:१.३९ कथं न ज्ञेयम्…
:१.४० कुलक्षये प्रणश्य…
:१.४१ अधर्माभिभवात्…
:१.४२ सङ्करो नरकाय…
:१.४३ दोषैरेतैः कुल…
:१.४४ उत्सन्नकुल…
:१.४५ अहो बत महत्…
:१.४६ यदि मामप्र…
:१.४७ एवमुक्त्वार्जुनः…

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मल्लः

thumb|250px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

**मल्लाः** बौद्धजैनलेखेषु पौनःपुन्येन उल्लिखिताः सन्ति । भारतस्य उत्तरभागे वसन्तः अत्यन्तः बलशालिनः आसन् मल्लाः । वाल्मीकिरामायणम्नुसारं लक्ष्मणःस्य पुत्रः चन्द्रकेतुः मल्लयुद्धप्रवीणः आसीत् । तस्मै पिता लक्षमणः एव "मल्ल" इति बिरुदं दत्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्वंशीयाः "मल्लाः" इत्येव नामाङ्किताः अभवन् । चन्द्रकेतोः राजधानी आसीत् चन्द्रकान्तपुरम् (इदानीन्तनकुशिनगरम्) । सः "कुरुप्रत"प्रदेशे शासनम् अकरोत् । सः प्रदेशः वाल्मीकिरामायणे "मल्लभूमिः" "मल्लराष्ट्रम्" इति उल्लिखितम् अस्ति । महाभारतानुसारं पाण्डुपुत्रः भीमः पौरात्यभारते दण्डयात्रावसरे मल्लानां प्रमुखेण सह युद्धं कृत्वा जयं प्राप्नोत् । बुद्धस्य अवधौ मल्लाः नवसहायकसमूहसम्बद्धानां नवभूक्षेत्रयुक्तानां गणाराज्यानां परमाधिकारिणः आसन् । तानि गणराज्यानि "गण" इति कथ्यन्ते स्म । तेषु नवसहायकसमूहेषु समूहद्वयं प्रमुखम् अस्ति । एकः समूहः "कुशिनारा"नगरं (इदानीन्तनगोरखपुरसमीपे विद्यमानम् आधुनिक"काशिया"नगरम्) राजधानीं कृत्वा तत्परितः शासनं करोति स्म । अपरः च समूहः "पावा"नगरं (आधुनिक"पद्रौन"नगरम्, "काशिया"नगरतः १२ मैलदूरे अस्ति) राजधानीं कृत्वा तत्परितः शासनं करोति स्म । बुद्धस्य अवधौ एते प्रमुखनगरे आस्ताम् । बुद्ध-जैनतत्त्वानाम् इतिहासे एते अत्यन्तं पवित्रे नगरे । भगवान् बुद्धः कुशिनारायां भगवान् महावीरः च पावापुर्यां स्वजीवनस्य अन्तिमभोजनं कृतवन्तौ आस्ताम् । भगवान् बुद्धः पावापुर्यम् अस्वस्थः जातः कुशिनारायां दिवङ्गतः । भगवान् महावीरः पावापुर्यामेव दिवङ्गतः । कुशिनगरम् इदानीमपि बौद्धानां यात्रास्थानम् अस्ति । उत्तरप्रदेशसर्वकरस्य प्रवासोद्यम-अभिवृद्धि-मण्डलीद्वारा तत्क्षेत्रस्य अभिवृद्धिः महता प्रमाणेन कृता अस्ति ।

लिच्चविसदृशाः मल्लाः मनुस्मृतौ "व्रात्याक्षत्रियाः" इति उल्लिखिताः सन्ति । मल्लानां राजत्वस्वरूपस्य सर्वकारः आसीत् । कालानतरे "सङ्घ" इति नाम्ना कथ्यमानस्य गणराज्यस्वरूपं प्राप्तं तेन सर्वकारेण । तस्य गणराज्यस्य सदस्याः सर्वे आत्मनं राजा इत्येव कथयन्ति स्म । मल्लाः धैर्यशालिनः युद्धप्रियाः च आसन् । प्राचीनसन्ततेः प्रभावात् क्षत्रियेषु श्रेष्ठाः वयम् इति चिन्तयन्ति स्म मल्लाः । मल्लेषु केचन बौद्धमतस्य केचन जैनमतस्य च अनुयायिनः आसन् । बुद्धस्य अवधौ मल्लेषु नवजनाः राजानः आसन् । कालान्तरे तेषां राज्यानि मगधराज्ये अन्तर्भूतानि । मल्लवंशीयाः इदानीमपि गोरखपुरे कुशिनगरे तत्परितः च सन्ति ।

लिच्चवि-कोलिया-शाक्यसदृशैः सङ्घीयक्षत्रियैः सह मल्लाः शान्तनगरस्य शासनं कुर्वन्ति स्म । बौद्धमतस्य प्राबल्यं यदा न्यूनम् अभवत् तदा बौद्धधर्मस्य अनुयायिनः गणराज्यक्षत्रियाः [हिन्दुमतावलम्बिनः अभवन् । एते शान्तनगरस्य क्षत्रियाः सामाजिकव्यवस्थायां वैदिकक्षत्रियाणाम् अनन्तरस्थाने आसन् । एते मल्लाः भिन्नाः डिजोरियास्थाः "मजौली"मल्लाः च भिन्नाः एव । मलौलीमल्लाः जनप्रियस्य तपस्विनः [मयूरभट्टः|मयूरभट्टस्य वंशीयाः । मयूरभट्टः ऋषेः जमदग्नेः वंशीयः । सूरजवंशीया "सूर्यप्रभा" मयूरभट्टस्य पत्नी । तयोः पुत्रः "बिस्वसेनः" । सः बिस्वसेनः एव "बिसेन् रजपूत"वंशस्य प्रथमव्यक्तिः । बिस्वसेनस्य वंशीयः ८०तमः राजा हर्डियोसेनः ११ शतके वीरत्वकारणतः देहल्याः राज्ञः "मल्ल" इति बिरुदं प्राप्तवान् आसीत् । मध्ययुगे बिसेन्मल्लवंशस्य केचन सदस्याः नेपालदेशं गतवन्तः इति श्रूयते । नेपाले इदानीमपि तान् "माल्लराजाः" इति वदन्ति ।

मल्लः
मल्लः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अक्षरम्

## अक्षरविषये अस्थिरता
अक्षराणि कति सन्ति ? इति पृच्छामश्चेत चतुश्चत्वारिंश्त्तः षड्पञ्चाशत्पर्यन्तं संख्यानाम् एकाम् आवलिं प्राप्नुमः अद्य समाजतः । अक्षरविषये एतादृश्याः अस्थिरतायाः कारणम् अनेके स्यात् । तत्र प्रधानम् अक्षरस्य लिपेश्च भेदज्ञानं नास्ति इत्येव । अतः तद् अस्माभिः चिन्तनीयमस्ति ।
## अक्षरलिप्योः भेदः
नञ्-पूर्वक-क्षर-सञ्चलने इति धातोः निष्पन्नोऽयम् अक्षरशब्दः । चलनरहितं स्थिरम् इत्यर्थः । अक्षरं तु मोक्षेऽपि इति अमरसिंहः नामलिङ्गानुशासने, मोक्षेऽपवर्गे ओम् ब्रन्मण्यच्युतेऽक्षरम् इति अनेकार्थकोशे च । नाशरहितम् (अच्युतेऽक्षरम्) इत्यपि अर्थः । एवं तर्हि अक्षरस्य गणनाविषये मतभेदः न भवेदिति स्पष्टं खलु । संस्कृतस्य लिपिः देवनागरीलिपिः इति प्रसिद्धा एव । 'लिप उपदेहे' इति धातोः निष्पन्नः अयं लिपिशब्दः लिबिः इत्यपि उच्यते । लेखनसमये तत्रैव संश्लिष्य तिष्ठति इत्येव अस्त्य लिपिशब्दस्य अर्थः । उच्चरितध्वनेः सड्केतः खलु लिपिः । लिखिताक्षरसंस्थाने लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ इत्यमरश्च । (स्त्रीलिङ्ग एव प्रयोगः इति श्रद्धा देया) अतः एव अक्षरस्य लिपेश्च भेदः अस्ति इति अवश्यं मन्तव्यम् । लिपिः प्रतिजनं भिन्नं भवति चेत् दोषं वक्तुं न शक्यते । अक्षरं न तथा ।
## अक्षरस्य सांस्कृतिकपश्चात्तलम्
अक्षरस्य पश्चात्तले महान् कश्चित् सांस्कृतिकसङ्कल्पः अस्ति भारतीयानां चिन्तने । ओम् इत्येकमेव अद्वितीयमक्षरं विवर्तनभावेन अनेकरूपैः भासते । भारतीयानां दृष्ट्या एकैकस्यापि अक्षरस्य देवतासङ्कल्पश्च अस्ति । अपि च भारतराष्ट्र्स्य शरीरे याः शक्तिपीठाः सन्ति तेषां बीजमन्त्राक्षराणि च मातृकावर्णमालाम् अनुसरन्ति इत्यपि ज्ञातव्यम् । अस्माकं शरीते स्नायुकेन्द्ररचना तस्याः स्पन्दः इत्यादयः अपि अक्षरैः सम्बद्धाः सन्ति । व्यक्तिशरीरं समूहशरीरं राष्ट्रशरीरं प्रपञ्चशरीरं च समानतां भजन्ति तस्य धटनाविशेषे इति अस्मत्सिद्धान्तः । एतैः सर्वैः एव अक्षराणां विशकलनं सुष्टु भवितुमर्हति ।

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अत्र शूरा महेष्वासा...

## श्लोकः 
:**अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।**
:**युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य चतुर्थः (४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अत्र, शूराः, महेष्वासाः, भीम-अर्जुनसमाः, युधि । युयुधानः, विराटः, च, द्रुपदः, च, महारथः ॥४॥

## अन्वयः
अत्र महेष्वासाः युधि भीम-अर्जुनसमाः शूराः युयुधानाः च विराटः च महारथः दृपदः ॥४॥

## शब्दार्थः 
:अत्र            = अस्मिन् स्थले
:महेष्वासाः     = महाचापवन्तः
:युधि            = युद्धे
:भीमार्जुनसमाः = भीम-अर्जुनसमाः समानाः
:शूराः           = वीराः
:युयुधानाः च   = युयुधानाः
:विराटः च      = विराटः
:महारथः        = योधानां दशसहस्रेण योद्धा
:द्रुपदः           = द्रुपदः

## अर्थः 
श्लोकस्य अस्य तात्पर्यं मिलित्वा षष्ठे श्लोके वर्तते । क्रियापदस्य अभावात् एवम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

04
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
धृष्टकेतुः चेकितानः...

## श्लोकः 
:**धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।**
:**पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य पञ्चमः (५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
धृष्टकेतुः, चेकितानः, काशिराजः, च, वीर्यवान् । पुरुजित्, कुन्तिभोजः, च, शैब्यः, च, नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥

## अन्वयः
च धृष्टकेतुः चेकितानः च वीर्यवान् काशिराजः पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुङ्गवः शैब्यः.....॥५॥

## शब्दार्थः 
:च धृष्टकेतुः    =  धृष्टकेतुः
:चेकितानः च   = चेकितानः
:वीर्यवान्        = वीरः
:काशिराजः     =  काशिराजः
:पुरुजित्         = पुरुजित्
:कुन्तिभोजः च  = कुन्तिभोजः
:नरपुङ्गवः        = नरेषु श्रेष्ठः
:शैब्यः            = शिबेः राजा

## अर्थः 
श्लोकस्य अस्य तात्पर्यं मिलित्वा षष्ठे श्लोके वर्तते । क्रियापदस्य अभावात् एवम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

05
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं...

## श्लोकः 
:सञ्जय उवाच -	
:**दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा** ।
:**आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्**   **॥२॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य द्वितीयः ( २) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सञ्जयः उवाच -  दृष्ट्वा, तु, पाण्डवानीकम्, व्यूढम्, दुर्योधनः, तदा, आचार्यम्, उपसङ्गम्य, राजा, वचनम्, अब्रवीत्

## अन्वयः
तदा तु व्यू्ढं पाण्डवानीकं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः आचार्यम् उपसङ्गम्य वचनम् अब्रवीत् ।	

## शब्दार्थः 
:तदा तु = तदानीं तु,
:व्यूढम् = व्यूहत्वेन स्थापितम्,
:पाण्डवानीकम् = पाण्डवसैन्यम्,
:दृष्ट्वा =अवलोक्य,
:राजा = नृपः,
:दुर्योधनः = दुर्योधनः,
:आचार्यम् = गुरुं द्रोणम्,
:उपसङ्गम्य = उपसृत्य,
:वचनम् = वाक्यम्,
:अब्रवीत् = अवदत् ।

## अर्थः 
तदा व्यूहरूपेण स्थापितं पाण्डवानां सैन्यं दृष्ट्वा दुर्योधनः गुरोः द्रोणाचार्यस्य समीपं गत्वा इदं वचनम् अवदत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

02
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम्...

## श्लोकः 
**पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।**
**व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥** 

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य तृतीयः ( ३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पश्य, एताम्, पाण्डुपुत्राणाम्, आचार्य, महतीम्, चमूम् । व्यूढाम्, द्रुपदपुत्रेण, तव, शिष्येण, धीमता ॥

## अन्वयः
आचार्य ! तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीम् एतां चमूं पश्य ।

## शब्दार्थः 
:आचार्य    = भो द्रोणाचार्य !
:तव        = भवतः,
:धीमता    = बुद्धिमता,
:शिष्येण   = छात्त्रेण,
:द्रुपदपुत्रेण = धृष्टद्युम्नेन,
:व्यूढाम्    = व्यूहरूपेण स्थापिताम्,
:पाण्डुपुत्राणाम् = पाण्डवानाम्,
:एताम्     = एनाम्,	
:महतीम्   = बृहतीम्,
:चमूम् = सेनाम्,
:पश्य = वीक्षस्व ।

## अर्थः 
भोः आचार्य ! चतुरेण तव शिष्येण धृष्टद्युम्नेन पाण्डवानां महत् सैन्यमिदम् व्यूहरूपेण स्थापितम् अस्ति ।  इदं पश्य ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

## बाह्यसम्पर्काः 
03
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च...

## श्लोकः 
:**भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।**
:**अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य अष्टमः (८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
भवान्, भीष्मः, च, कर्णः, च, कृपः, च, समितिञ्जयः । अश्वत्थामा, विकर्णः, च, सौमदत्तिः, तथा, एव, च ॥८॥

## अन्वयः
भवान् भीष्मः कर्णः समितिञ्जयः च कृपः अश्वत्थामा विकर्णः तथैव सौमदत्तिः सन्ति ।

## शब्दार्थः 
:भवान्         = भवान्
:भीष्मः        = गङ्गापुत्रः
:कर्णः          = कर्णः
:समितिञ्जयः च = समितिञ्जयः
:कृपः            = कृपः
:अश्वत्थामा    = अश्वत्थामा
:विकर्णः        = विकर्णः
:तथैव          = अपि च
:सौमदत्तिः     = सौमदत्तिः
:सन्ति          = सन्ति

## अर्थः 
भवान् भीष्मः कर्णः समितिञ्जयः च कृपः अश्वत्थामा विकर्णः तथैव सौमदत्तिः सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

08
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अन्ये च बहवः शूरा...

## श्लोकः 
:**अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।**
:**नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य नवमः (९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अन्ये, च, बहवः, शूराः, मदर्थे, त्यक्तजीविताः ।  नानाशस्त्रप्रहरणाः, सर्वे, युद्धविशारदाः ॥९॥

## अन्वयः
नानाशस्त्रप्रहरणाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः अन्ये च बहवः मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।

## शब्दार्थः 
:अन्ये          = इतरे,
:बहवः         = नैके,
:शूराः          = विक्रमिणः,
:मदर्थे          = मम कृते,
:त्यक्तजीविताः = अर्पितप्राणाः,
:नानाशस्त्रप्रहरणाः = बहुशस्त्राः,
:सर्वे               = सकलाः,
:युद्धविशारदाः    = समरनिपुणाः ।

## अर्थः 
न केवलम् एतावन्तः, अन्येऽपि बहवः मदर्थं प्राणान् समर्पयितुं सिद्धाः बहुविधानि प्रहारसाधनानि शस्त्राणि धृतवन्तः समरनिष्णाताः विक्रमिणः सैन्ये सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

09
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अपर्याप्तं तदस्माकं...

## श्लोकः 
:**अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।**
:**पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ।**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य दशमः (१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥

## अन्वयः
अस्माकं भीष्माभिरक्षितं तद् बलम् अपर्याप्तम् । इदं तु एतेषां भीमाभिरक्षितं बलं पर्याप्तम् (अस्ति) ।

## शब्दार्थः 
:अस्माकम्         = कौरवाणाम्
:भीष्माभिरक्षितम्  = भीष्मेण संरक्षितम्
:तद् बलम्          = तद् सैन्यम्
:अपर्याप्तम्         = असमर्थम्
:एतेषां तु          = पाण्डवानां पुनः
:भीमाभिरक्षितम्   = भीमेन संरक्षितम्
:इदं बलम्         = इदं सैन्यम्
:पर्याप्तम्           = समर्थम्

## अर्थः 
यद्यपि अस्माकं सैन्यस्य रक्षकः भीष्मः तथापि सैन्यमिदम् असमर्थम् । पाण्डवानां सैन्यस्य रक्षकः यद्यपि भीमः तथापि तत्सैन्यम् अत्यन्तं समर्थम् इति मम प्रतिभाति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/

10
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः