नृसिंहजयन्ती

वैशाखमासे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां तिथौ आचर्यते एतद् व्रतम् । चतुर्दश्यां स्वातिनक्षत्रं, सोमवासरशनिवासरौ वा सिद्धयोगः वणिजकरणं च भवति चेत् तद्दिनं प्रशस्तम् इति उच्यते ।

thumb|150px|right|**कर्णाटके हळेबीडुमन्दिरे विद्यमानः हिरण्यकशिपोः संहारं कुर्वन् उग्रनरसिंहः**

:**वैशाखे शुक्लपक्षे तु चतुर्दश्यां निशामुखे ।**
:**मज्जन्मसम्भवं पुण्यं व्रतं पापप्रणाशनम् ॥**

:**अवतारो नृसिंहस्य प्रदोषसमये द्विजाः ।**

:**महाप्रदोषसमयो नृहरेः समुपागतः ।**

नरसिंहावतारः सन्ध्यासमये एव जातः । अतः तस्य व्रतस्य आचरणम् अपि सन्ध्यासमये एव । शरीरदौर्बल्यकारणेन सन्ध्यापर्यन्तं ये उपवासं कर्तुं न शक्नुवन्ति ते मध्याह्ने एव एतत् व्रतम् आचरन्ति । अस्य पूजावसरे आचारशुद्धिः महती स्यात् । अयं नृसिंहः किञ्चिदपि अनाचारं न सहते । व्रतम् आचर्यमाणाः चतुर्दश्यां प्रातःकाले स्नानादिकार्यं समाप्य सङ्कल्पसहितं पूजाम् आचरन्ति । सायङ्काले विशेषपूजां कुर्वन्ति । उपवासं कर्तुम् अशक्ताः शास्त्रीयम् आहारं सेवन्ते । न्यूनातिन्यूनं पूजासमयपर्यन्तं वा उपवासम् आचरन्ति । नृसिंहस्य पूजां सालिग्राम-यन्त्र-विग्रह-अग्निद्वारा वा कुर्वन्ति । श्रीनारसिंहमन्त्रेण उपनिषदा श्रुत्या वा विशेषाराधनं कुर्वन्ति । नृसिंहाय विशेषरूपेण गुडापूपं नैवेद्यरूपेण समर्पयन्ति । **“गुडापूपं नृसिंहाय”** इति उक्तम् अस्ति । तेन सह मुद्गदालं, चणकदालं, निम्बूपानकं च समर्पयन्ति । नरसिंहाय तुलसीं, पद्म, बिल्वं, जपाकुसुमं च रोचते इति तानि एव समर्पयन्ति पूजावसरे । सन्ध्यासमये विशेषाराधनं कृत्वा अनन्तरं पारणं कुर्वन्ति कुत्रचित् । कुत्रचित् तद्दिने पूर्णतया उपवासं कृत्वा अनन्तरदिने प्रातःकाले पारणं कुर्वन्ति । रात्रिं कथाश्रवणेन सङ्गीतनर्तनादिना वा यापयन्ति । अनन्तरदिने अग्नौ नृसिंहम् आवाह्य षोडशोपचारपूजां कृत्वा हवनं कृत्वा घृतं हविश्यान्नं च समर्पयन्ति । विग्रहद्वारा ये पूजयन्ति ते पूजानन्तरं तं विग्रहं सत्पात्राय ब्राह्मणाय दानं कुर्वन्ति । सन्ध्यासमये उग्रनरसिंहस्य आराधनं कुर्वन्ति । उत्तराराधनावसरे वामाङ्के लक्ष्मीसहितं लक्ष्मीनृसिंहम् आराधयन्ति ।

thumb|200px|right|**हिरण्यकशिपुम् अङ्के संस्थाप्य संहरन् नरसिहः । प्रह्लादः पार्श्वे स्थित्वा पश्यति ।**

भगवतः महाविष्णोः पञ्चमः अवतारः एव नृसिंहावतारः । एषः अवतारः महाभारते, हरिवंशे, विष्णुपुराणे, श्रीमद्भागवते, शिवपुराणे, अध्यात्मशास्त्रेषु इतिहासे च वर्णितः अस्ति । सः नृसिंहः त्रिमूर्तिः परब्रह्मस्वरूपी च । नाभिपर्यन्तं ब्रह्मरूपः, कण्ठपर्यन्तं विष्णुरूपः, शिरपर्यन्तं रुद्ररूपः  इति उच्यते ।

:**अनाभि ब्रह्मणो रूपम् आगलाद्वैष्णवं वपुः ।**
:**आशीर्षं रुद्रमीशानं तदूर्ध्वं सर्वतः शिवः ॥**

श्रीमद्भागवते नरसिंहावतारः एवं वर्णितः अस्ति –

वैकुण्ठस्य द्वारपालकौ जयविजयौ सनकादिमुनीनां शापकरणतः असुरजन्म प्राप्नुवन्ति । तेषु त्रिषु असुरजन्मसु प्रथमं जन्म एव हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपोः । महाविष्णुः वराहावतारेण हिरण्याक्षं संहरति । तेन कुपितः हिरण्यकशिपुः भगवद्भक्तान् सज्जनान् देवान् च बहुधा पीडयितुम् आरब्धवान् । तीक्ष्णं तपः आचर्य **नरैः वा मृगैः वा, सुरासुरोरगैः वा, ब्रह्मणा सृष्टेन येनकेनापि प्राणिना वा, दिवा वा रात्रौ वा, भूमौ वा आकाशे वा, गृहस्य अन्तः वा बहिः वा, येन केनापि आयुधेन वा मम मृत्युः न सम्भवेत् । सर्वत्रापि मम एकाधिपत्यं च भवेत् ।** इति ब्रह्मसकाशात् वरं प्राप्नोत् । तस्य वरस्य बलेन लोककण्टकः सञ्जातः । हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादः । राज्ञः आज्ञानुगुणं शुक्राचार्यस्य शिष्याः तम् असुरसिद्धान्तं बोधितवन्तः । पित्रा यदा प्रश्नः कृतः तदा सः **“विष्णुभक्तिरेव श्रेष्ठा”** इत्यवदत् । पुनः पुनः पृष्टे सति तदेव उत्तरं प्राप्य कुपितः हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं संहर्तुम् आदिष्टवान् । तदनुगुणं दैत्यभटाः तं शूलादि आयुधैः, विषसर्पैः, दिग्गजैः, अभिचारक्रियाभिः इत्यादिभिः बहुविधोपायैः मारयितुं प्रयत्नम् अकुर्वन् । किन्तु ते तस्मिन् कर्मणि सफलाः नाभवन् । तदा क्रुद्धः हिरण्यकशिपुः सन्ध्यासमये प्रह्लादं सभाम् आहूय सर्वेषां पुरतः खड्गपाणिः सन् **“कुत्र अस्ति भवतः विष्णुः ? भवता सर्वव्यापी इति उच्यमानः सः अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति वा ? यदि अत्र सः न दृश्यते तर्हि भवन्तम् अत्रैव मारयामि”** इति वदन् स्तम्भं मुष्ट्या अताडयत् । तदा तस्मात् स्तम्भात् भीकरं गर्जनं श्रुतम् । ततः कण्ठपर्यन्तं नररूपः तदुपरि सिंहरूपः च उग्रमूर्तिः नृसिंहः आविर्भूतः ।

:**सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितम् ।**
:**व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः ॥**
:**अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् ।**
:**स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥**

तत्रैव तं हिरण्यकशिपुं सभायाः देहल्याम् उपविश्य (गृहस्य अन्तः अपि न बहिः अपि न) नखैः तस्य उदरं विदार्य (केनापि आयुधेन न) समहरत् । सन्ध्याकालः दिनम् अपि न रात्रिः अपि न । नृसिंहः मनुष्यः अपि न पाणिरपि न, ब्रह्मसृष्टिरपि न ।

सृष्टेः आरम्भे ब्रह्मा एतत् व्रतम् आचर्य एव सृष्टिकार्यम् आरब्धवान् इति । रुद्रदेवः अपि एतत् व्रतम् आचर्य त्रिपुरासुरसंहारस्य सामर्थ्यं प्राप्नोत् इति । अस्य व्रतस्य महत्त्वं ब्रह्म-शिवादिभिः स्वयं नृसिंहेन अपि वर्णयितुं न शक्यते इति वदन्ति शास्त्राणि ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया