open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
निजामाबादमण्डलम्

**निज़ामाबाद् जनपदम्** (Nizamabad, Telangana) भारतदेशस्य तेलङ्गाणाराज्यम् स्थितमेकं मण्डलं अस्ति।
## इतिहासः
*इन्द्रपुरी, इन्दूरु* इत्याख्यातं प्रान्तमेव “ निजामाबाद्” मण्डलं जातम् । १९०५ तमे वर्षे काकतीयाः, खिल्जीजनाः, 
चालक्याः,राष्ट्रकूटाः, मोगलायिनः च पालितवन्तः ।

## भौगोलिकम्
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे आदिलाबाद्, दक्षिणदिशे मेदक्, प्राच्यां करीम्नगरं, पश्चिमे च नान्देड् (महराष्ट्र) च इत्यादीनि मण्डलानि परितः वर्तन्ते । २०.८४% अरण्यभूमिः मण्डले अस्ति ।
गोदावरिनदी उत्तरवाहिनी भूत्वा ११३ कि.मी. मितं दूरं मण्डलभूमिं पावयति । पोचम्पाडु श्रीरामसागरसेतुः, अच्चम्पेट जलवारधिः च निर्मिते । मञ्जीरानदी बोधन् प्रान्ते महाराष्ट्रतः गोदावरीनद्यां विलीना भवति । मण्डले पुलङ्गु, एड्लकट्ट, सरसः जलं पानाय कल्पते । नैऋतिपवनेभ्यः वृष्टिपातः भवति । मण्डले बेङ्गलूरु,नागपूर्, राजमार्गः ११४ कि.मी पर्यन्तं विस्तृतोस्ति । काचिगूड, मन्माड्, बोधन् रेल्मार्गाः वर्तन्ते ।

## वीक्षणीयस्थलानि
काकतीयैः निर्मितं कोसलपुरदुर्गम्, केन्द्रयवनमन्दिरम्, निजांसागरसेतुः च दर्शनीयाः । बासरग्रामे सरस्वती देवालयः, बीम्गल् ग्रामे निंबासलश्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, बिक्नूर् ग्रामे राजराजेश्वरी देवालयः, सिर्नपल्ली जलपातं, उस्मानिया विश्वविद्यालयस्य परिधौ विद्यालयाः प्रचाल्यन्ते ।

## तालूकाः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*nizamabad's classified's website 
*Official website of Nizamabad district 
*Nizamabad Yellow Pages 

वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मत्ताछन्दः

**मत्ता ।**
 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

ज्ञेया मत्ता भमसगयुक्ता । –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२७

ऽऽऽ ऽ।। ।।ऽ ऽ

म भ स ग।

यति: चतुर्भि: षड्भि: च। पादान्ते।

उदाहरणम्-

पुष्टोऽधर्मो विगलितधर्मो यस्मिन्काले भवति च पार्थ। तस्मिन्नात्मानमवसृजामि त्रातुं साधून्ग्रसितुमसाधून्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मनोरमाछन्दः

**मनोरमा।**
 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

नरजगैर्भवेन्मनोरमा। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२८

।।। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ

न र ज ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम्-

विगलिता च धर्मभावना, विकसिता भवेदधर्मता । स्वयमहं सृजामि भारत,सदवनाय दुष्टहानये॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
उपस्थिताछन्दः

**उपस्थिता ।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता । –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२९

ऽऽ। ।ऽ। ।ऽ। ऽ

त ज ज ग।

यति: पादान्ते।

द्वाभ्यां  षड्भि: च इत्येके।

उदाहरणम्-

धर्मक्षतिरभ्युदितोऽथवाधर्म: स्वयमेव सृजाम्यहम्।
तस्मिन्समयेवऽर्जुन रक्षितुं साधून्खलनिर्दलनाय च॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
सती

सति(दाक्षायणी इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धा) हिन्दुधर्मे देव्याः आदिशक्तिः। सा भगवतः **महादेव**स्य प्रथमा पत्नी **प्रजापति दक्ष**स्य च पुत्री। एषा सति पुनर्जन्मरूपेण पार्वती भूत्वा महादेवस्य द्वितीया पत्नी अभवत्। 
सति च पार्वती च द्वे अपि महादेवम् अक्रोधं कर्तुं तं च शांतिरुपे आनेतुं समर्था अतः द्वे अपि पूजनीया। **नवदुर्गा** अपि देव्याः पार्वत्याः रूपाः।

## जन्म
आदिशक्ति ब्रह्मदेवस्य प्रार्थनया मनुष्यरूपेण जनिम् अलभत्। सति प्रजापति दक्षस्य तस्य पत्न्याः प्रसुत्याः च पुत्री। दक्षः ब्रह्मदेवस्य पुत्रः स्वस्य निर्णयेन समर्था च। सति जन्मसमये अतीव सुन्दरा गौरवर्णा च। अतः सा गौरी इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा।

### सतिशिवयोः विवाहः
आदिशक्तिः शिवस्य भक्तिः कृत्वा तस्य पत्नी भवेत् इति ब्रह्मदेवस्य इच्छा। किन्तु प्रजापति दक्षः महादेवस्य अरिः। येन केन प्रकारेण दक्षेण सत्याः विरोधः कृतम्। अतः सतिः तस्याः गृहं तत्याजित्वा अरण्यम् जगाम तत्र च शिवाराधना चकार। तत्र केवलं एकस्य बिल्वपत्रस्य भक्षणं चकार। शिवः तेन प्रभावितः सत्या सह विवाहः कर्तुं सिसिद्धः। किन्तु दक्षस्य विरोधेन सत्या स्वयंवरस्य उपायः सूचिता। दक्षेण महति मण्डपे सत्याः स्वयंवरः आयोजितः। तत्र शिवस्य मूर्तिः स्थापयित्वा दक्षः शिवस्य अपमानं कृतम्। सति शिवमूर्तिम् एव पुष्पहारः समर्पयत्। शिवः तत्र आविर्भूतः। एवं सतिशिवयोः विवाहः स्वयंवरमण्डपे जातः।

### दाक्षयज्ञः
प्रजापति दक्षः सतिशिवयोः विवाहेन न सन्तुष्टः। तदा शिवस्य अपमानं कर्तुं दक्षः एकः यज्ञः समायोजितः। तदा सतिशिवाभ्यां न निमंत्रणं प्राप्तम्। तथापि सति आग्रहेण शिवं यज्ञमण्डपे आनयत्। तदा दक्षः शिवस्य अपमानं कृतम्। सतिम् अशुभम् अगदत्। तेन दुःखिता सतिः तस्यैव यज्ञमण्डपे अपतत्। तेन सा दिवंगता। क्रोधेन शिवः स्वस्य जटायां *वीरभद्रः भद्रकाली* च समुत्पन्नः। भद्रकाली सम्पूर्णं यज्ञमण्डपं उद्ध्वस्तः कृतम्। वीरभद्रेण दक्षस्य मस्तकं धडात्पृथक्चकार। ब्रह्मदेवः एषः ज्ञात्वा शिवं क्षमायाचना चकार। तदा शिवः यज्ञमण्डपं पुनः जीवितः कृत्वा दक्षाय एकस्य पशोः मस्तकः ददौ। सत्याः ज्वलशरीरं गृहीत्वा शिवः सम्पूर्ण पृथिव्याः परिभ्रमणं कृतम्। भगवतः विष्णोः प्रार्थनया शिवः व्यरमत्। किन्तु एतस्माद्विरोधात् सत्याः शरीरं पृथिव्यां एकपञ्चाशत्सु (५१) स्थानेषु पतितम्। तत्र च शक्तिपीठाः प्राभवन्।

### सत्याः पुनर्जन्मः
सति पुनर्जन्मेण नगाधिराजस्य हिमालयस्य पुत्री अभवत्। हिमालयः शिवस्य गाढः भक्तः । तदा पार्वतीशिवयोः विवाहः अभवत्। तदनन्तरं पार्वतीं गणेशः स्कन्दः च एतौ द्विपुत्रौ अपि जाता।

वर्गः:हिन्दुदेव्यः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानम्

**विश्वसंस्कृतप्रतिष्ठानम्** केरलराज्यस्थ: संस्कृतकार्यसंघटनास्ति| तृश्शूर् जनपदे प्रतिष्ठानस्य संस्थानकार्यालय: वर्तते|

‎

वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतसंस्थाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पञ्चाक्षरी गवायी

**पञ्चक्षरी गवायी** (Panchakshari Gavayi)  भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य गदगमण्डलस्य प्रसिद्धः हिन्दुस्तानीगायकः सङ्गीताश्रमस्य श्री वीरेश्वरपुण्याश्रमस्य संस्थापकः च । अयं कर्णाटकस्य हावेरीमण्डलस्य हानगल्जनपदस्य काडशेट्टिहळ्ळि इति ग्रामे क्रि.श. १८९२ तमे वर्षे फेब्रवरि मासस्य द्वितीये दिने अजायत । अस्य पिता "गुरुपादय्य चरन्तिमठ", माता "नीलम्मा" इति । अस्य अङ्कितनाम गदिगय्य इति । गदिगय्यः अस्य अग्रजः गुरुबसवय्यः च जन्माना एव अन्धौ । स्थानीये प्रदेशे उपलभ्यं सङ्गीतज्ञानं प्राप्तवन्तौ । कदाचित् श्रीहक्कल बसवेश्वरमहोत्सवावसरे गायन्तौ बालकौ दृष्ट्वा पुज्यः हानगल् कुमारस्वामी एतौ आत्मना सह नीतवान् । 

## सङ्गीतशिक्षा
भ्रातरौ अनेकैः गुरुभिः सङ्गीतज्ञानं प्राप्तवन्तौ । श्रीकुमारस्वामी ग्रामेषु भिक्षाटनं कृत्वा नेलविगिप्रदेशे शिवयोगमन्दिरं प्रतिष्ठापयत् । तत्र अन्यबालकैः सह एतौ अपि सङ्गीताभ्यासम् अकुरुताम् । तस्मिन् काले ज्येष्ठः गुरुबसवय्यः दिवङ्गतः । अष्टादशवर्षीयः गदिगय्यः मैसूरुनगरे गौरीशङ्करस्वामिपादानां सन्निधौ सङ्गीताध्ययनम् अकरोत् । वर्षचतुष्टयं मैसूरुनगरे भिक्षान्नं कृत्वा उदरपोषणं कृतवान् । पश्चात् बागलकोटनगरे प्रचालिते वीरशैवमहासभायाः अधिवेशने शिवकुमारस्वामिभिः " पञ्चाक्षरी गवायी " इति नामाङ्कितः अभवत् । एतत्पश्चात् वर्षचतुष्टयं हिन्दुस्तानीसङ्गीतम् अभ्यस्य उभयसङ्गीतवित् अभवत् । सङ्गीतमार्गेण समाजसेवां चिकीर्षुः पञ्चाक्षरी गवायी कञ्चगल् बिदिरे ग्रामस्य प्रभुकुमारशिवाचार्येण शिवदीक्षां प्राप्य आध्यात्ममार्गे अनुगतवान् ।

## सङ्गीतप्रचारः
पञ्चाक्षरी गवायी राज्ये सर्वत्र सञ्चरन्तीं सङ्गीतपाठशालाम् अरब्धवान् । क्रि.श. १९१४ तमवर्षे गदगमण्डलस्य रोणजनपदे निडगुन्दिकोप्पे शिवयोगमन्दिरस्य शाखायां सङ्गीतशालाम् आरब्धवान् । अस्यां शालायां कन्नडम्. संस्कृतम् च पाठयन्ति स्म । अस्य शिष्यत्वेन आगतः उत्तराधिकारी पुट्टराजः अपि जन्मना अन्धः एव । गवायी सङ्गीतशालायाः निर्वहणधनसङ्ग्रहार्थं नाटकसमवायमेकम् आरब्धवान् किन्तु यशं न सम्पादितवान् । क्रि.श. १९३० तमे वर्षे पञ्चाक्षरी गवायी स्वशिष्योद्धारार्थं बहुप्रयत्नं कृतवान् । तस्यां स्थितौ  साहाय्यं कृतवान बसरिगिडस्य वीरप्पः । एषः पञ्चाक्षरीगवायीवर्यस्य स्वस्य भूमौ लघुशालां निर्मीय धनधान्यादीनि दत्त्वा सङ्गीतपाठशालां  संरक्षितवान् । गवायी अस्य शालायाः श्री वीरशैवपुण्याश्रमः इति नामकरणम् अकरोत् ।

## देशभाषाभिमानी
पञ्चाक्षरी गवायी सर्वदा खादिवस्त्रम् एव धरति स्म । उदररोगेणपीडितः आयुर्वेदचिकित्सां विना अन्यां तिरस्कृतवान् । मुम्बै नगरे आयोजितसङ्गीतगोष्ठ्यां कन्नडगीतानि गीतवान् ।

## इहलोकत्यागः
प्रायः चत्वारि वर्षाणि यावत् उदरवेदनया परितप्तः गवायी अन्ते क्रि.शा. १९४४ तमवर्षस्य जूनमासस्य एकादशे दिनाङ्के दिवङ्गतः ।

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
उशीनरः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत् । **उशीनरश्च विक्रान्तो वृष्णयस्ते प्रकीर्तितः** - भारतम् । अनुराजकुले जातः भोजदेशं शसास च । ययातिराजपुत्रीं माधवीं पर्यणैषीत् । अनयोः शिबिः नाम पुत्रो जज्ञे । अतः शिबिचक्रवर्ती उशीनरस्य पुत्रः औशीनरः इति कथ्यते ।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पर्वताः

पर्वति - पर्व (पूरणे) **अतच्** (उ ३-११०)
:पयोधि तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् । 
:पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ याद-२२-५१
**पर्वतः** सीमिते भूप्रदेशे शिखररूपेण स्थितः महा भूराशिः एव  । समुद्रस्तरम् आधारीकृत्य स्थितः अत्युन्नतः पर्वतः नाम मौण्टेवरेस्ट्(८,८४८ मी (२९,०२९ पादमितम्)) एशियाखण्डे हिमालये वर्तते । सौरमण्डले अत्युन्नतः पर्वतः नाम **ओलिम्पस् मान्स्** (२१,१७१ मी (६९,४५९ पादमितम्)) मङ्गलग्रहे विद्यते ।
एशियाखण्डे ६४%, युरोपखण्डे २५%, दक्षिणामेरिकाखण्डे २२%, आस्ट्रेलियाखण्डे १७%, आफ्रिकाखण्डे ३% भागाः पर्वतप्रदेशाः । भूमौ २४% पर्वतभागाः । १०% जनाः पर्वतीयप्रदेशे निवसन्ति । जगतः बह्व्यः नद्यः पर्वतमूलाः । ५०% मानवाः पर्वतजलमेव अवलम्बन्ते जीवनाय ।

## बृहत्पर्वताः
सप्तशतमीटर्तः अपि उन्नताः शताधिकाः पर्वताः एषियाखण्डे एव सन्ति । तेषु बहवः हिमालयपर्वतश्रेण्याम् एव सन्ति । कस्मिंश्चिदन्यखण्डे  एतावन्तः उन्नतपर्वताः  न सन्ति । यूरोपखण्डस्य उन्नतः शिखरः रषियादेशे स्थितः मौण्ट् एल्ब्रस् इति। एष मौण्ट् एवरेस्ट् शिखरस्य अपेक्षया ३००० मीटर् न्यूनः अस्ति ।
विविधेषु खण्डेषु स्थिताः अत्युन्नताः पर्वताः 

विश्वस्य दश बृहत्शिखराणि । सर्वे हैमालयश्रेण्याम् एव सन्ति ।

## युरोपस्य उन्नतानि शिखराणि
यूरोपस्य अत्युन्नतानि शिखराणि । शिखरत्रयं रषिया देशस्य काकसस् पर्वतश्रेण्यां सन्ति । अन्यानि अल्फ्स्पर्वतश्रेण्यां सन्ति ।

## अत्युन्नतः पर्वतः
प्रपञ्चे अत्युन्नतः पर्वतः मौण्ट् एवरेस्ट् नेपाल-टिबेट्सीमयोः अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम चामो लुङ्मा इति (टिबेट् भाषा) अस्य अर्थः विश्वमातृदेवता । समुद्रतलतः यदि मापयामः तर्हि प्रपञ्चे **मौण्ट्-एवरेस्ट्** एव उन्नतः शिखरः ।
परन्तु पर्वतस्य मूलतः अग्रं यावत् मापयाम तर्हि हवाये मध्ये स्थितः  **मौना की** प्रपञ्चस्य अत्युन्नतः पर्वतः । अस्य मूलं समुद्रतले अस्ति । अस्य औन्नत्यं  ४२०५ मीटर्मितम् अस्ति । मूलतः १०,२०३ मीटर्मितमस्ति । (एवरेस्टतः अपि १३५५ मीटर्मितं यावत् अधिकः उन्नतः)
## अति दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः
## पर्वतारोहणविक्रमः
पर्वतारोहणसाहसक्रीडायाः आरम्भः १८ शततमे वर्षे अभवत् ; दक्षिणयूरोपस्य आल्प्स्पर्वतश्रेण्याम् आल्पैनस्य मौण्ट् ब्ल्लङ्क् शिखरम् (औन्नत्यं ४८१० मीटर्मितम्) क्रि.श १७८६ तमे वर्षे अरूढम् । क्रि.श १८७० तमवर्षे  प्रायः आल्पैन्पर्वतश्रेणीषु  स्थितानि सर्वाणि शिखाराणि आरूढानि । ततः जगति अन्यबृहतशिखराणाम् आरोहणम् आरब्धम् ।
विविधखण्डेषु प्रथमतया शिखरारोहणं कस्मिन् वर्षे अभवत् इति अत्र प्रदत्तम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:शिखराणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
समयवलयः

thumb|right|400px|Map of Global Local Times, (including DST), *as of February 2012*
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* ITU LEGAL TIME 2011
* W3C Note Datetime
* US Official Time Clock  Java-enabled clock to graphically display night and day around the globe.

वर्गः:कालगणना
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
श्यामाशास्त्री (कर्णाटकसङ्गीतम्)

**श्यामाशास्त्री** (Syama Sastri) कर्णाटकसङ्गीतप्रकारस्य त्रिमूर्तिषु अन्यतमः । एषः अपि त्रिमूर्तिषु अन्यद्वाविव तमिळनाडुराज्यस्य तिरुवारूरुप्रदेशे एव अजायत । अस्य मूलं नाम वेङ्कटकृष्णः इति । अस्य मातृभाषा तेलुगुभाषा । अस्य पूर्वजाः अर्चकवृत्तिं कुर्वन्ति स्म । बालस्य वेङ्कटकृष्णस्य सुमधुरकण्ठः अस्तीति परम्परानुगुणं संस्कृतबोधनेन सह सङ्गीतस्य आरंभिकपाठाः अपि बोधिताः। यदा एषः अष्टवर्षीयः आसीत् तदा अस्य कुटुम्बं तञ्जावूरुप्रदेशम् अगच्छत् । तत्र सङ्गीतस्वामी इति कश्चित् बालकस्य कण्ठश्रिया अनुरक्तः कतिपयवर्षेषु एव एषः उत्तमः गायकः यथा स्यात् तथा अकरोत् । 
## कृतिकारः गायकः च
काञ्चिपुरस्य कामाक्ष्याः भक्तस्य श्यामाशस्त्रीवर्यस्य अधिकाधिककृतयः देव्याः कामाक्ष्याः कीर्तनं कुर्वन्ति। तञ्जावूरुनगरस्थस्य बङ्गारुकामाक्षी-मन्दिरस्य अर्चकस्य पच्चमिरियम् आदि अप्पय्यस्य शिष्यः। एषः त्रिशताधिकाः कृतीः रचितवान् इति श्रूयते चेदपि ७० उपलभ्याः सन्ति। एतासां कृतीनां भाषा अधिकतया तेलुगु किञ्चिदिव संस्कृतम् । अपि काश्चन तमिळुभाषयाः सन्ति । मधुरायाः मीनाक्ष्याः विषये "नवरत्नमालिकाः" इति कृतिं श्यामाशास्त्री रचितवान् अस्ति । एतासां कृतीनाम् अन्ते शामकृष्ण इति अङ्कितं भवति ।

## जन्म बाल्यं च
श्यामाशास्त्री तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे वडमब्राह्मणकुटुम्बे जन्म अलभत । तस्य पिता बङ्गारुकामाक्षीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य नाम वेङ्कटसुब्रह्मण्यः इति । तस्य पूर्विकाः अर्चकवृत्तिपराः पण्डिताः आसन् । किन्तु तेषां सङ्गीतज्ञानं न्यूनम् आसीत् । वेङ्कटसुब्रह्मण्यस्य संस्कृत-तेलुगुभाषयोः सम्यक् ज्ञानम् आसीत् । तस्य विद्याभ्यासार्थं मातुलः साहाय्यं कृतवान् ।
यदा सः अष्टादशवर्षीयः अभवत् तदा तस्य मातुलः तं सङ्गीतविद्याभ्यासार्थं तञ्जावूरुनगरम् आनीतवान् । चातुर्मास्यकाले सङ्गीतस्वामिनामकः कश्चित् तस्य गृहम् आगतवान् । सङ्गीतस्वामी सङ्गीते तथा नाट्यशास्त्रे प्राविण्यं प्राप्तवान् आसीत् । सः अस्य तीक्ष्णबुद्धिं परिवीक्ष्य गन्धर्वविद्यां बोधितवान्। आस्थानविदुषः पच्चिमिरियम् अडियप्पयवर्यस्य स्नेहसम्पादने प्रेरितवान्।
## वृत्तिजीवनम्
श्यामाशास्त्रिणः कृतयः प्रसिद्धाः सन्ति । सः आहत्य त्रिंशत् कृतीः रचितवान् अस्ति । परन्तु तस्य शिष्याः अधिकाः न आसन्। तदानीन्तनकाले मुद्रणव्यवस्थासमीचीना नासीत् इत्यतः तस्य कृतयः हस्तप्रतिरूपेण एव अतिष्ठन्। तस्य पाण्डित्यं पामरैः अवगन्तुं कष्टकरम् आसीत् । कामाक्षीदेवीम् अधिकृत्य सः तेलुगु-संस्कृत-तमिळ्भाषया कृतीः रचितवान् अस्ति। सः कतिचन स्वरजतयः, वर्णाः, कृतीः च श्यामकृष्णनाम्ना अङ्कितेन रचितवान् ।
कर्णाटकस्सङ्गीते स्वरजतिः इति नाम्ना सङ्गीतप्रकारम् आरब्धवान् । पूर्वं स्वरजतिः नाट्यशास्त्रे पदवर्णरीत्या आसीत् । तस्य त्रयः रागाः रत्नत्रयम् इति प्रसिद्धाः । ते च रागाः- भैरवी, यदुकुलकाम्भोजी, तोडी च । सः क्लिष्टरागस्य लयस्य च रचने समर्थः आसीत् । तस्य शारीरं तथा गानसामर्थ्यं श्लाघनीयम् आसीत् ।
## बाह्यानुबन्धाः
*Syama Sastri (1762 - 1827): Part 1 by V. Raghavan
*Syama Sastri (1762 - 1827): Part 2 by V. Raghavan
*Website dedicated to Shyama Shastri 
*Syama Sastri, His Disciples and Descendants. This blog presents Saradhambal Yegyaswamy Iyer's doctoral research
*Syama Sastri - He sang paeans to the goddess. Info from Sri Thiyagaraja Temple 
*Shyama Sastri’s descendants live in penury 

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
नल्गोण्डामण्डलम्

**नल्गोण्डामण्डलम्** (Nalgonda district) दक्षिणभरतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकमण्डलं अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नल्गोण्डा नगरम्।

## इतिहासः
बहुभिः राजवंशीयैः पालितमिदं नीलगिरिः इति व्यवहृतं मण्डलं नल्गोण्डा । काकतीयराजाः, शातवाहनाः, कदम्बवंशजाः, चालक्याः , मोघल् राजाः च पालकेषु प्रमुखाः । १९०५ तमवर्षपर्यन्तं वरङ्गल्, मेदक् इति मण्डलयोः मध्ये सम्मिलितम् आसीत् । निजांविरोधिकरणोद्यमे सप्रश्रयं भागः स्वीकृतः अस्य मण्डलस्य सामाजिकैः । 
भौगोलिकम्  अस्य मण्डलस्य प्राग्दिशि खम्मं, कृष्णा च मण्डले, पश्चिमायां रङ्गारेड्डि, भाग्यनगरमण्डले, दक्षिणे महबूब् नगरमण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । राज्यवैशाल्ये ५.१७% भूम्याम् इदं मण्डलं विस्तृतम् । अरण्यं ५.८३% वर्तते । ७५% कृषिभूमिः अस्ति । नागार्जुनसागर् वामकुल्याभ्यः सस्यभूमये जलं प्रेष्यते । 

## कृषिः वाणिज्यं च
कार्पासः, मरीचिकाः, कलायः, इत्यादीनां विरलतया सेद्यं क्रियते । मण्डलं पारिश्रामिकक्षेत्रे प्रकृतं न प्रवर्तते । सिमेण्ट् कर्मागाराणि, दोण्डपाडु, वाडपल्ली, केहपल्लीप्रान्तेषु वर्तन्ते । पोयम्पल्ली हस्तकलाशाटिकाः प्रसिध्दाः । 

## वीक्षणीयस्थलानि
यादगिरि लक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, भुवनगिरिदुर्गम्, मिट्टपल्लि नृसिंहस्वामी देवालयः, नागार्जुनसागरवारधिः, जनगामसमीपस्थाः बौध्दस्तूपाः इत्यादीनि पर्याटकस्थलानि विराजन्तेऽस्मिन् मण्डले । मण्डलमिदं पञ्चनारसिंहक्षेत्रम् इति प्रसिद्धम् ।

## तालूकाः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Nalgonda.info 
* http://www.onefivenine.com/india/villag/Nalgonda List of Villages in Nalgonda
* 
* Nalgonda.org
* Nalgonda District online
* Nalgonda factfile at APOnline.gov.in 
* Nalgonda District Tourist Opportunities 
* Neelagiri to Nalgonda.page 160

वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि
सुमुखी

**सुमुखी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

नजजलगैर्गदिता सुमुखी। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३३

।।। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ

न ज ज ल ग।

यति: पञ्चभि: षड्भि: च।

उदाहरणम् -
हतबलधर्ममधर्मबलं, त्वहमवलोक्य सृजामि सदा। सदवनदुष्टवधाय सखे, रचयितुमेव च धर्ममतम् ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
अलि अक्बर् खान्

250px|thumb|**उस्ताद् अलि अक्बर् खान्**
**उस्ताद् अलि अक्बर् खान्** (Ali Akbar Khan) (क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य १४दिनाङ्कतः क्रि.श. २००९तमवर्षस्य जून् मासस्य १८पर्यन्तम् ) इति नामकः प्रख्यातः सरोद् इति सङ्गीतवाद्यस्य वादकः । समग्रे विश्वे अनेन कृतसङ्गीतगोष्ठीनां कारणेन भारतीयसङ्गीतपदधतेः सरोद् वाद्यस्य च परिचयः प्रचारः च अभवत् । 
## पृष्ठभूमिः शिक्षा च
अलि अक्बरखानः क्रि.श. १९२२ तमवर्षस्य एप्रिल मासस्य १४दिनाङ्के बाङ्ग्लादेशस्य शिवपुरमण्डलस्य कोमिल्ला इति ग्रामे अल्लावुद्दीन खान मदीना बेगम् इति दम्पत्योः पुत्रत्वेन जातः। अस्य पिता अल्लावुद्दीनः अनेकवाद्यानि वादयति स्म। स्वस्य जीवितकाले सेनिया मैहर् घराणायाः रूपम् एव परिवर्तितवान् । बाल्ये एव पितुः गुरुत्वेन गानं वादनं च शिक्षितवान् । आरम्भे अल्लावुद्दीनः पुत्राय वाद्यानि एव अशिक्षयत् । क्रमेण् अकेवलं सरोदवादनार्थं नियतं कृतवान् । अनेकवर्षाणां कठिणश्रमेण तस्य २०तमे वयसि प्रथमं सरोदवदनस्य गोष्ठीम् कृतवान् । कतिपयवर्षाणां पश्चात् जोधपुरमहारजस्य अस्थाने गोष्ठिं कृत्वा आस्थानस्य सङ्गीतविद्वान् इति नियोजितः।

## विदेशप्रवासः
न केवलं भारतदेशे किन्तु अन्यदेशेषु अपि सङ्गीतगोष्ठीं सञ्चालयित्वा सरोद् वाद्यस्य परिचयं कारितवान् । क्रि.श १९५६तमे वर्षे  कोलकतानगरे " अलि अक्बर् खान् कालेज़् आफ् म्यूसिक् " इति सङ्गीतशालां स्थापितवान् । क्रि.श. १९५८ तमे वर्षे अमेरिकादेशे, क्रि.श १९८५ तमे वर्षे स्विट्ज़र्ल्यांण्डदेशे च सङ्गीतशालाशाखाः आरब्धवान्। 

## सङ्गीतशैली
सरोद्वाद्यस्य वादने काचित् विशिष्टां शैलीं रूढिपथे आनीतवान् अलि अक्बर् खानः भारतस्य सङ्गीतस्य प्रथमम् एल्.पि.अभिलेखं पश्चात्त्यदेशे ध्वनिमुद्रणं कृतवान् इति अस्य विशेषः।

## जुगलबन्धि
स्वस्य समाकालीनैः पण्डितः रविशङ्करः, पण्डित निखिल् ब्यानर्जी, डा. एल्. सुब्रह्मण्यम् इत्यादिभिः सङ्गीतविद्वद्भिः अलि अक्बर् खानः युगालन्धगानगोष्ठीं कृतवान् । एते कार्यक्रमाः लोकप्रियाः अपि अभवन् । 
## प्रशस्तयः
क्रि.श. १९८९ तमे वर्षे अलि अक्बर् खानः पद्मभूषणप्रशस्तिं, क्रि.शाल् १९८९तमे वर्षे   पद्मविभूषणप्रशस्तिं च क्रि.श. १९९१ तमे वर्षे मेकार्थर् फेलोशिप् पुरस्कारं च प्राप्तवान् ।
## बाह्यानुबन्धाः
*Ali Akbar College of Music
*

वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
दोधकम्।

**दोधकम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३४

ऽ।। ऽ।। ऽ।। ऽऽ

भ भ भ ग ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम्-

धर्ममतं विकलं, सबलं वाधर्ममतं समये यदि पार्थ। स्वं स्वयमेव सृजामि तदानीं, सत्परिपालनकर्म विधातुम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
शिवकुमार शर्मा

**पण्डितः शिवकुमार शर्मा** (Shivkumar Sharma) (जन्म क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य जनवरी मासस्य १३दिनाङ्कः)) प्रख्यातः भारतीयः शततन्त्रीवादकः अस्ति । शततन्त्री किञ्चित् काश्मीरीयं जानपदवाद्यं भावति ।।  अस्य जन्म जम्मूनगरे  गायकः  पण्डितः उमादत्त शार्मणः गृहे अभवत् ।क्रि.शा. १९९९तमे वर्षे रीडिफ्.कॉम् समूहमाध्यमार्थं कृते साक्षात्कारे एषः एवम् अवदत् । यदा एषः पञ्चवर्षीयः आसीत् तदा एव अस्य पिता गायनस्य तबलावादनस्य च शिक्षां प्रापितवान् ।एषः सङ्गीतस्य उपलब्धिम् आरब्धवान् तदा शततन्त्रिणः विषये न चिन्तितवान् अपि । अस्य पिता एव निश्चितवान् यत् एषः शततन्त्रिकुशलः एव भवेत् इति ।  
क्रि.श. १९६७ तमे वर्षे एषः प्रसिद्धेन वंशीवादकेन पण्डितः हरिप्रसाद चौरासिया इत्यनेन, पण्डितः वृजभूषण काबरा इतिख्यातेन सह मिलित्वा काल् आफ् दि वैली इति गीतगुच्छं लोकार्पितवान् । यत् शास्त्रीयसङ्गीतलोके उन्नतस्तरे परिगण्यते चलच्चित्रसङ्गीतस्य श्रीगणेशः क्रि.श. १९८०तमे वर्षे "सिल् सिला " इति हिन्दीभाषाचित्रेण अभवत् । यया पुत्रद्वयं प्राप्तवान् ।अपि शततन्त्रिवादकः अस्ति । पुत्रः राहुलः क्रि.श. १९९६ तमवर्षतः पित्रा समं शततन्त्रिवादनं कुर्वन् अस्ति । एतदतिरिच्य क्रि.श. १९८६ तमे वर्षे सङ्गीतनाटकाकादमीपुरस्कारः अपि प्राप्तः ।, शिवकुमार शर्मा क्रि.श. १९९१ तमे वर्षे पद्मश्रीप्रशस्तिः, क्रि.श. २००१ तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः च प्राप्तवान् । 

* प्लेटिनम् डिस्क् ''द कॉल ऑफ द वैली"इति गीतगुच्छार्थम् । 
* प्लेटिनम् डिस्क् " सिलसिला " इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* गोल्ड् डिस्क् " फासले " इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* प्लेटिनम् डिस्म् " चान्दनी " इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* " लम्हे " इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थं  विशिष्टपुरस्कारः ।
* " डर "  इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थं  विशिष्टपुरस्कारः ।

## उल्लेखाः
## बाह्यानुबन्धाः
*
* पण्डितः शिवकुमार शर्मा शततन्त्री च  जालस्थानम् ।

वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
त्रिकप्रसवप्रयोग:

## तत्र पूर्वं विचारसूत्रम्
**शान्तिसर्वस्वं** - सुतत्रयॆ सुताचेत्स्यात्तत्त्रयॆ व सुतॊ यदि। माता पीत्रॊ कुलस्यापि तत्रानिष्टं महद्भयम्। ज्येष्ठनाशॊ धनॆ हानिदुःखं च सुमहद्भवेत्। जातस्यैकादशाहॆ वा द्वादशाहॆ शुभॆ दिनॆ॥ आचार्य्यमृत्विजॊ कृत्वा ग्रहयज्ञ पुरस्सरम्। ब्रह्माविष्णुमहेन्द्राणां प्रतिमाः स्वर्णतः कृताः। पुजयेद्धान्यराशिस्थकलशोपरिसंस्थिताः। पञ्चमं कलशॆ रुद्रं पुजयेदुद्रसंख्यया। चत्वारि शान्तिसूक्तानि पठनियानि सर्व्वतः। द्विज एकॊ जपेद्धोमकालॆ शूचिः समाहितः। आचार्यॊ जुहुयात्तत्र समिदाज्यतिलान् चरु, अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा विंशतिस्तथा। देवताभ्यश्चतुर्वक्त्रादिभ्यॊ ग्रहपुरस्सरम्। ब्रह्मादिमन्त्रैरिन्द्रस्य यत इन्द्रः भयामहॆ। ततः स्विष्टकृतं हुत्वा बलिं पूर्णाहुतिं ततः। अभिषेकं कुटुम्बस्य कृत्वाचार्य्य प्रतोषयेत्। हिरण्यं धनुरेकां च ऋत्विजां दक्षिणांस्तथा। प्रतिमा गुरवॆ देया उपस्करसमन्विताः। कांसाज्यवीक्षणं कृत्वा शान्तिपाठं च कारयेत्।इति शान्तिसूत्रम्॥

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भ्रमरविलसिता

**भ्रमरविलसिता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

म्भौ न्लौ ग: स्याद् भ्रमरविलसिता ।– केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३८

ऽऽऽ ऽ।। ।।। ।ऽ

म भ न ल ग।

यति: चतुर्भि: सप्तभि: च।

उदाहरणम्-

धर्मग्लानिर्यदि भवति तथाधर्मेवृद्धिर्मम स च समय:। साधुं त्रातुं खलमभिदलितुं धर्मस्थैर्याय युगमनुयुगम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
रथोद्धताछन्दः

**रथोद्धता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

रान्नराविह रथोद्धता लगौ। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३९

ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ ।ऽ

र न र ल ग।

यति: पादान्ते।

## लक्षणम्
:**रात्परैर्नरलगै रथोद्धता ।**

यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण  एकः रगणः, एकः नगणः, एकः रगणः, एकः लघु एकः गुरुश्च भवति तद्वृत्तं **रथोद्धता** इति कथ्यते।

## उदाहरणम्
:राधिका दधिविलोडनस्थिता कृष्णवेणुनिनदैः रथोद्धता।
:यामुनं तटनिकुञ्जमञ्जसा सा जगाम सलिलाहृतिच्छलात्।।

## अर्थः
दधिविलोडनरूपकर्मणि अवस्थिता राधिका माधवस्य मुरलीध्वनिभिः आकुलिता सलिलाहरणस्य 
व्याजेन शीघ्रमेव यमुनासम्बन्धिनं तटनिकुञ्जं वव्राज।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
स्वागता

**स्वागता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

स्वागतेति रनभाद् गुरुयुग्मम्। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.४०

ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ऽऽ

र न भ ग ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् - 
धर्मलोपनमधर्मविकासो जायतेऽर्जुन यदा च तदैव। स्वं सृजामि खलनिर्दलनाय साधुलोकमभिपालयितुं च॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वृत्ताछन्दः

**वृत्ता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

ननसगगुरुरचिता वृत्ता।  – केदारभट्टकृतवृत्तरत्नाकर:३.४१

।।। ।।। ।।ऽ ऽऽ

न न स ग ग।

यति: चतुर्भि: सप्तभि: च।

उदाहरणम् -

यदि विगलितबलधर्म: स्याद् यदि बहुबलमपि चाधर्मे। मदवतरणसमय: पार्थ, सदवनखलदमनायायम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
भद्रिका

**भद्रिका।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

ननरलगुरुभिश्च भद्रिका।– केदारभट्टकृतवृत्तरत्नाकर:३.४२

।।। ।।। ऽ।ऽ ।ऽ

न न र ल ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

विगलितबलधर्मता यदाथ च बलवदधर्ममार्गता। स्वयमहमवतारमादधे, सदवनखलदण्डनोद्यत:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
श्येनिका

**श्येनिका।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्यदा। – केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४३

ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ

र ज र ल ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

धर्महान्यधर्मसुस्थिती यदा ,संसृजाम्यहं स्वयं तदार्जुन।
साधुरक्षणं खलप्रणाशनं,धर्मसंस्थितिं विधातुमेव च॥

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
शालिनी

**शालिनी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै:। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३५ 
 
ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ

म त त ग।

यति: चतुर्भि: सप्तभि: च।

उदाहरणम् -

धर्मग्लानिर्वोन्नति: स्यादधर्मे तस्मिन्काले स्वं स्वयं संसृजामि।
साधून्त्रातुं हन्तुमेवाप्यसाधून् काले काले धर्मसंस्थापनाय ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
क्षीरिणीसस्यम्

इदं क्षीरिणीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारते सर्वत्र वर्धते । अस्य सस्यस्य पर्णानि २ – ४ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, हरितवर्णीयानि च भवन्ति । अस्य पुष्पाणि हरितमिश्रित – नीललोहितवर्णीयानि भवन्ति । फलानि च ४ – ६ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः सपादैकम् अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, कृष्णवर्णीयानि बीजानि भवन्ति । इदं सस्यं द्विविधं भवति । श्वेतं (पेमिडिस्मस् इण्डिकस्), कृष्णम् (इकोकार्डस् प्रटिसेन्स्) च इति । अधिकतया श्वेतसस्यम् एव औषधत्वेन उपयुज्यते ।
## इतरभाषाभिः अस्य क्षीरिणीसस्यस्य नामानि 
इदं क्षीरिणी-सस्यम् आङ्ग्लभाषयाHemidesmus Indicus इति उच्यते । हिन्दीभाषया“कालीसर” इति, तमिळ्भाषायां “नन्नारिम्” इति, मलयाळभाषया“नन्नारिवर्” इति, कन्नडभाषया“नामद बेरु” अथवा “सारीव” इति उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य क्षीरिणी-सस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य क्षीरिणी-सस्यस्य रसः मधुरः तिक्तः च । इदं शीतवीर्ययुक्तं, गुरुगुणयुक्तं चापि । विपाके मधुरः एव भवति । अस्य सस्यस्य मूलम् एव औषधत्वेन उपयुज्यते ।
॑॑॑#	इदं क्षीरिणी-सस्यं वातं, वातजन्यं दोषं, पित्तं, पित्तजन्यं दोषं चापि परिहरति ।
#	इदं शरीरस्य ज्वलनं, ज्वरं च शमयति ।
#	नेत्ररोगेषु, चर्मरोगेषु च अस्य उपयोगः हितकरः ।
#	इदं मूत्रविकारान्, रक्तहीनतां च निवारयति ।
#	इदं बलहीनतां निवार्य बलं वर्धयति ।
#	अस्य कषायं ३० एम्. एल्. यावत्, कल्कं ५ ग्रां यावत् सेवनीयम् ।
#	अनेन निर्मितानि “सारीवादिकाषायं”, “सारीवादिवटी”, “सारीवादिपानकं”, “सारीवादि आसवम्” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वातोर्मीछन्दः

**वातोर्मी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

वातोर्मीयं गदिता म्भौ तगौ ग:। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३६

ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ

म भ त त ग।

यति: चतुर्भि: सप्तभि: च।

उदाहरणम्- 
धर्मग्लानिर्यदि चाधर्मदुष्टिरात्मानं पार्थ तदाहं सृजामि। साधुत्राणाय च दुष्टवधाय,धर्मं संस्थापयितुं सर्वकाले॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
सुदाबसस्यम्

thumb|foliage

इदं सुदाबसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । सामान्यतया इदं सस्यं वाटिकासु वर्धते । अस्य सस्यस्य कश्चन तीक्ष्णः गन्धः भवति । तस्मात् कारणात् सर्पाः गृहसमीपं न आगच्छन्ति इति भारतीयानाम् अनुभवः । अस्मिन् “मिथैल् नोनैल् कीटोन्” नामकः अंशः भवति । सः एव अंशः तस्य तीक्ष्णस्य गन्धस्य कारणीभूतः । अस्य सस्यस्य पर्णं रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
## इतरभाषाभिः अस्य सुदाबसस्यस्य नामानि 
अस्य सुदाबसस्यस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Ruta Graveolens इति । इदं सस्यं हिन्दीभाषया “सिताब” इति, तेलुगुभाषया “सदपक” इति, तमिळ्भाषायाम् “अर्वद” इति, मलयाळभाषया “अरुत” इति कन्नडभाषया “नागदाळि” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य सुदाबसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य सुदाबस्य रसः तिक्तः । इदम् उष्णवीर्ययुक्तम् । अस्य गुणः लघु तीक्ष्णः च ।
:१.	इदं सुदाबसस्यम् उदरवेदनां निवारयति ।
:२.	समानप्रमाणेन अस्य सुदाबस्य रसं, तुलसीरसं च योजयित्वा मधुना सह प्रातःकाले सेवनेन कासः श्वासरोगः च अपगच्छति ।
:३.	अस्य पर्णानि उद्घर्ष्य मद्येन सह लेपनेन प्राथमिकस्तरे विद्यमानः पार्श्ववायुरोगः अपगच्छति ।
:४.	अस्य शुष्कानां पर्णानां सेवनेन अरुचिः निवारिता भवति, रुचिः वर्धते ।
:५.	ज्वरावसरे अस्य रसः मधुना सह पौनःपुन्येन सेवनीयः ।
:६.	इदं “चाय”रूपेण सेव्यते चेत् शरीरे विद्यमानम् अधिकं कफं बहिः निस्सारयति । तेन कफजन्याः कासः, कण्डूयनम् इत्यादयः रोगाः परिहृताः भवन्ति ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पिप्पली

इदं पिप्पलीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । वस्तुतः इयं काचित् लता । तस्मात् कारणात् आधारम् अवलब्य एव वर्धते । अस्याः पिप्पलीलतायाः पर्णानि २ – ३ अङ्गुलं यावत् विशालानि दीर्घाणि च भवन्ति । अस्याः फलानि लघ्वाकारकाणि, ०.५ – १ अङ्गुलं यावत् व्यासयुक्तानि च भवन्ति । तानि वर्धनस्य अनन्तरं (पक्वानन्तरं) कृष्णवर्णीयानि भवन्ति ।  
## इतरभाषाभिः अस्य पिप्पलीसस्यस्य नामानि 
इदं पिप्पलीसस्यम् आङ्ग्लभाषया “लाङ्ग् पेप्पर्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति B. N. Piper Longum अथवा N. O. Piperaceve इति । हिन्दीभाषया इदं पिप्पलीसस्यं “पिप्पल्” इति, तेलुगुभाषया “पिप्पळ्ळु” इति, तमिळ्भाषायां “पिप्पली” इति, कन्नडभाषया “हिप्पलि” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पिप्पलीसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य पिप्पलीसस्यस्य रसः कटुः । अनुरसः मधुरः च । इदं स्निग्धं, तीक्ष्णंचापि । इदम् अनुष्णवीर्ययुक्तं, विपाके मधुरं भवति ।
:१.	पिप्पलीसेवनेन अग्निवृद्धिः भवति ।
:२.	अस्य रसायनं यकृत्-विकारान्, क्रिमिबाधां च निवारयति ।
:३.	इदं रक्तवर्धकम् अपि । रक्तहीनतया पीड्यमानानाम् उत्तमम् ।
:४.	कासेन, श्वासरोगेन पीड्यमानाः अस्य उपयोगं न कुर्युः ।
:५.	इदं मूत्रं वर्धयति, ज्वरं निवारयति चापि ।
:६.	इदं गर्भाशयं सङ्कोचयति अपि । अतः प्रसवानन्तरं सेवनं हितकरं भवति ।
:७.	अस्य स्वरसः १ – २ ग्रां, चूर्णं ५ ग्रां यावत् सेवितुं शक्यते ।
:८.	अनेन निर्मितानि “त्रिकटुचूर्णम्”, "पञ्चकोलचूर्णम्”, "सीतोपलादिचूर्णम्” चापि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पटोललता

thumb|150px|right|पटोलः
thumb|left|150px|पटोलपुष्पम्
thumb|left|150px|पक्वः पटोलः

इदं पटोलसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इयं लता इति कारणात् आधारम् अवलब्य वर्धते । इयं लता अधिकतया गङ्गानद्याः तीरे, उत्तरप्रदेशे, बङ्गाले च वर्धते । अन्येषु प्रदेशेषु अपि वर्धते । अस्याः लतायाः पर्णानि हृदयस्य आकारकाणि अथवा आयताकारकाणि भवन्ति । तानि पर्णानि कर्कशस्पर्शाणि भवन्ति । पर्णानि ३ – ४ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, २ अङ्गुलं यावत् विशालानि च भवन्ति । अस्याः लतायाः पुष्पाणि श्वेतवर्णीयानि । अस्याः पटोललतायाः फलानि लम्बाकारकाणि, २ – ४ अङ्गुलतः २-४ पादपरिमितानि  दीर्घाणि च भवन्ति । तानि फलानि आरम्भे वर्धनावसरे श्वेतमिश्रित – हरितवर्णीयानि, अनन्तरं वर्धनानन्तरं (पक्वानन्तरं) पीतवर्णीयानि अथवा रक्तवर्णीयानि भवन्ति । अस्याः अपक्वे फले २ % यावत् प्रोटीन् इत्यंशः, ०.३ % यावत् मेदस्, २.२ % यावत् कार्बोहैड्रेट्, ०.५ % यावत् खनिजं भवति । अस्याः लतायाः  पर्णे ५ % यावत् प्रोटीन्, १.१ % यावत् मेदस्, ५.६ % यावत् कार्बोहैड्रेट्, ३ % यावत् खनिजं चापि भवति । बीजे २६.३ % यावत् तैलांशः अस्ति । अस्याः लतायाः फलानि आहारे शाकत्वेन उपयुज्यन्ते ।
## इतरभाषाभिः अस्य पटोलसस्यस्य नामानि 
इदं पटोलसस्यम् आङ्ग्लभाषया........... इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trichos Anthes Diodila इति । हिन्दीभाषया“परवल” इति, तेलुगुभाषया“कोम्बु पोटालिल” इति, तमिळभाषया“कम्बुपादालायि” इति, मलयाळभाषया“काट्टु पोटोलम्” इति, कन्नडभाषया“पडवल” इति, बङ्गभाषया "चिचिङ्गा" इति उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य पटोलसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य पटोलसस्यस्य रसः तिक्तः । इदं लघुगुणयुक्तं, रूक्षं चापि ।
#	इदं पटोलं त्रिदोषहरम् (वातः, पित्तं, कफः च) ।
#	पटोलस्य उपयोगेन केशवर्धनं भवति, व्रणाः च शुष्यन्ति ।
#	पटोलं वेदनां शमयति ।
#	अस्याः लतायाः मूलस्य लेपः शिरोवेदनां परिहरति ।
#	व्रणेषु अस्याः पर्णानां रसः उपयुज्यते । स च रसः केशाणां विगलने अपि उपयुज्यते ।
#	अस्य पटोलस्य सेवनेन अग्निमान्द्यम्, अरुचिः, अजीर्णं चापि अपगच्छति ।
#	पिपासायां (दाहे), आल्म-उद्गीर्णे, यकृत्-विकारे चापि अस्य उपयोगः हितकरः ।
#	कामलारोगे, उदरसम्बद्धेषु रोगेषु च पटोलः उपयुज्यते ।
#	इदं पटोलं मूलव्याधिं क्रिमिबाधां चापि निवारयति ।
#	अस्य उपयोगेन रक्तविकाराः त्वग्विकाराः च अपगच्छन्ति ।
#	अस्य पर्णानां स्वरसः १० – २० मि. ली. यावत्, कषायं ३० मि. ली. यावत् च सेवनीयम् ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बलासस्यम्

thumb|250px|बलासस्यम्
इदं बलासस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं समशीतोष्णप्रदेशे अधिकतया वर्धते । इदं ४ – ५ पादमितं वर्धते । अस्य बलासस्यस्य काण्डस्य उपरि सूक्ष्माणि रोमाणि भवन्ति । अस्य पर्णानि २.५ – ५ से. मी यावत् दीर्घाणि भवन्ति । अस्य पर्णस्य वृन्तं दीर्घं भवति । अस्य बलासस्यस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि । अस्य फलानि ६ – ८मि.मी यावत् व्यासयुक्तानि गोलाकारकाणि च भवन्ति । अस्मिन् ०.०८५ % यावत् क्षारांशः भवति । सः क्षारांशः “एपिड्रिन्” इति उच्यते । तथैव अस्मिन् निर्यासांशः, अल्ब्युमिन् इत्यंशः च भवति । अस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।
## इतरभाषाभिः अस्य बलासस्यस्य नामानि 
इदं बलासस्यम् आङ्ग्लभाषया “कण्ट्रि मेलो” इति उच्यते ।  इदं बलासस्यं हिन्दीभाषया “बरियार्” इति, तेलुगुभाषया “चिट्टामुट्टिबेरु” इति, तमिळभाषया “पणियाक् तुत्ति” इति, मलयाळभाषया “विल्लूरय्” इति, बङ्गालीभाषया “बिडेल” इति, गुजरातीभाषया “बला” इति, कन्नडभाषया “कल्लङ्गडले” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बलासस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य बलासस्यस्य रसः मधुरः, विपाके अपि मधुरः एव भवति । इदं शीतवीर्ययुक्तं, गुरु, स्निग्धं चापि । 
:१ इदं बलासस्यं वातं पित्तं च शमयति ।
:२	इदं बलवर्धकं, दौर्बल्यनिवारकं चापि ।
:३	अस्य उपयोगेन पक्षाघातः, एकाङ्गवातः, कीलवेदना च अपगच्छन्ति ।
:४	इदं सर्वाङ्गवेदनाम्, आमवातं च परिहरति ।
:५	कीलवेदनायाम् अनेन निर्मितस्य तैलस्य लेपनम् अपि हितकरम् ।
:६	अनेन निर्मितानि “बलारिष्ठं”, “बलादिक्वाथं”, “बलाद्यघृतं”, “चन्दनबलाक्षादितैलम्” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।
:७	“बलारिष्ठं” भोजनस्य अनन्तरम् उष्णजलेन सह दिने द्विवारं ३० मि.मी. यावत्, “बलादिक्वाथं” प्रातः सायं च रिक्तोदरे २० मि. ली. यावत्, “बलाद्यघृतं” प्रातः रिक्तोदरे ५० मि.मी यावत् च सेवनीयम् ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कुमार गन्धर्व

**कुमार गन्धर्वः** (Kumar Gandharva) (क्रि.श. १९२४ तः १९९२) ख्यातः हिन्दुस्तानीसङ्गीतस्य गायकः । अस्य मूलं नाम शिवपुत्रः सिद्धरामय्य कोङ्काळी इति । एषः क्रि.श. १९२४ तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य अष्टमे दिने धारवाडप्रदेशे अजायत । बाल्ये क्षयरोगेन पीडितः एकः पुप्फुसः निष्क्रियः अभवत् । अतः एकेन पुप्फुसबलेन सङ्गीताभ्यासः अनिवार्यः अभवत् । अतः स्वगानशैलीं दौर्बल्येन सह समञ्जनं कृतवान् । एवं सत्यपि बाल्ये एव अनुपमां प्रतिभां प्रदर्शितवान् । तदानीन्तने काले प्रसिद्धहिन्दुस्तानीसङ्गीतज्ञौ बालगन्धर्वः, सवायी गन्धर्वः च अस्य प्रतिभाम् अनुलक्ष्य अस्य नाम "कुमारगन्धर्वः" इति कृतवन्तौ ।

## घराणा निबद्धः न
कुमारगन्धर्वः यस्याः कास्याश्चिदपि घराणायाः विषये निबद्धः न । एषः शास्त्रीयं सङ्गीतम् अतिरिच्य मराठीनाट्यसङ्गीतं भजनानि, मध्यप्रदेशराज्यस्य मालवा जानपदगीतानि अपि गीतवान् । जानपदीयं सङ्गीतम् एव शास्त्रीयसङ्गीतस्य जननी इति कुमारगन्धर्वस्य अभिप्रायः । एषः काञ्चन रागान् सृष्टवान् अस्ति । यथा मधुसूर्जः, अहिमिहिनी, सहेलितोडी, बिहादभैरवः, लगनगान्धारः, सञ्जारी, मालवती इति ।
thumb|left|300px|राजन्, टि एन् कृष्णन् तथा कुमार गन्धर्वः
## कुटुम्बः
कुमारगन्धर्वस्य पुत्री कलापिनि कोङ्काळी, पुत्रः मुकुल शिवपुत्र च हिन्दुस्तानीगायकौ । सत्यशीला देशपाण्डे अस्य प्रमुखा शिष्या ।

## प्रशस्तिः
क्रि.श. १९९० तमे वर्षे पद्मविभूषणप्रशस्तिः

## मरणम्
क्रि.श. १९९२ तमवर्षस्य जनवरिमासः।

## बाह्यानुबन्धाः
* ಕುಮಾರ ಗಂಧರ್ವ
* ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಇಂಡಿಯ ಆನ್ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುಮಾರ ಗಂಧರ್ವ 

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोटो (वाद्यम्)

**कोटो** (Koto (instrument)) इति जपानदेशस्य तारवाद्य: । त्रयोदशानि स्वरताराणि विद्यन्ते एतस्मिन् वाद्ये। चीनदेशस्य गुझेंग, कोरीयादेशस्य गायागेयुम्, व्हिएतनामदेशस्य दान-त्राह्न, एतेषां वाद्यानां सहोदर: एष: वाद्य: । कोटो  जपानदेशस्य संस्कृत्या: प्रतीकम्। 

## इतिहास:
कोटो जपानदेशे ७ वा ८ वा ख्रिस्तवर्षे प्रसिद्ध: अभूत्। निंजासाम्प्रदाये कोटो एकमेव रवतारस्य अभूत् तदा कालश: एतेषां रवताराणां संख्या ५-७ पर्यन्तं वृद्धिंगता। नाराकाले एषा १२ अभूत् १३ स्वरताराणां पर्यन्तं वृद्धिंगता च। *किन नो कोटो* एतस्य उच्चार: किन तदा *सोऊ नो कोटो* एतस्य उच्चार: सो इति अभवत्।

## बाह्यानुबन्धाः
* Koto, early 17th century, Japan at The Metropolitan Museum of Art
* Koto no Koto - Koto no koto: the website with general information
* Ama no Megumi (Grace of heaven) composed by Fuyuki Enokido played at Salzburg(2012)

वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जनसङ्ख्यासान्द्रता

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Selected Current and Historic City, Ward & Neighborhood Densities

वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मदनवृक्षः

अयं **मदनवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः ३० पादमितम् उन्नतः भवति । सामान्यतया अयं वनेषु वर्धते । अयं कण्टकरहितः वृक्षः । अस्य पर्णानि १ – ३ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि, वृत्ताकारकाणि च भवन्ति । पर्णानाम् अग्रभागः तीक्ष्णः भवति । अस्य पुष्पाणि आरम्भे श्वेतवर्णीयानि भवन्ति, अनन्तरं पीतवर्णत्वं प्राप्नुवन्ति । अस्य् मदनवृक्षस्य फलानि गोलाकारकाणि १ – १.५ अङ्गुलं यावत् व्यासयुक्तानि, पीतवर्णीयानि च भवन्ति । फलानाम् अन्तः ४ बीजानि भवन्ति । तानि बीजानि “मदनपिप्पली” इति विशेषनाम्ना वदन्ति । अस्य फलम् अत्यन्तं शुद्धं वामकद्रव्यम् अस्ति । सुकुमारप्रकृतियुक्तानाम् अस्य चूर्णं कमलदलस्य उपरि सिञ्चनं कृत्वा तत् वदामः चेदेव वमनं भवति इति ग्रन्थेषु उक्तम् अस्ति । चरकः अस्य नाम वमनगणे फलनिगणे च, सुश्रुतः ऊर्धभागहरे अरग्वदादिगणे, मुष्कतादिगणे च योजितवन्तौ स्तः । अस्य मदनवृक्षस्य संस्कृतेन मदनः, वर्धनपिण्डी, शल्यकः, विफपुष्पकः इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । शल्यकः इत्युक्ते कण्टकरहितः इति अर्थः ।
## इतरभाषाभिः अस्य मदनवृक्षस्य नामानि 
अस्य मदनवृक्षस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Randia Dumentorum इति । अयं वृक्षः हिन्दीभाषया “मैन् फल” इति, तेलुगुभाषया “मृङ्गकायि” इति, तमिळ्भाषया  “पुङ्गरारि मरक्कलम्” इति, मलयाळभाषया “मृङ्गकायि” इति, कन्नडभाषया “मग्गारे कायि” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मदनवृक्षस्य प्रयोजनानि 
अयं मदनवृक्षः गुणेषु लघुः रूक्षः च । अस्य रसः मधुरः, कटुः, कषायः  च । विपाके कटुः भवति । अयं उष्णवीर्यः अपि । अस्य विशिष्टं कार्यं वमनकारणम् इति आयुर्वेदे उक्तम् अस्ति । 
:१.	इदं मदनफलं कफं वातं च शमयति, पित्तं निस्सारयति च ।
:२.	मदनफलं फलस्य त्वक् चापि उदरवेदनां परिहरति, वमनं कारयति च ।
:३.	अस्य मदनवृक्षस्य त्वक् नाडीरोगेषु हितकरम् ।
:४.	आमवाते, कीलवेदनायां च अस्य फलं सम्पेष्य लेपयन्ति ।
:५.	मदनफलं कषायरसयुक्तम् इति कारणात् आमशङ्कायाम् अतिसारे च हितकरं भवति ।
:६.	अस्य मदनफलस्य चूर्णं ५ – १० ग्रां यावत् (वमनार्थम्), अन्येषु रोगेषु १ – २ ग्रां यावत् उपयोक्तव्यम् ।
:७.	अस्य क्वाथं १ औन्स् (३० मि.ली) यावत् उपयोक्तव्यम् ।
:८.	अनेन निर्मितः “मदनादिलेपः” आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यते ।
:९.	चरकसंहितायां कल्पस्थाने अस्य मदनफलस्य १३३ उपयोगाः उक्ताः सन्ति ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
लज्जालुसस्यम्

इदं लज्जालुसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारते सर्वत्र वर्धते । इदं लज्जालुसस्यं भूमौ प्रसारितम् इव वर्धते । सामान्यतया २ – ३ पादमितं दीर्घं भवति । अस्य पर्णानि मनुष्याणां स्पर्शेन पुटीकृतानि भवन्ति । इदं कण्टकयुक्तं सस्यम् अस्ति । अस्य पुष्पाणि श्वेतमिश्रितपाटलवर्णीयानि भवन्ति । जलांशः यत्र प्राप्यते तत्र सर्वत्र वर्धते इदं सस्यम् । 
## इतरभाषाभिः अस्य लज्जालुसस्यस्य नामानि 
इदं लज्जालुसस्यम् आङ्ग्लभाषया Mimosa Pudica इति उच्यते । हिन्दीभाषया “लज्जालू” इति, तेलुगुभाषया “मुनुगुड मरमु” इति, तमिळभाभाषया “तोट्टलवाहि” इति, मलयाळभाषया “तोट्टमाम्” इति, मराठीभाषया “लाजरी” इति, कन्नडभाषया “मुट्टिदरे मुनि” अथवा “नाचिके मुळ्ळु” इति उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लज्जालुसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य लज्जालुसस्यस्य रसः तिक्तः कषायः च । इदं सस्यं शीतवीर्ययुक्तम्, लघु च ।
:१.	इदं कफं शमयति ।
:२.	इदं सस्यं नासिकातः रक्तस्रावे, अतिसारे, योनिरोगेषु च अधिकतया उपयुज्यते ।
:३.	मूत्राशये पाषाणाः जाताः सन्ति चेत् तेषाम् अपसारणार्थम् अपि अस्य उपयोगः क्रियते ।
:४.	शुनककासे (कन्नडभाषया “नायिकेम्मु” इति) अस्य मूलं मधुना सह सेवनीयम् ।
:५.	मूलव्याधौ, अण्डवृद्धौ च इदं सम्पेष्य लेपनीयम् ।
:६.	स्त्रीणां मासिकस्रावः अधिकः जातः चेत्, योनितः रक्तस्रावः जायते चेत् अस्य पर्णानां कषायः सेवनीयः । तेन कषायेन योनिप्रक्षालनम् अपि करणीयम् ।
:७.	मूलव्याधौ रक्तस्रावः जायते चेत् अस्य् स्वरसः सेवनीयः ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शतावरीसस्यम्

इदं शतावरीसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं रूढभाषया “बहुबालानां माता” इति उच्यते । वस्तुतः इयं काचित् हरिद्वर्णीया लता । इयं लता गाढेषु अरण्येषु उपलभ्यते । अस्याः लतायाः शाखाः त्रिकोणाकारिकाः भवन्ति । ताः शाखाः स्निग्धाः रेखान्विताः चापि । अस्याः लतायाः पुष्पाणि १ – २ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि भवन्ति । तानि पुष्पाणि कदाचित् पृथक् कदाचिच्च गुच्छरूपेण वर्धन्ते । अस्याः फलानि रक्तवर्णीयानि । तेषां फलानाम् अन्तः द्वित्राणि बीजानि भवन्ति । चरकः एतां लतां बल्ये, वयस्थापने, मधुरस्कन्दे च योजितवान् अस्ति । सुकृतः विहारिषु, गन्दाधिषु गणेषु, कण्टक – पञ्चमूलेषु , पित्तसंशमनगणे च योजितवान् अस्ति । अस्याः शतावरिलतायाः संस्कृते शतमूली, शतविर्या, बहुनुरिता, अतिरसा इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । 
## इतरभाषाभिः अस्य शतावरिसस्यस्य नामानि 
अस्य शतावरिसस्यस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Asparagus Racemosus Liliaceae इति । इदं शतावरिसस्यं हिन्दीभाषया “सतावर्” इति, तेलुगुभाषया “चल्ला” इति, तमिळ्भाषायां “सडावरी” इति, मलयाळभाषया “शतावलि” इति, कन्नडभाषया “आषाडि बेरु” इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य शतावरिसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य शतावरिसस्यस्य रसः मधुरः, तिक्तः च । विपाके मधुरः एव भवति । इदं सस्यं गुणे गुरु, स्निग्धं चापि । एतत् शीतवीर्ययुक्तम् ।
:१.	इदं शतावरिसस्यं वातं पित्तं च शमयति ।
:२.	इदं सस्यं शिरोव्याधिषु, अपस्मारे, गृहिणीरोगे च उपयुज्यते ।
:३.	अस्य उपयोगेन विस्फोटः, मसूरिकः, हृदयदौर्बल्यं चापि अपगच्छति ।
:४.	राजयक्ष्मे, कामलायां च इदं हितकरम् ।
:५.	स्त्रीणां स्तन्यवर्धनार्थम् अपि इदं शतावरी अत्यन्तं श्रेष्ठम् औषधम् अस्ति ।
:६.	अस्य स्वरसः १० मि.ली. यावत्, क्वाथं ३० मि.ली. यावत् सेवनीयम् ।
:७.	अनेन निर्मितानि “शतावरिघृतफलघृतं”, “नारायणतैलं”, “विष्णुतैलं”, “शतमूल्यादिलेह्यं”, “शतावरिपानकम्” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उशीरसस्यम्

इदम् उशीरसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं वस्तुतः तृणम् । इदम्  उशीरसस्यं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । एतदतिरिच्य ब्रेजिल्, वेस्ट् इण्डीस्, बर्मा इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । इदं सस्यं गुल्माकारेण वर्धते । अस्य मूलं सुगन्धयुक्तं भवति । अस्य मूले भाष्पीभवनशीलं  किञ्चित् तैलं भवति । तथैव रेसिन्, कलरिङ्ग् म्याटर्, आम्ल साल्ट् आफ् लैम्, अयसः आक्सैड् इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति ।

## इतरभाषाभिः अस्य उशीरसस्यस्य नामानि 
इदम् उशीरसस्यम् आङ्ग्लभाषया “खस्  ग्रास्” इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Vetivaria Ziznioides इति । हिन्दीभाषया इदम् उशीरसस्यं “बाला” अथवा “खस्” इति, तेलुगुभाषया “विडावलिबेरु” इति, तमिळ्भाषायाम् “इलमिचामवर्” इति, मलयाळभाषया “वेट्टवर्” इति, कन्नडभाषया “लामञ्च” अथवा “लावञ्च” इति उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य उशीरसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य उशीरसस्यस्य रसः तिक्तः मधुरः च । अस्य गुणः लघु, रूक्षः च । इदम् उशीरसस्यं शीतवीर्ययुक्तम् । चिपाके कटुः भवति ।
:१.	इदम् उशीरसस्यं कफं पित्तं च शमयति ।
:२.	इदं मूत्रविकारेषु, रक्तपित्ते, ज्वरे च उपयुज्यते ।
:३.	विसर्पे अपि इदं हितकरम् ।
:४.	अस्य सेवनेन पित्तजन्याः व्याधयः अपगच्छन्ति ।
:५.	अनेन निर्मितम् “उशीरासव” नामकम् औषधम् आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यते । तत् औषधं ३०मि.ली. यावत् सेवनीयम् ।
:६.	अस्य “षडङ्गपानीयम्” अपि ३० मि.ली यावत् सेवितुं शक्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैश्यः

**ऊरुतदस्य  यद्वैश्यः** - इति वैश्यवर्णो, ब्रह्मणोरुतः संजात इति मन्यते । समाजस्यार्थिकविकासो वैश्यवर्णस्य दायित्वमासीत् ।
वाणिज्यं-पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः  शुचिः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः  ॥
इति महाभारत कथानाद्वैश्यःपशूनां रक्षणं, वाणिज्यं , यजनं,दानं,वेदाध्ययनं, चेति कर्माणि कुर्वन् धनसमृद्ध्या, अन्नसमृद्ध्या च राष्ट्रपालने सहयोगं यच्छेत् । 
अपि च-
:**वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम् ।**
:**दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसञ्चयः ॥**
:**पितृक्त् पालयेद् वैश्यो युक्तः सर्वान् पशूनिह ।**
:**विकर्म तद् भवेदन्यत कर्म यत् स समाचरेत् ॥**
:**रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखमवाप्नुयात् ।**
:**प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून् ॥**
इति महाभारतस्यैव शान्तिपर्वस्थ श्लोकैर्वैश्येनानुपालयमानो धर्मः क इति स्पष्टमवगम्यते ।

अन्नसम्पत्त्या,पशुसम्पत्त्या,रत्नवस्त्रादिसम्पत्त्या च यदि वैश्यो राष्ट्रं न संवर्धयति तर्हि क्षुधार्ताः जीर्णवस्त्रधारिणो ब्राह्मण अध्ययनाध्यापने, क्षत्रियः प्रजापालनं दुष्टदमनं, शूद्राश्च परिचर्यादिकं स्व कर्तव्यं न पालयेयुः । अत एवोक्तं-
‘यदि न स्युस्तथा वैश्या न भवेयुस्तथा परे-’ इति वैश्यवर्णेनैव राष्ट्रस्यार्थिकस्थितिः सुदृढा भवति । वैश्याः सततं धनार्जनपराः, अधर्मेण मार्गेण धनार्जनं च न कुर्युरित्यतो वेदाध्ययनं-यजनं-दैवताराधनं-दानं-ब्राह्मणानामादर इत्येवं सदाचारैरुपदिश्यन्ते । 
चतुर्षु वर्णेषु वैश्यवर्णस्यैव लोकोदरपूरणभारोऽस्ति ।
ब्राह्मणेभ्यो दानरूपेण,क्षत्रियेभ्यो ‘कर’ रूपेण, शूद्रेभ्यो पारिश्रमिक रूपेण च यात्किञ्चिदपि ददत् सर्वेषामुदराणि पूरयत्यसौ ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://www.indianchild.com/caste_system_india.htm 

वर्गः:वर्णाश्रमव्यवस्था
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जैविकसंश्लेषणक्रियाकारकम्

DFRL/DRDO इति संस्थाजनाः किञ्चित् जैविकसंश्लेषणक्रियाकारकं संवर्धितवन्तः । अनेन विविधप्रकारकाः सूक्ष्मरायनिकाः जैविकबह्वङ्गिनः जैविकसंरक्षकलेपनानि, कूर्चपटलानि (packing films) इत्यादीनां नियन्त्रणे, मापने, संस्करणे सहायाः भवन्ति ।

प्रत्यग्रोत्पन्नानां कपाटिकायाः सुस्थितिं संरक्षितुं परिसरप्रियसन्दंशिकाव्यवस्थानां परिवर्तनार्थमपि उपयोगाय भवति । इयं व्यवस्था तु सरला अन्यत्र नेतुमपि सुकरा मूल्यमपि अवाप्तिसाध्यम् अस्ति । मेदसः सथानान्तरम्, पायसस्थितकरणम् (emulsion stabilizers), मन्द्रकारकम्, (thickeners), विलम्बनकारकम्, (suspending agents), लसिकाकारकम्, तन्तुमूलानि, हैड्रोकोल्लाय्ड् मिश्रणम् अधिकवेगस्य वपनक्रियया जिह्वारुचिवर्धकोत्पन्नानाम् उत्पादनार्थं च अस्य उपकरणस्य उपयोगः भवति । तपनस्य वृद्धिं १५०डिग्री सें. पर्यन्तमपि संयोजयितुं शक्यते । अनेन तापं, वायुभारं, भ्रामकं (torque) क्षोभस्य गतिं, (agitation speed), पूरणप्रमाणम्, जडपरिसरे आवर्तनक्रियां च प्रशस्तीकर्तुं शक्यते ।  किन्तु एताः परिमितयः संश्लेशितानां जैविकपालिमर् उपरि अवलम्बिताः भवन्ति ।

निसर्गे यथेष्टम् उपलभ्यामानानि कृषिमूलस्य जैविकपालिमार् वस्तूनां मौल्यसंवर्धनार्थम् एतत् यन्त्रं योग्यं भवति । अपि च अनेकेषाम् आहारसंस्कारोद्यमानां निर्माणार्थमपि अवकाशं कल्पयति । अनया व्यवस्थया संश्लेषितपटलैः सम्भव्यमानां पारिसरिकां हानिम्, अनारोग्यतां च गणनीयप्रमाणेण न्यूनीकरोति । आहारविज्ञानिनः, ससारजनकरसायनशास्त्रज्ञाः, पालिमर्तज्ञा, संशोधनाभिवृद्धिनिरताः च अस्य क्रियाकारकयन्त्रस्य प्रयोजनं प्राप्तुमर्हन्ति ।

वर्गः:जैविकतन्त्रज्ञानम्
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उपस्थितम्।

**उपस्थितम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या  ११

उपस्थितमिदं ज्सौ ताद् गकारौ।  केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४५

।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ

ज स त ग ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

यदा विकलधर्म: स्यादधर्म:, सुपुष्टतर आत्मानं तदैव। सृजाम्यहमसाधूनां वधायावनाय सुजनानां सर्वकाले ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
चन्द्रवर्त्म

**चन्द्रवर्त्म**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

चन्द्रवर्त्म गदितं तु रनभसै:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.४६

ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ।।ऽ

र न भ स।

यति: चतुर्भि: अष्टभि: च।

उदाहरणम् -

धर्मनाशनमधर्मविकसनं, जायते यदि तदा मम जननम्।
साधुरक्षणमसाधुविहननं, पार्थ कर्तुमपि धर्मसुरचनाम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्