लाभांश नीति

लाभांशनीतिः तस्याः रणनीतिं निर्दिशति यत् कम्पनी स्वस्य अर्जनस्य कियत् भागं लाभांशरूपेण भागधारकेभ्यः वितरितुं शक्नोति तथा च व्यापारे पुनर्निवेशार्थं कियत् अवधारणं कर्तव्यम् इति निर्णयं करोति एषः निर्णयः निगमवित्तक्षेत्रे सर्वाधिकं बहसः विषयेषु अन्यतमः अस्ति यतोहि अस्मिन् वर्तमानकाले भागधारकाणां पुरस्कृत्य भविष्यस्य वृद्धेः वित्तपोषणस्य च मध्ये व्यापारः भवति एकस्य फर्मस्य लाभांशनीतिः लाभप्रदतायाः, विकासस्य अवसरानां, वित्तीयस्थिरतायाः च विषये प्रबन्धनस्य दृष्टिकोणं प्रतिबिम्बयति, तथा च निवेशकानां धारणाम्, विपण्यमूल्यं च महत्त्वपूर्णतया प्रभावितं कर्तुं शक्नोति

लाभांशनीतयः अर्थः प्रकारा: 
कम्पनयः सामान्यतया स्वस्य वित्तीयस्थितेः दीर्घकालीनलक्ष्यस्य च आधारेण भिन्नानां लाभांशनीतीनां अनुसरणं कुर्वन्ति । स्थिरलाभांशनीतेः उद्देश्यं कालान्तरे निरन्तरं लाभांशं दातुं भवति, यद्यपि लाभस्य उतार-चढावः भवति । एषः उपायः आय-अन्वेषक-निवेशकानां कृते आकर्षकः भवति ये पूर्वानुमानस्य मूल्यं ददति, न्यून-जोखिमं च । नित्यं भुक्ति-अनुपात-नीतिः लाभांशरूपेण अर्जनस्य नियत-प्रतिशतस्य वितरणं भवति, यस्य अर्थः अस्ति यत् लाभांशः लाभप्रदतायाः सह प्रत्यक्षतया भिद्यते । अन्यः उपायः अवशिष्टलाभांशनीतिः अस्ति, यत्र सर्वेषां लाभप्रदनिवेशावकाशानां वित्तपोषणानन्तरं एव लाभांशस्य भुक्तिः भवति; एषा पद्धतिः नियमितभुगतानस्य अपेक्षया विकासस्य पूंजीबजटनिर्णयस्य च प्राथमिकताम् अददात् ।

लाभांशनीतिं प्रभावितं कुर्वन्तः कारकाः : 
अनेकाः आन्तरिकबाह्यकारकाः फर्मस्य लाभांशनीतिं स्वरूपयन्ति । एकं प्रमुखं कारकं लाभप्रदता अस्ति-स्थिरं पूर्वानुमानीयं च अर्जनं युक्ताः कम्पनयः नियमितरूपेण लाभांशदेयतां निर्वाहयितुम् उत्तमस्थाने भवन्ति। तरलता अपि महत्त्वपूर्णा, यतः लाभांशस्य कृते नगदनिर्गमस्य आवश्यकता भवति; लाभप्रदाः फर्माः अपि उच्चलाभांशं परिहरितुं शक्नुवन्ति यदि नकदप्रवाहः अनिश्चितः भवति। विकासस्य अवसराः अवधारणनिर्णयान् प्रभावितयन्ति: आकर्षकनिवेशपरियोजनायुक्ताः फर्माः प्रायः विस्तारस्य वित्तपोषणार्थं अधिकं अर्जनं धारयन्ति, यदा तु सीमितवृद्धिसंभावनायुक्ताः परिपक्वाः फर्माः अधिकलाभांशं वितरितुं प्रवृत्ताः भवन्ति
फर्मस्य पूंजीसंरचना, पूंजीविपण्येषु प्रवेशः च अपि भूमिकां निर्वहति । बाह्यवित्तपोषणस्य सुलभप्रवेशयुक्ताः कम्पनयः लाभांशं दातुं अधिकं इच्छन्ति, यदा तु उच्चऋणव्ययस्य सम्मुखीभवन्तः फर्माः अर्जनं धारयितुं रोचन्ते ऋणसन्धिः इत्यादयः कानूनी-अनुबन्ध-बाधाः लाभांश-देयतायां प्रतिबन्धं कर्तुं शक्नुवन्ति । अन्ते करविचाराः भागधारकाणां प्राधान्यानि च लाभांशनिर्णयान् प्रभावितयन्ति, यतः करव्यवहारस्य आयस्य आवश्यकतायाः च आधारेण भिन्नाः निवेशकसमूहाः लाभांशं वा पूंजीलाभं वा प्राधान्यं दातुं शक्नुवन्ति |
लाभांशनीति के सिद्धान्त

लाभांशनीतिः अनेकैः सैद्धान्तिकदृष्टिकोणैः व्याख्याता अस्ति । फ्रांको मोडिग्लियानी तथा मर्टन मिलर इत्यनेन प्रस्तावितः लाभांश-अप्रासंगिकता-सिद्धान्तः तर्कयति यत् सम्यक्-बाजार-स्थितौ (कोऽपि करः नास्ति, न कोऽपि लेनदेन-व्ययः, सममित-सूचना च) लाभांश-नीतिः दृढ-मूल्यं न प्रभावितं करोति अस्य मतस्य अनुसारं निवेशकाः लाभांशस्य पूंजीलाभस्य च मध्ये उदासीनाः भवन्ति यतोहि ते भागविक्रयणं कृत्वा स्वस्य नकदप्रवाहं निर्मातुम् अर्हन्ति ।
तस्य विपरीतम्, मायरोन् गोर्डन्, जॉन् लिण्ट्नर् च सह सम्बद्धः पक्षि-हस्त-सिद्धान्तः सूचयति यत् निवेशकाः अनिश्चित-भविष्यस्य पूंजीलाभानां अपेक्षया कतिपयान् लाभांशान् प्राधान्येन पश्यन्ति फलतः ये फर्माः अधिकं स्थिरं च लाभांशं ददति ते पूंजीव्ययस्य न्यूनं मूल्यं च अधिकं भोक्तुं शक्नुवन्ति । अन्यः महत्त्वपूर्णः दृष्टिकोणः संकेतसिद्धान्तः अस्ति, यस्य मतं यत् लाभांशपरिवर्तनेन भविष्यस्य अर्जनस्य प्रबन्धनस्य अपेक्षायाः विषये सूचनाः प्रसारिताः भवन्ति । लाभांशवृद्धिः प्रायः सुदृढभविष्यसंभावनानां संकेतरूपेण व्याख्यायते, यदा तु कटौतीं विपणेन नकारात्मकरूपेण दृश्यते

फर्ममूल्ये लाभांशनीतेः प्रभावः।
लाभांशनीतिः निवेशकधारणा, शेयरमूल्यस्थिरता, पूंजीव्ययः च माध्यमेन फर्मस्य विपण्यमूल्यं प्रभावितुं शक्नोति । स्थिरलाभांशनीतियुक्ताः फर्माः प्रायः दीर्घकालीनाः, जोखिम-विमुखाः निवेशकाः आकर्षयन्ति, येन स्टॉकमूल्यानां अस्थिरतां न्यूनीकर्तुं शक्यते । परन्तु लाभांशस्य अधिकं भुक्तिः आन्तरिकवित्तपोषणं सीमितं कर्तुं शक्नोति तथा च बाह्यनिधिषु निर्भरतां वर्धयितुं शक्नोति, येन सम्भाव्यतया वित्तीयजोखिमः वर्धते अपरपक्षे, अत्यधिकं अर्जनं धारयित्वा अकुशलनिवेशः अथवा एजेन्सीसमस्याः उत्पद्यन्ते यदि प्रबन्धकाः भागधारकेभ्यः अधिशेषनगदं प्रत्यागन्तुं न अपितु न्यूनप्रतिफलयुक्तपरियोजनासु निवेशं कुर्वन्ति।

निगमन
लाभांशनीतिः एकः महत्त्वपूर्णः वित्तीयनिर्णयः अस्ति यः भागधारकस्य आयस्य सन्तुलनं फर्मस्य वृद्ध्या वित्तपोषणस्य च आवश्यकताभिः सह करोति । यद्यपि लाभांशः दृढमूल्यं प्रभावितं करोति वा इति विषये सिद्धान्ताः भिन्नाः सन्ति तथापि व्यवहारे करस्य, सूचनाविषमतायाः, निवेशकस्य प्राधान्यानां, विपण्यस्य अपूर्णतायाः च कारणेन लाभांशनिर्णयाः महत्त्वपूर्णाः भवन्ति अतः इष्टतमलाभांशनीतिः तादृशी भवति या कस्यापि फर्मस्य लाभप्रदता, विकासस्य अवसराः, वित्तीयबाधाः, भागधारकापेक्षा च सह सङ्गता भवति, दीर्घकालं यावत् स्थायिमूल्यनिर्माणं सुनिश्चितं करोति