open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कन्याराशिः

**कन्याराशिः** द्वादशराशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
एकाकिन्याः कन्यायाः मनसि यानि तुमुलानि भवन्ति तानि सङ्केतयति अयं राशिः । स्वस्य विद्यया, वर्तनेन, वाचा, केनचित् रूपेण सर्वे यथा आत्मानं पश्येयुः तथा भवति कन्याराशिवतां व्यवहारः । एतेषु प्रतिभाः पाण्डित्यञ्च आधिक्येन विद्यते । तेषां सद्विनियोगः यत्र भवेत् तादृशेषु वाणिज्य-प्रचारादिषु विभागेषु एते कार्यरताः भवन्ति ।
## अधिपतिः
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः । बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम् । बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः । कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम् । अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
## राशिभावः
कन्यायाः **सहजषष्ठ**भावः इति निर्दिश्यते । अन्येषां सम्मुखीकरणविधानं, स्पर्धात्मकपरीक्षाः, देहे रोगनिरोधशक्तिः, शत्रुः, रोगः, ऋणविषये जयापजयाः, श्रमशक्तिः, उद्योगः इत्यादयः अंशाः षष्ठभावे अन्तर्भवन्ति । कन्याराशिवत्सु अपि एते अंशाः विशेषतया दृश्यन्ते ।
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पिङ्गलवर्णः, स्त्रीजातिः, द्विस्वभावः, दक्षिणदिशः स्वामी, रात्रिबली, वायुस्तथा शीतप्रकृतिः, पृथ्वीतत्त्वम्, अल्पसन्ततिः, अस्य प्राकृतिकस्वभावः मिथुनराशिः इव भवति । विशेषतया अयं स्वस्योन्नत्यर्थं यत्नशीलस्तथा च स्वाभिमानी भवति । अनेन उदरस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बुधस्तथा राहुः भवति । तदुक्तं - 
:पार्तीयाथ कन्याख्या राशिर्दिनबलान्विता ।
:शीर्षोदया च मध्याङ्गा द्विपाद्याभ्यचरा स्मृता ॥
:ससस्यदहना वैश्या चित्रवर्णा प्रभञ्जिनी ।
:कुमारी तमसा युक्ता बालभावा बुधाधिपः ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
कन्याराशौ उत्तराषाढायाः २,३,४ पादाः, हस्तायाः ४ पादाः, चित्तस्य १,२ पादाः च भवन्ति इत्यतः **टो, पा, पी, पो, षं, णा, था, पे  ... ** इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् आगस्ट्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः सेप्टेम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कन्याराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धनूराशिः

धनूराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, **धनूराशिः**, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
ज्याबद्धधनुः लक्ष्यसाधनस्य सङ्केतः । लक्ष्यसाधनाय स्वीया समग्रा शक्तिः युक्तिश्च प्रयोक्तव्या इति बोधयति इदं धनुः । धनूराशिवत्सु इदं तत्त्वं स्पष्टतया दृश्यते । ते सर्वदा लक्ष्यं निश्चित्य तस्य साधनाय जीवनं यापयन्तः सफलताम् अनुभवन्ति ।                                                                        
## अधिपतिः
धनु-मीनराश्योः अधिपतिः गुरुः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं गुरुः समर्थः न्यायनिष्ठः अमात्यः । स्वस्य चिन्तनानि लोककल्याणकारकाणि भवेयुः इति आशास्ते अयम् । लोकोपकारिणां कार्याणां विषये संशोधने अग्रेसरप्रवृत्तिः एतेषु दृश्यते । उत्तम चिन्तनानि लक्ष्यसाधनशक्तिश्च धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । उपकारिणां विधानानां प्रचाराय निरन्तरं प्रयतन्ते एते । विषयाणां गभीराध्ययनं, लाभालाभविषये विश्लेषणम्, उत्तमस्य प्रोत्साहनम्, अनुत्तमस्य निवारणाय समीचीनयोजनानिर्माणं च अमात्यस्य गुरोः कार्याणि । जनानाम् आवश्यकतायाः अभिज्ञानं, सर्वे यथा प्राप्नुयुः तथा करणाय संशोधनानि योजनाश्च तेषां द्वारा एव भविष्यति । स्वस्य भावान् अन्येषां द्वारा कार्यान्वयनं कर्तुम् एते प्रयतन्ते । अहमेव अग्रे भवेयम् इति एते न चिन्तयन्ति । आडम्बर-विलासादयः एतेषु न दृश्यन्ते । सामान्य-अपेक्षाणां विषये सहकारः प्राप्तः चेत् एते सन्तुष्टाः । स्वकार्ये एव मग्नाः सन्तः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शनं कुर्वन्तः भवन्ति । गभीरपरिशीलनं धनूराशिवतां वैशिष्ट्यम् । सर्वविधसंशोधनानि परमात्मनः प्राप्त्यै मार्गाः इति गुरुग्रहस्य प्रभावेण एव भावयितुं शक्यम् । आत्मगौरववर्धनं गुरुग्रहस्य वैशिष्ट्यम् । 
## राशिभावः
धनूराशेः **सहज-नवम**भावः इति निर्दिश्यते । अध्यात्मज्ञानम्, उपासना, आनन्दमार्गान्वेषणं, भाग्यं, भगवतः कृपा, पूर्वकृतपुण्यं, दूरप्रयाणम्, उन्नतविद्याभ्यासः, कीर्तिः, प्रतिष्ठा - इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः ।
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, काञ्चनवर्णः, द्विस्वभावः, क्रूरसंज्ञकः, पित्तप्रकृतिः, दिनवली, पूर्वदिशः स्वामी, दृढशरीरमग्नितत्त्वं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः अर्धजलचरराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः अधिकारप्रियः, करुणामयः, मर्यादाया इच्छुकश्च वर्तते । अनेन पादस्य सन्धिस्थलानां तथा च जानोः विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बृहस्पतिः । यथा चोक्तं – 
:अश्वजंघोत्वथ धनुर्गुरु स्वामी च सात्त्विकः ॥
:पिङ्गलो निशि वीर्याढ्यः पावकः क्षत्रियोद्विपाद ।
:आदावन्ते चतुष्पाच्च समगात्रो धनुर्धरः ॥
:पूर्वस्थो वसुधाचारी तेजवान्पृष्ठतोद्गमी ।
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
धनूराशौ मूलायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः १ पादः च भवन्ति इत्यतः **ए, यो, बा, बी, बू, धा, भा, डा, बे  ... ** इत्येतानि अक्षराणि धनूराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् नवेम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः डिसेम्बर्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां धनूराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.22 सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म, तत्संयमादपरान्तज्ञानम्, अरिष्टेभ्यो वा

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
आयुर्विपाकं कर्म द्विविधं सोपक्रमं निरुपक्रमं च । तत्र यथार्द्रवस्त्रं वितानितं लघीयसा कालेन शुष्येत्, तथा सोपक्रमम् । यथा च तदेव सम्पिण्डितं चिरेण संशुष्येदेवं निरुपक्रमम् । यथा चाग्निः शुष्के कक्षे मुक्तो वातेन समन्ततो युक्तं क्षेपीयसा कालेन दहेत्, तथा सोपक्रमम् । यथा वा स एवाग्निस्तृणराशौ क्रमतोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्, तथा निरुपक्रमम् । तत्संयमादपरान्तज्ञानम्, अरिष्टेभ्यो वा ॥२२॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
माधवी

## परिचयः
माधवी काचित् लता भवति । सुन्दराणि पुष्पाणि एव अस्याः सम्पत् । एषियाखण्डस्य दक्षिणभागः अस्या मूलस्थानम् । माधवी, बासन्ती, अतिमुक्ता, भ्रमोत्सव इत्यादीनि अस्य अपरनामानि । 

## सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
हिप्टेज् बेङ्गालेन्सिस् इति अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम । 

## प्रयोजनानि
गृहस्य पुरतः उद्यानेषु च अलङ्करणार्थं माधवीलताः प्रारोपयन्ति । अस्याः पुष्पाणाम् आकर्षकसुगन्धेन वातावरणम् आह्लादकरं भवति । 

## कासुचित् भाषासु माधवीलता
लघुचित्रम्|माधवीलतायाः पुष्पाणि
हिन्दी -  मधवी, मदमालती, वसन्ती ।  आङ्ग्लम् -  कलस्टर्ड हिप्टेज ।  संस्कृतम् -  माधवी, बासन्ती, अतिमुक्ता, भ्रमोत्सव  ।  मराठी - हलद बेल, पिबली बेल, माधवी । 
बंगाली  - माधवीलता, वोसन्ती । गुजराती   - माधवी, रक्तपित्त । नेपाली - चरपरे लहर । पंजाबी - बेकोर चुबक चोयर । कन्नड़ - आतिमुर्ति, माधवी, बसन्त दुति ।  तेलगू - 
अतिमुतम । तमिळु - आदिगम, आदिगन्दी । लैटिन -  हिप्टेज मैडब्लोटा ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
एला

thumb|200px|left|हरितवर्णस्य कृष्णवर्णस्य च एला

इयम् **एला** भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एला अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयम् एला आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एषा एला आङ्ग्लभाषायां Cardamom इति उच्यते । एषा एला वाणिज्यसस्यम् अपि । काफीवाटिकायाम् उपफलोदयरूपेण एलायाः वर्धनं क्रियते । एलासस्यं गुल्मवर्गस्य वृक्षकः भवति । अयं वृक्षकः आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थम् आवश्यकानि फलानि उत्पादयति । भारतीयपाकशालासु सर्वत्र एला भवति एव प्रायः । सर्वत्र अपि एला मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अधिकतया उपयुज्यते । तद्विना वमनस्य निरोधकरूपेण, पित्तशामकरूपेण अपि एला उपयुज्यते ।

प्रसिद्धेषु उपकरद्वव्येषु अन्यतमः एला । जलप्रदेशे अयं सम्यक् वर्धते । अस्य रुचिः कटुमिश्रितमधुरः ।

## एलायां विधमानाः अंशाः
अस्मिन् पोटासियं लवणः २%, पिष्टं ३% पीतर‘झ्जकद्रव्यं, म्य़ाङ्गनीसयुक्तं भस्म उडनशीलं तैलं च भवति । तैले cineol, Terpineol, Terpinene, Limonene, sabinene च भवति ।

## आयुर्वेदीयरीत्या उपयोगाः
### मूत्रसम्बन्धीरोगशामकः
एला अनेकेषां मूत्रसम्बन्धिरोगाणां शामकः । एलायाः चूर्णस्य सेवनेन मूत्रविसर्जनसमये क्लेषः अस्ति चेत् अपगच्छति । अस्य चूर्णस्य सेवनेन मूत्रोत्पत्तौ समस्या विद्यते चेत् परिहृता भवति ।

### मुखवासकः
एलायाः हितकरः गन्धः विद्यते । अतः अस्य सेवनं मुखवासनरोगं निवारयति ।

### हृदयरोगे परिणामकारी
एला हृदयस्य उपरि अपि सत्परिणामं जनयति । घृतेन सह एलायाः सेवनेन हृदयरोगा ? शाम्यन्ति इति प्राचीनग्रन्थेषु उल्लेखः लभ्यते । अस्य सेवनं हृदयदौर्भल्यमपि दूरीकरोति ।

### जीर्णकरः
अधिककदलीफलभक्षणेन अजीर्णता अनुभूयते चेत् एलायाः द्वित्रान् बीजान् सम्यक् चर्वित्वा गिलेत् । अनुक्षणं परिहारः लभ्यते ।

### इतरे उपयोगाः
एलायाः वस्रगालितचूर्णं कृत्वा नस्यवत् सेवनेन शिरोवेदना शाम्यति ।एलायाः चूर्णं बादामि-खण्डशर्कशयोः च मिश्रीकृत्य नियमितरुपेण सेव्यते चेत् मस्तिष्कस्य बलवर्धनं भवति स्मरशक्तिः च वर्धते । पित्तकारणेन शिरोभ्रमणम् अनुभूयते चेत् गुडेन सह एलचूर्णं योजयित्वा पानकं निर्मीय पातव्यम् । अयं वमने, विरेचने अपि हितकरः ।

### जागरूकता
एलायां रुक्षगुणः अपि वर्तते । अतः गर्भिव्यः स्त्रियः दीर्घकालम् अस्य सेवनं न कुर्युः । कफजन्यरोगेषु एलायाः प्रयोगः हानिकरः ।
एलायाः दुष्परिणामनिवारणार्थं ज्येष्ठमधोः चूर्णः सेवनीयः ।

एला०.५-१ ग्रां प्रमाणेन चिकित्सायां, प्रयुज्यते, एलायां बृहत् , लघु इति विधद्वयं भवति । औषधार्थं लघुः एलाएव उपयुन्यते ।

## एलानिर्मितानि औषधानि
:१.	एलादिचूर्णः 
:२.	एलाद्यरिष्टः
:३.	एलादिगुटिका 
:४.	एलाद्यमोदकः
:५.	एलादिक्वाथः

### अधिकानि चित्राणि

File:Cardamom plant.jpg|एलासस्यम्
File:Cardamom_flowers.jpg|एलापुष्पम्
File:Cardamom-Dried-Seeds01.jpg | एलाफलं बीजं चापि
File:Elettaria cardamomum Capsules and seeds.jpg|एला, एलायाः अन्तः बहिः च दृश्यमानानि बीजानि
File:Green Cardamom.JPG|कूप्यां सङ्गृहीताः एलाः
File:Cardamom.JPG|एलाराशिः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* एला‎

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
शिशुनाळ शरीफ

## बाल्यम्
धारवाडमण्डलस्य सिग्गावि-उपमण्डलस्य **शिशुनाऴ**-इत्येतस्मिन् ग्रामे १८१९ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ७ दिनाङ्के **शिशुनाऴशरीफ**स्य (Shishunala Sharif ) जन्म अभवत् । एतस्य पिता इमाम् साहिब, माता हाजुमा । कन्नडस्य 'मुल्कि'परीक्षायाम् उत्तीर्णतायाः प्राप्त्यनन्तरं तदीयः विद्याभ्यासः स्थगितः इव । पठनं, यक्षगाने भागस्वीकरणं काव्यवाचनस्य श्रवणं च षरीफस्य इष्टतमानि कार्याणि आसन् ।

## कौटुम्बिकजीवनम्
कवि षरीफः अध्यापकरूपेण कानिचन दिनानि कार्यम् अकरोत् । फतिमानामिका कन्या अनेन परिणीता । 'कालरा'रोगस्य कारणतः तदीया एकमात्रपुत्री दिवङ्गता । यदा षरीफः मध्यवयस्कः जातः तदा तदीया पत्नी दिवङगता । एतस्य दुःखस्य विस्मरणार्थं साधु-सन्यासिभिः सह कालं यापयितुम् आरब्धवान्  षरीफः ।

## गुरोः प्राप्तिः
अस्मिन् सन्दर्भे गुरुगोविन्दभट्टानां सम्पर्कः जातः । गोविन्दभट्टः जातिभेदं विना षरीफस्य कृते विद्यादानं कृतवान् । एतेन कविः षरीफः महादानन्दम् अनुभूतवान् । ७० वर्षाणि यावत् जीवतवतः षरीफस्य गीतानि उत्तरकर्णाटके  बहु प्रसिद्धानि अभवन् । पुरन्दरदासः, कनकदासः, सर्वज्ञः, मुप्पिनषडक्षरि इत्यादीनां श्रेष्ठानां  गायकानां गणे विराजते कवि षरीफः ।

## गीतरचना
सरलैः सुन्दरैः गीतैः **शिशुनाऴषरीफः** प्रसिद्धः कविः जातः । तदीयानि गीतानि सामान्यजनानां मनसि आसक्तिं वर्धयन्ति । जीवनस्य मार्गदर्शकानि सन्ति तानि गीतानि । ज्येष्ठानां तत्त्वं सरलैः शब्दैः अभिव्यञ्जयति षरीफः ।

शिशुनाऴग्रामस्य  शिशुनाऴाधीशः बसवः एव तस्य आराध्य दैवम् । सन्निवेशानुगुणम् आशुगीतानि रचयति स्म कवि षरीफः । एतस्य काले अपि असूयापराः निन्दकाः जनाः आसन् एव । तेषां वचनैः खिन्नः सन् कदाचित् षरीफः गुरोः समीपम् अगच्छत् । गुरुः तं समाश्वसन् अवदत् - *"हे षरीफ, भवान् कश्चन मदगजः इव । भवान् निन्दकानां विषये कदापि न चिन्तयेत् । औदासीन्यमेव औषधं तस्य"* इति ।

## अन्तिमकालः
सर्वदा महापुरुषाणां निकटे तिष्ठन् स्वस्य जीवनं सार्थकम् अकरोत् षरीफः । क्रि .श. १८८९ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ७ दिनाङ्के स्वस्य जन्मदिने एव दिवङगतः ।  *"शरणान् मरणे पश्यतु"* इत्युक्यनुगुणं षरीफः “त्यजामि देहं त्यजामि” इति जीवनस्य अन्तिमगीतं गायन् एव मरणं प्राप्तवान् । हिन्दूनां यवनानां बान्धव्यवर्धने षरीफसदृशाः शतशः जनाः अपेक्षिताः सन्ति अस्माकं देशे ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वराङ्गपत्रम्

thumb|left|200px|वराङ्गसस्यस्य शाखा, पत्रं, पुष्पं चापि
thumb|left|200px|वराङ्गपत्राणि
thumb|200px|left|वराङ्गस्य पल्लवम्

एतत् वराङ्गम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य पत्रम् एव वराङ्गपत्रम् । एतत् वराङ्गपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वराङ्गम् आङ्ग्लभाषायां Cinnamon इति वदन्ति । भारतीयानां सर्वेषां गृहेषु विद्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु, प्रायः प्रतिदिनं पाके उपयुज्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु वराङ्गम् अपि अन्यतमम् । आयुर्वेदस्य औषधपद्धतौ तु वराङ्गस्य उपयोगः महान् एव अस्ति । अनेन वराङ्गेन बहुविधम् औषधम् निर्मीयते । एतत् वराङ्गम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । वराङ्गे ये औषधीयगुणाः सन्ति ते एव वरङ्गपत्रे अपि भवन्ति ।
  
### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वराङ्गपत्रस्य स्वभावः
एतत् वराङ्गं पचनार्थं लघु । वराङ्गं तीक्ष्णम्, उष्णगुणयुक्तं च । 

:**“वह्निमान्द्यानिलहरम् आध्मानाक्षेपनाशनम् ।**
:**वान्त्युत्क्लेशप्रशमनं सङ्ग्राहि दशनार्तिकृत् ॥“**

:१. वराङ्गम्, एला, वराङ्गपत्रं च योजयित्वा “त्रिजातकम्” इति उच्यते । एतानि त्रीणि अपि प्रक्षेपद्रव्यरूपेण लेह्येषु उपयुज्यन्ते । एतेषां कारणतः लेह्याणां सुगन्धः वर्धते, रुचिः अपि वर्धते । 
:२. वराङ्गेन सह एलां, वराङ्गपत्रं, घृतं च योजयित्वा सेवनेन ध्वनिः सुश्राव्यः भवति, श्वासरोगः (अस्तमा) कासः च निवारितः भवति ।
:३. वराङ्गम्, एला, वराङ्गपत्रं, मरीचं च योजयित्वा “कटुचातुभद्रकम्” इति उच्यते । एतत् कटुचातुभद्रकम् अग्निदीपनं करोति, अरुचिं च निवारयति । अस्य लेपनेन चर्मणः कान्तिः वर्धते ।
:४. वराङ्गम्, एला, वराङ्गपत्रं,  नागकुङ्कुमं (नागकेसरचूर्णम्) च योजयित्वा “चातुर्जातकम्” इति उच्यते । एतत् अपि अग्निदीपकं, सुगन्धस्य वर्धकं च ।
:५. दध्नि एलां, खण्डशर्करां च योजयित्वा निर्मीयमाणं “श्रीखण्ड” नामकं खाद्यम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । एतत् खाद्यं सन्तानशक्तिं वर्धयति, अग्निदीप्तिकरं च । एतत् श्रमजीविनां पथ्यः आहारः ।
:६. प्रसवस्य अनन्तरं याः अत्यन्तं कृशाः भवन्ति तासु जायमाना उदरवेदना “मक्कल्ल” इति उच्यते । तस्य निवारणार्थं वराङ्गम्, एलां, वराङ्गपत्रं, नागकुङ्कुमं, पुरातनं गुडं च योजयित्वा मधुना सह सेवनीयम् । एतत् मिश्रणं वातस्य अनुलोमनं कारयति, दुष्टं रक्तं बहिः प्रेषयति च ।
:७. वराङ्गम्, एलां, द्राक्षां, लाजाः च योजयित्वा मधुना घृतेन सह च सेवनेन हृद्रोगः, वमनं च अपगच्छति ।
:८. अस्य वराङ्गसस्यस्य पत्रं (लवङ्गपत्रम्) आतपे शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य पाके, औषधे च उपयोक्तुं शक्यते ।
:९. वराङ्गस्य तैलम् अग्निमान्द्यं, वातरोगम्, उदरबाधाम्, आक्षेपकं, वमनं, वमनशङ्खां च निवारयति ।
:१०. वराङ्गस्य तैलम् अपि लवङ्गस्य तैलम् इव दन्तवेदनायाम् उपयोक्तुं शक्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:हरितकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.35 सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भागः......

## सूत्रम्
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥३५॥
## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
बुद्धिसत्त्वं प्रख्याशीलं समानसत्त्वोपनिबन्धने रजस्तमसौ वशीकृत्य सत्त्वापुरुषयान्यताप्रत्ययेन परिणतम् । तस्माच्च सत्त्वात्परिणामिनोऽत्यन्तविधर्मा विशुद्धोऽन्यश्चितिमात्ररूपः पुरुषः । तयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः पुरुषस्य, दर्शितविषयत्वात। स भोगप्रत्ययः सत्त्वस्य परार्थत्वाद्दृश्यः । यस्तु तस्माद्विशिष्टश्चितिमात्ररूपोऽन्यः पौरुषेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्पुरुषविषया प्रज्ञा जायते । न च पुरुषप्रत्ययेन बुद्धिसत्त्वात्मना पुरुषो दृश्यते । पुरुष एव तं प्रत्ययं स्वात्मावलम्बं पश्यति । तथा ह्युक्तम्—विज्ञातारमरे केन विजानीयात्[बृ.आ.उ. २.४.१४] इति ॥३५॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.38 बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
लोकीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशात्बन्धः प्रतिष्ठेत्यर्थः । तस्य कर्मणो बन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधिबलाद्भवति । प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिजमेव । कर्मबन्धक्षयात्स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चित्तं स्वशरीरान्निष्कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति । निक्षिप्तं चित्तं चेन्द्रियाण्यनुपतन्ति । यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानमनुनिविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीरावेशे चित्तमनुविधीयन्त इति ॥३८॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.39 उदानजयाज्जलपंककंटकादि़ष्टसंग उत्क्रांतिश्च

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
समस्तेन्द्रियवृत्तिः प्राणादिलक्षणः जीवनम् । तस्य क्रिया पञ्चतयी । प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयवृत्तिः । समं नयनात्समानश्चानाभिवृत्तिः । अपनयनादपान आपादतलवृत्तिः । उन्नयनादुदान आशिरोवृत्तिः । व्यापी व्यान इति । तेषां प्रधानं प्राणः । उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्गः, उत्क्रान्तिश्च प्रयाणकाले भवति । तां वशित्वेन प्रतिपद्यते ॥३९॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मरडीहळ्ळीशिलोपधानानि

**मरडीहळ्ळीशिलोपधानानि** (Maradihalli Pillow lava) कर्णाटकस्य चित्रदुर्गमण्डले हिरियूरु-उपमण्डले मरडिहळ्ळीग्रामे विद्यमानाः उपाधानाकारिकाः शिलारचनाः ।

आर्षेयकल्पः इत्युक्ते त्रिशतकोटिवर्षेभ्यः पूर्वं गच्छति ।  कर्णाटकस्य अधिकाः शिलारचनाः एतस्य कल्पस्य शिलासमूहेन निर्मिताः सन्ति ।  तेषु पादोनः भागः नैस् शिलाद्वारा निर्मिता चेत् अवशिष्टः भागः ‘सिस्ट्’ शिलाद्वारा निर्मिता अस्ति ।

भूमिः स्वस्य दीर्घे इतिहासे बहुषु प्रदेशेषु बहु वारं ज्वालामुख्याः स्फोटकस्य बलिभूता अभवत् ।  ज्वालामुख्याः कार्याचरणम् इदानीमपि भूमेः उपरि, सागरतले च निरन्तरं चलत् अस्ति ।  समुद्रतले अपि ते लावारसं निरस्यन्ति ।

पूर्वतनज्वालामुख्याः स्फोटतः रूपिताः विविधप्रकारकाणां शिलाप्रभेदाः जगत्सु दृश्यन्ते ।

चित्रदुर्गस्य समीपे ज्वालामुख्याः स्फोटतः रूपिताः शिलाः अधिकतया दृश्यन्ते ।  ज्वालामुख्याः शिलाछिद्राः इदानीमपि चित्रदुर्गं परितः द्रष्टुं शक्यन्ते ।  
	
मरडिहळ्ळीनामके ग्रामे अस्ति समुद्रतले स्फोटिता ज्वालामुखी उपधानस्य आकारस्य शिलाः रूपितवती अस्ति ।  चित्रदुर्गतः १६ कि.मी. दूरे एतद् अस्ति ।

अविस्मरणीयं भूवैज्ञानिकस्मारकम् एतत् । अत्र स्थितानां पर्वतानां २.५ कोटिवर्षेतिहासः अस्तीति भूवैज्ञानिकाः उक्तवन्तः सन्ति । जलस्य अधः स्थितस्य अग्निपर्वतस्य स्फोटेन लावारसः निर्गतः अभवत् । तस्मात् 'पिल्लोलावा‘रचना अभवत् । उपधानाकृतयः एते सन्ति इत्यतः पिल्लोलावा नाम अभवत् ।

यदि कदाचित्  एताः शिलाः नष्टाः भवन्ति तर्हि पुनः संशोधनाय अपि न लभ्यन्ते । ज्वालमुखीनाम् अध्ययने एताः आकृतयः स्रोतरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । एतादृशानि फेसिफिक् सागरे अपि द्रष्टुं शक्यन्ते । विज्ञानी श्रीरघुनाथरायः एतान् संशोधितवान् ।

ग्रामस्य भागः इव शैलस्य अन्ते उपधानानि  इव दृश्यमानाः शिलारचनाः दृश्यन्ते ।  तासाम् अञ्चलः परस्परं योजितः इव दृश्यते ।  समुद्रतले ज्वालामुख्याः लावारसः यदा बहिः उच्चलति तदा जलसम्पर्केण अनुक्षणं शीतलं भवति ।  अनुक्षणम् उपधानस्य रूपेण सः भागः उद्गतः भवति । प्रत्येकवारम् उद्गत्य आगता उपधानस्य रचना भिन्नं भिन्नं गात्रं प्राप्नोति ।

अतः मरडिहळ्ळिग्रामे विद्यमानेषु शिलोपधानेषु केषाञ्चन वैशाल्यं २० से.मी. अपेक्षया अधिकम् अस्ति । एकस्मिन् गणे एव लघुलघु उपधानानि अपि दृश्यन्ते ।  उपधानस्य अन्तः बद्धः अनिलः यदा बहिः आगच्छति तदा प्रसरितकिरणानां रचनाः अपि भवेयुः ।  कदाचित् अनिलद्वारं नालः इव आकारं प्राप्नुयात् ।

प्रपञ्चस्य विभिन्नेषु भागेषु आर्षेयकल्पस्य शिलासमूहे एतादृशीनाम् उपधानानां रचनाः अधिकतया दृश्यन्ते ।  एतेन परस्परं तोलयितुम् अधिकं साहाय्यं भवति ।

मरडिहळ्ळीसमीपे रूपिताः एताः रचनाः विश्वे एव उत्कृष्टाः रचनाः इति परिगणिताः सन्ति । बेङ्गळूरुनगरस्थस्य सेण्ट्रल् महाविद्यालयस्य प्राध्यापकः  सि.एस्. पिच्चुमुत्तु एतं विषयं प्रथमवारं विवृतवान् 
अस्ति ।

वयसः निर्धारेण एताः शिलाः २५० कोटिवर्षेभ्यः पुरातनाः इति ज्ञातमस्ति ।

भारतीयभूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्थया एताः शिलाः राष्ट्रियभूवैज्ञानिकस्मारकत्वेन परिगणिताः सन्ति । मरडिहळ्ळीग्रामसभायाः सहयोगेन एतासाम् उपधानाकारकाणां शिलारचनानां संरक्षणार्थम् उद्युक्ता अस्ति 
भारतीयभूवैज्ञानिकसर्वेक्षणसंस्था । 
## मार्गः
### वाहनमार्गः
:बेङ्गळूरुतः २८० कि.मी
:चित्रदुर्गतः २२ कि.मी । ऐमङ्गलस्थानतः ३ कि.मी 
### धूमशकटमार्गः
चित्रदुर्गपर्यन्तं धूमशकटयानसौलभ्यम् अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बिल्वः

## परिचयः
**बिल्वः** कश्चित् वृक्षविशेषः । भारते अयं अतिपवित्रः तरुः अस्ति । शिवस्य बहुप्रियं बिल्वपत्राणि इति भारतीयानां दृढः विश्वासः| धार्मिकभावनया आयुर्वेदीयप्रयोजनेन च अस्य वृक्षस्य प्रामुख्यम् अस्ति । अयं श्लोकः अस्य गरिमां सूचयति । अयं मध्यमप्रमाणेन प्ररोहति ।  एशियाखण्डे सर्वत्र एषः वृक्षः दृश्यते । मन्दिराणां पुरतः उद्यानेषु च विशेषातया प्रारोपयन्ति ।

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् ।
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।

अयं बिल्ववृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । विशेषतया ४,००० पादमिते औन्नत्ये वर्धते । धार्मिकदृष्ट्या अयं बिल्वः भगवतः शिवस्य अत्यन्तं प्रियः इति विश्वसन्ति भारते । अयं वृक्षः २५ – ३० पादमितम् उन्नतः भवति । ३ – ४ पादमितः स्थूलः भवति । १ अङ्गुलं यावत् दीर्घाणि कण्टकानि भवन्ति । अस्य पर्णानां कश्चन गन्धः भवति । पुष्पाणि हरितमिश्रितश्वेतानि, सुगन्धयुक्तानि च भवन्ति । फलानि २ – ४ अङ्गुलं यावत् स्थूलानि, गोलाकारकाणि भवन्ति । फलानाम् अन्तः बहूनि बीजानि भवन्ति । अस्य फलेषु ४.६ % यावत् शर्करांशः, ६ %यावत् टेनिक्, २ % निर्यासः, तिक्तसत्त्वम्, उडनतैलं, पेक्किन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । अस्य पर्णेषु एलिगन्, एगलिनिन् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । 
## इतरभाषाभिः अस्य बिल्ववृक्षस्य नामानि 
बिल्ववृक्षः रुटसिये कुटुम्बसम्बद्धः अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अजेल् मर्मेलस् (Aegle Marmelos)  इति । । हिन्दीभाषया “बेल्” इति, तेलुगुभाषया “मोरेडु” इति, तमिळ्भाषया “विल्व्म्" इति, मलयाळभाषया “विल्वम्” इति, बेङ्गालीभाषया “बेल्” इति, मराठीभाषया अपि “बेल्” इति, कन्नडभाषया “बिल्व” इति उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बिल्ववृक्षस्य प्रयोजनानि 
अस्य बिल्ववृक्षस्य रसः तिक्तः कषायः च । विपाके सः कटुः भवति । अयम् उष्णवीर्यः, लघु, रूक्षः चापि ।
:१.	अस्य बिल्वस्य पर्णानि वातहराणि, वेदनास्थापकानि च ।
:२.	अयं बिल्वः नेत्राभिष्यन्दे, पार्श्ववेदनायां, शोथे चापि उपयुज्यते । नेत्राभिष्यन्दे अस्य पर्णानां रसः नेत्रे स्थाप्यते । पार्श्ववेदनायां पर्णानि उष्णीकृत्य शाखदानं क्रियते ।
:३.	अस्य उपयोगेन उन्मादः, अग्निमान्द्यम्, अतिसारः चापि अपगच्छति ।
:४.	अयं वातव्याधेः आक्षेपकः अपि ।
:५.	अयं रक्तातिसारं, उदरवेदनां, हृदयदौर्बल्यं चापि परिहरति ।
:६.	प्रवाहिकाग्रहणे, कासे, श्वासरोगे, सूतिकारोगे, विषमज्वरे, श्वेतप्रदरे च अयं हितकरः ।
:७.	अस्य चूर्णं ५ – १० ग्रां यावत्, स्वरसः १० – २० मि.ली यावत् सेवितुं शक्यते ।
:८.	अनेन निर्मितानि “बिल्वपञ्चकक्वातम्”, “बिलादिचूर्णं”, “बिल्वादिघृतं”, “बिल्वतैलं”, “बिल्वमूलादिगुटिका” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।

## गुणलक्षणानि
अयं पर्णपाती वृक्षः। इत्युक्ते यदा पर्णानि परिपक्वानि/वृद्धानि भवन्ति तदा पर्णानि पातयति । प्रतिवर्षं निरिष्टे ऋतौ जीर्णपर्णानि त्यक्त्वा नूतनानि प्राप्नोति इत्यर्थः । वृक्षकाण्डे कण्टकानि

## उपयोगः 
अस्य पत्राणि शिवपूजायां श्रेष्ठानि इति परिगणितानि ।अस्य प्रत्त्येकम् अङ्गम् आयुर्वेदे उपयुज्यते ।{कर्णाटकस्य सस्यानि}}

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*
*Picture Gallery of dried bael fruits 
* Contains a detailed monograph on *Aegle marmelos* (Bilwa) as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice.  Available online at http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/387-bilva 
* God shiva Bel patra leaves(Scripture reference) http://shaligramrudraksha.com/?page_id=1033

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि
निम्बः

250px|thumb|**निम्बवृक्षः**

शतायुर्वज्रदेहाय सर्वसम्पत्कराय च ।
सर्वानिष्टविनाशाय निम्बकं दलभक्षणम् ॥

अयं श्लोकः **निम्ब/निम्बकवृक्षस्य** धार्मिकं स्वास्थ्यं च गुरुत्वं सूचयति ।
अयं निम्बवृक्षः   भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अयं बहूपयोगी वृक्षः इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । युगादिपर्वणः अवसरे निम्बगुडस्य सेवनं परम्परानुगुणं प्रवर्तते भारते । अयं वृक्षः समतलभूमौ वर्धते । यत्र अधिका वृष्टिः जायते तत्र अयं वृक्षः न वर्धते । कासाराणां, तडागानां, सरोवराणां वा तीरे समृद्धरूपेण वर्धते अयं निम्बवृक्षः । अस्य वृक्षस्य सर्वाङ्गानि अपि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य पर्णाणि संयुक्तगात्राणि । अयं वृक्षः सदा हरिद्वर्णीयः । अस्य पर्णानाम् अञ्चलः (अन्तिमभागः) क्रकचः इव तीक्ष्णः भवति । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक् कपिलवर्णीयं भवति । पर्णानां कक्षे पुष्पाणां गुच्छं भवति । पुष्पाणि मधुगन्धयुक्तानि, श्वेतवर्णीयानि च भवन्ति । मार्चमासतः मेमासाभ्यन्तरे पुष्पाणि जायन्ते । सेप्टेम्बर्-तः नवेम्बर्-मासाभ्यन्तरे फलानि वर्धन्ते । फलानि मन्दपीतवर्णीयानि । अस्मिन् एव अवधौ बीजानां सङ्ग्रहणम् अपि प्रचलति ।
## इतरभाषाभिः अस्य निम्बवृक्षस्य नामानि 
अयं निम्बवृक्षः आङ्ग्लभाषया Neem इति उच्यते । हिन्दीभाषया “नीम” इति, बङ्गभाषया "निम्" इति, तेलुगुभाषया “वेपचेट्टु” इति, तमिळ्भाषाया “वेम्बु” इति, मलयाळभाषया “वेप्पु” इति, कन्नडभाषया “बेवु” अथवा “कहिबेवु” इति उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निम्बवृक्षस्य प्रयोजनानि 
अस्य निम्बवृक्षस्य रसः तिक्तः । अस्य निम्बवृक्षस्य त्वक्, निर्यासः, पर्णं, पुष्पं, पल्लवं, बीजं, फलं, बीजस्य तैलं, पिण्याकः, रसः च औषधत्वेन उपयुज्यते ।
:१.	उष्णजले अस्य निम्बवृक्षस्य पर्णानि निमज्य तेन जलेन स्नानं क्रियते चेत् कण्डूयनं, पिटकाः च अपगच्छन्ति । 
:२.	विशिष्टेषु केषुचित् पिटकेषु अस्य पर्णानि सम्पेष्य रसं निषीड्य लेप्यते ।
:३.	निम्बस्य सेवनेन विषबाधा निवारिता भवति।
:४.	यद्यपि निम्बः अत्यन्तं तिक्तः तथापि सः सञ्जीवनी इव । पुस्तकानां मध्ये अपि अस्य पर्णानि स्थाप्यन्ते । तेन पुस्तकानि कीटैः न खाद्यन्ते ।
:५.	अस्य पर्णानां शलाकाः दन्तधावनार्थं दन्तकूर्चाणां स्थाने उपयुज्यन्ते ।
:६.	मषकाणां निवारणाय अस्य काष्ठैः, पर्णैः वा धूमः उत्पाद्यते ।
:७.	अस्य निम्बस्य फलानि क्वथयित्वा उद्घर्ष्य वा निष्कासितं तैलम् औषधत्वेन उपयुज्यते ।
:८.	अस्य मूलस्य चूर्णम् उष्णजलेन सह १ – २ चमसमितं प्रातः रिक्तोदरे सेवन्ते चेत् शरीरे बलं वर्धते ।
:९.	अस्य फलानि कीटनाशकानि अपि ।
:१०.	व्रणेषु यथा पूयं न भवेत् तथा अस्य तैलं, कल्कं वा उपयुज्यते ।
:११.	मक्षिकाणां निवारणार्थम्, चर्मरोगेषु च अपि अस्य तैलम् उपयुज्यते ।
:१२.	अस्य मूलस्य रसः ज्वरे प्रतिबन्धकत्वेन उपयुज्यते ।
:१३.	अनेन फेनकं, दन्तफेनः, दीपतैलं चापि निर्मीयते ।
:१४.	कौशेयस्य वर्णपूरणार्थम् अस्य निर्यासः उपयुज्यते ।
:१५.	अस्य वल्कलेन रज्जुः निर्मीयते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Invasiveness information from Pacific Island Ecosystems at Risk (PIER) 
* Neem information  from the Hawaiian Ecosystems at Risk project (HEAR)
* Contains a detailed monograph on *Azadirachta indica* (Neem; Nimba) as well as a discussion of health benefits and usage in clinical practice.

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पनसवृक्षः

Subscript text
## परिचयः
पनसवृक्षः नित्यहरिद्वर्णकननस्य कश्चित् महावृक्षविशेशः ।  अयं वृक्षः एशियाखण्डस्य आग्नेयपूर्वदिशायाम् अधिकं प्ररोहति । पनसवृक्षाः भरतस्य वेलाभूप्रदेशेषु अपि अधिकतया दृश्यते । आवर्षम् अस्मिन् हरिद्वर्णपत्राणि शोभन्ते । पर्णानि १०-२०सें.मी. दीर्घाणि भवन्ति । विश्वे वृक्षेषु सम्भव्यमनफलेषु पनसफलमेव बृहत्तममं भवति । फलानां चर्मणि लघूनि कण्टकानि भवन्ति । 

## सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
मोरसिये कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य वृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अर्टोकार्पस् इण्टेग्रिफोलिय (Artocarpus heterophyllus) इति ।

## विशेषाः
अस्य फलानि बृहदाकारे भवन्ति । ५कि.ग्रा. तः ४०कि.ग्रा. पर्यन्तं पनसफलस्य परिमाणः भवति । कर्तितात् फलान् कश्चन श्वेतनिर्यासः स्रवति । फलस्य बहिर्भागे कण्टकानि भवन्ति । अन्तः अनेकानि फलखण्डानि भवन्ति येषु बीजानि निहितानि । वृक्षस्य जातौ द्विधा भवति । एका जातिः शुष्कफलखण्डयुक्ता अपरा सरसफलखण्डयुक्ता इति ।

## प्रयोजनानि
पनसवृक्षः पञ्जाग्निवृक्षेषु  अन्यतमः । पनसफलेन अनेकानि खाद्यानि निर्मीयन्ते । फलखण्डानि संस्कृत्य संस्कृत्य निर्यातमपि कुर्वन्ति । अस्य सुदृढं दारु पीतवर्णस्य पीठोपकरणनिर्माणार्थम् योग्यं भवति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
केरवृक्षः

left|thumb|200px|**प्रौढः नारिकेरवृक्षः**

### परिचयः 
कल्पवृक्षः भारतीयभाषासु कथ्यमानः अयं वृक्षः बहुवर्षीयं सस्यम् अस्ति । नारिकेलः कल्पवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य सर्वेऽपि अङ्गानि उपयोगाय भवन्ति इति अपि च अयं वृक्षः बहुकालं स्वपालकाय आहारं ददाति । उक्तं च ....

प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः । 
शिरसिनिहितभारा नारिकेला नराणाम् ।
ददाति जलमतल्पास्वादमाजीवितान्तं
न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥ 

नारिकेरवृक्षे शाखाविशाखाः न भावन्ति स्य पत्रवली दीर्घा भवति । दीर्घे दण्डे कृषाणि पत्राणि समान्तरेण संलग्नानि भवन्ति । अयं वृक्षः समुद्रतीरेषु अथवा लावण्यक्शेत्रेषु सम्यक् प्ररोहति । अस्य फलं भारतीयानां पवित्रतमं भवति । सर्वेषु धार्मिकविधिषु पूर्णफलरूपेण एतत् एव उपयोजयन्ति । नारिकेलवृक्षः भारते अधिकतया संरोहति । केरलराज्ये, पश्चिमबङ्गालराज्ये, ओडिशाराज्ये, अपि च महाराष्ट्रराज्ये, गोवाराज्ये नारिकेलस्य उपचयः अधिकः अस्ति ।
left|thumb|**नारिकेरवृक्षशिरः**
 
## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Coconut Research Center
* Coconut Time Line 
* *Cocos&nbsp;nucifera* information  from the Hawaiian Ecosystems at Risk project (HEAR) 
* Palmtalk
* Plant Cultures: botany, history and uses of the coconut
* Purdue University crop pages: *Cocos nucifera*

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुद्दणः

“मुद्दण” (Muddana) कवेः काव्यनाम अस्ति । वस्तुतः कवेः नाम लक्श्मीनारायणप्पः  । उडुपि मण्डलस्य ‘नन्दऴिके’ ग्रामे जन्म अभवत् । पिता पाठाऴि तिम्मप्पय्यः ,माता महालक्ष्मम्मा ।माता स्व पुत्रं प्रीय्त्या मुद्दण इति आहुतमेव तस्य काव्य नाम अभवत् । अविभक्त कुटुम्बे प्रवृद्धः मुद्दणः अधिक पठणस्य अवसरः न आसीत् । अतः व्यायाम शिक्षकस्य प्रशिक्षणं प्राप्य  उडुपि प्रौढशालायां व्यायाम शिक्षक वृत्तेः अवलम्बनं करणीयम् अभवत् । 
मुद्दणस्य कृतयः रामाश्वमेध तथा अद्भुत रामायाणं , श्रीराम पट्टाभिषेकम् इत्येकं षट्पदि काव्यं , भगव्द्गीता तथा रामायणस्य कन्नडानुवादः ,कामशास्त्रम् उद्दिश्य लिखिता एकः ग्रन्थः , तथा गोदावरी इत्येकं काल्पनिकी कादम्बरि इत्यादि । 
“हृद्यमप्प गद्यवल्लि” इत्युक्ते काव्यस्य विषये यस्य आसक्तिः न भवति तस्य कृते हृदयस्पर्शी गद्यरूपे काव्यरचनां करोमि इति । मुद्दण सूक्ष्मरूपेण हास्य मिश्रित नूतन शैल्यां पत्नी मनोरमायाः कृते कथन क्थायाः वैखरि यस्य कस्यपि मनः 
आकर्शितं भवति ।
प्राचिनैः ग्रन्थैःप्रभावितः कवि मुद्दणः अनेकाः कृतयाः रचितवान् इति सर्व विधित । स्वयं लिखित हस्त प्रतिकृतयः , प्राचीनकृति  एकं  च प्राप्तं इति पत्रिकायां प्रकटयितुं  प्रेशितवान् । सा एव पत्रिका“काव्य मञ्जरि”  । स्व नामं प्रकटीकर्तुं अनिष्टः   (Don’t like) मुद्दणः निःस्वार्थि इति वक्तुं शक्यते । स्वरचित “श्री रामा पट्टाभिषेकं ” कृतिं “महालक्ष्मी” इत्येक कवयित्री लिखितवती इत्यपि  उक्तवान् । 
दुरदृष्टकरम् इत्युक्ते ईदृषः अपूर्वं कविरत्न विधिन तस्य त्रयोदशि वयसि ग्रस्टम् (kabalisu)अभवत् । क्रि .श .१८६९तमे वर्षे जन्मजाता कविमुद्दण मरणं प्राप्तवान् १९०१ तमे वर्षे ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
राघवाङ्क

## परिचयः
कविः **राघवाङ्कः** (Raghavanka) हरिहरकवेः पट्टशिष्यः भागिनेयः च । एतं ‘राघवः’ ‘राघव पण्डितः’ इत्यपि आह्वयन्ति । “उभयकविः कमलरवि,कविशरभ भेरुण्ड” इत्येतानि एतस्य बिरुदानि । राघवाङ्कः १३ शतकस्य कविः । 
## काव्यक्षेत्रे
काव्यक्षेत्रे मातुलः इव नूतनमार्गम् अनुसरन् श्रेष्ठकविः इति प्रसिद्धः अभवत् । “षट्पदि” (षड् पङ्क्तीनां काव्यम्) इति नूतन काव्यरचनमार्गम् उपयुज्य यशस्वी जातः । 
अस्माकं कृते उपलभ्यमानाः राघवाङ्कस्य  कृतयः सोमनाथचरिता  ,वीरेशचरिता , सिद्धरामपुराणं, हरिश्चन्द्रकाव्यं शरभसाहित्यञ्च । एतेन एव लिखितं इति कथ्यमानं “हरिहरमहत्त्वम्” न इतोपि प्राप्तम् । पुरातनकन्नड-नवीनकन्नडयोः योजनेन काव्यक्षेत्रे यत् सौन्दर्यं विकसितं सः कालः एव राघवाङ्कस्य कालः । 
## शैली
कवेः राघवाङ्कस्य शैली अत्यन्तम् आकर्षणीयम् आसीत् । कन्नडलोकोक्त्याः  शुद्धकन्नडवचनानि उपयुज्य परिणामकारियुक्तं काव्यं रचयति स्म । कवेः स्वस्य देशस्य तथा वचनस्य कृते अपारं प्रेम आसीत् । तुङ्गभद्रा एव गङ्गा, हम्पाक्षेत्रमेव काशी, विरूपाक्षः एव काशीविश्वनाथः इति तेन उक्तम् । षट्पदि सम्प्रदायम् अभ्यस्य “षट्पदिब्रह्म” इति प्रसिद्धः जातः कविः राघवाङ्कः ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पञ्जे मङ्गेश राय

## बाल्यम्
कन्नडनवोदयस्य काव्यस्य प्रवर्तकः पञ्जेमङ्गेशरायः(Panchamangesharaya) १८७४ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २२तमे दिनाङे  पुत्तूरु-उपमण्डलस्य बण्ट्वाऴ ग्रामे जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पूर्वजाः दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पञ्जग्रामवासिनः । अतः एषः कविः पञ्जे वंशस्थः । पिता रामप्पय्यः, माता शान्तादुर्गे – अनयोः पुत्रः मङ्गेशरावः  पञ्जेमङेशरावः  इत्येव प्रसिद्धः जातः । 

## वृत्तिः
लघु वयसि पितृवियोगात् बाधितः मङ्गेशरावः स्वसामार्थ्येन विद्याभ्यासं कृत्वा बि. ए. पदवीं प्राप्तवान् । अनन्तरं यल् डि  परीक्षायां उत्तीणः सन् मङ्गलूरुसर्वकारीयमहाविद्यालये शिक्षकः अभवत् । निवृत्तिपर्यन्तं शिक्षणक्षेत्रे सेवाम् अकरोत् सः । ६४ तमे वयसि १९३७ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के दिवङ्गतः । 

## साहित्यकृषिः
बालसाहित्यरचने निपुणः कविः पञ्जेमङ्गेशरायः बालानां कृते सुन्दराणि कवनानि रचयति स्म  । बालानां  कृते लघु कथारचनम् अपि तस्य प्रियं कार्यम् आसीत् । कन्नडसाहित्यसम्मेलनद्वारा  कवेः पञ्जेमङ्गेशवर्यस्य परिचयः कन्नडजनैः प्राप्तः । १९३४ तमे वर्षे रायचूर्-नगरे प्रचलितस्य २० तमस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षपीठम् अलङ्कृतवान् मङेशरावः कन्नडनवोदयकाव्यस्य प्रवर्तकः इत्येव ख्यातः जातः । 

## बालसाहित्यरचनम्
कविना बालानां कृते लिखितं कवितासङकलनं पाठ्यपुस्तकरूपेण १९१२ तमे वर्षे स्वीकृतम् । एतस्य द्वितीयः भागः १९१९ तमे वर्षे प्रकाशितः जातः । एतस्य संशोधनस्य लेखानां सङ्कलनं  "पञ्चकज्जाय”नाम्ना प्रकाशितम् अभवत् १९२७ तमे वर्षे ।  कविना लिखिताः अन्यकविताः "हुत्तरि हाडु”,“तेङकण गालियाट",“गर हावे हावोलु हूवे” कर्णाटकराज्ये सर्वत्र सुप्रसिद्धः अभवत् । अनेन लिखिताः केचन प्रमुखग्रन्थाः  'ओड्डन ओटा', 'कोक्कोकोकोलि', 'कोटिचेन्नय्य', 'हेनु सत्ताग कागे बडवायितु', 'इलिगल थक थै', 'अज्जि साकिद मगु' इत्यदि । मङेशरावः१९२१तमे वर्षे मङलूरुनगरे **बाल साहित्य मण्डलि** इत्येतां संस्थां स्थापयित्वा बालानां कृते उपयुक्तानि साहित्यानि दत्त्वा सर्वेषां प्रशंसार्हः जातः ।

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
मुदवीडुकृष्णरायः

## बाल्यम् शिक्षणञ्च
मातृभाषाविषये आदरम् अभिमानञ्च उद्दीपितवान् श्रीमान् **मुदवीडुकृष्णरायः** (Mudaveedukrishnaraaya) । कृष्णरायस्य मूलवंशजाः आन्ध्रप्रदेशस्य मुदवीडुग्रामस्थाः । अतः कृष्णरायः मुदवीडुकृष्णरायः इत्येव प्रसिद्धः जातः । कृष्णरायः बीदर्-मण्डलस्य बागलकोटेउपमण्डले १८७४ तमे वर्षे जुलैमासस्य २४तमे दिनाङके जन्म प्राप्तवान् ।  पिता हनुमन्तरायः  माता  गङगाबायी च । बाल्ये एव मातापितरौ दिवङगतौ इति कारणतः प्रौढशालास्तरे एव कृष्णरायः शालगमनम् अत्यजत् । 
## जीवनम्
ततः भारतस्वातन्त्र्यान्दोलने आत्मानम् अयोजयत् ।  देशस्य स्वातन्त्र्यनिमित्तं प्रचलिते आन्दोलने क्रियात्मकरूपेण भागं वहन् कारागृहवासमपि अनुभूतवान् सः । कन्नडजनाः जागरिताः भवन्तु इति धिया तेषां कृते एव **कर्णाटकवृत्त** इत्येतस्यां पत्रिकायां सुदीर्घकालं यावत्  सम्पादकः सन् सेवां समर्पितवान् ।  अन्याम् एकां **धनञ्जय**पत्रिकाम् आरब्धवान् यस्याः द्वारा स्वातन्त्र्यान्दोलनविषये जनान् प्राबोधयत् । रायस्य ध्वनिः सिंहघर्जनम् इव पौरुषयुतं भवति स्म । अतः "कर्णाटकस्य गण्डुगलि”  इति अन्वर्थनाम्ना विराजते स्म सः । जवहरलाल् नेहरु, चक्रवर्ति गोपालाचारी इत्यादयः तस्य समीपवर्तिनः आसन् । स्वतन्त्रभारातस्य दर्शनाय तेन प्राप्तः अवसरः तस्य सुयोगः एव । अयं महाभागः १९४७ तमे वर्षे एव दिवङगतः ।
## क्न्नडसेवा
मुदवीडुकृष्णरायः कादम्बरीरचयिता नाटकरचयिता कविः भाषणकारः अनुवादकः पत्रिकसम्पादकः स्वातन्त्र्ययोधा च सन् देशस्य अभिवृद्ध्यर्थम् अविरतश्रमम् अकरोत् । एतस्य कृतयः - 'चित्तूर मुत्तिगे' (१९०५) – कादम्बरी , प्रेमभङग(१९२४) – नाटकम् । मराठिभाषातः कन्नडभाषां प्रति एतेन अनूदितानि नाटकानि अनेकानि । रङगभूम्याः  कार्यक्रमेषु आसक्तः एषः कविः कन्नडरङगभूमेः उद्धाराय "भारतकलोत्तेजकसङगीतसमाज" इति एकां संस्थां  स्थापितवान् । एवं बहुमुख प्रतिभान्वितः कृष्णरायः १९३८ तमे वर्षे बेलगाविनगरे प्रचलिते २४तमस्य कन्नडसाहित्यसमेलन्स्य अध्यक्षः सन् स्वस्य भाषणद्वारा कन्नडजनान् पाबोधयत् इत्येषा न उत्प्रेक्षा ।

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हरिहरः

१३ तमस्य शतकस्य कविः **हरिहरः** क्रान्ति कविः इत्येव प्रसिद्धः । पुरातन कवयः अनुसृत्त्या काव्यस्य हव्यासं त्यक्त्त्वा 'रगऴे’ (एकः काव्य प्रकारः ) इति काव्य रीतिं काव्य क्षेत्रे योजितवान् । भक्ति पन्थियः एषः कविः विरूपाक्षः एतस्य आरध्य दैवः । ६३- पुरातन चरिताः आधारीक्त्या नूतनां १०० रगऴे (कावय प्रकाराणि ) रचितवान् । एतेषु "नम्म्बियन्नन रगऴे ”,महादेवियक्कन रगऴे ”,तिरुनीलकण्ठ रगऴे”,बसवदेवराज देवर रगऴे”  च प्रसिद्धाः । "पुष्परगऴे” अत्त्युत्तम भावगीतनां संग्रहः  । अत्र तु कविः सुप्रभाते अन्यान्य विधानि पुष्पानि अवचित्य आनीय इष्टदेवस्य कृते अलङकार कृत्वा तेन प्राप्ता आनन्दस्य वर्णनम् अस्ति । "बसवरादेवस्य रगऴे” कविः हरिहरस्य श्रेष्ठ ग्रन्थः। बसवण्णस्य जेवन वृत्तान्तं मेव अस्य ग्रन्थस्य वस्तु । समाज एतं रगऴे कविः इति यदा उपहसन्तिस्म तदा "गिरिजा कल्याण”इति एकं चम्पु काव्यं  विरचय्य कुहकाणां कृते प्रत्तित्युत्तरं दत्तवान् एषः प्रतिभान्वित कविः । कविः हरिहरः होय्सळराजः वीरा नरसिंहबल्लऴस्य समीपे  करणिकः ( कोशाधिकारि) आसीत् । बसवण्णेन प्रज्वालिता क्रान्तेः अनुसरणं कृतः कविः हरिहरः  स्वप्रतिभया प्रज्वल्यमानः भूत्त्वा हरिहर मार्गं इति नूतन मार्गस्य निर्माणं कृतः श्रेष्ठः कविः हरिहरः इति उक्तं चेत् अतिशयः न भवति । कविहरिहरः पम्पा ,पुरदरस्य विरूपाक्षस्य वरपुत्रः इति वक्तुं शक्यते ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
3.43 बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशवरणक्षयः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
शरीराद्बहिर्मनसो वृत्तिलाभो विदेहा नाम धारणा । सा यदि शरीरप्रतिष्ठस्य मनसो बहिर्वृत्तिमात्रेण भवति, सा कल्पितेत्युच्यते । या तु शरीरनिरपेक्षा बहिर्भूतस्यैव मनसो बहिर्वृत्तिः, सा खल्वकल्पिता । तत्र कल्पितया साधयत्यकल्पितां महाविदेहामिति, यया परशरीराण्याविशन्ति योगिनः । ततश्च धारणातः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य यदावरणं क्लेशकर्मविपाकत्रयं रजस्तमोमूलं तस्य च क्षयो भवति ॥४३॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
अहङ्कारं बलं दर्पं...

## श्लोकः 
:**अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।**
:**मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ॥

## अन्वयः
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते । अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः भवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:आत्मसम्भाविताः = आत्मनैव पूज्यत्वं प्रापिताः
:स्तब्धाः = धृष्टाः
:धनमानमदान्विताः = वित्तमानगर्वसहिताः
:दम्भेन = आत्मनो धार्मिकतया ख्यापनेन
:अविधिपूर्वकम् = अशास्त्रीयम्
:नामयज्ञैः = नाममात्रेण यज्ञैः
:यजन्ते = देवान् पूजयन्ति
:संश्रिताः = अवलम्बितवन्तः
:आत्मपरदेहेषु = स्वकीयान्य - शरीरेषु
:प्रद्विषन्तः = खेदयन्तः
:अभ्यसूयकाः = असहमानाः ।	

## अर्थः 
ते हि आत्मानं पूज्यत्वेन प्रचारयन्ति, अविनीताः भवन्ति, धनमानमदैः उपेताः भवन्ति, तादृशाः ते सोमयाजिप्रभृतिभिः शब्दैः आत्मनः व्यपदेशम् इच्छन्तः अश्रद्धया अशास्त्रीयक्रमेण च कथञ्चित् यागं कुर्वन्ति, तेषु अहङ्कारबलदर्पादयः निवासं कुर्वन्ति । एतादृशाः ते असूयापराः सर्वेषु शरीरेषु अन्तर्यामितया वर्तमानं मां खेदयन्ति ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नरसिंहाचार्य आर्

## बाल्यं शिक्षणञ्च
१८६० तमस्य वर्षस्य एप्रिल्-मासस्य ९ दिनाङे मण्ड्यमण्डलस्य कोप्पल-इत्येतस्मिन् ग्रामे नरसिंहाचार्यः (Narasimhacharya) अजायत । पिता तिरुनारायणपेरुमाळ्, माता शिङगम्माऴ् ।
पिता संस्कृतपण्डितः इति कारणतः उत्तमशिक्षणं विनायासेन प्राप्तम् । उन्नतविद्याभ्यासार्थं स्वग्रामं त्यक्त्त्वा चेन्नैनगरं गत्वा मेट्रिक्-परीक्षाम् अलिखत् । ततः बेङगलूरुनगरस्य सेन्ट्रल् महाविद्यालये १८८२ तमे वर्षे  बि. ए परीक्षायाम् उत्तीर्णाः  जातः । महाराजमहाविद्यालये महाराणीमहाविद्यालये च प्राध्यापकरूपेण कार्यं कृत्वा १८९३ तमे वर्षे मद्रास्-विश्वविद्यालये कन्नड यम् . ए पदवीं प्राप्तवान् । तदनन्तरं मैसूरुनगरस्य विद्याविभागे भाषान्तरकार्यं कुर्वन् प्राच्यवस्तुविभागे साहाय्याधिकारिरूपेण नियोजितः अभवत् । 
## कन्नडसाहित्यसेवा
आर् .नरसिंहाचारवर्येण देशनिमित्तं कृता  सेवा अपारा । कन्नडसाहित्यस्य इतिहासप्रकटनाय एतेन कृतः परिश्रमः अनन्यः । |“कविचरित्रम्” इत्येतस्य त्रिषुसम्पुटेषु  प्रथमसम्पुटस्य प्रकाशनस्य ख्यातिः एतस्य एव । यस् .जि .नरसिंहाचार्-महोदयस्य परिश्रमेण अन्ययोः सम्पुटयोः विमोचनम् अभवत् । तमिऴ्-भाषायाः 'कुरुऴ्'ग्रन्थं कन्नडभाषां प्रति अनुवादं  कृत्वा "नीतिमञ्जरि” (१९४१) इत्यस्मिन् नाम्नि  कवि आर् नरसिंहाचार्  कृतवान् । "नगेगडलु”(१८९८) इति किञ्चन कथासङकलनम् एतस्य अन्या कृतिः । History of kannda literature; History of kannada Language इत्येतौ एतेन आङग्लभाषया लिखित्वा प्रकाशितौ ग्रन्थौ । प्राच्यवस्तुसंशोधनविभागे निर्देशकरूपेण कार्यं कुर्वाणः एव आर् . नरसिंहचार्यः सोमथापुर-बेलूरु-दोड्डगद्दवल्लि इत्यादीनां  देवालयानां शिल्पानां विषये लेखाः लिखिताः । 
## प्राप्ताः प्रशस्तयः
१९१५ तमे वर्षे कन्नडसाहित्यपरिषत् श्रीमता  हेच्. नञ्जुण्डय्येन स्थापितम् । तस्य अभिवृद्ध्यर्थं विशेषरूपेण मार्गदर्शनम् अकरोत् नरसिंहाचार्यः । एषः कविः रायल्-एषियाटिक्-सोसाय्टि- संस्थायाः गौरवसदस्यः आसीत् । मैसूरुमहाराजेन "प्राक्तनविमर्शाविचक्षणः” इति  बिरुदं प्राप्तवान् । ब्रिटीश्-सर्वकारेण १९१६ तमे वर्षे "राव्-बहद्दुर्” इति प्रशस्तिं प्राप्तवान् अयम् । अखिलभारतसाहित्यसङघः १९२९तमे वर्षे "प्राच्य विद्या वैभव”बिरुदं अस्मै दत्त्वा सम्मानितवन्तः । भारतसर्वकारेण १९३४ तमे वर्षे "महामहोपाध्याय”प्रशस्तिं दत्त्वा सम्मानितवन्तः ।  
चतुर्थं कन्नड साहित्य सम्मेलनं प्राचलत् १९१८ तमे वर्षे । धारवाड्नगरे प्रचलिते अस्मिन् सम्मेलने आर् .नरसिंहाचार्यवर्येण अध्यक्षस्थानं निरूढम् । कन्नडभाषासाहित्यवर्धनाय तेन कृता सेवा अनुपमा ।

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
3.44 स्थूलस्वरूपसूक्ष्मन्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
तत्र पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहाकारादिभिर्धर्मैः स्थूलशब्देन परिभाषिताः । एतद्भूतानां प्रथमं रूपम् । द्वितीयं रूपं स्वसामान्यम् । मूर्तिर्भूमिः, स्नेहो जलम्, वह्निरुष्णता, वायुः प्रणामी, सर्वतोगतिराकाश इत्येतत्स्वरूपशब्देनोच्यते । अस्य सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः । तथा चोक्तम्—एकजातिसमन्वितानामेषां धर्ममात्रव्यावृत्तिः इति सामान्यविशेषसमुदायोऽत्र द्रव्यम् । द्विष्ठो हि समूहः । प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतः । शरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपात्तभेदावयवानुगतः समूहः । उभये देवमनुष्याः । समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाभिधीयते समूहः । स च भेदाभेदविवक्षितः । आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घः, आम्रवनं ब्राह्मणसङ्घः इति । स पुनर्द्विविधो युतसिद्धावयवः सङ्घातः शरीरं वृक्षः परमाणुरिति । अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यमिति पतञ्जलिः । एतत्स्वरूपमित्युक्तम् ।

अथ किमेषां सूक्ष्मरूपं ? तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवः परमाणुः सामान्यविशेषात्मायुतसिद्धाव्यवभेदानुगतः समुदाय इति । एवं सर्वतन्मात्राणि एतत्द्वितीयम् । अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनोऽन्व्यशब्देनोक्ताः । अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं भोगापवर्गार्थ्ता गुणेष्वेवान्वयिनी गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेष्विति सर्वमर्थवत। तेष्विदानीम्भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति । तत्र पञ्चभूतस्वरूपाणि जित्वा भूतजयो भवति, तज्जयाद्वत्सानुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥४४॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.41 श्रोत्राकाशयोः संबंधसंयमाद्दिव्यम् श्रोत्रम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
सर्व्श्रोत्राणामाकाशं प्रतिष्ठा सर्वशब्दानां च । यथोक्तम्—तुल्यदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवतीति । तच्चैतदाकाशस्य लिङ्गमनावरणं चोक्तम् । तथामूर्तस्यानावरणदर्शनाद्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य । शब्दग्रहणानुमितं श्रोत्रम् । बधिराबधिरयोरेकः शब्दं गृह्णात्यपरो न गृह्णातीति, तस्माच्छोर्त्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राकाशयोः संबन्धे कृतसंयमस्य योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते ॥४१॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.47 ग्रहणस्वरूपस्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिंद्रियजयः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
सामान्यविशेषात्मा शब्दादिर्ग्राह्यः । तेष्विन्द्रियाणां वृत्तिर्ग्रहणम् । न च तत्सामान्यमात्रग्रहणाकारम् । कथमनालोचितः स विषयविशेष इन्द्रियेण मनसानुव्यवसीयेतेति ? स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य सामान्यविशेषयोरयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यमिन्द्रियम् । तेषां तृतीयं रूपमस्मितालक्षणोऽहङ्कारः । तस्य सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः । चतुर्थं रूपं व्यवसायात्मकाः प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणाः । येषामिन्द्रियाणि साहङ्काराणि परिणामाः । पञ्चमं रूपं गुणेषु यदनुगतं पुरुषार्थवत्त्वमिति । पञ्चस्वेवेत्ष्विन्द्रियरूपेषु यथाक्रमं संयमस्तत्र तत्र जयं कृत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥४७॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्