open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मोहन लाल

**मोहन लाल** (1812-1877)कश्मीरी आसीत्‌.
स: लेखक:,राजदूत: च आसीत्‌. आङ्ग्ल-अफगान युद्धे स: 
महत्वपूर्ण पात्र: आसीत्‌.

## ग्रन्था:
*Mohan Lal, Travels in the Punjab and Afghanistan and Turistan to Balkh, Bikhara and Herat and a Visit to Great Britain, Germany, First Ed. 1846 Reprint Al Biruni Lahore 1979
*Mohan Lal, KLS, Life of the Amir Dost Mohammed Khan, of Kabul: with his political proceedings towards the English, Russian, and Persian governments, including victory and disasters of the British Army in Afghanistan. Two Volumes. Longman, Brown, Green and Longmans, London, 1846.

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Face of Afghan spy revealed in forgotten photo; Gallery uncovers 150-, Sunday Herald, The, Apr 21, 2002, by Juliette Garside.

वर्गः:भारतीयलेखकाः
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मुहम्मद्

'''मुहाम्माद: तस्य शान्तिः भवतु'"

(५७०-६३२) इस्लामधर्मस्य प्रवर्तक: आसीत्। अरबी उच्चारण मुहाम्माद् अस्ति । सः सत्यधर्मस्य प्रवर्तकः आसीत् । तस्य पिता आब्दुल्लाह: आसीत् । तस्य माता अमीना आसीत् । 

:en:Muhammad

वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:इस्लाममतम्
परवेज मुशर्रफ

thumb|right|परवेज मुशर्रफ
**परवेज मुशर्रफ** पाकिस्तान-देशस्य पूर्वप्रधानमन्त्री, सेनाध्यक्षश्च ।

वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शान्तिनिकेतन

**शान्तिनिकेतन** 
विद्यापीठं रवीन्द्रनाथ ठाकुर महाभागे १९०१तमे
स्थापितं.

वर्गः:भारतस्य महाविद्यालयाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य शिक्षणसंस्थाः‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सोनिया गान्धी

सोनियागान्धि - अस्याः जन्म १९४६ तमे वर्षे इटलीदेशे अभवत्‌ । पठितुं सा इंग्लैंडदेशं
गतवती । तत्र सा राजीवगान्धिना मिलितवती । तयोः विवाहः जातः । तस्याः उभौ पुत्रौ - राहुलगान्धिः, प्रियाङ्का च ।

सा भारतस्य शक्तिशालिनी राजनैतिकप्रमुखा अस्ति।

वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎
वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९४६ जननम्
कृष्णदेवरायः

**कृष्णदेवरायः** विजयनगर साम्राज्यस्य तुळुवा वंशस्य राजा आसीत्। भारतीयेतिहासे प्रख्यातं विजयनगरसाम्राज्यम् । तस्य पालकः कश्चित् सुसम्पन्नः राजा आसीत् । सः स्वपराक्रमेण बलयुक्तं शत्रुसैन्यं जित्वा अपि, पुनः शत्रौ दयागुणं दर्शयति स्म । अतः सः चक्रवर्ती उत्तमः, योग्यः परिपालकः प्रजारञ्जकश्च इति कीर्तितः आसीत् । तस्य काले हम्पिनगरस्य वीथीषु रत्नानि, वज्राणि च जूर्णानि, धान्यानि इव विक्रीण्ते स्म । धर्मस्य, ललितकलानां च उदारभावेन आश्रयं कल्पितवान् आसीत् सः रसिकः । स्वयं महाकविः सन् अपि परकवितानुरागी आसीत् सः ।
नगरे आपणेषु यथा सामान्यवणिजः धान्यस्य विक्रयणं कुर्वन्ति तथा एतद्देशीयाः वणिजः रत्नानि वज्राणि राशीकृत्य तेषां विक्रयणं कुर्वन्ति स्म । तस्य राज्ये रात्रिसमयेऽपि युवतयः आभरणानि धृत्वा विना भयम् एकाकिन्यः एव सञ्चरन्ति स्म ।
अन्यदेशेभ्यः आगताः यात्रिणः तस्य राज्यम् एवम् आसीदिति स्वग्रन्थेषु उल्लिखितवन्तः सन्ति । तेन ज्ञायते तत् राज्यं कियत् धनवत्, राजा च कियान् समर्थः आसीत् इति ।
सः प्रभुः एव श्रीकृष्णदेवरायः विजयनगरसाम्राज्यस्य चक्रवर्ती ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Sreekrishnadevaraya history
* The Golden Era of Telugu Literature from the Vepachedu Educational Foundation
* Krishnadevaraya's complex at Tirupati 
* Statutes of Krishnadevaraya and his wives at Tirupati. 
* Gold coins issued during Krishnadevaraya's reign 
* A Forgotten Empire (Vijayanagar): a contribution to the history of India

वर्गः:ऐतिहासिकराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अमरसिंहः

**अमरसिंहः**  उज्जैनी नगरे विक्रमादित्यस्य सभायां नवरत्नेषु एको बभूव। सो ऽमरकोषस्य कर्ता बभूव।
अमरसिंहस् (Amarsimha) तस्य अमरकोश इति कोशेनैव विश्वप्रसिद्धोऽस्ति । संस्कृतवाङ्मये ईदानीमपि शब्दकोशस्य अनन्यो ग्रन्थोऽमरकोश इति प्रसिद्धो नामलिङ्गानुशासनम् । कि.श.३७५तमे वर्षे कविर्व्याकरणज्ञः चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यस्य आस्थाने बभूव । अस्य जीवनविषये विशेषज्ञानम् उपलब्धं नास्ति । अमरसिंहो मूलतो बौद्धमतानुयायी इति कथयते । तस्य अपूर्वा कृतिर् नामालिङ्गानुशासनमेव सर्वसंस्कृताध्येतॄणां प्रमाणभूतो विश्वकोशः। एतस्मिन् ग्रन्थे त्रयः काण्डा दशसहस्रपदानि व्यवस्थितानि। स्मृतिपथे रक्षणस्य आनुकूल्यार्थे सर्वे श्लोकरूपेण सन्ति । क्रि.श.१७९८तमे वर्षे अमरकोशः प्रथमतस् तमिळुलिप्या रोम् नगरे मुद्रापितः। क्रि.श.१९२७तमे वर्षे कन्नडभाषया अपि चतुर्थवारं प्रकाशिते अस्मिन् ग्रन्थे त्रयः काण्डाः २५सर्गास्सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अमरकोशः 

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:प्रथमशताब्द्याः कवयः
उज्जयिनी (प्राचीनभारतम्)

क्षिप्रानद्याः तीरे स्थितम् उज्जयिनीनगरम् अतीव प्राचीनम् अस्ति । पूर्वम् अस्य नगरस्य अवन्ती  अथवा अवन्तिका इति नाम आसीत् बिन्दुसारस्य काले पाटलीपुत्रं राजधानी आसीत् ।  कालिदासनगरी इत्यपि निर्दिश्यते ।क्रिस्ताब्दे ३८० वर्षतः ४१४ पर्यन्तं चन्द्रगुप्तः-२ प्रशासनं कृतवान् । तस्य विक्रमादित्यः इति अपरं नाम आसीत् । तदा तस्य आस्थाने कालिदासादयः नवकवयः ‘नवरत्ननाम्ना’ प्रसिद्धाः आसन् ।
तस्मिन् काले उज्जयिनी राजधानी आसीत् । कालिदासः  स्वीये काव्ये मेघदूते उज्जयिनीवर्णन अत्यन्तम् उत्तमतया कृतवान् । अग्रे रजपूतानां सिन्धियावंशीयानां मोगलवंशीयानां च प्रशासनकेन्द्रमासीत् ।
उज्जयिनीनगरे स्थितं महाकालेश्वरमन्दिरम् अतीवप्रसिद्धम् अस्ति । उज्जयिनी महाकाललिङ्गं द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् इति प्रख्यातमस्ति ।
उज्जयिनीतः ८ कि.मी दूरे मण्डुसुल्तानवंशीयानां जलविलासराजगृहम् अस्ति । शिप्रानद्या निर्मिते द्वीपे स्थित्वा एतत् रागगृहं  द्रष्टव्यम् ।
प्रति द्वादशे वर्षे अत्र सिंहस्था कुम्भमेला भविष्यति । भगवतः शिवस्य द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमं महाकालमन्दिरम् अस्मिन् नगरे विद्यते । इदं नगरं मध्यप्रदेशस्य बृहत्तमात् इन्दोर्महानगरात् ५५ कि मी दूरे विद्यते । इदं मन्दिराणां नगरमस्ति । अत्रत्या जनसङ्ख्या सामान्यतः ४ लक्षमिता वर्तते ।
## इतिहासः
उज्जयिन्याः राजनैतिकेतिहासः सुदीर्घः वर्तते । महाभारते उल्लेखः अस्ति यत् कृष्णः बलरामश्च विद्याभ्यासाय सान्दीपनी-आश्रमम् आगतौ आस्ताम् । कृष्णस्य पत्नीषु अन्यतमा मित्रवृन्दा उज्जयिन्याः राजकुमारी आसीत् । तस्याः विन्द-अनुविन्दनामकौ भ्रातरौ युद्धे कौरवपक्षीयौ सन्तौ वीरगतिं प्राप्तवन्तौ । उज्जयिन्याः चण्डप्रद्योतनामकः राजा अत्यन्तं प्रतापी आसीत् । तस्मात् अन्ये राजानः बिभ्यति स्म । तस्य दुहिता वासवदत्ता वत्सनरेशस्य पुत्रे उदयने अनुरक्ता आसीत् । तयोः प्रणयगाथा इतिहासप्रसिद्धा वर्तते ।
महाकविः कालिदासः विक्रमादित्यस्य साम्राज्ये विद्यमानेषु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीत् । उज्जयिनी तस्य अत्यन्तं प्रिया आसीत् । तेन अत्रत्यः प्राचीनः वैभवः स्वयम् अवलोकिताः आसन् । तत्रत्या वैभवशालिनी अट्टालिका, उदयन-वासवदत्तयोः प्रणयगाथा, भगवतः महाकालस्य सन्ध्याकालीनं नीराजनं, क्षिप्रानद्याः पौराणिकमहत्त्वञ्च तस्य सुपरिचितम् आसीत् । अतः एव तेन काव्येषु उज्जयिन्याः मनोहरं वर्णनं कृतवान् अस्ति । सम्राट् विक्रमादित्यः महाकवेः कालिदासस्य आश्रयदातृरूपेण प्रसिद्धः अस्ति । 
उज्जयिन्याः इतिहासः ६ शतकात् उपलभ्यते । तस्मिन् समये भारते १६ मण्डलानि आसन् । तेषु आवन्ती अपि अन्यतमा आसीत् । आवन्ती द्विधा विभक्ता आसीत् । उत्तरभागस्य राजधानी उज्जयिनी आसीत्, दक्षिणभागस्य राजधानी महिष्मती आसीत् । तस्मिन् समये चन्द्रप्रद्योतनामकः साम्राट् आसीत् । प्रद्योतवंशजाः त्रिशतकं यावत् शासनम् अकुर्वन् ।
### मौर्यसाम्राज्यम्
मौर्यसम्राट् चन्द्रगुप्तः अत्र आगतः आसीत् । तस्य पुत्रः अशोकः अत्र राज्यपालनम् अकरोत् । तस्य पत्नी वेदिसादेवी । पुत्रौ महेन्द्रः सङ्घमित्रा च । महेन्द्रः बौद्धधर्मस्य प्रचारकः आसीत् । 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Online Ujjain Guide
* Official website of Ujjain Tourism 
* Official website of Ujjain 
* Official website of Ujjain Yoga LIfe Society
* Ujjain buzz 
* Mahakaleshwar Temple, Ujjain On India Tours
*
* /for detail information of ujjan

वर्गः:भारतस्य प्राचीनस्थानानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
किष्किन्धाकाण्डम्

thumb|Rama Meets Sugreeva
## किष्किन्धाकाण्डस्य कथा
वानराणां वासस्थलम् अस्ति किष्किन्धा । रामलक्ष्मणौ वानरनायकं हनुमन्तम् अत्र एव अमिलताम् । किष्किन्धाधिपत्यात् च्युतः सुग्रीवः अपि अत्र मिलितः । रामः सुग्रीवसख्यम् अकरोत् । तस्य ज्येष्ठभ्रातुः वालिनः हननं कृत्वा सुग्रीवाय किष्किन्धासाम्राज्यं पुनः अदास्यत् रामः । सुग्रीवेण सीतायाः अन्वेषणे साहाय्यं कर्तव्यम् इति अङ्गीकृतम् आसीत् । किन्तु सिंहासनारोहणानन्तरं सुग्रीवः इदं सर्वं विस्मृतवान् । सः आमोदप्रमोदेषु मग्नः जातः । एतेन परमक्रुद्धः लक्ष्मणः किष्किन्धायाः विनाशने उद्यतः जातः । वानरराज्ञी तारा मध्ये प्रविश्य लक्ष्मणं सान्त्वयति । सुग्रीवम् उद्दिश्य स्वस्य वचनपालनं क्रियताम् इति सूचयति । ततः सुग्रीवः सीतायाः अन्वेषणाय चतुसॄषु दिक्षु अनुचरान् प्रेषयिष्यति । किन्तु पूर्व-पश्चिम-उत्तरदिक्तः अनुचराः रिक्तहस्ताः सन्तः प्रत्यागताः । दक्षिणदिशि प्रस्थितवतां नायकौ आस्ताम् अङ्गदः हनुमान् च । पक्षिणा सम्पातिना तैः ज्ञातं यत् सीता लाङ्कां प्रति नीता इति । 

## किष्किन्धाकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः

१ उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन्न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ (१ - १२२)

२ आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;निर्दोषो वा सुदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥ (८ -८)

३ सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ (१८ -१५)

४ नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ (२५-४)

५ ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (३४ - १२)

thumb|left|Rama gives his ring to Maruti, so Sita can recognize him as a messenger

Pls. see details here -  http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्

वर्गः:रामायणस्य काण्डानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बृहन्मुम्बै विद्युतापूर्तिः एवं परिवहनसंस्था(बेस्ट्)

**बेस्ट** बंम्बई की बिजली कंपनी है।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* BEST Undertaking  – Official site of the BEST.

वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ज्ञानेन्‍द्र वीरविक्रमशाहदेव

ज्ञानेन्द्र बीर विक्रम नेपालदेशस्य नृप महेन्द्रस्य द्वितीय पुत्ररूपे विक्रम सम्बत २००४ वर्षे उद्वोदित। तस्य जन्मकाले एकतन्त्री राणा शासन विद्यमान आसित्।

वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
लास एंजलस

**लास एंजलस** केलिफोर्निया प्रदेशस्य नागरी अस्ति। केलिफोर्निया प्रदेशस्य जनाकिर्णतमा नगरी अस्ति।

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
देवदास

उपन्यास
#(Devdas)देवदास हिन्दी उपन्यास शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय लिखित
चलचित्र
#[देवदास_(1935_फ़िल्म)](http://hi.wikipedia.org/wiki/देवदास_(1935_फ़िल्म)) (हिन्दी विकिपीडिया) कुन्दन लाल सहगल अभिनीत
#[देवदास_(1955_फ़िल्म)](http://hi.wikipedia.org/wiki/देवदास_(1955_फ़िल्म)) (हिन्दी विकिपीडिया) दिलीप कुमार, वैजयन्ती माला अभिनीत
#[देवदास_(2002_फ़िल्म)](http://hi.wikipedia.org/wiki/देवदास_(2002_फ़िल्म)) (हिन्दी विकिपीडिया) शाहरुख़ ख़ान, माधुरी दीक्षित, ऐश्वर्या राय अभिनीत

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
परोपकारः

परस्य हितसाधनं सज्जनाः कर्तव्यम् इति भावयन्ति । यत् कर्म मनुष्याणां हिताय कल्पते, तादृशं मानवोचितं कर्म यदि वयम् आचरेम तर्हि इतरे जनाः तदुपकारं लब्ध्वा प्रीताः सन्तः सुखेन जीवन्ति । तेन च अस्माकं मनसि सन्तोषः जायते । एतेन एव समाजस्य प्रभूतः उपकारः संसाधितः भविष्यति । समाजस्य उपकारेण एव राष्ट्रस्य समृद्धिः भवति । अतः व्यासमुनेः वचनमिदं सर्वदा स्मरणीयं स्यात् - 'परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्' इति । एतस्मिन् प्रसङ्गे सर्वदा प्रकृतिः एव अस्माकं दृष्टान्तस्वरूपा भवति । सूर्यः लोकस्य उपकाराय आलोकं(प्रकाशं) ददाति । चन्द्रानिलनलाः परोपकाराय एव सन्ति । पञ्चमहाभूतानां सृष्टिः विश्वस्य हितसाधनाय एव जाता ।

तथैव मेघाः नद्यः वृक्षाः गावः परोपकारार्थम् एव जीवन्ति । अस्मिन् विषये सुभाषितमेकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । 
:**परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।**
:**परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥**
शरणापन्नं कपोतं स्वशारीरस्य विनिमयेन रक्षयितुं सिद्धस्य परोपकारिणः शिबेः कथा सर्वविदिता एव । 'प्राणैरपि धनैरपि शरणापन्नस्य जीवनरक्षा मनुष्यस्य परमोधर्मः' इति तस्य चिन्तनम् आसीत् ।

श्येनस्य क्षुधानिवारणाय कपोतरक्षणाय च स्वशरीरं समर्पयितुं सिद्धः शिबिः वदति-
:**धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् ।**
:**सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥** इति।
अतः वयं सर्वे मानवाः परोपकारार्थं कृतसङ्कल्पाः भवामः । बहुजनहिताय त्यागार्थं सन्नद्धाः स्याम ।

वर्गः:सामाजिकगुणाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
गुरु दत्त

**गुरु दत्त**

वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बागमती

## जिल्ला: 
*काठमाडौं
*ललितपुर
*भक्तपुर
*नुवाकोट
*रसुवा
*धादिङ
*सिंधुपाल्चोक
*काभ्रेपलान्चोल

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नेपालभाषा

**नेपाल भाषा** नेपालस्य प्राचीनभाषा अस्ति। नेपाल: एकतमा अतिप्राचीना समृद्धा शास्त्रीया च भाषा वर्तते।  नेपालभाषावाङ्मय नेपालवाङ्मये अद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। इयं भाषा अधुना नेवारसमुदायेन भाष्यते। नेपाल भाषा चीनी-तिब्बती परिवारस्‍य काचित् भाषा अस्‍ति। 'नेपाल' शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'नेपाल’ इति शब्दात् अभवत् ।   नेपाल भाषा देवनागरी, रन्जना, नेपाल लिपी, ब्राह्मि, मक्षिमुण्ड इत्याद्या लिप्या लिख्यते| नेपाल भाषा उत्पत्ति प्राचिन नेपालराज्ये अभवत् । नेपालराज्यम् एकः आर्य राज्य अस्ति । कान्तिपुरे, भक्तपुरे व ललितपुरे अस्याः उपयोगः अधिकः । नेपाल भाषा चिनी-तिब्बतीभाषापरिवारे अन्तर्भवति । चिनी, तिब्बती, बर्मी, इत्यादयः भाषाः चिनी-तिब्बतीभाषा: सन्ति ।  नेपालभाषाविकासे वामाचार तथा महायानसाम्प्रदायिकानां महत्त्वपूर्णसहभाग अस्ति । स भाषा नेपालदेशे उपत्यकाक्षेत्रे एकम् भाषा अभवत् ।

"नेपाल भाषा" इत्यस्य शाब्दिक अर्थः "नेपाली भाषा";  तथापि देशस्य वर्तमानस्य केन्द्रसर्वकारस्य राजभाषा नेपालीभाषा भाषायाः समाना नास्ति । भाषाद्वयं भिन्नभाषापरिवारस्य (क्रमशः चीन-तिब्बती, इन्डो-यूरोपीय च) अस्ति, परन्तु शताब्दशः सम्पर्कस्य परिणामः अस्ति यत् साझीकृतशब्दकोशस्य महत्त्वपूर्णः निकायः अभवत्। 

नेपालभाषा १० शताब्द्याः १८ शताब्द्याः अन्ते यावत् नेपालस्य प्रशासनिकभाषा आसीत् ।  २० शताब्द्याः आरम्भात् लोकतन्त्रीकरणपर्यन्तं नेवारः आधिकारिकदमनस्य शिकारः अभवत् । १९५२ तः १९९१ पर्यन्तं काठमाण्डू उपत्यकायां नेवारभाषिणां प्रतिशतं ७५% तः ४४% यावत् न्यूनीकृतम्।अद्यत्वे नेपालभाषा च खतरे अस्ति । युनेस्कोद्वारा एषा भाषा "निश्चयेन विलुप्तप्रायभाषा" इति सूचीकृता अस्ति ।
नेपाल भाषा
वार्तालापस्थानम् नेपालम्, भारतम् 
क्षेत्रम्दक्षिणएशिया
वक्ता १० लाख
भाषापरिवार: भाषावर्गीकरणम्
चीनी-तिब्बती
&nbsp;&nbsp; तिब्बती-बर्मेली
&nbsp;&nbsp;&nbsp;

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''नेपाल भाय्

भाषा कोड
ISO 639-1new

## नेपाल भाषा साहित्यं 
### लेखका: 
*जयन्त वर्मा
*लुन्तभ बज्राचार्य
*जय प्रकाश मल्ल
*सिद्धिदास महाजु
*सिद्धिचरण श्रेष्ठ
*शुक्रराज जोशी शास्त्री
*चित्तधर "हृदय"
*धूस्वां सायमी
*बासु पासा

## बाह्य गवाक्षा: 
*http://www.jwajalapa.com
*http://www.layalama.com 
*Editable Online Nepal Bhasa dictionary 

वर्ग::भाषा

वर्गः:नेपालदेशः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
येरेवान

**येरेवान** (आर्मीनियन: Երևան) राजधानीः आर्मीनिया अस्ति।

Yerevan-Republic Square-08-Museum-2019-gje.jpg|Republic Square
Yerevan-Cascade-10-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-10-2019-gje.jpg|2800th anniversary park
Yerevan-Matenadaran-02-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-26-innen-2019-gje.jpg|Cathedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-30-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नीलः

**नील** एकः वर्णः अस्ति।

## आधाराः
नीलः
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लिस्बन

**लिस्बन** राजधानीः पुर्तगालस्य अस्ति ।

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मद्रिद्

**मद्रिद्** स्पेन् देश्स्य राजधानी अस्ति। नगरस्य जनसंख्या ३२७३०४९ अस्ति।

## आधारानि 
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
किशिनौ

**किशिनौ** राजधानीः मोल्दोवास्य अस्ति ।

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:माल्डोवदेशः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पुण्यपुरम्

**पुण्यनगरं** भारतदेशस्य महाराष्ट्रराज्ये किञ्चन बृहत् नगरम् अस्ति । पुण्यपुरस्य पुरातनं नाम पुण्यकविषय , पुण्यपत्तनम् इति अस्ति।
पुणे (पुणे) (०२०) पुण्यपत्तनं इति प्रसिद्धं पुणेनगरं शिवाजीमहाराजस्य पितामहाय पारितोषिकरुपेणागतम् आसीत् । ख्रिस्ताब्दे १५९९ तमे वर्षे एव एतस्य महत्वपूर्णं स्थानम् आसीत् । क्रिस्ताब्दे १७५० तः १८१७ पर्यन्त पेश्वेराज्ञां राजधानी अप्यासीत् । शिवाजी शिवनेरी ग्रामे जन्म लब्धवान् किन्तु पुणेनगरे एव विद्याभ्यासं कृतवान् । शिवाजीमहाराजस्य प्रशासनप्रदेशः पुणेनगरसमीपे एव आसीत् । पुण्यनगरस्य ग्रामदेव कसबा गणपती: एवं ग्रामदेवी श्री ताम्रयोगेश्वरी: अस्ती । 

मुळामुठा नद्योः तीरे स्थितं पुणेनगरं नानासाहेब पेशवेमहोदयस्य प्रशासनकाले भव्यम् उत्तमं सौलभ्ययुक्तं च अभवत् । तद्नंतरं श्रीमंत माधवरावस्य राज्याभिषेकम्  अभवत् । 
 स: अत्यंत कुशल एवं विद्याव्यासंगी प्रशासक आसित् । तस्य कार्यकाले, नाना फडणीस महोदय पुण्यनगरस्य मराठासाम्राज्यास्य चैव कृतवान ।   "जबतक नाना, तबतक पुणे” इति वदन्ति स्म । शनिवारवाडा एव पेशवे पंतप्रधानानं राजधानीकेन्द्रम् आसीत् ।
पुणेनगरं महाराष्ट्रराज्यस्य सांस्कृतिक राजधानी अस्ति । वातावरणम् अतीव सुन्दरम् आह्लादकरं चास्ति । पुणे नगरे स्थितः डेक्कन् महाविद्यालयः अतीव प्रसिद्धः प्राचीनसंस्कृतिप्रतिबिम्बकश्चास्ति । गणेशखिण्डी स्थले पुणेविश्वविद्यालयः अस्ति । शनिवारवाडा मध्ये एम्प्रेस् वाटिकानां भव्यता दर्शनीया अस्ति ।
आगाखान् पॅलेस खडकीविभागेऽस्ति । महात्मा गान्धिः अत्रैव कारावासे स्थापितः आसीत् । यरवडासमीपे स्थितम् इदं भवनम् इदानीं महात्मा गान्धिकस्तूरबा गान्ध्योः स्मारकमस्ति । 
राजा केळकर म्यूसियम् (वस्तुसङ्ग्रहालयः) अतीव प्रसिद्धः प्राचीनजनानां कलाप्रज्ञां स्मारयति । श्री दिनकरकेळकरमहोदयस्य स्वकीयः वस्तुसङ्ग्रहालयः एषः।  अयं दर्शनीयः सुव्यवस्थितः च अस्ति । अत्र सङ्गीतवाद्यानि पूजासामग्रयः जीवनोपयोगिवस्तूनि, क्रीडनकानि, तैलदीपाः, तालाः, पूगकर्तर्यः, सूक्ष्मचित्राणि च सन्ति ।
पुणेनगरे दक्षिणभागे पार्वतीपरमेश्वरदेवालयः अस्ति । एम्प्रेस् उद्यानवने मृगालयः गणेशदेवालयः पञ्चाळेश्वर देवालयाः दर्शनीयाः सन्ति । समीपे शिवाजीप्रतिमा अस्ति ।
पुण्यपुराद् नैत्रत्ये २५ कि.मी. दूरे सिंहगडदुर्गम् अस्ति । सागरतीरतः १२७० मीटर् उन्नतप्रदेशे स्थिते दुर्गे तानजीमहोदयस्य (शिवाजीसेनापतेः) स्मारकम् अस्ति । पुणेनगरे एव न्यायमूर्ती श्री महादेवगोविंदरानडे श्रीगोपालकृष्णगोखले लोकमान्य श्रीबालगङ्गाधरतिलकः  इत्यादयः प्रसिध्दाः । श्रीतिलकमहोदयः गणेशोत्सवस्य सार्वजनिकरीत्या आचरणं प्रचलने आनीय राष्ट्रभक्तिं जागरितवान् । 

## वाहनमार्गः
मुम्बयीतः १९२ कि.मी
## धूमशकटमार्गः
मुम्बयीतः डेक्कनक्वीन् सिंहगड, प्रगति-एक्स्प्रेस् इत्यादीनि धूमशकटानि सन्ति । महाराष्ट्रराज्ये पुणे द्वितीयं महानगरम् अस्ति ।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नागपुरम्

**नागपुरं** भारतदेशे महाराष्ट्रे विद्यमानं किञ्चन नगरम् अस्ति ।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिकित्साशास्त्रम्

* पाश्चात्त्यचिकित्साशास्त्रम्
* आयुर्वेद
* सिद्ध

वर्गः:चिकित्साः
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मालविकाग्निमित्रम्

**मालविकाग्निमित्रम्** कालिदासेन लिखितम् नाटकम्। "मालविकाग्निमित्रम्" इति शीर्षकस्य अर्थः मालविका अग्निमित्रः च इति। एषा शुङ्गवंशस्य राज्ञः अग्निमित्रस्य कथा अस्ति। सः स्वपत्नीसेविकां मालविकाम् अकामयत्। एतं विषयं ज्ञात्वा राज्ञी क्रुद्धा । सा मालविकां तिरस्करोत्। परन्तु मालविका राजपुत्री आसीत्। सुमन्दभाग्येन तस्याः जन्मवृत्तान्तं ज्ञात्वा राज्ञ्याः अनुमत्या अग्निमित्रः मालविकां परिणीतवान्।
अस्य प्रथमः श्लोकः

'**पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम़्।**

**सन्त: परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढ: परप्रत्ययनेयबुद्धि:॥**'

## कथा
मालविकाग्निमित्रनाटकं कालिदासस्य प्रथमं रूपकमिति वदन्ति । पञ्चाङ्कयुक्ते नाटकेऽस्मिन् अग्निमित्रमालविकयोः प्रणयवृत्तान्तः निरूपितः अस्ति । अग्निमित्रः एकदा अकस्मात् चित्रे मालविकां दृष्ट्वा तस्याम् अनुरक्तः भवति । अग्निमित्रस्य पूर्वमेव धारिणी इरावती नामनी द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । एतां मालविकां धारिण्याः अनुजः वीरसेनः सोदर्यै उपायनरूपेण प्रेषितवान् आसीत् । धारिणी मालविकां सेविकारूपेण स्थापितवती आसीत् । चित्रे मालविकायाः दर्शनात् आरभ्य अग्निमित्रः तया मेलितुम् उत्सहते स्म । अनयोः द्वयोः समागमाय राजा स्वमित्रं विदूषकं साहाय्यम् अयाचत । धारिणी-इरावत्योर्मध्ये प्राप्तः नायिकानायकयोः प्रेमाङ्कुरः, अभिवृद्धिः सिद्धयः च अनयोः विवाहार्थं अन्तःपुरे जायमानं कुतन्त्रं इत्यादिकं नाटकेऽस्मिन् हृद्यया शैल्या चित्रितम् । नायिकानायकयोः प्रेमव्यवहारार्थं समीचीनतया पृष्ठभूमिः रचिता । नाट्यस्य पाठनं, हरदत्तगणदासयोः कलहः इत्यादयः सन्निवेशाः नाटकस्य अभिवर्धने उत्तमवातावरणं कल्पयन्ति ।

वर्गः:कालिदासस्य कृतयः
वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हरिद्वारम्

उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति हरिद्वारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हरिद्वारनगरम् ।
**हरिद्वारम्** भारतदेशे विद्यमानं किञ्चित् सुप्रसिद्धं तीर्थस्थलम् अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम माया इत्यपि आसीत् । इदं नगरम् उत्तराञ्चलराज्ये गङ्गातीरे वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official website of Haridwar district.
* Haridwarcity portal.
* 
* Haridwar map 
* Photos of Haridwar

वर्गः:उत्तराखण्डस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चेरापूञ्जी

**चेरापूँजी** भारतदेशे विद्यमानं किञ्चन नागरम् अस्ति ।

वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:मेघलयस्य प्रमुखनगराणि‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ट्रु जीसस् चर्च्

, Malaysia.]]

**ट्रु जीसस चर्च** अथवा **ईसा मसीह सत्य गिरजाघर** एकं स्वतन्त्रं गिरजागृहमस्ति ,यत् चीन देशस्य बीजिंग नगरे १९१७ ख्रीस्ताब्दौ स्थापिताऽसीत् । अद्य पंच चत्वारिंशत राष्ट्रेषु पंचदश-लक्ष जनाः तस्य सदस्याः सन्ति । एतत् भारत देशे १९३२ ख्रीस्ताब्दौ स्थापिताऽभवत्। एतत् गिरजागृहं ईशाई जनानां प्रोटेस्टेंट-समूहेन संबद्धमस्ति ,ये क्रिसमस, ईस्टरं च न मन्यन्ते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*True Jesus Church (Official Website)
*True Jesus Church China General Assembly 
*True Jesus Church United States General Assembly

वर्गः:क्रैस्त-देवालयाः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मथुरा

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मथुरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मथुरानगरम्।
**मथुरा** भारतस्य उत्तरप्रदेशे काचित् नगरी अस्ति । भगवतः कृष्णस्य जन्म अत्र अभवत् ।मथुरा देहलीतः १३४ कि.मी. । आग्रातः ५७ कि.मी. दूरे अस्ति । श्रीकृष्णस्य जन्मस्थानम्  इति पुराणद्वारा ज्ञायते । अत्र अनेके देवालयाः मुस्लिंजनानाम् आक्रमणेन विनष्टाः आसन् । केचन पुननिर्मिताः सन्ति । श्रीकृष्णस्य मथुरानाथमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । चित्रकला सङ्ग्रहालयः इव अस्ति । गर्भगृहे श्रीकृष्णमूर्तिं परितः रजतगावः निर्मिताः सन्ति।
केशवमन्दिरसमीपे भागवतमन्दिरमिति सभाभवनम् अस्ति । एतत् प्रार्थनामन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । केशवमन्दिरस्य आवरणे क्रिस्ताब्दे १६६१ तमे वर्षे निर्मितं जातिमस्जिद् इति मुस्लिं प्रार्थनामन्दिरमस्ति । चतुस्तरीयभवनम् एतत् यमुनानदीतीरे अस्ति । समीपे कलासङ्ग्रहालये मूर्तिशिल्पानि नाणकानि बुद्धस्य लोहविग्रहाः च सन्ति ।
मथुरातः १०कि.मी. दूरे वृन्दावनम् अस्ति । अत्रैव श्रीकृष्णः बाल्ये वेणुवादनं विविधलीलाः च प्रदर्शितवान् । अत्र चैतन्यमहाप्रभुः भक्तेः महिमानं प्रदर्शितवान् । मीरा-गोपीनाथ-  मदनमोहन-राधारमण-बिर्लामन्दिराणि अपूर्वाणि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Mathura City E-Portal 
* Entry on Mathura in the Dictionary on Pali Proper Names

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:भारतस्य नगराणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऋणाणुशास्त्रम्

**ऋणाणुशास्त्र** (Electronics)

त्रिणाणुनाम् नियन्त्रण विद्या एवम् थदीय पठनम् एव त्रिणाणुशास्त्रः. द्विविद त्रिणाः सन्ति विध्युत् चालके.

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
यन्त्रशास्त्रम्

**यन्त्रशास्त्र** (Engineering)

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:शिक्षणम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शिलाङ्ग

**शिलाङ्ग** मेघालयप्रदेशस्‍य राजधानीनगरम् अस्ति ।

वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:मेघालयराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सिद्धिदास महाजु

**सिद्धिदास महाजु** (संस्कृतम्: सिद्धिदास अमात्य) नेपाल भाषायाः कश्चन महाकविः अस्ति ।

## कृतयः
### पद्यकाव्यम्
* महाकाव्यम् - सिद्धि रामायण 
* खण्डकाव्यम् - सत्यसति, शिवपिनास
* कोषकाव्यम् - शुकरम्भा संवाद, सनातन धर्म, सप्तस्तुति, सञ्चय इत्यादि।
### गद्यम्
* आत्मकथा - सिद्धिदास थःगु मिखाय्‌
* कथा - शिवविलास
* निबन्ध - सर्वबन्धु

### रचनात्मकं / साहित्योत्तरवाङ्मयम्
* सूक्ष्म छन्द
* सरल छन्द बोध 
* सत्यमदन
* समाचार
* स्वदेशवस्त्र
* सिद्धिव्याकरण
* विजुली
* मूहुर्त चिन्तामणि

वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
शिवः

**शिवः** सनातनधर्मस्य प्रमुखः देवः अस्ति। सः एव विश्वनाशकोऽस्ति। तस्य  सती, पार्वती  द्वे भार्ये। सः भस्मेन अवलिप्तः। नीलकण्ठः सः कण्ठे सर्पं धरति। तस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति। सः स्वजटासु गङ्गां मुकुटे च शशिनं धरति। तस्य करे डमरु-त्रिशूलश्च शोभते। त्रिशूलः त्रिगुणान् निर्दिशति। शिवः व्याघ्रचर्म वस्त्रमिव परिगृह्णाति । सः पञ्चाननः, शंङ्कर: इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः। तस्य विविधानि रूपाणि सन्ति। सः नूतनैः रूपैः लक्षणैश्च प्रतीयते। शिवः साधारणतया विमूर्तलिङ्गरूपेणैव पूज्यते।  ध्यानमग्नस्य ताण्डवनृत्यरतस्य च शिवस्य मूर्तिः ख्यातः।
## व्युत्पत्तिः
'शिवम्' इति विशेषणवाचकशब्दस्य अर्थः शुभं मङ्गलं च ।(आप्ते, पृ. ९१९., म्याक्डोनेल्, पृ:. ३१४) नामरूपेण 'शिवः' इत्यस्य अर्थः मङ्गलमयः इति । विशेषणरूपेण शिवश्शब्दस्य प्रयोगः न तु केवलं शिवाय अपितु इतरवैदिकदेवदेवीनां अभिधारूपेण व्यवहृतः आसीत्।(चक्रवर्तिः,पृ: २८) ऋग्वेदे इन्द्रः एकाधिकस्थले स्ववर्णनायाम् अस्य शब्दस्य(शिवः इति) प्रयोगं कृतवान्।(२:२०:३, ६:४५:१७, ८:९३:३)
विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे विष्णोः २७ च ६००तमनामरूपेण शिवः एकाधिकार्थे प्रयुक्तः यथा- "पवित्रपुरुषः", "प्रकृते: त्रिगुणातीतः(सत्त्व-रज-तमः) य:", "यस्य नामोच्चारणमात्रेणैव मनुष्यस्य पापमुक्तिः भवति"।(श्री विष्णुसहस्रनाम,रामकृष्णमठसंस्करणम्, पृ.४७ एवं  पृ. १२२.) शिवनामसम्बलित-"शिवसहस्रनामस्तोत्र"स्य  पाठान्तरमपि लभ्यते।(शर्मा, रामकरण,१९९६) महाभारतस्य त्रयोदशपर्वणि(अनुशासनम्)शिवसहस्रनामस्तोत्रस्य मूलमिति विवेचितास्ति।(चिद्भवानन्द: पृ- ५) महान्यासे शिवस्य "दशसहस्रनामस्तोत्र"मपि  लब्धम् अस्ति। "शतरुद्रीयम्" इति श्री रुद्रचमकस्तोत्रेऽपि शिवस्य विविधनामानि वर्तन्ते। ('शतरुद्रीयम्"-शिवराममूर्तिः,१९७६)
शं करोती इति शंङ्कर: म्हणजे जो आपले कल्याण करतो तो शंकर होय. 
## स्वरूपम्
### तृतीयनयनम्
शिवस्य एकं गुरुत्वपूर्णवैशिष्ट्यं भवति तृतीयनयनम्। एतेन कामदेव: भस्मीभूतः अभवत् ।(फ्लाड् ,१९९६,पृ: १५१.) शिवस्य त्र्यम्बकमिति नाम्नः अपि त्रिनयनसमन्वितः इत्येवार्थः।(चक्रवर्तिः,पृ।-३७-३९)
### अर्धचन्द्रः
शिव अर्धचन्द्रं शिरसि धरति। अतः तस्य अपरनाम "चन्द्रशेखरः" इति।(आप्टे, पृ:९२६) रुद्रस्य शिवरुपे विवर्तनस्यादियुगतः एव अर्धश्चन्द्र: शिवस्य एकः वैशिष्टः।(चक्रवर्तिः,पृ : ५८) सम्भवतः वैदिकसाहित्ये तथा परवर्तीसाहित्येऽपि चन्द्रदेवता सोमः तथा रुद्रयोः एकीकरनसूत्रैव शिवस्य अस्य वैशिष्टस्योत्पत्तिः स्यात्।
### विभूतिः
::विभूतिः वा भस्मः शिवस्य सर्वाङ्गे भवति। भैरवेत्यदि शिवस्य केचन् स्वरूपाः प्राचीन्भारतीय-श्मशानवैराग्य-दर्शनैस्साकं युक्ताः। अस्य मतानुयायीनः भवन्ति रक्षणशीलब्राह्मण्यवादतः भिन्ना काचन् गष्ठयः । विभूतिभूषणोऽपि शिवस्य अपराख्या।  
### जटाजुटः
शिवस्य केशराशिजटाबद्धः। एतस्मात् शिवः जटी,कपर्दी (कपर्द्वत् केशयुक्तः) इत्यपि उच्यते। (चिद्भवनन्दः,पृ : २२, म्याक्डोनेल्, पृ: ६२.)      
### नीलकण्ठः
समुद्रमन्थनकाले उत्थित-हलाहलविषं पीत्वा शिवः नीलकण्ठः सञ्जातः।(फ़्लाड् ,१९९६.पृ: ९८| चिद्भवनन्द:,पृ :३१) अपरपक्षे, हरिवंशपुराणे अस्ति विष्णुः एकदा शिवस्य कण्ठाऽवरोधं कृतवान्। शिवः पलायने सक्षमोऽभूत्। किन्तु तस्य कण्ठः नीलवर्णोऽभूत्।(Ziegenbalg, Bartholomaeus; Germann ,Wilhelm एवं Metzger, G.J. (८६९)।
### पवित्रगङ्गा
हिन्दुविश्वासानुसारेण गङ्गायाः उत्पत्तिस्स्थलं शिवस्य जटैव। एतस्मात् शिवः गङ्गाधरः इति ख्यातः।(शिवराममूर्तिः,१९७६ ,पृ: ८)
## ज्योतिर्लिङ्गमन्दिरानि 
शिवस्य सर्वपेक्षापवित्रानि मन्दिरानि द्वादशज्योतिर्लिङ्गानि भवन्ति। एतानि यथा-
   

.

वर्गः:हिन्दुदेवताः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नारायणगोपाल गुरुवाचार्य

**नारायणगोपाल गुरुवाचार्य** नेपाली गायक व स्वर सम्राट(नेपाल) अस्ति|

वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रञ्जनालिपिः

**रञ्जना लिपि** नेपाल भाषास्य एक लिपि अस्ति|  **रञ्जना** लिपिः नेपालभाषाणां तथा संस्कृत अपि प्रमुखा लिपिः वर्तते ।

वर्गः:लिपयः
वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कणादः

इदानीं न्यायशास्त्रं यत् दृश्यते तत् ११ शताब्दात् पूर्वं न्यायदर्शनं वैशेषिकदर्शनं चेति द्विधा विभक्तम् आसीत् । वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तकः एव कणादः । कणादेन वैशेषिकसूत्राणि रचितानि । एतेषां वैशेषिकसूत्राणाम् आधारेण एव वैशेषिकदर्शनं प्रवृद्धम् ।
'विशेषः' इति पदार्थः कश्चन अङ्गीकृतः इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्' इति उच्यते । साड्ख्यशास्त्रं प्राचीनम् । ततः एतस्मिन् शास्त्रे विशेषः अस्ति इत्यतः एतत् 'वैशेषिकम्'इति केषाञ्चित् अभिप्रायः ।
कणादः सप्तमशतकात् पूर्वम् आसीत् इति पण्डिताः वदन्ति । क्षेत्रस्थान् कणान् (धान्यानि) सङ्गृह्य एषः अत्ति (खादति)स्म इत्यतः एतस्य् नाम 'क्णादः' इति जातम् इति कथा प्रसिद्धा । कणादस्य तपसा सन्तुष्टः भगवान् ईश्वरः उलूकरूपेण आगत्य शास्त्रम् उपदिष्टवान् इत्यतः कणाददर्शनम् 'औलूक्यदर्शनम्' इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति | परमाणुः, द्व्यणुकम्, त्र्यणुकम् इत्यादीनि निरूपितानि सन्ति कणादेन |

कणाद: - स: कश्यप:, कणाद: तथा काणभुक् इत्यपि नाम्ना परिचित:|स: पुरातन भारतीय प्राकृतिक विज्ञानी तथा तत्वज्ञिनी आसीत्| भारतीय तत्वशास्त्रस्य वैशेषिक विभागस्य शालाम् स्थापितवान् यत् भारतीय भौतशास्त्रस्य प्राथमिकपरिचयम् अभवत्| कणाद महर्षे: कालम् क्रि पू ६ शतमानत: २ शतमान मध्ये इति चिन्तितम्। तस्य जीवन विषये बहु न ज्ञातम्। तस्य साम्प्रदायिक नाम: "कणद" इति - तदर्थ: "परमाणु भक्ष्क:" इति। स: भौ

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Early Atomism - Resonance magazine,Oct 2010
* The Development of the Concept of Atoms and Molecules - Resonance magazine, Dec 2011
* Book - Scientists of India by Dilip M. Salwi - Children's Book Trust - ISBN 9798170113187, 2007 

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः
द सिम्प्सन्स्

**द सिम्प्सनस्**एकस्य: बहुचर्चित दूरदर्शनशृंखला कार्यक्रम अस्ति| उक्त कार्यकमस्य एमी पुरस्कारस्य विभुषित:|संयुक्त राज्यस्य मध्यमवर्गीय जीवनस्य उक्त कार्यक्रमेणु हास्य रस प्रदर्शिते|

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कार्यालयीय जालस्थानम्
* 
* *The Simpsons* Archive
* 
* Wikisimpsons, the Simpsons Wiki

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्कन्दोपनिषद्

**स्कन्द उपनिषद्**

*उपनिषद्

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
शारदालिपिः

**शारदालिपिः** (**शारदा** - 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳 वा 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳 𑆬𑆴𑆥𑆴, Śāradā script) कश्मीरप्रदेशस्य  एका पुरातनी लिपिः । इयं च लिपिः प्राचीनब्राह्मीलिपेः परिवृत्तं रूपम्  ।

## परिचयः
शारदालिपेः उपयोगः भारतीय-उपमहाद्वीपस्य उत्तरपश्चिमप्रदेशपर्यन्तं सीमितः आसीत् । शारदालिपेः उद्भवकालः प्रायः क्रैस्तवीय तृतीयशतके अभूत् । क्रैस्तवीय नवशतकतः पञ्चदशशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः स्वर्णयुगः आसीत् । चीनदेशीयपर्याटकः 'अल् बरुणी' स्वभारतभ्रमणविषयकग्रन्थे अस्याः लिपेर्नाम *सिद्धमातृका* इति उल्लिखितवान् । अस्य कारणमासीत् शारदावर्णमालायाः प्रारम्भः सर्वदा "ओम् स्वस्ति सिद्धम्" इति लेखनपश्चात् एव भवति । कश्मीरप्रदेशस्य अधिष्ठात्री देवी 'शारदा' ततः प्रदेशस्य नाम 'शारदादेशः' 'शारदमण्डलम्' वा उच्यते स्म । वस्तुतः शारदादेशे उयुज्यमाना लिपिः 'शारदा' नामप्राप्ता इति विद्वज्जनमतम् । पञ्चदशशतकानन्तरं शारदालिपेः प्रयोगः बहुन्यूनः अभवत् । नागरी-गुरुमुखी-टाकरीलिपीणां जननस्रोतः एषा एव लिपिः । 

## वर्णमाला
### स्वरवर्णाः
### व्यञ्जनवर्णाः
## लिपेरुत्पत्तिः
दक्षिण-एशियाभूखण्डस्य हिमालयपार्वत्यप्रदेशस्य प्राचीनलिपिषु 'शारदा' अतीव समादृता । उत्तरब्राह्मीलिपितः अस्याः लिपेर्जन्म जातम् इति विदुषां मतम् । एषा लिपिः बहुषु देशेषु (पाकिस्ताने,अफगानिस्ताने, कज़ाकिस्ताने अपि) प्रचलिता आसीत् । शारदालिपिना रचिताः बहुपाण्डुलिपयः विभिन्नदेशेषु विद्यन्ते । शारदालिपिना रचितमातृकानां सम्पादनतः तथा शिलालेखोद्धारतः हिमालयप्रदेशस्य संस्कृतिः इतिहासश्च इतोपि सुस्पष्टतया ज्ञायते । 
## विस्तारः गुरुत्वञ्च
काबुलप्रदेशे (वर्तमाने अफगानिस्ताने) प्राप्तशिलालेखतः प्रसिद्धस्य हिन्दुराजवंशस्य विषये ज्ञायते । 'ओहिन्द'-'गिल्गिट्' राजवंशयोः इतिहासोऽपि अस्याः लिपेः आविष्करणानन्तरं ज्ञातः । क्रैस्तवीय नवमशतकानन्तरवर्तीकाले भाषासाहित्ये तथा विविधशास्त्रेषु कश्मीरप्रदेशः मूर्धनीरूपेण स्थितः आसीत् एवं बह्व्यः कृतयः अनया लिपिना रचिताः आसन् । न तु केवलं शास्त्रकृतयः राजाभिलेखा-राजमुद्रास्वपि शारदालिपेः प्रयोगः आसीत् । एतादृशानि गूढकारणानि अस्याः लिपेः सूक्ष्माध्ययनं प्रति शोधकर्तारं प्रेरयति । प्राचीनब्राह्मी तथा खरोष्ठीलिपिसदृशः अस्याः लिपेर्कालः प्रारम्भिकमध्ययुगे आसीत् । प्राचीनयुगतः मध्ययुगीय-सामाजिकपरिवर्तनकाले एषा लिपिः संयोगसूत्ररूपेण स्थिता । तदानीन्तनस्य हिमालयप्रदेशस्य साहित्य-संस्कृतेः वाहिका एषा एव लिपिः आसीत् । दौर्भाग्यवशतः क्रैस्तवीय पञ्चदश-शतकानन्तरवर्तीकाले एषा गुरुत्वपूर्णा लिपिः लुप्ता जाता ।   
 
## प्रतिनिधिलिपयः
ब्राह्मीलिपिः प्राचीनभारतस्य राष्ट्रियलिपिरासीत् । एषा लिपिः समयावर्तनेन सह बहुपरिवर्तनस्य स्तराणाम् अतिक्रमणं कृतवती । शारदालिपेरपि विकृतयः आगतासीत् ततः पृथक् लिपीनां जननम् अभवत् । शारदालिपेः प्रतिनिधिलिपयः यथा- नागरीलिपिः, बाङ्गलालिपिः, ओडियालिपिः, माराठीलिपिः इत्याद्याः । वस्तुतः एताः लिपयः उत्तरब्राह्मीतः विकासिताः आसन् । 

## शारदालिपेः निदार्शनानि
## शारदालिपेः यूनिकोड संङ्केतः
वर्गः:लिपयः
प्रिन्‍सटन

प्रिन्सटन् एकं नगरम्। अयं न्यू जर्सी देशे विद्यते।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* Princeton Regional Convention and Visitors Bureau 
* Princeton Township Municipal Web Site (Government)
* The Princeton Packet (Local Newspaper)
* Princeton Online (Local Online Community)
* Princeton Public Schools
* Data for the Princeton Regional Schools, National Center for Education Statistics
* PrincetonKIDS

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भरतनाट्यम्

एषा भारतस्य शास्त्रीया नृत्यपद्धतिः अस्ति। भरतनाट्यस्य आकर्षकं मनमोहकं पदविन्यासं दृष्ट्वा को वा रसिकः प्रमुदितः न स्यात्? **भरतनाट्यम्** एतत् स्वयं ब्रह्मणा एव सृष्टम्।

## पृष्ठभूमिका
कदाचित् देवाः गन्धर्वाः च ब्रह्मणः समीपं गत्वा निवेदितवन्तः -"सर्वाणि अपि इन्द्रियाणि सन्तुष्टानि यथा स्युः तथा कश्चन सुन्दरः पञ्चमः वेदः स्रष्टव्यः" इति। तदा ब्रह्मा चतुर्भ्यः अपि वेदेभ्यः एकैकम् अंशम् उद्धृत्य नाट्यवेदं सृष्टवान्। ऋग्वेदात् पाठ्यं, यजुर्वेदतः अभिनयं, सामवेदतः सङ्गीतम्, अथर्ववेदतः रसं च स्वीकृत्य नाट्यवेदं रचितवान् ।
ततः एतं भरतमुनये दत्त्वा सः उक्तवान् -"एतत् मानवान् बोधयतु" इति। रूपकं नाट्यं सङ्गीतं इत्यादीनि तन्त्राणि च योजयित्वा भरतमुनिः नाट्यशास्त्रं रचितवान्। अतः एतत् नाट्यं भरतनाट्यत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् ।

## प्रकाराः
भरतनाट्यम् अतिप्राचीनः भारतीयः नृत्यप्रकारः अस्ति। एतस्य नाट्यस्य विविधाः भङ्ग्यः तमिलनाडु कर्णाटकराज्यीयमन्दिरेषु उत्कीर्णानि दृश्यन्ते। 'शिलप्प्दिकारं' 'मणिमेखलै' इत्येतयोः प्राचीनतमिळुकृत्योः एतस्य नाट्यस्य उल्लेखः दृश्यते। एते कृती सङ्गंकालीने। भगवान् शिवः नाट्यशास्त्रस्य अधिदेवः इति तु भारतीयः विश्वासः। शिवः पार्वती च एतस्य नाट्यस्य विविधभङ्गीः रूपितवन्तौ। शीघ्रगत्या शिवेन क्रियमाणं नृत्यं **ताण्डवनृत्यम्** इति उच्यते। तदेव आनन्देन क्रियमाणम् उच्यते -**आनन्दताण्डवम्** इति। तदेव रौद्ररसोपेतं सत् निर्दिश्यते -**रुद्रतण्डवम्** इति। पार्वत्या क्रियमाणं तदेव नाट्यं कोमलं सत् **लास्यम्** इति उच्यते।

## इतिहासः
भरतनाट्यवसरे यानि गीतानि गीयन्ते तेषां विषयः पुराणकथादिभ्यः चीयते। यः गीतानि गायति सः उच्यते 'नट्टुवाङ्गः' इति। मृदङ्गः वीणाविशेषः च गानावसरे अन्याभ्यां वाद्यते। प्रायः पूर्वं देवदास्यः भरतनाट्यस्य प्रदर्शनं कुर्वन्ति स्म। राजास्थानेषु राजनृत्याङ्गनाः एतत् नृत्यं दर्शयन्ति स्म। बहवः तमिळुनाडुराजाः एतस्य नृत्यस्य प्रोत्साहनं कृतवन्तः। दौर्भाग्यवशात् क्रिस्तीयविंशतिशतकस्य आरम्भकाले एतस्य नृत्यप्रकारस्य विशेषह्रासः दृष्टः। शासननियमैः देवदासीपद्धत्याः निवारणार्थं प्रयासाः प्रवृत्ताः । किन्तु भरतनाट्यप्रियाणां बहूनां परिश्रमस्य फलरूपेण कालक्रमेण अस्य प्रसारः अधिकः सञ्जातः । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं ई कृष्णाय्यर् बालसरस्वती, रुक्मिणी अरुण्डेल्, कलानिधिः, शान्ताराव् इत्यादयः एतस्य प्रचारार्थं प्रसारार्थं च विशेषं परिश्रमं कृतवन्तः।

## शब्दनिष्पत्तिः
भरतनाट्ये यानि अक्षराणि तेषु **भाव**शब्दात् भकारः, **राग**शब्दात् रकारः, **ताल**शब्दात् तकारः च स्वीकृतः। एवं भरतनाट्ये भावरागतालनृत्यानां सङ्गमः भवति।

## विशिष्टाः प्रक्रियाः
* रङ्गप्रवेशः - ऐदम्प्राथम्येन सार्वजनिकतया नृत्यं यत् प्रदर्शयति तस्य विशेषमहत्वं भवति। **रङ्गप्रवेशः** इति तस्य नाम। तमिळुभाषया एषः **अरङ्गेट्रम्** इति उच्यते।
* रङ्गप्रवेशसमये आदौ **नूपुरपूजा** (**सालङ्गैपूजा** इति तमिळुपदम्) क्रियते। प्राचीनकाले यावत् रङ्गप्रवेशः न भवति तावत् नूपुरधारणम् अनुमन्यते स्म ।

## पश्य
भारतीयकलाः
भारतीयनृत्यप्रकाराः
भरतमुनिः

वर्गः:नृत्यप्रकाराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मणिपुरीनृत्यम्

इदं भारतस्य शास्त्रीयनृत्येषु अन्यतमा पद्धतिः अस्ति। मणिपुरे नृत्यम् अपि जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गं भवति। मणिपुरम् इति शब्दस्य अर्थः रत्नानां नगरी इति ।पूर्वम् एषः प्रदेशः गन्धर्वाणां विद्याधरादीनां वा वासभूमिः आसीत् इति श्रूयते। तत्कारणतः एव स्यात् मणिपुरीयाणां सर्वेषाम् अपि नृत्ये आसक्तिः अधिका । मणिपुरीनृत्यं मणिपुरराज्यम् इव एव परमसुन्दरम् । भरतस्य उत्तरपूर्वीयभागे पर्वतानां मध्ये स्थितस्य मणिपुरस्य सौन्दर्यं वर्णनातीतम्।
मणिपुरीनृत्ये चीनादेशस्य प्रभावः स्फुटतया दृश्यते। सप्तमे क्रिस्तशके चीनादेशीयाः अत्र आक्रमणं कृत्वा वासं कृतवन्तः। स्थानीयजनाः तैः परिणीताः अपि। तत्कारणतः नूतना इन्डो-मुङ्गोलियन् जनजातिः एव निर्मिता अभवत्।

## **इतिहासः**
एषः नृत्यप्रकारः अतिप्राचिनः। विंशतिशतकस्य पूर्वार्धे प्रसिद्धः बङ्गालीयः कविः रवीन्द्रनाथठागोरः समग्रे देशे एतस्य नृत्यप्रकारस्य जनप्रियतां कल्पितवान्।१९२० तमे वर्षे मच्चिमपुरे तेन ऐदम्प्राथम्येन एतत् नृत्यं दृष्टम्। ततः सः नितराम् आकृष्टः।
तदनन्तरकाले कलाशिक्षणार्थम् एव संस्थापितस्य शान्तिनिकेतनस्य पाठ्यक्रमे मणिपुरीनृत्यप्रकारम् अपि सः योजितवान्। 

## **प्रकाराः**
मणिपुरीनृत्यस्य जानपदीयः साम्प्रदायिकः आधुनिकः च प्रकारः समग्रतया निसर्गसम्बद्धः मणिपुरीनृत्यप्रकारेषु प्रसिद्धेषु अन्यतमः अस्ति 'रासः'। सः राधाकृष्णयोः प्रेमजीवनकथाम् अवलम्बते।
मणिपुरीनृत्यम् एकव्यक्तिप्रदर्शनयोग्यं यथा, तथैव सामूहिकम् अपि । 'दोलयात्रा'  'होलिपर्व' इत्यादिषु प्रसङ्गेषु तत्रत्यैः सामूहिकं नृत्यं क्रियते । एतादृशेषु नृत्येषु महिलाः पुरुषाः चापि सोत्साहं भागं वहन्ति।
'राखुवल्'नामकं नृत्यं पुरुषैः एव प्रदर्श्यते। कृष्णः स्वस्य अनुचरैः सह यत् व्यवहृतवान् तां कथाम् अवलम्बते। वर्णमयः वेषः नृत्यस्य सवेगगतिं भूषयति। 'लै-हरौबा' इत्येतत् अपरं सामूहिकं नृत्यम्। यथा प्रेमसम्बन्धिनी 'लैलामजनूकथा' 'हीरारञ्जाकथा' च सुप्रसिद्धा तथैव 'खम्बा-तोयबि'कथा अत्र प्रसिद्धा। सा एतस्मिन् नृत्ये प्रदर्श्यते।
पुरुषैः प्रदर्श्यमानम् मणिपुरीनृत्यं वेगयुक्तम्, उपवेशनोत्थानादि-अङ्गचालनयुक्तं च। 'खोल'नामकस्य वाद्यस्य ध्वनेः अनुगुणं तेषां नृत्यप्रकाराणां पदानां निवेशः भवति।
एतानि नृत्यानि प्रायः मधुरगानेन सहैव भवन्ति।  'खोल'नामकवाद्यं प्रायः सर्वेषु नृत्येषु उपयुज्यते। 'एकतारा' यथा तथैव एकतन्त्रियुक्तम् अपरं वाद्यम् अपि अत्र उपयुज्यते। एतयोः उपयोगतः तालवैशिष्ट्यम् उत्पद्यते। परमोच्चनीचतालभेदः, तारमन्द्रस्वरभेदः इत्यादयः महता वेगेन यत् परिवर्तन्ते तत् द्रष्टृषु महान्तम् आनन्दम् उत्साहं च जनयति। मणिपुरीयनृत्यकाराः (पुरुषाः) कदाचित् खोलवाद्यं खञ्जरीवाद्यं च स्वयं गृह्णन्ति नृत्यावसरे।

मणिपुरीनृत्यम्

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लिपयः

**लिपिः** वर्णानां लेखनं लिपिः भवति । नाम अक्षराणि लेखितुं यः विन्यासः उपयुज्यते सा लिपिः । अस्याः लिपी इत्यपि कथयन्ति ।

*सरस्वतीलिपिः
*ब्राह्मीलिपिः
*देवनागरीलिपिः
*शारदालिपिः
*तेलुगुलिपिः
*तमिललिपिः
*रोमनलिपिः
*ग्रीकलिपिः
*चीनीलिपिः
*जापानीलिपिः

वर्गः:लिपयः
वर्गः:लिपिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रज्ञासूत्रम्

**प्रज्ञासूत्रम्** इदं सुभाष काकेन विरचितम् आधुनिकसूत्रम् अस्ति।

बन्धु-परोक्ष-यज्ञाः विज्ञानस्य त्रिपादाः  ।१।

देव-भूत-जीवात्मानोऽन्तरेण बन्धुः    ।२।

मनसि प्रतिबिम्बितं ब्रह्माण्डम्  ।३।

चिदाकाशस्य तदीयौ सूर्य-चन्द्रौ  ।४।

सूर्य-चन्द्राव्-अष्टोत्तर-शत-अंशात्मकौ ।५।

सामान्य-आधारितं-ज्ञानम्         ।६।

शब्दः बन्धः    ।७।

भाषा अपरा    ।८।

विरुद्धानि इव अपि दर्शनानि परस्पर-पूरकानि  ।९।

आन्तरिक-स्थितयः परिसंख्या-योग्याः  ।१०।

भाषा-लोक-विरुद्ध-आभास-अतीतं विज्ञानम्  ।११।

यज्ञात् प्रज्ञा आविर्भवति  ।१२।

चित्तम्-आव्रियते वर्णैः    ।१३।

पशु-आसुर-राक्षसा आत्मनि निवसन्ति  ।१४।

पशुत्वस्य नाशनम् एव मुक्तिः        ।१५।

यज्ञो योगः परिणामः परिवर्तनं च  ।१६।

शरीर-मनसि असम्भूति-सम्भूती अविद्या-विद्ये पक्षाविव  ।१७।

प्रज्ञा ऐश्वर्यं पक्षिणः उड्डयनम्   ।१८।

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दत्तिल मुनि

सः सङ्गीतशास्त्रस्य एक: विद्वान: आसीत्। सः दत्तिलम् लिखितवान्। ' दत्तिलम् ' इत्यस्य ग्रन्थस्य उल्लेखः भरतमुनिना रचिते  नाट्यशास्त्रग्रन्थेऽपि लभ्यते । 

वर्गः:सङ्गीतग्रन्थरचयितारः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बोधायनः

**बौधायन**   एक: महान ऋषि आसीत्‌ | अनेन शुल्ब-सूत्रम् ग्रन्‍थ: लिखित: |

*गणितं

""

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:स्मृतिकाराः
सरस्वतीनदी

**सरस्वती नदी** नाम्ना एका नदी पुरा काले आसीत्।  सरस्वतीनदी यत्र लुप्ताऽभवत्, तस्य स्थानस्य नाम ‘विनशनम्' अस्ति। तस्याः पुनरुद्गमस्थानस्य अभिधानम् ‘प्लक्षप्रासवणम्' अस्ति। विनशनात् चतुश्चत्वारिंशत् दिनपर्यन्तं निरन्तरम्, अश्वगत्या चलित्वैव प्लक्षप्रासवणस्य उपसर्पणम्भवति। न तावदेतावद् एव सरस्वतीदृषद्वत्योः मध्यवर्तीप्रदेशस्य तथा तयोः सङ्गमस्थानस्य अपि निर्देशो लभते। सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः सङ्केतः एवम् अस्ति - प्रजापतेः वेदिस्वरूपेण कुरुक्षेत्रस्य मान्यता - 'एतावतो वात्र प्रजापतेर्वेदिर्यावत् कुरुक्षेत्रमिति'। प्रजापतेः यज्ञस्य प्रतीकत्वेन ‘कुरुक्षेत्रम्' यज्ञवेदि सिद्धो भवति। अर्थादस्मिन्नेव प्रदेशे ब्राह्मणानां सङ्कलनं कृतमासीत्। यज्ञयागस्यापि पूर्णप्रतिष्ठाऽस्मिन्नेव प्रान्तेऽभवत्। मनुस्मृतौ दृषद्वती-सरस्वत्योः उभयोः देवनद्योः मध्यवर्त्तीप्रदेशः ‘ब्रह्मावर्त्त'-नाम्ना ख्यातोऽभवत्। याज्ञिकसंस्कृत्याः केन्द्रं पीठस्थलञ्च इदमेव स्थानमस्ति, यत्र ब्राह्मणानां यज्ञप्रक्रियायाः पूर्णविकासः सम्पन्नोऽभवत्। अस्यैव प्रान्तस्य भाषा ‘राष्ट्रभाषा' अभवत्। अत्रत्यः आचारः समस्तभारतवर्षस्य मान्याचारोऽभवत्। अत्रत्य संस्कृतिरेव समस्तभारतवर्षस्य संस्कृतिरस्ति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* गङ्गा
* यमुना
* गोदावरी
* नर्मदा

## सन्दर्भः 
वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य नद्यः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मतङ्गमुनिः

अयं कश्चित् ब्रह्मर्षिः । ऋष्यमूकपर्वतस्य प्रदेशे तपः आचरन् आसीत् ।  केनचिद्ब्राह्मणेन क्षौरिककन्ययां जातः। इन्द्रः अस्मै अनेकान् वरान् दत्तवान् । किन्तु तेन अतृप्तः तपः समाचर्य ब्रह्मत्वं सम्पादितवन् ।  वालिः दुन्दुभिः इति राक्षसं हत्वा तस्य रुण्डं प्राक्षिपत् । तत् मुनेः आश्रमप्रदेशे पतितम् । अनेन कुपितः मुनिः यदा वालिः अत्र आगच्छति तदा तस्मै मरणप्राप्तिः भविष्यति इति अशपत् । महातपव्वी मातङ्गः अस्य पुत्रः ।

वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ब्रह्मा

**ब्रह्मा** जगतः प्रवर्तकः । जगतः पालनकर्ता विष्णुः,संहारकर्ता शिवः तथैव ब्रह्मा सृष्टिकर्तारूपेण स्थितः। वैदिकदेवता प्रजापतेः साकं अस्य अभेदः कल्पितुं शक्यते। किन्तु वेदान्तदर्शनस्य सर्वोच्चदिव्यसत्त्वा *ब्रह्मोऽपलब्धिः* योऽस्ति स तु भिन्नविषयः। ब्रह्मा अर्थात् प्रजापतिः ऋग्वेदे प्रधानदेवतात्वेन महिमामण्डितः। परन्तु संहिताकालस्य मुख्यदेवता अस्मिन् युगे गौणोऽभवत् । तथा गौणदेवता मुख्योऽभवत् । क्वचित् नवीनदेवतायाः परिकल्पनाऽप्यस्ति । ऋग्वेदस्य गौणदेवतासु प्रजापतिः अग्रगण्योऽस्ति । ऐतरेयब्राह्मणस्यारम्भे एव विष्णोः परमदेवत्वस्य सूचना प्राप्यते - '**अग्निर्वे देवानामवमो विष्णुः परमः**'। रुद्राय महादेवशब्दस्य प्रयोगः ब्राह्मणग्रन्थेषु स्पष्टतया उल्लिखितोऽअस्ति। प्रजापतेः पदं तु देवानाम् अग्रस्थानीयमस्ति । प्रजापतिरेव जगतः स्रष्टा अस्ति । प्रजापतिः देवानामपि स्रष्टाऽस्ति । प्रजापतिरेवास्य भूतलस्य सकलपदार्थानां सृष्टिकर्ताऽस्ति। स एव देवताः उत्पन्नं कृत्वा तासु बलस्य विभाजनं करोति । अनेन एव उर्जाविभागेन उदुम्बरवृक्षस्य जन्म बभूव । अतः प्रजापतेः महिमा ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वतो महीयानस्ति । 

## अविधा
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'ब्रह्मन्' इति प्रातिपदिकस्य पृथक् द्वे शब्दरूपे प्रचलतः। एकं रूपं 'ब्रह्मन्' इति नपुंसकलिङ्गे प्रचलति। यस्य कर्तरि प्रथमाया एकवचनर रूपं भवति ' ब्रह्म'। अस्य विशेष्यस्य साधारण-विमूर्तश्च द्वौ अर्थौ स्तः।
अपरपक्षे पुं-लिङ्गे ' ब्रह्मन् ' इति  शब्दरूपस्य प्रथमाएकवचनरूपं ' ब्रह्मा ' भवति। अस्य प्रयोगः जगतः प्रवर्तकरूपेण एव प्रसिद्ध:। अस्य विषयैव अस्माकं निबन्धः।

## उपाख्यानम्
सृष्टेः प्रारम्भकाले ब्रह्मणा प्रजपतयः रचिता। एते प्रजापतय एव मानवानाम् आदिपितरः भवन्ति। मनुस्मृतौ एतेषां नामानि वर्तन्ते।(मारीचि, अत्रिः, अङ्गिरसः, पुलस्तः, पुलहः, क्रतुजः, वशिष्टः, प्रचेतसः वा दक्षः, भृगुः, नारदश्च ) एते ' सप्तर्षिः' नाम्ना ख्यातः। एते ब्रह्मणः मानसपुत्राः भवन्ति। यथा अस्य (ब्रह्मणः) देवतानां विषये हस्ताक्षेपः न तथा नश्वरानां (मानवानां) विषये भवति। ब्रह्मा अत्रि-धर्मयोः पितारूपेऽपि स्थितः।
## स्वरूपम्
ब्रह्मा अरुणवस्त्रं परिधरति। ब्रह्मा चतुर्भुजः चतुर्मुखश्च। इतरदेवतावत् ब्रह्मा अस्त्रं वा शस्त्रं वा न धरति। सः एकहस्ते दण्डम् अन्यहस्ते पुस्तकञ्च धरति। जपमाला तथा वेदाः इतरहस्तौ भवन्ति।       
### साङ्केतिकलक्षणानि
*चतुर्मुखाः- चत्वारःवेदाः।(ऋक्-साम-यजु-रथर्वश्च)
*चतुर्भुजाः- चतुर्दिशं (उत्तर-दक्षिण-पूर्व-पश्चिमश्च) द्योतयन्ति। एते पुनः मन-बुद्धि-अहङ्कार-आत्मधैर्यमपि प्रदर्शयति।  
*जपमाला- सृष्टेः चलमानाप्रक्रियां सूचयति।
*पुस्तकम्- 'ज्ञानम्' इति अर्थवोधकम्।

वर्गः:हिन्दुदेवताः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जान कीट्स

thumb|160px|right|जान कीट्स 
220px|right

**जान कीट्स** (१७९५-१८२१) सः आङ्ग्ल भाषास्य प्रमुख कवि।

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:विदेशीयाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
जार्ज बैरन

**जार्ज बैरन** (१७८८-१८२४) आङ्ग्ल भाषास्य प्रमुख कवि आसीत्।

वर्गः:विदेशीयाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
योहान वुल्फगाङ्ग फान गेटे

**जोहान वुल्फगांग गेटे** (१७४९-१८३२) जर्मन भाषायाः प्रमुखः कविः उपन्यासकारश्च ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Autobiography of Goethe: Truth and Poetry, from My Own Life vol 1 (1848) English
* The Autobiography of Goethe: Truth and Poetry, from My Own Life vol 2 (1881) English
* Goethe in English at *Poems Found in Translation*
* The Lied and Art Song Texts Page Poems of Goethe set in music
* Encyclopaedia Britannica, Johann Wolfgang von Goethe
* "Goethe's Delicate Empiricism," A Special Issue of Janus Head 
* Goethe's dual language poems (from German to other languages)
* Goethe Statue – Lincoln Park in Chicago, Illinois, United States
* Elective affinities Reprinted by Cornell University Library Digital Collections

वर्गः:जर्मनी-देशस्य व्यक्तयः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तराई

**तराई** नेपाल देशे दक्षिण भागस्य समथर भूमि अस्ति।

तराई
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विलियम वर्ड्सवर्थ

thumb|**विलियम वर्ड्सवर्थ**, आङ्ग्ल भाषास्य सुविख्यात कवि
**विलियम वर्ड्सवर्थ** (१७७०-१८५०) आङ्ग्ल भाषास्य सुविख्यात कवि आसीत्। प्रकृतिवादस्य प्रमुख प्रवक्ता ।

सेम्येल टेलर कोलरिज :en:Samuel Taylor Coleridge को साथ उनले रोमान्टिक (Romantic) परम्परा को थालनी गरे ।

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:विदेशीयाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अयोध्या प्रसाद उपाध्याय

## बाहरी लिंक
*हरिऔध की श्रेष्ठ रचनायें

वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
माखनलाल चतुर्वेदी

## बाहरी लिंक
*माखनलाल चतुर्वेदी की श्रेष्ठ रचनायें

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हरिवंश राय बच्चन

**हरिवंशरायबच्चनः** (Harivamsha Rai Bachchan )हिन्दीभाषायाः लेखकः आसीत् ।
लघुचित्रम्|हरिवंश राय बच्चन
*Italic text*

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९०७ जननम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्