open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पञ्चभूतानि

**पञ्चभूतानि** ब्रह्माण्डनिर्माणे कारणीभूतानि इति  हिन्दू, बौद्धधर्मयोश्च अभिप्रायः सिद्धान्तश्च। एतदर्थमेव प्रपञ्च इति व्यवहारः लोके अस्ति। भारतीयनाम्  आध्यात्मिकपरम्परायाम् उल्लिखितरीत्या आयुर्वेदः, वास्तुकला, उन्नतप्रज्ञा च मूलभूतानि पञ्चभूतानि भवन्ति । पुरातनकालादारभ्य पवित्रग्रन्थेषु पञ्चभूतानां विशये उल्लेखाः सन्ति ।
## पञ्चभूतानि
एतानि पञ्चभूतानि विश्वे मूलवस्तूनि भवन्ति। विश्वे तथा देहेच समप्रमाणे पञ्चभूतानि भवन्ति। पञ्चभूतानां विश्वे देहे च यदा समप्रमाणेन व्यत्यासो जायते तदा प्राकृतिकदोषाः  सम्भवन्ति । एवं देहे रोगादीनाम् अभिव्यक्तिश्च भवंति । 
*पृथिवी
*जलम्
*अग्निः
*वायुः
*आकाशः  
भारतीयानां सम्प्रदाये पञ्चभूतानाम् अपि एकैकदेवता विशेषः निर्दिष्टः अस्ति।  
*पृथिवी- भूदेवी
*जलम् – गङ्गादेवी
*वायुः – वायुदेवः
*अग्निः – अग्निदेवः
*आकाशः- शब्दब्रह्म
## पृथिवी
पृथिवी पञ्चभूतेषु अन्यतमा भवति। वर्णयुक्ता, गन्धयुक्ताच भवति। 
चक्रः- मूलाधारः, 
देवः- गणेशः, 
बीजम् -लाम्
कार्यम् – वर्जनम्
इन्द्रियम्- घ्राणम्
## जलम्
जलं पञ्चभूतेषु अन्यतमं भवति। श्वेतवर्णयुक्तं भवति।
चक्रः - स्वाधिष्ठानम् 
देवः- विष्णुः, 
बीजम् - वाम्
कार्यम् – सन्तानोत्पत्ति
इन्द्रियम्- जिह्वा
## अग्निः
अग्निः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति। रक्तवर्णयुक्तः भवति। 
चक्रः - मणिपूरः
देवः- सूर्यः, 
बीजम् - राम्
कार्यम् – चलनम्
इन्द्रियम्- त्वक्
## वायुः
वायुः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति।    
चक्रः -अनाहत
देवः- शिवः, 
बीजम् - याम्
कार्यम् – निर्वहणम्
इन्द्रियम्- त्वक्
## आकाशः
आकाशः पञ्चभूतेषु अन्यतमः भवति।  
चक्रः -विशुद्धः
देवता- देवी, 
बीजम् - हाम्
कार्यम् – सम्पर्कः(कण्ठः) 
इन्द्रियम्- श्रवणेन्द्रियम्
## दार्शनिकानाम् अभिप्रायः
पृथिव्यप्तेजो वाय्वाकाशात्मकानि पञ्चमहाभूतानि । तत्र पञ्चगुणा **पृथिवी** । चतुर्गुणा **आपः** । त्रिगुणं **तेजः** । द्विगुणो **वायुः** । एकगुणम् **आकाशम्** । 
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवती पृथिवी । शब्दस्पर्शरूपरसवत्य आपः । शब्दस्पर्शरूपवत्तेजः । शब्दस्पर्शवान् वायुः । शब्दवदाकशम् । 
तत्र पृथिवी धारणे - आपः क्लेदने - तेजः - पाचने - वायुर्व्यूहने - आकाशमवकाशदाने भवन्ति । 
तत्र खमित्याकाशः - आकाशाच्छब्दः - सौषिर्यम् । अनिलात्स्पर्शः - प्राणादयश्च । दृष्टिः - पाकः - प्रकाशः - ऊष्मा - पित्तं च तेजसः । स्नेहः - क्लेदः - शैत्यम् - रसः - रसनं चोदकात् । घ्राणवान् गन्धः - सङ्घातश्च भूमेः । 
एतेषां पञ्चमहाभूतानां लक्षणं सङ्ग्रहेणैवमुक्तम् । एतेषां मूलकारणं चिच्छक्तिरेव इति आर्याणां सिद्धान्तः । यथा चोक्तं - पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्स्वरूपो गगने विशेषतः । 
वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रधानः । 
:::खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम् ।
:::आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम् ॥
:::लक्षणं सर्वमेतद्धि स्पर्शनेन्द्रियगोचरम् ।
:::तन्मात्रापञ्चकं यत्तु तन्नूनं भूतपञ्चकं ॥
अधिष्ठानभूतं सूक्ष्मशरीरम् । अस्मदादीनां स्थूलशरीरं पार्थिवमेव । अन्यानि भूतान्युपष्टम्भकानि ।
:# पृथिवी
:# आपः
:# तेजः
:# वायुः
:# आकाशम्
## पञ्चभूतक्षेत्राणि
भारते पञ्चभूतानां द्योतकानि पञ्च क्षेत्राणि सन्ति। एतेषां  "पञ्चभूतक्षेत्राणि” इति व्यवहारः अस्ति। प्रत्येकस्य पृथिव्यादीनां भूतानाम् एकैकं क्षेत्रं निर्दिष्टम् अस्ति।  

वर्गः:हिन्दुचिन्तनानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उ

वर्णमालायां पञ्चमः वर्णः अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।

## नानार्थाः
**ईश्वरः- “अकारो विश्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः”**
**उकारः क्षत्रिये नेत्रे हरमौलौ हरे हरौ – नानार्थरत्नमाला**
#क्षत्रियः
#नेत्रम्
#ईश्वरस्य शिरः
#विष्णुः
**उ सम्बोधन रोषोक्त्योरनुकम्पानियोगयोः। पदस्य पूरणे पादपूरणेऽपि च दृश्यते - मेदिनीकोशः**  
#संबोधनम्
#रोषोक्तयः
#अनुकम्पा 
#दया 
#नियोगः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अः

एषः वर्णमालायां पञ्चदशः वर्णः अस्ति । अस्य विसर्गः, विसर्जनीयः इति च संज्ञा अस्ति । एषः योगवाहेषु अन्तर्भवति । योगेन=सन्निकर्षेण वाह्यन्ते=उच्चार्यन्ते इति योगवाहाः । विसर्गस्य स्वतन्त्रः उच्चारः नास्ति । यदा स्वरेण सह योगः घटते तदैव एतस्य उच्चारणं सुशकम् । अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः । यथा- "अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः" सि.कौ. ।

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
क्

अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः अस्ति ।व्यञ्जनवर्णेषु प्रथमः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः  अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।

## अर्थः 
# ब्रह्मा
# विष्णुः
# महेश्वरः
# मन्मथः
# अग्निः
# वायुः
# यमः
# सूर्यः
# आत्मा
# दक्षब्रह्मा
# मयूरः
# मनः
# बुद्धिः
# आहतः शब्दः
# समुद्रः
# श्वेतवर्णः
# वसु
# द्युतिः
# शिरः
# जलम्
# सुखम्

को ब्रह्मात्मानिलाकाग्निचित्तधीयमकेकिषु । 
विषावाहतशब्देऽपि सितवर्णे वसौ द्युतौ ॥
कं शिरोऽम्बुसुखे क्लीबं तत्रैव च कमव्ययम् ।-नानार्थवर्गः । 
मारुते वेधसि ब्रध्ने पुंसि कः कं शिरोम्बुनोः।

कश्चन तद्धितप्रत्ययः -पुत्रकः, वृक्षकः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ग्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य  तृतीयः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः  अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।

## नानार्थाः
**“गो गणेशः समुद्दिष्टः गन्धर्वो गः प्रकीर्तितः। गं गीतं गा च गाथा” – एकाक्षरकोशः**
#गणपतिः
#गन्दर्वः 
#सङ्गीतम्
#गाथा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ख्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य  द्वितीयः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः  महाप्राणवर्णः अस्ति ।

## नानार्थाः
**“खं स्वसंविदि व्योमनीन्द्रिये। शून्ये बिन्दौ सुखे खस्तु सूर्ये॥” – हेमकोशः**
#आकाशः
#शून्यम्
#बिन्दुः
#सुखम्
#सूर्यः
**“खमिन्द्रिये पुरे क्षेत्रे शून्ये बिन्दौ विहायसि। संवेदने देवलोके शर्मण्यपि नपुंसकम्”- मेदिनीकोशः** 
#इन्द्रियम्
#पुरम्
#क्षेत्रम्
#स्वर्गः
#संवेदना
#अनुभवः
#अभ्रकः
#कर्म (कार्यम्)
#लग्नात् दशमराशिः
#ब्रह्मा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ङ्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठनासिकम्अस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य  पञ्चमः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः  महाप्राणवर्णः अस्ति ।” ञमङणनानां नासिका च” सि० कौ०

## नानार्थाः
#भैरवः
#विषयः 
#अपेक्षा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
घ्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य  चतुर्थः  वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः  महाप्राणवर्णः अस्ति ।

## नानार्थाः
**“घो घर्घरे च घण्टायां काञ्चिकाघातयोरपि” – मेदिनीकोशः**
#घण्टा
#नूपुरस्य शब्दः
#ताडनम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
छ्

अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य  द्वितीयः वर्णः ।

## नानार्थाः
**“स्याल्लिप्साच्छादनेषु छं क्लीबे संवृतौ पुमान्। त्रिष्वयं निर्मले नित्ये मलिने भेदकेऽपि च॥“ – नानार्थरत्नमाला**
#गृहम् 
#आच्छादनम्
#संवत्सरः
#इच्छा
#निर्मलम्
#चञ्चला 
#नित्यं 
#मलिनम्
#भेदः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
च्

अस्य उच्चारणस्थानं  तालु अस्ति । एषः चवर्गस्य प्रथमः  वर्णः अस्ति । अल्पप्राणवर्णः अस्ति । "कादयो मावसानाः स्पर्शाः " ’ऋटुरषाणां मूर्धा" -सि० कौ०

## अर्थ 
# चन्द्रः- चीयते किरणैः- चिञ्(चयने) "डः" (३-२-१०१)।
# कूर्मः-चिनोति अङ्गम्।
# शिवः
# चर्वणम्
# चोरः- चिनोति परधनम् । चश्चण्डदेशे पुमानुक्तः कच्छापे चन्द्रचोरयोः" मेदि) (वि०) ६
# नीचः
# पादपूरणे(चकारः पादपूरणे उपयुज्यते तदा एषः चकारःअव्ययम् भवति) अश्वं नैव गजं नैव ब्याघ्रं नैव च नैव च "। 
#अवधारणम् - "ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः " रघु० १२-४५।
#हेतुः
#समुच्चयः" समुच्चयान्वाचयेरतेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः " । (१) परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्य एकस्मिन् अन्वयः समुच्चयः।  "ईश्वरं गुरुं च भजस्व "। "तौ गुरुर्गुरपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः " रघु०१-५७।
#अन्वाचयः-(२) अन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वेनान्वयः अन्वाचयः"। "भिक्षामट गाञ्चानय " अत्र भिक्षाप्रधानम् गवानयनरूपा  अप्रधानक्रिया ।गोपदस्य आनुषङ्गिकत्वमुक्तम् अतः अन्वाचयः
#इतरेतरयोगः-(३)" मिलितानामन्वये इतरेतरयोगः" । परस्परापेक्षितानामेक्समिन् क्रियाप्दए अन्व्यः यत्र तत्र इतरेतरयोगः। " हरिश्च हरश्च मुकुन्दश्च हरिहरमुकुन्दाः"अत्र परस्परसाहचर्यं चकारस्य अर्थः।
#समाहारः-संज्ञा च परिभाषा च अनयोः समाहारः संज्ञापरिभाषम् ।
#पक्षान्तरम्
#विरोधः-"शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य" शाकु० १-१६ । "चान्वये समाहारेऽप्यन्योन्यार्थे समुच्चये । पक्षान्तरे तथा पादपूरणेऽप्यवधारणे " मेदि०।

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ज्

अस्य उच्चारणस्थानंतालु अस्ति । अयं चवर्गस्य तृतीयः वर्णः अस्ति । अयं अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । " इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।

## नानार्थाः
**“जो ना मृत्युञ्जये जन्यां तातमात्रे जनार्दने”- मेदिनीकोशः**
#विष्णुः
#मृत्युञ्जयः
#जननम्
#तातः 
**“जकारो गायने प्रोक्तो जयने जः प्रकीर्तितः”- हारावलिः** 
सङ्गीतम् (गायकः)         
**“जो जपे विजये मेरौ शब्दे जेतरि मत्सरे। जं कटौ भूषणे पत्न्यां तेजस्यम्बुनि जन्मनि॥“ - नानार्थरत्नाकरः** 
#जपः 
#विजयः 
#मेरुः
#शब्दः 
#मत्सरः 
#कटिप्रदेशः
#आभरणम्
#पत्नी
#तेजः 
#जलम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अं

एषः वर्णमालायां चतुर्दशः वर्णः। अयं स्वतन्त्रः वर्णः न। अकारादिभिः स्वरैः सह योगे सति एव एतस्य उच्चारणं सुशकम्। अतः योगवाहः अथवा "अ"योगवाहः इति अस्य संज्ञा। स्वरान् अनुसृत्य उच्यते, स्वतन्त्रतया नोच्चार्यते इति हेतोः "अनुस्वारः" इति संज्ञा भवति। देशीयभाषासु अनुनासिकानां परत्वेनापि अनुस्वार एव प्रयुज्यते। यथा- अङ्क इति वक्तव्ये अंक इति। किन्तु संस्कृते तथा नास्ति। "नासिकानुस्वारस्य" इति सिद्धान्तकौमुद्यामपि अनुस्वारस्य उच्चारणस्थानं नासिका इत्युक्तम्।

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
झ्

अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य चतुर्थः वर्णः अस्ति । अयं महाप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । " इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।

## नानार्थाः
**“झशब्दस्तु पुमान् धातरि हंसके। प्रतापे भ्रमणे नष्टे चोरे झञ्झानिले मदे”- नानार्थरत्नावली**  
#बृहस्पतिः 
#हंसः
#प्रतापः
#भ्रमणम्
#नष्टम्
#चोरः
#झञ्झावातः 
#मदः
**“झो झिण्टीशे सुरगुरौ दैत्यराजे ध्वनावपि”- मेदिनीकोशः**
#किङ्किणी शब्दः
#सुरगुरुः
#दैत्यनृपः
#शब्दः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विभूतिपादः

:3.1 देशबंधश्चित्तस्य धारणा
:3.2 तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्
:3.3 तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः
:3.4 त्रयमेकत्र संयमः
:3.5 तज्जयात् प्रज्ञालोकः
:3.6 तस्य भूमीषु विनियोगः
:3.7 त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः
:3.8 तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य
:3.9 व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः
:3.10 तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्
:3.11 सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः
:3.12 ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः
:3.13 एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः
:3.14 शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी
:3.15 क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः
:3.16 परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम्
:3.17 शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संस्करस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम्
:3.18 संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्
:3.19 प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्
:3.20 न च तत्सालम्बनं, तस्याविषयीभूतत्वात्
:3.21 कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम्
:3.22 सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म, तत्संयमादपरान्तज्ञानम्, अरिष्टेभ्यो वा
:3.23 मैत्र्यादिषु बलानि
:3.24 बलेषु हस्तिबलादीनि
:3.25 प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्
:3.26 भुवनज्ञानम् सूर्ये संयमात्
:3.27 चंद्रे ताराव्यूहज्ञानम्
:3.28 ध्रुवे तद्गतिज्ञानम्
:3.29 नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम्
:3.30 कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः
:3.31 कूर्मनाढ्यं स्थैर्यम्
:3.32 मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्
:3.33 प्रातिभाद्वा सर्वम्
:3.34 हृदये चित्तसंवित्
:3.35 सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भागः......
:3.36 ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते
:3.37 ते समाधावुपसर्गा व्युत्त्थाने सिद्धयः
:3.38 बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः
:3.39 उदानजयाज्जलपंककंटकादि़ष्टसंग उत्क्रांतिश्च
:3.40 समानजयाज्ज्वलनम्
:3.41 श्रोत्राकाशयोः संबंधसंयमाद्दिव्यम् श्रोत्रम्
:3.42 कायाकाशयोः संबंधसंयमाल्लघतूल समापत्तेश्चाऽऽकाशगमनम्
:3.43 बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशवरणक्षयः
:3.44 स्थूलस्वरूपसूक्ष्मन्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः
:3.45 ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च
:3.46 रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत्
:3.47 ग्रहणस्वरूपस्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिंद्रियजयः
:3.48 ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधनजयश्च
:3.49 सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावादिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च
:3.50 तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम्
:3.51 स्थान्युपनिमंत्रणे संगस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसंगात्
:3.52 क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम्
:3.53 जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः
:3.54 तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमम् चेति विवेकजम् ज्ञानम्
:3.55 सत्वपुरुषयोः शुध्दीसाम्ये कैवल्यमिति

वर्गः:योगसूत्रस्य पादाः
वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ट्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य प्रथमः वर्णः | अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । ऋटुरषाणां मूर्धा -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“टः पुमान् वामने पादे निःस्वनेऽपि क्वचिन्मतः” – मेदिनीकोशः** 
#वामनः
#पादः
#निस्वनति(शब्दः)
**“पुमान् करटे धूमे चापेऽर्ककिरणे ध्वनौ। कवाटावर्तयोस्सूनौ भूम्यावृत्योस्तु टा स्त्रियाम्”**
#करटः (वायसः)
#धूमः
#सूर्यकिरणाः
#चापः
#शब्दः
#कवाटम्
#आवृत्तिः
#पुत्रः
#भूमिः
#प्रतिज्ञा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ठ्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य द्वितीयः वर्णः । महाप्राणवर्णः अयम् । अयं कर्कशव्यञ्जनम् अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । ऋटुरषाणां मूर्धा -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“ठः शङ्करे बृहद्भानौ ठं क्लीबे चन्द्रमण्डले। स्तम्भने साहसे चापि त्रिषु शून्ये शठे दृढे” – नानार्थरत्नावलिः**
#शिवः
#अग्निः
#चन्द्रमण्डलम्
#ध्वनिः
#बिम्बः
#स्तम्बनम्
#साहसम्
#शून्यम्
#मूर्खः
#दृढम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ड्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य तृतीयः वर्णः । अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । ऋटुरषाणां मूर्धा -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“डकारः शङ्करे त्रासे ध्वनौ भीमे निरुच्यते” – एकाक्षरकोशः**
#शङ्करः
#त्रासः
#ध्वनिः
#भीमः
**“डः पुमान् विषये शम्भौ हासे त्रासे क्षये ध्वनौ। शङ्खध्वनौ रौद्ररसे व्रीडावाचोस्तु डा स्त्रियाम्। डं क्लीबे डामरे दुर्गे पटे डमरुकेऽपि च । आन्दोलने च त्रिषु तु डशब्दो गायने जडे।“ – नानार्थरत्नावलिः**
#विषयः
#हासः
#क्षयः 
#शङ्खध्वनिः
#रौद्ररसः
#दुर्गम्
#डमरुवाद्यम्
#वस्त्रम्
#आन्दोलनम्
#गायकः
#जडः
#लज्जा
#वाक्
**“डः पुमान् बाडबाग्नौ स्याड्डाकिन्यां स्त्री निगद्यते” - मेदिनीकोशः**  
#डाकिनी
#बाडबाग्निः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ण्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धनासिकम् अस्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। टवर्गस्य पञ्चमः  वर्णः  ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" ।  ’’ऋटुरषाणां मूर्धा -” ञमङणनानां नासिका च” ’ -सि० कौ०

## नानातर्थाः
**“णः पुमान् बिन्दुदेवेस्यात् भूषणगुणवर्जिते। पानीयनिलयेऽपीति केचिदूचुर्विपश्चितः।“- मेदिनीकोशः** 
#बिन्दुः
#देवः
#आभरणम्
#गुणहीनः
#पानीयशाला
**“णशब्दस्तु पुमान् जारे भैरवे कण्टके ध्वनौ। णा स्त्रियाम् रजनी शय्याधेनुनासाकृपासु च। णं सरोजदले ज्ञाने त्रिषु निस्तुषवस्तुनि”- नानार्थरत्नालिः**  
#निर्णयः
#व्यभिचारी
#ध्वनिः
#कण्टकम्
#कमलदलम्
#ज्ञानम् 
#भयङ्करः
#रात्रिः
#शय्या
#धेनुः
#नासिका
#कृपा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ञ्

अस्य उच्चारणस्थानं तालुनासिकम् अस्ति । चवर्गस्य पञ्चमः वर्णः । ” ञमङणनानां नासिका च”
’ -सि.कौ ।

## नानार्थाः
**“ञः पुमान् स्याद्वलीवर्दे शुक्रे वाममतावपि”- मेदिनीकोशः**
#वृषभः
#शुक्रग्रहः
#सम्प्रदाय विरोधि
**“ञकारो गायने प्रोक्तो ञकारो घर्घरध्वनौ”    -   एकाक्षरकोशः**
#गायकः 
#किङ्किणी शब्दः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
थ्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य द्वितीयः वर्णः | महाप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“थं रक्षणे मङ्गले च साध्वसे च नपुंसकम्। शिलोच्चये पुमानेव क्वचित्तु भयरक्षणे॥“ – मेदिनीकोशः**
#पर्वतः
#रक्षणा
#मङ्गलम्
#भयरक्षकः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
त्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य प्रथमः वर्णः | अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“तश्चोरामृतपुच्छेषु क्रोडे म्लेच्छे च कुत्रचित्। अपुमांस्तरणे पुण्ये कथितः शब्दवेदिभिः॥“- मेदिनीकोशः**
#अमृतम्
#पुच्छः
#म्लेच्छः
#क्रोडः
#पुण्यम्
**“तशब्दः पुंसि संभोगे निश्चये कोपपुच्छयोः। धातुवादविधौ चोरे करुणायां तु ता स्त्रियाम्॥“- नानार्थरत्नावलिः**    
#संभोगः
#निश्चयः
#कोपः 
#धातुवादः
#चोरः
#करुणा

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ब्

अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य तृतीयः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०

## नानार्थाः
**“बकारो वरुणः प्रोक्तो कलशे बः फलेऽपि च। वक्षः स्थले च बः प्रोक्तो गदायां समुदाहृतः” – एकाक्षरकोशः**
#वरुणः
#कलशः
#फलम्
#वक्षस्स्थलम्
#गदा
**“बः कुम्भे वरुणे बिन्दौ विकल्पे च गुरौ मदे। विभूतिकारे कलहे पक्षे गर्भे च पर्वणि”- नानार्थरत्नावलिः** 
#बिन्दुः
#विकल्पः
#गुरुः
#मदः
#कलहः 
#पक्षः
#गर्भः
#पर्वम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भ्

अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः महाप्राणवर्णः । पवर्गस्य चतुर्थः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०

## नानार्थाः
**“भः शंभौ भ्रमरे भावे शुक्रेऽशौ जलदे पुमान्”- नानार्थरत्नावलिः**
#शम्भुः
#भ्रमरः
#स्वभावः
#दैत्यगुरुः, शुक्राचार्यः
#मेघः
#किरणः
**"क्लीबे तु गगने राशौ तारायां पुण्ड्रचक्रयोः"**- नानार्थरत्नावलिः
#गगनम्
#राशिः
#नक्षत्रम्
#पुण्ड्रम्
#चक्रम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ध्

अस्य उच्चारणस्थानंदन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य चतुर्थः  वर्णः | महाप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“धो ना धर्मे कुबेरे च क्लीबं तु वसुनि स्मृतम्”- मेदिनीकोशः**
#धर्मः
#कुबेरः
#मनुः 
#चतुर्मुखः
#गृहम्
**“धःपुंसीन्द्रे ध्वनौ ध्याने श्रीदे धन्वन्तरौ घटे। धं वेश्मनि  ”**
#इन्द्रः
#ध्वनिः
#ध्यानम्
#धनम्
#धन्वन्तरिः
#घटः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
य्

अस्य उच्चारणस्थानंतालु अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य प्रथमः वर्णः  । व्यञ्जनेषु  षड्विंशः वर्णः अस्ति । यरलवा अन्तस्थाः अयं अल्पप्राणवर्णः ।इचुयशानां तालु - वर्गाणां प्रथमतृतीययमौ  यरलवाश्चाल्पप्राणाः-सि० कौ०

## नानार्थाः
**"यशो यः कथितः प्राज्ञेर्यो वायुरितिशब्दितः। याने यातरि यस्त्यागे कथितः शब्दवेदिभिः॥ एकाक्षरकोशः**
#यशः
#वायुः ,
#याति वाति -या (प्रापणे) "ड"
#त्यागः
#रथः
#दानी 
**"यस्त्यागे निलये वायौ यमे दातरि यातरि " नानार्थरत्नमाला**
#यमः
#गृहम्  
#आदौ लघुयुक्तः वर्णत्रयस्य गणः - यगणः आदिमध्यावस्सानेषु यरता यान्ति लाघवम् ।भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् " वृ० र०
#संयमः
**"या स्त्रियां यानमञ्जर्योः, शोभालक्ष्मीश्च  निर्मितौ" नान्नार्थरत्नमाला**
#वाहनम्, वृषभवाहनम्
#पुष्पगुच्छम्
#कान्तिः
#लक्ष्मीः
#निर्माणम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
म्

अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठनासिकम् अस्ति। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य पञ्चमः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०

## नानार्थाः
**“मः शिवश्चन्द्रमा वेधाः” – एकाक्षरकोशः**
#शिवः
#चन्द्रः
#वेधः
**“मो यमे समयेऽपि स्यात् विषे च मधुसूदने” – मेदिनीकोशः**
#यमः
#समयः
#विषः
#मधुसूदनः
**“मः शम्भौ धातरीन्द्रे च जले तु स्यान्नपुंसकम्। मः शिरो मा च मध्ये च बन्धने मः प्रकीर्तितः ” – रत्नकोशः**
#इन्द्रः 
#जलम्
#शिरः
#मध्यमस्वरः
#बन्धनम्
**“मा स्त्री पद्मालयायां स्यात् पुंलिङ्गश्चन्द्रशेखरे” – मेदिनीकोशः**
#लक्ष्मी
#चन्द्रशेखरः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ल्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति ।
अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य तृतीयः वर्णः ।एषः अल्पप्राणवर्णः। व्यञ्जनेषु अष्टविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"लृतुलसानां दन्ताः "-सि० कौ०

## नानार्थाः
**"लो दीप्तौ द्यां लश्च भूमौ भये चाह्लादनेऽपि च ।लो वाते लवणे च स्याल्लो दाने च प्रकीर्तितः। लः श्लेषे चाशये चैव प्रलये साधनेऽपि लः । मानसे वरुणे  चैव लकारः 
सान्त्वनेऽपि च" - एकाक्षरकोशः**
#इन्द्रः
#दीप्तिः
#भूमिः
#दानम्
#वायुः
#श्लेषः
#लवणम्
#प्रलयः
#भयम्
#आश्रयः
#साधनम्
#मनः
#वरुणः
#सान्त्वनम्
#तर्पणम् 
#चन्द्रः
#(छन्दसि्) लघुवर्णः 
# (व्याकरणे)लकारः- लट् , लिट्, लृट्, लुट्, लोट्, लङ्, आशीर्लिङ्, विधिलिङ्, लुङ्, लृङ् एते लकाराः " लः कर्मणि भावे चाकर्मकेभ्यः" पा सू ३-४-६९

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
व्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्तोष्ठं अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य चतुर्थः  वर्णः । वर्णमालायां एकविंशः व्यञ्जनवर्णः।एषः अल्पप्राणवर्णः।”यरलवा अन्तस्थाः"।"वकारस्य दन्तोष्ठम्""वर्गाणां प्रथमतृतीययमौ यरलावाश्चाल्पप्राणाः-सि० कौ

## नानार्थाः 
**"वः सान्त्वने च वाते च वरुणे च निगद्यते" - मेदिनीकोशः**
#वायुः
#वरुणः
#सान्त्वनम्
#संयमः
#मन्मथः,वा(गतिगन्धनयोः)"घञ्" (३-३-१८)।
#कल्याणम्
#वरुणस्य गृहम्
#सरोजम्
#वरुणः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
र्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य द्वितीयः वर्णः । व्यञ्जनेषु सप्तविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"ऋटुरषाणां मूर्धा"-सि० कौ०

## नानार्थाः
**"रः पुमान् पावके कामे क्षये वज्रे शये ऋतौ "मेदिनीकोशः**
#अग्निः
#उष्णम्
#कामः,मन्मथः
#वज्रम्
#क्षयः
#हस्तः
#ऋतुः 
#छन्दसि मध्यलघुयुक्तः रगणः
**"रः पुमान्पावके कामे क्षये वज्रे शये धृतौ ।रं क्लीबे रुधिरे मूर्ध्नि ध्यानयोमोडुकुक्षिषु । वक्त्रे भये च त्रिषु तु विरसे त्यागतीक्ष्णयोः”- नानार्थरत्नमाला**
#धैर्यम्
#धनम्
#राजभयम्
#शब्दः
#नारी
#वायुः
#रक्तः
#शिरः
#ध्यानम्
#आकाशः
#नक्षत्रम्
#उदरम्
#भयम्
#त्यागः
#वक्त्रम्
#उष्णयुक्तः
#विरसः 
**"रभ्र रामेऽनिले वन्हौ भूमावपि धनेऽपि च। इन्द्रिये" हारा०**
#रामः
#इन्द्रियम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ष्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा  अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य षष्ठः  वर्णः । वर्णमालायां एकत्रिंशः व्यञ्जनवर्णः। " शषसहा ऊष्माणः" ऋटुरषाणां मूर्धा " -सि० कौ

## **नानार्थाः** 
**"षः स्वर्गे विषये च ना। षा स्त्री रमायां षं क्लीबं गर्भे मोक्षावसानयोः " नानार्थरत्नमाला**
#केशः
#स्वर्गः
#षा, लक्ष्मी
#देश(न)
#गर्भः
#मोक्षम्
#अवसानम्
**"षः कचे पुंसि विज्ञेयः श्रेष्ठे स्यादभिधेयवत्" मेदिनीकोशः**
#प्रलय(वि)
#श्रेष्ठः

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
श्

अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य पञ्चमः  वर्णः । वर्णमालायां त्रिंशः व्यञ्जनहल्वर्णः। " शषसहा ऊष्माणः" इचुयशानां तालु" -सि० कौ

## नानार्थाः
**”शो वल्मीके शिवे कूर्मे भूपे शिषे तनूकृतौ" - नानार्थरव०**
#राजा
#कूर्मः
#शिवः
#वल्मीकः
#तनूकरणम् 
**"शं सुखे क्लीबे शास्त्रे श्रेयसि मङ्गले । कीर्तौ शक्रायुधे स्वर्गे परोक्षे तु त्रिलिङ्गकः । शमव्ययं  च सौख्यार्थे "- नानार्थरत्नमाला**
#सुखम्
#शास्त्रम्
#श्रेयः
#मङ्गलम्
#कीर्तिः
#इन्द्रधनुः
#स्वर्गम्(वि)
#परोक्षम्
#सौख्यम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ह्

अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य अष्टमः वर्णः । वर्णमालायां त्रयस्त्रिंशः व्यञ्जनहल्वर्णः। " शषसहा ऊष्माणः" अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः " -सि० कौ

## **नानार्थाः** 
**"हः  शङ्करे  हरौ हंसरणरोमाञ्चवाजिषु । गर्वे प्रचेतसि"**
#विष्णुः
#परशिवः
#हंसः
#युद्धम्
#रोमञ्चः
#अश्वः
#गर्वः
**"हः कोपे वारणे हश्च तथा शूली प्रकीर्तितः" एकाक्षरकोशः
#वरुणः
#कोपः
#गजः
**"हः शिवे सलिले शून्ये धारणे मङ्गलेऽपि च ।  गगने नकुलीशे च रक्ते नाके च वर्ण्यते " मेदिनीकोशः**
#जलम्
#शून्यम्
#शुभम्
#रक्तः
#स्वर्गः
#धारणम्
#आकाशः
#नकुलीशः
**"हं क्लीबमस्त्रसुखयोः क्वणितेमणिरोचिषि ।परब्रह्मामन्त्रणयोस्त्रिषु तूत्तानहास्ययोः" नानार्थरत्नमाला**
#अस्त्रम्
#आनन्दः
#वीणानादः
#रत्नकान्तिः
#परब्रह्म
#आमन्त्रणम्
#उन्मुखी
#हास्यकारी
**"ह स्यात् सम्बोधने पादपूरणे च विनिग्रहे। नियोगे क्षिपायां स्त्यात् कुत्सायमपि दृश्यते ” मेदिनीकोशः'''
#सम्बोधनम्
#पादपूरणम्
#नियोगः
#निग्रहः
#निन्दा
#क्षेपणम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
न्

अस्य उच्चारणस्थानंदन्तनासिकम् सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य पञ्चमः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -ञमङणनानां नासिका च”सि० कौ०

## नानार्थः
**“नकारः सौगते बुद्धौ स्तुतौ वृक्षे प्रकीर्तितः”- एकाक्षरकोशः**
#बुद्धः
#स्तुतिः
#वृक्षः
**“हेरम्बे नः पुमान् ना स्त्री नाभौ नं ज्ञानवाद्ययोः” – नानार्थरत्नावलिः**
#गणपतिः
#नाभिः
#ज्ञानम्
#वाद्यम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आम्रवृक्षः

thumb|200px|left|**वृक्षे लम्बमानानि आम्रफलानि**thumb|200px|right|**पुष्पिताः आम्रवृक्षाः**
## परिचयः
आम्रः भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । आम्रस्य आङ्ग्लभाषया  Mango इति पदेन व्यवहारः। आम्रजातिषु नैके विधाः सन्ति । च्यूतम् इत्यपि अस्य अपरं नाम । सर्वभाषानां काव्येषु आम्रवृक्षस्य उल्लेखः कृतः । माम्रवृक्षेण सह कोकिलस्य सम्बन्धः बहुत्र काव्येषु उल्लिखितः ।

## आम्रवैविध्यम्
वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिः देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः - 2.50

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
यत्र प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स बाह्यः । यत्र श्वासपूर्वको गत्यभावः स आभ्यन्तरः । तृतीयः स्तम्भवृत्तिर्यत्रोभयाभावः सकृत्प्रयन्ताद्भवति । यथा तप्ते न्यस्तमुपले जलं सर्वतः सङ्कोचमापद्यते, तथा द्वयोर्युगपद्भवत्यभाव इति । त्रयोऽप्येते देशेन परिदृष्टाः—इयानस्य विषयो देश इति । कालेन परिदृष्टाः क्षणानामियत्तावधारणेनावच्छिन्ना इत्यर्थः । सङ्ख्याभिः परिदृष्टाः—एतावद्भिः श्वासप्रश्वासैः प्रथम उद्घातस्तद्वन्निगृहीतस्यैतावद्भिर्द्वितीय उद्घात एवं तृतीयः । एवं मृदुरेवं मध्य एवं तीव्र इति सङ्ख्यापरिदृष्टः । स खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्मः ॥५०॥
## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
2.51 बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
देशकालसङ्ख्याभिर्बाह्यविषयः परिदृष्ट आक्षिप्तः, तथाभ्यन्तरविषयाक्षः परिदृष्ट आक्षिप्तः, उभयथा दीर्घसूक्ष्मः । तत्पूर्वको भूमिजयात्क्रमेणोभयोर्गत्यभावश्चतुर्थः प्राणायामः । तृतीयस्तु विषयानालोचितो गत्यभावः सकृदारब्ध एव देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः । चतुर्थस्तु श्वासप्रश्वासयोर्विषयावधारणात्क्रमेण भूमिजयादुभयाक्षेपपूर्वको गत्यभावश्चतुर्थः प्राणायाम इत्ययं विशेषः ॥५१॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
द्

अस्य उच्चारणस्थानंदन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य तृतीयः वर्णः । अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०

## नानार्थाः
**“दः पुमानचले दत्ते स्त्रियाम् शोधनदानयोः। छेदोपतापरक्षासु पुमांस्तु दातरिस्मृतः” –मेदिनीकोशः**
#अचलः,(पर्वतः)
#दानम्
#उपतापः
#रक्षणम्
**“दः पुंसि दातरि च्छेदे दा स्त्रियाम् क्षान्तिदानयोः। दं क्लीबे पानवैराग्यकलत्रेष्ववलोकने। भेद्यलिङ्गस्त्वयं मूके गृहीते द्रावके शुचौ॥“- नानार्थरत्नावलिः **
#दाता
#छेदना
#पानं
#वैराग्यम्
#कलत्रम्
#अवलोकनम्
#क्षमा
#शुद्धम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
स्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य सप्तमः वर्णः । वर्णमालायां द्वात्रिंशः व्यञ्जनहल्वर्णः। " शषसहा ऊष्माणः" लृतुलसानां दन्ताः " -सि० कौ

## नानार्थाः
**सबन्धुसैन्यः सविशेषदृश्यां प्रत्याययौ विश्वपतिः पुरीं स्वाम् " याद० २०-९६**
#विष्णुः
#हरः
#पक्षी
#वायुः
#सर्पः
#चन्द्रः(समासे एषः वर्णः पूर्वपदे सति)
# सह
#छन्दःशास्त्रे अन्त्यगुरुयुक्तः वर्णः , स गणः
**सः पुंस्युमासुते वायौ देहकान्तौ  तु सा स्त्रियाम् । सं क्लीबे स्यन्दनपथे  ध्याने ज्ञाने निवारणे" नानार्थरत्नमाला**
#स्कन्दः
#कोपः
#प्राकारः
#रथमार्गः
#ज्ञानम्
#ध्यानम्
#निवारणा
#लक्ष्मी
#देहकान्तिः
**"सः कोपे वरणे सः स्यात्तथा शूलिनि कीर्तितः । सा च लक्ष्मीर्बुधैः प्रोक्ता गौरी सा च स ईश्वरः " एकाक्षरकोशः**
#गौरी

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा

## सूत्रान्वयः 
## सूत्रार्थः 
## व्यासभाष्यम्
उक्तानि पञ्चबहिरङ्गाणि साधनानि । धारणा वक्तव्या—
नाभिचक्रे, हृदयपुण्डरीके, मूर्ध्नि ज्योतिषि, नासिकाग्रे, जिह्वाग्रे, इत्यादिमादिषु देशेषु, बाह्ये वा विषये चित्तस्य वृत्तिमात्रेण बन्ध इति धारणा ॥१॥

### भाष्यार्थः 
## तत्त्ववैशारदीभाष्यम् 
### भाष्यार्थः 
## राजमार्तण्डवृत्तिः 
### भाष्यार्थः 
## भाष्याणां सारः 
## विशेषम् 
## विशेषव्याख्याः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

‎

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्

अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः अल्पप्राणवर्णः । पवर्गस्य प्रथमः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०

## नानार्थाः
#वस्त्रम्
#रक्षकः 
#पवित्रम्
**“पः कुबेरः समाख्यातः पश्चिमे च प्रकीर्तितः। पवने पः समाख्यातः पः स्यात् पाने च पातरि” – एकाक्षरकोशः**
#कुबेरः
#पश्चिम (वि) (दिशा)
#पवनः
#पानम्
**“ पो ना वाताण्डपूतेषु पाने पातरि कीर्तितः”- मेदिनीकोशः**
#वाताण्डः
#पर्णम्
**“पः पुमान् पवने शैले प्राकारे कौस्तुभे रणे। शुभलग्नेऽथ पं क्लीबे हेम्नि” - नानार्थरत्नावलिः** 
#शैलः
#प्राकारः
#मणिः
#रणम्
#शुभलग्नः
#सुवर्णम्
**“स्त्रीलिङ्गे त्वम्बुधारायां सुधायां संमतौ च पा” – नानार्थरत्नावलिः**
#अम्बुधारा
#सुधा 
#सम्मतिः

वर्गः:वर्णमाला

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
3.6 तस्य भूमीषु विनियोगः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
तस्य संयमस्य जितभूमेर्यानन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः । न ह्यजिताधरभूमिरनन्तरभूमिं विलङ्घ्य प्रान्तभूमिषु संयमं लभते । तदभावाच्च कुतस्तस्य प्रज्ञालोकः ? ईश्वरप्रसादाज्जितोत्तरभूमिकस्य च नाधरभूमिषु परचित्तज्ञानादिषु संयमो युक्तः । कस्मात्? तदर्थस्यान्यत एवावगतत्वात। भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमिरित्यत्र योग एवोपाध्यायः । कथं ? एवं ह्युक्तम्—
:*योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगात्प्रवर्तते ।*
:*योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगे रमते चिरम् ॥* इति ॥६॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
2.52 ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानावरणीयं कर्म, यत्तदाचक्षते—« महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशीलं सत्त्वमावृत्य तदेवाकार्ये नियुङ्क्ते » इति । तदस्य प्रकाशावरणं कर्म संसारनिबन्धनं प्राणायामाभ्यासाद्दुर्बलं भवति प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तम्—तपो न परं प्राणायामात्ततो विशुद्धिर्मलानां दीप्तिश्च ज्ञानस्य इति ॥५२॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
2.55 ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचित। सक्तिर्व्यसनं व्यस्यत्येनं श्रेयस इति अविरुद्धा प्रतिपत्तिर्न्याय्या । शब्दादिसम्प्रयोगः स्वेच्छयेत्यन्ये । रागद्वेषाभावे सुखदुःखशून्यं शब्दादिज्ञानमिन्द्रियजय इति केचित। चित्तैकाग्र्यादप्रतिपत्तिरेवेति जैगीषव्यः । ततश्च परमा त्वियं वश्यता यच्चित्तनिरोधे निरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवत्प्रयत्नकृतमुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति ॥५५॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.15 क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
पिण्डः प्रच्यवते घट उपजायत इति धर्मपरिणामक्रमः । लक्षणपरिणामक्रमो घटस्यानागतभावाद्वर्तमानभावक्रमः । तथा पिण्डस्य वर्तमानभावादतीतभावक्रमः । नातीतस्यास्ति क्रमः । कस्मात्? पूर्वपरतायां सत्यां समनतरत्वम् । सा तु नास्त्यतीतस्य । तस्माद्द्वयोरेव लक्षणयोः क्रमः । तथावस्थापरिणामक्रमोऽपि । घटस्याभिनवस्य प्रान्ते पुराणता दृश्यते । सा च क्षणपरम्परानुपातिना क्रमेणाभिव्यज्यमाना परां व्यक्तिमापद्यत इति । धर्मलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं तृतीयः परिणाम इति । त एते क्रमा धर्मधर्मिभेदे सति प्रतिलब्धस्वरूपाः । धर्मोऽपि धर्मी भवत्यन्यधर्मस्वरूपापेक्षयेति । यदा तु परमार्थतो धर्मिण्यभेदोपचारस्तद्द्वारेण स एवाभिधीयते धर्मस्तदायमेकत्वेनैव क्रमः प्रत्यवभासते । चित्तस्य द्वये धर्माः परिदृष्टाश्चापरिदृष्टाश्च । तत्र प्रत्ययात्मकाः परिदृष्टाः । वस्तुमात्रात्मका अपरिदृष्टाः । ते च सप्तैव भवत्यनुमानेन प्रापितवस्तुमात्रसद्भावाः ।

:*निरोधधर्मसंस्काराः परिणामोऽथ जीवनम् ।*
:*चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः ॥* इति ॥१५॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.16 परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
एकस्य धर्मिण एक एव परिणाम इति प्रसक्ते क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुर्भवतीति । तद्यथा—चूर्णमृत्, पीण्डमृत्, घटमृत्, कणमृदिति च क्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः । 
अतो योगेन उपात्तसर्वसाधनस्य बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते—
धर्मलक्षणावस्थापरिणामेषु संयमाद्योगिनां भवत्यतीतानागतज्ञानम् । धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तः । तेन परिणामत्रयं साक्षात्क्रियमाणमतीतानागतज्ञानं तेषु सम्पादयति ॥१६॥
## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
फ्

अस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः। एषः व्यञ्जनवर्णः। एषः महाप्राणवर्णः । पवर्गस्य द्वितीयः वर्णः । ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । उपूपध्मानीयानां औष्ठो -”सि० कौ०

## नानार्थाः
#फलभागः
#झञ्झावातः 
#उज्जृम्भनम्
#वृद्धिः
#दुष्टवाक्
**“कफे वारे फकारः स्यात् तथाह्वाने प्रकीर्तितः। फूत्कारेऽपि च फः प्रोक्तः तथा निष्फलभाषणे”- एकाक्षरकोशः**
#कफः
#वासरः
#आह्वानम्
#फूत्कारः
#जल्पनम्

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
3.17 शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संस्करस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
तत्र वाग्वर्णेष्वेवार्थवती । श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाममात्रविषयम् । पदं पुनर्नादानुसंहारबुद्धिनिर्ग्राह्यमिति । वर्णा एकसमयासम्भवित्वात्परस्परनिरन्गुग्रहात्मानः । ते पदमसंस्पृश्यानुपस्थाप्याविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते । वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्णान्तरप्रतियोगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापन्नः । पूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापित इति । एवं बहवो वर्णाः क्रमानुरोधिनोऽर्थसङ्केतेनावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिधानशक्तिपरिवृता गकारौकारविसर्जनीयाः सास्नादिमन्तमर्थं द्योतयन्तीति । तदेतेषामर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनिर्भासस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य सङ्केत्यते । तदेकं पदमेकबुद्धिविषयमेकप्रयत्नाक्षिप्तमभागमक्रममवर्णम् । बौद्धमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितम्, परत्र प्रतिपिपादयिषया वर्णैरेवाभिधीयमानैः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिरनादिवाग्व्यवहारवासनानुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धवत्सं प्रतिपत्त्या प्रतीयते । तस्य सङ्केतबुद्धितः प्रविभागः । एतावतामेवंजातीयकोऽनुसंहार एतस्यार्थस्य वाचक इति ।

सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्दः सोऽयमर्थः । योऽर्थः स शब्द इति । एवमितरेतराध्यासरूपः सङ्केतो भवतीति । एवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराध्यासात्सङ्कीर्णाः—गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानम् । य एषां प्रविभागज्ञस्स सर्ववित। सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिः । वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते । न सत्तां पदार्थौ व्यभिचरतीति । तथा न ह्यसाधना क्रियास्तीति । तथा च पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपः । नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकरणकर्मणां चैत्राग्नितण्डुलानामिति । दृष्टं च वाक्यार्थे पदरचनं श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते, जीवति प्राणान्धारयति । तत्र वाक्ये पदार्थाभिव्यक्तिस्ततः पदं प्रविभज्य व्याकरणीयं क्रियावाचकं वा कारकवाचकं वा । अन्यथा भवत्यश्वोऽजापय इत्येवमादिषु नामाख्यातसारूप्यादनिर्ज्ञातं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रियेतेति । तेषां शब्दार्थप्रत्ययानां प्रविभागः । तद्यथा—वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः । श्वेतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः । क्रियाकारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । कस्मात्? सोऽयमित्यभिसम्बन्धादेकाकार एव प्रत्ययः सङ्केत इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः । स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रियमाणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगतः । एवं शब्द एवं प्रत्ययो नेतरेतरसहगत इत्यन्यथा शब्दोऽन्यथार्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः । एवं तत्प्रविभागसंयमाद्योगिनः सर्वभूतरुतज्ञानं सम्पद्यत इति ॥१७॥
## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
3.14 शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
योग्यतावच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः । स च फलप्रसवभेदानुमितसद्भाव एकस्यान्योऽन्यश्च परिदृष्टः । तत्र वर्तमानः स्वव्यापारमनुभवन्धर्मो धर्मानतरेभ्यः शान्तेभ्यश्चाव्यपदेशेभ्यश्च भिद्यते । यदा तु सामान्येन समन्वागतो भवति, तदा धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्कोऽसौ केन भिद्यते ? तत्र त्रयः खलु धर्मिणो धर्माः शान्ता उदिता अव्यपदेश्याश्चेति । तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः । सव्यापारा उदिताः । ते चानागतस्य लक्षणस्य समनन्तराः । वर्तमानस्यानन्तरा अतीताः । किमर्थमतीतस्यानन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः ? पूर्वपश्चिमताया अभावात। यथानागतवर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नैवमतीतस्य । तस्मान्नातीतस्यास्ति समनन्तरः । तदनागत एव समनन्तरो भवति वर्तमानस्य ।

अथाव्यपदेश्याः के ? सर्वं सर्वात्मकमिति । यथोक्तं—जलभूम्योः पारिणामिकं रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्टं, तथा स्थावराणां जङ्गमेषु जङ्गमानां स्थावरेष्विति । एवं जात्यनुच्छेदेन सर्वं सर्वात्मकमिति । देशकालाकारनिमित्तासम्बन्धान्न खलु समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यक्तानभिव्यक्तेषु धर्मेष्वनुपाती सामान्यविशेषात्मा सोऽन्वयी धर्मी । यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाभावः । कस्मात्? अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोकृत्वेनाधिक्रियेत ? तत्स्मृत्यभावश्च नान्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्यास्तीति । वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच्च स्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्मान्यथात्वमभ्युपगतः प्रत्यभिज्ञायते । तस्मान्नेदं धर्ममात्रं निरन्वयमिति ॥१४॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
गोक्षीरम्

लघुचित्रम्

आयुर्वेदे जीवनशक्तिप्रदायिद्रव्येषु क्षीरं श्रेष्ठं परिगणितमस्ति । क्षीरेषु गोक्षीरम् अतिश्रेष्ठं मन्यते वैद्यै: । 
*क्षीरं जीवनीयानम्* (च.सू.25)
*गोक्षीरं क्षीराणाम्* (हिततमम्)  (च.सू.26)
:*स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहुलं क्ष्लक्षणपिच्छलम् ।* 
:*गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पय: ॥* (च.सू.27) 
इत्यादिवचनानि तत्र प्रमाणम् । (अजामहिष्यादीनामपि क्षीरे ओषधीयगुणा: सन्त्येव । अत्र गव्यं श्रेष्ठमिति मात्रमुक्तम् ।)
*   	गोक्षीरं हृदयस्य हितकरं, बलवर्धकम्, आयुर्वृद्धिकरम्, उपयोगानुसारं दोषनिवारकं च भवति ।
*   	आयुर्वेदे केषाञ्चिदोषधानां सेवनानन्तरम् ‘अनुपानम्’ विहितम् अस्ति । बहुत्र गोक्षीरम् अनुपानार्थं निर्दिष्टं भवति । 
* 	उष्णक्षीरस्य फेनं लेपयाम: चेत् नेत्रपक्ष्मे जाता: दुष्टरक्तपिटका: निवारिता: भवन्ति ।
* 	जलोदरोगबाधिता: केवलं गोक्षीरं गोमूत्रं च वैद्यकीयनिर्देशानुसारं स्वीकृत्य रोगमुक्ता: भवन्ति ।
* 	गोक्षीरे या पीतिमा भवति सा आहारगतविषहारिणी भवतीति तज्ञा: अभिप्रयन्ति । (अयं विशेषगुण: सामान्यत: मातृस्तन्ये एव भवति ।)
* 	गोक्षीरे   ए. बि. सि. डि. - इत्येते सर्वेऽपि पोषकंाशा:भवन्ति।
*  	मासे एकवारं शरीरे क्षीरं लेपयित्वा स्नानकरणम् आरोग्याय भवति  इति वदन्ति ।
* 	नूतनगृहप्रवेशसन्दर्भे धार्मिककार्यस्य अङ्गतया गोक्षीरम् उष्णीकृत्य तद् उद्गमयन्ति ।
* 	वृक्षायुर्वेदरीत्या गोक्षीरे संस्कृतानि सस्यबीजानि कृषिक्षेत्रे अद्भुतं परिणामं जनयन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वटवृक्षः

वटवृक्षः कश्चित् महावृक्षः भवति । अस्य न्यग्रोधः इत्यपि नाम अस्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रवृक्षः । आङ्ग्लभाषया Banyan Tree इति कथयन्ति । प्राचीनकाले अस्य वृक्षस्य अधः वनिजः (बनिया=हिन्दुवणिजः) वाणिज्यव्यवहारन् कुर्वन्ति स्म । अतः अस्य आङ्ग्लभाषया एतत् नाम आगतम् । अयं बृहत्प्रमाणे वर्धमानः वृक्षेषु अन्यतमः । जगतः अतिबृहद्वटवृक्षः कोल्कोतानगरे अस्ति ।
अयं वटवृक्षः भारते सर्वत्र वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः पुराणानां कालात्  अपि परमपवित्रः इति परिगण्यमानः अस्ति । अश्वत्थवृक्षः इव अयं वटवृक्षः अपि पूज्यते । तथैव औषधीयसस्यत्वेन अपि परिगण्यते अयम् । वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । अस्य वृक्षस्य त्वक्, पर्णं, मूलं, फलं, रसः चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य त्वचि “ट्यानिन्” नामकः रासायनिकः पदार्थः अस्ति । अस्य वटवृक्षस्य “बहुपादः” इत्यपि नाम अस्ति ।
 
## इतरभाषासु अस्य वटवृक्षस्य नामानि 
अयं वटवृक्षः आङ्ग्लभाषया“ब्यानियन् ट्री” इति उच्यते । सस्यकुले अयं Ficus Bengalensis कुले अन्तर्भवति । अयं हिन्दीभाषया“बड्” इति, तेलुगुभाषया“मरिचेट्टु” इति, तमिळ्भाषया “आलमरम्” इति, मलयाळभाषया“वटम्” इति, कन्नडभाषया “आलद मर” इति च उच्यते । 

## सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
मोरासिये कुटुम्बसम्बद्धस्य वटवृक्षस्य फैकस् बेङ्गालेनिस्(Ficus Bengalensis) इति सस्यशास्त्रीयं नाम । 

## विशेषगुणलक्षणानि
विशालभ्यः अस्य शाख्याभ्यः मूलानि निस्सृत्य भूमौ सुरूढाः भूत्वा स्वयं काण्डत्वम् आप्नुवन्ति । एवमेव प्रहलप्रदेशपर्यन्तं व्याप्नोति । अस्य पत्राणि घणानि स्फुरणानि च भवन्ति । अस्मिन् महावृक्षे फालानि लघूनि पक्षिप्रियाणि सम्भवन्ति किन्तु पुष्पाणि न भवन्ति इति विशेषः । अयं श्लोकः वृक्षस्य गरिमां सूचयति ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वटवृक्षस्य प्रयोजनानि 
अयं वटवृक्षः अत्यन्तं विशालः वृक्षः । तस्मात् सः वृक्षगणे अन्तर्भवति । औषधीयानां गुणानां कारणात् औषधीयानां सस्यानां गणे अपि अन्तर्भवति । अस्य वटवृक्षस्य रसः कटुः तथा च कषायः । अयं रूक्षः, शीतगुणयुक्तः च । 
१.	अस्य वटवृक्षस्य रसः कण्ठवेदनां, व्रणं, गुल्फछेदनं, दन्तवेदनां, दन्तपाल्याः वेदनां च निवारयति ।
२.	अस्य वटवृक्षस्य त्वचा निर्मितं चूर्णं १ ग्रां यावत् १० ग्रां मिते जले संयोज्य निर्मितं कषायं मधुमेहरोगिणां हितकरम् ।
३.	तदेव कषायं महिलानां श्वेतस्रावस्य क्षलनार्थम् अपि उपयुज्यते ।
४.	अस्य वटवृक्षस्य पर्णस्य उपरि तैलं लेपयित्वा तत् उष्णीकृत्य पिटकानाम् उपरि स्थापनेन पिटकाः बहुशीघ्रम् अपगच्छन्ति ।
५.	अस्य वृक्षस्य फलं वृष्यत्वेन (Virilific) अपि उपयुज्यते ।

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं, न्यग्रोधमेकं दशतिन्त्रिणीकम् । 
कपित्थबिल्वामलकी त्रयञ्च, पञ्चाम्ररोपी नरकं न पश्येत् ।।

## प्रयोजननानि
छायावृक्षरूपेण मार्गाणां पर्श्वयोः आरोपयन्ति । उद्यानानां शोभावर्धनार्थं च संवर्धयन्ति । अस्य पर्णानि गजानां प्रियः आहारः । अस्य निर्यासः मूलानि च आयुर्वेदचिकित्सायाम् उपयोजयन्ति ।

वर्गः: औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गोमूत्रम्

गवां त्याज्यमपि गोमयं मानवलोकस्य सस्यलोकस्य च महोपकाराय भवति । 
* 	उदररोग - अर्श - पाण्डु - कामला - कृमिरोग - चिकित्सासु गोमूत्रम् उपयुज्यते । 
*	प्रत्यहं प्रातरुत्थाय गोसमीपं गत्वा एकं माषदालं निमज्जयितुं यावत् आवश्यकं तावत् गोमूत्रं तीर्थरूपेण स्वीक्रियते चेत् रोगनिरोधकशक्ति: वर्धते इति प्रतीति: । 
* 	गोमूत्रम् उत्तमं सस्यपोषकं भवति । एकलीटर्मितं गोमूत्रं दशलीटर्मितेन जलेन योजयित्वा सस्यमूले सेचनेन सस्यं पुष्टं सत् शीघ्रं बहु फलति । 
* 	कृषिक्षेत्रे कीटनााशकत्वेन अपि गोमूत्रम् उपयुज्यते । 25 लीटर्मिते जले 500 मि. ली. गोमूत्रं योजयित्वा सस्यानाम् उपरि प्रोक्षणेन सामान्यकीटबाधा निवारिता भवति । 
* 	20 लीटर्मिते गोमूत्रे 250मि.ली निम्बतैलं योजयित्वा ताम्रपात्रे क्वथनीयम् । क्वथनेन अवशिष्टार्धं शीतलं कृत्वा शोधनीयम् । एतत् कृषिरक्षकं तीव्रद्रावणम् । 25 लीटर्मिते जले एतस्य द्रावणस्य 500 मि.ली. योजयित्वा केदारेषु सेचनीयम् । 
* 	कुलित्थबीजानि संरक्षितुं गोमूत्रस्य उपयोगं  कुर्वन्ति । 
रासायनिकसस्यपोषकाणां, रासायनिकक्रिमिनाशकानां च (ॐड्डठणड्ढट्टञण् इठज्ञदड्ढण्ड्ढेठज्ञथ  ÷ ॐड्डठणड्ढट्टञण् ख्ठथदड्ढथड्ढदठथ )     उपयोगेन अद्य प्राकृतिक-भूसार: क्षीयमाण: अस्ति । सस्यानां रोगनिरोधकशक्ति: अपि हीयमाना दृश्यते । शाका:, फलानि , आहारधान्यानि च विषयुक्तानि भवन्ति । अत: सम्पूर्णरासायनिकरहित - कृषि -उत्पन्नानि निर्मातुम् उद्युक्ता: सन्ति कृषका: कृषिविज्ञानिनश्च । विदेशे, भारते बृहन्नगरेषु च क्वचित् रासायनिकरहितकृष्युत्पन्नानां विक्रयणसंस्था: अपि आरब्धा: सन्ति । अस्यां कृषिपद्धतौ गोमूत्र - निम्ब - तमाख्वादिभि: मध्वाज्यादिभि: निर्मितानि गोमयनिर्मितानि च कीटनाशकानि, सस्यपोषकाणि भूसारवर्धकानि च प्रधानतया उपयुज्यन्ते  ।

वर्गः:गौः
वर्गः:गव्यम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्