तुलासनम्

**तुलाधारासनम्** एकं योगासनम् अस्ति यत् संतुलनं, शक्तिं, लचीलापनं च सुधारयितुम् केन्द्रितम् अस्ति । **तुलाधरासन्** इति नाम संस्कृतशब्दात् **"तुल"** , यस्य अर्थः "सन्तुलनम्" अथवा "स्केल," तथा **"आसन"** , यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इत्यस्मात् आगतं । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः तराजूधारणस्य क्रियायाः अनुकरणं करोति, यत् प्रतीकात्मकरूपेण संतुलनं स्थिरतां च प्रतिनिधियति । प्रायः एतस्य मुद्रायाः उपयोगः कोरबलस्य उन्नयनार्थं, एकाग्रतां वर्धयितुं, शरीरस्य मनस्य च स्थिरीकरणाय च भवति ।

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**तुलाधारसनः** एकः स्थायि संतुलन मुद्रा अस्ति यस्य मानसिकं शारीरिकं च स्थिरतायाः आवश्यकता भवति । यद्यपि योगे अन्येषां केषाञ्चन प्रसिद्धानां मुद्राणां इव प्राचीनं नास्ति तथापि संतुलनं मानसिकं एकाग्रतां च केन्द्रीकृत्य आधुनिकयोगाभ्यासेषु अस्य लोकप्रियता प्राप्ता अस्ति शरीरस्य नियन्त्रणं, कोरबलं, एकाग्रतां च वर्धयितुं योगक्रमेषु बहुधा समाविष्टं भवति ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या **तुलाधारासनस्य** मूलं **हठयोगे अस्ति** , यत्र शारीरिकशक्तिं, लचीलतां, संरेखणं च सुधारयितुम् आसनानां विकासः कृतः, ये सर्वे ध्यानस्य उच्चतरावस्थां आध्यात्मिकजागरणं च प्राप्तुं आधारभूततत्त्वानि सन्ति *योगसूत्रेषु* अथवा *हठयोगप्रदीपिका* इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु आसनस्य स्पष्टतया उल्लेखः न स्यात् , परन्तु मनः शान्तं कर्तुं ध्यानं च सुधारयितुम् उपयुज्यमानानाम् संतुलन-आधारित-आसनानां व्यावहारिक-अनुकूलनरूपेण द्रष्टुं *शक्यते*

**== संस्कृत अर्थ तुलाधारासन ==**

**तुलाधरासन्** इति पदं संस्कृतशब्दद्वयं प्रमुखं भवति- १.

* **तुला** – अर्थात् “सन्तुलनम्” अथवा “स्केल”, यत्     सन्तुलितस्थानं धारयितुं क्रियां निर्दिशति, यत् तराजूयां भारस्य संतुलनं कर्तुं     सदृशं भवति ।
* **आसन** – “आसनम्” अथवा “आसनम्” इत्यर्थः, एषा शारीरिकमुद्रा     इति सूचयति ।

एवं **तुलाधरासनस्य** अनुवादः "सन्तुलित-आसनम्" अथवा "तौलन-परिमाण-आसनम्" इति कर्तुं शक्यते, यत् संतुलनस्य, मनःसन्तोषस्य, शारीरिकबलस्य च प्रतीकं भवति

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः : १.**

* **संतुलनं सुदृढं करोति** : मुद्रा भवतः संतुलनस्य     भावनां चुनौतीं ददाति, पादौ, कोर, नूपुरयोः स्थिरीकरणस्नायुषु सुदृढीकरणे सहायकं     भवति।
* **कोर मांसपेशीं सुदृढं करोति** : संतुलनं स्थापयितुं     कोर मांसपेशीनां संलग्नता अत्यावश्यकी भवति, येन उदरस्य मांसपेशीनां, पृष्ठस्य     अधःभागस्य च सुदृढीकरणाय एषः मुद्रा उत्तमः भवति
* **पादबलं वर्धयति :** तुलाधरासने एकेन पादेन स्थित्वा     ऊरुस्नायुः, वत्सः, नूपुरः च सुदृढाः भवन्ति ।
* **लचीलापनं वर्धयति** : नितम्बस्य मोचकेषु तथा स्थायिपदस्य     हैमस्ट्रिंग् इत्यत्र खिन्नता लचीलापनं गतिपरिधिं च वर्धयति ।
* **मुद्रासुधारं करोति** : एतत् आसनं विशेषतः मेरुदण्डे     शरीरस्य सम्यक् संरेखणं प्रोत्साहयति, पृष्ठस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं कृत्वा     समग्रमुद्रायां सहायकं भवति

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.**

* **ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयति** : मुद्रां धारयितुं     संतुलनं स्थापयितुं गहनं मानसिकं ध्यानं आवश्यकं भवति, यत् जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु     एकाग्रतां सुधारयितुं शक्नोति।
* **तनावः न्यूनीकरोति** : अनेके स्थितानां मुद्राणां     इव तुलाधारसनः शरीरे विशेषतः स्कन्धेषु कण्ठेषु च तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति,     येन समग्रतनावः न्यूनीकरोति
* **धैर्यं मानसिकसहनशक्तिं च निर्माति** : एतत् संतुलन-आधारितं     आसनं धारयितुं अभ्यासः धैर्यं, दृढतां, मानसिकलचीलतां च संवर्धयति।

**आध्यात्मिक लाभ : १.**

* **मनःसन्तोषं प्रवर्धयति :** तुलाधारासनस्य अभ्यासे     शरीरस्य संरेखणस्य श्वसनस्य च विषये पूर्णं ध्यानं आवश्यकं भवति, येन मनःसन्तोषं     शरीरस्य मनसः च सम्बन्धः वर्धते।
* **संतुलनस्य प्रतीकं भवति** : मुद्रा एव संतुलनं     सामञ्जस्यं च प्रतिनिधियति, ये योगदर्शने प्रमुखाः अवधारणाः सन्ति। जीवने स्वस्य     अभ्यासे च सन्तुलनं स्थापयितुं रूपकं भवितुम् अर्हति ।

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **ताडासने आरम्भः** : पादौ एकत्र कृत्वा, बाहून्     पार्श्वे कृत्वा, द्वयोः पादयोः समानरूपेण भारं वितरितं कृत्वा उच्छ्रितं तिष्ठतु।
# **Shift Your Weight** : भवतः भारं दक्षिणपादे स्थानान्तरयित्वा     आरभत, तत् चटके दृढतया ग्राउण्ड् कृत्वा।
# **वामपादं उत्थापयन्तु** : वामपादं जानुपर्यन्तं     नतम् कृत्वा शनैः शनैः तलतः उत्थापयन्तु। समर्थनार्थं स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं     कुर्वन्तु।
# **वामपादं विस्तारयन्तु** : दक्षिणपादे संतुलनं     कुर्वन् वामपादं क्रमेण सीधां कुर्वन्तु, येन भवतः शरीरं ऊर्ध्वं तिष्ठति इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु। यदि अधिकं स्थिरतायाः आवश्यकता अस्ति तर्हि भित्तिं धारयन्तु     अथवा प्रोपस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
# **बाहून् विस्तारयन्तु** : संतुलनस्य सहायतायै बाहून्     पार्श्वयोः प्रसारयन्तु। बाहून् तलस्य समानान्तरं कृत्वा स्कन्धान् नियोजयन्तु,     तेषां शिथिलतां सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
# **Find Your Focus :** भवतः संतुलनं निर्वाहयितुं     सहायतार्थं स्थिरं ध्यानबिन्दुं (एकं दृष्टिः ) अन्वेष्टुम्। मुद्रां धारयन् स्थिरं     गभीरं च श्वसितुम्।
# **Hold the Pose** : ५ तः १० श्वासाः यावत् मुद्रायां     तिष्ठन्तु, स्वस्य संतुलनं, ध्यानं च निर्वाहयन्तु।
# **मुक्तिः** : शनैः शनैः वामपादं पुनः तलपर्यन्तं     अधः कृत्वा तादासनं प्रति आगच्छन्तु |
# **परे पार्श्वे पुनः कुर्वन्तु** : वामपादे भारं     स्थापयित्वा वामपादे सन्तुलनार्थं पदानि पुनः कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते परिवर्तनम्** : १.

* **समर्थनार्थं भित्तिं वा कुर्सी वा उपयुज्यताम्** : आरम्भकाः संतुलनं अन्विष्य समर्थनार्थं भित्तिं वा कुर्सी वा उपयोक्तुं     शक्नुवन्ति।
* **वामपादं कुञ्चितं स्थापयतु** : यदि वामपादं सीधां     करणं चुनौतीपूर्णं भवति तर्हि अधिकस्थिरतायै वामजानुं किञ्चित् मोचयितुं शक्नुवन्ति।
* **एकं खण्डं धारयन्तु** : यदि बाहून् पार्श्वयोः     बहिः प्रसारयितुं कठिनं भवति तर्हि संतुलनं स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं भवन्तः     पुरतः हस्तौ कृत्वा खण्डं धारयितुं शक्नुवन्ति।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **अग्रे झुकना** : संतुलनस्य क्षतिपूर्तिं कर्तुं     अग्रे झुकनं वा पृष्ठं कमानीकरणं वा परिहरन्तु। ऋजुमेरुदण्डं स्थापयितुं स्वस्य     कोरं नियोजयित्वा धड़ं ऊर्ध्वं स्थापयन्तु।
* **उद्धृतपादस्य अतिविस्तारः** : यदि संतुलनं स्थापयितुं     न शक्नुथ तर्हि उन्नतपादं पूर्णतया विस्तारिते स्थाने बलात् न स्थापयन्तु। भवतः     शरीरं स्वस्य स्वाभाविकं गतिपरिधिं अन्वेष्टुं अनुमन्यताम्।
* **कण्ठस्य तनावः** : कण्ठं तटस्थं आरामं च कुर्वन्तु।     अतिशयेन उपरि अधः वा पश्यन् परिहरन्तु यतः कण्ठे तनावः भवितुम् अर्हति । पुरतः     मृदुदृष्टिः धारयन्तु।
* **स्थायी पादस्य तालाबन्दी** : सन्धिस्य रक्षणार्थं     स्थिरतायै मांसपेशिनां संलग्नतायै च स्वस्य स्थायिपदस्य जानुनि सूक्ष्म-मोचनं     स्थापयन्तु।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य, पृष्ठस्य अधः मांसपेशिनां     च संतुलनं स्थापयितुं धड़स्य स्थिरीकरणाय च नियोजिताः भवन्ति ।
* **पादस्नायुः** : स्थितस्य पादस्य चतुर्भुजः, हम्स्ट्रिंग्,     वत्सः, ग्लूट्स् च मुद्रां निर्वाहयितुम् सुदृढाः भवन्ति ।
* **Hip Flexors** : उत्थापितस्य पादस्य नितम्बस्य     फ्लेक्सर्स् यथा यथा पादः बहिः प्रसारितः भवति तथा तथा तानितः भवति ।
* **स्कन्धाः बाहूश्च** : बाहूः बहिः प्रसारिताः भवन्ति     येन शरीरस्य सन्तुलनं भवति, येन स्कन्धाः पृष्ठस्य उपरिभागः च सुदृढः भवति ।

**== श्वसन तकनीक ==**

* **Inhale** : वामपादं उत्थापयितुं बाहून् विस्तारयितुं     च सज्जतां कुर्वन् मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन्तु।
* **निःश्वासः** : पादं उत्थापयन् शरीरं स्थिरं कुर्वन्     स्वस्य कोरं नियोजयन्तु। स्थितिं धारयन् श्वसनं स्थिरं गभीरं च स्थापयतु।
* **गभीरं श्वसनं प्रति ध्यानं ददातु** : गभीरं, चेतनं     श्वसनं मनः शान्तं कर्तुं, संतुलनं स्थापयितुं, शरीरे तनावं निवारयितुं च सहायकं     भविष्यति।

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **जानु वा नूपुरे वा चोटः** : यदि भवतः जानु वा     नूपुरे वा चोटः अस्ति तर्हि सावधानीपूर्वकं मुद्रायाः अभ्यासं कुर्वन्तु अथवा     तस्य प्रयासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शं कुर्वन्तु।
* **संतुलनस्य विषयाः** : यदि भवान् संतुलनेन सह संघर्षं     करोति तर्हि भवान् भित्तिसमीपे अभ्यासं कर्तुम् इच्छति अथवा अतिरिक्तस्थिरतायै     प्रोपस्य उपयोगं कर्तुम् इच्छति।
* **गर्भावस्था** : गर्भवती चिकित्सकाः गहनसंतुलनमुद्रां     परिहरन्तु अथवा सुरक्षितं संरेखणं निर्वाहयन् शरीरस्य समर्थनार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य     उपयोगं कुर्वन्तु।

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

तुलाधारसनं प्रायः योगक्रमेषु समाविष्टं भवति । इदं आधारभूतरूपेण स्थितस्य मुद्रायाः कार्यं करोति, तस्य उपयोगेन शरीरं अधिकचुनौतीपूर्णमुद्राणां कृते सज्जीकर्तुं शक्यते येषु स्थिरतायाः, ध्यानस्य च आवश्यकता भवति ।

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

तुलाधरासने सन्तुलनक्रिया धैर्यं मानसिकस्पष्टतां च पोषयति । अस्य कृते केन्द्रितं ध्यानं आवश्यकं भवति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं भावनात्मकं स्थिरतां च आनेतुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। यथा अनेकेषु स्थायिमुद्रेषु, एतत् निहितं तनावं मुक्तं कर्तुं शक्नोति तथा च समग्ररूपेण भावनात्मकं कल्याणं सुधारयितुं शक्नोति ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

**तुलाधरासनस्य** सन्तुलितस्वभावः मनसः शरीरस्य च समतायाः प्रतीकः अस्ति । योगदर्शने संतुलनं एकः प्रमुखः सिद्धान्तः अस्ति, यः जीवने स्वस्य अन्तः च सामञ्जस्यस्य प्रतिनिधित्वं करोति । संतुलनस्य अभ्यासेन अधिका आन्तरिकशान्तिः भवितुम् अर्हति, यत् योगपरम्परायां **सत्त्वस्य (शुद्धता)** अवधारणां प्रतिबिम्बयति ।

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

* **तुलाधारसनं नेत्रदृष्टिम् ऊर्ध्वं** : उन्नत-अभ्यासकानां     कृते भवान् स्वस्य विस्तारितहस्तं वा छतम् प्रति दृष्टिम् उत्थापयितुं शक्नोति,     यत् शारीरिकं मानसिकं च संतुलनं चुनौतीं ददाति।
* **45-डिग्री कोणं यावत् उत्थापितं पादं कृत्वा तुलाधारसनम्** : कोरस्य उपरि चुनौतीं वर्धयितुं समर्थकपदं अधिकं सुदृढं कर्तुं च स्वस्य     विस्तारितं पादं 45-डिग्री कोणं प्रति उत्थापयन्तु।

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

* **विन्यासयोग** : विन्यासप्रवाहे तुलाधारासनं अन्यैः     स्थितैः मुद्राभिः सह सम्बद्धं भवितुमर्हति, येन गतिशीलः निरन्तरः च क्रमः निर्मीयते     ।
* **हठयोग** : हठयोगे संरेखणं, स्थिरता, श्वसनं च     बलं दातुं तुलाधारासनस्य अभ्यासः अधिकं मन्दं भवति ।
* **अय्यङ्गर योग** : अय्यङ्गरयोगे अभ्यासकारिणः संरेखणं     सिद्धं कर्तुं ब्लॉक् अथवा बेल्ट इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्ति     तथा च मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

तुलाधरसनः धैर्यं, ध्यानं, संतुलनं च संवर्धयितुं साहाय्यं करोति, एते सर्वे गुणाः सन्ति ये दैनन्दिनजीवने लाभप्रदाः भवितुम् अर्हन्ति । शारीरिकबलं मानसिकं एकाग्रतां च वर्धयितुं नित्यं मुद्रायाः अभ्यासः कर्तुं शक्यते । मुद्रासुधारार्थं, तनावस्य न्यूनीकरणाय, आत्मविश्वासस्य वर्धनार्थं च विशेषतया सहायकं भवति ।

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

अध्ययनेन ज्ञातं यत् तुलाधारासन इत्यादीनां संतुलनमुद्राणां समन्वयः सुदृढं कर्तुं शक्यते, पतनं निवारयितुं शक्यते, आत्मसंवेदनं (अन्तरिक्षे शरीरस्य जागरूकता) च वर्धयितुं शक्यते तदतिरिक्तं, संतुलनव्यायामानां सम्बन्धः मस्तिष्कस्य कार्यस्य वर्धनेन सह सम्बद्धः अस्ति, विशेषतः वृद्धप्रौढेषु, तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयित्वा ।

**== सन्दर्भाः ==**

* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1966.
* सिवानन्द, स्वामी। *योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज* . सिवानन्द     योग वेदान्त केन्द्र , 2001.

टीकेवी देशिकाचर . *योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* . आन्तरिक परम्परा, 1995.