open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अरुन्धती

अरुन्धती सप्तर्षिषु अन्यतमस्य वसिष्ठस्य पत्नी। अरुन्धती इति नाम्ना नक्षत्रपुञ्जमपि उत्तरस्यां दिशि विद्यते। एतत् नक्षत्रपुञ्जं प्रातः कालीननक्षत्रम् इति प्रसिद्धम्। अरुन्धत्याः अक्षमाला, ऊर्जा इत्यपि नामान्तरं विद्यते। चारित्र्यस्य शुद्धेः पतिव्रतायाः च मूर्तिरूपेण अरुन्धती पूज्यते। 

## जीवनम्
कर्दमदेवहूत्योः नवसु पुत्रीषु अरुन्धती अष्टमी। भागवते शिवपुराणे च अरुन्धत्याः जीवनविषये उल्लेखः लभ्यते। शिवपुराणे अरुन्धती पूर्वजन्मनि ब्रह्ममानसपुत्री सन्ध्या आसीत् इत्युक्तम्। सन्ध्या स्वशुद्ध्यै शिवं प्रार्थितवती। शिवः तां मेधातिथ्यग्नौ पततु इत्यसूचयत्। तत्र पतित्वा पुनरपि मेधातिथेः पुत्रीरूपेण जन्म प्राप्य तदनन्तरं वसिष्ठं वृतवती इति कथा अपि विद्यते। नारदस्य सूचनानुसारम् अरुन्धतीवसिष्ठयोर्विवाहः सञ्जातः। कदाचित् पत्युः द्रोहं अकरोत् इति कारणतः सा सूक्ष्मरूपम् अधरत्। अरुन्धत्याः शक्तिः इति पुत्रः सञ्जातः। विश्वामित्रवसिष्ठयोः कलहकारणतः अरुन्धत्याः शतं पुत्राः मृताः इति कथा रामायणस्य बालकाण्डे उपलभ्यते। तथा च रामसीतालक्ष्मणैः सह अरुन्धत्याः मेलनमपि वर्णितम्। शिवपार्वत्योः विवाहे अरुन्धत्याः अपि पात्रम् आसीत् इति कुमारसम्भवे विद्यते। 

महापतिव्रतासु अन्यतमात्वेन अरुन्धत्याः उल्लेखः विद्यते। कदाचित् अग्नेः ऋषिपत्नीः उपभोक्तुम् इच्छा सञ्जाता तदानीं स्वाहादेवी एव ऋषिपत्नीनां रूपं धृत्वा अग्निं तोषितवती। परन्तु अरुन्धत्याः रूपं धर्तुं सा न अशकत्। कदाचित् द्वादशानां वर्षाणां भीकरः क्षामः आसीत्। सप्तर्षयः फलमूलादीनि न प्राप्तवन्तः। अरुन्धती शिवमुद्दिश्य तपः आचरितवती। तथा च अयसा निर्मितानि बदरीफलानि पक्ववती। एतेन तुष्टः शिवः क्षामं न्यवारयत्। अरुन्धत्याः शक्तिः चिरकेतुः इत्यादयः अष्टौ पुत्राः आसन् इति पुराणेषु उल्लेखः विद्यते। अरुन्धती ऋषिभ्यः धर्मरहस्यमपि बोधितवती। उत्तररामचरिते सीतया सह अरुन्धत्याः मेलनप्रसङ्गः अपि वर्णितः विद्यते।

## बान्धवाः
अरुन्धत्याः बन्धूनाम् एव दीर्घा आवलिः कर्तुं शक्या। अरुन्धत्याः पिता कर्दमः स्वायम्भुवमनुपुत्री देवहूती च माता। अरुन्धत्याः अष्टौ भगिन्यः। मरीचिपत्नी कला, अङ्गिरःपत्नीश्रद्धा, पुलस्त्यपत्नी हविर्भुक्, पुलहपत्नी गतिः, क्रतुपत्नी क्रिया, भृगुपत्नी ख्यातिः, अथर्वाङ्गीरसपत्नी शान्तिः, अत्रिपत्नी अनसूया च। कपिलमहर्षिः अरुन्धत्याः भ्राता। अरुन्धत्याः पुत्रः शक्तिः, पौत्रश्च वेदव्यासः।

## अरुन्धतीनक्षत्रम्
अरुन्धतीनाम्ना नक्षत्रपुञ्जमपि प्रसिद्धम् वर्तते। इदं च उत्तरस्यां दिशि दृश्यते। विवाहसमये अरुन्धतीनक्षत्रं वधूवरौ पश्यतः। एतेन अरुन्धतीवसिष्ठयोरिव पवित्रं दाम्पत्यं नवोढयोरपि भवतीति प्रतीतिः। सप्तपदीगमनानन्तरं जामाता मन्त्रं पाठयन् बधूं तां दर्शयति च ॥ इति विवाहप्रयोगे उल्लेखः विद्यते। वरः वध्वे नक्षत्रं दर्शयति। भारते क्वचित् चैत्रशुद्धद्वितीयायाम् अरुन्धतीनिमित्तकः उपवासः गृहिणीभिः क्रियते। एतेव वैधव्यं नापतति इति विश्वासः नारीणां विद्यते।
अरुन्धतीनक्षत्रं यदि न दृश्यते तर्हि मृत्युः सन्निहितः इति भारतीयाणां विश्वासः । दीपनिर्व्वाणगन्धञ्च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीं । 
न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुषः” ॥ 
“न पश्यति स नक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीं । 
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषं” ॥ सुश्रुतसंहिता 

### अरुन्धतीनदर्शनन्यायः
अरुन्धतीनक्षत्रदर्शनसमये आदौ तत्पार्श्वे विद्यमानं किञ्चन बृहत् नक्षत्रं दर्श्यते। तदनन्तरं तत्पार्श्वस्थं अरुन्धतीनक्षत्रं दर्श्यते। एवं यदि महतः साहाय्याद् लघुनः वस्तुनः द्योतनं अरुन्धतीनदर्शनन्यायः इत्युच्यते।

## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
आरुणिः

आरुणिः क्रि.पू ८ शतमानीयः । एतम् उद्दालकः इत्यपि कथयन्ति । एषः सनातनहिन्दूधर्मस्य पूज्य वैदिकऋषिः अस्ति । अनेके वैदिकसंस्कृतग्रन्थेषु  एतस्य विषये उल्लिखितमस्ति । अपि च तस्य तात्विक बोधनानि बृहदारण्यक, छान्दोग्य उपनिषदौ मुख्यविषयत्वेन निरूपितमस्ति । आरुणिः प्रसिद्धः वैदिकशिक्षकः अस्ति । वारुणिः २३ जिनपर्श्वनाथबुद्धस्य अपेक्षय कतिचन शतमानानि यावत् पूर्वं आसीत् अपि च भारतस्य उपखण्डस्य दूरप्रदेशात् विद्यार्थिणः शिष्यत्वेन आकृष्टवान्  । तेषु याज्ञवल्क्यः  हिन्दूसम्प्रदाये  अति पूजनीयः वर्तते  । आरुणिः तथा याज्ञवल्क्यः हिन्दूधर्मे उपनिष्त्सु प्रमुखगुरुत्वेन उल्लिखितमस्ति ।

टेल्ल् अवीव् विश्वविद्यालयस्य तत्वशास्त्रप्राध्यापकः बेन्- अमीस्कार्फ़्स्टैन्महोदयस्य मतानुसारं इतिहासे प्रथम दार्शनिकेषु आरुणिः अन्यतमः | एषः छान्दोग्य उपनिषदि वास्तवस्य था सत्यस्वरूप सम्बन्धि आध्यात्मिक प्रश्नान्  प्रुष्ट्वा नैरन्तर्येण परिवर्तनस्य अवगमनं करोति |पुनः शाश्वतं तथा परिवर्तनं कर्तुम् अशक्याःअंशाः सन्ति वा  इति अवलोकयति |एतस्य विषये पुत्रेण सह चर्चायां निरतः सः एट्यान् {आत्मा ,स्वयं}सार्वत्रिकस्वयमं परिकल्पनां प्रस्तौति |

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली

वर्गः:ऋषयः
सारसः

सारसः
- ख्यातपक्षी 
सरसि भवः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
विवेक

**विवेक** मेअन्स् दिस्चेर्निन्ग. .
## सम्बद्धाः लेखाः
*स्वामी विवेकानन्दः

## स्वामी विवेकानन्दः
वर्गः:संस्कृतभाषा
धुप

**धुप**, उपहार (धूपं).

File: Devotee with Incense - Panchananda Mandir - Narna - Howrah 2014-04-14 0294.JPG | हिन्दूधर्मः, भारतम्
File: Incense-LE.jpg |बौद्धधर्मः,थैलेण्ड्

## आधाराः
वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बौद्धधर्मः
व्यूह

**व्यूह**, व्यूहक (विष्णु) 
## आधाराः
 वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बौद्धधर्मः
सनकादयः

बालकरूपेण आविश्वं भ्रमणं कृतवन्तः ऋषयः सनत्कुमाराः इति पुराणेषु प्रसिद्धाः ।  सनकः सनातनः, सनन्दनः सनत्कुमारः इति तेषां नामानि। ब्रह्मणः प्रथममानसपुत्राः इमे इति ख्याताः। स्वपितुः आज्ञाम् उल्लङ्घ्य चत्वारः अपि आजीवनं ब्रह्मचर्यं पालितवन्तः। कामपि लालसां विना एव धर्ममार्गं बोधयितुम् एते विश्वपर्यटनम् अकुर्वन्। बाल्ये एव एते समग्रं वेदम् अधीतवन्तः आसन्।.

सनत्कुमाराः कृष्णस्य द्वादशसु भक्तसु अन्यतमाः इति भागवते उल्लेखः वर्तते। ते तु जीवन्मुक्तिम् प्राप्तवन्तः। सनत्कुमाराः विष्णोः एव अंशाः  इत्यपि उल्लेखः विद्यते.। कुत्रचित् शिवस्य अवताराः सनत्कुमाराः इत्यपि उक्तं दृश्यते।

## नामानि
चतुर्णां सनकादीनाम् बहुविधैः नामभिः प्रसिद्धिः वर्तते। कुमाराः, चतुःसनाः, चतुर्सनाः, सनकादयः इत्यादीनि नामानि ख्यातानि। सनकः, सनातनः, सनन्दनः, सनत्कुमारः इति प्रतिऋषि नाम। सनातनस्यैव सनत्सुजातः इति नामान्तरम्। रिभुनामा पञ्चमोऽपि कुमारः कदाचित् योज्यते। सननामकस्य षष्ठस्यापि कुमारस्य क्वचिदुल्लेखः दृश्यते।

महाभारते सप्तानां ऋषीणाम् उल्लेखः सनकादिनाम्ना वर्तते।  अनिरुद्धः सनः सनत्सुजातः, सनकः सनन्दनः सनत्कुमारः, कपिलः सनातनः इति तेषां नामानि। ज्ञानम् एतेभ्यः सप्तभ्यः ऋषिभ्यः प्राप्यते। एते सप्त सनकादयः निवृत्तीं परिणीतवन्तः इत्यपि कथा विद्यते। 

## जन्म, जीवनं च
सनत्कुमाराः ब्रह्ममानसपुत्राः। यदा ब्रह्मा विश्वसृष्टिम् आरभत तदा आदौ सनकादीन् ससर्ज। ते आरम्भे शैशवावस्थायामेव आसन्। सृष्टिकार्यम् अग्रे अनुवर्तयितुम् ब्रह्मा तान् आदिशत्। परन्तु सत्त्वगुणोपेताः ते पितुः आज्ञाम् उल्लङ्घ्य ब्रह्मचर्यम् समाचरन्। ।

सनकादयः बाल्यकाले एव वेदान् अभ्यस्य ज्ञानिनः योगिनः च अभवन्। ते तपः प्रभावात् बालत्वेन एव स्थिताः। पुराणेषु तेषां वयः सर्वदापि पञ्चवर्षीयम् आसीत् इति वर्णितम्। सनकादः विवस्त्राः ज्ञानप्रसारार्थं विश्वभ्रमणं चक्रुः। 

## बोधनानि
सनकादयः शुक्राचार्यं वृत्रासुरं च बोधितवन्तः इति कथा महाभारते शान्तिपर्वणि विद्यते। तथा च सत्त्व-रजः-तमोरूपेण गुणानां विभागः अपि सनकादिभिरेव कृतः। सनकादयः पृथुमहाराजं मोक्षमार्गं बोधितवन्तः इति भागवते उल्लिखितम्।  नारदीयपुराणे आदिमेषु चतुर्षु अध्यायेषु सनकादीनाम् उपदेशः वर्तते।

## वैकुण्ठगमनम्
कदाचित् सनकादयः वैकुण्ठं गताः। तत्र द्वारपालकाभ्यां जयविजयाभ्याम् अवरुद्धाः। सनकादयः तौ युवयोः जन्म मर्त्यलोके भवतु शप्तवन्तः। ततः विष्णुः तेषां शापविचारम् ज्ञातवान्। विष्णुविरोधिरूपेण जन्मत्रयम्, आहोस्वित् विष्णुभक्तरूपेण जन्मसप्तकं वा भूमौ वासः करणीयः । अत्र विकल्पः युवाभ्यामेव चेतव्यः इति विष्णुना उक्तम्। तौ विष्णुविरोधिरूपेण जन्मत्रयम् इत्येव विकल्पं चितवन्तौ। जयविजयौ हिरण्याक्ष-हिरण्यकश्यपुरूपेण, रावणकुम्भकर्णरूपेण, शिशुपालदन्तवक्त्ररूपेण च भूमौ जनिं लेभाते। विष्णुना एव हताः च।

## शैवसम्प्रदायः
शिवः चिन्मुद्रया उपविष्टान् सनकादीन् ब्रह्मतत्वम् बोधितवान् इति ऐतिह्यं वर्तते। लिङ्गपुराणानुसारं वामदेवः एव सनकादिरूपे आसीत् इत्यपि श्रूयते.।
 
## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
क्षमा

**क्षमा**, सहनऀ (हिन्दूधर्मः). 
## आधाराः
वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बौद्धधर्मः
विकार

**विकार**, अन्यथाकरण (हिन्दूधर्मः) 

## आधाराः
## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बौद्धधर्मः
चित् (बौद्धधर्म)

**चित्** अनुभावकता (बौद्धधर्मः) 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

## आधाराः
वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बौद्धधर्मः
दीर्घतमाः

दीर्घतमाः कश्चन प्रसिद्धः ऋषिः। एतस्य तत्त्वबोधकाः मन्त्राः प्रसिद्धाः। दीर्घतमाः ऋग्वेदस्य प्रथममण्डले १४० तः १६५ मन्त्राणां द्रष्टा। दीर्घतमाः मामतेयः  इत्यपि  प्रसिद्धः विद्यते।

## पृष्ठभूमिका
दीर्घतमाः अङ्गीरसः शिष्येषु अन्यतमः। अतः अयम् आङ्गिरसः ऋषिः। अङ्गीरसऋषयः प्राचीनऋषिषु अन्यतमाः। दीर्घतमाः भरद्वाजस्य सोदरः अपि वर्तते। भरद्वाजस्तु ऋग्वेदस्य षष्ठमण्डलस्य द्रष्टा। दीर्घतमाः गौतममुनिपरिवारस्य पूर्वजः इत्यपि परिगण्यते। गौतमपरिवारे एव कक्षिवान्, नोधाः, वामदेवः (ऋग्वेदस्य चतुर्थमण्डलस्य द्रष्टा) च समभवन्। दीर्घतमसा दृष्टाः १५० तः १००० मन्त्राः ऋग्वेदे सन्ति। क्वचित् उपनिषत्सु अपि दीर्घतमसा दृष्टाः मन्त्राः दृश्यन्ते।

दीर्घतमाः राज्ञः भरतस्य प्रधानः पुरोहितः आसीत् इति ऐतरेयब्राह्मणे उक्तम्। भरतस्तु भारतस्य प्राचीनराजसु अन्यतमः, यस्य कारणतः देशस्य नाम भारतम् इत्यभवत्।

## जन्म
दीर्घतमसः जन्मवृत्तान्तः महाभारते आदिपर्वणि शान्तिपर्वणि च वर्णितः। दीर्घतमाः उतच्यस्य  पुत्रः आसीत्। उतच्यः स्वपत्न्यां ममतायां गर्भं धत्तवान्। यदा शिशुः गर्भे आसीत् तदा एव देवमायया ममतायाः समीपे बृहस्पतिरागतः। तदानीं ममतायाः गर्भः इत्थम् अवदत् "अहं पूर्वम् अत्र आगतः अस्मि। अत्र पुनः कोऽपि प्रवेष्टुं न शक्नोति। अतः बृहस्पते! त्वं प्रतिनिवर्तस्व" इति।  गर्भस्य वचनं श्रुत्वा क्रुद्धः बृहस्पतिः तम् इत्थं अशपत्।
मैथुनोपगतो यस्मात्त्वयाहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ 
(मैथुनाय समागतं मां मैथुनकाले विनिवारितवान्। इदम् असमीचीनम्। अतः भवान् जन्मनः प्रभृति अन्धः एव भविष्यति।)

## जीवनम्
स दीर्घतमाः अन्धः सन्नपि सर्वान् वेदान् वेदाङ्गानि च अधीतवान्। उतच्यस्य अनुग्रहात् सर्वज्ञत्वं च समपादयत्।  प्रध्वेषिणी इति कन्यया सह दीर्घतमसः विवाहोऽपि सञ्जातः। प्रद्वेषिण्याम् गौतमादयः पुत्राः दीर्घतमसः समभवन्। परन्तु प्रद्वेषी सर्वादा अपि दीर्घतमसि क्रुध्यति स्म। कदाचित् सा पत्न्यादीनां पालनस्य उत्तरदायित्वम् दीर्घतमाः न निर्वहति इत्युक्त्वा तं गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती(अस्मिन् कर्मणि पुत्राणां साहाय्यम् आसीत्)। गङ्गाप्रवाहात् चन्द्रवंशस्य राजा बलिः दीर्घतमसम् उद्धृतवान्। बलेः पुत्राः नासन्। बलेः पत्न्यां सुदेष्णायां दीर्घतमसः अङ्गः, वङ्गः, कलिङ्गः, सुह्मः, पुण्ढ्रः अन्ध्रः इति पुत्राः अभवन्। सुदेष्णायाः दास्यां कक्षीवदादयः एकादश पुत्राः जाताः। ततः केशव इति नाम्नः जपं दीर्घतमाः आचरितवान्। तस्माद् हेतोः दृष्टिं समपादयत्।

## मन्त्राः
अनेकेषां प्रसिद्धानां मन्त्राणां दृष्टा दीर्घतमाः। एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति इत्यस्य प्रसिद्धः ऋग्वेदमन्त्रः दीर्घतमसा दृष्टः। वृत्ते ३६० डिग्रि भवन्ति इति अंशः अपि दीर्घतमसा दृष्टे मन्त्रे विद्यते इति विदुषाम् अभिप्रायः। ऋग्वेदस्य प्रथमे मण्डले दीर्घतमसा अयं मन्त्रः दृष्टः।
उपस्तुतिरौचथ्यमुरुष्येन्मा मामिमे पतत्रिणी वि दुग्धाम् ।
मा मामेधो दशतयश्चितो धाक्प्र यद्वां बद्धस्त्मनि खादति क्षाम् ॥
न मा गरन्नद्यो मातृतमा दासा यदीं सुसमुब्धमवाधुः ।
शिरो यदस्य त्रैतनो वितक्षत्स्वयं दास उरो अंसावपि ग्ध ॥
एतेन मन्त्रेण प्रभाविताः भारतीयाः शवस्य दाहनं विहाय खननम् आरब्धवन्तः इति पाश्चात्यविद्वांसः अभिप्रयन्ति। 

## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
जरत्कारुः

जरत्कारुः भारतस्य प्राचीनः ऋषिः। नागकन्यका जरत्कारुनाम्नी एव एतस्याः पत्नी। जरत्कार्वोः पुत्रः आस्तिकः। मानसा-आस्तिकयोः कथायाम् अपि जरत्कारोः उल्लेखः विद्यते।

जरत्कारुः प्रकृष्टेषु ऋषिषु अन्यतमः। सः अनेकानि तपांंसि आचरितवान्। सः ब्रह्मचारिरूपेण एव स्थातुम् ऐच्छत्। परन्तु पूर्वजान् मोक्षं प्रापयितुं मानसां परिणीतवान्। ते मोक्षम् अप्राप्नुवन्तः गर्ते लम्बमानाः आसन्। तेषां मोक्षप्रापणार्थम् एव जरत्कारुः विवाहार्थं सम्मतिं सूचितवान् ।

## पूर्वपीठिका
महाभारते आस्तिकमानसयोः कथानिरूपणावसरे जरत्कारुः कथा उपलभ्यते। देवीभागवते, ब्रह्मवैवर्तपुराणे च जरत्कारोः उल्लेखः दृश्यते। आदिपर्वस्थे आस्तिकपर्वणि आस्तिकस्य कथा द्विः निरूपिता। तस्याः पत्न्याः नागकन्यकायाः पूजा अपि कुत्रचित् जानपदेषु क्रियते। तेष्वपि जरत्कारोः कथा प्रचलिता वर्तते।
जरत्कारुः प्रजापतिरिव तेजोवान्, ब्रह्मचर्यं पालयितुं बहुविधं तपः समाचरत् इति क्वचित् वर्णनं विद्यते । 

## विवाहः
पूर्वजानां मेलनानन्तरं जरत्कारुः नागलोकम् अगमत्। तत्र वासुकेः सोदरीं जरत्कारुं परिणीतवान्। जनमेजयः सर्पयागे सर्वान् सर्पान् दहति इति सर्पमातुः कद्रोः शापः आसीत्। तस्माद् सर्पसन्ततिं रक्षितुं जरत्कारुमानसयोः पुत्रः आस्तिकः एव शक्नोति इति ब्रह्मा वासुकिं पूर्वम् उक्तवान्। अतः वासुकिः जरत्कारुणा सह मानसायाः विवाहं कृतवान्।.

## पत्नीत्यागः
यदि क्वचित् अनुचितम् आचर्यते तर्हि अहं त्वाम् त्यक्ष्यामि इति विवाहसमये एव जरत्कारुः उक्तवान् आसीत्। कदाचित् जरत्कारुः सायङ्कालसमये मानसायाः अङ्के सुप्तः। तदा सायङ्कालीननित्यकर्माचरणस्य समयः समुपागतः। धर्मकार्यार्थं मानसा जरत्कारुम् उत्थापितवती। एतेन क्रुद्धः जरत्कारुः पत्नीं त्यक्तवा तपश्चरणार्थम् अरण्यं गतः। इयं कथा महाभारते उपवर्णिता।

## पुनस्तपश्चर्या
पत्नीं त्यक्त्वा पुनरपि तपश्चर्यार्थं जरत्कारुः अरण्यं गतः। जरत्कारोः पुत्रः आस्तिकः जनमेजयस्य सर्पयागे उपस्थाय सर्पाणां रक्षणम् अकरोत्। जरत्कारोः पुत्रप्राप्त्यनन्तरं तत्पूर्वजाः मोक्षं प्राप्तवन्तः। बहुकालं तपः तप्त्वा जरत्कारुः अपि मोक्षम् अवाप।

## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
किरण मजूमदार शॉ

लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|299x299अणवः|किरण मजूमदार-शॉ

## परिचयम् 
किरन् मजुम्दार् महाभागा २३ तमे मार्च १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती। सा बयोकान् लिमिटेड् इति सम्स्थायाः अद्यक्शा व्यवस्थापक निर्देशिका च अस्ति। विग्नानस्य अपि च रासयण क्शेत्रस्य प्रगतौ तस्याः अत्युत्तम योगदानार्थम् २०१४ तमे वर्षे तस्य "ओथ्मर्" सुवर्ण पद्कम् प्राप्तवति।ऐर्लण्ड् देशस्य कार्क् प्रदेशस्य बयोकान् बयोकेमिकल् लिमिटेड इत्यत्र प्रशिक्शु व्यवस्थापिका आसीत्।

प्राशिक्शु व्यवस्थापिका रूपेण एर्ल्णड् देशस्य कार्क् प्रदेशीया बयोकान् बयोकेमेकल् इत्यत्र किञ्चिन् काला अनन्तरम् कार्यम् कृत्वा व्यवहारास्य विषये इतोपि औषदं विग्नान भारतम् प्रत्यागतवती। सा भारतीय चेम्बर् आफ् कामर्स् इत्यस्याः जीवितकाले प्राप्ति पुरस्कारम् अपि च कर्णाटक राज्योत्सव पुरस्कार मपि प्राप्तवती।सा १९७८ तमे वर्षे बयोकान् भारतदेशे आरम्बितवती।दशसहस्त्र मूलधनेन बयोकान् सहचार्यम् आरम्बितवती।पद्मश्री अपि पद्माविभूषणम् इति पदकाणि प्राप्तवती।

## वृत्तिपूर्वजीवनम् 
२००४ तमे वर्षे किरण् मजुम्दार् बयोकांइन् बयोकान् फौण्डेशन् समामेलित सामाजिक विभागम् आरम्बवती। विशेषेण कर्णाटक राज्यस्य ग्रामीण प्रदेशेषु यत्र आरोग्य सौलभ्यस्य न्युनम् अस्ति तत्र इदं फौण्डेशन् आरोग्यम्, शिक्शनम् अपि च मूलभूतसौकर्यम् विषयेषु अवधानम् प्रददाति। बयोकान् फौण्डेशन् इति भारतीय रूमाजस्य आर्थिक दौर्बल्य वद्ब्यम् ग्ननेब्यः अनुकूलम् कल्पयितुम् आरोग्य सम्बन्दम् शिक्शन सम्बदान् बहून् कार्यक्रमन् क्र्तवन्तः।

## कौटुम्बिकजीवनम् 
१९९८ तमे वर्षे किरण् मजुम्दार् महाभागायाः वित्ताधिकारी स्काट्स्मान् जान् शा इत्येषः ऐ.सि.ऐ।किरण् मजुम्दार् पति नाम स्काट्स्मान् जान् शा। विग्नानस्य अपि च रासयण क्शेत्रस्य प्रगतौ तस्याः अत्युत्तम योगदानार्थम् २०१४ तमे वर्षे तस्य "ओथ्मर्" सुवर्ण पद्कम् प्राप्तवति।ऐर्लण्ड् देशस्य कार्क् प्रदेशस्य बयोकान् बयोकेमिकल् लिमिटेड इत्यत्र प्रशिक्शु व्यवस्थापिका आसीत्।१९९८ तमे वर्षे विवाहम् कृतवन्तौ। अनन्तरम् सा किरण् मजुमदार् शा इति प्रसिध्दम्। मधुर कोट्स् इत्यत्र जान् शा इत्यतम् अध्यकशस्थानम् उपाध्यक्श सञ्जातः।बयोकान् फौण्डेशन् इति भारतीय रूमाजस्य आर्थिक दौर्बल्य वद्ब्यम् ग्ननेब्यः अनुकूलम् कल्पयितुम् आरोग्य सम्बन्दम् शिक्शन सम्बदान् बहून् कार्यक्रमन् क्र्तवन्तः।

## विश्वविद्यानिलयारम्भः 
मजुम्दार् शा इत्येषा "इण्डियन् स्कूल् आफ् बिसिनेस्  सम्स्थायाः शासकमण्डलस्य सदस्य सञ्जाता अपि च "इण्डियन् इन्स्टिटूट् आफ् टेक्नालजि हैदरबाद् इति सम्स्थायाः शासकमण्डल्स्या पूर्वतन सदस्य अस्ति।सा इन्फोसिस् मण्डलयाम् स्वतन्त्र निर्देशिक अस्ति। विशेषेण कर्णाटक राज्यस्य ग्रामीण प्रदेशेषु यत्र आरोग्य सौलभ्यस्य न्युनम् अस्ति तत्र इदं फौण्डेशन् आरोग्यम्, शिक्शनम् अपि च मूलभूतसौकर्यम् विषयेषु अवधानम् प्रददाति।

## प्रशस्तिपुरस्काराः 
२००४ तमे वर्षे तस्यै वार्षिक औधमहिला इत्यर्थम् एकनोमिक्स् टैम्स् पुरस्कार प्रदत​। अपि च वर्षस्यै व्यवहारिका भारतीय महिला इति नामाकारणमपि कृतवन्तः। सा भारतीय चेम्बर् आफ् कामर्स् इत्यस्याः जीवितकाले प्राप्ति पुरस्कारम् अपि च कर्णाटक राज्योत्सव पुरस्कार मपि प्राप्तवती

## निर्देश: 
https://en.wikipedia.org/wiki/Kiran_Mazumdar-Shaw

https://www.britannica.com/biography/Kiran-Mazumdar-Shaw

वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
प्रह्लादः

प्रह्लादः काश्यपकुले जातः कश्चन दैत्यः। प्रह्राद इत्यप्येतस्य नाम श्रूयते।। प्रह्लादो महान् विष्णुभक्तः। प्रह्लादस्य विष्णुभक्तिकारणतः साक्षाद् भगवान् विष्णुर् नरसिंहरूपेणागत्य प्रह्लादस्य पितुर् हिरण्यकश्यपोर् हननं कृत्वा प्रह्लादं रक्षितवान् ।

## जन्म
प्रह्लादस्य पिता हिरण्यकशिपुः। माता च जम्भस्य तनया कयाधुः। एतयोर् ह्रादः संह्रादोऽनुह्रादः प्रह्लाद इति चत्वारः पुत्राः समजायन्त। कयाधुर् बहुकालं यावद् अपत्यरहिताऽऽसीत्। अतो नारदमुखाच्छ्रीमन्नारायणमन्त्रस्योपदेशं प्राप्य सन्ततिं प्राप्तवतीति कथा श्रूयते। अतः प्रह्लादो जन्मन एव हरिभक्तोऽभवत्।

## हरिभक्तिः
प्रह्लादो महान् हरिभक्तः सञ्जातः। गुरुकुलेऽध्ययनावसरे राक्षसानां गुरुः शुक्राचार्यो हरिनामस्मरणं त्यक्त्वा हरनामस्मरणं करोत्विति मुहुर्मुहुः सूचयति स्म। परन्तु प्रह्लादस्तु निरन्तरम् हरिनामैव जपति स्म। गुरुकुलाद् गृहमागतः प्रह्लादो हरिस्मरणम् अनुवर्तितवान्। एतेन तस्य पिता राक्षसराजो हिरण्यकशिपुः क्रुद्धः। स्वपुत्रस्य मनःपरिवर्तनार्थं बहुविधप्रयासांश्चाकरोत्। किन्तु प्रह्लादो हरिमेव स्तौति स्म। अतीव क्रुद्धो हिरण्यकश्यपुः प्रह्लादं मारयितुम् उद्युक्तः। विषसर्पयुक्ते स्थानेऽपातयत्। पर्वताद् अधोऽक्षिपत्। गजपादैः प्रहारम् अकारयत्। परन्तु हरेः कृपया प्रह्लादस्य रक्षणम् अभवत्। अन्ततो गत्वा प्रह्लादं विषं पाययितुं स्वपत्नीं कयाधुम् अवोचत्। कयाध्वा रुदत्या दत्तं विषं पीतं चेदपि प्रह्लादो जीवितः।

## हिरण्यकशिपुवधः
देवता हिरण्यकशिपुना त्रस्ता महाविष्णुं प्रार्थयन्त। स देवेभ्योऽभयं दत्त्वा नरसिंहरूपेण हिरण्यकशिपोरास्थानं प्रविश्य तम् अमारयदिति कथा मत्स्यपुराणे वर्णिता।। प्रह्लादस्य विष्णुजपेन रुष्टः हिरण्यकशिपुः विष्णुः कुत्र अस्ति इति प्रह्लादं पृच्छति। प्रह्लादः विष्णुः सर्वव्यापी इतिप्रतिवदति। तदानीं मम आस्थानस्य स्तम्भे विद्यते वा इति पृष्टे हिरण्यकश्यपौ निश्चयेन वर्तते इति प्रह्लादः प्रतिवदति। तदानीं कोपेन हिरण्यकश्यपुः स्तम्भं छिनत्ति। तदानीं स्तम्भादागतः नरसिंहः हिरण्यकशिपुं हत्वा प्रह्लादं रक्षति इति लोककथा प्रसिद्धा वर्तते। विरोचनः देवैः सह युद्ध्यमानः मृतः। अतः विरोचनस्य पुत्रं बलिम् अपि प्रह्लादः एव अपालयत्। बलिः वामनेन सुतलं प्रतिप्रेषितः। बलेः पुत्रः बाणासुरः अपि कृष्णेन सह अयुध्यत। 

## संवादः
प्रह्लादेन कृताः अनेके संवादाः पुराणेषु प्रसिद्धाः यथा- प्रह्लादबलिसंवादः, प्रह्लादहंससंवादः, प्रह्लाद-इन्द्रसंवादः, प्रह्लाद-अजगरसंवादः, प्रह्लाद-मार्कण्डेयसंवादः, इत्यादयः पुराणेषु प्रसिद्धाः।

## उल्लेखाः
इंदु जैन

लघुचित्रम्|इन्दु जैन्

         

## परिचय :- 
हिन्दु, जैन साहु जैन कुटुम्ब सचते च प्रचलित अध्यक्षा अस्थि (भारतीय महिष्ठ प्रसारमाध्यमानि समूह बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी भारतस्य च संस्था लिमिटेड , ओफ़् भारतस्य च पर विशाल वार्तापत्र: ।

## वैयक्तिक जीवन 
सा जन्म दिनम् ८ सितम्बर १९३६ उत्तर प्रदेशस्य् फैजाबाद नगरे अभवत्। तस्याः  पति अशोक कुमारं जैन।  सा अविधवा द्वि पुत्रे अस्थि । तस्याः पुत्रोः नाम समीरः जैन च विनीतः जैन अस्ति। बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी भारतस्य एक  प्रमुख  माध्यम/ मीडिया ग्रुपों अस्ति । (कुटुम्ब) भाग्य मूल्य US डोल्लर २।८ महापद्म सा अन्वयागत सहु जैन कुटुम्ब (औद्योगिक कुटुम्ब)  प्रति ।

## व्यक्तित्व 
लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|इंदु जैन पद्मश्री पुरस्कार प्राप्तवती
सा आध्यात्मिकी व्यक्ति सार्धम् दयालुत्व अस्थि । सा क्रियाशीलयस्य स्तम्भित स्त्रियाः अधिकारित्व च उपवृंहित/प्रोत्साहित वार्त्तापति सम्पन्न । सा गुण, सहनशीलता, शुद्धता, करुणा, निश्वसिति पर, भद्रता च विश्रम्भता भुनक्ति । इंदु जैन समाहित अध्यात्मवादी, मानवतावादी, उद्यमी, संस्कृति  परन्तु  सा प्रमुख च् प्रख्यात भूमिका अध्यक्ष अस्ति।  सः सहित परोपकारार्थ-नीवि च् धार्मिक कॉलम लिखति उतत्मना परस्मैपद स्त्री अधिकार अस्ति। 

## परिश्रमशीलता 
इंदु जैन भारतस्य प्रमुख माध्यम संस्थाया बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी प्रधान अस्ति। सा भारतस्य स्त्री धनिका द्वे स्थाने अस्ति। तस्याः समीपे ११४०० कोटी अस्ति। सा भारतस्य्   धनिका २९ स्थाने अस्ति।   बेनेट कोलमैन ऐंड कंपनी  स्थापित वर्ष १८३८ अस्ति।इंदु जैन फिक्की (एफएलओ) लेडीज विंगस्य् संस्थापक अध्यक्ष अस्ति। ततः परम्  हिन्दी काव्य च् लेखिका वर्तित। बहुत्र विख्यात रचनाओं  छमे बडडोर, स्पारिश च् कथा प्रतिरूप समीक्षकों द्वारा प्रशंसित फिल्मों विरचितः। पूर्वम् सः दूरदर्शन इंटरव्यू च् टॉक शो भागिनः अस्ति।मीडिया पावरहाउस बेनेट, कोलमैन एंड कंपनीस्य् सफलता प्रतीचीन इंदु जैन अस्ति। समीर जैन (जन्म ११ मार्च १९५४) एक भारतीय प्रकाशक च् भारतस्य् महन् मीडिया समूह बेनेट, कोलमैन एंड कंपनी  लिमिटेडस्य् वर्तमान उपाध्यक्ष अस्ति। जैन साहू, जैन परिवारस्य्  कोलमैन एंड कंपनी लिमिटेड, टाइम्स ऑफ इंडिया कंपनी च् अन्य महन् वार्तामपत्र स्वकीय । विनीत कुमार जैन बेनेट, कोलमैन एंड कंपनीस्य् लिमिटेड प्रबंध निदेशक च् [२]  आमतौर पर टाइम्स ग्रुप, भारतस्य्  प्रमुख मीडिया समूहस्य् रूपः परिज्ञेय । तस्य् दृढ़ निश्चय च् समर्पण टाइम्स ग्रुप (बेनेट कोलमैन एंड कंपनी प्राइवेट लिमिटेड) भारतस्य्  प्रमुख मीडिया उद्योगों एकस्य् साबित अस्ति।

## पुरस्कार- 
सा UN  एव भाषण क्र्थ्व (२०००, येव सहस्राब्द्याम् ,जीवलोक शान्ति युक्ति वेधस् च मानसिक प्रमुख: ।  सा महात्मा महौसिअ प्रशस्ति लब्ध:। सा  BCCL  राष्ट्रपति साधित (श्रेष्ठता - सर्जनात्मक साहित्यिक लिपि सा भारथिया : येव ते भाषाया: काचित् ) सा यावदायुस् कृत्या प्रशस्ति लब्ध: ( भारत : कोन्ग्रेस्स ओफ़्  स्त्रियाः )सः ज्ञानपीठपुरस्कार  निष्पादित अत भारतीय ज्ञानपीठ फाउंडेशन  यत् प्रतिपादित हि तान् एव कतर ददाति तेषाम् श्रेष्ठ क्रिया साहित्य । २००० वर्ष , सा  यूनाइटेड नेशनमिलिनियम वर्ल्ड पीस समिट तत्र भाषण अयच्छत्। स​: महात्मा-महावीर पुरस्कारों  सम्मानित अस्ति।

## उल्लेख
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Indu_Jain

https://business.mapsofindia.com/business-leaders/indu-jain.html

वर्गः:१९३६ जननम्
वर्गः:२०२१ मरणम्
वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः
गर्गः

गर्गः प्राचीनभारतस्य प्रसिद्धः वैदिकऋषिः। अयं आयुर्वेदस्यापि प्रमुखः ऋषिः वर्तते। गर्गसंहिता इति ज्यौतिषग्रन्थं च अरचयत्। ज्यौतिषस्य अष्टादशसु प्रमुखग्रन्थकर्तृषु अयम् अन्यतमः इति उल्लेखः वर्तते।

## जन्म जीवनं च
गर्गः ऋग्वेदस्य प्रमुखऋषिषु अन्यतमस्य भरद्वाजस्य पुत्रः। गर्गस्य माता सुशीला। इयं सुशीला क्षत्रिया स्त्री आसीत्। अतः गर्गः बाल्यादेव ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च गुणान् आवहति स्म। विष्णुपुराणानुसारं भरद्वाजः कदाचित् घृताची नाम्न्याम् अप्सरसि अनुरक्तः सन् द्रोणः इति पुत्रम् अवाप। अतः द्रोणः गर्गस्य सोदरः। इल्विदा(देववर्णिनी) एवं कात्यायनी इति गर्गस्य सोदर्यौ।  इल्विदा विश्रवसं कात्यायनी याज्ञवल्क्यं च परिणीतवती। 

महाभारते द्रोणाचार्यस्य उल्लेखः बहुधा वर्तते। भरद्वाजः द्रोणाचार्यं शस्त्रविद्याम् अपाठयत्। शस्त्रविद्यायां निपुणतासम्पादनायै तं परशुरामस्य गुरुकुलम् अप्रेषयत् च। एतेन द्रोणः शस्त्रविद्यायां निपुणः सञ्जातः। कौरवाणां पाण्डवानां च अस्त्रविद्यागुरुः च अभवत्। परन्तु गर्गः शस्त्रविद्यां जानन्नपि ब्राह्मणसक्य कर्मसु अवधानम् अददात्। वेदान् पठित्वा साधनामार्गे प्रवृत्तः। गर्गस्य पत्न्याः नामोल्लेखः स्पष्टतया क्वापि न दृश्यते। परन्तु गार्ग्यः गर्गस्य पुत्रः वर्तते। अयमेव गार्ग्यः अथर्ववेदस्य अनेकेषां सूक्तानां द्रष्टा। गार्ग्यस्य पुत्रः एव कालयवनः।

## योगदानानि
ज्यौतिषं वेदस्य षट्सु अङ्गेषु अन्यतम्। एतस्य ज्यौतिःशास्त्रस्य आद्येषु प्रवर्तकेषु गर्गोऽपि अन्यतमः। प्राचीनज्यौतिःशास्त्रस्य नैके ग्रन्थाः प्रसिद्धाः विद्यन्ते। तत्र नारदसंहिता, गर्गसंहिता, भृगुसंहिता, अरुणसंहिता, रामणसंहिता, वराहिसंहिता इत्यादयः ग्रन्थाः प्रसिद्धाः। एतेषु गर्गसंहिता भिन्नराशिः इत्यस्याः गणितप्रक्रियायाः प्रतिपादिका वर्तते। अत्र षड् भिन्नराशयः प्रस्तुताः। गर्गपुराणम् अपि ज्यौतिषसम्बद्धः एव ग्रन्थः विद्यते। तत्र ज्यौतिषप्रक्रियानां विस्तृतं विवरणं दृश्यते। 

वास्तुशास्त्रे अपि गर्गस्य योगदानं विद्यते। सः सप्तविंशतिसङ्ख्यकानि नक्षत्राणि सन्तीति प्रथमं प्रत्यपादयत्। कृ्त्तिकानक्षत्रस्य प्रथमोल्लेखः गर्गेण कृतः। परन्तु कृत्तिका नक्षत्रमेव नक्षत्राणाम् आवल्यां सर्वप्रथमं इति तेन प्रतिपादितम्। अन्ये ज्यौतिषिकाः तु नक्षत्राणां गणनाम् अश्विनीनक्षत्रतः आरभन्ते।

## गर्गः कृष्णश्च
गर्गसंहितायां केवलस्य ज्यौतिःशास्त्रस्य विषयः एव न प्रतिपादितः। अपि च कृष्णभक्तिरपि उत्कृष्टरूपेण प्रकाशिता वर्तते। कृष्णस्य विषये विस्तृतं विवरणं ग्रन्थे विद्यते। भगवतः विष्णोः अष्टमः अवतारः कृष्णः इति अत्र प्रतिपादितम्। कृष्णस्य अग्रजरूपेण बलरामस्य अपि उल्लेखः ग्रन्थे कृतः वर्तते।

वसुदेवः यदा कंसस्य कारागारे बद्धः आसीत् तदानीं गर्गम् अस्मरत्। गोकुलं गत्वा नन्दस्य गृहे वर्धमानः कृष्णः सकृत् द्रष्टव्यः इति प्रार्थयत। गर्गः नन्दगोकुलं गत्वा कृष्णस्य दर्शनम् अकरोत्। नन्दः गर्गं स्वागतीकृत्य नूतनयोः बालकयोः नाम करणीयम् इति तम् अयाचत। गर्गः यशोदापुत्रं कृष्ण इति, रोहिणीपुत्रं बलराम इति च नाम्ना समाह्वयत्। गर्गः उभयोः पुत्रयोः महदौन्नत्यं भविष्यति इति भविष्यमपि अकथयत्। तथा च कृष्णस्य वधार्थं बहुविधाः प्रयासाः प्रवर्तिष्यन्ते। तस्मात् कृष्णः रक्षणीयः इति सूचनामपि पितृभ्याम् अददात् ।

## इतरत्र उल्लेखाः
उत्तराखण्डराज्ये पडुखोलीवनप्रदेशेषु वहन्ती गागानदी गर्गमहर्षेः कारणतः इदं नाम प्राप्तवती। रामगङ्गायां सङ्गमात् प्राक् अस्याः नद्याः चतुर्दशधाराः ५० किलोमीटर् परिमिते प्रदेशे वहन्ति। उत्तराखण्डराज्यस्य दुनागिरी इति प्रदेशे गर्गमहर्षेः आश्रमः आसीत्।

## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
अवत्सरः

वत्सरः नाम ऋषिः ऋग्वेदेन सम्बद्धः । तस्य उल्लेखः प्रथमतः पञ्चमे मण्डले वर्तते, पञ्चमं मण्डलं द्वतीयमण्डलादपि पूर्वं दृष्टम्।

## पूर्वपीठिका 
अवत्सरः ऋग्वेदस्य पञ्चमे मण्डले ४४ सूक्ते विद्यमानां विश्वदेवाः नाम ऋग्वेद-देवतानां स्तुतीनां रचयिता इति ख्यातः।तस्य प्रसिद्धा कृतिः १०.५३-१०.६० अष्टसूक्तानि । प्रतिसूक्ते चत्वारः मन्त्राः विद्यन्ते। सः सामवेदसूक्तानां सा.वे.७५७, सा.वे.१७१७ अपि द्रष्टा।

तथा अवत्सरः देवानां होता । ॐ अग्निये स्वाहा इति होत्र्या अग्निः संतुष्टः ततः वत्सरः विमुक्तः अभवत्। सत्यसधाप्रकारेण (२१.३.१३) काश्यपगोत्राणां प्रवरः त्रयणां ऋषिपितॄणां सम्बद्धः - कश्यपः अवत्सरः नैध्रुवः च।अष्ट प्रमुखाः ऋषयः काश्यपगोत्रे वर्तन्ते: कश्यपः अवत्सरः निधुर्वः रेभः देवलः असितः भूतंसः विव्रः इति । रेभस्य द्वौ अनामधेयौ पुत्रौ च केषाञ्चन ऋग्वेदसंहितानां रचयितारौ।

## अवत्सरः वैदिक ऋषिः 
अवत्सरः कश्यपस्य पुत्रः । कश्यपऋषिः वामदेवात् भिन्नः,  किन्तु अत्रेः पूर्वः । अवतः पदस्य अर्थः मानवनिर्मितह्रदः अथवा जलकूपः । अवत्सरप्रस्रवणः यस्य पिता कश्यपः ऋषिः ऋग्वेदे उल्लेखितः। तस्य नाम पञ्चमे मण्डले ४४ सूक्ते प्रथमतः विद्यते ।

अवत्सरस्य ख्यातिर्भवति नवमस्य मण्डलस्य ५३-६० सूक्तानां विषये। तेषु प्रतिसूक्तं मन्त्रचतुष्टयं गायत्रीछन्दसि निबद्धमस्ति। ऋग्वेदे अवत्सरः ईश्वरम् अद्रिवः इति सम्बोधयति। अद्रिवः बहूनि आयुधानि धृत्वा सूक्ष्माभिः महाशक्तिभिः सर्वान् दुष्टबलान् हन्ति (ऋ.वे.९.६३.१)। अनन्तरं अवत्सरः ईश्वरं शुक्रमिति सम्बोधयति। शुक्रम् अन्वर्थः पावकः अथवा निर्मलः ज्वलितः सूर्येण सदृशः इति ।

अवत्सरस्य उल्लेखः यजुर्वेदे अपि लभ्यते(य.वे.III.i, III.xviii) यत्र सः अग्निम् आह्वयति  तथैव ऐतरेय ब्राह्मणे कौशितकि ब्राह्मणे च। ऐतरेयब्राह्मणे (ऐ.ब्रा २.२४)  कौशितकिब्राह्मणे च (कौ.ब्रा.८.६) विद्यमानाः मन्त्राः पञ्चमहायज्ञानां विषये बोधयन्ति। अवत्सरः अग्नेः लोकं प्राप्तवान् तथा परमं लोकमपि ।

ऋग्वेदसूक्ते (९.५३) अवत्सरः अस्मभ्यं ज्ञापयति कथं ज्ञानिनः सनातनतत्त्वानि दर्शनानि वेदेषु प्राप्नुवन्ति। ऋग्वेदमन्त्रे (९.६०.३) स कथयति-

**अति वारन्यवमानो असिष्यद्त्कल्शां अभि धावति |**
**इन्द्रस्य हार्द्याविशन् ||**

स देवः ज्ञानस्वरूपः चिद्रूपः शुद्धज्ञानिनां हृदि विष्ठितः तथा सर्वाणां बुद्धजीविनां मनसि हृदि च वर्तते ये ईश्वरं पूर्णं जानन्ति किन्तु तद्ज्ञानेन तेषु अस्मिता नास्ति ।

## कश्यपाः 
कश्यपमरीचिना अन्यतमः कश्यपः अपि प्रायेण आसीत् यस्य अपत्यानि अवत्सरः नारदः अरुन्धती च। सा अरुन्धती वशिष्ठस्य पत्नी एव । एष अन्यतमः कश्यपः एव सप्तर्षिषु अन्यतमः इति गण्यते ।

मत्स्यपुराणे उल्लेखिताः ऋषयः एते - कश्यपस्य द्वौ पुत्रौ अवत्सरः असितः च। अवत्सरस्य पुत्रौ निधुर्वः रेभश्च । किन्तु एषा शृङ्खला शङ्कनीया । अन्यतर वंशवृत्तान्तः त्रीन् काश्यपवंशान् सूचयति - शाण्डिल्याः नैध्रुवः रैभ्याश्च । एतेषां सर्वेषु गोत्रप्रवरेषु ऋषिः देवलः प्रस्तावितः यः अष्टवसोः पुत्रः। अतः एष द्वितीयः कश्यपः (नैध्रुवः शाण्डिल्य इत्यादि गोत्राः) अष्टवसोः अपत्यं एव मरीचिकश्यपः न।

श्रीमद्भागवतमहापुराणे चतुर्थस्कन्दे अष्टमोऽध्याये मैत्रेयमहर्षिणा कथितं ध्रुवः उत्तानपादसुरुच्योः पुत्रः स्वयम्भुवमनोः पोत्रश्च ।तस्य ब्राह्मी नाम अग्रराज्ञ्याः द्वौ पुत्रौ आस्ताम् वत्सरश्च कल्मवत्सरः अथवा कल्पः च नामनि ।।

## गोत्रम् 
अवत्सरः कश्यपगोत्रस्य प्रवरः तथा द्वयोः शाण्डिल्यगोत्रयोः प्रवरश्च ।

## उल्लेखाः 
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
परंब्रह्मन्

** परंब्रह्मन्** परं  :ब्रह्मन्. 
## उद्धरणम्
*उपनिषद्
*वेदः

वर्गः:हिन्दुधर्मः
वृत्ति

** वृत्ति**, अभिसम्प्लव, कलङ्कुर, धारावर्त (हिन्दुधर्मः, योगः)
## उद्धरणम्
वर्गः:योगः
वर्गः:हिन्दुधर्मः
पङ्क्ति

]]
'**पङ्क्ति**, रेखा (सिखमतम्)

## उद्धरणम्
वर्गः:सिखमतम्
विपर्ययो

**विपर्ययो** मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्.

## उद्धरणम्
## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:योगदर्शनम्
ध्रुवः

हरिभक्तत्वेन पुराणेषु निरूपितम् किञ्चन पात्रम्। एषः ध्रुवः एव नक्षत्ररूपेण अपि प्रसिद्धः वर्तते।

## बाल्यम्
ध्रुवः उत्तानपादस्य पुत्रः। स्वायम्भुवमनुः अस्य प्रपितामहः। अस्य माता सुनीतिः। सुनीतिः उत्तानपादस्य ज्येष्ठा पत्नी आसीत्। उत्तानपादस्य सुरुचिः पत्न्यन्तरमपि आसीत्। तस्याः पुत्रम् उत्तानपादः अङ्के उपावेश्य लालयति स्म। तदानीं ध्रुवः अपि पितुः अङ्कमारोढुं प्रायतत। तदानीं सुरुचिः यदि पितुः अङ्के उपवेष्टुं बहु इच्छति। सिंहासनेच्छा भवतः वर्तते इति इदं सूचयति। यदि सिंहासनम् अपेक्ष्यते तर्हि मम उदरे जन्म प्राप्नोतु। तदर्थं वनं गत्वा तपः आचरतु इति अवदत्। एतेन वचनेन खिन्नः ध्रुवः मातुः आज्ञां सम्प्राप्य वनम् अगमत्। वने घोरं तपः आचरतः तस्य मेलनं सप्तर्षिभिः सह अभवत्। सप्तर्षयः लघुबालकं ध्रुवं तपसः निर्वर्तयितुं प्रयत्नम् अकुर्वन्। अन्ततो गत्वा असफलाः सन्तः ते विशिष्टं मन्त्रोपदेशम् अकुर्वन्। ओम् नमो भगवते वासुदेवाय इति मन्त्रः अपि प्रथमवारम् अत्रैव उल्लिखितः इति विदुषामभिप्रायः। तस्य मन्त्रोपदेशस्य बलेन सः विष्णुविषये तपः आचर्य तस्माद् वरमपि प्राप[ ।

## ध्रुवगीतम्
यदा विष्णुः ध्रुवस्य पुरतः प्रत्यक्षः अभवत् तदा ध्रुवस्य कपोलम् अस्पृशत्। अनुक्षणं ध्रुवस्य मुखात् विष्णुस्तुतिपरकाः श्लोकाः निःसृताः। एते एव श्लोकाः ध्रुवगीतम् इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। विष्णुपुराणानुसारं यदा देवः प्रत्यक्षः जातः तदानीं ध्रुवः किं प्रष्टव्यमिति विमूढः अभवत्। अन्ये चेत् संसारभोगं मोक्षं वा प्रार्थयिष्यन्त। परन्तु ध्रुवस्तु भगवत्स्तुतिक्रमः कथमित् प्रार्थयत। एतेन तुष्टः विष्णुः ध्रुवाय वरदानम् अकरोत्। सप्तर्षयश्च नक्षत्रमण्डलेषु ध्रुवमण्डलम् अरचयन्।

## जीवनम्
ध्रुवः पुनरपि राज्यमागतः। सुरुचेः पुत्रः उत्तमः यदा मृगयार्थं हिमवत्पर्वतं गतः तदानीं यक्षैः सह कलहः सञ्जातः। तत्र युद्धे उत्तमस्य मरणम् अभवत्। ध्रुवः उत्तमस्य मरणात् रुष्टः सन् यक्षैः योद्धुम् हिमवत्पर्वतम् गतः। तत्र यक्षाणां पराजयः अभवत्। साक्षात् कुबेरः एव ध्रुवं विरुध्य योद्धुं समागतः। ध्रुवकुबेरयोर्मध्ये घोरं युद्धं सञ्जातम्। अन्ततो गत्वा स्वायम्भुवमनुः समागम्य युद्धम् स्थगयितुं सूचनाम् अदात्। स्वायम्भुवमनोः सूचनानुसारम् युद्धं समाप्तम्। कुबेरः ध्रुवस्य मित्रम् अभवत्। ध्रुवः राज्यं प्रत्यागतः सिंहासने अभिषिक्तः। तदानीं तस्य आयुः षड्वर्षीयम् आसीत्। अनेकान् यज्ञान् अनुतिष्ठन् ३६००० वर्षाणि यावत् ध्रुवः राज्यपालनम् अकरोत् ।

## नक्षत्रम्
विष्णोः अनुग्रहेण ध्रुवः नक्षत्ररूपेण स्थिरः अभवत्।   उत्तरध्रुवे इदं नक्षत्रम् विद्यते इति कारणतः उत्तरस्यां दिशि दृश्यते। भागवते मत्स्यपुराणे च अस्य वर्णनं विद्यते ।

## परिवारः
ध्रुवः शिंशुमारस्य पुत्रीं भ्रमिं परिणीतवान्। तस्यां कल्पः वत्सरः इति पुत्रौ जातौ। इलायाम् उत्कलः धन्यायां शिष्टः शम्भौ भव्यः च उत्पन्नः।  आहत्य ध्रुवस्य दश पुत्राः आसन्।
## उल्लेखाः
वर्गः:हिन्दुधर्मस्य जनाः
श्रीदेवी

**श्रीदेवी** (१३ अगस्त १९६३ - २४ फरवरी २०१८)

## सन्दर्भः 
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९६३ जननम्
वर्गः:२०१८ मरणम्
वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारः
सूरा अल-फतिहा

**सूरा अल-फतिहा** (, '**, "The Opening" or "The Opener") कुरआन शास्त्रस्य प्रथमोऽध्यायः अस्ति।

## अनुवाद 
**१. अनन्तकरुणामयस्य अपारदयाप्रदस्य अल्लाहस्य नामनि

२. प्रशंसं सर्वे लोकानां प्रतिपालकम् अल्लाहाय।

३. अनन्तकरुणामयम् अपारदयाप्रदम्।

४. न्यायस्य क्षणस्य सम्राजम्।

५. त्वाम् एव यजामः अपि च वयम् एव तवाश्रयं गृह्नीमः।

६. यच्छ अस्मान् ऋजुः मार्गम्।

७. तेषां मार्गे ये तव अनुग्रहम् अलभन्, न तेषां मार्गे ये अभवन् तव क्रोधस्य वलिः न च एव मार्गभ्रष्टः,

अमीन।'''
## पश्यन्तु च 
* वयम् एव अल्लाहाय तस्मै च प्रत्यागमनाः अस्माकम्
* सूरा अल-इखलास
* सूरा अल-नास
* सूरा अल-अस्र
* अयातुल कुरसी

## सन्धर्भानि 
वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः
सूरा अल-इखलास

**सूरा अल-इखलास سورة الإخلاص** कुरआन शास्त्रस्य द्वादशोऽधिकशततमोऽध्यायः अस्ति।

### भावार्थः पाठोच्चारणं च
**بسم** **الله** **الرحمن الرحيم**

विसमिल्लाहिर राहमानिर राहीम

परमकृपामयस्य अपारदयाप्रदस्य अल्लाहस्य नाम्नि

1. **قل** **هو** **الله** **احد**

*क़ुल हुआ अल्लाहु अहाद्*. 

वद, तद् अल्लाहम् एकम्।

2. **الله** **الصمد**

*अल्लाहुस समाद*. 

२. अल्लाहम् अक्षयम् अस्ति।

3. **لم** **يلد** **ولم** **يو** **لد**

*लाम यालिद ओया लाम युलाद*.

३. न एव तद् आजायते न च एव जनितः। 

4. **ولم** **يكن** **له** **كفواً** **احد**

*ओया लाम या कुन लाहु कुफुआन अहाद*. 

४. न च एव तस्य किमपि समकक्षम् अस्ति।

## पश्यन्तु च 
* सूरा अल-फतिहा
* सूरा अल-नास
* सूरा अल-अस्र
* अयातुल कुरसी
## सन्धर्भानि
वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः
सार्कः साहित्यप्रशस्तिः

एषा सार्कः साहित्यप्रशस्तिः दक्षिण एशिया कृतां साहित्यक्षेत्रीयाम् विशिष्ठ सिद्धिम् अभिलक्ष्य दीयते । 

## सार्कः साहित्यप्रशस्त्या पुरस्कृताः
## उल्लेखाः
वर्गः:सामाजिकपुरस्काराः
वर्गः:साहित्यपुरस्कारभाजः
सुमन पोखरेल

'''''' नेपालदेशस्य कवि अस्ति । पोखरेलस्य जननं क्रि.श. १९६७ तमे वर्षे सितंबरमासस्य एकविंशतिए दिने नेपालदेशस्य विराटनगरे अभवत् । अस्य पिता मुकुन्दप्रसाद पोख्रेलः  माता भक्तादेवी च ।  सद्यःकाले एव अस्यै लेखकायै सार्कः साहित्यप्रशस्तिः घोषित अस्ति ।

## उद्धरणम् 
वर्गः:नेपालदेशस्य जनाः
वर्गः:नेपाली साहित्यकाराः
वर्गः:सार्कः साहित्यप्रशस्तिभाजः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
६.२८ युञ्जन्नेवं सदा...

## श्लोकः 
:**युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।**
:**सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते  ॥ २८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते।

## अन्वयः
विगतकल्मषः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते।

## शब्दार्थः 
:विगतकल्मषः = नष्टमालिन्यः
:योगी = योगवान्
:एवम् = इत्थम्
:सदा = सर्वकाले
:आत्मानम् = स्वम्
:युञ्जन् = प्राप्नुवन्
:सुखेन = आनन्देन
:ब्रह्मसंस्पर्शम् = परमात्ममेलनं
:अत्यन्तम् = बहु ।
:सुखम् = आनन्दम् ।
:अश्नुते = खादति ।

## अर्थः 
सदा यः आत्मचिन्तनं करोति सः सुखेन परमात्मानं प्राप्नोति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* Mahabharata 6.23–6.40 (sacred-texts.com)
* GRETIL etext of MBh 6  (text begins at 06,023)
* 1890 translation by William Quan Judge
* 1900 translation by Sir Edwin Arnold
* The Gita According to Gandhi by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* 1942 translation by Swami Sivananda
* 1971 translation by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled *Bhagavad Gita As It Is* with Sanskrit text and English commentary.
* 1983 translation by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled *Bhagavad Gita As It Is* with Sanskrit text and English commentary.
* 1988 translation  by Ramananda Prasad
* 1992 translation and commentary  by Swami Chinmayananda
* 1993 translation by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* 2001 translation  by Sanderson Beck
* Six commentaries : by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* Essays on Gita  by Sri Aurobindo
* Gita Supersite Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* Srimad Bhagavad Gita
*Bhagavad-Gita Trust translation in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* Multiple English Translations 
*Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6 
* Recitation of verses in Sanskrit (MP3 format)
* Bhagavad Gita (As It Is) Complete  produced by The International Society for Krishna Consciousness
* Bhagavad Gita in 6 Languages 

28
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्

**सार्वभौम-संस्कृत-प्रचार-संस्थानम्, वाराणसी (Sarwabhuma Sanskrit Prachar Sansthan, Varanasi)**

‘‘सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्’’ इति सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानस्य आदर्शवाक्यम्। सार्वभौमस्य स्थापना वासुदेवद्विवेदिशास्त्रिणा 15/8/1947 तमे दिनाङ्के कृता। वाराणस्याः बांसफाटक इति क्षेत्रस्य हौजकटोरा इति बीथ्याम् एतत् संस्थानं प्रतिष्ठितम्। वासुदेवद्विवेदिमहोदयस्य इच्छा आसीत् यत् वाराणस्याः रक्षायानचालकः अपि संस्कृतेन वदेत्। महोदयेन संस्कृतप्रचारपुस्तमालारूपेण बहूनि पुस्तकानि प्रकाशितानि। सौर्वभौमद्वारा अद्यावधि 35 पुस्तकानि प्रकाशितानि। वासुदेवद्विवेदिमहोदयस्य ‘‘अद्यापि’’ इति अन्तिमं पुस्तकम् अस्ति।

वाराणस्यां संस्कृतस्य कश्चन विद्यार्थी संस्कृतेन वदति चेत् अन्यः विद्यार्थी तं सत्वरं पृच्छति- ‘भवान् सार्वभौमं गच्छति वा ?’ इत्युक्ते संस्कृतसम्भाषणस्य प्रशिक्षणाय सार्वभौम-संस्कृत-प्रचार-संस्थानं संस्कृताभ्यर्थिनाम् अनन्यं केन्द्रम्। अद्यापि सार्वभौमे सायं प्रातः च होराद्वयं संस्कृतकक्ष्या प्रचलति। तस्याः कक्ष्यायाः स्वरूपं निम्नलिखितम् अस्ति-

·        कर्तृवाच्यस्य नियमं विज्ञाप्य अनुवादः कर्तुं दीयते।

·        सर्वप्रथमं लट्लकारस्य व्यावहारिकधातुरूपैः भृशम् अनुवादः कार्यते। कर्तृक्रिययोः मेलनं कृत्वा लेखनाभ्यासः भाषणाभ्यासश्च कार्यते। यथा- सः गच्छति। तौ गच्छतः। ते गच्छन्ति। त्वं गच्छसि। युवां गच्छथः। यूयं गच्छथ। अहं गच्छामि। आवां .....।

·        कक्ष्यायाम् अनुवादः कर्तुं दीयते, तस्य निरीक्षणं क्रियते। ततः कारक-शब्द-धातुरूपाणां नियमाः पाठ्यन्ते। पुनः गृहकार्याय अनुवादकार्यं दीयते। अन्ते संस्कृतेन वक्तुं सर्वेभ्यः निमेषद्वयं प्रदीयते। छात्रः कमपि विषयमाधारीकृत्य स्वीयं भाषणं वदति। 

·        इत्थं कालानुक्रमेण कर्मवाच्यम्, प्रत्ययाः, समासः चेत्यादीनां प्रयोगेण अनुवादः कार्यते।

·        छात्रेषु दक्षता आगच्छति चेत् तेन कमपि विषयमाधारीकृत्य निबन्धः लेखाप्यते। भाषणं सम्भाषणं च कार्यते।

·        अन्ते दीक्षान्तसमारोहे अथवा समापनकार्यक्रमे प्रमाणपत्रं प्रदीयते।

·        सरलतया संस्कृशिक्षणाय ‘सुगमधातुरूपावलिः’‘सुगमशब्दरूपावलिः’ चेति पुस्तकद्वयं तत्र अनुवादाय साहाय्यं भवति।

·         कक्ष्यायां छात्राः निःशुल्कम् अध्ययनं कुर्वन्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
धन्वन्तरिः

धन्वन्तरिः ओषधीनां देवता। महाविष्णोः अवतारत्वेन अपि धन्वन्तरेः उल्लेखः वर्तते। एषः आयुर्वेदाधिदेवता। समुद्रमथनकाले क्षीरसागरादुद्भूतः इति प्रथा वर्तते।

## पुराणादिषु
रामायणस्य बालकाण्डे भागवतपुराणे च धन्वन्तरिः क्षीरसमुद्रादुत्पन्नः इति उल्लेखः दृश्यते। देवैः दानवैः च समुद्रस्य मथनं कृतम्। तदानीं चतुर्दश वस्तूनि उत्पन्नानि तेषुः अयं धन्वन्तरिः अन्यतमः। तेषां चतुर्दशानां वस्तूनां पट्टिका अस्मिन् श्लोके दृश्यते।
लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुराधन्वन्तरिश्चन्द्रमाः।
गावः कामदुहा सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवांगनाः।
अश्वः सप्तमुखो विषं हरिधनुः शंखोमृतं चाम्बुधेः
रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्यात्सदा मंगलम्॥
एवमुत्पन्नः धन्वन्तरिः एव आयुर्वेदं लोके प्रकटितवान्। उत्पत्तेः अनुक्षणं सः स्वकीयं कार्यं किम् इति विष्णुम् अपृच्छत्। तदानीं विष्णुः देवाः तु हविर्भागभाजः विद्यन्ते। तेषां स्थानं भवान् प्राप्तुं न शक्नोति। परन्तु भवान् लोके प्रसिद्धः भविष्यति। अतः आयुर्वेदस्य अष्ट भागान् करोतु इति आदिष्टवान्। 

## द्वापरयुगे
द्वापरयुगे अपि काशराजस्य वंशे धन्वन्तरेः आविर्भावः आसीत्। काशराजः काशीनगरस्य निर्माता आसीत्।  तस्य वंशावल्याः उल्लेखः हरिवंशपुराणे एवं वर्तते। काश-दीर्घतपा-धन्व-धन्वंतरि-केतुमान्-भीमरथ (भीमसेन)-दिवोदास-प्रतर्दन-वत्स-अलर्कः। विष्णुपुराणे एषा वंशपरम्परा उल्लिखिता। काश-काशेय-राष्ट्र-दीर्घतपा-धन्वंतरि-केतुमान्-भीरथ-दिवोदास।

## मूर्तिस्थापनम्
विष्णुधर्मोत्तरपुराणे धन्वन्तरेः सुन्दरं रूपं चित्रितं वर्तते। तदाधारीकृत्य धन्वन्तरेः प्रतिमादीनां निर्माणम् आ बहोः कालाद् प्रवर्तते। धन्वन्तरेः चत्वारः हस्ताः, तेषु  एकस्मिन् हस्ते अमृतं विद्यते। अपरेषु हस्तेषु शङ्ख-चक्र-जलूकाः विद्यन्ते। जलूकहस्तः एव सर्वदापि धन्वन्तरेः चित्रेषु दृश्यते। तद्विषये एवं वर्णितमस्ति।
ॐ शंखं चक्रं जलौकां दधदमृतघटं चारुदोर्भिश्चतुर्मिः।
सूक्ष्मस्वच्छातिहृद्यांशुक परिविलसन्मौलिमंभोजनेत्रम॥
कालाम्भोदोज्ज्वलांगं कटितटविलसच्चारूपीतांबराढ्यम।
वन्दे धन्वंतरिं तं निखिलगदवनप्रौढदावाग्निलीलम्॥

## जन्मदिनम्
दीपावल्याः दिनद्वयात् प्राक्, तन्नाम आश्वयुजकृष्णत्रयोदश्यां धन्वन्तरेः जन्मदिनम् आचर्यते। भारते २०१६ संवत्सरतः प्रतिवर्षं राष्ट्रिय-आयुर्वेद-दिनम् आचर्यते।

## देवालयाः
भारते बहुत्र धन्वन्तरेः देवालयाः सन्ति। तत्रापि दक्षिणभारते विशिष्य तमिलुनाडुकेरलराज्ययोः आयुर्वेदपरम्परा महती विद्यते। अतः एतयोः राज्ययोः अधिकानि धन्वन्तरिमन्दिराणि दृश्यन्ते। तत्र तोट्टुवाधन्वन्तरिमन्दिरं विशालतं वर्तते। पूर्वमुखः धन्वन्तरिविग्रहः षट् फीट् परिमितः उन्नतः वर्तते। दक्षिणहस्ते अमृतभाण्डः च गृहीतः वर्तते। गुरुवायूर् एकादशीदिने अत्र महान् उत्सवः प्रचलति। तमिलुनाडुराज्ये श्रीरङ्गे रङ्गस्वामिदेवालये धन्वन्तरिदेवता अपि विद्यते। गरुडवाहनभट्टर् नामकः कश्चन महान् आयुर्वेदवैद्यः देवालयस्य अन्तः धन्वन्तरेः मूर्तिं स्थापितवान् इति उल्लेखोऽपि वर्तते। काञ्चीपुरे अपि कश्चन धन्वन्तरीदेवालयः दृश्यते।

## आयुर्वेदे
आयुर्वेदसम्बद्धान् लक्षं श्लोकान् ब्रह्मा रचयामास। आयुर्वेदशास्त्रस्य एकसहस्राध्यायात्मकस्य सर्जनमपि ब्रह्मणा एव कृतम्। प्रजापतेः अश्विनीकुमारौ आयुर्वेदं ज्ञातवन्तौ। अश्वनीदेवताभ्याम् इन्द्रः पपाठ। इन्द्रात् धन्वन्तरिः आयुर्वेदविद्यां जग्राह। धन्वन्तरेः सुश्रुतः आयुर्वेदविद्यां प्राप्य लोके प्रसारयामास। परन्तु भावप्रकाशे आत्रेयप्रमुखाः मुनयः इन्द्रात् आयुर्वेदं पठित्वा अग्निवेशं बोधयामासुः। अत्र धन्वन्तरेः उल्लेखोऽपि न विद्यते। 

## उल्लेखाः
जनता कर्फ्यू

**जनता कर्फ्यू** (स्वकृता निषेधाज्ञा) जनैः स्वस्योपरि आरोपिता निषेधाज्ञा भवति । जनता कर्फ्यू इत्येतस्या शब्दावल्याः प्रयोगः सर्वप्रथमं भारतदेशस्य‌ प्रधानमन्त्रिणा श्रीनरेन्द्रमोदिना २०२० तमे वर्षे कोरोनाख्येन विषाणुना उत्पादिते महामारीकाले १९ मार्च २०२० दिनाङ्के गुरुवासरे रात्रौ अष्टवादने जनसम्बोधनावसरे कृतः। तस्मिन्‌सम्बोधने सः भारतदेशवासिभिः सह आग्रहम् अकरोत् यत् आगामिनि रविवासरे तन्नाम २२ मार्च २०२० दिनाङ्के प्रातः सप्तवादनतः रात्रि नववादनपर्यन्तम् अस्याः स्वकृतनिषेधाज्ञाया (जनता कर्फ्यू इत्येतस्य) पालनं कुर्युः इति । जनता कर्फ्यू (स्वकृतनिषेधाज्ञा) इति नामधेयस्य विचारस्य परिभाषारूपेण तेन उक्तं यत् इयम् जनतायाः कृते जनताभिः स्वस्योपरि आरोपिता निषेधाज्ञा भवति इति ।
नगरस्य मार्गः।]]

स्वकृतनिषेधाज्ञा (जनताकर्फ्यू) सामान्यनिषेधाज्ञायाः (कर्फ्यू) अपेक्षया भिन्ना भवति । निषेधेज्ञा सामान्यतः प्रशासनिकतन्त्रेण जनतायाः उपरि आरोप्यते तथा चास्य पालनम् अनिवार्यं‌भवति । स्वकृतानिषेधाज्ञा तु जनताभिः स्वेच्छया परन्तु आवश्यकतया क्रियते, अस्य अनिवार्यता न भवति ।

## योजना 
२२ मार्च २०२० तमे दिनाङ्के स्वकृतनिषेधाज्ञा (जनता कर्फ्यू) चतुर्दशहोरानिमित्तं भविष्यति ।  आरक्षकान् चिकित्सासेवारतान् सूचनाप्रचारविभागीयान् अग्निशामकाद्यावश्यकसेवारतान् च विहाय सर्वैः देशवासिभिः जनैः अस्याः निषेधाज्ञायाः पालनम् आवश्यकम् अस्ति (अनिवार्यं न स्यात्) ।
सायं पञ्चवादने (५.००) सर्वे नागरिकाः स्वगृहद्वारस्य पुरतः, वातायनसमीपं वा स्थित्वा परसेवा कारणात् स्वकीयचिन्तां विहाय परोपकाररतानां चिकित्साकर्मिणां यानचालकानाम्‌ अन्येषां तादृशकर्मरतानां च कृते  करतालेन स्थालिकावादनेन घण्टाध्वनिभिः वा सम्माननं कुर्वन्तु इत्यपि प्रधानमन्त्रिणा आग्रहः कृतः ।
अस्याः स्वकृतनिषेधाज्ञायाः पालने एन.सी.सी. जनाः अन्ये अपि राष्ट्रियसेवायोजनासम्बद्धाः जनाः साहाय्यं करिष्यन्ति । प्रधानमन्त्रिणा मोदिना भारतीययवजनैः आग्रहः कृतः यत् अस्मिन् सन्दर्भे १० जनान् सूचयेयुः तथा च सर्वानपि अस्याः पालनार्थं प्रोय्साहनं कुर्वन्तु इति ।
## उद्धरणम्
विश्वकर्मा

विश्वकर्मा देवानां शिल्पी। सर्जनात्मकशक्तेः देवता इति भारते पूज्यते। शिप्लिनः विशेषरूपेण विश्वकर्मपूजां कुर्वन्ति।

## परिवारः
विश्वकर्मणः पिता प्रभासवसुः। माता बृहस्पतेः स्वसा ब्रह्मवादिनी। अस्य त्वष्टा इत्यपि नामान्तरं विद्यते। प्रह्लादस्य पुत्रीं विरोचनां परिणीय विश्वरूपाचार्यनामकं पुत्रं प्राप। विश्वरूपाचार्यस्य एव त्रिशिराः इति नामान्तरम्। संज्ञादेवी विश्वकर्मणः पुत्री। एषा एव सूर्यं परिणीय अश्विनिकुमारौ पुत्ररूपेण प्राप्तवती। हिरण्यगर्भरूपं विश्वकर्मणः नाभौ एव दृष्टम् इति वेदाः वदन्ति। यजुर्वेदस्य महानारायणोपनिषदि अपि अयमाशयः उक्तः। अतः एव विश्वकर्मणः त्वष्टा इत्यपि नामान्तरं विद्यते। सर्वदेवानां विश्वकर्मा एव आद्यः इति स्तुतिरप्यस्ति। स्थापत्यवेदस्य आविष्कारः अनेन कृतः इत्यपि प्रतीतिरस्ति।
न भूमिर्नजलं चैव न तेजो न च वायवः।
न चिदाशा न बुद्धिः खं गोचरं न च ब्रह्मणः॥
न विष्णुश्च न रुद्रश्च तारकाः सर्वशून्यकाः।
निरालम्बः स्वयम्भूविश्वकर्मा॥
इति मूलस्तम्भपुराणे वर्तते। नासदीयसूक्ते अपि एतत्सदृशं वर्णनं दृश्यते।

## प्रजापतीनां सृष्टिः
विश्वकर्मा पञ्चानां प्रजापतीनां सृष्टिम् अकरोत् इति कथा विद्यते। एते प्रजापतयः विश्कर्मणः मुखाद् उत्पन्नाः। तस्य मुखानां नामानि सद्योजातः, वामदेवः, अघोरः, तत्पुरुषः, ईशानः। तेषां प्रजापतीनां नामानि मनुः, मयः, त्वष्टा, शिल्पी, विश्वज्ञः इति। विश्वकर्णणा ऋषयोऽपि सृष्टाः। सानगब्रह्मर्षिः, सनातनब्रह्मर्षिः, अहभुनब्रह्मर्षिः, प्रथ्नब्रह्मर्षिः, सुपर्णब्रह्मर्षिः इत्यपि तेषां नामानि। एते एव विश्वकर्मकुलीयानां मूलपुरुषाः सञ्जाताः। गोत्रनामत्वेन एतेषाम् एव नामानि उपयुज्यन्ते तैः।

## शिल्पित्वेन
विश्वकर्मा देवानां शिल्पित्वेन ख्यातः। सर्वेषां देवानां रथान् विश्वकर्मा एव निर्मितवान् इति प्रतीतिः वर्तते। केषाञ्चन देवानाम् आयुधानि अपि विश्वकर्मणा एव निर्मितानि। दधीचिमहर्षेः अस्थ्नः वज्रायुधं निर्माय देवेन्द्राय अदात्। इन्द्रस्य अमरावत्याः निर्माणं च अकरोत्। परशुरामस्य वैष्णवधनुः, शिवधनुः, पुष्पकविमानं च विश्वकर्मणा एव निर्मितम्। 

## भूमौ निर्मितयः
स्वर्णलङ्कां विश्वकर्मा एव निर्मितवान् इति प्रतीतिः विद्यते। आदौ किञ्चन स्वर्णभवनं शिवाय निर्मितवान्। गृहप्रवेशार्थं पुलस्त्यमुनिः आगतः। गृहप्रवेशानन्तरं दक्षिणारूपेण सः तद् गृहमेव अपृच्छत्। शिवः तस्मै स्वर्णमन्दिरं दत्तवान्। तच्च लङ्कायां स्थापितम्। पुलस्त्यस्य पौत्रः कुबेरः तत्र वासम् आरब्धवान्। तत्पश्चात् रावणः तन्नगरीमाक्रम्य स्वायत्तीकृतवान्। तथैव श्रीकृष्णस्य अनुरोधमनुसृत्य समुद्रमध्ये द्वारकापुरीमपि विश्वकर्मा निर्मितवान्। आधुनिककाले विद्यमानाः अपि कतिचन शिल्पकलाकृतयः विश्वकर्मणा एव निर्मिताः इति प्रतीतिः वर्तते। पुरीनगरस्थं जगन्नाथमन्दिरं विश्वकर्मणा निर्मितम्। एवं सत्ययुगे स्वर्गं, त्रेतायुगे लङ्कां, द्वापरयुगे द्वारकां कलियुगे पुरीं च विश्वकर्मा निर्मितवान्।

## विश्वकर्मपूजा
भारते स्थापत्यस्य देवतारूपेण विश्वकर्मा आराध्यते। प्रायेण नवम्बर् मासे देशे बहुत्र विश्वकर्मपूजा आचर्यते। भारतीयमज्दूरसङ्घः बहुत्र विश्वकर्मपूजाः आयोजयति। विश्वकर्मकुलीनाः जनाः आभारतं प्रसृताः विद्यन्ते।

## उल्लेखाः
कोरोना-विषाणुः

**कोरोना-विषाणुः** अनेकप्रकाराणां विषाणूनाम् एकः समूहः भवति, यश्च स्तनधारिषु पक्षिषु च रोगान् जनयति । एते विषाणवः अम्लीयाः (आर एन ए - राइबो न्युक्लिक एसिड्स) भवन्ति । एतैः मानवेषु श्वासनलिकासु सङ्क्रमणं भवितुम् अर्हति। प्रायः एतैः पीनसः श्वासः कासः ज्वरः मृत्युः च अपि भवेत् । गोसु सूकरेषु च अस्मात् अतिसारः जायते, कुक्कुटेषु च श्वसनतन्त्रसम्बन्धिः विकारः भवति । कोरोनाविषाणूनां शमनार्थं किञ्चित् अपि प्रामाणिकम् औषधम् अधुनापर्यन्तं न निर्मितं वर्तते ।  अस्य निवारणं व्यक्तेः रोगप्रतिरोधकशक्तेः अनुगुणं भवति । वृद्धानां दुर्बलानां हृद्रोग-प्रमेहादीनां याप्यरोगग्रस्तानां च उपरि कोरोनाविषाणुजन्यरोगस्य  असाध्यः दुष्प्रभावः दृश्यते । परन्तु यूनां बलिनां संयतानां च शीघ्रं शाम्यति । अधुनापर्यन्तम् अनेन जातानां रोगलक्षणानाम् (ज्वर-पीनसादीनां) पृथक् पृथक् एव उपचारः क्रियते, येन सङ्क्रमितः‌ जनः जातस्य‌ विकारस्य उपशमनाय शक्तिं प्राप्नुयात् इति । परन्तु विषाणूनां शोधनम् असाध्यं वर्तते । 
### करोनाग्रस्तव्यक्तेः प्राथमिकलक्षणानि 
* ज्वरः
* अवसादः / विषण्णता
* शुष्क-कासः
* वमनम् 
* श्वासकष्टम्
* कण्ठवेदना
* अङ्गवैकल्यम्
* शिरोवेदना
* उदरवेदना 
## कोरोनानामोत्पत्तिः
लातीनीभाषायां "कोरोना" इत्यस्य शब्दस्य अर्थः "किरीटः" इति भवति । अस्य विषाणोः परिधौ विद्यमानाः कण्टकाः किरीटवत् दृश्यन्ते । तस्मादेव अस्य नाम "कोरोना" (किरीटाकारः) इति दत्तम् । 
## इतिहासः
कोरोनाविषाणोः प्रकोपस्य आरम्भः‌ चीनादेशस्य‌ वुहाननगरतः २०१९ ख्रिस्ताब्दस्य दिसम्बरमासे अभवत् । तत्र अज्ञातकारणात् केषुचित् जनेषु निमोनियारोगः (छर्द्यतीसारज्वररोगाणां समूहः) जातः । ते जनाः अधिकांशाः हुआन् सीफुड (सामुद्रिकजन्तूनां मांसापणः) इत्यत्र मत्स्यविक्रयणं कुर्वन्ति स्म । तथैव ते जीवितप्राणिनां मांसव्यापारं कुर्वन्ति स्म । चीनावैज्ञानिकाः कोरोनासमूहस्य नूतनजातेः लक्षणं विज्ञाय अस्य २०१९-nCoV इति प्रारम्भिकं नाम दत्तवन्तः ।
अयं विषाणुः अपि जन्तुभ्यः प्रसृतः । प्रारम्भे अधिकांशाः जनाः ये चीनदेशस्य‌ नगरे‌ स्थिते हुआन सामुद्रापणे समुद्रप्राणिनां मांसक्रयणार्थम् अथवा जीवित-मृतानाम् अन्यप्राणिनां विक्रयण-क्रयणार्थम् आगच्छन्ति स्म, ते अनेन विषाणुना सङ्क्रमिताः‌ आसन्। 
अधुना तु अयं विषाणुः जनात् जनं‌ प्रति सङ्क्रामन् वैश्विकमहामार्याः कारणं सञ्जातः वर्तते ।
## कोरोना-प्रादुर्भावः (२०१९- २०२०)
चीनादेशस्य वूहाननगरे २०१९ ख्रिस्ताब्दे  उत्पन्नः वैश्विकमरकोत्पादकः च नोवेल् कोरोनाविषाणुः अपि एतादृशानां विषाणूनां समूहः अस्ति । यस्य सङ्क्रमणं २०१९-२०२० वर्षे वैश्विकमहामारीरूपेण जायमानम् अस्ति । विश्वस्वास्थ्यसङ्घटनेन अस्य‌ विषाणुसमूहस्य नाम  COVID-19 (कोविद्-१९) दत्तम् ।
अस्मिन् नूतने कोरोनाख्ये विषाणौ प्रायः सप्ततिप्रतिशतं (७०%) तादृशानि जीनोमतत्वानि विद्यन्ते यानि सार्सकोरोनाविषाणौ भवन्ति । सङ्क्रमणस्य निदानार्थं विशिष्टनैदानिक परीक्षणविधेः विकासेन अयं ज्ञातः यत् - येषां सम्पर्कः साक्षात् वाणिज्यिकक्षेत्रेण सह आसीत् ते सङ्क्रमिताः‌‌ आसन्, तथैव केचन तादृशाः अपि दृष्टाः ये वाणिज्यक्षेत्रेण सह साक्षात् सम्पृक्ताः नासन् तथापि ते अनेन सङ्क्रमिताः आसन् । अधुना पर्यन्तम् अयं स्पष्टः न जातः यत् अयं विषाणुः सार्सकोरोना इव घातकः अस्ति वेति । तथापि अयं विश्वे पूर्णतया व्याप्तः जातः । मुख्यतया चीन-इटली-ब्रिटेन-पाकिस्तान-भारतादिषु देशेषु अस्य दुष्प्रभावः दृश्यते । 

भारतदेशे 🇮🇳 अधुनापर्यन्तं ५१२जनाः कोरोनाविषाणुना सङ्क्रमिताः सन्ति, तेषु ४७१ जनाः भारतीयमूलतः तथा ४१ जनाः वैदेशिकाः सन्ति । आहत्य नव जनाः अनेन मृताः जाताः ।

वर्गः:रोगाः
इटहरी

**इटहरी** (आङ्ग्ल Itahari) नेपालस्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं सुनसरी मण्डलस्य प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। 

## टिप्पणी
वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चक्रव्यूहः

**चक्रव्यूहः** अथवा पद्मव्यूहः भारतीयेषु पारम्परिकयुद्धशास्त्रेषु निर्दिष्टानां व्यूहरचनानाम् एकः अस्ति । 

## पृष्ठभूमिः 
चक्रव्यूहः एका बहुस्तरीया रक्षात्मिका‌ सैन्यसंरचना भवति, या ऊर्ध्वस्थानात् दर्शनेन चक्रवत् अथवा पद्मवत् प्रतीयते । 
चक्रव्यूहस्य प्रत्येकं द्वारस्य‌‌ रक्षाम् एकः महारथी करोति ।

अस्य व्यूहस्य प्रयोगः महाभारतयुद्धकाले कौरवाणां प्रधानसेनापतिः आचार्यद्रोणः धर्मराजयुधिष्ठिरं बध्नातुम् अकरोत् ।
तदा अस्य भेदनसम्बन्धिज्ञानम् पाण्डवानाम् अर्जुनकृष्णप्रद्युम्नाभिमन्यवः एव जानन्ति स्म । अन्ये न जानन्ति स्म । परन्तु व्यूहरचनायाः अवसरे तत्र केवलम् अभिमन्युः एव उपस्थितः आसीत् ।

## अभिमन्युः चक्रव्यूहः च 
अभिमन्युः चक्रव्यूहभेदनसम्बद्धं ज्ञानं गर्भावस्थायाम् एव प्राप्तवान् आसीत् । अर्जुनः एकदा उत्तरां चक्रव्यूहस्य विषये बोधयन् आसीत् । तदा अभिमन्युः उत्तरायाः गर्भे असीत् । किञ्चिदनन्तरम् उत्तरा शयितवती अतः अभिमन्युः व्यूहात् निर्गमनस्य मार्गविषये ज्ञातुं न शक्तवान् । 
तस्मात् महाभारतयुद्धे रचिते  अभिमन्युः प्रविश्य तस्य षट् द्वाराणि अभेदयत् किन्तु तस्य‌ सप्तमे द्वारे स्थिताः कौरवदलीयाः सर्वे महारथिनः धर्मविरुद्धत्वेन मिलित्वा तस्य हत्याम् अकुर्वन् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* श्रीकृष्णः
* भारतम्
* महाभारतम्
* अभिमन्युः

वर्गः:महाभारतस्य उपकथाः