विद्युतीय व्यवसाय

विद्यूतिय व्यावसाय अर्थात् **ई-व्यवसाय** ई-व्यापारः अथवा ऑनलाइनव्यापारः कस्यापि व्यावसायिकक्रियाकलापस्य अभिप्रायः यस्मिन् अन्तर्जालमाध्यमेन सूचनानां आदानप्रदानं भवति । वाणिज्ये व्यापारेषु, संस्थासु, व्यक्तिषु च मालसेवानां व्यापारः भवति, तथा च कस्यापि उद्यमस्य मौलिकक्रियाकलापानाम् एकः इति मन्यते ।

ई-वाणिज्यम् व्यक्तिभिः, समूहैः, अन्यैः संस्थाभिः सह व्यावसायिकानां बाह्यपरस्परक्रियाणां, सम्बन्धानां च सुविधायै सूचनाप्रौद्योगिकी-प्रयोगे बलं ददाति, यदा तु ई-व्यापारे न केवलं उद्यमानाम् ऑनलाइन-व्यापारिकक्रियाकलापाः अपितु तेषां विविधाः संगठनात्मकाः कार्याणि अपि समाविष्टानि सन्ति, यत्र मानवसंसाधनप्रबन्धनं उत्पादनं च सन्ति । "ई-व्यापार" इति वाक्यं १९९६ तमे वर्षे IBM-संस्थायाः विपणन-अन्तर्जाल-दलेन आरब्धम् ।

**इलेक्ट्रॉनिकवाणिज्यस्य क्षेत्रे विपण्यक्रीडकाः**

इलेक्ट्रॉनिकवाणिज्ये उपभोक्तृभिः सह अन्तरक्रियां कुर्वन्तः व्यवसायाः, व्यक्तिगतक्रेतृभिः, सार्वजनिकक्षेत्रस्य संस्थाभिः, अथवा गैरसरकारीसंस्थाभिः (एनजीओ) इत्यादिभिः भिन्नैः संस्थाभिः सह अन्तरक्रियां कुर्वन्तः व्यवसायाः समाविष्टाः भवितुमर्हन्ति एतेषां विविधानां विपण्यप्रतिभागिनां त्रयः प्राथमिकसमूहाः वर्गीकृताः भवितुम् अर्हन्ति-

१  व्यापार प्रतिरूप

२  राजस्व प्रतिरूप

३ं  ई-वाणिज्यम्

**१  व्यापार प्रतिरूप** 

ई-व्यापारे संक्रमणं जटिलं भवति, सफलतां प्राप्तुं च रणनीतिः, अनुरूपव्यापारप्रतिमानाः (यथा ई-मध्यस्थाः विपण्यस्थानानि च), समुचितप्रक्रियाः (विक्रयविपणनवत्), प्रौद्योगिकी (आपूर्तिशृङ्खलाप्रबन्धनं ग्राहकसम्बन्धप्रबन्धनं च समाविष्टम्) च सामञ्जस्यं करणीयम् व्यावसायिकप्रतिरूपस्य विशेषता भवति यत् उत्पादानाम्, सेवानां, सूचनानां च प्रवाहस्य रूपरेखारूपेण भवति, यत् आपूर्तिकर्तानां ग्राहकानाञ्च कृते राजस्वस्य लाभस्य च स्रोतः भवति ई-व्यापारप्रतिरूपस्य अवधारणा समाना एव अस्ति किन्तु विशेषतया ऑनलाइनसन्दर्भे प्रयुक्ता अस्ति ।

**२ ं राजस्व प्रतिरूप**

व्यावसायिकप्रतिरूपस्य एकः निर्णायकः भागः राजस्वप्रतिरूपः अथवा लाभप्रतिरूपः अस्ति, यः आयस्य निर्माणार्थं संरचनारूपेण कार्यं करोति । कस्य राजस्वप्रवाहस्य लक्ष्यं कर्तव्यं, किं मूल्यं दातव्यं, तस्य मूल्यस्य मूल्यं कथं करणीयम्, मूल्यस्य व्ययः कः वहति इति निर्धारयति । कम्पनीयाः व्यापाररणनीत्याः अयं अत्यावश्यकः भागः अस्ति । मुख्यतया एतत् निर्धारयति यत् आयं जनयितुं कः उत्पादः सेवा वा विकसिता भविष्यति तथा च उत्पादस्य वा सेवायाः विक्रयणस्य पद्धतयः च । 
               स्पष्टतया परिभाषितस्य राजस्वप्रतिरूपस्य अभावेन, अर्थात् आयजननार्थं सटीकरणनीत्याः अभावेन, नूतनव्यापाराणां व्ययस्य सामना कर्तुं अधिकं सम्भावना भवति यतोहि ते व्ययस्य निर्वाहं कर्तुं न शक्नुवन्ति राजस्वप्रतिरूपेण व्यावसायिकः स्वस्य लक्षितदर्शकेषु एकाग्रतां स्थापयितुं, उत्पादस्य वा सेवायाः वा विकासरणनीतयः वित्तपोषयितुं, विपणनयोजनानि निर्मातुं, ऋणरेखां आरभ्य, वित्तपोषणं सुरक्षितुं च शक्नोति ।

**३ ं ई-वाणिज्यम्**

ई-वाणिज्यम्, यस्य अर्थः "इलेक्ट्रॉनिकवाणिज्यम्" इति, अन्तर्जालसहितसङ्गणकजालद्वारा मालस्य सेवानां वा क्रयणविक्रयणं भवति । वाणिज्यस्य एतत् रूपं विविधप्रौद्योगिकीनां उपयोगं करोति, यथा मोबाईलवाणिज्यम्, इलेक्ट्रॉनिकनिधिस्थापनं, आपूर्तिशृङ्खलाप्रबन्धनम्, अन्तर्जालविपणनम्, ऑनलाइनलेनदेनप्रक्रियाकरणं, इलेक्ट्रॉनिकदत्तांशविनिमयः (EDI), सूचीप्रबन्धनप्रणाली, स्वचालितदत्तांशसङ्ग्रहः च । सामान्यतया आधुनिकः ई-वाणिज्यः व्यवहारस्य जीवनचक्रस्य न्यूनातिन्यूनं एकस्य पक्षस्य सुविधायै विश्वव्यापीजालस्य उपरि अवलम्बते, यद्यपि ईमेल इत्यादीनां अन्यप्रौद्योगिकीनां समावेशः अपि कर्तुं शक्नोति ।

**चिन्ता**

यद्यपि ऑनलाइन-वाणिज्यस्य आर्थिकलाभानां विषये विस्तृतं चर्चा अभवत् तथापि अन्तर्जालस्य केचन विशेषताः यथा नक्शाः, स्थानाधारितसेवाः च आर्थिकविषमताम्, अङ्कीयविभाजनं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति इति प्रमाणम् अपि अस्ति । केचन चिन्ताः अधः सूचीबद्धाः सन्ति ।

**सुरक्षा**

ई-व्यापारप्रणाल्याः पारम्परिकव्यापारप्रणालीनां तुलने स्वभावतः अधिकसुरक्षाधमकीनां सामनां कुर्वन्ति, येन ई-व्यापारप्रणालीनां कृते एतेषां खतराणां विरुद्धं सम्यक् रक्षणं अत्यावश्यकं भवति । ये पारम्परिकव्यापारं प्राप्तुं शक्नुवन्ति तेषां तुलने महत्त्वपूर्णतया बृहत्तरः प्रेक्षकवर्गः अन्तर्जालमाध्यमेन ई-व्यापारं प्राप्तुं शक्नोति । ग्राहकाः, विक्रेतारः, कर्मचारी, अन्ये च बहवः प्रतिदिनं विशिष्टैः ई-व्यापारप्रणालीभिः सह अन्तरक्रियां कुर्वन्ति तथा च तेषां निजदत्तांशः सुरक्षितः एव भविष्यति इति पूर्वानुमानं कुर्वन्ति । हैकर्-जनाः ऑनलाइन-व्यापाराणां सुरक्षायाः कृते महत्त्वपूर्णं खतरान् प्रतिनिधियन्ति । ई-व्यापाराणां कृते नित्यं सुरक्षाविषयेषु गोपनीयतां निर्वाहयितुम् व्यावसायिकग्राहकसूचनायाः रक्षणं, आँकडानां प्रामाणिकता सुनिश्चित्य, आँकडानां अखण्डतायाः संरक्षणं च अन्तर्भवति ।   ई-व्यापारसुरक्षायाः रक्षणाय सूचनासुरक्षिताय च अनेकाः तकनीकाः अन्येषां मध्ये आँकडाभण्डारणस्य, आँकडासंचरणस्य, वायरसविरोधीसॉफ्टवेयरस्य, एन्क्रिप्शनस्य च पार्श्वे भौतिकसुरक्षापरिपाटनानि सन्ति ।

**गोपनीयता** 

गोपनीयता इति कम्पनयः अन्यैः फर्मैः व्यक्तिभिः च सह व्यक्तिगतसूचनाः कियत्पर्यन्तं साझां कुर्वन्ति । कस्मिन् अपि व्यवसाये संवेदनशीलसूचनाः रक्षितुं आवश्यकाः सन्ति, ताः केवलं निर्दिष्टग्राहकस्य कृते एव सुलभाः भवेयुः । तथापि विशेषतः ई-व्यापाराणां विषये एतत् अधिकाधिकं आव्हानात्मकं भवति । एतां सूचनां सुरक्षितं कर्तुं इलेक्ट्रॉनिकदस्तावेजानां सञ्चिकानां च अनधिकृतप्रवेशात् रक्षणं भवति तथा च तस्य दत्तांशस्य सुरक्षितसञ्चारस्य भण्डारणस्य च गारण्टी अपि भवति ।

**दत्तांशसटीकता**

दत्तांश-अखण्डता "किं सूचनायां किमपि प्रकारेण परिवर्तनं वा सम्झौतां वा सम्भवति?" एतेन प्राप्तः सन्देशः प्रेषितसन्देशेन सह मेलति इति सुनिश्चितं भवति । कम्पनीं अवश्यमेव आश्वासनं दातव्यं यत् संचरणकाले दत्तांशः अपरिवर्तितः एव तिष्ठति, इच्छया वा आकस्मिकतया वा । दत्तांशस्य अखण्डतां सुनिश्चित्य अग्निप्रावरणाः संगृहीतसूचनाः अनधिकृतप्रवेशात् रक्षन्ति, यदा तु नियमितरूपेण बैकअपः आँकडाहानिः अथवा उपकरणविफलतायाः सन्दर्भे पुनर्प्राप्तिम् सक्षमं करोति ।

**रक्षणस्य उपायाः**

सुरक्षासमाधानस्य दृष्ट्या स्थायिविद्युत्वाणिज्यस्य कृते आँकडा अखण्डतायाः, दृढप्रमाणीकरणस्य, गोपनीयतायाः च पृष्ठपोषणस्य आवश्यकता वर्तते । अस्माकं ई-व्यापारस्य रक्षणार्थं बहवः कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते। पुरातनं HTTP प्रोटोकॉलतः HTTPS प्रति संक्रमणम् इत्यादिभिः मौलिकपदार्थैः आरभत, यत् आक्रमणानां कृते न्यूनतया प्रवणं भवति । अपि च, अतिरिक्तपक्षेषु येषु पूर्णतया ध्यानस्य आवश्यकता वर्तते, तेषु सर्वर-प्रशासक-पैनलस्य रक्षणं, भुगतानद्वारस्य सुरक्षां सुनिश्चित्य, एण्टीवायरस-एण्टी-मालवेयर-उपकरणानाम् उपयोगः, फायरवाल-कार्यन्वयनं, नियमित-अद्यतन-सञ्चालनं, अस्माकं आँकडानां बैकअपं च अन्तर्भवति । केचन सुरक्षासमाधानाः अधः दत्ताः सन्ति।

**अङ्कन**

अङ्कन इति क्रिप्टोग्राफी इत्यस्य घटकः पाठानाम् अथवा सन्देशानां अपठनीयसङ्केते परिवर्तनं भवति । केनापि अवगम्यमानं वा उपयोक्तुं वा एते सन्देशाः विगुप्ताः भवेयुः । एकः कुञ्जी अस्ति यः दत्तांशं विशिष्टेन व्यक्तिना वा संस्थायाः वा सह सम्बध्दयति । सार्वजनिक-कुंजी-गुप्तीकरणे द्वौ विशिष्टौ कीलौ उपयुज्यते । एकः मुक्तः एकः गोपनीयः च। सार्वजनिककुंजी गुप्तीकरणाय उपयुज्यते, निजीकुंजी तु विगुप्तीकरणाय नियोजितं भवति । वर्तमानगुप्तीकरणस्य डिग्री परिवर्तयितुं शक्यते, दत्तांशस्य आधारेण च भवितुमर्हति । कुञ्जी केवलं अक्षराणां ऋजुव्यवस्था वा अक्षराणां सर्वथा आकस्मिकं संयोजनं वा भवेत् । एतत् निष्पादयितुं तुल्यम् सरलं यतः कम्पनीनां क्रयणार्थं सॉफ्टवेयरं उपलब्धम् अस्ति । एकः व्यवसायः अवश्यमेव सुनिश्चितं करोति यत् तस्य कुञ्जिकाः प्रमाणपत्राधिकारिणा सह अभिलेखिताः सन्ति।

**इलेक्ट्रॉनिक हस्ताक्षर**

अन्तर्जालस्य सूचनानां रक्षणस्य अन्यः उपायः अस्ति अङ्कीयहस्ताक्षरस्य उपयोगः । अङ्कीयहस्ताक्षरयुक्तं दस्तावेजं अन्येन कस्यचित् अन्वेषणं विना परिवर्तनं कर्तुं न शक्यते । एवं यदि सम्पादितं भवति तर्हि पश्चात् सटीकतायै परिवर्तनं कर्तुं शक्यते । अङ्कीयहस्ताक्षरस्य उपयोगाय क्रिप्टोग्राफी, सन्देशपचनस्य च मिश्रणं नियोक्तव्यम् । सन्देशपाचकः दस्तावेजस्य विशिष्टं मूल्यं प्रदाति । तदनन्तरं तत् मूल्यं प्रेषकस्य निजकुंजीद्वारा गुप्तीकरणं भवति ।

**इलेक्ट्रॉनिक प्रमाणपत्र**

अङ्कीयप्रमाणपत्रस्य उद्देश्यं दस्तावेजस्य धारकं ज्ञातुं भवति । एवं प्रकारेण प्राप्तकर्ता अवगतः भवति यत् एतत् वास्तविकं दस्तावेजम् अस्ति । व्यवसायाः एतेषां प्रमाणपत्राणां विविधरीत्या उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति । ते उपयोक्तृनामानां गुप्तशब्दानां च विकल्परूपेण कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । प्रत्येकं कर्मचारी कस्मात् अपि स्थानात् आवश्यकदस्तावेजान् प्राप्तुं एतानि प्रदातुं शक्यते। एतेषु प्रमाणपत्रेषु एन्क्रिप्शनस्य अपि उपयोगः भवति । ते मानकगुप्तीकरणात् किञ्चित् अधिकं जटिलाः सन्ति तथापि । ते प्रभावीरूपेण संहितायां महत्त्वपूर्णविवरणानि समावेशितवन्तः । ते गोपनीयतायाः, दत्तांश-अखण्डतायाः च सह दस्तावेजानां वास्तविकतायाः गारण्टीं दातुं एतत् कुर्वन्ति, ये निरन्तरं एन्क्रिप्शनेन सह भवन्ति । व्यक्तिनां कृते कार्यान्वयनार्थं जटिलतायाः कारणात् अङ्कीयप्रमाणपत्राणां व्यापकरूपेण उपयोगः न भवति । विविधब्राउजरस्य उपयोगेन जटिलताः भवितुम् अर्हन्ति, अनेकप्रमाणपत्राणां उपयोगः आवश्यकः भवति ।

### **लाभाः** 
ई-व्यापारस्य परीक्षणेन अनेके लाभाः ज्ञायन्ते, ये मुख्यतया व्यापारस्य संचालनप्रक्रियायाः सरलीकरणेन सह सम्बद्धाः सन्ति । ई-व्यापारसाधनानाम् उपयोगस्य लाभाः मुख्यतया प्रौद्योगिक्याः उपयोगे न अपितु व्यावसायिकप्रक्रियाणां अनुकूलने निहिताः सन्ति । केचन लाभाः अधः दत्ताः सन्ति ।

**•	स्थापयितुं सरलम् :** 

ऑनलाइन-व्यापारस्य आरम्भः गृहात् एव सुलभतया कर्तुं शक्यते; भवद्भ्यः केवलं सॉफ्टवेयर्, एकं यन्त्रं, अन्तर्जाल-प्रवेशः च आवश्यकाः सन्ति ।

**•	अनुकूलनीय कार्यसमयः :** 

स्थानाधारितः व्यापारः समयस्य बाधां न प्राप्नोति यतोहि अन्तर्जालः सर्वदा सर्वेषां कृते सुलभः भवति । अन्तर्जालसम्पर्कयुक्ताः सर्वे भवतः उत्पादानाम् सेवानां च प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

**•	पारम्परिकव्यापारस्य अपेक्षया न्यूनमहत्त्वपूर्णम् :**

ई-व्यापारः पारम्परिकव्यापारापेक्षया सस्ताः अस्ति, तथापि तस्य प्रारम्भिकनिवेशस्य आवश्यकता अधिका भवति । व्यवहारस्य व्ययः अपि न्यूनः भवति ।

**•	भौगोलिकसीमां विना :**

मुख्यं लाभं भौगोलिकवितरणस्य सम्भावना अस्ति । कोऽपि कस्मात् अपि स्थानात् कदापि किमपि अनुरोधं कर्तुं शक्नोति।

**•	सरकारीवित्तपोषणम् :** 

सर्वकारः अङ्कीकरणस्य दृढतया प्रचारं करोति, आवश्यकसहायतां च ददाति ।

**•	नवविपण्यप्रविष्टिः :** 

पूर्वं अपरिचितं विपण्यं प्राप्तुं महत्त्वपूर्णान् अवसरान् प्रस्तुतं करोति यत् पारम्परिकव्यापाराः न प्राप्नुयुः ।

**•	सूचीस्तरः न्यूनीकृतः :** 

अङ्कीयवाणिज्येन व्यवसायाः स्वसंसाधनानाम् अङ्कीकरणेन स्वस्य सूचीस्तरं न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति । (उदाहरणार्थं नेटफ्लिक्स् भौतिक-डीवीडी न विक्रयति अपितु तस्य स्थाने ऑनलाइन-प्रवाह-सामग्री प्रदाति)।

**•	विपणनविक्रययोः व्ययः न्यूनीकृतः** 

ई-वाणिज्यम् उद्योगस्य प्रतिभागिभ्यः स्वव्यापारस्य भौतिकविपणनस्य तुलने सामान्यतया न्यूनीकृतव्ययेन स्वस्य उत्पाद/सेवाप्रस्तावस्य (उदा.: गृहभाडा) प्रचारं कर्तुं समर्थं करोति ।

#### **हानि** 
सीमानां अभावेऽपि अनेके दोषाः अपि सन्ति येषां विषये विचारः करणीयः । इलेक्ट्रॉनिकव्यापारस्य सर्वाधिकं सामान्यसीमाः सन्ति ।

**•	सुरक्षा**

ई-वाणिज्यस्य बृहत्तमः दोषः व्यावसायिकसूचनायाः सुरक्षा अस्ति । ग्राहकानाम्/ग्राहकानाम् मध्ये व्यक्तिगतवित्तीयसूचनाः प्रदातुं सामान्यभयम् अस्ति, यद्यपि तस्य सुरक्षायै अनेकाः सुधाराः पदानि च गृहीताः सन्ति। तत्र जालपुटानि सन्ति येषु प्रामाणिकव्यवहारस्य क्षमता नास्ति । अन्तर्जालमाध्यमेन अन्येषां घोटालेन अनेके व्यक्तिः धनं अर्जयन्ति । तदतिरिक्तं हैकर्-जनानाम् भवतः वित्तीयसूचनाः प्राप्तुं सुलभः समयः भविष्यति । एतेन सम्भाव्यग्राहकानाम् मध्ये संशयः उत्पद्यते ।      

•**	गोपनीयतायाः अभावः**

इदानीं अपि अनेकेषु जालपुटेषु ऑनलाइन-व्यवहारस्य सुरक्षिततायै अथवा ऑनलाइन-परिचयस्य रक्षणार्थं उच्च-गुप्तीकरणं नास्ति । केचन जालपुटाः उपभोक्तृणां अनुमतिं विना अपि अवैधरूपेण आँकडानि संग्रहयन्ति ।

**•	कर मुद्दा**

विक्रयकरः तदा एकः विषयः भवति यदा क्रेता विक्रेता च वास्तवतः भिन्नस्थानेषु स्थितौ भवतः ततः तेषां विक्रयकरस्य गणना आवश्यकी भवति यत् समस्यां जनयति यतः क्रेता विक्रेता च भिन्नराज्येषु सन्ति।

**•	व्यक्तिगतकरणम्**

व्यक्तिगतकरणविभागे ई-व्यापारस्य अभावः अस्ति। उत्पादः स्पृशितुं वा अनुभूयते वा न भवति। फलतः उपभोक्तृभ्यः उत्पादस्य गुणवत्तां निर्धारयितुं कठिनः समयः भवति । तदतिरिक्तं व्यक्तिगतस्पर्शस्य अभावः अस्ति । परम्परागतरूपेण विक्रेतुः सह नियमितरूपेण संपर्कं स्थापयितुं शक्यते । अस्य फलस्वरूपं मानवतायाः, विश्वसनीयतायाः च भावः प्राप्नोति । उपभोक्तृविश्वासं अपि पोषयति । एतादृशाः लक्षणाः कस्मिन् अपि ई-व्यापार-प्रतिरूपे सर्वदा बाधकाः भविष्यन्ति ।

**•	उत्पाद प्रेषण समय**

उत्पादवितरणार्थं समयः भवति। भवन्तः पारम्परिकव्यापारे क्रीणमात्रेण तत् वस्तु प्राप्नुवन्ति। अन्तर्जालव्यापारे तु एतत् न भवति । एतेन विलम्बसमयेन ग्राहकाः बहुधा निष्क्रियाः भवन्ति । ई-व्यापाराः तु अत्यन्तं अल्पं वितरणसमयं प्रदातुं एतासां कष्टानां निवारणार्थं प्रयतन्ते । उदाहरणार्थं अमेजन इदानीं एकदिवसीयवितरणस्य गारण्टीं ददाति । एतत् अग्रे सोपानं, परन्तु एतेन समस्या न निवारिता।

E-commerce-models.png.|ई - व्यवसाय

वर्गः:अर्थशास्त्रम्

**एसडीजी ९**

**उद्योगः, नवीनता, आधारभूतसंरचना च**

सततविकासलक्ष्य ९ (एसडीजी ९ अथवा लक्ष्य ९) "उद्योगः, नवीनता, आधारभूतसंरचना च" इति विषये केन्द्रितः अस्ति तथा च २०१५ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य महासभायाः स्थापितेषु १७ सततविकासलक्ष्येषु अन्यतमः अस्ति । एसडीजी ९ इत्यस्य लक्ष्यं लचीलमूलसंरचनायाः निर्माणं, पर्यावरणस्य दृष्ट्या स्थायित्वं औद्योगिकविस्तारं प्रोत्साहयितुं, नवीनतां च उत्तेजितुं च अस्ति ।
              सततविकासलक्ष्य ९ अष्टलक्ष्याणि समाविष्टानि सन्ति, यत्र द्वादशविभिन्नसूचकानाम् माध्यमेन प्रगतेः मूल्याङ्कनं कृतम् अस्ति । प्रथमपञ्च लक्ष्याणि परिणामेषु केन्द्रीभूतानि सन्ति: एतादृशानि आधारभूतसंरचनानि स्थापयितुं ये स्थायित्वं, लचीलाः, समावेशी च सन्ति; समावेशी तथा स्थायित्वं च इति औद्योगिकीकरणस्य पोषणं; वित्तीयसेवासु, विपण्येषु च प्रवेशं सुधारयितुम्; स्थायित्वार्थं सर्वेषां उद्योगानां आधारभूतसंरचनानां च वर्धनं; तथा अनुसन्धानं औद्योगिकप्रौद्योगिकीनां उन्नतिं च प्रवर्तयति। अन्तिमत्रिलक्ष्याणि कार्यान्वयनपद्धतिषु केन्द्रीभूतानि सन्ति : विकासशीलदेशेषु स्थायिमूलसंरचनायाः विकासाय प्रोत्साहयितुं; घरेलुप्रौद्योगिक्याः औद्योगिकविविधीकरणस्य च विकासाय समर्थनं करणम्; तथा सूचनासञ्चारप्रौद्योगिकीनां सार्वत्रिकपरिवेषणं सुनिश्चित्य।
               २०१९ तमे वर्षे "वैश्विककार्बनडाय-आक्साइड-उत्सर्जनस्य तीव्रता २००० तमे वर्षात् प्रायः २५% न्यूनीकृता अस्ति, यत् कार्बनडाय-आक्साइड-उत्सर्जनस्य सकलराष्ट्रीयउत्पाद-वृद्ध्या सामान्यपृथक्करणं सूचयति" इति अवलोकितम् । अद्यापि असंख्यव्यक्तिषु व्ययस्य, कवरेजस्य, अन्यकारकाणां च कारणेन अन्तर्जालस्य अभावः अस्ति । २०२० तमवर्षपर्यन्तं वैश्विकजनसङ्ख्यायाः ५४% एव अन्तर्जालप्रयोक्तारः आसन् इति प्रक्षेपणं कृतम् अस्ति ।

**सन्दर्भ**

समावेशी तथा स्थायि औद्योगिकविकासस्य उद्देश्यं "रोजगारस्य आयस्य च सृजनं कुर्वन्तः जीवन्तं प्रतिस्पर्धात्मकं च आर्थिकक्रियाकलापं उद्घाटयितुं" अस्ति अस्मिन् उद्देश्ये अभियांत्रिकी-निर्माणयोः लचीलापनस्य प्रतिबद्धता, तथैव नगरीय-लचीलतायाः च समावेशः अस्ति ।
                       एसडीजी 9 स्वीकुर्वति यत् अस्माकं क्षमता प्रभावीरूपेण संयोजयितुं संचारं कर्तुं, जनान् मालान् च कुशलतया परिवहनं कर्तुं, नवीनकौशलं, उद्योगं, प्रौद्योगिकी च संवर्धयितुं च 21 शताब्द्याः विविधपरस्परसम्बद्धानां आर्थिकसामाजिकपर्यावरणविषयाणां सम्बोधनाय महत्त्वपूर्णा अस्ति।
              समृद्धसमुदायस्य स्थापनायै आधारभूततत्त्वरूपेण ठोसः प्रभावी च आधारभूतसंरचना अत्यावश्यकी अस्ति । सततविकासलक्ष्याणां लक्ष्यं ९ सूचनानां वित्तीयबाजाराणां च समानव्यापकपरिचयस्य गारण्टीं दत्त्वा अभिनव-स्थायि-प्रौद्योगिकीनां पोषणं प्रति केन्द्रितम् अस्ति ।
                 आधारभूतसंरचनायाः प्रौद्योगिक्याः उन्नतिः एव स्थायिसमुदायस्य स्थापनां जनयति । एतेन धनं, रोजगारस्य अवसराः च उत्पद्यन्ते, विश्वव्यापीरूपेण स्थिराः, समृद्धाः च समाजाः पोषिताः भविष्यन्ति इति अपेक्षा अस्ति । प्राथमिकं ध्यानं विश्वसनीयं पर्यावरण-अनुकूलं च आधारभूतसंरचनासमाधानं निर्मातुं भवति यत् आर्थिकवृद्धिं मानवकल्याणं च वर्धयति, तथैव वित्तीयसुलभतां च निर्वाहयति। एतत् उद्देश्यं विश्वस्य प्रत्येकं समुदायस्य गुणवत्तापूर्णमूलसंरचनायाः उपलब्धिः इति गारण्टीं दातुं प्रयतते ।
       एसडीजी ९ इत्यस्य साकारीकरणाय पर्याप्तं वित्तपोषणं, दृढराजनैतिकप्रतिबद्धता च आवश्यकी भविष्यति। प्रमुखबाधासु विकासशीलराष्ट्रेषु अन्तर्जालसंपर्कस्य वर्धनं, अपर्याप्तपरिवहनसंरचना (विशेषतः भूपरिवेष्टितविकासशीलदेशेषु), अनुसन्धानविकासवित्तपोषणस्य अन्तरं तथा च विकसितदेशेषु तुलने विकासशीलदेशेषु शोधकर्तृणां संख्या च अन्तर्भवति।

**परिणाम लक्ष्य**

एसडीजी ९ अष्टसु विशिष्टलक्ष्येषु विभक्तः अस्ति येषां उद्देश्यं एसडीजी इत्यस्य समग्रलक्ष्यं साधयितुं भवति । प्रथमपञ्च लक्ष्याणि 'परिणामलक्ष्याणि' (९.१-९.५) इति उच्यन्ते, अन्तिमत्रयं तु 'लक्ष्यसाधनसाधनम्' इति वर्गीकृतानि सन्ति । परिणामलक्ष्याणि इष्टपरिणामानि निर्दिशन्ति ये एसडीजी लक्ष्यस्य उद्देश्यं पूरयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति। एतेषु लचीलमूलसंरचनानां निर्माणं, समावेशी-स्थायि-औद्योगीकरणस्य पोषणं, लघु-उद्यमानां कृते प्रवेशस्य उन्नयनं, वर्तमान-अन्तर्गत-संरचना-उन्नयनं, वैज्ञानिक-संशोधनस्य उन्नतिः च सन्ति प्रत्येकं लक्ष्यं एकेन वा अधिकेन सूचकैः सह भवति यत् कृतस्य प्रगतेः मूल्याङ्कनं करोति ।

**लक्ष्यम् ९.१**

#### दृढं, लचीलां, समावेशी च आधारभूतसंरचनं निर्मायताम् 
विश्वसनीयं, उच्चगुणवत्तायुक्तं, स्थायित्वं, सुदृढं च आधारभूतसंरचनं स्थापयतु यत् क्षेत्रीयं सीमापारं च उपक्रमं समावेशयति, यत् आर्थिकवृद्धिं प्रवर्धयितुं मानवकल्याणं वर्धयितुं च विनिर्मितम् अस्ति, तथा च सर्वेषां कृते सुलभं समानं च अवसरं प्राथमिकताम् अददात्।

**लक्ष्यम् ९.२** 

##### समावेशी स्थायित्वं च औद्योगिकीकरणं प्रोत्साहयन्तु 
समावेशी तथा स्थायि औद्योगिकविकासं प्रोत्साहयितुं तथा च २०३० तमवर्षपर्यन्तं उद्योगाय आरोपितस्य रोजगारस्य सकलघरेलुउत्पादस्य च अनुपातं पर्याप्तरूपेण वर्धयितुं, राष्ट्रियस्थित्यानुसारं, तथा च अल्पविकसितदेशेषु तस्य योगदानं दुगुणं कर्तुं लक्ष्यं भवति ।

**लक्ष्यम् ९.३** 

##### वित्तीयसेवासु विपण्येषु च प्रवेशं वर्धयन्तु 
लघु-उद्योगानाम् अन्येषां च व्यवसायानां, विशेषतः विकासशील-राष्ट्रेषु, किफायती-ऋण-आदि-वित्तीय-सेवानां प्रवेशं विस्तृतं कुर्वन्तु, मूल्यशृङ्खलासु, विपण्य-व्यवस्थासु च तेषां एकीकरणस्य सुविधां कुर्वन्तु ।

**लक्ष्यम् ९.४** 

##### स्थायित्वार्थं सर्वान् क्षेत्रान् रूपरेखाश्च वर्धयन्तु 
२०३० तमे वर्षे यावत्, सर्वाणि राष्ट्राणि स्वस्वक्षमतानुसारं कार्यं कुर्वन्ति, संसाधनदक्षता वर्धितायां, स्वच्छ-पर्यावरण-अनुकूल-प्रौद्योगिकीनां औद्योगिक-पद्धतीनां च व्यापक-कार्यन्वयनं च केन्द्रीकृत्य, स्थायित्वं सुनिश्चित्य उद्योगेषु सुधारं कुर्वन्तु, उद्योगेषु परिवर्तनं च कुर्वन्तु ।

**लक्ष्यम् ९.५** 

##### अनुसन्धानं सुदृढं कृत्वा औद्योगिकप्रौद्योगिकीनां उन्नतिं कुर्वन्तु 
वैज्ञानिकसंशोधनं सुधारयितुम्, सर्वेषु राष्ट्रेषु विशेषतः विकासशीलदेशेषु औद्योगिकक्षेत्राणां प्रौद्योगिकीक्षमतां वर्धयितुं च। अस्मिन् २०३० वर्षपर्यन्तं नवीनतां प्रवर्धयितुं प्रति १० लक्षं व्यक्तिषु अनुसन्धानविकासकर्मचारिणां संख्यां महत्त्वपूर्णतया वर्धयितुं, तथैव अनुसन्धानविकासयोः सार्वजनिकनिजीव्यययोः वर्धनं च अन्तर्भवति ।

**लक्ष्यम् ९.६** 

##### विकासशीलराष्ट्रेषु स्थायिमूलसंरचनावृद्धिं प्रवर्तयितुं 
आफ्रिकाराष्ट्रेभ्यः, अल्पविकसितदेशेभ्यः, भूपरिवेष्टितविकासशीलराष्ट्रेभ्यः, लघुद्वीपविकासशीलराज्येभ्यः च उन्नतवित्तीय-प्रौद्योगिकी-तकनीकी-सहायतां प्रदातुं विकासशील-राष्ट्रेषु स्थायि-लचील-संरचना-निर्माणस्य समर्थनं कुर्वन्तु ।

**लक्ष्यम् ९.७**

##### घरेलुप्रौद्योगिक्याः औद्योगिकविविधतायाः च विकासं प्रवर्तयन्तु 
अनुकूलनीतिवातावरणं निर्माय विकासशीलराष्ट्रेषु घरेलुप्रौद्योगिकी उन्नतिं, अनुसन्धानं, नवीनतां च समर्थयन्तु यत् अन्येषां विषयेषु औद्योगिकविविधीकरणं, वस्तुनां मूल्यवर्धनं च प्रोत्साहयति।

**लक्ष्यम् ९.८**

##### सूचनासञ्चारप्रौद्योगिक्याः सार्वत्रिकपरिचयः 
सूचनासञ्चारप्रौद्योगिक्याः अभिगमनं नाटकीयरूपेण वर्धयितुं, यस्य उद्देश्यं २०२० तमवर्षपर्यन्तं अल्पविकसितदेशेषु सार्वत्रिकं किफायती च अन्तर्जालस्य उपलब्धतां सुनिश्चितं कर्तुं शक्यते।

उदाहरणम्.jpg| 

सन्दर्भाः

https://globalgoals.org/goals/

https://www.undp.org/sustainable-development-goals