जार्ज हैरिसन एवं पंडित रविशंकर

= जार्ज हैरिसन एवं पंडित रविशंकर =
१९६० दशकस्य समये सङ्गीतं परिवर्तनं प्रारब्धम्। भिन्नाः संस्कृतयः एकत्र मेलिताः, विशेषतः पूर्वे पश्यिमयोः मध्ये। बीटल्स इति सङ्गीतदलेन सह गिटारं वादनं कुर्वतः जॉर्ज् हॅरिसनः अनेन परिवर्तनस्य एकः प्रमुखः अंशः आसीत्। सः भारतीयसङ्गीतं समग्रे विश्वे प्रचालितवान्। तस्य रवी शङ्करः इति प्रसिद्धस्य सितारवादकस्य मित्रता अतीव महत्वपूर्णा आसीत्। उभौ मिलित्वा सङ्गीतं विषये तथा च आध्यात्मिकतायाः विषये जनानां चिन्तनं परिवर्तितवन्तौ।
**जॉर्ज् हॅरिसनः कथं सितारं प्राप्तवान्**

१९६५ तमे वर्षे जॉर्ज् हॅरिसनः अकस्मात् सितारं प्राप्तवान्। सः ‘हेल्प्!’ नामकस्य बीटल्सचलच्चित्रस्य चलचित्रणसमये तं दृष्टवान्। सितारः भारतीयः पारम्परिकः तारयुक्तः वाद्ययन्त्रः अस्ति। तस्य रूपं स्वरं च दृष्ट्वा जॉर्जस्य कौतूहलम् उद्पन्नम्। सः ततः वादनं आरब्धवान् च तस्मिन् स्नेहम् आप्तवान्।

जॉर्जः निश्चितवान् यत् बीटल्सदलस्य गीतं मध्ये सः सितारं उपयोक्ष्यते। तत् गीतं आसीत् "नॉर्वेजियन वुड्" इति यः ‘रबर् सोल्’ नामकात् सङ्गीतसङ्ग्रहात् आसीत्। प्रथमतया पश्चिमस्य बहवः जनाः सितारस्य स्वरं श्रुतवन्तः। एषः स्वरः तेषां साधारणश्रवणात् भिन्नः आसीत्। अनेन कारणेन, अन्ये अपि बहवः सङ्गीतकाराः भारतीयवाद्ययन्त्रेषु भारतीयसङ्गीते च रुचिं प्राप्तवन्तः।

**रविशङ्करेण सह मैत्री**

स्वीयसङ्गीते सितारस्य उपयोगं कृत्वा जॉर्जः भारतीयसङ्गीतं विषये अधिकं ज्ञातुं इच्छितवान्। सः १९६६ तमे वर्षे रवी शङ्करं, यः जगति श्रेष्ठः सितारवादकः अस्ति, अपश्यत्। शीघ्रमेव जॉर्जः रवी च उत्तममित्रौ अभवतः। रवीः जॉर्जं सितारं कथं वादनीयम् इति तथा च भारतीयक्लासिकल् सङ्गीतस्य ज्ञानं प्रदत्तवान्।

जॉर्जः भारतं प्रति गत्वा रवीतः अध्ययनं कृतवान्। सः केवलं सितारवादनं न जानाति, अपितु भारतीयसंस्कृतिं आध्यात्मिकतां च अपि ज्ञातवान्। भारतीयसङ्गीतं केवलं स्वराणां वादनं न, अपितु तत्र भावनाः, अनुभूतयः, मनः च सम्बन्धितानि सन्ति। एषः सङ्गीतस्य विषये नवः दृष्टिकोणः जॉर्जस्य जीवनं परिवर्तितवान्।

तयोः मित्रता केवलं सङ्गीतं विषये न आसीत्। १९७१ तमे वर्षे जॉर्जः “कन्सर्ट् फॉर् बाङ्गलादेश्” इति कार्यक्रमं आयोजितवान्, यः संकटग्रस्तजनानां सहायार्थं आसीत्। भारतात् पश्चिमातः च सङ्गीतज्ञाः एकत्र मिलित्वा तत्र कार्यक्रमं कृतवन्तः। एषः कन्सर्ट् अधिकान् जनान् भारतीयसङ्गीतं प्रति आकर्षितवान् तथा च सङ्गीतस्य सामाजिकं मूल्यं अपि प्रकटितवान्।

**बीटल्सदलेन सह आध्यात्मिकयात्रा भारतम् प्रति**
बीटल्सदलं केवलं भारतीयसङ्गीतं न स्नेहयति, अपितु भारतीयआध्यात्मिकतां अपि ज्ञातुम् इच्छत्। १९६७ तमे वर्षे बीटल्सदलेन महर्षिः महेशः योगीः, यः ट्रान्सेंडेंटल् मेडिटेशनस्य शिक्षयिता आसीत्, साक्षात्कृतः। एषः ध्यानप्रकारः जनान् शान्तिं सौम्यतां च अनुभवितुम् साहाय्यं करोति। जॉर्ज् हॅरिसनस्य विशेषतः एषु विषये बहु आकर्षणम् आसीत्।

१९६८ तमे वर्षे बीटल्सदलं ऋषिकेशं गत्वा महर्षेः सह ध्यानं अध्ययनं कृतवन्तः। तैः एकस्मिन् आश्रमे, यः ध्यानार्थं अध्ययनार्थं च शान्तः स्थानः आसीत्, वासः कृतः। एषः यात्रायाः तेषां सङ्गीते अतीव महत्वः आसीत्। भारतस्य मध्ये निवसतां तैः बहूनि गीतानि रचितानि। तेषां केचन गीतानि "द व्हाइट् अल्बम" मध्ये अद्यापि प्रकटितानि, यथा "डियर् प्रूडेन्स्" तथा च "मदर् नेचर्स् सन्।"

ध्यानं भारतीयदर्शनं च जॉर्ज् हॅरिसनस्य विश्वं दृष्टिं परिवर्तितवन्तौ। सः स्वस्मिन् शान्तिं कथं प्राप्यते इति ज्ञातवान्। एषः आध्यात्मिकः यात्रा तस्य सङ्गीतस्य जीवनस्य च एकः महत्वपूर्णः भागः अभवत्।

**जॉर्ज् हॅरिसनः रवी शङ्करः च कथं सङ्गीतं सदा पर्यन्तं परिवर्तितवन्तौ**
जॉर्ज् हॅरिसनस्य रवी शङ्करस्य च मित्रता सङ्गीतं महता रूपेण परिवर्तितवती। जॉर्जेन पश्चिमे सितारं भारतीयसङ्गीतं च जनप्रियं कृतम्। बीटल्सदलं श्रुत्वा बहवः अन्ये सङ्गीतज्ञाः अपि भारतीयवाद्ययन्त्राणां सङ्गीतविचाराणां च उपयोगं कर्तुम् आरब्धवन्तः।

रवी शङ्करः अपि पश्चिमे अधिकं प्रसिद्धिम् आप्तवान्। अधिकाः जनाः भारतीयक्लासिकल् सङ्गीतं श्रावितवन्तः। जॉर्जः रवीः च जगति दर्शितवन्तौ यत् भिन्नाः संस्कृतयः सङ्गीतस्य द्वारा एकत्र मिलित्वा किञ्चित् सुन्दरं निर्माणं कर्तुं शक्नुवन्ति।

बीटल्सदलं भारतीयआध्यात्मिकतायाः प्रति अपि रुचिं प्रदर्शितवन्तः। तेषां कारणेन पश्चिमे बहवः जनाः ध्यानं विषये ज्ञातवन्तः। ध्यानं जनप्रियं अभवत्, तथा च बहवः जनाः जॉर्ज् हॅरिसनवत् अन्तः शान्तिं प्राप्तुं इच्छन्ति। जॉर्जः प्रकटितवान् यत् सङ्गीतं आध्यात्मिकता च एकत्र मिलित्वा जनानां जीवनं परिवर्तयितुं शक्नुतः।

***“मम लक्ष्यं सर्वदा एव आसीत् यत् ध्याने इव प्रेक्षकान् मया सह गभीरं नेतुम्, परमं प्राप्तुं प्रयत्नस्य मधुरं दुःखं अनुभवितुं, नेत्रयोः अश्रुपातं कर्तुं, सर्वथा शान्तिं शुद्धं च अनुभवितुं "*** च हैरिसनः अवदत्। 

**उपसंहारः**

जॉर्ज् हॅरिसनस्य भारतीयसङ्गीतं आध्यात्मिकतां च प्रति यात्रा सङ्गीतं सदा पर्यन्तं परिवर्तितवती। तस्य रवी शङ्करेण सह मित्रता भारतीयसङ्गीतं विश्वे प्रचालितवती। उभौ मिलित्वा प्रकटितवन्तौ यत् सङ्गीतं भिन्नाः संस्कृतयः मध्ये सम्बन्धं स्थापयितुं शक्नोति। जॉर्जस्य भारतीयआध्यात्मिकतायाः प्रति रुचिः अपि तस्य गीतलेखनं परिवर्तितवती। तैः निर्मितः सङ्गीतस्य आध्यात्मिकतायाः मिश्रः अद्यापि सङ्गीतज्ञानां प्रेरणामूलं अस्ति। जॉर्ज् हॅरिसनः रवी शङ्करः च प्रकटितवन्तौ यत् सङ्गीतस्य शक्तिः जनान् एकत्र आनीय दीर्घकालिकं प्रभावं कर्तुं शक्नोति।

**सन्दर्भाः**

# https://lifestyle.livemint.com/news/talking-point/50-years-of-beatles-in-india-how-george-harrison-brought-indian-classical-music-to-western-pop-111645676062779.html 
# https://www.thequint.com/news/world/within-you-without-you-remembering-george-harrisons-tryst-with-indian-classical-music-pandit-ravi-shankar#read-more
# https://www.telegraphindia.com/entertainment/george-harrisons-contribution-to-the-beatles-songs-inspired-by-indian-music-and-philosophy/cid/2002712
# https://www.sohohouse.com/house-notes/issue-006/music/the-beatles-how-a-trip-to-india-changed-everything