open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हलगूरस्थं भीमरन्ध्रम्

**हलगूरस्थं भीमरन्ध्रम्** (Halagur Bhimarandra)कर्णाटकस्य मण्ड्यमण्डलस्य मळवळ्ळीनामके उपमण्डले हलगूरुग्रामे विद्यते ।  ईशान्यदिशि चत्वारिकि.मी. दूरे १५मीटर् विशालयुक्तं १२मीटर् औनत्ययुतं च शिलया रचितम् उत्तरङ्गम् अस्ति एतत् । स्थानीकाः इदं ‘भीमन किण्डि’ (भीमरन्ध्रं) इति वदन्ति ।

भीमः  सोदरैः सह दहतः लाक्षागृहतः एतेन द्वारेण एव बहिः गतवान् इति प्रतीतिः अस्ति ।

ग्रानैट् नैस् शैलसमूहे स्थितस्य एतस्य बृहतः रन्ध्रस्य द्वारा सूर्यकिरणानि प्रविश्य यत् गच्छन्ति तत् सुन्दरं दृश्यं कनकपुरमार्गे बेङ्गळूरुगमनसमये दूरतः एव द्रष्टुं शक्यते ।

अवघर्षणकारणतः प्रवहन्त्याः नद्याः पात्रे बहुविधानि रचनानि रूपितानि भवन्ति ।  यदि प्रवहन्त्याः नद्याः पुरतः शिलाः भवन्ति, प्रवाहस्य वेगः अधिकः अस्ति तर्हि नदी  शिलां परितः न गच्छति अपि तु  शिलायां रन्ध्रं कृत्वा गच्छति । तादृशेषु स्थानेषु बृहत्प्रमाणकाः उत्तरङ्गशिलाः भवन्ति । अमेरिकादेशस्य कोलरडोनद्याम् एतादृशानि द्वाराणि सन्ति ।

किन्तु हलगूरुग्रामे शिलायाः अवघर्षणेन एतद् उत्तरङ्गं रूपितम् अस्ति इति वैशिष्ट्यम् ।

ग्रानैट् नैस् शिलायां समतलछिद्राणि भूत्वा सः भागः पतितः इति कारणेन रन्ध्रः रूपितः अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पञ्चसूनादोषपरिहारः

मनुस्मृतौ (६-६८, ६९) **पञ्चसूनादोषपरिहारः** पञ्चमहायज्ञानां हेतुत्वेन निर्दिष्टः । तत्र अयमाशयः यद् गृहस्थस्य दैनंदिनगृहकार्येषु अपरिहार्यतया सूक्ष्मजन्तूनां हिंसा भवति अथवा वस्तूनां जीवनशक्तिह्रासरुपा सूक्ष्मार्थेन हिंसा भवति । तं हिंसादोषं मार्जयितुम् एते पञ्चमहायज्ञाः शास्त्रकारैः उपदिष्टाः । परन्तु पञ्चसूनादोषपरिहाररुपः हेतुः याथार्थ्यविधुरः इति प्रतिभाति । प्रथमं तावत् कल्पसूत्रेषु पञ्चसूनादोषस्य कुत्रापि नामापि न श्रूयते । यदि सूनाजनितं पापं यज्ञजनितपुण्येन नश्यति इति ब्रूमः तर्हि पञ्चयज्ञानां नित्यकर्मत्वेन विहितत्वात् न तादृशं पुण्यमपि उपलभ्यते इति न विस्मर्तव्यम् । नापि प्राचीनेषु यज्ञप्रधानेषु शास्त्रेषु यत्र पञ्चमहायज्ञानां मूलम् उपलभ्यते एतादृशः सूक्ष्महिंसाविचारः कुत्रापि श्रूयते । प्रत्युत प्राचीनयज्ञानां पशुबलिसमेतानां हिंसापरत्वं प्रसिध्दमेव । अतः बौध्दजैनमतप्रभावोऽयम् इति वक्तुं शक्यते, एतादृशस्य सूक्ष्महिंसाविचारस्य तत्रैव उपलब्धत्वात् ।

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ऋषि-ऋणम्

उपयुक्तवस्तूनां मूलकारणत्वेन परमेश्वरः यथा अस्ति तथा निमित्तकारणत्वेन पूर्वम् ऋषयः आसन् यैः बीजेषु निहितां शक्तिं ज्ञात्वा मानवकल्याणार्थं तां प्रयुज्य कृषिरुपेण भोजनसामग्रेः प्राप्तिमार्गः प्रदर्शितः । एवं कार्पासादिभ्यः वस्त्रोत्पादनं साधितम् । तथैव् विविधानां शास्त्राणां रचनां कृत्वा महान् ज्ञानोदधिः मानवेभ्यः प्रदत्तः यं प्राप्य मानवः पुरुषात् पुरुषम् इति क्रमेण लाभान्वितो बभूव । यथा ऋषिणाम् आद्यानां प्रयत्नैः उपकृताः स्मः तथा ततच्छात्राणाम् अध्ययनाध्यापनविस्तारद्वारा सः लाभः आगामिपुरुषेभ्यः उपलब्धीक्र्तव्यः येन ऋषि –ऋणस्य अपाकरणं भवेत् ।

वर्गः:ऋणत्रयम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
के आर् रामनाथन्

(कालः - २८. ०२. १८९३ तः १९८५)

अयं प्रो. के. आर्. रामनाथन् (Prof. K.R. Ramanathan) कश्चन प्रख्यातः विज्ञानी । सः १८९३ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २८ तमे दिनाङ्के भारतस्य केरलराज्यस्य पालघाटजनपदस्य कलपाति इति ग्रामे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम कलपाति रामकृष्ण रामनाथन् इति ।

वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नरिमलेपर्वतः

**नरिमलेपर्वतः** (Narimale Hill) कर्णाटकराज्यस्य डगुमण्डलस्य ब्रह्मगिरिपर्वतश्रेणिषु एव अस्ति । कर्णाटककेरलयोः सीमाप्रदेशे इर्पुजलपाततः ब्रह्मगिरिगमनमार्गे ४.५ कि.मी.दूरे विराजते अयं पर्वतः । कोडवभाषया नरि इत्युक्ते व्याघ्रः । अस्मिन् प्रदेशे ब्याघ्राणां सङ्ख्या अधिका आसीत् अतः नरिमने (व्याघ्रनिलयः) इति नाम प्राप्तम् । अत्र कर्णाटकसर्वकारस्य वनविभागद्वारा विश्रामगृहं निर्मितम् । इतः ब्रह्मगिरिः ५ कि.मी.दूरे अस्ति। केरलभूप्रदेशे विद्यमानः मुनिकल्गुहा ३.५ कि.मी दूरे अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
धर्मसारः

विस्तृतविवेचनानन्तरं संक्षेपेण सूत्ररुपेण सारनिवेदनम् इति भवति शैली शास्त्रकाराणाम् । यथा अद्वैतसिध्दान्तविषये उक्तम्-
:	*श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।*
:	*ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ॥ इति ।*
अथवा पुराणानां सारम् अधिकृत्य उक्तम्-
:	*अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।*
:	*परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ इति ।*
तथैव धर्मविषयेऽपि कैश्चिद् विद्वद्भिः धर्मस्य सारः एवम् उपवर्णितः –
:	*श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ।*
:	*आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥*
अथवा – 
:*न तत्परेषु संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः ।*
:*एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥*
	तत्र् अयं तात्पर्यार्थः यत् समन्ताद् अवस्थितौः जनैः सह यथा वयं वर्तामहे तथैव तेऽपि अस्माभिः सह वर्तेरन् इति स्पष्टमेव । यदि वयं प्रातिवेशिकैः सह स्नेहपूर्णं व्यवहारं करिष्यामः तर्हि तेऽपि अस्माभिः सह प्रेम्णा एव वर्तिष्यन्ते । दर्पणप्रतिबिम्बन्यायेन यदि वयं तान् द्विष्मः तर्हि तेऽपि अस्माभिः सह द्वेषपूर्णं व्यवहारं करिष्यन्ति । यदि वयं तेषां साहाय्यं कुर्मः तर्हि तेऽपि विषमसमये संप्राप्ते अस्माकं साहाय्यप्रदानेन उपकरिष्यन्ति । अतः यथा इतरैः अस्माभिः सह वर्तितव्यम् इत्यपेक्षां कुर्मः तेनैव निकषेण स्वस्य व्यवहारः निश्चेतव्यः । इतरैः सह सर्वथा मित्रभावेन वर्तितव्यम्, तथा सर्वेषां कल्याणकामना हृदि निधेया इत्येव भवति धर्मस्य सारम् । तत्रोक्तं महाभारते जाजलि-आख्याने 
:	*सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः ।*
:	*कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले ॥*
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Religion Statistics from *UCB Libraries GovPubs*
*Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents  by Adherents.com August 2005
*IACSR - International Association for the Cognitive Science of Religion 
*Studying Religion - Introduction to the methods and scholars of the academic study of religion
*A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right - Marx's original reference to religion as the *opium of the people*.
*The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003)

वर्गः:धर्मशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
महिमरङ्गनाथस्वामिपर्वतः

**महिमरङ्गनाथस्वामिपर्वतः** (Mahimaranganathaswami Hill) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले  विद्यमानः कश्चन पर्वतः ।  महिमापुरनामकः लघुग्रामः एकस्मिन् पार्श्वे हरित्क्षेत्रैः अपरे शिलोच्चयैः च आवृतः अस्ति । अत्र एव महिमरङ्गनाथस्वामिनः पर्वतः स्थितः । पर्वतस्य उपरि सुशोभितस्य महिमरङ्गनाथस्वामिनः दर्शनार्थं गन्तुं ३५० सोपानानां मार्गः निर्मितः । चोळशैल्या निर्मिते अस्मिन् प्राचीने शिलालये रङ्गनाथस्य गरुडस्य हनूमतः च विग्रहाः सन्ति । शिवगङ्गापर्वतं, हळ्ळीरङ्गनाथपर्वतं, हरिद्वर्णक्षेत्राणि च पर्वतशिखरात् दृष्टुं शक्यते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
डा डि एन् वाडिया

(कालः - २५. १०. १८८३ तः १५. ६ .१९६९)

अयं **डा. डि. एन्. वाडिया** (Dr. D. N. Vadiya) भारतस्य प्रख्यातः भूगर्भशास्त्रज्ञः । सः "भारतस्य भूगर्भशास्त्रस्य पितामहः" इत्येव प्रसिद्धः । गुजरातराज्यस्य सूरतनगरे १८८३तम संवत्सरस्य अक्टोबर् मासस्य २५ तमे दिनाङ्के अजायत। एतस्य कुटुम्बस्य जनाः नौकायाः निर्माणकार्यं कुर्वन्तिस्म। प्राथमिकशिक्षणं सूरतनगरे प्राप्तवान्। स्नातकोत्तरपदवीं जीवशास्त्रभूगर्भशास्त्रयोः वडोदरा कलाशालायां प्राप्तवान्। विशिष्य भूगर्भशास्त्रे नैरन्तर्यम् अध्ययनम् आसीत्। १९०६तमे संवत्सरे, अस्य परिश्रमस्य फलं २० तमे वयसि सः जम्मू नगरस्य महात्मा गान्धिः कलाशालायाम् आचार्यपदं प्राप्तवान्। अयं कलाशालायाः विरामेषु समयेषु हिमालयगर्भे विद्यमानं खनिजं, गर्भे विद्यमानवस्तूनि, शिलाञ्च आनीय संशोधनं करोतिस्म। छात्राणाम् अध्ययनार्थं 'भूगर्भशास्त्रविज्ञानम्’ इति ग्रन्थम्  लिखितवान्।  
१९२१ तमे संवत्सरे स्वपदत्यागाय त्यागपत्रं दत्तवान्। समनन्तरं भूगर्भशास्त्रविभागे उद्योगं प्राप्य संशोधनकार्ये सदा निरतः जातः। ५५ तमे वयसि भूगर्भशास्त्रविभागीय पदम्प्रत्यपि त्यागपत्रं दत्तवान्। अस्मिन् समये भारते तथा श्रीलङ्कायाञ्च आङ्ग्लेयानां शासनमासीत्। अस्मै, आङ्ग्लसार्वकारेण श्रीलङ्कादेशस्य भूविज्ञानशास्त्रं तथा भूमापनविभागस्य मुख्यं स्थानं दत्तम्। तत्र इतोपि यशं प्राप्तवान्। तत्रत्य सहकर्मिणेभ्यः प्रशिक्षणं तथा स्वानुभवञ्च सर्वदा बोधयतिस्म। अनन्तरं भारतसार्वकारस्य भूमापकविभागस्य निदेशकः जातः। किञ्चित्कालानन्तरं खनिजं तथा लोहविभागस्य निदेशकोपि जातः। भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरम्  "डा.होमिबाबास्य" आध्यक्षे अणुशक्त्यायाः अध्ययनार्थं अस्मै अवकाशं कल्पितवन्तः। वाडिया खनिजविभागस्य मुख्यस्थः जातः। अयं २२ तम अन्ताराष्ट्रीय भूगर्भशास्त्रस्य उपकरणानां सम्मेलनम् भारते प्रप्रथमवारम् आयोजितवान्। एतस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्।   एष्याखण्डे विद्यमानेषु विभागेषु गत्वा महत्वपूर्णं संशोधनं कृतवान्। खनिजानाम् विस्तृतम् अध्ययनं कृत्वा वृत्तान्तं निवेदितवन्तः। विशिष्य मरुत्स्थलानां रचनाप्रकारविषये मण्डित विचारधाराः विश्वप्रख्याताः जाताः। "नङ्गाप्रभारतस्य भूगर्भः” एवं ”हिमालयस्य रचना” इत्यादि ग्रन्थान् रचयित्वा जनप्रियः सञ्जातः। ५० वयसि अपि अस्य ज्ञानशक्तिम् अवलोकयामश्चेत् युवानोऽपि लज्जामनुभवन्ति। काश्मीरतः कान्याकुमारीपर्यन्तम्, अस्सां तः कराची, बलुचिस्तान् तथा सरोवरसमुद्रादयः अस्य अध्ययनस्य केन्द्राणि भवन्ति। अनेन रचितेषु पुस्तकेषु भारतस्य तथा बर्मादेशस्य भूगर्भशास्त्रसंबन्धितशोधाः आश्चर्यकराः भवन्ति। अनेन लिखितः ग्रन्थः विश्वस्मिन् विश्वे सर्वेषु भूगर्भशास्त्रं तथा भूमापनविभागीयग्रन्थालयेषु लभ्यते। तं ग्रन्थम् आदरेण पश्यन्ति जनाः। १९५७ तमे संवत्सरे लण्डन्देशस्य 'रायल्’ संस्थायाः संशोधकत्वेन परिगणितम्। प्रथमः भारतीयः भवति अस्मिन् क्षेत्रे इत्यतः महद्गौरवमस्य।  भारतीय विज्ञानकाङ्ग्रेस् विभागस्य वारद्वयम् अध्यक्षस्थानम् अलङ्कृतवान्। राष्ट्रीय विज्ञानाकाडमि संस्थातः "मेगांद साहा” पुरस्कारभाजः जातः। कोलकता "असेटिक्” संस्थातः "भोस्” पुरस्कारभाजः जातः। १९५८ तमे संवत्सरे भारतदेशस्य श्रष्ठं पद्मभूषणपुरस्कारम् अलभत्। स्व ८५ तमे वयसि १९६९ तमे संवत्सरे जून् मासे १५ दिनाङ्के पञ्चभूतेषु लीनः जातः।

""

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शिवगङ्गापर्वतः

अयं पर्वतः कर्णाटकराज्ये  तुमकूरुमण्डले अस्ति । अस्य एकशृङ्गगिरिः मन्दाकिनीपर्वतः वृषभाद्रिः कमदूगिरिः इति च नामानि सन्ति । अयं पर्वतः भिन्नभिन्नदिक्भ्यः भिन्नरुपेण दृश्यते । पर्वतः (४५५ पाद) आरोहणाय कष्टसाध्यः । सोपानमार्गः अस्ति । तत्र नैसर्गिकगुहालयाः शिखराणि देवस्थानानि च सन्ति । श्री गविगङ्गाधरेश्वरः, होन्नादेवी, शारदाम्बा, शान्तीश्वरः, बडेगणपतिः पादेकल्लु वीरभद्रः, एम्मे बसव इत्यादयः प्रमुखाः देवालयाः । प्रमुखतीर्थानि- गविमठसमीपे पातालगङ्गा, अगस्त्येश्वरतीर्थम् च । अत्यन्तकष्टेन गम्यस्थानानि तीर्थोदकं, कोडगुल्लु बसव, केम्पेगौडहजार इति । मार्गः -बेङ्गलूरुतः ५६ कि.मी नेलमङ्गलतः ३२. कि.मी । निडुवन् समीपस्थं रेल् निस्थानकम् अस्ति।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
त्रिभुवनदास गज्जर

(कालः - १८६३ तः १९२०)
अयं (प्रो.) आचार्यः **त्रिभुवनदासः कल्याणदासः गज्जारः**(tribhuvanadas Gajjar)  सुप्रसिद्धेषु भारतीय विज्ञानिषु अन्यतमः। अयं रसायनशास्त्रज्ञोऽपि आसीत्। सूरत् प्रान्ते सम्प्रदायस्थकुटुम्बे १८६३ तमे संवत्सरे  अगष्टमासे अजायत। त्रिभुवनदासस्य पिता कल्याणदासः सुप्रसिद्धः शिल्पकारः आसीत्। “द आरट् आफ् स्कल्पचर” (The Art of Sculpture) नामकग्रन्थं रचितवान्। द्वे पुत्री, चत्वारः पुत्राः आसन्। त्रिभुवनदासः ज्येष्ठः पुत्रः भवति। बाल्यादारभ्यैव बुद्धिमान् आसीत्। परीक्षादिषु उत्तमाङ्कान् स्वीकरोतिस्म। अस्य पिता विरामेषु दिनेषु शिल्पकलायाः विषये पाठयतिस्म। तत्रापि तस्य परिणितिः आसीत्। उन्नताध्ययनार्थं मुम्बैनगरम् अगच्छत्। बि.एस्.सि. पदव्यां रसायनशास्त्रविभागे ७५% अङ्कान् स्वीकृतवान्। अस्मिन्नेव काले अस्य ज्ञानं दृष्ट्वा नूतनेभ्यः आगतेभ्यः छात्रेभ्यः पाठनाय कलाशाला व्यवस्थाकल्पिता आसीत्। मुम्बै विश्वविद्यालयात् एम्.ए. पदवीधरः सञ्जातः। वैज्ञानिकसूक्ष्मांशान् युवछात्रेभ्यः बोधनार्थं लघु कार्यशालां उद्घाटितवान्। अस्याः शालायाः आरम्भाय वडोदरा(बरोडा)प्रान्तस्य राजा ’सय्याजिरावः गायकवाड’ साहाय्यम् अकरोत्। वडोदरानगरस्य कलाशालायां रसायनशास्त्रोपन्यासकत्वेन नियुक्तिरभूत्। अस्य मासिकवेतनम् २०० आसीत्। अयं स्वबुद्धिशक्त्या, समर्पणाभावेन, पाठनशैल्यादिभिश्च सर्वान् आकृष्टवान्। 
१८९० तमे संवत्सरे जून्मासे वडोदरानगरे त्रिभुवनदासस्य आध्यक्षे कलाभवनस्य निर्माणम् अकरोत्। तत्र चित्रकलाम्, शिल्पशास्त्रम्, भवननिर्माणकलाम्, चारणकलाम्, वर्णस्थापनकलादीन् बोधयन्तिस्म। एताभिः कलाभिः सह भौतशास्त्रम्,रसायनशास्त्रञ्च पाठयन्तिस्म। स्वल्पे समये ८०० शताधिकाः छात्राः प्रविष्टवन्तः।  जर्मन् भाषां जानातिस्म अयम्। जर्मन् देशीय लघु यन्त्रागाराणाम् उद्दिष्य गुजराति भाषायां लिखित्वा, ’रङ्गुरहस्य’ वार्तापत्रिकायां प्रकटयतिस्म। १८९६ तमे संवत्सरे स्वपदस्य त्यागपत्रम् अर्पितवन्तः। 
मुम्बैनगरं प्रत्यागत्य विल्सन् कलाशालायां रसायनशास्त्रविभागे आचार्य पदवीम् अलङ्कृतवान् त्रिभुवनदासः। सः शिक्षणक्षेत्रे गुणवत्तताभिवृद्धये पाठ्यक्रमस्य परिवर्तनम् अकरोत्। अस्मिन्नेव समये मारकरोगः(plague) मुम्बैनगरं व्यापृतम् आसीत्। विद्यमानानि औषधानि निष्फलानि जातानि। त्रिभुवनदासः स्वबुद्धिशक्त्या “अयोडिन् टेरिक्लोरैड” औषधम् संशोधितवान्। रोगपीडितानां जीवानां रक्षणं कृतवान्। १८९८ तमे संवत्सरे मुम्बैय्यां वीथ्यां विक्टोरिया नृपवल्लभायाः मूर्तिं स्थापितमासीत्। तस्याः मूर्तेः मुखे कृष्णवर्णं लेपितमासीत्। आङ्ग्लेयाः शासकाः लेपितस्य वर्णस्य उपमर्दनाय बहवः वैदेशिकाः वैज्ञानिकाः आगताः। ते असमर्थाः सञ्जाताः। तदा त्रिभुवनदासः तं वर्णं उपमर्दितवान्। अस्याः घटनायाः अनन्तरं लोके प्रसिद्धः जातः। ते शासकाः अधिकसम्भावनया सम्मानितवन्तश्च। तेन धनेन वडोदरायाम् “अलेम्बिक् केमिकल् वर्कस्” संस्था आरब्धा। गच्छताकाले अस्य पत्नी मृतवति, अनन्तरं भास्करनामकस्य  प्रियस्य शिष्यस्य मरणं जातम्। आभ्यां घटनाभ्याम् अस्वस्थः अयं १९२० संवत्सरे जुलै मासस्य १६ दिनाङ्के मरणं प्राप्तवान्।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* त्रिभुवनदासः 
* त्रिभुवनदास गज्जारः 

वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कासनी जियावानि डोमिनिको

(कालः - १६२५ तः १७१२)

अयं कासनी जियावानि डोमिनिको (Giovanni Domenico Cassini) प्रख्यातः खगोलशास्त्रज्ञः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Catholic Encyclopedia article
* [Domenico Cassini – complete digitization of 14 volumes belonging to the Old Fund's Department of Astronomy, University of Bologna, held to mark the celebrations of the Cassini in 2005 *(website in Italian)*](http://amshistorica.unibo.it/diglib/collection.php?set=astr&title=Giovanni%20Domenico%20Cassini%20(1625-1712)%20e%20la%20meridiana%20di%20S.%20Petronio%20a%20Giovanni)

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्यावेण्डिष् हेन्रि

(कालः - १७३१ तः १८१०)

अयं क्यावेण्डिष् हेन्रि (Henry Cavendish) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी तथा रसायनविज्ञानी च ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* The Life of the Honourable Henry Cavendish by George Wilson, London, 1851.
* Experiments on Air by Henry Cavendish, Edinburgh: William F. Clay (1893) – Alembic Club reprint number 3.
* "The Mean Density of the Earth" by J. H. Poynting, London: Charles Griffin and Company (1894).
* The Laws of Gravitation: Memoirs by Newton, Bouguer and Cavendish, edited and translated by A. Stanley MacKenzie, New York: American Book Company (1900).
* 

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शौचम्

पावित्र्यसंकल्पनायां शुचितायाः महत्त्वं वादातीतम् । आरोग्यदृष्ट्या रोगजन्तूनां निवारणार्थं जलेन मृत्तिकया वा इन्द्रियाणां प्रक्षालनं सावधानेन मनसा कुर्वन्ति स्म अस्माकं पूर्वजाः । अतिथिसत्कारविधौ प्रवासपरत्वात् पांसुबहुलगात्रस्य अतिथेः पादप्रक्षालनं नाम महत्त्वसंयुतः विधिः इति कृत्वा विस्तरशः उपवर्णितः शास्त्रेषु । तथा केवलं शरीरशुध्द्या न ते आत्मानं कृतार्थान् अमन्यन्त । अपि तु मनसः शुध्दिः, बुध्देर्वा शुध्दिः अपि तेषाम् अभिमता आसीत् । तत्रोक्तं मनुना (५-१०९)-
:	*अद्भिः गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।*
:	*विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुध्दिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥*
आधुनिके अर्थप्रधाने युगे भ्रष्टाचारः प्रामुख्येन धनसम्बन्धितेषु व्यवहारेषु एव दृष्टिगोचरो भवति । सार्वजनिकसंस्थासु अर्थविभागप्रमुखेन निष्कलङ्कचरित्रेण भाव्यम् इति सर्वैः अपेक्ष्यते । मनुनापि अस्मिन् विषये आग्रहपूर्वकम् एतादृशी शुचिता उपदिष्टा । तत्रोक्तम् (५-१०६)-
:	*सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।*
:	*योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥*
शौचप्रकरणे एव स्पृश्यास्पृश्यविचारः अपि अन्तर्भूतः अस्ति । स्नानानन्तरं धौतवस्त्रं कौशेयं वा परिधाय यदा कोऽपि देवप्रतिमापूजार्थं सिध्दो भवति तदा स्वपुत्रपौत्रादिकानाम् अपि स्पर्शं शुचितारक्षणाय परिहरति । मासिकधर्मं पालयन्तीं रजस्वलां स्त्रियं दिनत्रयपर्यन्तं वैद्यकशास्त्रानुसारेणा अस्पृश्यां मन्यन्ते कुटुम्बिनः । जन्ममरणादिसमयेऽपि शास्त्रानुसारं दशदिनपर्यन्तं जननाशौचं मरणाशौचं च प्रतिपालयन्ति स्म कुटुम्बिनः । कीदृशः कुटुम्बसदस्यः कीदृशम् अशौचं पालयेद् इत्यादिविषये विस्तरशः नियमाः उपदिष्टाः शौचाशौचपालने आग्रहशीलैः पूर्वजैः ।
	*अति सर्वत्र वर्जयेत्* इति नीतिवचनम् अनादृत्य सारासारविवेकहीनः अदूरदृष्टिः कश्चित् व्यवहारः यदा औचित्यसीमाम् उल्लङ्घयति तदा स व्यवहारः समाजविघातकः संजायते । अद्ययावत् हिन्दुसमाजे अतिशूद्रसम्बन्धे प्रचलितः स्पृश्यास्पृश्यविचारः कदा वा कथं प्रारब्धः इति न सुस्पष्टम् । अतिशूद्रस्य च्छायापि परिहर्तव्या इति आसीत् शुचितादक्षाणां धारणा । अनेन अमानवीयेन व्यवहारेण गौरवशाली इति मान्यतां प्राप्तः अयं हिन्दुसमाजः कथं कलङ्कितः तथा भेदभावनाभिः जर्जरितः सन् दुर्बलताम् आपन्नः इति न परोक्षं प्रेक्षावताम् ।

	भगवत्कृपया हिन्दुहितदक्षया विश्व –हिन्दु –परिषदा उडुपीनगरे सम्पन्ने परिषदः अधिवेशने सर्वसम्प्रदायप्रमुखैः धर्माचार्यैः प्रस्तावोऽयं पारितः यद् शास्त्रेषु अस्पृश्यतायाः कोऽपि आधारः नास्ति । ‘हिन्दवः सोदराः सर्वे न हिन्दुः पतितो भवेत्’ इति सर्वैः एकमुखेन उद्घोषितम् । अत्र केवलं शास्त्राद् रुढिर्बलियसी इति वचनं प्रमाणं मत्वा जनेषु इयं कुप्रथा प्रचलिता इति प्रतीयते । तत्रापि अपवादः अयम् अनुमोद्यते यत् ‘तीर्थयात्राप्रसङ्गेषु स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते’ इति ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:सामाजिकगुणाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
चार्ल्स् -अगस्टीन् डि कूलुम्ब

(कालः - १७३६ तः १८०६)

अयं कूलण्ट् चार्ल्स् अगस्टीन् डि (Charles-Augustin de Coulomb) प्रख्यातः भौतविज्ञानी ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Théorie des machines simples (1821)
* Collection de mémoires relatifs à la physique (1884)
* French National Library The Mémoires of Coulomb available in pdf format.

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कोषि अगस्टीन् लूयी

(कालः - १७८९ तः १८५७)

अयं कोषि अगस्टीन् लूयी (Augustin-Louis Cauchy) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी तथा जणितज्ञः च ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Cauchy criterion for convergence 
* ''Œuvres complètes d'Augustin Cauchy'' Académie des sciences (France). Ministère de l'éducation nationale.
* Augustin-Louis Cauchy – Œuvres complètes (in 2 series) Gallica-Math
* Augustin-Louis Cauchy – Cauchy's Life by Robin Hartshorne
* Th. M. Rassias, Topics in Mathematical Analysis, A Volume Dedicated to the Memory of A. L. Cauchy'', World Scientific Co., Singapore, New Jersey, London, 1989.

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ग्यास्पर्डड्-गुस्ताव डि कोरियोलिस्

(कालः - १७९२ तः १८४३)

अयं ग्यास्पर्डड-गुस्ताव डि कोरियोलिस (Gaspard-Gustave Coriolis) प्रख्यातः भौतविज्ञानी ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गुस्ताव् केरियोलिस्
* Britannica.com

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एड्डिङ्गटन् सर् अर्थर् स्ट्यान्ले

(कालः - १८२२ तः १९४४)

अयम् **एड्डिङ्गटन् सर् अर्थर् स्ट्यान्ले** (Eddingtun Sir Arthur Stanley) प्रख्यातः खगोलशास्त्रज्ञः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Trinity College Chapel
* A Guide to Churchill College, Cambridge: text by Dr. Mark Goldie, pages 62 and 63 (2009)
* O'Connor, J. J., and E. F. Robertson, "*Arthur Stanley Eddington *". School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
* Eddington Quotations
* Bennett, Clark, "*Sir Arthur Eddington (1882–1944)*". Founding Fathers of Relativity.
* Tenn, Joseph S.,"Arthur Stanley Eddington ". The Bruce Medalists.
* Clausen, Ben, "*Men of Science and of Faith in God , Sir Arthur Stanley Eddington (1882–1944)*".
* Russell, Henry Norris, "*Review of The Internal Constitution of the Stars by A.S. Eddington*". Ap.J. 67, 83 (1928).
* Durham, Ian T.,  "*Eddington & Uncertainty*". Physics in Perspective (September&nbsp;– December). Arxiv, History of Physics.
* Experiments of Sobral and Príncipe repeated in the space  project in proceeding in fórum astronomical.
* Lecchini, Stefano, "*How Dwarfs Became Giants. The Discovery of the Mass-Luminosity Relation*". *Bern Studies in the History and Philosophy of Science*, pp.&nbsp;224 (2007).
* Stanley, Matthew. "An Expedition to Heal the Wounds of War: The 1919 Eclipse Expedition and Eddington as Quaker Adventurer." Isis 94 (2003): 57–89.
* Stanley, Matthew. "So Simple a Thing as a Star: Jeans, Eddington, and the Growth of Astrophysical Phenomenology" in British Journal for the History of Science, 2007, 40: 53-82.
* ODNB article by C. W. Kilmister, ‘Eddington, Sir Arthur Stanley (1882–1944)’, *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004 accessed 23 November 2008
* Biography and bibliography of Bruce medalists: Arthur Stanley Eddington 
* Links to online copies of important books by Eddington: 'The Nature of the Physical World', 'The Philosophy of Physical Science', 'Relativity Theory of Protons and Electrons', and 'Fundamental Theory'

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केल्विन् विलियं थाम्सन् लार्ड्

(कालः - १८२४ तः १९०७)

अयं **केल्विन् विलियं थाम्सन् लार्ड्** (Kelwin Willium Thomson Lard) प्रख्यातः भौतविज्ञानी तथा गणितज्ञः च ।
## External links 
*
* *Heroes of the Telegraph* at Project Gutenberg
* "Horses on Mars", from Lord Kelvin 
* William Thomson: king of Victorian physics  at Institute of Physics website
* *Measuring the Absolute: William Thomson and Temperature*, Hasok Chang and Sang Wook Yi (PDF file)
* *Mathematical and physical papers. Volume I * (PDF copy from gallica.bnf.fr)
* *Mathematical and physical papers. Volume II* (gallica)
* *Mathematical and physical papers. Volume III* (gallica)
* *Mathematical and physical papers. Volume V* (Internet Archive)
* *Reprint of papers on electrostatics and magnetism* (gallica)
* *Elements of natural philosophy: Part I* (gallica)
* *Treatise on natural philosophy (Volume 1)* (Internet Archive)
* *Treatise on natural philosophy (Volume 2)* (Internet Archive)
* *The molecular tactics of a crystal* (Internet Archive)
* *Baltimore lectures on molecular dynamics and the wave theory of light* (Internet Archive)
* *Quotations. This collection includes sources for many quotes.*
* Kelvin Building Opening – The Leys School, Cambridge (1893) 
* William Thomson

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केरो हेन्रिज्

(कालः - १८३४ तः १९१०)

अयं केरो हेन्रिज् (Caro Heinrich) प्रख्यातः रसायनविज्ञानी ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Heinrich Caro at scienceandsociety.co.uk
* Indigo at uni-bayreuth.de 
* Indigo at econdoc.de 

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुगिरेः एकशिलाशैलः

**मधुगिरेः एकशिलाशैलः** कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले मधुगिरौ विद्यमानः प्रसिद्धः शैलः ।

कर्णाटके रामनगरस्य ग्रानैट् शैलपङ्क्तिः प्रसरिता अस्ति ।  बहुत्र शिलाः खण्डिताः भूत्वा राशीकृतं शिखरम् इव दृश्यते ।  तत्र तत्र अर्धगोलाकारेण इव उद्गतानि शिखराणि अपि सन्ति ।  तेषु मधुगिरेः शैलः अन्यतमः अस्ति । तुमकूरुमण्डले अस्ति ।   एषः कश्चन एकशिलाशैलः ।  मधुगिरेः शैले एका एव अखण्डशिला  शिखरम् इव स्थिता अस्ति ।  एशियाखण्डे  प्रसिद्धः एकशिलाशैलः एषः ।  एतस्य वैशाल्यं १५,००० च.कि.मी. अस्ति ।

भूविज्ञानदृष्ट्या मधुगिरिशैलः स्थूलकणस्य धूम्रवर्णस्य ग्रानैट् शिलया निर्मितः अस्ति । एतस्यां शिलायां फेल्ड्स्पार् खनिजाः बृहत्शिलावत् भूत्वा शिलामातृकायां निगूढाः सन्ति ।  शिलायाः एतं विन्यासं ‘पार्फिरि रचना’ इति वदन्ति ।  एतां शिलां ‘ग्रनैट् पार्फिरि’ इति वदन्ति ।

ग्रानैट् संयोजनेन उष्णशिलारसः भूमेः शुक्तिं गत्वा सावधानेन यदा शीतलं भवति तदा अर्धगोलाकारकः इव शैलः रूपितः अभवत् इति आरम्भे चिन्तितमासीत् ।  किन्तु या शिला पेनिन्सुलार् नैस्, ग्रानैट् इव परिवर्तनं प्राप्नोति तस्यां प्रक्रियायां द्रवस्य कार्यान्तरेण एवं भवति इति इदानीं प्रतिपादितमस्ति ।

सामान्यतः सर्वत्र यथा दृश्यते तथा शिलायाः अवघर्षणेन मधुगिरेः शैलस्य शिलाः शिथिलाः न सन्ति ।  अधिकाः कोणाः न सन्ति इति कारणेन सस्यानां मूलम् अधः गन्तुं न शक्नोति । सामान्यतः २५० कोटिवर्षेभ्यः मधुगिरेः शैलस्य शिला निरन्तरं घर्मे, शैत्ये, वृष्ट्यां स्थिता चेदपि अखण्डा भूत्वा अवशिष्टा अस्ति ।  एतदेव मधुगिरेः एकशिलायाः शैलस्य वैशिष्ट्यम् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आस्ट्टाल्ट् फ्रिडरिक् विल्हेल्म्

(कालः - १८५३ तः १९३२)

अयम् आस्ट्टाल्ट् फ्रिडरिक् विल्हेल्म् (Wilhelm Friedrich Ostwald) प्रसिद्धः भौत-रसायनशास्त्रज्ञः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Chemistry Tree: Wilhelm Friedrich Ostwald Details
* Nobel Lecture *On Catalysis* from Nobelprize.org website
* Biography Biography from Nobelprize.org website
* Works at the Internet Archive
* Landsitz Energie Grossbothen/Saxony  Ostwald and his country seat "Energie" (in English)
* History of the International Committee on Atomic Weights

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डा. जयन्त नारळीकर

(कालः - १९. ०७. १९३८)

अयं डा. जयन्त नरलीकरः (Dr. Jayanat Naralikar) प्रसिद्धः आकाशभौतशास्त्रज्ञः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Jayant Narlikar's Home page 
*An interview with Jayant Narlikar on virus from outer space (2003) 
*An interview with Jayant Narlikar on the origin of Universe (2004, in Spanish)
*Jayant V. Narlikar's Summarized Biography
*Publications of J.V. Narlikar – part 1
*Publications of J.V. Narlikar – part 2
*Cosmology, Facts and Problems (French)
*Narlikar predicted neutrinos traveling faster than light in 1962

वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आस्टन् फ्रान्सिस् विलियम्

(कालः - १८७७ तः १९४५)

अयं आस्टन् फ्रान्सिस् विलियम् (Aston Francis William) प्रख्यातः रसायनशास्त्रज्ञः तथा भौतविज्ञानी च ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Annotated bibliography for Francis Aston from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
*Aston biography from Nobel Prize site
*Aston biography from Cambridge 

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पुष्पाणि

**पुष्पाणि** अथवा कुसुमानि वृक्षाणां लतानां वा सन्तानसंवर्धकानां बीजानाम् निर्माणस्य मूलानि भवन्ति । लोके कुसुमानि सर्वजनप्रियाणि तेषां  क्वचित् सौन्दर्येण क्वचित् सुगन्धेन क्वचित् उभयाभ्यां च । पुष्पाणि सस्यानां बीजोत्पादनस्य प्रक्रियायाः परागस्पर्शः गर्भीकरणस्य मूलस्थानं भवन्ति।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## उपयोगाः 
पुष्पाणि सुन्दराणि इति जनैः मन्यन्ते। तेषां सुगन्धं जनानां चित्तम् आह्लादयति। अतः एव ते उपवनेषु पुष्पाणि निरोपयन्ति। ललनाः पुष्पाणि स्वकेशेषु धारयन्ति। भक्ताः देवेभ्यः पुष्पाणि अर्पयन्ति। जनाः पुष्पाणि पुष्पधानीषु स्थापयित्वा स्वगृहाणि भूषयन्ति।
thumb|center|विविधानि पुष्पाणि
thumb|center|400px|पुष्पखण्डानि 
पुष्पाणि सपुष्पकाणां पुनरुत्पादनसाधनानि सन्ति। 
* हरितदलानि -मुकुलं रक्षन्ति।
* पुङ्केसरः- रेणुं रचयति।
पुष्पेषु चत्वारि खण्डानि सन्ति।
* हरितदलानि मुकुलम् रक्षन्ति।
* रञ्जितदलानि षट्पदान् आकर्षन्ति।
* पुङ्केसरः रेणुं रचयति।
* गर्भकेसरः अस्मिन् एव बीजानि वर्धन्ते।
भ्रमरः, जलम् अथवा वायुः रेणुं पुङ्केसरात् गर्भकेसरं चालयन्ति। 
जनाः कानिचन पुष्पाणि खादन्ति। केसरः उपस्करः वर्तते। पुष्पेभ्यः मधु लभ्यते। शुष्कपुष्पैः चायपानं कर्तुं शक्यते।
क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग्

(कालः - १८५८ तः १८९९)

अयं क्यासनर् ह्यामिल्टन् यङ्ग् (Hamilton Young Castner) प्रख्यातः रसायनविज्ञानी ।

## बाह्यसमर्कतन्तुः
* ह्यामिल्टन् यङ्ग् 

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
समाजधर्मः

एतावत्कालपर्यन्तम् अस्माभिः सामान्यधर्माणां नाम सर्वेषां कृते उपदिष्टानां जीवनोन्नतिकारकाणां गुणानां विवेचनं कृतम् । अथ विशिष्ट जनानां कृते विहितानां कर्तव्यानां चर्चां करिष्यामः । अस्मिन् सन्दर्भे धर्मशब्दः कर्तव्यम् इत्यर्थेन प्रयुज्यते । विशेषधर्माः अपि द्विप्रकारकाः भवितुम् अर्हन्ति –
## समाजधर्माः
हिन्दूनां धर्मः समाजजीवने प्रत्येकस्य कृते नानाविधानि विशिष्टस्वरुपाणि कर्तव्यानि उपदिशति । तेषां पालनविषये च साग्रहो वर्तते । तदनुसारं शास्त्रकारैः प्रत्येकस्य जीवने विविधभूमिकासु व्यवहारे विभिन्नानि कर्तव्यानि निर्दिष्टानि । एवं प्रत्येकः स्वजीवने वर्णधर्मः आश्रमधर्मः जातिधर्मः कुलधर्मः इत्यादिरुपेण विविधकर्तव्यानि निर्वहति । आप्तसंबन्धेन अपि तस्य विभिन्नानि कर्तव्यानि विद्यन्ते । तथा पितृधर्मः पुत्रधर्मः भ्रातृधर्मः इत्यादीनि । तथैव सामाजिकव्यवहारे भिन्नभिन्नरुपेण ये परस्परसम्बन्धाः आयान्ति तान् अधिकृत्य अपि कर्तव्यानि निर्दिश्यन्ते । यथा स्वामिधर्मः सेवकधर्मः इत्यादीनि । एतेषु कर्तव्येषु कानिचित् कर्तव्यानि स्मृत्यादिषु उपवर्णितानि सन्ति कानिचित् अलिखितानि तिष्ठन्ति । रामायण-महाभारत-पुराणादिषु महापुरुषैः विशिष्ट-परिस्थित्यां कीदृशः व्यवहारः कृतः तद् वीक्ष्य तेषाम् अनुकरणम् क्रियते । तच्च मौखिकरुपेणा परम्परां श्रुत्वा अनुष्ठीयते ।
वर्णाश्रमधर्माणां माहात्म्यात् तेषां विवेचनं स्वतन्त्ररुपेण अग्रे क्रियते । बहुवारं दुर्भिक्षं राज्यक्रान्तिः इत्यादिभिः आकस्मिककारणैः वर्णाश्रमादिधर्माणां यथोपदिष्टं पालनम् अशक्यं भवति । अस्यां परिस्थित्यां विहितधर्मेभ्यः भिन्नम् आचरणं कर्तुं यदा मनुष्यः अनिच्छन्नपि प्रवृत्तो भवति तदा आपध्दर्मः इति संज्ञां दत्त्वा तथाचरणे सः अनुमतः शास्रकारैः । यदा पूर्ववत् स्थितिः जायते तदा पुनरपि स्वस्य यथाविहितधर्मस्य पालनं तेन पूर्ववत् कर्तव्यम् इति अपेक्ष्यते ।
धर्मशब्दः संस्कृतभाषायां गुणधर्मः स्वभावः वा इत्यर्थेऽपि प्रयुज्यते ।यथा उष्णता धर्मः अस्ति अग्नेः शौत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । अथवा निम्नमार्गेणा गमनं धर्मः जलप्रवाहस्य । इति ।

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सामाजिकगुणाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
क्यालेण्डर् ह्यू लाङ्ग् बोर्न्

(कालः - १८६३ तः १९३०)

अयं क्यालेण्डर् ह्यू लाङ्ग् बोर्न् (Kyalendor Hyu Lang Born) प्रख्यातः भौतविज्ञानी ।

""

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
इन्द्रियनिग्रहः

मानवस्य शरीरयात्रा इन्द्रियाणां साहाय्येन प्रचलति । तत्र श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं च , रसनं, घ्राणमेव च इति भवन्ति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । तथैव हस्तौ, पादौ, जननेन्द्रियं, गुदद्वारं वाक् च इति भवन्ति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । मानवः यानि कानि शुभाशुभानि कर्माणि करोति इन्द्रियाणां माध्यमेनैव । इन्द्रियाणां सामर्थ्यम् अपरिमितं वर्तते इति बहुप्रकारं वर्णितं शास्त्रकारैः । तत्र श्रीमदभगवद्गीतायाम् उक्तम्-
:	*इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ।२-६०॥*
तथैव ‘बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति’ इति मनुवचनं (२-२१५) द्र्ष्टव्यम् । अतः आत्मकल्याण्काङ्क्षिणा इन्द्रियाणि वशीकर्तव्यानि । तत्रोक्तं मनुना (२-८८)-
:	*इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ।*
:	*संयमे यत्नमातिष्ठेत् विद्वान् यन्तेव वाजिनाम् ।*
यदि एकमपि इन्द्रियं स्खलति तर्हि तस्य प्रज्ञायाः अधः पातः अनिवार्यः ।
तत्रोक्तम् –इन्द्रियाणा तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।*
:	*तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ मनु. २-९९॥*
इत्यतः इन्द्रियनिग्रहः कर्तव्यः इति उपदिशन्ति शास्रकाराः । अथ किं नाम इन्द्र्यजयस्य निदर्शनम् इति चेत् तत्रोच्यते –
:	*श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।*
:	*न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ मनु. २-९८ ॥*
इन्द्रियनिग्रहः सामान्यमनुष्याणां कृते कियान् दुष्करः इत्युपवर्णितं केनापि सुभाषितकारेण-
:	*विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनाः।*
:	*तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः ॥*
:	*शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति ये मानवाः ।*
:	*तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद् विन्ध्यस्तरेत् सागरम् ॥*
यः इन्द्रियजयी स एव स्थितप्रज्ञः इति उच्यते । स्थितप्रज्ञः द्वन्दातीतः वर्तते । अस्मिन् जगति द्वन्द्वानि बहूनि सन्ति यानि मानवं दोलायमानचितं विदधति । यथा मानापमानौ, हर्षशोकौ, शीतोष्णे, सुखदुःखेम् निन्दास्तुती, शत्रुमित्रे, लाभालाभौ, जयाजयौ इत्यादीनि । यदि इमानि अधिकृत्य नरः समदृष्टिः भवति, तेषां प्रभावेण लेशमात्रमपि न विचलति, तर्हि स स्थिरमतिः चितेन्द्रियः वा इति विज्ञेयः । एतादृशः मानवः सिध्दिं प्राप्नोति । तत्रोक्तं मनुना (२-९३)-
:	*इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छति मानवः ।*
:	*संनियम्य तु तान्येव सिध्दिं समधिगच्छति ॥''
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* Catechism of the Catholic Church (III.2.I)
* Early Shaker Writings Relating to Sexual Abstinence
* Catholic Encyclopedia: Chastity

वर्गः:योगः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विदारी

एतत् **विदारी** भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् विदारी आङ्ग्लभाषायां ॥॥। इति उच्यते । एतत् विदारी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।

‎

वर्गः:शाकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आम्रशुण्ठी

एषा **आम्रशुण्ठी** अपि भारते वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । आम्रशुण्ठी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आम्रशुण्ठी आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । अनया आम्रशुण्ठ्या उपसेचनम्, अवलेहः, ताक्रम् इत्यादिकं निर्मीयते ।

‎

वर्गः:शाकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ब्राह्मी

एषा ब्राह्मी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । एषा ब्राह्मी अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषा ब्राह्मी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा ब्राह्मी आङ्ग्लभाषायां Bacopa monnieri इति उच्यते । अनया ब्राह्म्या उपसेचनं, ताक्रं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । ब्राह्मी औषधीयं सस्यम् अपि । अतः यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्याः ब्राह्म्याः उल्लेखः आयुर्वेदे बहुधा दृश्यते ।

## कषायम्
ब्राह्मीपत्रैः निर्मितं कषायम् एव ब्राह्मीकषायम् । ब्राह्मीपत्राणि सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।

‎

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:हरितकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लशुनम्

इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे उपयुज्यते । अन्येषां दाधिकानाम् अपि लशुनस्य व्याघरणं दीयते । कुत्रचित् प्रतिदिनं लशुनस्य येन केन प्रकारेण वा सेवनं भवति एव । प्रतिदिनस्य पाके लशुनम् उपयुज्यते एव । अस्य लशुनस्य उत्पादनम् अत्यधिकप्रमाणेन भवति चीनादेशे । तदनन्तरं द्वीतीये स्थाने अस्ति भारतदेशः । लशुनस्य आयातनिर्यातादिकम् अपि महता प्रमाणेन प्रचलति । लशुनम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य लशुनस्य स्वभावः 
: १ एतत् लशुनं वस्तुतः औषधानाम् आगरः । तदा तदा वा लशुनस्य सेवनं भवितुम् अर्हति । 
: २ उदरबाधाम् आम्लपित्तं च निवारयति लशुनम् । 
: ३ 'कोलेस्ट्राल्' इति यत् उच्यते तस्य अपि परमौषधं लशुनम् एव ।
: ४ एतत् लशुनं पृष्ठवेदनाम् अपि हरति । वेदना यत्र अस्ति तत्र लशुनतैलं लेपयित्वा मर्दनं क्रियते चेत् वेदना बहुशीघ्रम् अपगच्छति ।

### चित्रवीथिका 

चित्रम्:GarlicBasket.jpg|लशुनानि
चित्रम्:Italian garlic PDO.JPG|उद्घाटितस्य लशुनस्य आन्तरिकं दृश्यम्
चित्रम्:Garlic in container.jpg|द्रोण्यां दृश्यमानानि लशुनसस्यानि
चित्रम्:Korea-Goheunggun-Garlic harvest 4196-06.JPG|शुष्काणि लशुनसस्यानि

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*PROTAbase on *Allium sativum*
*Garlic: Plants For a Future database
*National Center for Complementary and Alternative medicine: Herbs at a Glance – Garlic
*Allium sativum L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University)  

वर्गः:शाकानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मिश्रेयसस्यम्

thumb|left|200px|कारवीसस्यम्

एषा कारवी भारते अपि वर्धमानः कश्चन हरितकविशेषः । इयं कारवी तृणकुलीया । इदम् अपि किञ्चन सस्यम् । अतः कारवी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं कारवी आङ्ग्लभाषायां Dill इति उच्यते । अनया कारव्या क्वथितं, सारः, व्यञ्जनं, दोसा, रोटिका, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एषा कारवी अल्पकालिका बहुवार्षिका च । तन्नाम एतत् कारवीसस्यम् अल्पेन एव कालेन वर्धते, तथैव बहूनि वर्षाणि यावत् जीवति, फलं ददाति इति । एषा कारवी "अनेथन्" इति सस्यजातेः एकमात्रसस्यम् अस्ति । एतत् कारवी सस्यं ४०-५० से.मी. यावत् वर्धते ।

इदं मिश्रेयसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । सामान्यतया इदं मिश्रेयसस्यं शैत्यकाले वर्धते । इदं सस्यम् औषधत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । सामान्यतया पाके इदं सस्यं शाकत्वेन (हरितकम्) उपयुज्यते । अस्मिन् अनेथिन्, कार्वाल् इत्याख्यौ अंशौ भवतः । अस्य विशिष्टः कश्चन गन्धः अपि भवति ।
## इतरभाषाभिः अस्य मिश्रेयसस्यस्य नामानि 
इदं मिश्रेयसस्यम् आङ्ग्लभाषया Anathum Sowa इति उच्यते । हिन्दीभाषया “सोय” इति, तेलुगुभाषया “शटकुषि विट्टलु” इति, तमिळ्भाषायां “शतकुपिमर्” इति, मलयाळाभाषया “चतुकुप्प” इति, कन्नडभाषया “सब्बसिगे” इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य मिश्रेयसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य मिश्रेयसस्यस्य रसः तिक्तः कटुः च । इदम् उष्णवीर्ययुक्तं, तीक्ष्णं चापि । 
:१.	इदं मिश्रेयसस्यं कफं वातं च शमयति ।
:२.	अस्य बीजानां, मूलस्य वा लेपः कीलवेदनां परिहरति ।
:३.	उदरसमस्यायां, हिक्कायां च अस्य पर्णानां जलम् उपयुज्यते । अस्य मिश्रेयसस्यस्य पर्णानि सम्यक् जलं संस्थाप्य क्त्वथनीयम् । तदवसरे जायमानं भाष्पं सङ्गृह्य सुधाजलेन सह :३ चमसमितं सेवनीयम् ।
:४.	उपर्युक्तम् एव औषधम् अतिसारसमये जायमानाम् उदरवेदनाम् अपि शमयति ।
:५.	अस्य कषायं बालानां बुभुक्षां जीर्णशक्तिं च वर्धयति । अस्य बीजानि ३० गुणिते जले संस्थाप्य क्वथनीयम् । अनन्तरं शोधयित्वा शर्करां योजयित्वा पातव्यम् ।
:६.	अस्य बीजानि भर्जयित्वा मेथिकायाः बीजैः सह चूर्णीकृत्य सेवनेन अतिसारः अपगच्छति ।
:७.	अस्य पर्णानाम् उपरि तैलं लेपयित्वा पिष्टपचनस्य उपरि उष्णीकृत्य पिटकानाम् उपरि लेपनेन पिटकाः उद्घाटिताः भवन्ति ।
:८.	इदं मातॄणां स्तन्यं वर्धयति । अतः प्रसूतवतीनां महिलानां कृते प्रतिदिनं भोजने शाकत्वेन दातुं शक्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बेन्द्रतीर्थस्य उष्णजलस्य उत्सः

**बेन्द्रतीर्थम्** (Bendrateertham) कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डले विद्यमानः कश्चन उष्णजलस्य उत्सः । दक्षिणकन्नडमण्डले पुत्तूरुतः १२ कि.मी. दूरे ‘इर्दे’ नामकः ग्रामः अस्ति ।  तत्र १२ मी. दीर्घः, ६ मी. वैशाल्ययुतः, ३ मी. गभीरः कूपः कश्चित् अस्ति ।  अत्र उष्णजलं स्रवति इति विशेषः ।  जलस्य उष्णता ३९ डिग्रिसें. । एतं कूपं **बेन्द्रतीर्थम्** इति निर्दिशन्ति ।

दक्षिणभारते उष्णजलस्य उत्सः एतत् एकम् एव ।  गन्धकस्य खनिजाः जले विलीनाः सन्ति इति कारणेन जलात् गन्धकस्य गन्धः आगच्छति ।  क्रि.श. १८८२ तमे वर्षे भारतीय- भूवैज्ञानिकपरिवीक्षणसंस्थायाः प्रख्यातः भूविज्ञानी ओल्ढ्याम् एतस्य प्रदेशस्य समीक्षां कृतवान् ।  तदा सः एतत् उष्णजलस्य उत्सं दृष्टवान् ।

भारते त्रिशताधिकानि उष्णजलस्य उत्सांसि विविधेषु प्रदेशेषु दृश्यन्ते ।

हिमाचलप्रदेशस्य कुलूखाते बहूनि उष्णजलस्य उत्सांसि सन्ति ।  अत्रत्य जलस्य उष्णता ६४ डिग्रितः ९८ डि.से. पर्यन्तम् अस्ति इति ज्ञातम् अस्ति ।  कतिचन उष्णजलस्य उत्सांसि चर्मरोगः, सन्धिवातः इत्यादिरोगाणां निवारणे समर्थानि सन्ति इति वैद्यविज्ञानेन दृढीकृतम् अस्ति । एतेषाम् उत्ससां जले विकिरणपटुखनिजाः विलीनाः सन्ति ।

भूमेः अन्तराले अपरिमिता उष्णता अस्ति ।  सामान्यतः प्रति ३० मीटर् अधः गच्छति चेत् उष्णता ४ तः ५ डिग्रि से. पर्यन्तम् अधिका भवति ।  एवं भूमेः आन्तर्यस्य उष्णं विच्छेदैः  अन्तर्जलस्य द्वारा उपरि आगच्छति ।  तदा तत्रत्यम् अन्तर्जलम् उष्णं भवति ।  यदा उत्सरूपेण तत् बहिः आगच्छति तदा जलम् उष्णं भवति ।

हिमाचलप्रदेशं विहाय महाराष्ट्रे, मध्यप्रदेशे, पश्चिमबङ्गाले, बिहारे उष्णजलस्य उत्सांसि दृश्यन्ते ।

महाराष्ट्रस्य ठणानद्याः समीपे वज्रबावी नामकम् उष्णजलस्य उत्सः अस्ति ।  एतत् उत्सः देशे एव सुप्रसिद्धम् उष्णजलस्य उत्सः ।  
केषुचित् देशेषु एतादृशेषु उत्सभ्यः बाष्पम् अपि आगच्छति । तत् बाष्पं शक्तेः उत्पन्नमिव उपयोगं कुर्वन्तः देशाः अपि सन्ति ।

बेन्द्रतीर्थं नैस्शिलया निर्मितम् अस्ति ।  नैस् शिलायाः अधोभागे छेदाः सन्ति । छेदद्वारा भूमेः आन्तर्यस्य उष्णं यदा बहिः आगच्छति  तदा अन्तर्जलम् उष्णं भवति ।  तदर्थं एतेषु उत्सेषु उष्णजलम् आगच्छति इति भूविज्ञानिनः ऊहां कृतवन्तः सन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काकमाची

thumb|left|200px|काकमाचीसस्यं, फलं च
thumb|left|200px|काकमाचीपुष्पम्

एषा काकमाची अपि भारते वर्धमानः कश्चन हरितकविशेषः । एषा काकमाची अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषा काकमाची अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काकमाचीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Belladonna, Devil's Berries, Death Cherries or Deadly Nightshade इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Atropa belladonna इति । अनया काकमाच्या उपसेचनं, ताक्रं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।

इयं काकमाची यद्यपि औषधीयं सस्यं तथापि आहारत्वेन अपि उपयुज्यते । अनया काकमाच्या ताक्रं, दाधिकं चपि निर्मीयते । अस्याः काकमाच्याः पर्णं, फलं, पुष्पं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्याः काकमाच्याः फलेषु “सोलानिन्” नामकः अंशः भवति । तस्मिन् “सोलानिन्” – अंशे “शकार” तथा “सोलानिडिन्” नामकौ आल्कलाय्ड् – अंशौ भवतः ।

## इतरभाषाभिः  अस्याः काकमाच्याः नामानि 
इयं काकमाची आङ्ग्लभाषया “ब्ल्याक् नैर् शेड्” इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Solanumnigrum इति । हिन्दीभाषया“गुक्कमायि” इति, तेलुगुभाषया“कमञ्चिचेट्टु” इति, तमिळ्भाषायां “मनत्तक्कलि” इति, मलयाळभाषया“तुडवलम्” इति, कन्नडभाषया“गणिके” अथवा “कागे गिड” इति च उच्यते ।

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः काकमाच्याः प्रयोजनानि 
अस्याः काकमाच्याः रसस्य रुचिः तिक्तः । इयम् अत्यन्तं शीतला पचनार्थं लघु चापि ।
१.	अस्याः काकमाच्याः फलं हृदयस्य विकारेषु अत्यन्तं हितकरम् ।
२.	अस्याः पर्णस्य रसः हृदयरोगे, चर्मरोगेषु, मूलव्याधौ, “गोनोरिया” रोगे, यकृत् तथा प्लीहवृद्धौ, शोथे च उपयुज्यते । 
३.	अस्याः काकमाच्याः पुष्पैः, फलैः च निर्मितं कषायं कासे, क्षये च पाययन्ति ।
४.	अस्याः काकमाच्याः पर्णानि आमवाते, वातरक्ते च लेपनार्थम् उपयुज्यन्ते ।
५.	वृषणे शोथः, वेदना च अस्ति चेत् अस्याः काकमाच्याः पर्णम् उष्णीकृत्य तदुपरि संस्थाप्यते ।
६.	चर्मरोगेषु अपि अस्याः पर्णानि लेपनार्थम् उपयुज्यन्ते ।
७.	अस्याः रसायनं निद्राजनकं, मूत्रलं, शुक्रलं चापि ।
८.	उष्णविकारं, उष्णजन्यान् रोगान् च इयं काकमाची निवारयति ।

### अस्याः काकमाच्याः प्रयोजनानि
:१ अस्य काकमाचीसस्यस्य पर्णानि फलानि च आहारत्वेन, औषधत्वेन च उपयुज्यन्ते ।
:२ अस्य फलस्य सेवनेन मुखे जाताः पिटकाः निवारिताः भवन्ति ।
:३ एषा काकमाची अत्यन्तं लेखनगुणयुक्ता ।
:४ अस्याः काकमाच्याः सेवनेन शरीरस्य औष्ण्यं न्यूनं भवति । औष्ण्यस्य आधिक्येन जातानां रोगाणां निमित्तम् अपि उत्तमम् औषधम् एतत् ।
:५ तुषाणां निवारणार्थम् अपि काकमाच्याः पत्राणि कुट्टयित्वा रसं शिरसि लेपयन्ति ।

### ताक्रस्य निर्माणम्
अस्याः काकमाच्याः ताक्रस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । पत्राणि प्रक्षाल्य नारिकेलेन सह पेषणं करणीयम् । अनन्तरं तत् तक्रे योजनीयम् । तदनन्तरं जीरिकां, हरिन्मरीचिकां च व्याघरणे संयोज्य तस्मिन् ताक्रे योजनीयम् । एतत् ताक्रम् अन्नेन सह सेवितुं, तथैव पातुं च शक्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* काकमाची

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
द्रोणा

कर्णाटकस्य पञ्चनदीनां स्थानम् इति  ख्याते बिजापुरमण्डले प्रवहन्ती एषा नदी न्यूनवृष्टिमयस्य अस्य मण्डलस्य कृषकाणाम् आधारभूता अस्ति ।
प्रादेशिकभाषया डोणीनदी इति प्रसिद्धाः अस्ति ।
"डोणि बेळेदरे ओणियल्ला काळु" इति उक्तिः प्रसिद्धा अस्ति । एतस्य अर्थः डोणीनद्याः आधारेण प्राप्तः फलचयः मार्गान् पूरयति (गृहे स्थलाभावात् मार्गेषु अपि सङ्ग्रहणीयः भवेत्)।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गङ्गावळी

गङ्गावली कर्णाटकस्य पश्चिमघट्टप्रदेशे उद्भवति । सप्तदशे राष्ट्रियमहामार्गे गमनसमये अस्याः  होसूरुसेतुं द्रष्टुं पारयामः।  एषःसेतुः  अङ्कोलकुमटानगगराभ्याम्,उत्तरकन्नडमण्डलेन धारवाडमण्डलेन मङ्गलूरुनगरेण सह सम्पर्कं साधयति । गङ्गावळ्याः बेड्ति इति नामान्तरम् । एषा पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति । धारवाडमण्डलस्य सोमेश्वरदेवलयस्य समीपे यथा शाल्मली तथा एषा अपि पश्चिमदिशं प्रति प्रवहति ।अनन्तरं गङ्गादेवालयस्य समीपे सिन्धुसमुद्रं सङ्गच्छति । ततःबेड्ति एवा गङ्गावळी इति नाम प्राप्नोति ।तस्याः समीपे यः ग्रामः अस्ति सः अपि  गङ्गावळी नाम्ना आहूतः भवति ।
एषा नदी १८० मीटर्तः पतति मञ्जगुणि इति क्षेत्रे ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शतवेधी

thumb|right|200px|शतवेधीसस्यम्
thumb|left|200px|शतवेधीसस्यस्य एकं पत्रम्
thumb|200px|left|विक्रयणार्थं संस्थापितं शतवेधीसस्यम्

एषः शतवेधी भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । एषः शतवेधी अपि एकविधं सस्यम् अस्ति । अतः एषः शतवेधी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषः शतवेधी आङ्ग्लभाषायां Lemon Grass इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Cymbopogon इति । एतस्य शतवेधीसस्यस्य मूलं भारतम् अथवा एष्या । अस्य शतवेधीसस्यस्य रुचिः आम्ला भवति । एतत् शतवेधीसस्यं चायनिर्माणे, सूपनिर्माणे चापि उपयुज्यते । सामुद्रिक-आहारपदार्थाणां निर्माणे, मीनस्य, मांसस्य चापि आहारनिर्माणे अपि एतत् शतवेधीसस्यम् उपयुज्यते । अनेन शतवेधिना तैलम् अपि निर्मीयते ।

‎

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:हरितकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मूलकपत्रम्

thumb|right|200px|मूलकसस्यानि

इदं मूलकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं मूलकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् मूलकम् आङ्लभाषायां Radish इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितं चापि निर्मातुं शक्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Multilingual taxonomic information from the University of Melbourne
**Production of radishes* hosted by the UNT Government Documents Department
* Discovered Bibliography *(Raphanus sativus)* in the Biodiversity Heritage Library

वर्गः:हरितकानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः