प्रजहाति यदा कामान्...

**प्रजहाति यदा कामान्** () इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनस्य प्रप्रथमस्य प्रश्नस्य उत्तरं ददाति । पूर्वस्मिन् श्लोके अर्जुनः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं पृच्छन् भगवन्तं श्रीकृष्णं चतुरः प्रश्नान् अपृच्छत् । तेषु प्रप्रथमः प्रश्नः "स्थिप्रज्ञस्य का भाषा ?" इति आसीत् । तस्य प्रश्नस्य उत्तरं यच्छन् अत्र श्रीकृष्णः कामनारहितत्वम्, आत्मनि सन्तुष्टिः इत्येतौ गुणौ वदति ।

गीतायां काचित् शैली दृश्यते । साधकः येन साधनेन (कर्मयोगः, भक्तियोगः इत्यादयः) सिद्धो भवति, तेन साधनेनैव तस्य साधकस्य पूर्णतायाः वर्णनं भवति । यथा – भक्तियोगे साधकः "भगवन्तं विहाय अन्यत् किमपि नास्ति" इति अनन्ययोगेन उपासनां करोति  । अतः सिद्धावस्थायां सः भक्तियोगी सिद्धावस्थायां प्राणिमात्रात् द्वेषविहीनः भवति  । ज्ञानयोगे साधकः स्वर्वेभ्यः गुणेभ्यः स्वं सम्बन्धविहिनत्वेन, निर्लिप्तत्वेन च पश्यति  । अतः सिद्धावस्थायां सः ज्ञानयोगी गुणातीतः भवति  । तथैव कर्मयोगे कामनात्यागः मुख्यत्वं वहति । अतः सिद्धावस्थायां कर्मयोगी सर्वासां कामनानां त्यागं करोति इति ।

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच-

:**प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।**
:**आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥**

## पदच्छेदः
प्रजहाति, यदा, कामान्, सर्वान्, पार्थ, मनोगतान् । आत्मनि, एव, आत्मना, तुष्टः, स्थितप्रज्ञः, तदा, उच्यते ॥
	
## अन्वयः
पार्थ ! यदा सर्वान् कामान् मनोगतान् प्रजहाति आत्मना एव आत्मनि तुष्टः तदा स्थितप्रज्ञः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
## व्याकरणम् 
### सन्धिः 
आत्मन्येव = आत्मनि + एव - यण्सन्धिः ।

आत्मन्येवात्मना = आत्मन्येव + आत्मना - सवर्णदीर्घसन्धिः ।

स्थितप्रज्ञस्तदा = स्थितप्रज्ञः + तदा - विसर्गसन्धिः (सकारः) ।

तदोच्यते = तदा + उच्यते - गुणसन्धिः ।

### समासः 
मनोगतान् = मनः गताः, तान् - द्वितीयातत्पुरुषः ।

स्थितप्रज्ञः = स्थिता धीः यस्य सः - बहुव्रीहिः ।

### कृदन्तः 
गतान् = गम्लृ + क्त (कर्तरि)

तुष्टः = तुष् + क्त (कर्तरि)

## अर्थः 
पार्थ ! यदा मनसि प्रविष्टान् सर्वान् अपि इच्छाभेदान् परित्यजति, यदा च निरपेक्षः सन् परमार्थदर्शनात् अन्यस्मिन् सर्वस्मिन् अपि विषये अनासक्तः भवति तदा आत्मना आत्मनि एव तुष्टः भवति। सः एषः स्थितप्रज्ञः इति उच्यते ।

## भावार्थः  
'प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्' – कामना न तु साधके, न तु तस्य मनसि भवति । कामना तु गमनागमनशीला, स्वयं साधकश्च नित्यः भवति । अतः स्वस्मिन् (आत्मनि) कामना कथम् उद्भवेत् ? मनः अपि किञ्चन करणम् एव । तत्रापि कामना अस्थिरा (गमनागमनशीला) अस्ति । अतः मनसि कामना कथम् उद्भवेत् ? शरीरेद्रियमनोबुद्ध्यादीनां तादात्म्यत्वात् मनुष्यः मनसि गमनागमनशीलां कामनाम् एव स्वस्य कामनां परिगणयति ।

'आत्मन्येवात्मना तुष्टः' – यः सर्वाः कामनाः त्यजति, स्वस्मिन् एव सन्तुष्टः भवति, सः । सन्तोषः द्विविधः । गुणात्मकसन्तोषः, स्वरूपात्मकसन्तोषश्च । अन्तःकरणे इच्छायाः अभावः गुणात्मकसन्तोषः उच्यते । स्वस्मिन् सन्तोषस्य अत्यन्तः अभावः स्वरूपात्मकसन्तोषः उच्यते । स्वरूपात्मकसन्तोषः सहजतया सर्वदा विद्यमानः भवति । तं प्राप्तुम् अभ्यासस्य आवश्यकता नास्ति । स्वरूपभूतसन्तोषे प्रज्ञा (बुद्धिः) स्वतः एव स्थिरा भवति ।

'स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते' – साधकः यदा बहुशाखायुक्ताः अनन्तकामनाः स्वस्मिन् चिन्तयन् आसीत्, तदापि वास्तव्येन कामनारहितः सः स्थिप्रज्ञः एव आसीत् । परन्तु तस्मिन् समये कामनाः मयि सन्ति इति मन्यमानः सः बुद्धौ स्थिरः नासीत् । अतः सः स्थितप्रज्ञत्वेन सम्बोधितः न भवति स्म अर्थात् स्वस्य स्थितप्रज्ञतायाः अनुभवे सः असमर्थः आसीत् । ततः स्वस्य कामनानां त्यागं कृतवान् अर्थात् "कामनाः मम" इत्यस्य भावस्य त्यागं कृतवान्, ततः सः स्थितप्रज्ञत्वेन सम्बोधितः भवति । पूर्वं साधकः बुद्धिं स्थिरीकरोति । परन्तु कामनानां त्यागे सति बुद्धिः स्वतः स्थिरा भवति ।

## मर्मः 
'ओ हाक्' (जहाति) इत्यस्य धातोः अग्रे 'प्र' इत्यस्य उपसर्गस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, साधकः कामनाः सर्वथा त्यजति । स्वस्य स्वरूपस्य कदापि त्यागः न भवति । तथैव येन सह अस्माकं सम्बन्धः न भवति, तस्यापि त्यागः कर्तुं न शक्यते । यथा किमपि अस्माकं नास्ति, तथापि अस्माभिः तस्मिन् ममत्वम् आरोपितम् अस्ति । तथैव कामना अस्मासु नास्ति, परन्तु 'कामना मम' इति अस्माकं मान्यता । तस्याः मान्यतायाः त्यागः एव 'प्रजहाति' इत्यनेन पदेन उक्तः ।

अत्र 'कामान्' इत्येतस्य शब्दस्य बहुचनान्तत्वेन उपयोगे सति 'सर्वान्' इत्यस्य शब्दस्य अर्थः अन्तर्भवति । तथापि 'सर्वान्' इत्यस्य शब्दस्य उपयोगस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, न कापि कामना अवशिष्टा स्यात् । तथा च कामनायाः कोऽपि अंशः अपि अवशिष्टः न स्यात् इति ।

कर्मयोगे साधकस्य कर्मभिः सह सम्बन्धः अधिकः भवति । तस्य कृते योगाय साधनम् अपि कर्म अस्ति  । अतः कर्मयोगिनः साधकावस्थायां, सिद्धावस्थायां च कर्मणा सह सम्बन्धः भवति । सिद्धावस्थायां कर्मयोगिना मर्यादानुसारं कर्माणि भवन्ति, येन अन्येभ्यः आदर्शोपस्थापनं भवेत्  । एवं कर्मयोगी कर्म कुर्वन्नपि निर्लिप्तः भवति, निर्लिप्तश्च सन् कर्म करोति  । योगप्राप्त्यै बुद्धेः द्वे अवस्थे उक्ते । संसारात् मुक्त्यै बुद्धिः निश्चला स्यात्, परमात्मनि च रतौ काले बुद्धिः अचला स्यात् । तयोः स्थित्योः बोधार्थम् अत्र 'यदा', 'तदा' इत्येतयोः पदयोः उपयोगः कृतः । यदा साधकः कामनारहितः सन् स्वरूपे स्थिरः, सन्तुष्टश्च भवति, तदा सः स्थितप्रज्ञः उच्यते । अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत्, यावत्पर्यन्तं कामनायाः अंशः भवति, तावता सः साधकः उच्यते । परन्तु यदा तस्याः कामनायाः सर्वथा त्यागः भवति, तदा सः सिद्धः उच्यते इति ।

एतस्मात् श्लोकात् आरभ्य द्वितीयाध्यायस्य अन्तं यावत् भगवान् श्रीकृष्णः निश्चलायाः, अचलायाः च बुद्धेः माध्यमेन संसारत्यागस्य, परमात्मनि स्थिरतायाः च चर्चां करोति ।

## शाङ्करभाष्यम्  
यो ह्यादित एव संन्यस्य कर्माणि ज्ञानयोगनिष्ठायां प्रवृत्तः यश्च कर्मयोगेन तयोः प्रजहाति इत्यारभ्य आ अध्यायपरिसमाप्तेः स्थितप्रज्ञलक्षणं साधनं चोपदिश्यते। सर्वत्रैव हि अध्यात्मशास्त्रे कृतार्थलक्षणानि यानि तान्येव साधनानि उपदिश्यन्ते यत्नसाध्यत्वात्। यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवन्ति तानि श्रीभगवानुवाच - प्रजहातीति ।

**प्रजहाति**  प्रकर्षेण जहाति परित्यजति  **यदा**  यस्मिन्काले  **सर्वान्**  समस्तान्  **कामान्**  इच्छाभेदान् हे  **पार्थ**   **मनोगतान्**  मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान्। सर्वकामपरित्यागे तुष्टिकारणाभावात् शरीरधारणनिमित्तशेषे च सति उन्मत्तप्रमत्तस्येव प्रवृत्तिः प्राप्ता इत्यत उच्यते -

**आत्मन्येव**  प्रत्यगात्मस्वरूपे एव  **आत्मना**  स्वेनैव बाह्यलाभनिरपेक्षः तुष्टः परमार्थदर्शनामृतरसलाभेन अन्यस्मादलंप्रत्ययवान् स्थितप्रज्ञः स्थिता प्रतिष्ठिता आत्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य सः  **स्थितप्रज्ञः**  विद्वान्  **तदा उच्यते।**  त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणः संन्यासी आत्माराम आत्मक्रीडः स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः।।

### भाष्यार्थः 
ये पूर्वस्मादेव कर्माणि त्यक्त्वा ज्ञाननिष्ठायां स्थिताः सन्ति, ये कर्मयोगेन ज्ञाननिष्ठां प्राप्तवन्तः, तयोः द्वयोः प्रकारयोः स्थितप्रज्ञयोः लक्षणं, साधनं च 'प्रजहाति' इत्यस्मात् श्लोकात् आरभ्य अध्यायस्य समाप्तिपर्यन्तम् अस्ति । अध्यात्मशास्त्रे सर्वत्र कृतार्थपुरुषस्य यानि लक्षणानि सन्ति, यत्नद्वारा साध्यत्वात् तानि एव अन्येभ्यः अपि साधनरूपेण उपदिष्टानि । यानि यत्नसाध्यानि साधनानि भवन्ति, तानि एव सिद्धपुरुषाणां स्वाभाविकलक्षणानि भवन्ति । श्रीभगवान् अवदत् –

हे पार्थ ! यदा मनुष्यः मनसि स्थिताः सर्वाः कामनाः सर्वथा त्यजति, तदा स्वान्तरात्मस्वरूपे बाह्यलाभस्य अपेक्षाम् अकृत्वा स्वयमेव सन्तुष्टः सः अर्थात्, परमार्थदर्शनरूपिणः अमृतरसलाभेन तृप्तः, अनात्मपदार्थेभ्यः अलम्बुद्धिः, तृष्णारहितः पुरुषः स्थितप्रज्ञः उच्यते । एवं यस्य आत्म-अनात्मयोः विवेकात् उत्पन्ना बुद्धिः स्थिरा अस्ति, सः स्थितप्रज्ञः उत ज्ञानी उच्यते ।

उक्तस्य अभिप्रायः अस्ति यत्, पुत्रः, धनं, लोकैषणा इत्यादीनां त्यागकर्ता संन्यासी एव आत्मारामः, आत्मक्रीडः, स्थितप्रज्ञः च अस्ति इति ।। ५५ ।।

## रामानुजभाष्यम्  
वृत्तिविशेषकथनेन स्वरूपम् अपि उक्तं भवति इति वृत्तिविशेष उच्यते - 

श्रीभगवानुवाच  **आत्मनि एव आत्मना**  मनसा आत्मैकावलम्बनेन  **तुष्टः**  तेन तोषेण तद्व्यतिरिक्तान्  **सर्वान् मनोगतान्**   **कामान् यदा**  प्रकर्षेण जहाति  **तदा**  अयं  **स्थितप्रज्ञ**  इति  **उच्यते।**  ज्ञाननिष्ठाकाष्ठा इयम्।

### भाष्यार्थः 
आचरणभेदस्य वर्णने कृते स्वरूपस्य वर्णनम् अपि भवति । अतः स्थितप्रज्ञस्य पुरुषस्य आचरणभेदस्य वर्णनं करोति –

मनुष्यः यदा आत्मना, मनसा च केवलम् एकस्य आत्मनः अवलम्बनं कृत्वा आत्मनि एव सन्तुष्टः भवति, तेन सन्तोषेण आत्मनः अतिरिक्तम् अन्यासां समस्तानां मनोगतानां कामनानां पूर्णतया त्यागं करोति, तदा सः  उच्यते । ज्ञाननिष्ठायाः सा काष्ठा अर्थात् अन्तिमा सीमा अस्ति । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* साङ्ख्ययोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:साङ्ख्ययोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः