कर्मुकासनम्

**कर्मुकासनम् ( कर्मुका आसन** इति अपि ज्ञायते ) पारम्परिकः योगमुद्रा अस्ति, या प्रायः हठयोगादिषु योगस्य विविधशैल्याः अभ्यासः भवति । **" कर्मुक "** इति संस्कृतशब्दात् "धनुः" अथवा "कमानः," **"आसन"** , यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति संस्कृतशब्दात् अयं नाम आगतः । अस्मिन् आसने शरीरं धनुषसदृशं आकारं गृह्णाति, बाहूः, कूर्चा च धनुःरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, पादाः च आश्रयं ददति ।

यद्यपि अन्येषां केषाञ्चन आसनानाम् इव एतत् नाम बहुप्रसिद्धं नास्ति तथापि योगाभ्यासे अस्य स्थानं बलं, लचीलतां, मानसिकं ध्यानं च निर्माति इति मुद्रारूपेण अस्ति अत्र **कर्मुकासनस्य** प्रमुखविवरणानां अवलोकनं भवति : 

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**कर्मुकासन** इति संस्कृतशब्दात् *कर्मुका* , यस्य अनुवादः **"धनुः" इति भवति** । अयं सन्दर्भः धनुषः प्रतिबिम्बं उद्दीपयति, यतः अभ्यासकर्तुः शरीरं, आसनं च धनुषस्य धनुषः आकारस्य सदृशं भवति यद्यपि मुद्रायाः सटीकं उत्पत्तिः पूर्णतया स्पष्टा नास्ति तथापि पारम्परिकयोगक्रमेषु विशेषतः बलस्य लचीलतायाः च निर्माणे केन्द्रितेषु योगक्रमेषु सामान्यतया अस्य अभ्यासः क्रियते

प्रायः स्कन्धयोः, बाहुयोः, कोरयोः च दृढीकरणेन सह सम्बद्धः भवति, तथैव नितम्बस्य, पृष्ठस्य च लचीलतां वर्धयति । केषुचित् व्याख्यासु मनःसन्तोषस्य अभ्यासेन सह अपि सम्बद्धं भवितुम् अर्हति, यतः श्वसनस्य विषये ध्यानं दत्तुं, स्थितिं धारयितुं च एकाग्रतायाः, जागरूकतायाः च आवश्यकता भवति

**कर्मुकासनस्य** ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः प्राचीनयोगसिद्धान्तान् आकर्षयति, शारीरिकशक्तिं मानसिकं च ध्यानं च केन्द्रीकृत्य । अनेकासनानां इव शारीरिकक्रियायाः श्वसननियन्त्रणस्य च संयोजनं करोति, पारम्परिकयोगाभ्यासैः सह सङ्गतिं करोति यत् शरीरं मनः च द्वयोः उपरि बलं ददाति

**=== संस्कृत अर्थ कर्मुकासन ===**

* **कर्मुका** : "धनुषः" इति निर्दिशति,     भौतिकआकारस्य ऊर्जाकेन्द्रस्य च प्रतीकं भवति (यथा लक्ष्यं प्रति लक्ष्यीकरणे,     धनुर्धरस्य अभिप्रायः इव)।
* **आसन** : "मुद्रा" अथवा "मुद्रा"     अर्थ।

एकत्र **कर्मुकासनं** "धनुषमुद्रां" सूचयति यत् दृढं ध्यानं संरेखणं च प्रोत्साहयति, यत् बलस्य, ध्यानस्य, संतुलनस्य च प्रतीकं भवति ।

**कर्मकासन के आध्यात्मिक लाभ ===**

अनेकानां योगमुद्राणां इव **कर्मुकासनं** शारीरिकलाभानां अतिरिक्तं आध्यात्मिकं लाभं प्रदाति । मुद्रा शारीरिकशक्तिं मानसिककेन्द्रीकरणेन सह संयोजयित्वा अभ्यासकर्तुः जीवने संतुलनं निर्मातुं साहाय्यं करोति । अत्र केचन आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.

# **जागरूकता तथा ध्यान** : मुद्रां धारयितुं गभीरा     एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति, येन मनःसन्तोषः वर्धते। श्वास-आसनयोः एकाग्रतां कृत्वा     अभ्यासकारिणः स्वमनः विक्षेपान् स्वच्छं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
# **संतुलनं सामञ्जस्यं च** : यथा धनुषः सम्यक् कार्यं     कर्तुं संतुलनस्य आवश्यकता भवति तथा शरीरस्य कर्मुकासने सामञ्जस्यं **स्थापनीयम्**     | एतेन अभ्यासकर्तुः आन्तरिकसन्तुलनं शान्तिं च विकसितुं साहाय्यं भवति, मनःशान्तिं     संवर्धयति ।
# **ऊर्जाप्रवाहः** : मुद्रा प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः)     योगसिद्धान्तैः सह सङ्गतिं कृत्वा शरीरे ऊर्जायाः सम्यक् प्रवाहं प्रोत्साहयति     । एषः प्रवाहः शारीरिक-मानसिक-कल्याणयोः कृते महत्त्वपूर्णः अस्ति ।
# **बलं लचीलापनं च** : शरीरे बलस्य निर्माणं मनः     केन्द्रीकरणस्य, आव्हानानां सहनशीलतायाः च समर्थनं करोति। अस्मिन् आसनस्य विकसितः     लचीलापनः चटकातः परं विस्तृतः भवति, जीवने धैर्यं प्रोत्साहयति । 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**कर्मुकासनं** बलनिर्माणार्थं विशेषतः ऊर्ध्वशरीरस्य कोरस्य च कृते निर्मितम् अस्ति । शरीरस्य मनसः च कृते अस्य बहुविधाः लाभाः सन्ति, यथा- १.

# **शारीरिक लाभ** : १.
#* **बाहू, स्कन्धं, पृष्ठं च सुदृढं करोति** : मुद्रायां      धनुषस्थानं धारयितुं बाहूनां पृष्ठस्य च मांसपेशिनां संलग्नीकरणं भवति, येन उपरितनशरीरस्य      शक्तिः वर्धते
#* **लचीलापनं सुधारयति** : एतत् नितम्बं, वक्षःस्थलं,      स्कन्धं च उद्घाटयति, तनावस्य मुक्तिं कर्तुं लचीलतां च सुधारयति ।
#* **कोर-बलं वर्धयति** : धनुष-स्थितौ शरीरस्य स्थिरीकरणस्य      क्रिया कोर-स्नायुषु सुदृढां करोति ।
# **मानसिक लाभ** : १.
#* **एकाग्रतां वर्धयति** : स्थितिं धारयितुं मानसिकं      ध्यानं आवश्यकं भवति, येन एकाग्रता, मनसः स्पष्टता च सुधरति।
#* **तनावस्य निवारणं करोति** : मुद्रा मनःपूर्वकं      श्वसनस्य, ध्यानस्य च माध्यमेन आरामं प्रोत्साहयति।
# **आध्यात्मिक लाभ** : १.
#* मनःसन्तोषं वर्तमान-क्षण-जागरूकतां च प्रवर्धयति।
#* संरेखणस्य, ध्यानस्य च माध्यमेन आन्तरिकशान्तिं विकसयति। 

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **आरामदायके आसनस्थितौ** (यथा सुखासनं वा क्रॉस्-लेग्ड्-स्थितौ)     आरभत ।
# **पृष्ठतः तलस्य उपरि हस्तान् स्थापयित्वा** , अङ्गुलीः     पृष्ठतः दर्शयित्वा जानुनि नमन्तु ।
# **पादौ तलतः उत्थापय** , जानुभ्यां वक्षःस्थलं प्रति     आनयन् पादौ समतलं कृत्वा।
# **निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु** , पृष्ठं     किञ्चित् कमानं कृत्वा।
# **दक्षिणहस्तं शरीरे प्राप्य** वामपादस्य (गुल्फस्य     वा) बाह्यधारं गृहीत्वा वामपादं ऋजुं प्रसारयन्तु ।
# **दक्षिणबाहुं निपीडयन्तु** , वक्षःस्थलं च उद्घाटयन्तु     ।
# **Hold the pose for several breaths** , खिन्नतां     गभीरं कृत्वा पादयोः बाहुयोः च संतुलनं कृत्वा।
# **To exit the posture** , मन्दं पादं भूमौ अधः     कृत्वा बाहून् मुक्तं कुर्वन्तु। 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **मेरुदण्डस्य दुर्संरेखणं** : पृष्ठभागस्य गोलीकरणं     न भवतु इति मेरुदण्डः ऋजुः भवति, वक्षःस्थलं च उत्थापितं भवति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु ।
# **स्कन्धयोः तनावः** : स्कन्धयोः अन्तः पतनं परिहरन्तु;     अपितु तान् उद्घाटितं कर्णात् दूरं च स्थापयन्तु।
# **पादौ अतिविस्तारः** : केवलं यावत् भवतः लचीलता     अनुमन्यते तावत् पादौ विस्तारयन्तु, खिन्नं च बाध्यं परिहरन्तु ।
# **कोरं न संलग्नं** : पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं     शरीरस्य स्थिरीकरणाय कोरं नियोजितं स्थापयन्तु। 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **स्कन्धबाहू** : बाहू मुद्राधारणे सक्रियरूपेण     प्रवृत्ताः भवन्ति।
* **कोर** : उदरस्य मांसपेशिकाः स्थिरतां स्थापयितुं     पृष्ठस्य अधःभागे अत्यधिकं दबावं निवारयितुं च नियोजिताः भवन्ति ।
* **नितम्बः ऊरुः च** : पादौ नियोजिताः भवन्ति, येन     नितम्बस्य फ्लेक्सर् उद्घाटयितुं चतुर्भुजं सुदृढं भवति ।
* **वक्षःस्थलं पृष्ठं च** : पृष्ठस्नायुः प्रसारितः     भवति चेत् वक्षःस्थलं उद्घाट्यते । 

**== श्वसन तकनीक ==**

**कर्मुकासनस्य** समये स्थिरतां ध्यानं च निर्वाहयितुम् श्वासस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति | अभ्यासकारिणः गभीरेषु नियन्त्रितेषु श्वासेषु विशेषतः स्थितिं धारयन्ते सति ध्यानं दातव्यम् ।

* **उज्जयि श्वास** : प्रायः अनेकेषु योगाभ्यासेषु     प्रयुक्तः अयं श्वासः तापं स्थिरतां च निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति ।
* **दीर्घश्वासः** : गहनः त्रिभागीयः श्वासः यः मनः     शान्तं करोति, डायफ्रामं च नियोजयति । 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **यदि गर्भवती अस्ति तर्हि परिहरतु** : यथा अनेकेषु     आसनेषु यत्र कोर-सङ्गतिः आवश्यकी भवति, तथैव गर्भवतीनां कृते एतत् न प्रशस्तम्     ।
* **स्कन्धेषु वा कटिबन्धेषु वा चोटः** : स्कन्धे     वा कटिबन्धे वा चोटः अस्ति चेत् मुद्रां परिहरन्तु वा परिवर्तयन्तु वा।
* **पृष्ठस्य कनिष्ठिकायाः समस्याः** : यदि पृष्ठस्य     स्थितिः विद्यमानाः सन्ति तर्हि सावधानीपूर्वकं अभ्यासं कुर्वन्तु। 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

योगक्रमस्य विभिन्नेषु भागेषु विशेषतः ऊर्ध्वशरीरस्य कोरस्य च शक्तिं लचीलतां च निर्मातुं उद्दिश्य क्रमेषु **कर्मुकासनं समावेशयितुं शक्यते** अस्य उपयोगः उष्णता-मुद्रारूपेण अथवा अधिक-तीव्र-प्रवाहस्य भागरूपेण कर्तुं शक्यते । 

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

एषा मुद्रा एकाग्रतायाः मानसिकस्पष्टतायाः च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं करोति, यदा तु तस्य संतुलनं मानसिकं ध्यानं अनुशासनं च आवश्यकं भवति । प्रायः अभ्यासकर्तुः कृते शान्ततायाः, ग्राउण्डिंग् इत्यस्य च भावः आनयितुं सम्बद्धः भवति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

अनेकपरम्परासु धनुः बलस्य, ऊर्जायाः निर्देशनक्षमतायाः च प्रतीकं भवति । कर्मुकासने , एतत् प्रतीकात्मकता एकस्मिन् स्वरेण कार्यं कुर्वतः मनसः शरीरस्य च केन्द्रितशक्तिं प्रतिनिधितुं शक्नोति **।** 

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

उन्नत-अभ्यासकारिणः पृष्ठ-मोचनं गभीरं कर्तुं वा धारणस्य अवधिं वर्धयितुं वा कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । क्रमिकप्रगतिः कुञ्जी अस्ति, यत् कालान्तरे लचीलतां, बलं च निर्मातुं शक्नोति । 

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

**कर्मुकासनस्य** नियमितरूपेण अभ्यासः मुद्रासुधारं कर्तुं, उपरितनशरीरस्य शक्तिं निर्मातुं, ध्यानं वर्धयितुं च शक्नोति, ये सर्वे दैनन्दिनजीवने लाभप्रदाः सन्ति । मेजस्य उपरि उपविष्टस्य तनावस्य निवारणाय अपि एषा उपयोगी मुद्रा अस्ति । 

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

**कर्मुकासनविषये** शोधं न प्राप्यते तथापि योगविषये अध्ययनेन लचीलतां सुधारयितुम्, तनावस्य न्यूनीकरणे, मानसिकस्पष्टतायाः वर्धने च तस्य लाभः दर्शितः अस्ति **कर्मुकासन** इत्यादिषु योगमुद्रासु नैदानिकनिष्कर्षाः एतेषां दावानां समर्थनं कुर्वन्ति, येषु शारीरिकस्वास्थ्ये सकारात्मकप्रभावाः दृश्यन्ते, यत्र रक्तचापः न्यूनः, शक्तिः सुदृढः, मानसिककेन्द्रीकरणं च वर्धते