लैङ्गिकवेतनान्तरम् : अद्यापि किमर्थम् अस्ति ?

**लैङ्गिकवेतनान्तरम् : अद्यापि किमर्थम् अस्ति ? सृज्यताम्**

समानकार्यस्य कृते स्त्रीपुरुषाणां समानवेतनं प्राप्तव्यम् इति विचारः सरलः न्याय्यः च प्रतीयते, तथापि वास्तविकतायां विश्वे एतत् एकं आव्हानं वर्तते। लैङ्गिकवेतनान्तरं कार्यबलस्य स्त्रीपुरुषयोः औसत अर्जनस्य अन्तरं निर्दिशति । शिक्षायां, रोजगारस्य अवसरेषु, कानूनी अधिकारेषु च प्रगतिः अभवत् अपि च अनेकेषु देशेषु महिलाः अद्यापि समानमूल्येन कार्येण पुरुषाणाम् अपेक्षया न्यूनं अर्जयन्ति एषः अन्तरः न केवलं आर्थिकः विषयः अपितु सामाजिकः नैतिकः च चिन्ता अपि अस्ति । महिलानां स्वातन्त्र्यं, परिवारानां कल्याणं, समग्रं आर्थिकविकासं च प्रभावितं करोति । वेतनक्षेत्रे लैङ्गिकसमानतां संयुक्तराष्ट्रसङ्घेन सततविकासलक्ष्य ५ इत्यस्य अन्तर्गतं दृढतया प्रवर्धितं भवति, तथापि अस्य अन्तरस्य स्थायित्वं दर्शयति यत् गहनमूलयुक्ताः कारकाः कार्यस्थले प्रभावं कुर्वन्ति एव!
अद्यापि लैङ्गिकवेतनान्तरस्य एकं महत्त्वपूर्णं कारणं स्त्रीपुरुषयोः करियरप्रतिमानयोः अन्तरम् अस्ति । प्रसवस्य, बालसंरक्षणस्य च उत्तरदायित्वस्य कारणेन महिलाः स्वस्य करियरात् विरामं ग्रहीतुं अधिकं प्रवृत्ताः भवन्ति । अनेकसमाजषु बालकानां, कदाचित् वृद्धानां च परिवारस्य सदस्यानां प्राथमिकपरिचर्याकर्तारः महिलाः अपेक्षिताः सन्ति । एतानि दायित्वं प्रायः महिलाः स्वकार्यसमयं न्यूनीकर्तुं, अंशकालिकभूमिकायां स्थानान्तरणं कर्तुं, अस्थायीरूपेण कार्यबलं त्यक्तुं वा प्रेरयन्ति । यदा ते पुनरागच्छन्ति तदा तेषां पूर्वपदं पुनः प्राप्तुं वा स्वस्य व्यवसाये उन्नतिं कर्तुं वा कष्टानि भवितुम् अर्हन्ति । पदोन्नतिः, वेतनवृद्धिः, कौशलविकासस्य अवसराः च विलम्बिताः भवितुम् अर्हन्ति, येन दीर्घकालीन-आय-अन्तरता भवति । अल्पकालस्य करियर-व्यत्ययस्य अपि कालान्तरे सञ्चित-हानिः भवितुम् अर्हति, येन वेतन-अन्तरं विस्तृतं भवति ।

लैङ्गिकवेतनान्तरे योगदानं ददाति अन्यत् प्रमुखं कारकं व्यावसायिकपृथक्करणं भवति, यत् विभिन्नप्रकारस्य कार्येषु स्त्रीपुरुषाणां एकाग्रतां निर्दिशति प्रायः महिलाः शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा, सामाजिककार्यं, परिचर्या इत्यादिषु क्षेत्रेषु नियोजिताः भवन्ति, येषु अभियांत्रिकी, प्रौद्योगिकी, वित्तं, निर्माणं च इत्यादीनां क्षेत्राणां तुलने न्यूनवेतनं प्रदातुं प्रवृत्ताः सन्ति, यत्र पुरुषाणां वर्चस्वं वर्तते अयं विभागः सामाजिकापेक्षाभिः, सांस्कृतिकमान्यताभिः, रूढिवादैः च प्रभावितः भवति यत् महिलानां पुरुषाणां च कृते के प्रकाराः कार्याणि “उपयुक्तानि” सन्ति । अल्पवयसा एव बालिकाः बालकाः च भिन्न-भिन्न-रुचिं साधयितुं प्रोत्साहिताः भवेयुः, येन पश्चात् करियर-विकल्पाः प्रभाविताः भवन्ति । फलतः महिलाः उच्चशिक्षिताः भवेयुः चेदपि ते न्यूनवेतनयुक्तेषु क्षेत्रेषु अन्ते गन्तुं शक्नुवन्ति, येन समग्ररूपेण अर्जनस्य भेदः भवति ।

एकस्मिन् एव व्यवसाये प्रायः नेतृत्वे निर्णयनिर्माणे च महिलानां प्रतिनिधित्वं न्यूनं भवति । वरिष्ठपदानि प्रायः अधिकं वेतनं, बोनसं, लाभं च सह आगच्छन्ति । परन्तु पूर्वाग्रहः, सीमितजालसंजालस्य अवसराः, व्यावसायिकपारिवारिकदायित्वयोः सन्तुलनस्य आव्हानं च इत्यादीनां कारकानाम् कारणेन एतेषु पदस्थानेषु प्राप्तुं महिलाः बाधानां सामनां कुर्वन्ति एषा घटना कदाचित् “काचस्य छतम्” इति उच्यते, यत्र महिलाः उन्नतेः अवसरान् द्रष्टुं शक्नुवन्ति परन्तु अदृश्यबाधाः भङ्गयितुं संघर्षं कुर्वन्ति । यदा न्यूनाः महिलाः शीर्षभूमिकां धारयन्ति तदा महिलानां औसतं अर्जनं पुरुषाणां तुलने न्यूनं भवति ।

कार्यस्थले प्रत्यक्षं परोक्षं च भेदभावः लैङ्गिकवेतनान्तरं निर्वाहयितुम् अपि भूमिकां निर्वहति । केषुचित् सन्दर्भेषु समानकार्यस्य कृते महिलाभ्यः पुरुषाणाम् अपेक्षया न्यूनतरं प्रारम्भिकवेतनं प्रस्तावितं भवेत् । कालान्तरे एषः प्रारम्भिकः अन्तरः वर्धयितुं शक्नोति, विशेषतः यदा वेतनवृद्धिः पूर्वार्जनस्य आधारेण भवति । महिलाः नेतृत्वं प्रदर्शयितुं न्यूनानि चुनौतीपूर्णानि कार्याणि वा अवसरानि वा प्राप्नुवन्ति, येन कार्यप्रदर्शनस्य मूल्याङ्कनं पदोन्नतिः च प्रभाविताः भवितुम् अर्हन्ति । तदतिरिक्तं अचेतनपक्षपातः नियोक्तृभिः कृतनिर्णयान् प्रभावितं कर्तुं शक्नोति, कदाचित् तेषां अवगमनं विना । यथा, नियोक्तारः कल्पयितुं शक्नुवन्ति यत् महिलाः करियरस्य अपेक्षया परिवारस्य प्राथमिकताम् अददात्, येन तेषां व्यावसायिकवृद्धौ निवेशः न्यूनः भविष्यति ।

अन्यत् योगदानकारकं वार्ताकारव्यवहारस्य कार्यस्थलसंस्कृतेः च भेदः अस्ति । सामान्यतया पुरुषाः वेतनस्य वार्तालापं कृत्वा वृद्धिं याचन्ते इति संशोधनेन ज्ञातम् । स्त्रियः तु आग्रहीणां आक्रामकत्वेन वा दृश्यमानानां भयात् संकोचम् कुर्वन्ति । सामाजिकापेक्षाः प्रायः महिलाः विनयशीलाः, अनुकूलाः च भवितुम् प्रोत्साहयन्ति, येन ते कार्ये स्वस्य वकालतम् कथं कुर्वन्ति इति प्रभावितं कर्तुं शक्नोति । यदा महिलाः वार्तालापं कुर्वन्ति तदा तेषां नकारात्मकप्रतिक्रियाः भवितुम् अर्हन्ति, येन भविष्यस्य प्रयासाः निरुत्साहिताः भवन्ति । कालान्तरे वार्ताप्रथानां एषः अन्तरः असमानवेतनस्य योगदानं दातुं शक्नोति, यदा अपि योग्यता, कार्यभूमिका च समाना भवन्ति ।

अवैतनिकं कार्यं प्रायः उपेक्षितं किन्तु लैङ्गिकवेतनान्तरस्य पृष्ठतः महत्त्वपूर्णं कारणम् अस्ति । पाककला, सफाई, बालपालनं, परिचर्या च इत्यादीनां अवैतनिकघरेलुकार्यस्य महत्त्वपूर्णं भागं महिलाः कुर्वन्ति । यद्यपि एतत् कार्यं परिवाराणां समाजस्य च कृते अत्यावश्यकं तथापि तस्य आर्थिकक्षतिपूर्तिः न भवति । एतेषु उत्तरदायित्वेषु व्ययितसमयः महिलाः वेतनयुक्तरोजगाराय वा व्यावसायिकविकासाय वा घण्टाः समर्पयितुं शक्नुवन्ति इति सीमितं करोति । वेतनप्राप्तस्य अवैतनिकस्य च कार्यस्य एषः “द्विगुणभारः” तनावस्य, उत्पादकतायां न्यूनतां, मन्दतरं करियरप्रगतिः च जनयितुं शक्नोति । तस्य विपरीतम्, पुरुषाणां प्रायः स्वस्य करियर-विषये ध्यानं दातुं अधिकः समयः भवति, येन तेषां अधिक-उपार्जनस्य सम्भावना वर्धते ।

आय-अन्तराणां स्वरूपनिर्माणे शिक्षा-कौशल-विकासः च अपि भूमिकां निर्वहति । यद्यपि वैश्विकरूपेण बालिकानां शिक्षाप्रवेशः सुदृढः अभवत् तथापि विज्ञानं, प्रौद्योगिकी, अभियांत्रिकी, गणितं (STEM) इत्यादिषु कतिपयेषु क्षेत्रेषु अद्यापि अन्तरं वर्तते । एते क्षेत्राणि प्रायः अधिकवेतनेन, द्रुततरं करियरवृद्ध्या च सम्बद्धानि भवन्ति । अधिकान् बालिकान् STEM शिक्षां साधयितुं प्रोत्साहयित्वा “पुरुष” “महिला” च करियरविषये रूढिवादं भङ्गयित्वा दीर्घकालीन-आय-अन्तराणां न्यूनीकरणे सहायकं भवितुम् अर्हति । परन्तु यदा महिलाः एतेषु क्षेत्रेषु प्रविशन्ति तदा अपि तेषां कार्यस्थलसंस्कृतीनां सामना कर्तुं शक्यते ये सर्वदा समर्थकाः समावेशी वा न भवन्ति ।

लैङ्गिकवेतनान्तरस्य प्रभावः व्यक्तिगतमहिलाभ्यः अपि परं विस्तृतः अस्ति । न्यूनार्जनस्य अर्थः अस्ति यत् वृद्धावस्थायां महिलानां आर्थिकसुरक्षा न्यूना, बचतस्य न्यूनता, पेन्शनं च न्यूनं भवितुम् अर्हति । एतेन विशेषतः एकान्ते निवसतां एकमातृणां वृद्धानां वा दारिद्र्यस्य जोखिमः वर्धते । परिवाराः अपि तस्य प्रभावं अनुभवन्ति, यतः आयस्य न्यूनता स्वास्थ्ये, शिक्षायां, समग्रजीवनस्य गुणवत्तायां च व्ययस्य सीमां जनयति । राष्ट्रियस्तरस्य लैङ्गिकवेतनान्तरं आर्थिकवृद्धिं मन्दं कर्तुं शक्नोति यतोहि एतत् महिलानां क्षमतायाः योगदानस्य च न्यूनतया उपयोगं करोति । यदा महिलाः न्यायपूर्वकं अर्जयन्ति तदा ते स्वपरिवारेषु समुदायेषु च अधिकं निवेशं कुर्वन्ति, येन व्यापकसामाजिकलाभाः प्राप्यन्ते ।

समानवेतनप्रवर्धनार्थं अनेकेषु देशेषु कानूनीरूपरेखाः नीतयः च प्रवर्तन्ते, परन्तु कार्यान्वयनम्, प्रवर्तनं च आव्हानानि एव सन्ति । केवलं नियमाः एव गहनमूलसामाजिकदृष्टिकोणान् कार्यस्थलसंस्कृतीनां च परिवर्तनं कर्तुं न शक्नुवन्ति। नियोक्तृभ्यः पारदर्शीवेतनव्यवस्थाः स्वीकर्तुं, नियमितरूपेण वेतनलेखापरीक्षां कर्तुं, निष्पक्षनियुक्ति-पदोन्नति-प्रथाः सुनिश्चित्य च आवश्यकाः सन्ति । लचीलाः कार्यव्यवस्थाः, मातापितृ-अवकाशनीतीः च ये मातृपितृभ्यां परिचर्या-दायित्वं साझां कर्तुं प्रोत्साहयन्ति, ते अपि महिलानां कृते करियर-व्यत्ययस्य न्यूनीकरणे सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति यदा पुरुषाः गृहे बालपालनकर्तव्येषु अधिकं भागं गृह्णन्ति तदा महिलाः अधिकं समानरूपेण करियर-अवकाशान् अनुसरणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

सामाजिकदृष्टिकोणानां परिवर्तनं अपि तथैव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। बाल्यकालात् एव बालकान् शिक्षितव्यं यत् स्त्रीपुरुषौ अपि किमपि करियरं कर्तुं शक्नुवन्ति, गृहस्य दायित्वं च साझां कर्तुं शक्नुवन्ति । मीडिया, शिक्षाव्यवस्था, सामुदायिककार्यक्रमाः च रूढिवादानाम् आव्हानं कर्तुं, समानतां प्रवर्धयितुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति । मार्गदर्शनकार्यक्रमाः, महिलानां कृते नेतृत्वप्रशिक्षणं, सहायककार्यस्थलवातावरणं च महिलानां करियर-क्षेत्रे उन्नतिं कर्तुं सशक्तं कर्तुं शक्नुवन्ति । वेतनस्य कार्यस्थलेनिष्पक्षतायाः च विषये मुक्तविमर्शं प्रोत्साहयित्वा गुप्तविषमता अपि न्यूनीकर्तुं शक्यते ।

निष्कर्षतः सामाजिकापेक्षाणां, कार्यस्थलप्रथानां, आर्थिकसंरचनानां च संयोजनात् लैङ्गिकवेतनान्तरं स्थास्यति । करियर-व्यवधानं, व्यावसायिकपृथक्करणं, भेदभावः, अवैतनिककार्यं, नेतृत्वभूमिकासु सीमितप्रतिनिधित्वं च सर्वे असमान-उपार्जने योगदानं ददति । अस्य विषयस्य निवारणाय सर्वकारेभ्यः, नियोक्तृभ्यः, समुदायेभ्यः, व्यक्तिभ्यः च सामूहिकप्रयत्नस्य आवश्यकता वर्तते । समानवेतनं न केवलं महिलानां विषयः; न्यायस्य, मानवअधिकारस्य, स्थायिविकासस्य च विषयः अस्ति । समर्थकनीतयः निर्माय, रूढिवादं चुनौतीं दत्त्वा, समानावकाशान् प्रवर्धयित्वा च समाजाः लैङ्गिकवेतनान्तरस्य निरोधस्य समीपं गन्तुं शक्नुवन्ति । वेतनसमानतां प्राप्तुं सशक्ताः परिवाराः, अधिकानि उत्पादकाः अर्थव्यवस्थाः, भविष्यत्पुस्तकानां कृते अधिकं न्यायपूर्णं जगत् च भविष्यति ।