open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
दशकुमारचरितम्

'दण्डिनः सुप्रसिद्धं गद्यकाव्यं विद्यते **दशकुमारचरितम्** (Dashakumaracharita) । काव्येस्मिन् शोभनाशोभनयोः द्वयोरपि वर्णनं दृश्यते। दशकुमाराणां चरितम् अस्य काव्यस्य मूलविषय: अस्ति ।

:स मेधावी कविर्विद्वान् भारविं प्रभवां गिराम् । 
:अनुरुध्याकरोन्मैत्रीं नरेन्द्रे विष्णुर्वधने ॥

अनेन पद्येन कवेः जीवनचरितं प्रकाशितं भवति । दण्डिनः कवेः प्रपितामहस्य श्रीदामोदरस्य मैत्री विष्णुवर्धनेन सहाभवत् । दण्डिनः जन्म काञ्चीवरमिति नाम्नाधुना प्रसिद्धनगरे अभवत् । काञ्च्याः पल्लवनरेशस्य पुत्रस्य शिक्षायै दण्डी ' काव्यादर्शम्' रचितवान् इति प्रसिद्धास्ति किंवदन्ती ।

## स्थिति-कालः
नवमशतब्द्याः ग्रन्थेषु दण्डिनः नामोल्लेखः प्राप्यते । अतः दण्डिनः समयो नवमशताब्द्याः पूर्वं भवितुमर्हति । "काव्यादर्शः"अस्य मौलिकग्रन्थो प्रतिभाति । प्राचीनमपि पद्यं काव्यादर्शे दृश्यते । "लक्ष्म लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः" इत्यादौ दण्डी, महाकविकालिदासस्य "मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति" इति पद्यांशमुद्धरति । अतः कालिदासस्य पद्यादेवास्यास्तित्वमिति निर्विरोधम् ।

प्रो०आर्०नृहिंसाचार्यः काव्यादर्शे उल्लिखितं राजवर्माणं नृसिंहवर्मणा उपनाम्ना प्रसिद्धं मत्वा दण्डिनः स्थितिकालं सप्तमशताब्द्याः उत्तरार्धे स्वीकरोति । वस्तुतस्तु पल्लवराजस्य नृसिंहवर्मणः समयः ६९० ई आरभ्य ७१५ ई मन्यते । अत अस्यैव सभापण्डितस्य दण्डिनः समयः सप्तमशताब्द्याः अन्ते अष्टम-शताब्द्याश्चादौ वा मन्तव्य इति युक्तिसङ्गतं प्रतिभाति ।

दशकुमारचरितं दण्डिनः गद्यकाव्यं विद्यते । दशकुमाराणां चरितं काव्येऽस्मिन् वर्णितमतो दशकुमारचरितमिति नाम ।

वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:षष्ठशताब्द्याः कृतयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
काव्यादर्शः

**काव्यादर्शः** दण्डिनः काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितरूपेण संङ्ग्राहकः प्रथमो ग्रन्थः । यद्यपि तत्पूर्ववर्तिभिः मेधावि-भामहादिभिरपि काव्यशास्त्रग्रन्थाः प्रणीता आसंस्तथापि काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितः सङ्ग्रहस्तु दण्डिनैव प्रथमं प्रारब्धः । स स्वयमेव कथयति -

**पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगानुपलभ्य च ।**

**यथासामर्थ्यमस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम्।।** इति ।

## विषयवस्तु 
काव्यादर्शे ३ परिच्छेदाः सन्ति । संहत्य ६६० श्लोकाः सन्ति । 
* प्रथमे परिच्छेदे काव्यलक्षणम्, काव्यविधाः, रीतिः, गुणाः, प्रतिभादयः विचाराः सन्ति ।
* द्वितीये परिच्छेदे अर्थालङ्काराः वर्णिताः ।
* तृतीये परिच्छेदे यमकादि-बन्धाः, काव्यदोषाः सन्ति ।

ग्रन्थेऽस्मिंस्त्रयः परिच्छेदाः । तत्र हि प्रथमे काव्यशरीरं द्वितीये अर्थालङ्कारास्तृतीये तु शब्दालङ्काराश्च निरूपिताः सन्ति । तदनुसारेण हि इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यस्य शरीरम् । तच्च गद्यपद्यमिश्रभेदात्त्रिविधम् । वाङ्मयं चतुविर्धं संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश-मिश्रभेदात्। तत्र संस्कृतं नाम दैवी वाक् । तत्समतद्भवदेशीतिबहुविधः प्राकृतक्रमः । महाराष्ट्री शौरसेनी गौडी लाटी च प्राकृतभेदाः । आभीरादिगिरोऽपभ्रंशः।

अस्त्यनेको गिरां मार्गः। तत्र हि वैदर्भगौडीयौ प्रस्फुटान्तरौ । वैदर्भमार्गस्य श्लेषादयो दश गुणाः । गौडीये तेषां विपर्ययोऽपि । नैसगिकी प्रतिभा बहुनिर्मलं श्रुतममन्दोऽभियोगश्च काव्यसम्पदः कारणम् । काव्यशोभाकरो धर्मोऽलङ्कारः । स द्विविधः शाब्दश्चार्थश्च । स्वभावोक्त्यादयश्चार्था यमकादयः शाब्दाः।

## विशेषम् 
काव्यादर्शो हि तिब्बतीभाषायाम् अप्यनूदितोऽस्ति । असौ हि सम्प्रत्यपि बौद्धमठेषु पाठ्यग्रन्थत्वेन पठ्यते । अस्य हि दशाधिकाष्टीकाग्रन्थाः सन्ति । येषु रत्नश्रीज्ञानस्य ‘रत्नश्री'टीका प्रकाशिकाऽऽख्या, वादिजिह्वालकृता श्रुतानुपालिनी टीका अज्ञातकर्तृका हृदयङ्गमा, केशवभट्टारककृता केशवाख्या, हरिनाथस्य मार्जना, मल्लिनाथस्य वैमत्यविधायिनी, त्रिभुवनचन्द्रस्य विवृतिः त्रिशरणनटभीमस्य चन्द्रिका, नरसिंहस्य दण्ड्यर्थमुक्तावली, विश्वनाथस्य रसिकरञ्जनी, भगीरथस्य भागीरथी, विजयानन्दकृता व्याख्या, यामुनेयस्य टीका, कृष्णकिङ्करतर्कवागीशस्य विवृतिः, धर्मवाचस्पतेः वाचस्पत्याख्या टीका, प्रेमचन्द्रतर्कवागीशस्य मालिन्यप्रोञ्छनी, जीवानन्दविद्यासागरस्य विवृतिः, नृसिंहदेवस्य कुसुमप्रतिमा, रङ्गाचार्यस्य प्रभा, रामचन्द्रमिश्रस्य प्रकाशः, धर्मेन्द्रकुमारगुप्तस्य सुदर्शनाऽऽख्या च ज्ञाताः।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* Kavyadarsa - word, pdf 
* Poetics  — *Banglapedia*
* Kavyadarsha of Dandi, Sanskrit text
* Kavyadarsa, Paricchedas 1 and 2  (input by Somadeva Vasudeva) at GRETIL
* Kavyadarsha, Paricchedas 1; 2.1-144, 310-368  (input by Reinhold Grünendahl) at GRETIL

## सन्दर्भः 
वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भामहविवृतिः

भामस्य काव्यालङ्कारस्य उपरि विस्तृतं  व्याख्यानं भामहविवृतिः (Bhamahavivruthi) इत्याख्यं  लिखितवान् । एतत् अद्य न उपलभ्यते ।

वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अर्जुनचरितम्

आनन्दवर्धनेन अर्जुनचरितम् इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये विवरणम् न लभ्यते ।

‎

वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्पूरमञ्जरी

राजशेखरेण कर्पूरमञ्जरी इति ग्रन्थः विलिखितः । एतस्य विषये अद्य विवरणं नोपलभ्यते इति न, किन्तु किञ्चिदिव । यथा-:**कर्पूरमञ्जरी**(सट्टकम्) सट्टकलक्षणं तूक्तम् भावप्रकाशः नाम्नि ग्रन्थे यथा- **सैव प्रवेशकेनापि विष्कम्भेन विना कृता । अङ्कस्थानीयविन्यस्तचतुर्जवनिकान्तरा । प्रकृष्टप्राकृतमयी सट्टकं नामतो भवेत् ॥** इति । पूर्णतया प्राकृतभाषायां विरचितमिदं सट्टकप्रकारे विरचितम् नाटकम् । अत्र राजाऽपि प्राकृतभाषायामेव सम्भाषते । कर्पूरमञ्जरीति प्रसिद्धायाः विदर्भराजपुत्र्याः विवाहः चण्डपालनाम्ना सह कथं समभवदिति कथाऽत्र वर्णिता, या कथा तु पूर्वम् अपराजितनाम्ना कविना निबद्धासीदिति राजशेखरेणैव गीयते । अस्मिन्नाटकेऽनेन कविना प्रस्तावनायां हालः हरिचन्द्रः कविराजः इत्यादयः पूर्वकवयः स्मर्यन्ते । एषु कविराजः राघवपाण्डवीयम् नाम्नः द्विसन्धानकाव्यस्य कर्ता, राजशेखरस्य पूर्वपुरुषश्च । एष कविराजम् ,बालकविः, इति उपज्ञापयति । एवं च ’बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्यायः’ इति वदन् कविराजः निर्भयनाम्नः राज्ञः गुरुरासीदिति ज्ञापयति । आत्मानं "रजनीवल्लभशिखण्डः" अर्थात् रजनीवल्लभः=चन्द्रः (राजः) स एव शिखण्डः शेखरम् यस्य सः रजनीवल्लभशिखण्डः = राजशेखरः । इति निर्दिशति ।

‎

वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बालभारतम्

**बालभारत**स्य अङ्कद्वयमेवादिदं सम्प्रति लभ्यते, शेषं च नाद्य यावत् समासादितम् । अस्य रचयिता राजशेखरः वर्तते। इदं च द्रौपदी स्वयंवरादारभ्यते । वन्दी घोषयामास -

**सकल-भुवन-रक्षा-स्रस्ततन्द्रा नरेन्द्राः**

**शृणुत गिरमुदारामादराच्छ्रावयामि।**

**इह हि सदसि राधां यः शरव्यीकरोति**

**स्मरविजयपताका द्रौपदी तत्कलत्रम्॥**

प्रवासिनः पाण्डवाः कृत-विप्रवेषा विप्र-पङ्क्तौ निषेदुः । अर्जुनादृते न कोऽपि साफल्यं लप्स्यते इत्यासीद् द्रोणाचार्यस्य निर्णयः । सर्वेषु पराङ्मुखे राजसु ब्राह्मणवेषोऽजुनो राधामविध्यत । नाज्ञातकुलशीलाय कन्या सम्प्रदेयेति वदतोऽनादृत्य स द्रौपदीमनयत् । प्रतिपूर्णे सति क इह प्रश्नः कुलशीलयोरिति ? शेषा राजानो युद्धोद्यता भीमेन निराकृताः।

अथ विदुरेण वर्जितापि द्यूतक्रीडा समारब्धा । तत्र युधिष्ठिरः सर्वस्वं हारयित्वा द्वादशवर्षीयं वनप्रवासमङ्गीकृतवान् । पणीभूतां हारितां च पाञ्चालीं सभासदनमानीय दुःशासनस्तां निर्वस्त्रां विधातुं यतते स्म किन्तु मायया तस्या नवान्येव वस्त्राणि तामावासयन्ति स्म । दुर्योधनानुजो विकर्णो दुःशासनं निवारयामास -

**भो दुःशासन कः क्रमो द्रुपदना-केशाम्बराकर्षणे।**

**दुर्वृत्तं क्षमते न कस्यचिदयं भ्राता विकर्णस्तव॥**

भीम-कृतायाः दुर्योधन-रक्त-पान-प्रतिज्ञायाः अनन्तरं द्वितीयोऽङ्कः परिसमाप्यते । प्रस्तावनायाः परस्तादत्र नाटके वाल्मीकि-व्यासयोः संवादः आयोजितः । व्यासो वदति -

**यदुक्तिमुद्रा सुहृदथवीथी कथारसो यच्चुलुकैश्चुलुक्यः।**

**तथामृतस्यन्दि च यद् वचांसि रामायणं तत् कवितॄन् पुनाति।।**

वाल्मीकिश्च व्यासकृतं महाभारतं स्तौति -

**दन्तोलूखलिभिः शिलोञ्छिभिरिदं कन्दाशनैः फेनपैः,**

**पणप्राशनिभिर्मिताम्बु-कवलैः काले च पक्वाशिभिः।**

**नीवार-प्रसृतिंपचैश्च मुनिभिर्यद्वा त्रयीध्यायिभिः,**

**सेव्यं-भव्यमनोभिरर्थपतिभिस्तद् वै महाभारतम्।।**‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* बिहारराज्यम्
* पटना
* चाणक्यः
* हनुमन्नाटकम्

## उद्धरणानि 
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
विद्धशालभञ्जिका

**विद्धशालभञ्जिका** नाटिका नायिकायाः प्रतिकृतिं शालभञ्जिकापरपर्यायां निबध्नती नाम-सार्थक्यं धारयति । शालभञ्जिकां हि समालोक्य नायकस्य रागोऽवर्धतेति, राजशेखरस्याभिनवोद्भावना। मध्यप्रदेशस्थाय त्रिपुर्यां ९३६ ईसवीयेऽब्दे नाटिकेयं विरचिता । तत्र हि राजशेखरः कलचुरिराजसभाजितः कियन्तं चित् कालमवसत्।

## कथावस्तु 
त्रिपुर्यां कलचुरिसम्राड् विद्याधरमल्लोऽत्र नायको नायिका च मृगाङ्कावली लाटराजस्य चन्द्रवर्मणस्तनूजा बभूव सा सन्तानान्तरविहीनस्य पितुगृहे पुरुषवेषा सती पुत्रप्रेम्णा परिललिता । तदनुरूपं च सा मृगाङ्कवर्मेति नाम्ना ख्याताभवत् । त्रिलिङ्गाधिपतेः विद्याधरमल्लस्य कृते तन्मन्त्री भागुरायणस्तां चन्द्रवर्माणमयाचत । दैवज्ञगणनामनुरुध्य सा चक्रर्वर्ति पत्नी भविष्यतीति आशान्वित एव तथोपायं रचयामास भागुरायणः । असौ निद्रावसरे विद्याधरमल्लं नायिकया मृगाङ्कावहारं परिधापयामास । तामेव स स्वप्नेऽदर्शत् । स्वप्नं गलस्थहारं च नायको विदूषकं चर्चितवान् । विदूषकोऽपि प्रागेव कुवलयमालां नाम कुन्तलराजपुत्रीं प्रति नायकस्य रागमवर्धयत् । राज्याद् भ्रष्टो हि कुन्तलनृपतिश्चण्डसेनः सपरिजनो यदा नर्मदायां स्नानायावतीर्णस्तदा नायकः कुवलयमालामवालोकयत् । सापि तदा त्रिपुरीराजभवनमेव शरणं कृतवत्यासीत् ।

विदूषकः स्वप्नश्रवणानन्तरं विद्याधरमल्लस्यान्यमनस्कतां विनोदयितुं भागुरायणकारितं स्फाटिकं केलि-कैलास-मन्दिरं तं नीतवान् । तत्र तद्भित्तिलिखितां स्वप्नदृष्टायाः नायिकायाः शालभञ्जिकां प्रत्यभिज्ञायासौ तदङ्गलावण्यं प्राशंसत् -

**चक्षुर्मेचकमम्बुजं विजयते वक्त्रस्य मित्रं शशी** 

**भ्रूसूत्रस्य सनाभिमन्मथधनुर्लावण्य-पण्यं वपुः।**

**रेखा कापि रदच्छदे च सुतनोर्गात्रे च तत्कामिनी-**

**मेनां वर्णयिता स्मरो यदि भवेद् वैदग्ध्यमभ्यस्यति।।** 

स्तुतसौन्दर्यायाः शालभञ्जिकायाः कण्ठे स तमेव हारमधारयत् । भागुरायणस्याभिसन्धिं साफल्यं नयन्तो मृगाङ्कावली तमेव केलिकैलासमध्यवसत् । रफटिकभित्तेः परतो राजा तां दर्शं दर्शमात्मानं विनोदयामास । किन्तु प्रतिभासानन्तरं सान्तर्हिता बभूव।

अथ कुटविवाहरचनानिपुणा राज्ञी वधूवेषेण चेटेन डमरुकहासेन विदूषकस्य परिणयं समपादयत्, रहस्यं च सत्वरमेव प्रकाशितम् । कुटविवाहप्रतिकाराय चिन्ता-परस्य विदूषकस्य सान्त्वनायै धात्रीदुहिता मेखला मृत्युभयं प्रदर्श्य विदूषक-पादयोर्मध्यान्निःसारितेति प्रतिशोधेन सोऽतुष्यत् । अपरं कूटविवाहं कल्पयन्ती महिषी स्वकूट-पङ्के एवावासीदिति परिहासमयी कथाये सरति।

मृगाङ्कवर्मवेषेण मृगाङ्कावली त्रिपुरीप्रासादेऽवसदिति भागरायणः प्रकटयामास । पश्चात् राज्ञी वधूवेषसम्भारीकृत्य मृगाङ्कवर्माणं राज्ञे दत्तवती । वधूपित्रोद्घाटिते रहस्ये कूटपरिणयः वास्तविको जातः । अन्यच्च राज्ञी पूर्वं कुवलयमालायाः विवाहं मृगाङ्कवर्मणा सह संकल्प्य विफलीभूतां तामपि राज्ञ एवावरोधे निधाय सन्तुष्टा बभूव।
‎
## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्

## उद्धरणानि 
## बाह्यपरिसन्धयः 
* https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.407688/page/n33/mode/2up?view=theater

वर्गः:मध्यकालीननाटकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
राज्यशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षणपरिषत्

राज्य षैक्षिक
हरियाना  गुरुग्राम कुरुक्षेत्रम्

वर्गः:शैक्षणिकसंस्थाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
लृट् लकारः

संस्कृतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा-

**१.लट् । २.लेट् । ३.लङ् । ४.लुङ् । ५.लिट् । ६.लिङ् (विधिलिङ् च आशिर्लिङ्) । ७.लोट् । ८.लुट् । ९.लृट् । १०.लृङ् ।**

एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति ।
:# सार्वधातुकाः / सविकरणकालार्थाः
:# अर्धधातुकाः / अविकरणकालार्थाः

तत्र **लृट् लकारः** भविष्यत्कालम् बोधयति। अयम् अर्धधातुकेषु अन्यतमः वर्तते। एषः **सामान्यभविष्यत्कालः** इत्यपि उच्यते। सामान्यभूतकालः इव अद्य यद् करिष्यते कालनिर्देशं विना भविष्यत्काले यद् करिष्यते तस्य कथनाय लृट्लकारस्य उपयोगः क्रियते। 
: उदा - अद्य रामायणं पठिष्यति।
:रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातम्।

### इमे अपि पश्यन्तु
*लकाराः
*व्‍याकरणम्

### टिप्पणी 
* संस्क्रतशब्दचन्द्रिका Vidvan S.Ranganatha Sharma, Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1994.
* अनुवादप्रदीपः  Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1997.

वर्गः:लकाराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
संस्कृतस्य वैयाकरणाः

यदा सर्वासु अष्टाध्यायीटीकासु महाभाष्यमनितरसांधारणं स्थानं प्रपेदे तदाऽष्टाध्यायीमाश्रित्य विराचिता अन्ये सर्वे वृत्तिग्रन्थाः गौणत्वं भेजिरे । महाभाष्यं न केवलं व्याकरणनिबन्धमात्रमपितु ग्रन्थेऽस्मिन् सर्वाण्यपि ज्ञातव्यानि विषयजातानि स्थाने स्थाने विवेचितानि सन्ति । तत्र सर्वेऽपि लौकिकव्यवहारा, प्राक्तना इतिहासाः, आवश्यकधर्माः दर्शनानां सिध्दान्तानां सिध्दान्ताश्च वर्णिताः । सूत्राणां व्याख्यानावसरे पतञ्जलिना बहवो वैयाकरणाः स्मृताः । कुत्रचित् नामोल्लेखं कृत्वा कुत्रचित् नामोल्लेखं विनाऽपि वैयाकरणान् स्मरति पतञ्जलिः । महाभाष्ये नैकेषु स्थलेषु पूर्वेषां वैयाकरणानां वचनमपि अपरे, अन्ये, केचित् इत्यादिभिर्वाक्यैरुधृतानि सन्ति ।
संस्कृतस्य प्रमुखाः वैयाकरणाः......

## आधाराः
* Coward, Harold G., and K. Kunjunni Raja, eds., *The Philosophy of the Grammarians*, Volume V of Encyclopedia of Indian Philosophies, ed. Karl Potter, Princeton: Princeton University Press, 1990.

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वररुचिः

वररुचिः प्राचीनभारतीयः ग्रन्थकर्ता अस्ति । भारतस्य नैके भागे अनेकेषु पुराणेतिहासस्य शास्त्राणां च ग्रन्थैः सह वररुचेः नाम श्रूयते । किन्तु अयं  सः वररुचिः यः वार्तिककारः कात्यायनः इति प्रथितः। प्रकृतभाषायाः सर्वप्रथमव्याकरणग्रन्थस्य प्राकृतप्रकाशस्य रचयिता अयमेव वररुचिः इति पण्डितानां वादः । शकपुरुषस्य राज्ञः विक्रमादित्यस्य अस्थाने विद्यमानेषु नवरत्नेषु (नव पण्डितेषु) अन्यतमः । कथासरित्सागरम् नाम एकादशशतकस्य प्रसिद्धे महाग्रन्थे वररुचिः इति नाम प्रधानपात्रं वहति ।

**कात्यायनः** वार्तिककारः । वररुचिः इति एतस्य अपरं नाम । एषः कौशाम्बीनिवासी । सोमदत्तः एतस्य पिता । एषः दाक्षिणात्यः आसीत् । भाष्यकारः पतञ्जलिः एतं 'भगवान्’ इति, ’आचार्यः’ इति च आदरेण निर्दिशति । एतस्य कालः क्रि.पू. ४ शतकं स्यात् इति पण्डिताः भावयन्ति ।
वार्तिकानि नाम सूत्राणां व्याख्यानरूपाणि । सूत्रेषु प्रयुक्तानां पदानां प्रयोजनचिन्तनम्, अनुक्तानां पदानां योजनं, दुरुक्तानां पदानां समीकरणं च करोति वार्तिकम् । वार्तिकानि पृथग्ग्रन्थरूपेण न उपलभ्यन्ते । महाभाष्ये(पतञ्जलिकृते) तानि सम्मिलितानि सन्ति । कात्यायनस्य वार्तिकशैली सूत्रशैलीम् एव अनुकरोति । कात्यायनेन व्याकरणस्य समृद्धिः विशेषतः वर्धिता अस्ति ।

केरलराज्यस्य प्रसिद्धप्राचिनकथायां वररुचिः इति नाम प्रधानपत्रेण श्रूयते। संस्कृतभाषायां दशाधिकेषु पुराणेतिहासलेखेषु वररुचिः इति नाम दृश्यते । कात्यायनः इति नाम अपि षोढषसंस्कृतग्रन्थेषु अस्ति । खगोलशास्त्रस्य गणितस्य च दशाधिकग्रन्थानां सम्बन्धे वररुचेः नाम संलग्नमस्ति ।

अयं  वररुचिः खगोलशास्त्रज्ञः दक्षिणभारते प्रसिद्धस्य वाक्यपञ्चाङ्गस्य मूलभूतस्य  वाक्यकारणम् इति ग्रन्थस्य रचयिता । सः तमिळुनाडुप्रान्तीयः इति तस्य कृतेः आरम्भे एव स्पष्टं कृतवान् । अयं ग्रन्थः क्रि.श.१२८२तमे वर्षे तमिळुनाडुराज्यस्य काञ्जीप्रदेशे लिखितः इत्यपि ज्ञायते ।

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:प्रथमशताब्दीपूर्वतनाः कवयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उर्वारुकरसः

thumb|right|150px|उर्वारुकरसः
thumb|left|150px|उर्वारुकानि

उर्वारुकस्य रसः एव **उर्वारुकरसः** । एतत् उर्वारुकम् आङ्ग्लभाषायां Cucumber इति उच्यते । तस्य रसः Cucumber Juice इति उच्यते । उर्वारुकरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य उर्वारुकरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि उर्वारुकरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं उर्वारुकरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । उर्वारुकानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।

### अस्य उर्वारुकरसस्य निर्माणम्
अस्य उर्वारुकरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् उर्वारुकं प्रक्षाल्य त्वक् निष्कास्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजानि पृथक् करणीयानि । तदनन्तरं तेषु खण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं योजनीयम् । यदि लघु खण्डानां पेषणं न जातं तर्हि शोधनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः मरीचस्य च चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तृणबदरफलरसः

thumb|200px|right|तृणबदरफलरसः
thumb|200px|left|कूपीषु सङ्गृहीतः तृणबदरफलरसः
thumb|left|200px|तृणबदरफलानि

तृणबदरफलस्य रसः एव तृणबदरफलरसः । एतत् तृणबदरफलम् आङ्ग्लभाषायां Strawberry इति उच्यते । अस्य रसः Strawberry Juice इति उच्यते । तृणबदरफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य तृणबदरफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि तृणबदरफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । भारते तु अयं तृणबदरफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । तृणबदरफलानि बहुविधानि सन्ति । तदनुगुणं फलरसस्य अपि वर्णः रुचिः च परिवर्तते ।

### फलरसस्य निर्माणम्
अस्य तृणबदरफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् तृणबदरफलं प्रक्षाल्य लघु लघु खण्डाः करणीयाः । अनन्तरं बीजं पृथक् करणीयम् । तदनन्तरं फलखण्डेषु शर्करां योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । तदनन्तरं तत्र जलं वा दुग्धं वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र एलायाः चूर्णम् अपि योजयितुं शक्यते ।

‎

वर्गः:पेयानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तुलसी

**तुलसी**( वैज्ञानिकनाम-**मेंथा अरवैन्सिस्**, आङ्ग्लः-Holy basil) एकः औषधिवृक्षः । तुलसी इत्यस्य पदस्य अर्थः यस्य तुलना नास्ति इति । 

**यन्मूले सर्वतीर्थानि
**यन्मध्ये सर्वदेवताः ।
**यदग्रे सर्ववेदाश्च
**तुलसि, त्वां नमाम्यहम् ॥'''

## परिचयः
विष्णुवल्लभा, सुखसुन्दरी, श्री कृष्णवल्लभा, वृन्दा, वैष्णवी इत्यादीभिः पवित्रनामैः विभूषितः तुलसीवृक्षः । सर्वरोगनिवारकः जीवनशक्तिवर्धकः अयं तुलसीवृक्षः हिन्दुजनैः देवीरूपेण पूज्यते । यतोहि एतादृशी सुगन्धित-सुलभ-औषधिः नस्ति कापि । तुलसीवृक्षस्य धार्मिकमहत्वमस्ति इत्यस्मात् प्रायः प्रतिगृहे(हिन्दुधर्मावलम्बिनः) वृक्षोऽयं विराजते । तुलसीवृक्षस्य बहुभेदाः सन्ति । तेषु प्रमुखौ श्वेत-कृष्णौ । साधारणतः सिक्तमृत्तिकायां तुलसीवृक्षस्य अधिकवृद्धिः भवति । तुलसी एकः शाखप्रधान-गुल्मजातीयवृक्षः । पूर्णाङ्गवृक्षस्य उच्चता७५-९० से मि भवति । शाखाः प्रशाखाः मृदुकठिनाः तथा चतुष्कोणाकाराः भवन्ति । अस्य वृक्षस्य पत्रस्य दैर्घ्यं प्रायः २-४ इञ्च्(inch.) पर्यन्तं भवति । पत्राणां कौणिकविभाजनं दृश्यते(खडगसदृशः) ।

## उद्भवः विस्तारश्च 
तुलसीगुल्मस्य उद्भवस्थलं भूमध्यसागरीय-समभूमिः, इति आवण्टनदृष्ट्या मतमेकम् अस्ति ।

वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शब्दव्यापारविचारः

**मम्मटेन शब्दव्यापारविचारः** (Shabdavyaparavichara) इति ग्रन्थः लिखितः । एतस्य विषये अद्य विवरणं नोपलभ्यते ।

‎

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारतरत्नम्

## पीठिका
भारतरत्नप्रशस्तिः भारतवर्षस्य अत्युन्नता प्रशस्तिः । ये देशस्य प्रगतये श्रेष्ठं प्रदानं कुर्वन्ति, तेभ्यः प्रदेशया खलु प्रशस्तिरयम् । स्वार्थम् अगणयित्वा सर्वस्वं समर्पितवन्तः प्रशस्तिम् इमाम् अर्हन्ति । ये महाजनाः  साहित्यम् सङ्गीतम्, कला विज्ञानम्, सार्वजनिकसेवा  इत्यादिषु क्षेत्रेषु श्रेष्ठतमं कार्यं साधयन्ति तेभ्यः इयं प्रशस्तिः दीयते । अस्य आरम्भः क्रि.श.१९५४तमे वर्षे अभवत् । आरम्भे मरणोत्तरं प्रशतिप्रदानस्य पद्धतिः नासीत् । क्रि.श.१९५५तमवर्षादनन्तरं  मरणोत्तरमपि दीयते । अद्यपर्यन्तं सप्तजनेभ्यः मरणोत्तरा प्रशस्तिः समर्पिता । भारतत्नप्रशस्तिभाक् भारतीय़ः एव भवेत् इति  नियमः नास्ति चेदपि अधिकतया भारतीयसञ्जातेभ्यः एव दत्ता । अद्य पर्यन्तं केवलं द्वावेव (नेल्सन् मण्डेला क्रि.श.१९९०, अब्दुल् गफर् खान् क्रि.श.१९८८) 

## प्रशस्तिलक्षणम्
भारतरत्नप्रशस्तेः पदकम् अश्वत्थपत्रस्य आकारेण भवति । स्वर्णरचितस्य अस्य मुखपुटे रजतवर्णे सूर्यचित्रं रचितं भवति । अपि च देवनागरीलिप्यां भारतरत्न इति उत्कीर्णं शोभते । अपरे पुटे भारतराष्ट्रचिह्नं सिहशीर्षमुद्रा, सत्यमेव जयते इति ध्येयवाक्यं च लिखितं भवति ।

## भारतरत्नभूषितानाम् आवली 
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारः‎
नारिकेलतैलम्

thumb|200px|right|कूप्यां सङ्गृहीतं नारिकेलतैलम्
thumb|right|200px|शुष्कनारिकेलानि
thumb|left|200px|यन्त्रद्वारा नारिकेलतैलस्य सज्जीकरणम्
thumb|200px|right|तैलनिर्माणार्थं नारिकेलानां शुष्कीकरणम्
thumb|200px|left|साम्प्रदायिकपद्धत्या नारिकेलतैलस्य निर्माणम्

नारिकेलेन निर्मितं तैलम् एव नारिकेलतैलम् । वस्तुतः शुष्कनारिकेलेभ्यः तैलं निर्मीयते । अन्यथा नारिकेलानि शुष्कीकृत्य एव तैलस्य निर्माणं क्रियते । एतत् नारिकेलम् आङ्ग्लभाषायां Coconut इति उच्यते । तस्य तैलं Coconut oil इति उच्यते । एतत् नारिकेलतैलम् अधिकतया आहारत्वेन उपयुज्यते । तवता एव प्रमाणेन औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि उपयुज्यते । जगतः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अपि अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः महता प्रमाणेन क्रियते ।
 
### अस्य नारिकेलतैलस्य प्रयोजनानि
:१. अस्मिन् नारिकेलतैले अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति ।
:२. एतत् नारिकेलतैलं सर्वरोगापहारी ।
:३. एतत् नारिकेलतैलं सूक्ष्मजीविनां (ब्याक्टीरिया, वैरस् सदृशाणाम्) शरीरप्रवेशम् अवरुणद्धि ।
:४. सामान्यान् पीनस-ज्वरादीन् रोगान् अपि एतत् नारिकेलतैलम् अपगमयति ।
:५. नारिकेलतैले एड्स् सदृशाणां रोगाणां नियन्त्रणसामार्थ्यम् अपि अस्ति ।
:६. एतत् नारिकेलतैलं मातृक्षीरवत् पोषकांशयुक्तम् ।
:७. एतत् नारिकेलतैलं शरीरस्य केशाणां च वर्धनार्थं सहकारी ।
:८. अस्य नारिकेलतैलस्य लेपनेन चर्म जलांशं प्राप्य सजीवं भवति ।
:९. नरिकेलतैलस्य लेपनेन चर्म कान्तियुक्तं भवति ।
:१०.  एतत् नारिकेलतैलं केशाणां निमित्तं सर्वविधं पोषकांशान् प्रयच्छति ।
:११. नारिकेलतैले किञ्चित् प्रमाणेन मेथिकां योजयित्वा उष्णीकरणीयम् । यदा तत् तैलं शीतलं भवति तदा शोधयित्वा कूप्यां सङ्ग्रहणीयम् । तस्य तैलस्य लेपनेन केशविगलनं निवारितं भवति । 
:१२. नारिकेलतैलस्य तेपनेन केशाः बहुशीघ्रं वर्धन्ते । केशाः कान्तियुक्ताः भवन्ति चापि ।
:१३. नारिकेलतैलस्य लेपनेन तुषाः अपि निवारिताः भवन्ति । केशाः कृष्णवर्णीयाः अपि भवन्ति ।
:१४. अर्धचषकपरिमिते नारिकेलतैले आमलकस्य शुष्कान् खण्डान् योजयित्वा क्वथनीयम् । यदा तत् तैलं शीतलं भवति तदा शिरसि केशाणाम् अधः तेन तैलेन मर्दनं करणीयम् ।
:१५. नारिकेलतैले निम्बूकरसं योजयित्वा शिरसि लेपयित्वा अर्धघण्टानन्तरं स्नानकरणेन अपि उत्तमः फलितांशः प्राप्यते ।
:१६. नारिकेलतैलस्य लेपनेन शिरोवेदना अपगच्छति । समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
:१७. आरोग्यार्थम् अपि नारिकेलतैलम् अन्यस्य सर्वस्य अपि तैलस्य अपेक्षया अत्युत्तमम् । 

वर्गः:तैलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वातामतैलम्

thumb|150px|right|कूप्यां संरक्षितं वातामतैलम्
thumb|left|200px|वातामबीजानि
thumb|150px|left|वातामवृक्षः

वातामबीजैः निर्मितं तैलं वातामतैलम् । एतत् वातामम् आङ्ग्लभाषायां Almond इति उच्यते । तस्य तैलं Almond oil इति उच्यते । एतत् वातामतैलम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन, सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते ।
 
### अस्य वातामतैलस्य प्रयोजनानि
:१. मर्दनतैलेषु वातामतैलस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति । चर्म एतत् तैलं बहुशीघ्रं स्वीकरोति । 
:२. एतत् वातामतैलं ’विटमिन् इ’ तैलेन सह योजयित्वा मर्दनेन चर्म अत्यावश्यकान् पोशकांशान् प्राप्नोति ।
:३. वातामतैलं केशान् वर्धयति । अस्य वातामतैलस्य लेपनेन बहुशीघ्रं केशाः वर्धन्ते ।
:४. मासे द्विवारं वा उष्णीकृतेन तैलेन शिरसः मर्दनं करणीयम् । तदर्थं वातामतैलम् अत्युत्तमम् ।
:५. शिरसि तुषाः सन्ति चेत् मर्दनार्थं वातामतैलस्य सज्जीकरणावसरे तत्र कर्पूरखण्डाः योजनीयाः । वातामतैलेन सह जिततैलम् एरण्डतैलं च समप्रमाणेन योजयित्वा उपयोक्तुम् अपि शक्यते ।

‎

वर्गः:तैलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एरण्डतैलम्

thumb|left|200px|एरण्डसस्यम्
thumb|200px|right|एरण्डतैलम्
thumb|left|200px|एरण्डबीजानि

एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन अस्य एरण्डतैलस्य उपयोगः अतीव न्यूनः एव । एतत् एरण्डतैलम् अत्यन्तं लेखनम् । तत्रापि एरण्डबीजानि पक्वं कृत्वा निर्मितं तैलम् अत्यन्तं लेखनम् । प्रातः ब्राह्मीमुहूर्ते एव चुल्लीं प्रज्वाल्य पक्वकरणस्य प्रक्रिया आरप्स्यते । मध्याह्नपर्यन्तम् एषा प्रक्रिया प्रवर्तते ।

### अस्य एरण्डतैलस्य प्रयोजनानि
:१. शिरसि एरण्डतैलस्य लेपनेन शरीरस्य औष्ण्यं न्यूनं भवति । केशाः सम्यक् वर्धन्ते । शिरसि तुषाः सन्ति चेत् निवारिताः भवन्ति ।
:२. बालानां वा शिशूनां वा उदरबाधा अस्ति चेत् नागवल्लीपत्रस्य उपरि एरण्डतैलं लेपयित्वा तत् पत्रम् उष्णीकृत्य तत् पत्रम् उदरस्य उपरि स्थापनेन उदरबाधा निवारिता भवति ।
:३. मणिबन्धेषु वेदना अस्ति चेत् एतत् एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन वेदना न्यूना भवति ।
:४. शरीरे वेदनासहितः शोथः अस्ति चेदपि एरण्डतैलम् उष्णीकृत्य लेपनेन निवारणं भवति ।
:५. एरण्डतैलं लेपयित्वा अभ्यङ्गः क्रियते चेत् शरीरवेदना अपगच्छति ।
:६. अस्य एरण्डतैलस्य अभ्यङ्गेन समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
:७. मलावरोधः अस्ति चेत् एरण्डतैलेन सह निम्बूकस्य रसं योजयित्वा सेवनीयम् । 
:८. उदरवेदनायां सत्याम् अपि एरण्डतैलं सेवनीयम् ।
:९. नेत्रवेदना अस्ति चेत्, नेत्रे कण्डूयनं जायये चेत्, नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् च मातुः क्षीरेण सह शुद्धम् एरण्डतैलं योजयित्वा नेत्रे लेपनेन सर्वम् अपि अपगच्छति ।

‎==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* Castor biofuel farming starts in Ethiopia

वर्गः:तैलानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सर्षपतैलम्

thumb|200px|right|सर्षपबीजानि तैलं च
thumb|left|200px|साम्प्रदायिकरीत्या सर्षपतैलस्य निर्माणम्
thumb|50px|right|कूप्यां संरक्षितं सर्षपतैलम्
thumb|left|200px|सर्षपक्षेत्रम्

सर्षपबीजैः निर्मितं तैलम् एव सर्षपतैलम् । अयं सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica अथवा Mustard इति उच्यते । तस्य तैलं च Brassica oil अथवा Mustard oil इति उच्यते । एतत् सर्षपतैलम् औषधीयगुणयुक्तम् अपि । एतत् तैलम् आहरत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । 

===अस्य सर्षपतैलस्य प्रयोजनानि====

:१. सर्षपतैलेन प्रतिदिनं मर्दनं क्रियते चेत् दुर्बलम् अस्थि अपि सबलं भवति ।
:२. सर्षपतैलेन मर्दनं क्रियते चेत् रक्तसञ्चारः सम्यक् भवति ।
:३. सर्षपतैलं चर्मणः उत्तमं “टोनर्” अपि ।
:४. चषकमितं सर्षपतैलं चमसचतुष्टयमितं अलक्तपत्राणि च योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं तत् तैलं यदा शीतलं भवति तदा तत् शोधयित्वा कूप्यां संस्थापनीयम् । प्रतिदिनं तस्य तैलस्य लेपनेन शिरसि केशाः वर्धन्ते । खल्वाटानाम् उत्तमं तैलम् एतत् ।
:५. केशविगलनस्य एकं कारणम् अस्ति तैलस्य अलेपनम् । सप्ताहे त्रिवारं शिरसि तैलं लेपनीयम् इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । शिरसि लेपनार्थं सर्षपतैलम् अपि उपयुज्यते । 
:६. सर्षपतैलम् आहारपदार्थानां निर्माणे अपि उपयुज्यते ।

वर्गः:तैलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कृषिविभागः

[link title*Italic text*]

## पीठिका
**कृषितो नास्ति दुर्भिक्ष्यम्** इति लोकोक्तिः प्रसिद्धा एव । जनानाम् आहारमूला तु कृषिः एव ।

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पशुसंरक्षणस्य मीनकृषिविभागः

## पीठिका
भारतस्य जीवनाडी कृषिः एव । कृषेः जीवनाडी तु पशुपालनम् । भारतस्य कृषिप्रधानेशु राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । कृषिप्रधानस्य अस्य राज्यस्य पशुपालनम् अपि अनिवार्यम् ।

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
जिततैलम्

thumb|left|200px|जितफलानि
जितबीजैः निर्मितं तैलम् एव जिततैलम् । एतत् जितम् आङ्ग्लभाषायां Olive इति उच्यते । तस्य तैलं Olive oil इति उच्यते । एतत् जिततैलम् अधिकतया औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन च उपयुज्यते । आहारत्चेन अस्य जिततैलस्य उपयोगः अत्यन्तं न्यूनः इत्येव वक्तुं शक्यते ।

### अस्य जिततैलस्य प्रयोजनानि
:१. जिततैलम् अत्यन्तं मेदयुक्तं तैलम् ।
:२. अनेन जिततैलस्य लेपनेन केशाः अत्यावश्यकान् पोषकांशान् प्राप्नुवन्ति ।
:३. केशाः विगलन्ति चेत् सप्ताहे एकवारं वा जिततैलस्य लेपनं करणीयम् ।
:४. एतत् जिततैलम् अत्युत्तमं “कण्डीषनर्” अपि ।
:५. अर्धचषकमिते जिततैले चमसमितं जीरिकाचूर्णं योजयित्वा शिरसि लेपनेन केशाः शुभ्राः, स्वच्छाः आरोग्यपूर्णाः च भवन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* जिततैलम् 
* Olive oil

वर्गः:तैलानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वाणिज्यस्य सहकारसङ्घस्य च विभागः

## पीठिका
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यत इति उक्तिः सहकारस्य महत्त्वं सूचयति । परस्परं सहकारः एव श्रेयसः कारणं भवति । राज्यस्य सर्वाङ्गीणाभिवृद्धये अयं विभागः कार्यं करोति ।

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वि.प्रशासनस्य विभागः

## पीठिका
अस्माकं सर्वेषां सर्वे व्यवहारणाम् उन्नतीकरणं सर्वत्र सम्पादितम् । आधुनिकाविष्कारस्य यन्त्रतन्त्राणां प्रयोजनेन कार्यानुष्ठानं सुकरं सञ्जातम् । तथैव राज्यस्य प्रशासनव्यवस्थायाम् अपि विद्युन्मान

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सूर्यकान्तितैलम्

thumb|right|150px|कूप्यां संरक्षितं सूर्यकान्तितैलम्
thumb|left|200px|सूर्यकान्तिबीजानि

सूर्यकान्तिबीजैः निर्मितं तैलम् एव सूर्यकान्तितैलम् । एतत् सूर्यकान्तिसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Sunflower इति उच्यते । तस्य तैलं Sunflower oil इति उच्यते । एतत् सूर्यकान्तितैलम् आहारत्वेन एव अधिकतया उपयुज्यते । कदाचित् औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि उपयुज्यते । प्रायः जगतः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य सूर्यकान्तितैलस्य उपयोगः क्रियते एव ।

### अस्य सूर्यकान्तितैलस्य प्रयोजनानि
:१. एतत् सूर्यकान्तितैलम् अत्यन्तं न्यूननिर्यासगुणयुक्तम् ।
:२. अस्य सूर्यकान्तितैलस्य लेपनेन चर्म अत्यन्तं शुभ्रं सुन्दरं च भवति ।
:३. अनेन सूर्यकान्तितैलेन सह “विटमिन् इ” तैलं, हरिद्रां च योजयित्वा मर्दनकरणेन उत्तमः फलितांशः प्राप्यते ।

‎

वर्गः:तैलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जीरिकाकषायम्

thumb|right|200px|जीरिका

जीरिकया निर्मितं कषायम् एव जीरिकाकषायम् । जीरकम् आङ्ग्लभाषायां Jeera अथवा Cumin इति वदन्ति ।
 
## जीरिकाकषायस्य प्रयोजनानि
:१ उष्णतायाः आधिक्येन जातानां रोगाणां निमित्तं जीरिकाकषायम् उत्तमम् औषधम् । 
:२ जीरिकाकषायस्य पानेन पीनसः, कासः, कण्ठवेदना, शरीरवेदना, कफः इत्यादयः रोगाः बहु शीघ्रम् अपगच्छन्ति ।
:३ वृष्टिकालस्य शैत्यकालस्य च आरम्भे एव सामान्यानां रोगाणां निवारणार्थम् अपि एतत् जीरिकाकषायं पातुं शक्यते ।
:४ जीरिकाकषायं प्रतिदिनम् अपि पानीयत्वेन अपि पातुं शक्यते ।
:५ जीरिकाकषायस्य पानेन शरीरस्य औष्ण्यम् अपि न्यूनं भवति ।

## जीरिकाकषायस्य निर्माणम्
जीरिका सम्यक् कुट्टनीया । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, शुण्ठीं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।

वर्गः:पेयानि
वर्गः:कषायम्
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विद्याविभागः

## पीठिका
विद्याविहीनः पशोस्समानः इति वचनानुगुणं जीवने किमपि साधनीयं चेत् विद्या अथवा सिक्षा आवश्यकी एव । अतः सर्वैः बाल्ययौवनकाले एव विद्या प्रापणीया इति धिया सर्वकारेण अयं विभागः प्रकल्पितः । राज्येषु सर्वत्र कोणे कोणे अपि पाठशालाः यथा भवेयुः तथा व्यवस्थापनं विद्यादानस्य सौगम्यं भवेत् इति अस्य विभागस्य लक्ष्यम् ।

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ऊर्जाविभागः

## पीठिका
शक्त्या विना किमपि कर्तुं न शक्यते यथा आयारेण मानवः शक्तिं सम्पाद्यं विविधानि कार्याणि करोति तथा विविधानि कार्याणि यन्त्रोपर्करणैः सम्पादययितुं विद्युतः अवश्यकता अस्ति एव । राज्ये विविधमूलात् ऊर्जायाः सम्पादनं संरक्षणं सद्विनियोगः च अस्य विभागस्य कार्यम् ।

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निम्बकषायम्

thumb|right|200px|निम्बपत्राणि
thumb|right|200px|निम्बवृक्षः

निम्बपत्रैः त्वचा वा निर्मितं कषायम् एव निम्बकषायम् । एतत् निम्बम् आङ्ग्लभाषायां Neem इति वदन्ति ।

## अस्य निम्बकषायस्य प्रयोजनानि
:१ एतत् निम्बकषायम् आरोग्यार्थं बहु उत्तमम् ।
:२ निम्बकषायस्य पानेन उदरवेदना, कीटबाधा इत्यादयः रोगाः बहु शीघ्रम् अपगच्छन्ति ।
:३ मधुरखादनस्य आधिक्येन जातानां रोगाणां निमित्तम् अपि निम्बकषायम् उत्तमम् औषधम् ।
:४ बालानां कृते मासत्रयाभ्यन्तरे वा एकवारम् एतत् निम्बकषायं दातव्यम् ।

### अस्य निम्बकषायस्य निर्माणम्
निम्बपत्राणि त्वक् वा सम्यक् कुट्टनीयम् । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र गुडं योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।

वर्गः:पेयानि
वर्गः:कषायम्
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कन्नडसंस्कृतिविभागः

कन्नडदेशः- इतिहासः
कर्णाटकराज्यस्य इतिहासः प्राचीनः तथा विशिष्टः च अस्ति ।
कस्यापि प्रदेशस्य इतिहाहं ज्ञातुं तत्रत्यानि शासनानि , नाणकानि , सहित्यकृतयः च साहाय्यं कुर्वन्ति ।
कर्णाटकस्य प्राक् ऐतिहासिककाले जना अत्र वसन्ति स्म । उत्खननेन एतत् ज्ञातम् । तदानींतन जीवनविधानः अपि ज्ञातः भवति ।

कर्णाटके प्राचीनशिलायुगे, नूतनशिलायुगे, बृहत्शिलायुगे तथा लोहयुगे जनाः वसन्ति स्म इति ज्ञातः ।   कृष्णा, घटप्रभा, मलप्रभा, भीमा, तुङ्गभद्रा, कावेरीनदीतीरेषु, गिरिषु, गिरिसानुषु,जनाः वसन्ति स्म । ते मृगया पशुपालनेन च जीवन्ति स्म अनेके विद्वांसः एतस्मिन् विषये संशोधनं कृतवन्तः ।बृहत्शिलायुगे अयसः आयुधानां उपयोगं ते जानन्ति स्म  ।मृतानां स्मारकम्, , अस्थिसंरक्षणस्थानानि वा पाण्डवगुडिनाम्ना ज्ञाताः ।एते मेगलिथ् इति वदन्ति|
मोर्याः
रायचूरु-बळ्ळारि-चित्रदुर्ग-गुल्बर्गामण्डलेषु  अशोकस्य शासनानि प्राप्तानि। धर्मलिपिः इत्येव प्रसिद्धः । अशोकस्य शासनानि ब्रह्मीलिपौ, प्राकृतभाषायां सन्ति ।यत्र एतानि प्राप्तानि तत् स्थानं मौर्यसाम्र्अज्यस्य सीमा इति  परिगणिता ।

क्रि.पू ३ शतमानसमये  अर्थात् अशोकस्य काले कर्णाटके मोरुयसाम्राज्यस्य सीमाभागः इति परिगणितः आसीत् । अशोकात् पूर्वं तस्य पितामहः चन्द्रगुप्तः भद्रबाहुमुनिना सह श्रवणबेळगोळं प्रत्यागत्य तत्र एव स्मारकस्थितिं प्राप्तवान् इति तत्रत्ये शासने लिखितम् ।अशोकः कार्णाटकस्य वनवासकं(बनवासी)   बौद्धधर्मप्रचारकान् प्रेषितवान् ।
## शातवाहनाः
मौर्येभ्यःअनन्तर क्रि.पू ३ शतमानात् कर्णाटकस्य बहुभागेषु शातवाहनाः प्रशासनं कृतवन्तः।तेषां शासने सन्नतिः एकं प्रसिद्धं बौद्धस्थानमासीत् ।शातवाहनवंशस्य गौतमीपुत्रस्य शातकर्णेः कालस्य नाणकाः बनवास्यां प्राप्ताः ।गौतमीपुत्रस्य शातकर्णेः पुत्रः वासिष्ठिः, तस्य पुत्रः पुळुमाविः, तस्य कालस्य नाणकाह् चित्रदुर्गस्य समीपि चन्दवळ्ळिमध्ये प्राप्ताः ।सातवाहनशाखायाःशातकर्णयः चुटुः  च कर्णाटकं शासितवन्तः ।
कदम्बाः
शातवानेभ्यः अनन्तरं कर्णाटकस्य उत्तरभागेस्वतन्त्रतया शासिताः प्रथमः कन्नडराजवंशः एव कदम्बवंशः ।मयूरवर्मा तस्य वंशस्य प्रथमः राजा ।बनवासी  कदम्बानां राजधानी आसीत् ।अतः एते बनवासीकदम्बाः इत्येव प्रसिद्धाः ।ताळगुन्द तस्मिन् काले प्रमुखं स्थानम् ।काञ्च्यां घटिकास्थाने अभ्यासंकुर्वण् मायूरवर्मा तत्रत्यपल्लवानाम् अश्वसंस्थया सह युद्धं कृतवान् । स्वतन्त्रराजः भवेत् इति अशा तथा एव बृहद्भाणान् पल्लवान् च पराजित्य स्वतन्त्रः राजा भूत्वा राज्यं प्रशासितवान् ।एषः पल्लवैः मान्यतां प्राप्तवान् ।मयूरवर्मा चित्रदुर्गस्य समीपे स्थितं चन्द्रवळ्ळितटाकं पुनः निर्मितवान् ।तत्रस्य शासनेन एषः विषयः ज्ञातः ।
मयूरवर्मणः अनन्तरं कङ्गवरमा, भगीरथः, रघुः च  क्रि.श.४०५ पर्यन्तम् राज्यं शासितवन्तः ।रघोः अनुजः काकुस्थवर्मणः  (क्रि.श. ४०५ -४३०) समये  कदम्बराज्यं विस्तृतमभवत् । दक्षिणपल्लवैः,, गङ्गैः, तथा उत्तरस्य गुप्तैः च  काकुस्थवर्मा विवाहसम्बधं कल्पितवान् ।एषः विषयः हल्मिदिशासनेन ज्ञातः भवति । हल्मिडि शासनं उपलभ्मानेषु कन्नडाशासनेषु प्रथमं शासनमस्ति ।ताळगुन्दे एकं तटाकमपि निर्मितवान् काकुस्थवर्मा । अनन्तरं कदम्बराज्यं द्विधा  विभक्तम्।

वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धानि पृष्ठानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कर्तृकारकम्

“स्वतन्त्रः कर्ता”(१.४.५४) इति सूत्रेण कर्तृसंज्ञा विधीयते । क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितः अर्थः कर्ता स्यात् इति अस्य सूत्रस्य अर्थः । स्वातन्त्र्यं नाम व्यापाराश्रयत्वम् । एवञ्च व्यापाराश्रयः कर्ता इति फलितोऽर्थः । फलं व्यापारश्च धात्वर्थः । तत्र व्यापारस्य यः आश्रयः, सः कर्ता भवति । उदा – गोविन्दः पचति । पच्-धातोरर्थः – पाकव्यापारः(पाकक्रिया) । सा क्रिया पाचके अस्ति । तथा च पाकक्रियायाः आश्रयः गोविन्दः । अतः गोविन्दः कर्ता ।
धात्वर्थः – फलं व्यापारः च इति उक्तम् । तत्र व्यापारस्य यः आश्रयः सः कर्ता भवाति । यथा –सूदः पचति ।
पच् धातोरर्थः =पाकक्रिया (पाकव्यापारः) । सा क्रिया कुत्र अस्ति ? सूदे अस्ति । तथा च पाकक्रियायाः आश्रयः सूदः । अतः सूदः कर्ता । 
## उदाहरणम्
# बालः खादति । खाद्धातोः अर्थः भक्षणक्रिया । सा क्रिया बाले अस्ति । अतः क्रियायाः आश्रयः बालः । अतः बालः कर्ता ।
# वटुः लिखति । लिखधातोः अर्थः लेखनक्रिया । सा क्रिया वटौ अस्ति । अतः लेखनक्रियायाः आश्रयः वटुः । अतः वटुः कर्ता ।
# सुर्यः प्रकाशते । धात्वर्थः प्रकाशनक्रिया । सा क्रिया सूर्ये अस्ति । अतः प्रकाशनक्रियायाः आश्रयः सूर्यः । अतः सूर्यः कर्ता ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कर्णाटकसर्वकारः

### इतिहासः
एशियाखण्डे उपशोभितस्य भारतदेशस्य २८राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । अस्य आधुनिककर्णाटकस्य स्थापना १९५६ तम वर्षस्य नवम्बरमासस्य प्रथमे दिनाङ्के अभवत् । अस्य पूर्वतनं नाम मैसूरुराज्यम् इति । क्रि.श. १५३७ तमे वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन बेङ्गळूरुनगरं निर्मितमस्ति । तदेव इदानीमपि अस्य राज्यस्य राजधानीति तिष्ठति ।

### वैशिष्ट्यम्
कर्णाटकं भारतस्य दक्षिणभागे स्थितं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राज्यस्य एतत् वैषिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र तीरप्रदेशाः विशालप्रदेशाः पर्वतप्रदेशाः च सन्ति । एतत् प्रथमं राज्यं यत्र ८ ग्रन्थकर्तारः ज्ञानपीठप्रशस्तिभूषिताः सन्ति । कर्णाटकस्य राजधानी बेङ्गलुरु अस्ति। एतत् कर्णाटकस्य आग्नेयभागे विराजते ।

### प्रशासनम्
कर्णाटकराज्यस्य प्रशासनं तु सांविधानिकरीत्या राज्यपालस्य नायकत्वे सञ्चाल्यमानं लोकतन्त्रात्मकरीत्या निर्वाचितम् अस्ति । राज्यस्य राज्यपालः बहुमतेन जयं प्राप्तवतः पक्षस्य मुख्यमन्त्रिणं मन्त्रिमण्डलं च रचयति । प्रजातन्त्रात्मकदेशे राज्यस्य राज्यपालः तत्तद्राज्यस्य साम्प्रदायिकः नायकः भवति । तथापि राज्यस्य दैनन्दिननिर्वहणस्य दायित्वं तु मुख्यमन्त्रिणा नियन्त्रिते मन्त्रिमण्डले एव न्यस्तं भवति । प्रशासनस्य आनुकूल्यार्थं विविधयोजनानां जनसौलभ्यार्थं च राज्यसर्वकारस्य छत्रच्छायायां विविधाः विभागाः प्रकल्पिताः । यथा.....
### विभागाः
:*कृषिविभागः 
:*पशुसंरक्षणविभागः तथा मीनकृषिविभागः 
:*वाणिज्यस्य सहकारसङ्घस्य च विभागः 
:*वि.प्रशासनस्य विभागः 
:*शिक्षणविभागः
:*ऊर्जाविभागः
:*अर्थविभागः
:*आहारस्य पौरसेवायाः च विभागः
:*अहारस्य परिसरस्य च विभागः
:*आहारसंस्करणस्य आरोग्यस्य कुटुम्बाभिवृद्धेः च विभागः
:*गृहसौकर्यविभागः
:*मूलभूतसौकर्याभिवृद्धिविभागः 
:*विज्ञानतन्त्रज्ञानस्य परिशिष्टजातिविभागः
:*कन्नडसंस्कृतिविभागः
:*श्रमिकविभागः
:*आधुनिकन्यायविभागः
:*वैद्यकीयविद्याविभागः
:*लघुजलानयनविभागः
:*विधानसभाकलापविभागः
:*सार्वजनिककार्यविभागः
:*आयकरविभागः
:*समाजभिवृद्धिलविभागः
:*सञ्चारयानविभागः
:*ग्रामाभिवृद्धिविभागः
:*जलस्रोतसंरक्षणविभागः
:*महिलाभिवृद्धेः बालविकासस्य च विभागः
:*युवजनसेवाविभागः
:*अल्पसङ्ख्याकाभिवृद्धिविभागः

### बाह्यानुबन्धाः
* http://www.kar.nic.in/kla/histry.htm
* http://www.karnataka.com/govt/
* http://kla.kar.nic.in/cabm.htm
;Police
* http://www.karnatakastatepolice.org/First.htm

;Judiciary
* http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm
* http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020037.html
* http://karnatakajudiciary.kar.nic.in/
* http://www.karunadu.gov.in/Pages/Default.aspx 

वर्गः:कर्णाटकसर्वकारः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
करणकारकम्

**साधकतमं करणम्**- १.४.४३ क्रियासिध्दौ प्रकृष्टोपकारकं कारकं करणसंज्ञं स्यात् इति सूत्रार्थः ।
यत् स्वव्यापारसमनन्तरमेव फलोत्पादकं तत्करणमिति फलितोऽर्थः । यथा –रामः बाणेन रावणं हन्ति । हन्धातोर्थः – प्राणवियोगरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । हननक्रिया श्रयः रामः । अतः सः कर्ता । प्राणवियोगरुपं फलं रावणे अस्ति । फलाशयत्वात् रावणः कर्म । धनुषः मुक्तः बाणः गच्छन् रावणं विध्यति (प्रवोशति)। समनन्तरमेव प्राणवियोगः (फलम्) रावणे भवति । बाणस्य प्रवेशनव्यापारसमनन्तरमेव प्राणवियोगरुपं फलम् उत्पन्नम् । अतः बाणः स्वव्यापारसमनन्तरम् एव प्राणवियोगरूपफलोत्पादकः अस्तीति बाणः करणम् । अतः प्रकृष्टोपकारकं नाम=स्वव्यापारसमनन्तरं फलोत्पादकम् एव इति ज्ञेयम् । 
## उदाहरणम्
# देवदत्तः परशुना वृक्षं छिनत्ति । छिदधातोरर्थः विदारणरुपफलं, तदनुकूलक्रिया च । क्रियाश्रयो देवदत्तः कर्ता । विदारणरुपं फलं वृक्षे अस्ति । अतः फलाश्रयत्वात् वृक्षः कर्म । देवदत्तः हस्ताभ्यां परशुम् उपरि नीत्वा अधः पातयति । अनेकशः उपरिनयनाधः पातनव्यापारसमनन्तरम् एव वृक्षे विदारणरुपं फलम् उत्पन्नम् । अतः परशुः स्वव्यापारसमनन्तरम् एव विदारणरुपफलोत्पादकः  अस्ति इति परशुः करणम् ।
# बालः पादाभ्यां गृहं गच्छति । गम्धातोरर्थः –उत्तरदेशसंयोगः  तदनुकूलक्रिया च । क्रियाश्रयः बालः कर्ता । संयोगरुपं फलं गृहे अस्ति । अतः फलाश्रयत्वात् गृहं कर्म । बालः पादौ उद्धृत्य  निक्षिपति । अनेकशः उध्दरणनिक्षेणव्यापारसमनन्तरमेव गृहे संयोगः उत्पन्नः । अतः पादौ स्वव्यापारसमनन्तमेव संयोगरुफलोत्पादकौ स्तः इति पादौ करणम् ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सम्प्रदानकारकम्

**कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्** -१.४.३२. कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् इति सूत्रार्थः ।
	
कर्मणा सम्बन्धुं यम् अभिप्रैति (इच्छति) सः सम्प्रदानं स्यादिति फलितार्थः । देयद्रव्योद्देश्यं सम्प्रदानमिति तात्पर्यार्थः । यथा- पिता मोदकं बालाय ददाति । दाधात्वर्थः हस्तादौ स्थापनरुपं फलं तदनुकूलक्रिया च । आनक्रियाश्रयः पिता कर्ता । स्थापनरुपं फलं मोदके । अतः मोदकः कर्म । कर्मभूतेन तेन मोदकेन पिता कं सम्बन्धुम् अभिप्रैति ? कर्मभूतेन मोदकेन बालं सम्बन्धुम् अभिप्रैति । अतः सः बालः सम्प्रदानं भवति (कर्मभूतं वस्तु यम् अधिगच्छति सः सम्प्रदानं भवति । अत्र  कर्मभूतं वस्तु मोदकः बालकम् अधिगच्छति । अतः बालः सम्प्रदानम् ) 
## उदाहरणम्
# खण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददाति । दाधात्वर्थः संयोगरुपं फलं, तदनुकूलव्यापारश्च । क्रियाश्रयः खण्डिकोपाध्यायः कर्ता । चपेटा  नाम प्रसृतकरतलम् । संयोगरुपं फलं चपेटायाम् । अतः चपेटा कर्म भवति । कर्मभूतया चपेटया कं सम्बन्धुम् अभिप्रैति ? कर्मभूतया चपेटया शिष्यम् अभिसम्बन्धुम् अभिप्रैति । अतः शिष्यः सम्प्रदानम् (कर्मभूता चपेटा शिष्यं  खलु अधिगच्छति । अतः सः सम्प्रदानम् ।)
# चैत्रः रजकाय वस्त्रं ददाति । दाधात्वर्थः अधीनीकरणं, तदनुकूलक्रिया च । क्रियाश्रयः चैत्रः कर्ता । अधीनीकरणरुपं फलं वस्त्रे । अतः वस्त्रं कर्म । कर्मभूतेन वस्त्रेण कं सम्बन्धुम् अभिप्रैति ? कर्मभूतेन वस्त्रेण रजकं सम्बन्धुम् अभिप्रैति, अतः रजकः सम्प्रदानम् (कर्मभूतं वस्त्रं रजकं खलु अधिगच्छति । अतः रजकः सम्प्रदानम् )
# राजा विप्राय गां ददाति । दाधात्वर्थः स्वस्वत्त्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वारोपणं, तदनुकूलक्रिया च । दानक्रियाश्रयः राजा कर्ता । स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वारोपणं गवि । अतः गौः  कर्म । कर्मभूतया गवा राजा कं सम्बन्धुम् अभिप्रैति ? कर्मभूतया गवा विप्रम् अभिसम्बन्धुम् अभिप्रैति । अतः विप्रः सम्प्रदानम् (कर्मभूता गौः विप्रं  खलु अधिगच्छति । अतः विप्रः सम्प्रदानम् ।)

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अपादानकारकम्

**Bold text**

**ध्रुवमपायेऽपादानम्** -१.४.२४ (अपायः= विश्लेषः । ध्रुवम् = अवधिभूतम्) विश्लेषे  साध्ये अवधिभूतं कारकम् अपादानं स्यात् इति सूत्रार्थः । विभागाश्रयः अपादानं भवति इति फलितार्थः । यथा – पर्णं वृक्षात् पतति । पतधातोरर्थः अधोदेशसंयोगरुपं फलं, तदनुकूलक्रिया च । पतनक्रियाश्रयः पर्णं कर्तृ । अवधिभूतः विभागाश्रयः वृक्षः । अतः वृक्षः अपादानम् (यत्र अपादानस्य प्रसक्तिः तत्र द्वयोः संयुक्तयोः विभागः भवेत् एव । यथात्र संयुक्तयोः वृक्षपर्णयोः विभागः जातः अस्ति ।)

विभागः वृक्षे पर्णे च अस्ति, विभागस्य द्विनिष्ठत्वात् । अतः पर्णम् अपि विभागाश्रयः एव इत्यतः पर्णम्  अपि कुतः अपादानं न भवति इति शङ्का जायते । तत्र इदं समाधानम् –पर्णं यथा विभागाश्रयः तथा पतनक्रियाश्रयः अपि । अतः विभागाश्रयत्वात् पर्णम् अपादानसंज्ञकं, पतनक्रियाश्रयत्वात् कर्तृसंज्ञकम् अपि । एकस्य एव द्वयोः प्रसक्तौ परसंज्ञा एव कर्तव्या । अष्टाध्याय्यां अपादानसंज्ञायाः (१.४.२४) अपेक्षया कर्तृसंज्ञा (१.४.५४) एव परा । अतः पर्णस्य कर्तृसंज्ञा एव, न तु अपादानसंज्ञा । अत्र प्रमाणं –‘विप्रतिषेधे परं कार्यम्’ इति सूत्रम् । 
## उदाहरणम्
# कृष्णः गोकुलात् आगच्छति । आगमनक्रियाश्रमः कृष्णः कर्ता । संयुक्तयोः कृष्णगोकुलयोः कृष्णस्य आगमनेन विभागः जातः । तदा अवधिभूतः विभागाश्रयः गोकुलम् ।  अतः गोकुलम् अपादानम् ।
# पान्थः पर्वतात् अवरोहति । अवरोहणक्रियाश्रयः पान्थः कर्ता । संयुक्तयोः पान्थपर्वतयोः अवरोहणेन विभागः जातः । तदा (अवधिभूतः) विभागश्रयः पर्वतः ।  अतः पर्वतः अपादानम् ।
# खगः वृक्षात् डयते । डयनक्रियाश्रयः  खगः कर्ता । संयुक्तयोः खगवृक्षयोः डयनेन विभागः जातः । तदा (अवधिभूतः) विभागाश्रयः वृक्षः । अतः वृक्षः अपादानम् ।

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वाक्यम्

किं नाम वाक्यम् ? कारकान्विता क्रिया वाक्यम् ।
: यथा – 
: १. मृगो धावति, 
: २. छात्रः श्लोकं पठति, 
: ३. सः कटे उपविशति इति ।
: एषु प्रथमवाक्ये कर्तृकारकेण अन्विता धावनक्रिया । द्वितीये– कर्तृकारकेण कर्मकारकेण च अन्विता पठनक्रिया । तृतीये– कर्तृकारकेण अधिकरणकारकेण च अन्विता उपवेशनक्रिया ।

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अधिकरणकारकम्

**आधारोऽधिकरणम्** -१.४.४५ कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रियायाः आधारः कारकम् अधिकरणसंज्ञः स्यादिति सूत्रार्थः । कर्तरि विद्यमानक्रियायाः कर्मणि विद्यमानफलस्य वा आधारः अधिकरणसंज्ञको भवतीति फलितार्थः ।

## कर्तृनिष्ठक्रियायाः उदाहरणम्
बालः कटे उपविशति । उप-उपसर्गपूर्वकविशधातोः अर्थः यत्किञ्चिद्देशसंयोगरुपं फलम्, तदनुकूलक्रिया च । उपवेशनक्रियायाः आश्रयः  बालः कर्ता । बाले विद्यमानायाः क्रियायाः आधारः कटः । अतः कटः अधिकरणम् ।

## कर्मनिष्ठक्रियायाः उदाहरणम्
सूदः ओदनं स्थाल्यां पचति । पचधातोः अर्थः विक्लित्तिरुपफलं, तदनुकूलक्रिया च । पाकक्रियाश्रयः सूदः कर्ता । विक्लित्तिरुपफलाश्रयः ओदनः कर्म । कर्मभूते ओदने वर्तमानस्य विक्लित्तिरुपफलस्य आधारः स्थाली । अतः स्थाली अधिकरणम् । (‘बालः कटे उपविशति’ इति उदाहरणे उपवेशनक्रिया बाले अस्ति । अतः साक्षात् क्रियायाः आधारः बालः एव । बालद्वारा क्रियायाः आधारः कटः । ‘सूदः ओदने अस्ति । अतः साक्षात्फलस्य आधारः ओदनम् एव । ओदनद्वारा फलस्य आधारः स्थाली । अतः सर्वत्र परम्परया क्रियायाः फलस्य वा आधारः एव अधिकरणं भवति इति ज्ञेयम् । ( ‘कर्तुः कर्मणः वा आधारः अधिकरणं भवति ’ इति बालान् उद्दिश्य बोधनं वरम् ।)

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
धात्वर्थः

पचति इत्यादौ तिडन्ते प्रकृतिः पचधातुः, प्रत्ययश्च तिङ् । ‘पक्ववान्’ , ‘पचन्’ इत्यादौ कृदन्तेऽपि प्रकृतिः प्रत्ययश्च भवतः । तत्रापि प्रकृतिः धातुः, प्रत्ययश्च कृत् । एवञ्च धातोः द्वये प्रत्ययाः –तिङः कृतश्चेति । तत्र धातोः अर्थः निरूप्यते । 
तथाहि – 
धातुः फलं व्यापारं च बोधयति । यथा –‘पचति’ इत्यत्र पच्धातुः अस्ति । सः पच्धातुः विक्लित्तिरूपं फलं (विक्लित्तिः= मृदुविशदत्वम् । तण्डुलादौ जायमानः विकारः  इति यावत् ) तदनुकूलव्यापारञ्च बोधयति । एवञ्च पच्धातोः अर्थः विक्लित्त्यनुकूलव्यापारः इति । यथा वा – 
# गच्छति । अत्र गम् धातुः संयोगरूपं फलं तदनुकूलव्यापारञ्च बोधयति । अतः गम् धातोः अर्थः- संयोगानुकूलव्यापारः इति ।
# वर्धते । अत्र वृध्धातुः वर्धनरूपं फलं, तदनुकूलव्यापारं च बोधयति । अतः वृध्धातोः अर्थः-वर्धनानुकूलव्यापारः इति ।
इत्थं च सर्वे धातवः ‘फलं व्यापारश्च’ इत्यर्थद्वयं बोधयन्ति इति ज्ञेयम् ।

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तिङर्थः

पचति इत्यादौ तिङ्प्रत्ययः श्रूयते । तिङ्प्रत्य्यस्य कारकं/ भावः, कालः, सङ्ख्या च अर्थाः । यथा –पचति / ते इत्यत्र ‘ति/ते’ प्रत्ययः कर्तृकारकं, वर्तमानकालम्, एकत्वसङ्खयां च बोधयति । पच्यते इत्यत्र तु ‘ते’ इति प्रत्ययः कर्मकारकं, वर्तमानकालम्, एकत्वसङ्ख्यां च बोधयति । एवं च तिङ्प्रत्ययः कर्तृकारकं कर्मकारकं वा बोधयति, न अन्यानि कारकाणि इति ज्ञेयम् । भूयते इत्यादौ ‘ते’ इति प्रत्ययः भावं  कालञ्च् बोधयति । अत एव प्रयोगः त्रिधा – १. कर्तरि २. कर्मणि ३. भावे चेति । अथवा – १. कर्तृवाच्यः २. कर्मवाच्यः ३. भाववाच्यः च इति त्रिधा ।

वर्गः:कारकम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्