आकर्णधनुरासनम्

**आकर्णधनुरासनम्** एका शक्तिशाली गतिशीलः च योगमुद्रा अस्ति यः बलस्य, लचीलापनस्य, संतुलनस्य च तत्त्वानां संयोजनं करोति । संस्कृततः निष्पन्नं अस्य नाम भौतिकं प्रतीकात्मकं च अर्थं बोधयति, मुद्रायाः सारं प्रतिबिम्बयति । अस्मिन् लेखे वयं आकर्णस्य ऐतिहासिक-भौतिक-आध्यात्मिक-पक्षेषु गहनतया गमिष्यामः धनुरासन , तस्य अभ्यासस्य विस्तृतनिर्देशान् अन्वेषणं च प्रदाति।

## आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
आकर्ण इति नाम धनुरासनं मुख्यघटकद्वयात् आगच्छति-

* **आकर्ण** : एतेन कर्णं वा कर्णेन सह संरेखितं किमपि     वा निर्दिश्यते । " आकर्ण " इति संस्कृतशब्दात् " अकर्ण     " इति निष्पन्नम्, यस्य तात्पर्यं कर्णसम्बद्धं किमपि वा कर्णसम्बन्धे शरीरस्य     संरेखणं वा भवति ।
* **धनुरासन** : धनुरा इत्यस्य अर्थः "धनुः"     इति, आसनस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति । अतः धनुरासनं     सामान्यतया "धनुषमुद्रा" इति उच्यते, यत् धनुर्धरस्य धनुषस्य आकारस्य     प्रतीकं भवति ।

आकर्णे​ धनुरासन , शरीरं धनुषरूपं गृह्णाति, अभ्यासकारिणः च पादाङ्गुलीः धारयन्ति, यथा धनुर्धारिणः धनुर्तारं धारयति । पादौ वा पादाङ्गुलीषु वा धारयन् मुद्रायाः संरेखणं संतुलनं च धनुर्तारस्य आकर्षणस्य, तस्य आवश्यकस्य केन्द्रीकरणस्य च प्रतीकं भवति

**ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ**

अस्याः मुद्रायाः उत्पत्तिः पारम्परिकयोगाभ्यासेषु अभवत्, यत्र प्राकृतिकतत्त्वानां, पशूनां, प्रतीकात्मकानां हावभावानां च नामधेयेन विविधानि आसनानि नामकृतानि आसन् । अस्य आसनस्य अभ्यासः शास्त्रीयहठयोगात् आरभ्य ज्ञातुं शक्यते, योगस्य अनेकविद्यालयेषु अस्य आसनस्य स्वीकृतिः परिष्कृतः च अस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या योगिभिः लचीलतां वर्धयितुं, मेरुदण्डस्य सुदृढीकरणाय, शरीरस्य ऊर्जायाः च कृते अस्य उपयोगः भवति स्म । लक्ष्यग्रहणस्य मध्ये धनुर्धरस्य भूमिगतस्वभावः इव अभ्यासकर्तुः भूमिकरणे अपि एतत् आसनं साहाय्यं कृतवान् इति मन्यते

आकर्णः धनुरासनस्य उल्लेखः अनेकशास्त्रीययोगग्रन्थेषु अस्ति, यत्र *हठयोगप्रदीपिका , एकः प्रमुखः ग्रन्थः यस्मिन् विभिन्नानां आसनानाम् वर्णनं भवति तथा च शारीरिक-आध्यात्मिक -* स्वास्थ्यस्य कृते तेषां लाभाः सन्ति यद्यपि अन्येषां केषाञ्चन आसनानां इव बहुधा अभ्यासः न भवति तथापि अभ्यासकर्तुः बलं, एकाग्रतां, जागरूकतां च संवर्धयितुं तस्य महत्त्वं वर्तते

### संस्कृत अर्थ आकर्ण धनुरासन 
यथोक्तम् आकर्णः धनुरासनः *आकर्णः* (कर्णः वा कर्णसम्बद्धः वा) *धनुरासनः* (धनुषः मुद्रा) इति शब्दानां संयोजनम् अस्ति । अस्याः मुद्रायाः शारीरिकक्रियायां धनुषः सदृशरीत्या शरीरस्य मोचनं भवति, यत् बलस्य, एकाग्रतायाः च प्रतीकं भवति ।

* **आकर्णः** : कर्णेन सह संरेखणं निर्दिशति, यत्     मुद्रां सूचयति यत्र शरीरस्य संरेखणे संतुलनं एकाग्रता च आवश्यकी भवति ।
* **धनुरासन** : धनुषमुद्रा, यस्मिन् शरीरं पश्चात्     मोचयित्वा पादौ धारयति, शरीरेण सह धनुषरूपं आकारं निर्माति। एतत् धनुषधनुषस्य     आकर्षणसदृशं, ध्यानस्य, बलस्य, अनुशासनस्य च प्रतीकं भवति ।

एवं आकर्णः धनुरासनस्य व्याख्या "कर्णसंरेखणयुक्तः धनुषमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, यत्र मुद्रायाः दृढं, एकाग्रं मुद्रासंरेखणं निर्वाहयन् खिञ्चनं, खींचने च केन्द्रीकरणं भवति

**आकर्ण के आध्यात्मिक लाभ धनुरासन ===**

आकर्णः धनुरासनं न केवलं शारीरिकबलं लचीलतां च लाभप्रदं अपितु गहनं आध्यात्मिकं मानसिकं च लाभं भवति। अस्य मुद्रायाः अभ्यासस्य केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः अत्र सन्ति ।

# **ध्यानं अनुशासनं च वर्धयति** : मुद्रा एकाग्रतां     अनुशासनं च आग्रहयति, यत् योगदर्शनस्य केन्द्रम् अस्ति। मुद्रायाः संतुलनं धारयितुं     च आवश्यकं ध्यानं मानसिकस्पष्टतां संवर्धयति, यत् लक्ष्यं लक्ष्यं कृत्वा धनुर्धरस्य     एकाग्रतायाः सदृशं भवति
# **सौर प्लेक्सस सक्रिय करता** : आकर्ण धनुरासनः     सौरजालप्रदेशे कार्यं करोति, यत् आत्मसम्मानेन, आत्मविश्वासेन, व्यक्तिगतशक्त्या     च सम्बद्धम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य उत्तेजनेन सशक्तिकरणस्य, जीवनशक्तिः, सकारात्मकशक्तिः     च इति भावाः प्रवर्धयितुं शक्यन्ते ।
# **मूलचक्रेण सह सम्बद्धः भवति** : अस्मिन् आसनेन     शरीरस्य ग्राउण्ड् करणं भवति, यत् मूलचक्रस्य ( मुलाधारा ) सन्तुलनं कर्तुं सहायकं     भवति । एतेन पृथिव्याः सुरक्षायाः, स्थिरतायाः, सम्बन्धस्य च भावः वर्धते ।
# **मनःसन्तोषं प्रवर्धयति** : मुद्रायां शरीरस्य     श्वसनस्य च गहनजागरूकता आवश्यकी भवति। मनःसन्तोषः इति नाम्ना प्रसिद्धा एषा जागरूकता     शारीरिक-अभ्यासं गहनतया आध्यात्मिकवृद्ध्या आत्मसाक्षात्कारेण च सम्बध्दयति ।
# **मानसिकतनावस्य निवारणं करोति** : शारीरिकः खिन्नता,     श्वसनस्य शान्तप्रकृतिः च मानसिकतनावस्य निवारणे सहायकं भवति । नियन्त्रितश्वासेन     मुद्रां धारयित्वा आरामः वर्धते, चिन्ता, तनावः च न्यूनीकरोति ।

## प्रयोजन एवं लाभ 
आकर्णः धनुरासनस्य अनेकाः शारीरिकाः मानसिकाः च लाभाः प्राप्यन्ते- 

**शारीरिक लाभ**

# **मेरुदण्डं सुदृढं करोति** : एषा मुद्रा मेरुदण्डस्य     गहनं खिञ्चनं प्रदाति, मेरुदण्डस्य लचीलतां, बलं च प्रवर्धयति ।
# **वक्षःस्थलं उद्घाटयति** : अस्मिन् मुद्रायां वक्षःस्थलं     महत्त्वपूर्णतया तानितं भवति, येन फुफ्फुसस्य क्षमता प्रवर्धते, श्वसनस्वास्थ्यं     च सुधरति ।
# **उदरक्षेत्रं तानयति** : आकर्णः धनुरासनः उदरस्य,     धड़स्य च मांसपेशिनां ताननं करोति, येन एतेषां क्षेत्राणां टोनिंग् कर्तुं साहाय्यं     भवति ।
# **लचीलापनं वर्धयति** : मुद्रा पादौ, नितम्बस्य,     पृष्ठस्य च कृते उत्तमं खिञ्चनं प्रदाति, येन एतेषु प्रदेशेषु लचीलतां सुधारयितुं     साहाय्यं भवति ।
# **मुद्रासुधारं करोति** : धनुषस्य आकारः मेरुदण्डं     तानयित्वा वक्षःस्थलं उद्घाट्य मुद्रां सम्यक् कर्तुं साहाय्यं करोति, स्लोचिंग्     अथवा कुब्जं न्यूनीकरोति।

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

# **चिन्ता न्यूनीकरोति** : मुद्रायाः श्वसनं बलनिर्माणं     च केन्द्रीकरणं तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, चिन्तानिवारणं     करोति ।
# **ध्यानं वर्धयति** : धनुर्धरस्य केन्द्रितं ध्यानं     इव एषः मुद्रा एकाग्रतायाः निर्माणे सहायकः भवति, यत् जीवनस्य अन्येषु क्षेत्रेषु     प्रयोक्तुं शक्यते ।
# **संतुलनं प्रवर्धयति** : एतत् आसनं शारीरिकं मानसिकं     च संतुलनस्य भावनां संवर्धयति, येन अभ्यासकर्ता जीवने संतुलनं प्राप्तुं प्रोत्साहयति।

## पदे पदे निर्देश 
आकर्णं कर्तुं धनुरासन सम्यक्, एतानि पदानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

# **प्रवणस्थितौ आरभत** : पार्श्वे बाहून् कृत्वा     उदरं समतलं शयनं कुर्वन्तु, पादौ ऋजुं प्रसारयन्तु।
# **जानुनि मोचयन्तु** : पार्ष्णिं स्वस्य ग्लूट्स्     प्रति आनयन्तु, तथा च हस्तेन स्वस्य गुल्फौ गृह्णन्तु, भवतः पकडः सुरक्षितः इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **वक्षःस्थलं ऊरुं च उत्थापयन्तु** : गभीरं निःश्वासं     कुर्वन्तु, निःश्वासं गच्छन् वक्षःस्थलं तलात् उत्थापयितुं आरभत । तस्मिन् एव     काले धनुः वक्रं कृत्वा शिरः प्रति पादौ आकर्षयन्तु ।
# **Engage Your Core** : यथा यथा भवन्तः खिञ्चनं     गभीरं कुर्वन्ति तथा तथा स्वस्य पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं स्वस्य कोरस्य     मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्तु।
# **Hold the Pose** : धनुषः आकारे शरीरं उत्थापितं     कुर्वन्तु, समं श्वासं धारयन्तु। २०-३० सेकेण्ड् यावत्, अथवा आरामदायकं चेत् अधिककालं     यावत् मुद्रां धारयन्तु।
# **Release the Pose** : मुक्तुं शनैः शनैः धड़ं     पादौ च पुनः तलम् अवनयन्तु, बाहून् च आरामं कुर्वन्तु ।

## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
# **पृष्ठस्य अतिविस्तारः** : सावधानाः भवन्तु यत्     पृष्ठस्य अधःभागस्य अतिविस्तारः न भवतु। मेरुदण्डस्य रक्षणार्थं, तनावस्य परिहाराय     च कोरं नियोजयन्तु।
# **नूपुरं सुरक्षितरूपेण न ग्रहणं** : दुर्बलपरिग्रहः     अस्थिरतां जनयितुं शक्नोति तथा च खिञ्चनस्य लाभं न्यूनीकर्तुं शक्नोति। सुनिश्चितं     कुरुत यत् भवतः पकडः दृढः अस्ति परन्तु अतितप्तः न भवति।
# **वक्षःस्थलस्य पतनम् अनुमन्यमानः** : मुद्रां धारयन्     वक्षःस्थलं उद्घाटितं उत्थापितं च कुर्वन्तु, शरीरस्य उपरितनभागस्य पतनं न कुर्वन्तु।
# **पादौ व्यायामं कर्तुं बाध्यं करणम्** : पादौ अधिकं     न आकर्षयन्तु; अपि तु मुद्रा स्वाभाविकतया प्रकटिता भवतु। खिन्नः गभीरः अनुभूयते     परन्तु दुःखदः न भवति।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
आकर्णः धनुरासन मुख्यतया निम्नलिखित मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति :

* **मेरुदण्डस्य मांसपेशी** : मुद्रा मेरुदण्डस्य     गहनं खिञ्चनं प्रदाति, पृष्ठभागे मांसपेशिनां सक्रियीकरणं सुदृढीकरणं च करोति     ।
* **कोर-स्नायुः** : उदरस्य मांसपेशिकाः शरीरस्य स्थिरीकरणाय     नियोजिताः भवन्ति, विशेषतः अधोदरस्य मांसपेशीः ।
* **पादस्नायुः** : पादौ धारयन् पादस्नायुः, चतुर्भुजः,     ग्लूट्स् च नियोजिताः, तानिताः च भवन्ति ।
* **वक्षः स्कन्धः** : वक्षःस्थलं उद्घाट्यते, स्कन्धबाहू     च स्थितिं धारयित्वा दृढं भवति ।

## श्वसन तकनीक 
आकर्णधारणाय सम्यक् श्वसनम् अत्यावश्यकम् धनुरासन स्थिरता एवं ध्यान सहित। एतानि युक्तयः अनुसरणं कुर्वन्तु:

* वक्षःस्थलं उत्थाप्य पृष्ठस्नायुषु नियोजयन् **गभीरं निःश्वासं गृहाण     ।**
* धनुषः आकारं गभीरं कृत्वा पादौ शिरः प्रति समीपं आकर्षयन् **निःश्वासं     कुरु ।**
* ध्यानं वर्धयितुं अनावश्यकं तनावं च निवारयितुं मन्दं स्थिरं श्वासं धारयन्तु।

## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
यदा आकर्णः धनुरासनं अधिकांशस्य कृते लाभप्रदं भवति, कतिपयैः व्यक्तिभिः सावधानताः करणीयाः : १.

* **मेरुदण्डस्य समस्याः** : पृष्ठस्य तीव्रवेदना,     हर्नियाचक्राः, मेरुदण्डस्य चोटः वा येषां जनानां भवति तेषां एतत् आसनं परिहरन्तु     अथवा परिवर्तनीयम् ।
* **जानुप्रकरणाः** : जानुना चोटं येषां भवति तेषां     पादौ अतिबलेन आकर्षणं न कर्तव्यम्, अथवा ते अतिरिक्तसमर्थनार्थं जानुभ्यां अधः     प्रोपस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति
* **गर्भधारणम्** : गर्भिणीभिः एतत् आसनं परिहर्तव्यं     यतः एतत् उदरं संपीडयति ।

## योगाभ्यास में भूमिका 
आकर्णः धनुरासनस्य अभ्यासः योगक्रमस्य विभिन्नेषु चरणेषु कर्तुं शक्यते । मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, सुदृढीकरणं च अधिकतया पृष्ठमोचनक्रमस्य भागरूपेण क्रियते । हृदय-उद्घाटन-क्रमस्य समये वक्षःस्थलस्य सक्रियीकरणस्य, उद्घाटनस्य च उत्तमः उपायः अस्ति ।

## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
आकर्णः धनुरासनः एकः सशक्तीकरणः मुद्रा अस्ति यः अभ्यासकारिणः तेषां शक्तिं लचीलतां च सह सम्बध्दयति। एतत् केन्द्रीकरणस्य, स्पष्टतायाः, मनःसन्तोषस्य च भावः प्रवर्धयति, व्यक्तिभ्यः भूमिगतं, भावनात्मकरूपेण च सन्तुलितं च अनुभवितुं साहाय्यं करोति ।

## दार्शनिक एवं आध्यात्मिक 
अस्य आसनस्य धनुषः सम्बन्धः आध्यात्मिकसंरेखणस्य, एकाग्रतायाः च प्रतीकः अस्ति । यथा धनुर्धरेण लक्ष्यं प्रहारयितुं ध्यानपूर्वकं ध्यानं दातव्यं तथा आध्यात्मिकस्पष्टतां बलं च प्राप्तुं अभ्यासकर्त्रेण अस्मिन् मुद्रायां शरीरं मनः च संरेखितव्यम्

## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकानां कृते मुद्रायां व्यतीतस्य समयस्य दीर्घतां वर्धयित्वा अथवा अधिकतीव्रपृष्ठमोचनाय नूपुरान् धारयन् बाहून् शिरसि विस्तारयित्वा मुद्रां गभीरं कर्तुं शक्यते

## विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
विभिन्नाः योगपरम्पराः आकर्णस्य विविधाः उपायाः प्रदातुं शक्नुवन्ति धनुरासन . हठयोगे मुद्रायाः अभ्यासः शनैः शनैः गहनकेन्द्रीकरणेन च भवति, विन्यासयोगे तु प्रवाहितक्रमे समावेशः भवितुं शक्नोति । व्यक्तिस्य आवश्यकतानुसारं ब्लॉक् अथवा पट्टिका इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः अपि भिन्नः भवितुम् अर्हति ।

## दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
आकर्णं समावेशयन् धनुरासनं दैनिकं अभ्यासं कर्तुं लचीलतां वर्धयितुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, समग्रजीवनशक्तिं च वर्धयितुं शक्नोति। प्रातःकाले शरीरस्य ऊर्जां दातुं सायंकाले वा दीर्घदिवसस्य अनन्तरं तनावस्य मुक्तिं कर्तुं अभ्यासः कर्तुं शक्यते ।

## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
संशोधनेन ज्ञातं यत् बैकबेण्ड्स् इव...

आकर्णः धनुरासन मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुदृढं करोति, पृष्ठे स्कन्धे च तनावं न्यूनीकरोति, मुद्रां च सुधरति। शारीरिकलाभानां समर्थनं योगस्य नैदानिक अध्ययनेन अपि च लचीलतायां, मानसिकस्वास्थ्ये, शरीरस्य संरेखणे च तस्य प्रभावः भवति ।

## सन्दर्भाः 
# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
# कुमार, राज. "उन्नत आसनस्य अन्वेषणम् : *आकर्णस्य* अध्ययनम्।"     *धनुरासन* एवं इसके लाभ।" *योग जर्नल* , खंड 55, सं 7, 2019, पृष्ठ     32-37।