open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2.12 क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः । स दृष्टजन्मवेदनीयश्चादृष्टजन्मवेदनीयश्च । तत्र तीव्रसंवेगेन मन्त्रतपःसमाधिभिर्निर्वर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराधनाद्वा यः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीव्रक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेषु विश्वासोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरुपकारः स चापि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, तथा नहुषोऽपि देवानामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति । तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । क्षीणक्लेशानामपि नास्त्यदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥१२॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
एवमेतद्यथात्थ त्वम्...

## श्लोकः 
:**एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।**
:**द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

## अन्वयः
परमेश्वर ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं त्वं यथा आत्थ एवम् एतत् ते ऐश्वरं रूपं द्रष्टुम् इच्छामि ।

## शब्दार्थः 
:परमेश्वर = महेश्वर !
:पुरुषोत्तम = पुरुषश्रे !
:आत्मानम् = स्वम्
:त्वं यथा आत्थ = त्वं येन प्रकारेण 	ब्रवीषि
:एवम् एतत् = इत्थमेव तत्
:ते ऐश्वरम् = तव ज्ञानैश्वर्यादियुक्तम्
:रूपम् = आकारम्
:द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्
:इच्छामि = अभिलषामि ।

## अर्थः 
श्रीकृष्ण ! पुरुषोत्तम ! आत्मानं भवान् येन प्रकारेण वदति तादृशमेव तव ऐश्वर्ययुक्तम् स्वरूपं द्रष्टुम् अभिलषामि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भवाप्ययौ हि भूतानां...

## श्लोकः 
:**भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।**
:**त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशः मया त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् ॥ २ ॥

## अन्वयः
कमलपत्राक्ष ! भूतानां भवाप्ययौ हि विस्तरशः त्वत्तः मया श्रुतौ । अव्ययं माहात्म्यम् अपि च  ।	

## शब्दार्थः 
:कमलपत्राक्ष = पद्मपत्रनेत्र !
:भूतानाम् = प्राणिनाम्
:भवाप्ययौ = उत्पत्तिप्रलयौ
:विस्तरशः = वैपुल्येन
:त्वत्तः = तव सकाशात्
:मया श्रुतौ = मया आकर्णितौ
:अव्ययम् = अक्षयम्
:माहात्म्यम् अपि च = प्रभावोऽपि (श्रुतः) ।

## अर्थः 
हे पद्मपत्रनेत्र, श्रीकृष्ण ! प्राणिनाम् उत्पत्तिं प्रलयं च भवतः मुखात् विस्तरेण अहं श्रुतवान् । भवतः अक्षयं प्रभावमपि श्रुतवान् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मन्यसे यदि तच्छक्यं...

## श्लोकः 
:**मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।**
:**योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मन्यसे यदि तत् शक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो योगेश्वर ततः मे त्वं दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥ ४ ॥

## अन्वयः
प्रभो ! तत् मया द्रष्टुं शक्यम् इति यदि मन्यसे ततः हे योगेश्वर ! त्वम् अव्ययम् आत्मानं मे दर्शय ।

## शब्दार्थः 
:प्रभो = ईश्वर !
:तत् = तत् रूपम्
:द्रष्टुम् = अवलोकितुम्
:मया शक्यम् इति = मया शक्यम् इति
:यदि मन्यसे = चिन्तयसि चेत्
:ततः = तर्हि
:योगेश्वर = योगेश्वर !
:अव्ययम् = अनश्वरम्
:आत्मानम् = स्वम्
:मे दर्शय = मां प्रदर्शय ।

## अर्थः 
श्रीकृष्ण ! तत् रूपं मया अवलोकितुं शक्यम् इति यदि चिन्तयसि तर्हि त्वं तत् अनश्वरं रूपं मां दर्शय ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
2.20 द्रषाद्रशिमात्रः शुध्धोपि प्रत्ययानुपश्यः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
व्याख्यातं दृश्यम् । अथ द्रष्टुः स्वरूपावधारणार्थमिदमारभ्यते—
दृशिमात्र इति दृक्शक्तिरेव विशेषणापरामृष्टेत्यर्थः । स पुरुषो बुद्धेः प्रतिसंवेदी । स बुद्धेर्न सरूपो नात्यन्तं विरूप इति । न तावत्सरूपः । कस्मात्? ज्ञाताज्ञातविषयत्वात्परिणामिनी हि बुद्धिः । तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाज्ञातश्चेति पर्णामित्वं दर्शयति । सदाज्ञातविषयत्वं तु पुरुषस्यापरिणामित्वं परिदीपयति । कस्मात्? न हि बुद्धिश्च नाम पुरुषविषयश्च स्याद्गृहीता चागृहीता चेति सिद्धं पुरुषस्य सदाज्ञातविषयत्वं ततश्चापरिणामित्वमिति । किं च, परार्था बुद्धिः संहत्यकारित्वात। स्वार्थः पुरुष इति । तथा सर्वार्थाध्यवसायकत्वात्त्रिगुणा बुद्धिस्त्रिगुणत्वादचेतनेति । गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इति । अतो न सरूपः । अस्तु तर्हि विरूप इति । नात्यन्तं विरूपः । कस्मात्? शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययानुपश्यः । यतः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति । तमनुपश्यन्नतदात्मापि तदात्मक इव प्रत्यवभासते । तथा चोक्तं—अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्क्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसङ्क्रान्तेव तद्वृत्तमनुपतति । तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया बुद्धिवृत्तेरनुकारमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते ॥२०॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:साधनापादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
युद्धम्

युद्धं दलयोः दलेषु च मध्ये सशस्त्रसङ्घर्षः अस्ति। युद्धानि नाशकानि सन्ति। **युद्धम्** मानवसभ्यतायै महत्वपूर्णः भागः अस्ति। 
महाभारतस्य युद्धम् विश्वस्य अतिप्राचीनं महायुद्धम् ।

फिरङ्गे(Europe) अग्रम् विशवयुद्धम् द्वितीय विश्वयुद्धम् प्रधानम् अस्ति।

= महाभारतयुद्धम् =
महाभरतयुधम् अग्रः महाशल्कः युद्धम् आसीत्।

## पृष्ठभूमिः 
हस्तिनापुरे धृतराष्ट्रः पाण्डु इति द्वौ भ्रातरौ अवर्तेताम्। धृतराष्ट्रः अन्धः, पाण्डुः पाण्डुरोगी। ज्येष्टः धृतराष्ट्रः कनिष्टय पाण्डवे अर्धराज्यम् अयच्छत्। धृतराष्ट्रस्य शतम् पुत्राः अभवन्। पाण्डोः धर्मराजः, भीम्सेनः, अर्जेनः, नकुलः, सहदेवः इति पञ्च तनयाः आसन्। द्रौपदी पाण्डवानां धर्मपत्नी आसीत। दुर्योधनः द्युतेन पाण्डवाः द्रौपद्या सह् वनम् अगच्छन्। ते वने बहुनि कष्टनि अन्वभवन्। द्वादशवर्षपर्यन्त ते वने न्यवसन्। त्रयोदशे वर्षे विराटनगरे अज्ञातवासम् अकुर्वन्।

## युद्धम् 
चतुर्दशे वर्षे 'पुनः राज्यम् प्रत्यर्पय' इति दुर्योधनम् अपृच्छन्। लोभी दुर्योधनः राज्यम् दातु नैच्छत्। ततः कौरवपाण्डवानाम् मध्ये कुरुक्षेत्रे महत् युद्धं अभूत्। भगवान् कृष्णः पाण्डवानां पक्षे आसीत्। सः अर्जुनस्य् रथसारथिश्च अभवत्। भीष्मद्रोणादयः दुर्योधनपक्षीयाः सर्वे अर्जुनेन मारिताः। दुर्योधन-दुःशासनादयः भीमेन संहृताः।
ततः पण्डवाः अजयन्।

= द्वितीयविश्वयुद्धम् =
यदा फिरङ्गस्य राष्ट्राः जापानः च अग्रविश्वयुद्धात् प्रलब्धव्यः अनुभवति तदा द्वितीयविश्वयुद्धम् अभवत्। 
इदम् युद्धे जरमनीः जापानाय इटल्या सह मित्रदेशासु आक्रामयति। 
जरमन्यः रूसे पराक्रमस्य भ्रम्या कारणेन जरमनीः इटली जापनः च युद्धे अपराजयत्।

= विज्ञानाय हितम् =
thumb|right|V2 प्रक्षेपास्त्रम्|120px
युद्धस्य कारणेन विज्ञाने अपि क्रन्तिः अभवत्। प्रक्षेपास्त्राणाम् विमानानाम् येद्धस्य करणेन एव फलति।

नाज़ीजरमनीः द्वितियविश्वयुद्धे 'V-2' नामनः प्रथमप्रक्षेपास्त्रम् प्रतिपद्यते।

## परमाणु-प्र्स्फोटः 
परमाणु-प्र्स्फोटस्य केवले जापाने अमरीका प्रयोगम् अकरत्। एतत् प्रयोगस्य पश्चात् जापानः परजयम् आदत्ते।

वर्गः:युद्धम्

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पश्य मे पार्थ रूपाणि...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच - 	
:**पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।**
:**नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च मे रूपाणि पश्य ।

## शब्दार्थः 
:पार्थ = अर्जुन !
:शतशः अथ सहस्रशः = अपरिमितानि
:नानाविधानि = बहुप्रकाराणि
:दिव्यानि = लोकोत्तराणि
:नानावर्णाकृतीनि च = नानावर्णाकाराणि
:मे = मम
:रूपाणि = स्वरूपाणि
:पश्य = वीक्षस्व ।

## अर्थः 
अर्जुन ! बहुप्रकाराणि दिव्यानि नानावर्णाकाराणि च मम स्वरूपाणि च पश्य ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं...

## श्लोकः 
:**इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।**
:**मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
इह एकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्य अद्य सचराचरम् मम देहे गुडाकेश यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि ॥ ७ ॥

## अन्वयः
गुडाकेश ! अद्य एकस्थं सचराचरं कृत्स्नं जगत् अन्यत् च यत् द्रष्टुम् इच्छसि (तत्सर्वम्) इह मम देहे पश्य ।

## शब्दार्थः 
:गुडाकेश = जितनिद्र !
:अद्य = इदानीम्
:एकस्थम् = एकत्र स्थितम्
:सचराचरम् = स्थावरजम-	सहितम्
:कृत्स्नम् = सकलम्
:जगत् = भुवनम्
:अन्यत् च = अपरमपि
:यत् = यत्
:द्रष्टुम् =अवलोकितुम्
:इच्छसि = अभिलषसि
:तत् इह = तत्सर्वम् अत्र
:मम = मे
:देहे = शरीरे
:पश्य = अवलोकय ।

## अर्थः 
गुडाकेश ! इदानीम् एकत्रैव वर्तमानं स्थावरजमात्मकं समग्रमपि भुवनं पश्य । अन्यदपि यत् यत् द्रष्टुमिच्छसि तत्सर्वं  ममास्मिन् शरीरे पश्य । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
न तु मां शक्यसे द्रष्टुम्...

## श्लोकः 
:**न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।**
:**दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेन एव स्वचक्षुषा दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ ८ ॥

## अन्वयः
अनेन स्वचक्षुषा एव मां द्रष्टुं न शक्यसे । ते दिव्यं चक्षुः ददामि । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।	

## शब्दार्थः 
:अनेन = एतेन
:स्वचक्षुषा एव = स्वनेत्रेण एव
:मां द्रष्टुम् = माम् अवलोकितुम्
:न तु शक्यसे = न समर्थः भवसि
:ते = तुभ्यम्
:दिव्यम् = अलौकिकम्
:चक्षुः = नेत्रम्
:ददामि = यच्छामि
:ऐश्वरम् = ईश्वरसम्बन्धि
:मे योगम् = मम सामर्थ्यम्
:पश्य = अवलोकय ।

## अर्थः 
एतेन नेत्रेण एव मां द्र्ष्टुं त्वं समर्थः न भवसि । अतः तुभ्यम् अलौकिकं नेत्रं यच्छामि येन ईश्वरस्य मम असाधारणं सामर्थ्यं पश्य ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सभ्यता

**सभ्यताः** एकः स्थिरः मानवसमूहेण विकसन्ति। सभ्यतासु स्वकीया संस्कृतिः, भाषा, इतिहासम्, इत्यादयः भवन्ति। सभ्यताः विकासः भारते, मेसोपोतामियायाम्, मिस्रे च अभवत्। भारते वैदिक सभ्यता उत्पन्नम् भवति।   वैदिकसभ्यता प्रथम् सभ्यतास्ति। मिस्रस्य, यूनानस्य, रोमस्य च सभ्यता अपि पुरा अस्ति।

सामान्यतः एकस्यां सभ्यतायां एकम् मतम् अस्ति हि मतं सभ्यतायाः गुणेषु प्रधानम् अस्ति। मतम् जनेषु सङ्घटितेषु स्थापयति।

सभ्यातासु प्रगतेः चिह्नानि तासाम् लिपिः, क्षेत्रफलम्, नगराणाम् संख्याः च सन्ति। 

=सभ्यतासु कथं रचयन्ति?=
यदा कृषिः अभवत् तदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत्। कारणम्? यदा कृषि भवति तदा मानवः व्याधस्य गुणानि अटितुं च त्यजति। पुराकाले यदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत् तत्र तदा शनैः शनैः संस्कृतिः, भाषा, लिपिः, इत्यादि विकसति।

सभ्याता अपि शनैः शनैः राष्ट्रस्य रूपम् परिवर्तते। अल्पराष्ट्रेषु एकमेव राज्य भवति परन्तु विशालरष्ट्रेषु अनेकानि राष्ट्रानि संभवन्ति।

=मतं धर्मः च=
यदा मतं पुरा भावति तदा स्यात् धर्मे परिवर्तते। धर्मे अनेकानि मतानि सम्भवन्ति। इति हिन्दुधर्मे अनेकानि मातानि सन्ति।

अद्य अधिकतमं धर्मं अम्रयत्, केवलः हिन्दुधर्मः बौद्धधर्मः च अतिजीवति। इस्लामः जम्बुद्विपात् धर्मेषु हननं अकरोत्।

पुराकाले अनेकानि धर्मानि आसीत् दृष्टान्तरूपेन-> मिस्रधार्मः, रोमधर्मः, इतियादिः।

=पुरातनसभ्यताः=

## वेदिकसभ्यता
*मुख्यलेखम् : वेदिकसभ्यता*
इदम् सभ्यता विश्वस्य पुरातम सभ्यता अस्ति।
यदा आर्यवर्ते(भरतवर्षे) जानाः वन्येतराः भवन्ति तदा ते स्वयमम् आर्यः वदत्। वयम् अपि तान् आर्याः एव वदिष्यामः।

आर्याः सिंधु-सरस्वतीनद्याः गंगानद्याः मध्ये वसन्ति। तेषाम् भाषा संस्कृतम् आसीत्। तेषाम् मतम् वेदिकमतः आसीत्। तेषाम् धर्मः वेदिकधर्मः आसीत्।

2200 ईसापूर्वात् 1900 ईसापूर्वम् वेदिकसभ्यतायाम् अनावृष्टिः आगतवान् हि सरस्वती नदी शोषणमं भवत्। अतः आर्याः पश्चिमे दक्षिणभारते च अप्रवसन्। तदा आर्याः भारते, पश्चिमजम्बुद्वीपे पुनः सभ्यतां अविकसत्।

## रोमसभ्यता
पुराकाले रोमम् एकः ग्रामः आसीत्। शनैः शनैः कलिणा रोमम् अरोहत्। युद्धस्य कारणेन रोमम् ग्रामत् पुराकाले प्रधाननगरः भवत्। रोमस्य साम्राज्यम् विशाल आसित। रोमस्य कारणेन् क्रिस्तीयमतम् फिरङ्गस्य प्रधानमतम् च भवत्।

अद्यापि रोमस्य प्रभावः पश्चिमजगति अस्ति। फिरङ्गराष्ट्राः अद्यापि लैटिनलिपौ स्वकीयम् भाषायाः लिखन्ति।

वर्गः:मानवसम्बन्धाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अनेकवक्त्रनयनम्...

## श्लोकः 
:**अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।**
:**अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

## अन्वयः
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
आग्रिमश्लोकः द्रष्टव्यः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दिव्यमाल्याम्बरधरं...

## श्लोकः 
:**दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।**
:**सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

## अन्वयः
(तच्च रूपम्) अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम् ।

## शब्दार्थः 
:अनेकवक्त्रनयनम् = तच्च रूपं बहुमुखनेत्रम्
:अनेकाद्भुतदर्शनम् = विविधाश्चर्योपेतम्
:अनेकदिव्याभरणम् = विविधदिव्यालारम्
:दिव्यानेकोद्यतायुधम् = बहुदिव्यशस्त्रास्त्रम्
:दिव्यमाल्याम्बरधरम् = लोकोत्तरमालावस्त्रधारकम्
:दिव्यगन्धानुलेपनम् = लोकोत्तरचन्दनानुलेपनम्
:सर्वाश्चर्यमयम् = सकलाद्भुतमयम्
:देवम् = विराजमानम्
:अनन्तम् = अन्तरहितम्
:विश्वतोमुखम् =सर्वतोवक्त्रं च ।

## अर्थः 
भगवान् कृष्णः अर्जुनाय तादृशं स्वरूपं प्रदर्शयामास यस्मिन् बहूनि मुखानि नेत्राणि उतवस्तूनि 	दिव्याभरणानि लोकोत्तरशस्त्राणि च आसन् । तच्च स्वरूपम् अत्यन्तं विस्मयकरं द्योतमानं व्याप्तं च आसीत्। 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दिवि सूर्यसहस्रस्य...

## श्लोकः 
:**दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।**
:**यदि भाः सदृशी सा स्यात्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेत् युगपत् उत्थिता यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासः तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

## अन्वयः
यदि दिवि सूर्यसहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत् सा महात्मनः तस्य भासः सदृशी स्यात् ।

## शब्दार्थः 
:यदि = चेत्
:दिवि = आकाशे
:सूर्यसहस्रस्य = आदित्यसहस्रस्य
:भाः = कान्तिः
:युगपत्= सद्यः
:उत्थिता भवेत् = उद्गता स्यात्
:सा = कान्तिः
:महात्मनः = महानुभावस्य
:तस्य = नारायणस्य
:भासः = कान्तेः
:सदृशी = तुल्या
:स्यात् = भवेत् ।

## अर्थः 
आकाशे यदि युगपदेव सहस्रं सूर्याः उत्थिताः स्युः तर्हि तेषां या कान्तिः स्यात् सा कान्तिः महानुभावस्य तस्य नारायणस्य कान्तेः तुल्या भवेत् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एवमुक्त्वा ततो राजन्...

## श्लोकः 
सञ्जय उवाच -
:**एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।**
:**दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
एवम् उक्त्वा ततः राजन् महायोगेश्वरः हरिः दर्शयामास पार्थाय परमं रूपम् ऐश्वरम् ॥ ९ ॥

## अन्वयः
राजन् ! महायोगेश्वरः हरिः एवम् उक्त्वा ततः परमम् ऐश्वरं रूपं पार्थाय दर्शयामास ।

## शब्दार्थः 
:राजन् = धृतराष्ट्र !
:महायोगेश्वरः = महान् योगेश्वरः
:हरिः = कृष्णः
:एवम् = इत्थम्
:उक्त्वा = कथयित्वा
:ततः = पश्चात्
:परमम् = उत्कृष्टम्
:ऐश्वरम् = ईश्वरसम्बन्धिनम्
:रूपम् = आकारम्
:पार्थाय = अर्जुनाय
:दर्शयामास = प्रदर्शितवान् ।

## अर्थः 
धृतराष्ट्र ! महान् योगेश्वरः कृष्णः इत्थम् उक्त्वा पश्चात् स्वीयम् उत्कृष्टम् ईश्वरसम्बन्धिनम् आकारं  पार्थाय प्रदर्शितवान् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मदनुग्रहाय परमं...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच -
:**मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।**
:**यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् त्वया उक्तं वचः तेन मोहः अयं विगतः मम ॥ १ ॥

## अन्वयः
मदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् यत् वचः त्वया उक्तं तेन मम अयं मोहः विगतः ।	

## शब्दार्थः 
:मदनुग्रहाय = मदनुग्रहार्थम्
:परमम् = सातिशयम्
:गुह्यम् = गोप्यम्
:अध्यात्मसञ्ज्ञितम् = अध्यात्मम् इति शब्देन व्यपदेश्यम्
:यत् वचः = यद्वचनम्
:त्वया उक्तम् = त्वया गदितम्
:तेन = तेन वचनेन
:मम एषः = मम अयम्
:मोहः = अविवेकः
:विगतः = अपगतः ।

## अर्थः 
मदनुग्रहाय एव भवान् सातिशयं गोप्यम् आत्मानात्मविवेकविषयं वचनम् उक्तवान् अस्ति । तेन वचनेन मम कर्तव्ये यो मोहः सः दूरं गतः ।		

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ततः स विस्मयाविष्टो...

## श्लोकः 
:**ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।**
:**प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ततः स विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा धनञ्जयः प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिः अभाषत ॥ १४ ॥

## अन्वयः
ततः हृष्टरोमा सः धनञ्जयः विस्मयाविष्टः शिरसा देवं प्रणम्य कृताञ्जलिः अभाषत ।

## शब्दार्थः 
:ततः = अनन्तरम्
:हृष्टरोमा = सरोमाञ्चः
:सः धनञ्जयः = सः अर्जुनः
:विस्मयाविष्टः = आश्चर्योपेतः
:शिरसा = शीर्षेण
:देवम् = विष्णुम्
:प्रणम्य = नमस्कृत्य
:कृताञ्जलिः = बद्धाञ्जलिः
:अभाषत = अवदत् ।

## अर्थः 
अनन्तरं सरोमहर्षः सः अर्जुनः विस्मितः शिरसा विष्णुं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः अवदत् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पश्यामि देवांस्तव देव...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच-
:**पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।**
:**ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पश्यामि देवान् तव देव देहे सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् ब्रह्माणम् ईशं कमलासनस्थम् ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ॥ १५ ॥

## अन्वयः
देव ! तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूतविशेषसङ्घान् कमलासनस्थं ब्रह्माणम् ईशं सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च पश्यामि ।

## शब्दार्थः 
:देव = ईश्वर
:तव देहे = तव शरीरे
:सर्वान् = सकलान्
:देवान् = सुरान्
:तथा = तथा
:भूतविशेष-सङ्घान् = भूतविशेषसमुदायान्
:कमलासनस्थम् = कमलायमानभूमौ मध्ये कर्णिकासदृशे मेरौ स्थितम्
:ब्रह्माणम्= चतुर्मुखम्
:ईशम् = ईश्वरम्
:सर्वान् = सकलान्
:ऋषीन् च = मुनीन् च
:दिव्यान् = दिवि स्थितान्
:उरगान् च =	सर्पान् च
:पश्यामि = अवलोकयामि ।

## अर्थः 
देव ! तव शरीरे सकलान् देवान् तथा स्थावरजङ्गमात्मकभूतविशेषसमुदायान्, कमलकर्णिका-सदृशे भूमध्यस्थिते मेरौ आसीनं ब्रह्माणम्, पार्वतीपतिम् ईश्वरम्, सकलान् ऋषीन् मुनीन्, दिवि स्थितान् सर्पान् च पश्यामि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
जे एच् पटेल

मैसूरुसंस्थानस्य प्रतिनिधिसभायाः सदस्यस्य शिवमोग्गामण्डलस्य कारिगनूरुभूस्वामिनः हालप्प- पटेलस्य पुत्रः जयदेवप्पपटेलः । माता श्रीमती महादेवम्मा । जन्मदिनं - क्रि.श.१९३०तमे वर्षे अक्टोबर् मासे प्रथमः दिनाङ्कः । आढ्ये भूस्वामिनः कुले जातस्य बालकजयदेवप्पस्य समाजवादविषये आसक्तिः आसीत् । बहुमुखव्यक्तित्वस्य जयदेवप्पहालप्पपटेलमहोदयस्य राजकीयसिद्धान्तेषु, सहित्यसङ्गीतेषु च रुचिः आसीत् । पितुः प्रोत्साहनात् एव जे.एच्.पटेलः महाजनः संवृत्तः । 

## विद्याभ्यासः
कत्तलगेरे, कुन्दूरु, दावणगेरे, इत्यादिषु स्थानेषु पटेलस्य प्रथमिकिशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । अनेन मैसूरुविश्वविद्यालयात् बि.ए.पदवी प्राप्ता । बेळगावीनगरे आधुनिकन्यायशास्त्रे पदविशिक्षा अधीता । जन्मना धनिकस्य पटेलमहोदयस्य ग्रन्थपठनस्य व्यसनम् आसीत् । कन्नडभाषायाः नैकाः कृतयः पठिताः । क्रि.श.१९४७तमे वर्षे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे सक्रियः अभवत् । सागरपत्तने कारागृहवासावसरे डा.यु आर् अनन्तमूर्तिः, शान्तवेरी गोपालगौडः, शङ्करनारायणभट्टः इत्यादिभिः महाजनैः सह मित्रत्वं प्राप्तम् । गिरिजनानाम् उद्धरणार्थं प्रवृत्ते कागोडु आन्दोलने सहभागी भूत्वा पुनः कारागृहवासम् अनुभूतवान् । पटेलमहोदयः क्रि.श.१९६७तमे वर्षे  प्रचालिते लोकसभानिर्वाचने शिवमोग्गाक्षेत्रतः जितवान् । डा.राममनोहरलोहियाचिन्तनधाराः मनसि निधाय एव राजकीयं प्रविष्टवान् । 
जे.एच्.पटेलमहोदयः संयुक्तसमाजवादिपक्षस्य शिवमोग्गाक्षेत्रस्य लोकसभासांसदः भूत्वा प्रथमवारं संसत्सदने कन्नडभाषया भाषणं कृतवान् । समाजवादिपक्षम् इतोपि सुदृढं कृतवान् । एषः भूधारकानाम् एव भूस्वामित्वम् इति आन्दोलनस्य रूवारी आसीत् । धनाढ्यभूस्वामिनः पुत्रः जे.एच्.पटेलः सङ्घर्षस्य आन्दोलनस्य च हेतुना कारागृहमपि गतवान् । यत् किं वापि सभूतं तथापि काङ्ग्रेस् पक्षं न समागतवान् । 

## राजकीयजीवनम्
जे.एच्.पटेलमहोदयः यदा इन्दिरागान्धिमहाभागा विषमस्थितिम् उद्घोषितवती तदा तीव्रं विरोधं प्रकटितवान् । अतः अनेन शिवमोग्गा-बेङ्गळूरु-गुल्बर्गपत्तनेषु कारागृहवासः प्राप्तः । क्रि.श.१९७८तमे वर्षे चेन्नगिरिविधानसभाक्षेत्रे स्पर्धयित्वा जितवान् । विरोधपक्षस्य नायकः अभवत् । दीनानां दुर्बलानां गिरिजनानाम् उद्धारार्थं परिश्रमं कृतवान् । ’आङ्गनवाडी’(बालवाटिका) योजनां चेन्नगिरिउपमण्डले प्रचालने यशस्वी अभवत् । क्रि.श.१९८३तमे वर्षे द्वितीयवारमपि विधानसभा सदस्यः अभवत् । तदा रामकृष्णहेगडेमहोदयस्य मन्त्रिमण्डले स्थानम् अवाप्नोत्। क्रि.श.१९८४तमे वर्षे पक्षस्य बलवर्धनार्थं स्वेच्छया सचिवस्थानं त्यक्तवान् । चेन्नगिरिक्षेत्रे विधानसभा अभ्यर्थी भूत्वा जित्वा पुनः मन्त्री अभवत् । 
क्रि.श१९८९तमे वर्षे जनतादलम् इति पक्षं परिश्रमेण रचयित्वा संस्थापकाध्यक्षः अभवत् । क्रि.श.१९९४तमे वर्षे प्रचालिते विधानसभानिर्वाचने पटेलस्य देवेगौडस्य रामकृष्णहेगडेमहोदयस्य च परिश्रमेण कर्णाटके जनतदलपक्षः बहुमतेन जायम् प्राप्नोत् । तदा देवेगौडमहोदयः मुख्यमन्त्री अभवत् । जे.एच्.पटेलमहोदयः विद्युत्विभागं प्रवासोद्यमविभागं च स्वीकृत्य उपमुख्यमन्त्री अपि अभवत् । 
क्रि.श. १९९६तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने न केनापि पक्षेण बहुमतः प्राप्तः । तदा देशस्य राजतन्त्रे नूतनः शकः आरब्धः । लघु लघु १३पक्षाः सम्भूय संयुक्तरङ्गः इति रचयित्वा देवेगौडं गणनायकम् अकुर्वन् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* जे एच् पटेलः

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
त्वमक्षरं परमं...

## श्लोकः 
:**त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।**
:**त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
त्वम् अक्षरं परमं वेदितव्यं त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः त्वं पुरुषः मतः मे ॥ १८ ॥

## अन्वयः
त्वं परमं वेदितव्यम् अक्षरम्, त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्, त्वम् अव्ययः, शाश्वतधर्मगोप्ता, त्वं सनातनः पुरुषः मे मतः ।

## शब्दार्थः 
:त्वम् = भवान्
:परमम् = उत्कृष्टम्
:वेदितव्यम् = ज्ञातव्यम्
:अक्षरम् = अनश्वरं ब्रह्म
:त्वम् अस्य = त्वम् एतस्य
:विश्वस्य = जगतः
:परम् = परमम्
:निधानम् = आश्रयः
:त्वम् अव्ययः = त्वं नाशरहितः
:शाश्वतधर्मगोप्ता = सनातनधर्मरक्षकः
:त्वं सनातनः = त्वं शाश्वतः
:पुरुषः = पुरुषोत्तमः
:मे = मम
:मतः = अभीष्टः।

## अर्थः 
त्वम् अनश्वरम् उत्कृष्टं ब्रह्म, त्वम् अस्य जगतः आधारः, त्वं नाशरहितः सनातनधर्मरक्षकः च त्वं शाश्वतः पुरुषोत्तमः च असि । एवम् अहं जानामि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं...

## श्लोकः 
:**अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।**
:**नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षॉडसः(१६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतः अनन्तरूपम् न अन्तं न मध्यं न पुनः तव आदिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १५ ॥

## अन्वयः
विश्वेश्वर, विश्वरूप ! त्वाम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं सर्वतः अनन्तरूपं पश्यामि । तव आदिं न पश्यामि न मध्यं न पुनः अन्तम् ।

## शब्दार्थः 
:विश्वेश्वर = जगदीश्वर !
:विश्वरूप = सर्वरूप !
:त्वाम् = भवन्तम्
:अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् = बहुहस्तकुक्षिमुखनयनम्
:सर्वतः = सर्वत्र
:अनन्तरूपम् = अनवधिकस्वरूपम्
:पश्यामि = वीक्षे
:तव आदिम् = तव मूलम्
:न पश्यामि = न वीक्षे
:न मध्यम् = न मध्यभागम्
:न पुनः अन्तम् = नापि अवसानम् ।

## अर्थः 
जगदीश्वर ! समस्तरूप ! त्वां तव बहुहस्तं बहुकुक्षिं बहुमुखं बहुनयनम् अनन्तं च स्वरूपं  पश्यामि । तव मूलं मध्यम् अन्तं च ज्ञातुं न शक्नोमि । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पश्यादित्यान्वसून् रुद्रान्...

## श्लोकः 
:**पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।**
:**बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पश्य आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतः तथा बहूनि अदृष्टपूर्वाणि पश्य आश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

## अन्वयः
भारत ! आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य, अदृष्टपूर्वाणि बहूनि आश्चर्याणि पश्य ।

## शब्दार्थः 
:भारत = अर्जुन !
:आदित्यान् = द्वादशादित्यान्
:वसून् = अष्टवसून्
:रुद्रान् = एकादशरुद्रान्
:अश्विनौ = देववैद्यौ
:तथा = तथा
:मरुतः = सप्तमरुतः
:पश्य = अवलोकय
:अदृष्टपूर्वाणि = पूर्वम् अनवलोकितानि
:बहूनि = नानासङ्ख्यानि
:आश्चर्याणि = उतानि
:पश्य = अवलोकय ।

## अर्थः 
अर्जुन ! द्वादशादित्यान् अष्टवसून् एकादशरुद्रान् देववैद्यौ तथा सप्तमरुतः पश्य । पूर्वम् अनवलोकितानि नानासङ्ख्याकानि उतानि अत्र पश्य ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनादिमध्यान्तम्...

## श्लोकः 
:**अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।**
:**पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वम् इदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

## अन्वयः
अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा इदं विश्वं तपन्तं त्वां पश्यामि ।

## शब्दार्थः 
:अनादिमध्यान्तम् = आदिमध्यान्तरहितम्
:अनन्तवीर्यम् = अप्रमेयपराक्रमम्
:अनन्तबाहुम् = असङ्ख्याकहस्तम्
:शशिसूर्यनेत्रम् = चन्द्रार्कनयनम्
:दीप्तहुताशवक्त्रम् = प्रदीप्ताग्निमुखम्
:स्वतेजसा	= आत्मकान्त्या
:इदम् = एतत्
:विश्वम् = जगत्
:तपन्तम् = तापयन्तम्
:त्वाम् = भवन्तम्
:पश्यामि = अवलोकयामि

## अर्थः 
तव आदिः मध्यः अन्तश्च नास्ति, तव पराक्रमः परिच्छेत्तुं न शक्यः, तव अनन्ताः हस्ताः सन्ति,सूर्यचन्द्रौ तव नयने स्तः, तव मुखेषु जाज्वल्यमानः अग्निः भासते, त्वं निजवर्चसा समग्रमिदं जगत् तापयन् वर्तसे । एतादृशं त्वामहं पश्यामि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
द्यावापृथिव्योरिदम्...

## श्लोकः 
:**द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।**
:**दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि व्याप्तं त्वया एकेन दिशः च सर्वाः दृष्ट्वा अद्भुतं रूपम् उग्रं तव इदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥

## अन्वयः
महात्मन् ! द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि त्वया एकेन व्याप्तं सर्वाः दिशः च । तव उग्रम् उतम् इदं रूपं दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितम् ।

## शब्दार्थः 
:महात्मन् = महानुभाव !
:द्यावापृथिव्योः = भूम्यन्तरिक्षयोः
:इदम् = असौ
:अन्तरम् = अवकाशः
:त्वया = भवता
:एकेन = केवलेन
:व्याप्तं = परिव्याप्तः
:सर्वाः = सकलाः
:दिशः च = आशाः अपि (व्याप्ताः)
:तव = ते
:उग्रम् = क्रूरम्
:उतम् = विस्मयकरम्
:इदम् = एतत्
:रूपम् = स्वरूपम्
:दृष्ट्वा = ईक्षित्वा
:लोकत्रयम् = भुवनत्रयम्
:प्रव्यथितम् = खिन्नम् ।

## अर्थः 
महात्मन् ! भूम्यन्तरिक्षयोः मध्ये वर्तमानः सर्वोऽपि अवकाशः भवता एकेन परिव्याप्तः अस्ति । सर्वाः दिशः अपि त्वयैव व्याप्ताः । तव क्रूरं विस्मयजनकं च इदं स्वरूपं दृष्ट्वा भुवनत्रयमपि  किं भविष्यतीति चिन्ताकुलम् अस्ति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
किरीटिनं गदिनं...

## श्लोकः 
:**किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।**
:**पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तम् पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ॥ १७ ॥

## अन्वयः
त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणं तेजोराशिं सर्वत: दीप्तिमन्तं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयं दुर्निरीक्ष्यं च पश्यामि ।

## शब्दार्थः 
:त्वाम् = त्वाम्
:किरीटिनम् = शिरोभूषणयुक्तम्
:गदिनम् = गदाधरम्
:चक्रिणम् = चक्रपाणिम्
:तेजोराशिम् = कान्तिपुञ्जम्
:सर्वतः = सर्वत्र
:दीप्तिमन्तम् = तेजस्विनम्
:समन्तात् = सर्वतःदीप्तानलार्कद्युतिम् = प्रदीप्ताग्निसूर्यतुल्यतेजसम्
:अप्रमेयम् = विज्ञातुमशक्यम्
:दुर्निरीक्ष्यम् = दुरवलोकम्
:पश्यामि = अवलोकयामि ।

## अर्थः 
त्वं किरीटवान् गदाधरः चक्रपाणिः तेजस्वी दीप्तिमान् द्रष्टुम् अशक्यः, कान्त्या अग्नेः सूर्यस्य च समानः अप्रमेयश्च वर्तसे । तादृशं त्वाम् अहं पश्यामि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
रुद्रादित्या वसवो ये...

## श्लोकः 
:**रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।**
:**गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः  विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताः च एव सर्वे ॥ २२ ॥

## अन्वयः
रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः सर्वे विस्मिताः एव त्वां वीक्षन्ते ।

## शब्दार्थः 
:रुद्रादित्याः = एकादश रुद्राः द्वादशादित्याश्च
:वसवः = अष्ट वसवः
:ये च साध्याः = ये अपि साध्याः
:विश्वे = विश्वेदेवाः
:अश्विनौ = देवभिषजौ
:मरुतः च = मरुद्गणाः
:ऊष्मपाः च = पितृगणाः
:गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः = गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसमूहाः
:सर्वे = सकलाः
:विस्मिताः च एव   = आश्चर्यान्विताः च
:त्वां वीक्षन्ते = त्वां पश्यन्ति ।

## अर्थः 
रुद्राः आदित्याः वसवः साध्याः विश्वेदेवाः देवभिषजौै मरुद्गणाः पितृगणाः गन्धर्वाणां यक्षाणाम्  असुराणां सिद्धानां च समूहाः सर्वेऽपि आश्चर्यान्विताः त्वां पश्यन्ति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

22
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अमी हि त्वां सुरसङ्घा...

## श्लोकः 
:**अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।**
:**स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति स्वस्ति इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ ॥

## अन्वयः
अमी हि सुरसङ्घाः त्वां विशन्ति । केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति । महर्षिसिद्धसङ्घाः स्वस्ति इति उक्त्वा पुष्कलाभिः स्तुतिभिः त्वां स्तुवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:अमी हि = एते
:सुरसङ्घाः = देवसमूहाः
:त्वां विशन्ति = त्वां प्रविशन्ति
:केचित् भीताः = केचन भयसहिताः
:प्राञ्जलयः = मुकुलितहस्ताः
:गृणन्ति = स्तुवन्ति
:महर्षिसिद्धसङ्घाः = महामुनीनां सिद्धानां च समुदायाः
:स्वस्ति इति = स्वस्ति इत्येवम्
:उक्त्वा = कथयित्वा
:पुष्कलाभिः = समृद्धाभिः
:स्तुतिभिः=  	नुतिभिः
:त्वां स्तुवन्ति = त्वां प्रशंसन्ति ।

## अर्थः 
एते  हि देवसमूहाः त्वां प्रविशन्ति । केचित् भयसहिताः मुकुलितहस्ताः स्तुवन्ति । बहवो मुनयः सिद्धाश्च स्वस्ति इति उक्त्वा अर्थगर्भैः स्तोत्रैः त्वां प्रशंसन्ति ।
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

21
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नभःस्पृशं दीप्तमनेक...

## श्लोकः 
:**नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।**
:**दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥

## अन्वयः
विष्णो ! नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं त्वां दृष्ट्वा हि प्रव्यथितारन्तात्मा 	धृतिं शमं च न विन्दामि ।

## शब्दार्थः 
:विष्णो = सर्वव्यापक !
:नभःस्पृशम् = गगनचुम्बिनम्
:दीप्तम् = प्रज्वलितम्
:अनेकवर्णम् = नानावर्णम्
:व्यात्ताननम् = विवृतमुखम्
:दीप्तविशालनेत्रम् = ज्वलितविस्तृतलोचनम्
:त्वां दृष्ट्वा हि= त्वां विलोक्य
:प्रव्यथितान्तरात्मा = खिन्नचित्तः
:धृतिम् = धैर्यम्
:शमं च = शान्तिं च
:न विन्दामि = न लभे ।

## अर्थः 
हे विष्णो ! त्वं गगनचुम्बी, नानावर्णोपेतः, उद्घाटितवदनः, ज्वलितविस्तृतलोचनश्च भासि । मम चित्तं प्रकम्पते । तेन अहं धैर्यं शान्तिं च न प्राप्नोमि ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दंष्ट्राकरालानि च ते...

## श्लोकः 
:**दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।**
:**दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वा एव कालानलसन्निभानि दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥

## अन्वयः
जगन्निवास, देवेश ! दंष्ट्राकरालानि कालानलसन्निभानि च ते मुखानि दृष्ट्वा एव दिशः न जाने ।	शर्म च न लभे । प्रसीद ।

## शब्दार्थः 
:जगन्निवास = विश्वनिकेतन !
:देवेश = सुराधिप
:दंष्ट्राकरालानि = दन्तभयानकानि
:कालानल - सन्निभानि च = प्रलयाग्निसदृशानि च
:ते मुखानि = वदनानि
:दृष्ट्वा एव = ईक्षित्वा एव
:दिशः = आशाः
:न जाने = न वेद्मि
:शर्म च = सुखमपि
:न लभे = न प्राप्नोमि
:प्रसीद = प्रसन्नो भव ।

## अर्थः 
विश्वनिकेतन, सुराधिप ! दन्तभयानकानि प्रलयाग्निसदृशानि च तव वदनानि दृष्ट्वा एव दिशः न जानामि । धैर्यं शान्तिं च कथमपि न प्राप्नोमि । प्रसन्नो भव ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

25
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य...

## श्लोकः 
:**अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।**
:**भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सह एव अवनिपालसङ्घैः भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः तथा असौ सह अस्मदीयैः अपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥

## अन्वयः
अग्रिम्श्लोकः द्रष्टव्यः ।

## शब्दार्थः 
अग्रिम्श्लोकः द्रष्टव्यः ।

## अर्थः 
अग्रिम्श्लोकः द्रष्टव्यः । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
रूपं महत्ते बहुवक्त्र...

## श्लोकः 
:**रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।**
:**बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
रूपं महत् ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ॥ २३ ॥

## अन्वयः
महाबाहो ! बहुवक्त्रनेत्रं बहुबाहूरुपादं बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं महत् ते रूपं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ।

## शब्दार्थः 
:महाबाहो = दीर्घबाहो !
:बहुवक्त्रनेत्रम् = अनेकाननलोचनम्
:बहुबाहूरुपादम् = असङ्ख्याकहस्तोरुचरणम्
:बहूदरम् = अनेककुक्षिम्
:बहुदंष्ट्राकरालम् = अनेकदन्तभयानकम्
:महत् = बृहत्
:ते रूपम् = तव स्वरूपम्
:दृष्ट्वा = अवलोक्य
:लोकाः = जनाः
:प्रव्यथिताः = चिन्ताकुलाः
:तथा अहम् = तथा अहम् ।

## अर्थः 
दीर्घबाहो ! तव आकारः अत्यन्तं विचित्रः । तत्र बहूनि मुखानि लोचनानि सन्ति । बहवः हस्ताः ऊरवः पादाश्च सन्ति । बहूनि उदराणि अपि सन्ति । बहुभिः दन्तैः भयानकः दृश्यसे । एतादृशस्य आकारस्य दर्शनादेव सर्वे जनाः किं भवेदिति चिन्ताम् उपगताः तथा अहम् ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यथा नदीनां बहवो...

## श्लोकः 
:**यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।**
:**तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यथा नदीनां बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति तथा तव अमी नरलोकवीराः  विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥

## अन्वयः
यथा नदीनां बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति तथा अमी नरलोकवीराः अभिविज्वलन्ति तव वक्त्राणि विशन्ति ।

## शब्दार्थः 
:यथा = येन प्रकारेण
:नदीनाम् = स्त्रोतसाम्
:बहवः = असङ्ख्याकाः
:अम्बुवेगाः = जलप्रवाहाः
:समुद्रम् एव = सागरम् एव
:अभिमुखाः = सम्मुखाः सन्तः
:द्रवन्ति = प्रवहन्ति
:तथा = तेन प्रकारेण
:अमी = एते
:नरलोकवीराः = मर्त्यलोकशूराः
:अभिविज्वलन्ति = प्रकाशमानानि
:तव = ते
:वक्त्राणि = मुखानि
:विशन्ति = प्रविशन्ति ।

## अर्थः 
यथा स्रोतसाम् असङ्ख्याकाः जलप्रवाहाः सागरम् एव अभिमुखीभूय प्रविशन्ति तथा एते शूराः	 प्रकाशमानानि तव मुखानि प्रविशन्ति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

28
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं...

## श्लोकः 
:**यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।**
:**तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ॥

## अन्वयः
यथा समृद्धवेगाः पतङ्गाः प्रदीप्तं ज्वलनं नाशाय विशन्ति तथा एव समृद्धवेगाः लोकाः तव वक्त्राणि अपि नाशाय विशन्ति ।

## शब्दार्थः 
:यथा = येन प्रकारेण
:समृद्धवेगाः = तीव्ररयाः
:पतङ्गा = शलभाः
:प्रदीप्तम् = ज्वलितम्
:ज्वलनम् = अग्निम्
:नाशाय = विनाशाय
:विशन्ति = प्रविशन्ति
:तथा एव = तेन प्रकारेण एव
:समृद्धवेगाः = तीव्ररयाः
:लोकाः = प्राणिनः
:तव वक्त्राणि अपि = तव मुखानि अपि
:नाशाय =विनाशाय
:विशन्ति = प्रविशन्ति ।

## अर्थः 
यथा तीव्रगतयः पताः ज्वलितम् अग्निम् आत्मविनाशाय प्रविशन्ति तथा एव तीव्रगमनाः प्राणिनः तव मुखानि स्वविनाशाय एव प्रविशन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

29
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
लेलिह्यसे ग्रसमानः...

## श्लोकः 
:**लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।**
:**तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् लोकान् समग्रान् वदनैः ज्वलद्भिः तेजोभिः आपूर्य जगत् समग्रं भासः तव उग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥

## अन्वयः
ज्वलद्भिः वदनैः समग्रान् लोकान् समन्तात् ग्रसमानः लेलिह्यसे । विष्णो ! तव उग्राः भासः तेजोभिः आपूर्य समग्रं जगत् प्रतपन्ति ।

## शब्दार्थः 
ज्वलद्भिः = प्रकाशमानैः
:वदनैः = आननैः
:समग्रान् = सर्वान्
:लोकान् = भुवनानि
:समन्तात् = सर्वतः
:ग्रसमानः = निगिरन्
:लेलिह्यसे = आस्वादयसि
:विष्णो = व्यापक !
:तव उग्राः = तव तीक्ष्णाः
:भासः = दीप्तयः
:तेजोभिः = किरणैः
:आपूर्य = पूर्णं विधाय
:समग्रम् = समस्तम्
:जगत् = भुवनम्
:प्रतपन्ति = नितरां तापयन्ति ।

## अर्थः 
त्वं प्रकाशमानैः आननैः सर्वतः समग्रान् लोकान् ग्रसन् आस्वादयसि । हे विष्णो ! तव तीक्ष्णाः 	किरणाः कान्तिभिः समस्तं जगत् सम्पूर्य नितरां तापयन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

30
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं...

## श्लोकः 
:**तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।**
:**अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तत्र एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा अपश्यत् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवः तदा ॥ १३ ॥

## अन्वयः
तदा पाण्डवः देवदेवस्य तत्र शरीरे अनेकधा प्रविभक्तं कृत्स्नं जगत् एकस्थम् अपश्यत् ।

## शब्दार्थः 
:तदा = तदानीम्
:पाण्डवः = अर्जुनः
:देवदेवस्य = हरेः
:तत्र = तस्मिन्
:शरीरे = देहे
:अनेकधा= बहुधा
:प्रविभक्तम् = पृथक्भूतम्
:कृत्स्नम् = सकलम्
:जगत् = भुवनम्
:एकस्थम् = एकस्मिन् स्थितम्
:अपश्यत् = दृष्टवान् ।

## अर्थः 
तदा अर्जुनः हरेः तस्मिन् शरीरे बहुधा विभक्तं सकलमपि जगत् एकत्रैव वर्तमानम् अपश्यत् । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
वक्त्राणि ते त्वरमाणा...

## श्लोकः 
:**वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।**
:**केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
वक्त्राणि ते त्वरमाणाः विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि केचित् विलग्नाः दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥

## अन्वयः
अवनिपालसङ्घैः सह एव सर्वे च अमी धृतराष्ट्रस्य पुत्राः तथा असौ भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः अस्मदीयैः योधमुख्यैः सह त्वां विशन्ति । ते दंष्ट्राकरालानि भयानकानि वक्त्राणि त्वरमाणाः विशन्ति । केचित् 	दशनान्तरेषु विलग्नाः चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः (उपलक्षिताः) सन्दृश्यन्ते ।

## शब्दार्थः 
:अवनिपालसङ्घैः सहैव = राजसमुदायैः साकम् एव
:सर्वे च = सकलाः अपि
:अमी = इमे
:धृतराष्ट्रस्य पुत्राः = दुर्योधनादयः
:तथा = एवम्
:असौ भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः = अयं भीष्मः द्रोणः कर्णः च
:अस्मदीयैः = आस्माकीनैः
:योधमुख्यैः सह अपि = प्रधानयोधैः सह अपि
:ते दंष्ट्राकरालानि = ते दन्तैः घोराणि
:भयानकानि = भयराणि
:वक्त्राणि = मुखानि
:त्वरमाणाः = त्वरायुक्ताः
:विशन्ति = प्रविशन्ति
:केचित् = केचित् योधाः
:चूर्णितैः = चूर्णीभूतैः
:उत्तमाङ्गैः = शीर्षैः उपलक्षिताः
:दशनान्तरेषु = दन्तमध्यभागेषु
:विलग्नाः = संसक्ताः
:सन्दृश्यन्ते = वीक्ष्यन्ते ।

## अर्थः 
एते सर्वेऽपि कौरवाः अन्येषां नृपाणां समूहैः सह तव मुखानि त्वरया प्रविशन्तः सन्ति । तैः सह भीष्मः द्रोणः कर्णः तथा अस्मत्पक्षीयाः बहवो योधमुख्याः प्रविशन्तः सन्ति । तव मुखानि दंष्ट्राभिः अत्यन्तं घोराणि भयजनकानि च सन्ति । तव मुखानि प्रविष्टवत्सु एतेषु केचन दन्तानां मध्ये विलग्नाः दृश्यन्ते ।	तेषां च शिरांसि चूर्णितानि दृश्यन्ते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

27
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
व्याकरणानुवादपद्धतिः

जनाः विविधैः कारणैः भाषाभ्यासं कुर्वन्ति। तेषु कतिचन एवं सन्ति।
* उद्योगकारणतः राज्यान्तरं गतः व्यवहारार्थम्
* वाणिज्यार्थं अन्यदेशं गतः व्यवहारार्थम्
* व्यवहारपथात् नष्टासु भाषासु विद्यमानं ज्ञानं प्राप्तुम् उदा- संस्कृतम् ल्याटिन्
* भाषाभ्यासार्थम्
## व्याकरणानुवादपद्धतेः प्रमुखाधाराः
*व्याकरणांशः
*कोषः
*अङ्कप्राप्तिः
*दोषपरिष्कारः
*मातृभाषया शिक्षणम् 
## व्याकरणानुवादपद्धतेः लक्ष्याणि
* अस्मत्पूर्वजाः कान् विषयान् उक्तवन्तः इति केषाञ्चन जिज्ञासा आसीत् ।
* प्राचीनज्ञानसंग्रहणम्
* अनुद्य-अनुवादः
* बौद्धिकविकासः
अपेक्षितलक्ष्यं पूरयितुं व्याकरणानुवादपद्धतिः व्यवहारे आगता।
## व्याकरणानुवादपद्धतेः लक्षणानि
* व्याकरणस्य नियमाः ज्ञातव्याः 
* पठनं लेखनम् (श्रवणं भाषणं नास्ति।)
* कोषपरिशीलनम् कोषपरिशीलनद्वारा शब्दसम्पदः वर्धनम् 
* अनुवादाभ्यासः 
* अङ्कुप्राप्तिः
* पृथक् पृथक् वाक्यलेखनम् । परस्परसम्बन्धः न भवति । विशकलितानि वाक्यानि प्रत्येकं वाक्यं एकैकं (unit) 
* शुद्धताविषये अधिकः आदरः ।
* मातृभाषामाध्यमेन शिक्षणम्
## विमर्शः
व्याकरणानुवादपद्धत्या भाषाम् अधिगतवान् जनः तया भाषयाव्यवहारं कर्तुं न शक्नोति। अवगमनात्मकं ज्ञानं केवलं भवति। अभिव्यञ्जनात्मकं ज्ञानं भवति।

‎

वर्गः:संस्कृतशिक्षणम्‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्