राजस्थानस्य संस्कृतिः

## **प्रस्तावना** 
राजस्थानं  भारतभूमेः पश्चिमभागे स्थितं एकं अद्वितीयं प्रदेशं यः इतिहासेन, संस्कृतेः वैभवेन, वीरत्वेन च जगतः ध्यानं आकृष्टवान्। अयं प्रदेशः केवलं मरुभूमेः कण्ठे न स्थितः, अपि तु संस्कृतेः, कलायाः, भक्तेः, शौर्यस्य च अमूल्यं निधिं धत्ते। राजस्थानं दृष्ट्वा प्रतिपद्यते यत् भूमेः प्रत्येकः शिलाखण्डः काचित् गाथाम् अवलोकयति। अत्र प्राचीनानि दुर्गाणि, भव्याः प्रासादाः, झिलाः, अरावलीपर्वतश्रेणिः च केवलं दर्शनीयानि न, अपि तु राष्ट्रस्य गौरवस्य प्रतीकानि भवन्ति। अत्र जनाः अतिथिसत्कारप्रेमिणः, साहसशीलाः, स्वसंस्कृतिपरायणाः च दृश्यन्ते। राजस्थानस्य गीताः, नृत्यशैलीः, वस्त्रविन्यासः, भोज्यपदार्थाः च तस्य आत्मभावस्य प्रकटिताः रूपाणि। अहं अस्य भूमेः पुत्रः इति मम हृदये गर्वः उत्पद्यते, यतो हि अस्य संस्कृतिः केवलं पुस्तकानां पृष्ठेषु न जीवति, अपि तु प्रत्येकदिने जनानां जीवनप्रवाहे स्फुटं दृश्यते।

## **इतिहासः** 
#### महाराणा प्रताप 
लघुचित्रम्|Maharana Pratap Singh
राजस्थानस्य इतिहासे महाराणा प्रतापस्य नाम अमरं प्रकाशते। सः मेवाडदेशस्य राजः आसीत्, यस्य जीवनं साहसस्य, स्वाभिमानस्य, स्वातन्त्र्यस्य च अद्वितीयं उदाहरणं भवति। प्रतापः मुग्धसाम्राज्यस्य शक्तिम् अपि न मान्य, स्वभूमेः स्वराज्यस्य च रक्षणाय दृढप्रतिज्ञः आसीत्। हल्दीघाटीयुद्धे सः अपरिमितबलवत्तरशत्रुसैन्यं प्रतिरोधयन् वीरत्वस्य सर्वोच्चं रूपं दर्शितवान्। अस्य प्रियः अश्वः चेतकः अपि इतिहासे ख्यातिं प्राप्तवान्, यः युद्धकाले महाराणं रक्षितवान्, स्वप्राणैः एव तस्य कर्त्तव्यं पूर्णीकृतवान्। प्रतापः केवलं राजः न, अपि तु स्वदेशप्रेम्णः मूर्तिरूपं आसीत्। तस्य जीवनं अस्माकं मनसि साहसस्य दीपः इव प्रकाशते, यः दर्शयति यत् पराक्रमः, स्वाभिमानः, धर्मनिष्ठा च यदि दृढतया धार्यन्ते तर्हि महान् अपि शत्रवः पराजितुं शक्यन्ते।

#### पद्मावती राज्ञी च रावलरतनसिंहः 
चित्तौड्गढदुर्गः राजस्थानस्य गौरवचिह्नं भवति, अस्मिन्नेव दुर्गे रावलरतनसिंहः स्वपत्नी पद्मावत्याः सह राज्यं कृतवान्। पद्मावती अपूर्वसुन्दरी राज्ञी आसीत् या सौन्दर्येन बुद्ध्या च इतिहासे अमरत्वं प्राप्तवती। सुल्तानअलाउद्दीनखिल्जी तस्या सौन्दर्ये मोहितः, दुर्गं जेतुं योजनां कृतवान्। किन्तु चित्तौड्गढराजपरिवारः कदापि आत्मसमर्पणं न कृतवान्। युद्धे रावलरतनसिंहः वीर्येण युध्यन् वीरगति प्राप्तवान्। ततः पद्मावती सह सहस्रशः स्त्रीभिः जौहरं कृतवती—अग्निकुण्डे प्रविश्य स्वजीवनं त्यक्तवती, परन्तु स्वमानं, राजवंशस्य गौरवं च रक्षितवती। एषा घटना केवलं इतिहासस्य पृष्ठेषु न, अपि तु राजस्थानवासिनां हृदयेषु अपि जीवति। पद्मावत्याः त्यागः, रावलरतनसिंहस्य वीर्यम्, चित्तौड्गढस्य जनानां साहसम् इत्येतत् सर्वं मिलित्वा अद्वितीयं कथा रूपेण परम्परायाम् अमृतवत् प्रवहति।

#### पन्नाधायाः कथा 
राजस्थानस्य इतिहासे पन्नाधायाः नाम अमरं विराजते। सा मेवाडराजपरिवारस्य सेविका आसीत्, किन्तु तस्य हृदये सेवाभावात् अपि गाढतरः मातृत्वभावः आसीत्। एकदा शत्रवः राजकुमारं उदयसिंहं मारयितुं दुर्गं प्रविष्टवन्तः। तस्मिन्समये पन्नाधाया गृह एव तस्य शिशुः शयनस्थः आसीत्। सा तत्क्षणं धर्मदृष्ट्या भीतिं न कृत्वा अद्वितीयं निर्णयं कृतवती। स्वकीयं पुत्रं राजकुमारस्य स्थाने शयनीये स्थापयित्वा, राजकुमारं गुप्तमार्गेण रक्षितुं प्रेषयामास। शत्रवः तत्र आगत्य शिशुं निहत्य गतवन्तः, किन्तु सः शिशुः पन्नायाः पुत्रः आसीत्, न तु राजवंशस्य। एवमेव पन्नाधाया त्यागेन मेवाडवंशः रक्षितः, उदयसिंहः च सुरक्षितः जातः। पन्नाधायाः महान् त्यागः राजस्थानस्य गौरवकथासु अमरः अस्ति, या दर्शयति यत् मातृभावः सेवायाः सीमां अतिक्रम्य देशस्य रक्षणं कर्तुं समर्थः भवति।

###### जोधपुरदुर्गः (मेहरान्गढदुर्गः) 
जोधपुरे स्थितः मेहरान्गढदुर्गः राजस्थानस्य महत्तमः दुर्गः मन्यते। अयं दुर्गः विशालस्य पर्वतश्रेण्याः शिखरे निर्मितः अस्ति, यतः नगरस्य सम्पूर्णं दृश्यं सुलभं भवति। दुर्गस्य प्राचीराः आकाशस्पृशः इव दृश्यन्ते, तस्य द्वाराणि अलङ्कृतानि शिल्पैः, पुराणकथाः च सूचयन्ति। मेहरान्गढदुर्गस्य अन्तराले राजप्रासादाः रमणीयाः, यत्र दर्पणकला, चित्रकला, रत्नकला च चमत्कारं जनयन्ति। विशेषतया मोतीमहलः, फूलमहलः च राजस्थानी स्थापत्यकौशलस्य अपूर्वं प्रमाणं ददतः। अस्य दुर्गस्य इतिहासे अनेकानि युद्धानि, अनेकाः आक्रमणाः च अभवन्, किन्तु दुर्गः सदैव अजयः इव स्थितः। अद्य अपि पर्यटकाः अस्य दुर्गस्य भव्यतां दृष्ट्वा विस्मयं अनुभवयन्ति। अयं दुर्गः केवलं स्थापत्यस्य चिह्नं न, अपि तु जोधपुरराज्यस्य वीर्यस्य गौरवस्य च जीवितं प्रमाणम् अस्ति।

#### जैसलमेरदुर्गः 
लघुचित्रम्|Jaisalmer Fort
जैसलमेरनगरे स्थितः स्वर्णदुर्गः राजस्थानस्य सर्वतोभद्रः रत्नं मन्यते। स्वर्णपाषाणेन निर्मितः अयं दुर्गः सूर्यकिरणैः स्पृष्टः यदा दृश्यते तदा स्वर्णमरीचिकायाः इव आभासं जनयति, अत एव अस्य नाम “स्वर्णनगरी” इति प्रसिद्धम्। अयं दुर्गः बारहशतके भट्टीराजवंशेन निर्मितः आसीत्। दुर्गस्य प्राचीराः विशालाः, तस्य अन्तराले गृहेषु अलङ्काराः, शिल्पकला, जटिलनिबद्धाः झरोखाः च दर्शनीयाः। दुर्गस्य अन्तराले राजप्रासादाः, जैनमन्दिराणि, विशालगृहे च विद्यमानानि सन्ति, ये प्राचीनकाले कला, धर्म, वाणिज्यस्य केन्द्राणि आसन्। एषः दुर्गः व्यापारमार्गेषु स्थितः आसीत्, यतः दूरदेशेभ्यः व्यापारीणः अत्र आगत्य स्वकार्यं कृतवन्तः। अद्यापि दुर्गे जनाः निवसन्ति, यः जीवितदुर्गः इव दृश्यते। अस्य स्वर्णदुर्गस्य भव्यता, इतिहासः, जीवितपरम्परा च राजस्थानस्य गौरवं विस्तरेण प्रकाशयन्ति।

#### **उदयपुरनगरस्य प्रासादाः झिलाः च** 
लघुचित्रम्|Udaipur
उदयपुरं राजस्थानराज्ये स्थितं सुरम्यं नगरं प्रसिद्धं च अस्ति। “पूर्वस्य वेनिस्” इति अस्य विशेषनाम अस्ति। महाराणप्रतापस्य वंशजैः अत्र अनेके भव्यप्रासादाः निर्मिताः आसन्। तेषु प्रसिद्धतमः “सिटी पॅलेस्” इति प्रासादः, यः पिच्छोलाझिलायाः तटे विराजते। अस्य प्रासादस्य संग्रहे कृत्रिमचित्राणि, कांचनशिल्पानि, राजवस्त्राणि च दृश्यन्ते। तदनन्तरं “लेक् पॅलेस्” नामकः प्रासादः पिच्छोलाझिलायामेव निर्मितः, यः जलमध्यस्थः कमलदलं इव शोभते।

उदयपुरस्य झिलाः अपि नगरस्य सौन्दर्यं विशेषतया वर्धयन्ति। पिच्छोलाझिला, फतेहसागरझिला, उदयसागरः, जगमन्दिरः च प्रख्याताः सन्ति। जलविहारः, नौकायात्रा च अत्र पर्यटनस्य मुख्याकर्षणानि भवन्ति। प्रासादानां झिलानां च सम्मिलनं यदा दृश्यते तदा स्वप्नलोकस्य दृश्यं जनानां पुरतः प्रकटते। अत एव उदयपुरं “झिलानां नगरी” इति लोके प्रसिद्धम्।

#### **कुम्भलगढ़दुर्गः** 
राजस्थानप्रदेशे राजसमन्दजिल्लायां स्थितः कुम्भलगढ़दुर्गः अतीव प्रसिद्धः। अयं दुर्गः पन्द्रशताब्द्यां महाराणा कुम्भकेण निर्मितः आसीत्। अस्य दुर्गस्य प्राकारः अतीव दीर्घः, यस्य आयामः ३६ किलोमीटरपर्यन्तम् आसीत्। भारतदेशे चीनभित्तेः अनन्तरं अयं प्राकारः द्वितीयः महत्तमः इति कथ्यते।

दुर्गस्य स्थितिः अरावलीपर्वतमालायां उच्चस्थले अस्ति, यत्र आरोहणेन एव गन्तुं शक्यते। अत्र स्थितः “बडालमहादेवमन्दिरः” अतीव प्राचीनः, अपि च अन्ये शताधिकाः देवालयाः दुर्गे दृश्यन्ते। अस्मिन् दुर्गे एव महाराणा प्रतापः जन्म प्राप्तवान् इति विशेषं स्मरणीयम्।

कुम्भलगढ़दुर्गः केवलं सैन्यरक्षायाः केन्द्रं न आसीत्, अपि तु शौर्यस्य, पराक्रमस्य, स्थापत्यकौशलस्य च जीवितसाक्षी आसीत्। अद्यापि अस्य प्राचीराः, द्वाराणि, मन्दिराणि च राजस्थानस्य गौरवमिव प्रतिपादयन्ति।

## **स्थापत्यकला** 
राजस्थानप्रदेशः स्थापत्यकलायाः अद्वितीयं केन्द्रं भवति। अत्र दुर्गाः, प्रासादाः, हवेल्यः, देवालयाः च अप्रतिमेन शिल्पवैभवेन निर्मिताः सन्ति। चित्तौड़दुर्गे स्थितः “विजयस्तम्भः” शौर्यस्य प्रतीकः अस्ति। अस्य शिल्पे गजाः, अश्वारूढाः सैनिकाः, नृत्यांगनाः, देवप्रतिमा इत्यादयः सूक्ष्मरूपेण उत्कीर्णाः दृश्यन्ते। जैसलमेरनगरस्य हवेल्यः “पत्‍वों की हवेली” इत्यादयः पाषाणशिलायाः जालिकृतद्वारैः, खिड़िकाभिः च समलंकृताः।

उदयपुरे स्थितः सिटी पॅलेस् मकराना-श्वेतमार्बल-पाषाणेन निर्मितः, यत्र राजवंशस्य वैभवः प्रकटते। पुष्करेण वेष्टिताः देवालयाः अपि स्थापत्ये विशेषं स्थानं धारयन्ति। इनानां रचनासु गुम्बजाः, जालिकृतद्वाराः, चतुर्भुजप्रकोष्ठाः च दृश्यन्ते। स्थापत्ये राजस्थानीयाः कलाविदः शौर्यं, भक्तिं, जीवनशैलीं च सजीवयन् प्रकटितवन्तः।

अतः राजस्थानस्थापत्यकला केवलं स्थापत्यनैपुण्यस्य उदाहरणं न, अपि तु इतिहासस्य संस्कृतिेः च जीवितदर्पणः अस्ति।

## **लोकजीवनम्** 
राजस्थानप्रदेशे जनानां लोकजीवनं साधुतया, परिश्रमणा च आधार्यते। मरुभूमौ अपि जनाः धैर्येण स्वजीवनं निर्वहन्ति। ग्रामेषु गृहेषु मृद्भाण्डैः, चूनामृदाभिः, शुष्ककाष्ठैः च निर्मितानि भवनानि दृश्यन्ते। नारीणां वसनानि “घाघरा-चोली” इति प्रसिद्धानि, यत्र वर्णविविध्या, कढाईशिल्पं च अद्भुतं दृश्यते। पुरुषाः “पगडी” धृतवन्तः, अस्य आकारः वर्णः च गौरवस्य प्रतीकः भवति।

सामान्ये जनाः प्रातःकाले कृषिकर्मणि प्रवर्तन्ते, गोधूलिसमये गोपालनं, हस्तशिल्पकर्म च कुर्वन्ति। विवाहोत्सवेषु गीतेषु, नृत्येषु, वाद्यनिष्पत्तौ च हर्षः प्रकटते। मृदङ्गः, ढोलकः, सरंगी, आल्गोजा इत्यादयः वाद्ययन्त्राणि ग्राम्यजीवने जीवत्वं वर्धयन्ति। अत्र अन्नं मुख्यतया बाजरि-रोटी, दाल-बाटी-चूरमा इत्यादिषु प्रसिद्धम्।

एवं राजस्थानस्य लोकजीवनं साधुता, परिश्रमः, उत्सवप्रियता, धार्मिकता च एकत्र संगमयति। तत्र जीवनं सरलम् अपि किन्तु हृदयस्पर्शि भवति।

## **वेषभूषा** 
राजस्थानप्रदेशे जनानां वेषभूषा स्वसंस्कृतेः प्रतिबिम्बं दर्शयति। नारीणां प्रमुखं वसनं “घाघरा” इति, यस्य वर्णविविध्या मनोहरताम् आनीयते। तस्य उपरि “चोली” इति वसनं धार्यते, यत् सूक्ष्मकढाईशोभायुक्तं भवति। “ओढ़नी” वा “दुपट्टा” नारीणां लज्जाशीलतायाः, शोभायाः च प्रतीकः।

पुरुषाणां प्रमुखं वसनं “धोती” तथा “कुर्ता” भवति। तेषां शिरसि “पगडी” इति विशेषगौरवचिह्नं दृश्यते। अस्य आकारः वर्णः च प्रान्ते प्रान्ते विशेषं भेदं धारयति। मेवाड़प्रदेशे पगडी रक्तवर्णा, मारवाड़प्रदेशे हरितपीतवर्णा च प्रसिद्धा।

आभरणेषु नारीणां गले हारः, करयोः कङ्कणः, नासिकायां नथः, चरणयोः पायल्यः च प्रचलिताः। ग्रामीणपुरुषाः अपि करदले कङ्कणं, गले रुद्राक्षमालां धारयन्ति।

एवं राजस्थानवासिनां वेषभूषा न केवलं सौन्दर्यस्य चिन्हम्, किन्तु तेषां गौरवस्य, परम्परायाः च मूर्तिरूपेण वर्तते।

## **आहारः** 
लघुचित्रम्|Dal Bati Choorma
राजस्थानप्रदेशे आहारः स्थानिकपरिस्थितेः, जलवायोः च प्रभावेन विशेषरूपेण विकसितः अस्ति। मरुभूमिप्रदेशे जलस्य अल्पता कारणेन अत्र स्थायि आहारपद्धतिः द्रष्टुं शक्यते। “दालबाटीचूरमा” इत्यस्य नाम प्रसिद्धं, यः भोजनः राजस्थानसंस्कृतेः प्रतीकमिव भवति। बाटीकाः तिलकृताः, घृतलिप्ताः च, दालेन सह खाद्याः भवन्ति। तेषाम् उपरि चूरमा घृतसिक्तः मधुरसहितः भवति।

अत्र बाजर्याः, मक्कायाः, गह्यस्य च रोट्यः नित्यं खाद्याः। लोणकाचरः, केर-सांगरी इत्याख्याः शुष्कशाकाः अपि विशेषं स्थानं धारयन्ति। तीक्ष्णमसालेषु, तेलघृतयोजने च राजस्थानस्य आहारः स्वादिष्ठं, दीर्घजीविनं च भवति।

मिष्ठान्नेषु घेवरः, मालपुएः, फेणी, गट्टे की सब्जी इत्यादयः विख्याताः। ग्रीष्मे जलतृषां शान्तये “छाछ” अतीव प्रियं भवति।

एवं राजस्थानप्रदेशस्य आहारः केवलं जीवनोपयोगी न, अपि तु संस्कृतिसौन्दर्यस्य, परम्परायाः च अविभाज्यः अंशः भवति।

## **उत्सवाः** 
लघुचित्रम्|Gangore Nritya
राजस्थानप्रदेशे उत्सवाः जीवनस्य प्राणाः इव दृश्यन्ते। ग्रामेषु नगरषु च नित्यं कश्चन पर्वोत्सवः आचर्यते। दीपावली, होली, जन्माष्टमी, नवरात्रम् इत्यादयः सामान्यभारतीयपर्वाणि अत्र विशेषधूमधामेन उत्सवमीयन्ते। किन्तु राजस्थानस्य स्वकीयविशेषोत्सवाः अपि प्रसिद्धाः। पुष्करमेला सर्वाधिकं विख्यातः, यत्र गोपालनस्य, अश्वमेलनस्य, हस्तशिल्पस्य च अद्भुतं प्रदर्शनं भवति।

जैसलमेरनगरे “मरु उत्सवः” आचर्यते, यत्र ऊष्ट्रशोभायात्रा, लोकनृत्यगीताः, वाद्यनिनादः च मरुभूमेः मौनं भङ्क्ति। मेवाड़प्रदेशे “गणगौरः” नारीणां विशेषप्रियः, यत्र देवीगौरीपूजनं, गीतनृत्यं, शोभायात्रा च भवन्ति। तद्वत् “तीजः” पर्वे नारीणां अलङ्कारः, पगड्याः, झूलनं च विशेषं सौन्दर्यं जनयन्ति।

उत्सवेषु जनाः वर्णवैचित्र्ययुक्तवस्त्राणि धारयन्ति, लोकगीतैः, नृत्यैः च हृदयस्पर्शि आनन्दं अनुभवन्ति। एते उत्सवाः केवलं हर्षस्य निमित्तं न, अपि तु समाजैक्यस्य, परम्परारक्षणस्य च दृढं साधनं भवन्ति।

## **संगीतनृत्यपरम्परा** 
लघुचित्रम्|Ghoomar Folk Dance
राजस्थानप्रदेशः लोकसंगीतस्य, नृत्यस्य च अप्रतिमं केन्द्रं भवति। मरुभूमौ अपि गीतनादेन, नर्तनरमणीयतया च जीवनं प्रफुल्लं भवति। लोकगीताः साधारणेण प्रेमस्य, विरहस्य, पराक्रमस्य, भक्तिरेव च विषयाः आलम्बन्ते। “माण्ड” इति संगीतशैली राजस्थानस्य हृदयम् इव प्रसिद्धा, या मधुरस्वरेण जनानां मनांसि हर्षयति। सरंगी, आल्गोजा, ढोलकः, मृदङ्गः इत्यादीनि वाद्ययन्त्राणि गीतानां शोभां वर्धयन्ति।

नृत्येषु “घूमरः” सर्वाधिकं प्रसिद्धः, यत्र नारीणां वलयितगमनं, वसनोत्क्षेपः, गीतसङ्गीतसमन्वयः च अद्वितीयं सौन्दर्यं प्रकटयन्ति। “कालबेलिया” नृत्यं सपेराजातीनां परम्परा, यत्र नर्तक्यः सर्पवत् गतिं प्रकटयन्ति। “चकरी नृत्यं”, “तेराजा नृत्यं” च अपि ग्राम्यजीवने प्रचलितानि।
लघुचित्रम्|Rajasthani folk music.
संगीतनृत्यपरम्परायां राजस्थानप्रदेशे भक्ति, आनन्दः, परम्परा च मिलित्वा लोकजीवनं शोभायामिव न्यस्यन्ते। एषा परम्परा न केवलं मनोरञ्जनस्य साधनं, अपि तु इतिहासपरम्परायाः, सांस्कृतिकैक्यस्य च अमूल्यं दर्पणम्।

## **परम्परा** 
राजस्थानप्रदेशे परम्परा जनजीवनस्य आधारः इव दृश्यते। यत्र यत्र ग्रामेषु गृहेषु गच्छामः, तत्र तत्र वंशपरम्परायाः संस्काराः, आचाराः च द्रष्टुं शक्यन्ते। विवाहसमये मङ्गलगीताः, व्रतकाले देवपूजनम्, कृषिकर्मणि गोपूजनम् इत्यादयः प्राचीनाः परम्पराः अद्यापि जीवन्ति।

ग्रामे वयोवृद्धाः पौराणिककथाः बालकेभ्यः वदन्ति, तैः कथाभिः धर्मः, शौर्यम्, साधुत्वम् अपि शिक्ष्यते। मेवाड़प्रदेशे महाराणप्रसिद्धिः, मारवाड़प्रदेशे वीराणां कथा, जैसलमेरप्रदेशे व्यापारीजनानां साहसपरम्परा सर्वत्र अपि विशिष्टं गौरवम् अस्ति।

नारीणां भूमिकायां अपि परम्पराः दृढं स्थानं धारयन्ति। मातरः पुत्रेभ्यः लोकगीतैः संस्कारान् ददाति, गृहकर्मणि अपि पौराणिकनियमाः पाल्यन्ते।

एवं राजस्थानप्रदेशे परम्परा केवलं स्मृतिग्रन्थेषु न, अपि तु जनानां दैनिकजीवने, संस्कृतेः प्रत्येककण्ठे च प्रत्यक्षं प्रतीयते। सा परम्परा एव अस्य प्रदेशस्य आत्मा, गौरवः, चिरस्थायित्वं च।

## **लोकदेवताः लोकदेव्यः च** 
राजस्थानप्रदेशस्य संस्कृतौ लोकदेवताः, लोकदेव्यः च विशेषं स्थानं धारयन्ति। अत्र जनाः केवलं वेदपुराणेषु वर्णितान् देवतान् न पूजयन्ति, अपि तु तेषां ग्रामजीवनस्य रक्षणाय, सहायता कृते उत्पन्नाः स्थानीयाः देवताः अपि भक्त्या अर्च्यन्ते। ताः देवताः जनानां हृदयेषु श्रद्धास्वरूपेण प्रतिष्ठिताः।
लघुचित्रम्|Shri Karni Mata
लोकदेवतासु प्रमुखः गोगाजी इति विख्यातः। सः वीरपुरुषः आसीत्, यः नागदेवता इति अपि कथ्यते। ग्रामजनाः तं सर्पविषादेभ्यः रक्षणकर्ता इति भावयन्ति। तस्य मन्दिराणि राजस्थानप्रदेशे सर्वत्र दृश्यन्ते। गोगानवमी इति पर्वे जनाः विशेषेण तं पूजयन्ति।

पाबूजी अपि एकः लोकदेवता अस्ति, यः गोरक्षार्थं आत्मत्यागं कृतवान् इति जनश्रुतिः अस्ति। राजस्थानप्रदेशे ऊष्ट्रपालकाः विशेषतः तं पूजयन्ति। देवणारायणः अपि लोकदेवता, यः कृषकानां, गोपालकानां च रक्षणकर्त्ता इति श्रद्धया गृहीतः।

लोकदेव्यः अपि अत्र अत्यन्तं पूज्यन्ते। करणीमाता विख्याता देवी, या देशनोकग्रामे अधिष्ठिता। जनश्रुत्यां सा उन्दुकानां (मूषकानां) रक्षिका इति कथ्यते, अतः तस्य मन्दिरे सहस्रशः मूषकाः अपि पूज्यन्ते। हिंगलाजमाता, ज्वालामाता, बणेश्वरीमाता इत्याद्यः देव्योऽपि ग्रामजनानां श्रद्धापात्राः।

लोकदेवताः लोकदेव्यः च केवलं धार्मिकपूजायाः केन्द्राणि न, अपि तु ग्राम्यजीवनस्य, सामाजिकैक्यस्य च आधारभूताः। संकटकाले जनाः तेषु शरणं यान्ति, उत्सवेषु हर्षेण स्तुतिं कुर्वन्ति, नित्यजीवने च मार्गदर्शकत्वेन ताः स्मर्यन्ते।

एवं राजस्थानप्रदेशे लोकदेवताः लोकदेव्यः च जनजीवनस्य हृदयङ्गमाः, संस्कृतिेः सजीवप्रतीकाः, चिरस्थायीश्रद्धायाः अधिष्ठानानि च भवन्ति।

## **प्राकृतिकरूपम्** 
राजस्थानप्रदेशः मरुभूमेः, पर्वतानां, वनोंनां, सरोवराणां च अद्भुतसंमिश्रणम् अस्ति। थारमरुभूमिः अस्य प्रदेशस्य आधिक्येन भागं व्याप्य अस्ति, यत्र स्वर्णवर्णीयः मरुसिकताः दिवाकरकिरणैः झलझलन्ति। मरुभूमौ अपि ऊष्ट्राः जीवनस्य वाहनानि सन्ति, ये ‘मरुधरस्य जहाजाः’ इति ख्याताः।

अरावलीपर्वतमाला राजस्थानप्रदेशे दीर्घं परंपरां धारयति। अत्र हरितवनानि, पुष्पवनानि, नानाविधपक्षिणां, मृगाणां च वासस्थानानि सन्ति। रणथम्भोर, सरिस्का इत्यादयः अभयारण्यप्रदेशाः सिंहस्य, वाघस्य, चिरस्य च आश्रयभूताः।

उदयपुरप्रदेशे नानासरोवराः, विशेषतः “पिचोलासरोवरः”, “फतेहसागरः” च प्राकृतिकसुन्दर्यस्य नयनमनोहरं रूपं प्रकटयन्ति। पुष्करतीर्थं पवित्रसरसः, यत्र जनाः भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति।

एवं राजस्थानप्रदेशस्य प्राकृतिकरूपम् अद्वितीयम्, यत्र मरुभूमेः गाम्भीर्यं, पर्वतानां सौन्दर्यम्, सरोवराणां शीतलता च एकत्र मिलित्वा हृदयमोहकं चित्रं रचयन्ति।

## **निष्कर्षः** 
राजस्थानप्रदेशः भारतस्य हृदयस्थले स्थितः एकः अद्वितीयः रत्नः इव अस्ति। अत्र इतिहासः गौरवपूर्णः, संस्कृति प्राचीनः, स्थापत्यकला अलौकिकशोभायुक्ता च दृश्यते। महाराणा प्रतापः, पन्नाधायाः, पद्मावतीराण्या इत्यादयः वीरपुरुषाः, वीरस्त्रियो वा एषस्य भूमेः अमरप्रेरणाः भवन्ति। मेवाड़स्य, मारवाड़स्य, जैसलमेरस्य च दुर्गाः केवलं पत्थरस्य रचनाः न, अपि तु शौर्यस्य, आत्मत्यागस्य च जीवितसाक्षिणः।

लोकजीवनं सरलम् अपि भावपूर्णम्। वस्रभूषायाम्, गीतेषु, नृत्येषु, उत्सवेषु च जनाः आत्मीयताम्, हर्षं, परम्परासंरक्षणं च अभिव्यञ्जयन्ति। दालबाटीचूरमा, घेवरादयः आहाराः केवलं स्वादस्य न, अपि तु परम्परायाः हृदयस्पर्शिनः अंशाः।

मरुभूमेः गंभीरता, अरावलीपर्वतानां हरितिमा, उदयपुरसरोवराणां सौन्दर्यम्, पुष्करसरोवरस्य पवित्रता — एते सर्वे राजस्थानस्य प्राकृतिकवैभवस्य अद्भुतचित्रं रचयन्ति।

एवं राजस्थानप्रदेशः न केवलं इतिहासग्रन्थेषु पठनीयः, किन्तु जीवितरूपेण अनुभवनीयः। अस्य भूमेः प्रत्येकः कणः शौर्यं कथयति, प्रत्येकं गीतं हर्षं जनयति, प्रत्येकं पर्वं समाजैक्यं दर्शयति। यः कश्चित् अत्र आगच्छति, सः एषस्य प्रदेशस्य आत्मानं स्पृशति।

अतः राजस्थानसंस्कृति भारतस्य गौरवस्य, परम्परायाः च अमूल्यं निधिः अस्ति। अस्य रक्षणं, संवर्धनं, प्रचारः च सर्वेषां कर्तव्यं भवति।

## References 
* Image: "Udaipur Ghoomar Folk Dance", by Pallav.journo, CC BY-SA 4.0, via .

* Image: "Gangore Nritya Malwa India", by Suyash Dwivedi, CC BY-SA 4.0, via .

* Image: "Dal Bati Choorma", by Niranjan.gohane, CC BY-SA 4.0, via .
* Image: "Rajasthan Folk Music", by Ihsanwayfarer, CC BY-SA 4.0, via .
* Image: "Shri Karni Mata Deshnoke-2", by Günther Jontes, CC BY 4.0, via .
* Image: "RajaRaviVarma MaharanaPratap", by Raja Ravi Varma, public domain, via .
* Image: "Jaisalmer forteresse", by Gérard Janot, CC BY-SA 3.0, via .
* Image: "Udaipur-Stadtpalast-42-vom Picholasee-2018-gje", by Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0, via .