open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मगधीभाषा

**मगधी** (कैथी: 𑂧𑂏𑂡𑂲) **मगही** (कैथी: 𑂧𑂏𑂯𑂲) वा पूर्वभारतस्य बिहार-झारखण्ड-पश्चिमवङ्ग-राज्येषु नेपालदेशस्य तराईक्षेत्रे च भाष्यते । मागधीप्राकृतं मगधीयाः पूर्वजा, यस्मात् उत्तरस्य नाम उत्पद्यते ।

लोकगीतानां कथानां च अतिसमृद्धा पुराणी परम्परा वर्तते । बिहारराज्यस्य नवसु मण्डलेषु (गया-पटना-नालन्दा-शेखपुरा-नवादा-लक्खिसराय-अरवलमण्डलेषु) झारखण्डराज्यस्य अष्टसु मण्डलेषु (हजारीबाग-पलामु-चतरा-कोडरमा-जमताडा-बोकारो-धनबाद-गिरिडीहमण्डलेषु) पश्चिमवङ्गराज्यस्य मालदामण्डले च भाष्यते । खोरठाभाषायाः वक्तारः सहितं (या मगधीभाषायाः उपभाषा इति मन्यते) मगधीभाषायाः २,०७,००,००० वक्ताराः सन्ति ।

प्राचीन मागधीप्राकृतभाषया व्युत्पादिता मगधी, या मगधस्य प्राचीने राज्ये निर्मिता, यस्य मूलं गङ्गायाः दक्षिणदिशि सोननद्याः पूर्वदिशि च क्षेत्रम् आसीत् ।

यद्यपि मगधीभाषिणां सङ्ख्या प्रायः १.२६ कोटिः, भारतवर्षे संवैधानिकरूपेण न स्वीकृतम् । बिहारराज्ये शैक्षिक-आधिकारिक-विषयेषु हिन्दीभाषायाः उपयोगः भवति । १९६१ जनगणनायां मगही हिन्दीभाषायाः अधीनं विधिपूर्वकं अवशोषितम् आसीत् ।

## इतिहासः 
मगधीभाषायाः पूर्वजः, मागधीप्राकृतं भारतीय उपमहाद्वीपे निर्मितम् । एते प्रदेशाः प्राचीनमगधराज्यस्य भागः आसन्, यस्य मूलं गङ्गायाः दक्षिणदिशि बिहारराज्यस्य क्षेत्रम् आसीत् ।

नाम *मगधी* *मगही* वा साक्षात् *मागधी*-शब्दात् निष्पन्नम् । आधुनिक भाषायाः कृते मगधीभाषायाः अनेकाः शिक्षितवक्ताराः "मगही" अपेक्षया "मगधी" इति नाम प्राधान्यं ददति ।

मगधीभाषायाः वर्तमानरूपेण विकासः अज्ञातः अस्ति । तथापि भाषाविदः निष्कर्षं गतवन्तः यत् ८ तः ११ शताब्दयोः कालखण्डे मगधी असमिया-ओडिया-बाङ्गला-भोजपुरी-मैथिलीभाषाभिः सह मागधीप्राकृतोद्भवः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* बिहारीभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः
* मागधनभाषाः
* बिहारराज्यम्
* मगधः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः

अस्मिन् सूचौ नगराः अन्तर्भवति न तु नगरीयक्षेत्राणि । अस्य लेखस्य सम्पूर्णं कार्यं गृहमन्त्रालयं, भारतसर्वकारस्य अधीनस्थं पञ्जीयकप्रमुख-जनगणनायुक्तयोः कार्यालयेन सञ्चालितस्य २०११ भारतीय जनगणनायाम् आधारितम् अस्ति ।

## मानचित्रम् 
## सूचिः 
**परिभाषा** -

*सूचिः सम्बन्धितनगरपालिकानिगमानां सीमान्तर्गतजनसङ्ख्यायाः आधारेण भवति न तु वास्तविकनगरीयक्षेत्रस्य आधारेण ।
*एकलक्ष (१,००,०००) जनसङ्ख्यायुतानि नगराणि **प्रथमश्रेणिनगर**रूपेण (Class-I) वर्गीकृतानि सन्ति

*१० लक्षाणि वा अधिकानि जनसङ्ख्याणि युक्तानि ४६ नगराणि **मिलियन्-अधिकाः नगरीयसमुच्चयाः अथवा नगराणि** (Million Plus UAs or Cities) इति ख्याताः ।

*१ कोटिः वा अधिकानि जनसङ्ख्याणि युक्तानि ३ नगरीयसमुच्चयाः (UA) **महानगराणि** (Mega Cities) इति ख्याताः (जनगणना त्रयः बृहन्मुम्बई-महानगरम् (१.८४ कोटि), देहली-महानगरम् (१.६३ कोटि), कोलकाता-महानगरम् (१.४१ कोटि) इति परिभाषयति)) ।

**गाढे** सूचीकृताः नगराः तत्तद् राज्यानां / 
केन्द्रशासितप्रदेशां राजधानीः सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य महानगराणां सूचिः
* भारतदेशे दशलक्षाधिकजनसङ्ख्यायुक्तानां नगरीयक्षेत्राणां सूचिः
* भारतस्य राज्यानि

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतम्
वर्गः:भारतस्य नगराणि
आधिकारिकभाषासु भारतस्य नामानि

भारतस्य तस्य भाषावैविध्यमभिव्यञ्जयन् अनेकानि आधिकारिकनामानि सन्ति । यथा भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३, हिन्दीभाषा देवनागरीलिप्यां भारतस्य आधिकारिकभाषा अस्ति, आङ्ग्लभाषायां सहायकभाषायाः स्थितिः अस्ति च, देशस्य कृते च राष्ट्रभाषा नास्ति । हिन्दी रोमनीकरणे हण्टेरियन्-लिप्यन्तरणस्य प्रयोगः भवति, या "रोमनीकरणस्य भारतदेशे राष्ट्रियव्यवस्था", भारतसर्वकारेण आधिकारिकरूपेण प्रयुक्तः च अस्ति। भारतस्य संविधानस्य अष्टम अनुसूचीयां २२ भाषाणां सूची अस्ति । एतानि "अनुसूचितभाषा" इति निर्दिष्टानि सन्ति, एतेषां मान्यता, स्थितिः, आधिकारिकं प्रोत्साहनं च दीयते ।

## हिन्दी आङ्ग्लभाषा च 
## अनुसूचितभाषाः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* भारतस्य राज्यानि
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
नवदेहली

**नवदेहली** (; ) भारतस्य राजधानी, देहली राष्ट्रियराजधानीप्रदेशस्य (NCT) भागः च अस्ति । नवदेहली भारतसर्वकारस्य त्रयाणां शाखानाम् पीठम् अस्ति, राष्ट्रपतिभवनम्, संसद्भवनम्, भारतीयसर्वोच्चन्यायालयम् च आयोज्यते । नवदेहली रा॰रा॰प्र॰ (NCT)-अन्तर्गतं नगरपालिका अस्ति, न॰दे॰न॰प॰ (NDMC) द्वारा प्रशासितम्, यत् अधिकतया लुट्येन्स्-इत्यस्य देहली, तद्समीपस्थानि च कतिचन क्षेत्राणि सन्ति । नगरपालिकाक्षेत्रम् बृहत्तरस्य प्रशासनिकमण्डलस्य, नवदेहलीमण्डलस्य, भागः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* देहली
* देहली मेट्रो
* राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य महानगराणां सूचिः
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः
* भारतदेशे दशलक्षाधिकं नगरीयसमुच्चयः सूचिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
वर्गः:भारतस्य नगराणि
पहाडीभाषा

**पहाडी** (, , अनु. पर्वतानाम्; ) इति उभयपदी । तस्य प्रयोगः विविधभाषासु, अपभ्रंशानां, भाषासमूहानां च कृतः अस्ति, येषु अधिकांशः अधः हिमालये दृश्यते ।

प्रायः, तत् निर्दिशति :
* पहाडी-पोठवारी, पाकिस्थान-प्रशासितस्य आजादकाश्मीरस्य, पञ्जाब - भारतीयप्रशासितस्य जम्मूकाश्मीरस्य समीपस्थक्षेत्राणां प्रधानभाषा
* विशिष्ट पाश्चात्त्यपहाडीभाषाः मुख्यतः हिमाचलप्रदेशराज्ये भाष्यमाणाः, भारतीयजम्मुकाश्मीरस्य दक्षिणपूर्वभागेषु, उत्तराखण्डस्य पश्चिमभागेषु च काश्चन भाषाः सन्ति
* उत्तरहिन्द्-आर्यभाषाः, भाषाविज्ञानसाहित्ये प्रायः "पहाड़ीभाषाः" इति उच्यन्ते, एकः प्रस्तावितः समूहः यस्मिन् नेपालस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य, हिमाचलप्रदेशराज्यस्य च हिन्द-आर्यभाषाः समाविष्टाः सन्ति ।

अल्पसामान्यतया, पहाडी स्यात् :
* मैदानस्य डोगरीभाषिभिः भारतीयजम्मूकश्मीरस्य उच्चोन्नतेषु उक्ताः डोगरी-प्रकाराः सन्दर्भार्थं प्रयुक्तं पदम्
* भारतीयपञ्जाबस्य कस्मिंश्चित् पर्वतीयक्षेत्रे भाषितम् बिलासपूरीभाषायाः विविधतायाः कृते एकम् स्थानीयनाम
* पूर्वगुजरातस्य भीलीअपभ्रंशस्य एकम् स्थानीयं नाम ।

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भारतस्य आधिकारिकभाषाः

भारतदेशे राष्ट्रभाषा नास्ति । तथापि, भारतस्य संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३(१) विशेषतया उल्लेखं करोति यत् "सङ्घस्य आधिकारिकभाषा देवनागरीलिप्यां हिन्दी भविष्यति । आधिकारिकप्रयोजनार्थं प्रयोक्तव्यानां सङ्ख्यानां रूपं भारतीयसङ्ख्यानाम् अन्ताराष्ट्रियरूपं भविष्यति । भारतीयसंसदि कार्याणि केवलं हिन्दी अथवा आङ्ग्ल मध्ये एव कर्तुं शक्यते । आङ्ग्लभाषायाः प्रयोगं संसदीयकार्यवाही, न्यायपालिका, केन्द्र-राज्यसर्वकारयोः मध्ये सञ्चाराः इत्यादिषु आधिकारिकप्रयोजनेषु कर्तुं शक्यते । राज्यस्तरे/प्रदेशस्तरे विविधाः राजभाषाः सन्ति । भारतान्तर्गतराज्येषु विधानस्य माध्यमेन स्वाधिकारिकभाषां(ाः) निर्दिष्टुं स्वतन्त्रता अधिकारश्च स्तः । आधिकारिकभाषाणाम् अतिरिक्तं संविधानेन २२ क्षेत्रीयभाषाः, येषु हिन्दीभाषा अन्तर्भवति परन्तु आङ्ग्लभाषा न, **अनुसूचितभाषा**रूपेण मान्यतां दत्ते ।

## भारतस्य अनुसूचितभाषाः सूची 
भारतस्य संविधानस्य अष्टमानुसूच्यां २२ अनुसूचितभाषाणां () सूची अस्ति । अधोलिखितायां सारणीयां भारतगणराज्यस्य २२ अनुसूचितभाषाः (२००८ मे-मासे तमे अष्टमानुसूच्यां निर्धारितम्) सूचीबद्धाः सन्ति, तैः प्रदेशैः सह यत्र ते अधिकतया भाष्यन्ते अथवा राज्यस्य राजभाषारूपेण प्रयुक्ताः सन्ति । तथापि, राज्यानि अनुसूचितभाषातः स्वाधिकारिकभाषाचयनं कर्तुम् अनिवार्यं न भवन्ति । सिन्धीभाषा कस्मिन्नपि राज्ये आधिकारिकी न भवति यद्यपि अष्टमानुसूच्यां सूचीबद्धा अस्ति ।

## भाषा लिपिः 
प्रत्येकायां आधिकारिकभाषायां निर्दिष्टा आधिकारिकलिपिः भवति यस्याः उपयोगेन आधिकारिकप्रयोजनार्थं लिखिता भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य मण्डलानि
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः
* आधिकारिकभाषासु भारतस्य नामानि

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
अर्थव्यवस्थायाः आकारानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च

एतानि भारतीयराज्यानां केन्द्रशासितप्रदेशानां च सूचीः तेषां शाब्द सकलराज्यकीयउत्पादः (nominal GSDP) अनुसारं । सकलराज्यकीयउत्पादः  (GSDP) प्रत्येक राज्यम् वा केन्द्रशासितप्रदेशम् अन्तः उद्योगैः योजितस्य सर्वस्य मूल्यस्य योगः अस्ति, सकलराष्ट्रियउत्पादः (GDP)-इत्यस्य प्रतिरूपरूपेण कार्यं करोति च ।

भारतदेशे सकलराष्ट्रियउत्पादस्य २१% भागः सर्वकारस्य, कृषिः २१%, निगमक्षेत्रस्य १२% भागः अस्ति । शेषं जीडीपी-इत्यस्य ४८% भागः लघुस्वामित्वात्, साझेदारीनिगमात्, असंगठितक्षेत्रेभ्यः, गृहेभ्यः च प्राप्यते ।

निम्नलिखित सूची नवीनतम उपलब्ध वर्तमान मूल्येषु सर्वेषां भारतीयराज्यानां-केन्द्रशासितप्रदेशानां च कृते भारतीयरूप्यकलक्षैः-वा-कोटिलक्षैः GSDP आँकडानि  ददाति ।

## सूची 
तस्मिन् एव वित्तवर्षे उपर्युक्तराज्यानां GDSP समीपस्थदेशस्य GDP इत्यनेन सह तुलना क्रियते (2019-20 2019 सह, 2020-21 2020 सह)।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* जनसङ्ख्यानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च
* क्षेत्रफलानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूची
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य राज्यानि
मिजोभाषा

**मिजोभाषा** वा **मिज़ो** (Mizo ṭawng) तिब्बती-बर्मीभाषापरिवारस्य कुकी-चिन-मिजोभाषा अस्ति । भारतदेशस्य मिजोरमराज्ये, म्यानमारदेशस्य चिनराज्ये च मिजो-जनेन देशीभाषया ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* तिब्बती-बर्मीभाषाः
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
बुन्देलीभाषा

**बुन्देलीभाषा** (बुन्देली वा **बुन्देलखण्डी**) मध्यभारतस्य बुन्देलखण्डक्षेत्रे भाष्यमाणा हिन्द्-आर्यभाषा अस्ति । इदं केन्द्रीयहिन्द्-आर्यभाषासु अन्तर्भवति, पाश्चात्यहिन्दी उपसमूहस्य भागः च अस्ति ।

## भौगोलिक वितरण 
बुन्देलखण्डक्षेत्रे उत्तरप्रदेशस्य, मध्यप्रदेशस्य च क्षेत्राणि सन्ति । बान्दा, हमीरपुर, जालौन, झाँसी, ललितपुर, चित्रकूट, महोबा, दतिया, छतरपुर, पन्ना, टीकमगढ, सागर, दमोह मण्डलेषु बुन्देली भाष्यते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्दी
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* हिन्द्-आर्यभाषाः
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भारतीययूरोपीयभाषाः

**भारतीययूरोपीयभाषाः (हिन्दयूरोपीयभाषा** अथवा **भारोपीयभाषाः**) यूरोपखण्डस्य प्रचण्डबहुमतस्य, ईरानीयसमस्थलस्य, उत्तरभारतीयोपमहाद्वीपस्य च मूलनिवासी भाषाकुटुम्बोऽस्ति । आधुनिककाले, अस्य कुटुम्बस्य काश्चन यूरोपीयभाषा यथा आङ्ग्ला, फिरङ्गी, पुर्तगाली, रूसी, डेनिश्, डच्, स्पॅनिश् च औपनिवेशिकतायाः माध्यमेन विस्तारिताः सन्ति। अधुना अनेकेषु महाद्वीपेषु भाष्यन्ते च । भारतीययूरोपीयभाषाकुटुम्बोऽनेकेषु शाखासु वोपकुटुम्बेषु विभक्तोऽस्ति । यस्य सप्त समूहा अद्यत्वेऽपि भाषाभिः सह जीविताः सन्ति – अल्बेनियन, आर्मीनियन, रौमकः, शार्मण्यिकः, बाल्टो-स्लाविक, यावनिकः, सेल्टिक, भारतपार्शवीयः; अन्ये च षड् उपविभागा येऽधुना विलुप्ताः सन्ति ।

अद्यत्वे, अधिकांशवक्तृभिः सह व्यक्तिगतभाषा भवन्ति – आङ्ग्ल, हिन्दी, स्पैनिश, वङ्गलीय, फिरङ्गीय, रूसीय, पुर्तगालीय, शर्मण्य, पार्शवीय, पञ्चापी च, प्रत्येकं दशकोटिभ्यः (१००० कोटयः) अधिकैर्वक्तृभिः सह । अन्ये बहवो भाषा लघुर्विलुप्ततायाः संकटे च सन्ति ।

समग्रतया विश्वस्य ४६% जनसङ्ख्या (३२० कोटयः) प्रथमाभाषेति भारतयूरोपीयभाषां वदति, कस्यापि भाषापरिवारस्य सर्वोच्चः । एथ्नोलॉग् इत्यस्यानुमानेनात्र प्रायश् ४४५ जीवन्ति भारतयूरोपीयभाषाः सन्ति, तेषां द्वौ-तृतीयाभागाधिकाः (३१३) हिन्द-ईरानीयशाखायाः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-आर्यभाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
हिन्द-ईरानीयभाषाः

**हिन्द-ईरानीयभाषाः** (**हिन्द-ईरानिकभाषाः** वा **आर्यभाषाः** इति च) हिन्द-यूरोपीयभाषाकुटुम्बस्य बृहत्तमा आग्नेय च विद्यमानशाखा भवन्ति । एतेषु १५० कोटि (1.5 बिलियन्)-अधिकाः वक्तारः सन्ति । यूरोपखण्डतः (रोमानी) कुर्दिस्थानतः (कुर्दी, जाजा-गोरनी) कोकेशसतः (आसी) च, पूर्वदिशि शिञ्जियाङ्गप्रदेशम् (सरिकोली) असमराज्यम् (असमिया) च, दक्षिणम् श्रीलङ्कादेशम् (सिंहल) मालाद्वीपम् (मालाद्वीपीय) च यावत् प्रसृतः, क्रमशः फिजीहिन्दी, कैरेबियन हिन्दुस्थानी च हेतु ओशिनिया-कैरेबियन-च-पर्यन्तं विस्तृतशाखाभिः सह ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-आर्यभाषाः
* हिन्द-यूरोपीयभाषाः
* द्राविडीयभाषाः
* भाषाकुटुम्बः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
मणिपुरीभाषा

**मणिपुरी** वा **मेइतेइ** (**मेइथेइलॊन्**, **मीतेइलॊन्**, **कथॆ** अपि) एकम् तिब्बती-बर्मीभाषा, ईशान्यभारते मणिपुरराज्यस्य प्रधानभाषा लोकभाषा च अस्ति। भारतसर्वकारस्य आधिकारिकभाषासु अन्यतमा अस्ति। मणिपुरातिरिक्तं असम-त्रिपुरा-बाङ्गलादेश-म्यान्मार-देशेषु अपि अस्य भाष्यते। मणिपुरविश्वविद्यालये स्नातकस्तरपर्यन्तं शिक्षणमाध्यमरूपेण भाषायाः उपयोगः भवति। भारतस्य संविधाने एषा भाषा "मणिपुरीभाषा" इति मन्यते। मेइतेइ लोन्, मेइतेइ लोल्, पङ्गल-लोल् इति अपि एषा भाषा प्रसिद्धा अस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* तिब्बती-बर्मीभाषाः
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
भाषाकुटुम्बानां सूचिः

भाषाकुटुम्बानां सूची निम्नलिखितम् अस्ति । अस्मिन् एकान्तभाषा, अवर्गीकृतभाषाः, अन्यप्रकाराः च अन्तर्भवति ।
 
## प्रमुख भाषाकुटुम्बाः 
### भाषाणां सङ्ख्यानुसारम् 
*एथ्नोलॉग्* 24 (२०२१) इत्यत्र निम्नलिखितकुटुम्बाः सूचीबद्धाः सन्ति येषु ७,१३९ ज्ञातभाषासु न्यूनातिन्यूनं १% भवति -

#नाइजर्-काङ्गो (१,५४२ भाषाः) (२१.७%)
#आस्ट्रोनीशीय (१,२५७ भाषाः) (१७.७%)
#पार-नवगिनी (४८२ भाषाः) (६.८%)
#चीनी-तिब्बतीय (४५५ भाषाः) (६.४%)
#हिन्द्-यूरोपीय (४४८ भाषाः) (६.३%)
#आस्ट्रेलियन [*सन्दिग्धः*] (३८१ भाषाः) (५.४%)
#अफ्रो-एशियाटिक (३७७ भाषाः) (५.३%)
#नीलो-सहारन [*सन्दिग्धः*] (२०६ भाषाः) (२.९%)
#ओटो-मङ्गेन (१७८ भाषाः) (२.५%)
#आग्नेय (१६७ भाषाः) (२.३%)
#क्रा-दायी (९१ भाषाः) (१.३%)
#द्राविडीय (८६ भाषाः) (१.२%)
#टुपियन (७६ भाषाः) (१.१%)

*ग्लोटोलोग्* 4.4 (२०२१) इत्यनेन ८,४९४ भाषासु निम्नलिखितं बृहत्तमाः कुटुम्बाः इति सूचीकृतम् -

# अट्लाण्टिक्–काङ्गो (१,४०३ भाषाः) 
# आस्ट्रोनीशीय (१,२७४ भाषाः) 
# हिन्द्-यूरोपीय (५८३ भाषाः) 
# चीनी-तिब्बतीय (४९७ भाषाः)
# अफ्रो-एशियाटिक ( ३७७ भाषाः)
# परमाणु पार-नवगिनी (३१७ भाषाः) 
# पामा-न्युङ्गन (२५० भाषाः)
# ओटो-मङ्गेन (१८१ भाषाः)
# आग्नेय (१५७ भाषाः)
# क्रा-दायी (९५ भाषाः)
# द्राविडीय (७९ भाषाः)
# अरावकन (७७ भाषाः)
# माण्डे (७५ भाषाः)
# टुपियन (७१ भाषाः)

भाषागणनाः अपभ्रंश इति किं मन्यते इति आधारेण महत्त्वपूर्णरूपेण भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भाषाकुटुम्बः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
मन्दारिनभाषा

**मन्दारिन** (; सरलीकृतचीनी: 官话, पारम्परिकचीनी: 官話, पिनयिन्: Guānhuà (गुआन्हुऎ); अनु. अधिकारिणाम् भाषणम्) उत्तर-नैर्ऋत्यचीनदेशस्य अधिकांशस्य पारं मातृभाषिणाम् चीनीय वा सिनिटिकभाषाणाम् समूहः अस्ति । अस्मिन् समूहे बीजिङ्ग् उपभाषा अपि अन्तर्भवति, यत् मानकचीनीभाषायाः स्वरविज्ञानस्य आधारः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मातृभाषावक्तृणाम् सङ्ख्यानुसारम् भाषासूची
* भाषाकुटुम्बानाम् सूची
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* चीनीभाषा
* चीन

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
सान्तालीभाषा

**सान्ताली** वा **सान्थाली** वा **सान्ताड़** (ओलचिकी: ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ) आग्नेयभाषाणां मुण्डा-उपपरिवारस्य बहुभाषिता भाषा अस्ति । अस्य सम्बन्धः हो, मुन्डारी च भाषाभिः सह अस्ति, मुख्यतः असम, ओडिशा, झारखण्ड, त्रिपुरा, बिहार, मिजोराम्, पश्चिमवङ्ग च राज्येषु भाष्यते । भारतीयसंविधानस्य अष्टम अनुसूचीः अनुसारं मान्यताप्राप्ता भाषा अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* आग्नेयभाषाः
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
आर्थिकवैश्वीकरणं

देशानाम् आर्थिकैकीकरणं अथवा तेषाम्  अंतरराष्ट्रीयसंबंधेन आर्थिकसंयोजनं **आर्थिक-वैश्वीकरणं** कथ्यते।
आर्थिक-वैश्वीकरणं वैश्वीकरणस्य त्रयायामेषु अन्यतमम्। अन्यौ च स्तः राजनैतिकं सांस्कृतिकञ्च वैश्वीकरणं। वैश्वीकरणस्य आर्थिकायामेव आर्थिक-वैश्वीकरणं उच्यते। 

सामान्यतः देशानाम् मध्ये वस्तु-सेवा-प्रौद्योगिकी-निवेशादिनाम्  आदान-प्रदानाभ्याम् आंदोलनेन वा आर्थिकवैश्वीकरणं संजायते वर्धते च। 

## वैश्वीकरणस्य विकासः
### इतिहासः
## कारकाः
## प्रभावाः
## सम्बद्धाः लेखाः
अर्थशास्त्रम् (शास्त्रम्) 
अर्थशास्त्रम् (ग्रन्थः) 

वर्गः:अर्थशास्त्रम्
मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः

अस्मिन् लेखे तेषां मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं मानवभाषाणां सूची कृता अस्ति ।

तथापि, एतादृशानि सर्वाणि सूचीपत्राणि सावधानीपूर्वकं प्रयोक्तव्यानि, यतः उपभाषानिरन्तरतायां भाषाभेदार्थं भाषावैज्ञानिकमापदण्डानां सुसङ्गतसमूहं कल्पयितुं न शक्यते ।

## जनसङ्ख्यानुसारं शीर्षभाषाः 
### एथ्नोलॉग् (२०१९, २२ तमे संस्करणम्) 
एथ्नोलॉगस्य (Ethnologue), *एसआईएल इन्टर्नेशनल्* द्वारा प्रकाशितः भाषासन्दर्भः, २०१९ तमे संस्करणे निम्नलिखितभाषाः न्यूनातिन्यूनं १ कोटिः (10 मिलियन्) वक्तारः इति सूचीकृताः सन्ति ।

### नेश्नलएन्सीक्लपीडन् (२०१०) 
निम्नसारणीयां स्वीडिश-विश्वकोशस्य *नेश्नलएन्सीक्लपीडन्* (Nationalencyklopedin) इत्यस्य २००७ तमे संस्करणे मातृभाषाभाषिणाम् अनुमानितसङ्ख्यायाः अनुसारं शीर्ष १०० भाषाः सन्ति । यथा यथा विभिन्नेषु देशेषु जनगणनाविधयः पर्याप्तप्रमाणेन भिन्नाः भवन्ति, केचन देशाः स्वजनगणनायां भाषां न अभिलेखयन्ति इति दृष्ट्वा च, मातृवक्तृभिः वा सम्पूर्णवक्तृभिः भाषाणां कापि सूची प्रभावीरूपेण अनुमानानाम् आधारेण भवति । २०१० तः अद्यतनम् अनुमानम् अपि प्रदत्तम् अस्ति ।

शीर्ष एकादशभाषासु *नेश्नलएन्सीक्लपीडन्* इत्यस्य २००७ तमे संस्करणात् अतिरिक्त दत्तांशः सन्ति । ९५ मिलियन् (९.५ कोटिः) तः अधिकाः सङ्ख्याः समीपस्थं 5 मिलियन् (५० लक्षाणि) प्रति पूर्णाङ्कनं भवन्ति ।

### सीआईए, २०१८ 
सीआईए (CIA)-अनुसारं, २०१८ तमे वर्षे अधिकांशभाषितप्रथमभाषाः आसन् -

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भाषाकुटुम्बः
* भाषाकुटुम्बानां सूची
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
ढूण्ढारीभाषा

**ढूण्ढारी** अथवा **ढूण्ढाड़ी** ('जयपुरी' इति नाम्ना अपि ज्ञायते) भारतदेशे ईशान्यराजस्थानराज्यस्य ढूण्ढारक्षेत्रे भाष्यते एकं राजस्थानीभाषायाः उपभाषा अस्ति । ढून्ढारीभाषाभाषिणः जनाः चतुर्षु मण्डलेषु दृश्यन्ते – जयपुर, सवाई माधोपुर, दौसा, टोङ्क, सीकरमण्डलस्य केचन भागाः च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* राजस्थानीभाषा
* मारवाडीभाषा
* हिन्द-आर्यभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* भारतस्य भाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः

**पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः** इति वाक्यांश उपराष्ट्रियप्रशासनिकविभागानाम् उल्लेखं करोति ये पाकिस्थानस्य प्रशासने भूमिकां निर्वहन्ति । देशश्चतुर्भिः प्रदेशैः - खैबर्पख्तूङ्ख्वा, पञ्जाब, बलूचिस्थान, सिन्ध एकं सङ्घीयक्षेत्रं च - इस्लामाबाद् युक्तः । तदतिरिक्तं पाकिस्थानदेशः विवादित काश्मीरक्षेत्रे स्वायत्तप्रदेशद्वयं च प्रशासति - आजादकाश्मीरं गिलगित-बाल्टिस्थानं च ।

## शासनस्य स्तराः
अधोलिखिते चित्रे षट् शासनस्तराः वर्णिताः सन्ति - 

## वर्तमान प्रशासनिकविभागाः
## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानम्
* भारतस्य राज्यानि

## सन्दर्भाः 
वर्गः:पाकिस्तानम्
पञ्जाबप्रदेशः, पाकिस्थानम्

**पञ्जाबः** () पाकिस्थानदेशे कश्चन प्रदेश: अस्‍ति । २०१७ पाकिस्थानस्य जनगणनानुसारम् अस्य जनसङ्ख्या प्रायः ११ कोटयः भवति । पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति ।

पारराष्ट्रियप्रदेशस्य अधिकांशं भागं निर्माय, अस्य सीमा पाकिस्थानस्य सिन्ध, बलूचिस्थान, खैबर्पख्तूङ्ख्वा इत्यनयोः प्रदेशयोः, इस्लामाबाद् बहि:क्षेत्रे, पाकिस्थानप्रशासितः आजादकाश्मीरे च वर्तते । पञ्जाब, राजस्थान, जम्मूकाश्मीर इत्यादीनां भारतीयप्रदेशैः सह अस्य सीमाः अपि सन्ति । अस्य राजधानी लाहोर पाकिस्थानस्य सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, आर्थिक विश्वनगरीयकेन्द्रं च अस्ति । यत्र देशस्य चलचित्र-उद्योगः अधिकांशः नव्यता-उद्योगः च आधारितः अस्ति । गुजराण्वाला, फैसलाबाद्, मुल्तानम्, रावलपिण्डी, सियालकोट अन्याः प्रमुखाः नगराणि सन्ति ।

पञ्जाबक्षेत्रं प्राचीनकालात् एव निवसति । २६०० ईपू कालस्य सिन्धुसभ्यता सर्वप्रथमं हडप्पा-नगरे आविष्कृता । संस्कृतमहाकाव्ये महाभारते पञ्जाबस्य वैशिष्ट्यं दृश्यते । अत्र वर्तते तक्षशिला यत् बहुभिः प्राचीनतमं विश्वविद्यालयं मन्यते तस्य स्थलम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* पञ्जाब, भारतम्
* पञ्जाबीभाषा
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
अम्मा मक्कल मुनेत्र कड़गम

अम्मा मक्कल् मुन्नेत्र् कळगम् (आंङ्ग्ले संक्षिप्तं| AMMK) भारतीयराजनैतिकदलेषु अन्यतमम्  यत् तमिळनाडुराज्ये, पाण्डीचेरीकेन्द्रशासितप्रदेशे च प्रभावशीलं भवति। 
एतत् एकं द्राविडीयदलम् यत् टी.टी.वी.दिनाकरणेन १५ मार्च् २०१५तमे वर्षे मधुरैनगरे 'अखिल-भारतीय-द्रविड-मुन्नेत्र-कळगम्' इत्यस्मात् विभाजनरूपेण स्थापितं।
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः

## संदर्भाः
खैबर्पख्तूङ्ख्वाप्रदेशः

**खैबर्पख्तूङ्ख्वा** () पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । अयं देशस्य वायव्यक्षेत्रे स्थितः अस्ति, अफगानिस्थान–पाकिस्थानसीमायाः पार्श्वे ताजिकिस्थानस्य सीमायाः समीपे च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
बलूचिस्थानप्रदेशः, पाकिस्थानम्

**बलूचिस्थानम्** (बलूची: بلوچستان) पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । देशस्य नैऋत्यक्षेत्रं निर्माय, भूक्षेत्रफलस्य दृष्ट्या अयं बृहत्तमः प्रदेशः किन्तु न्यूनतमजनसङ्ख्यायुक्तम् अस्ति । अस्य प्रदेशीयराजधानी, बृहत्तमं नगरं च क्वेट्टा अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
गिलगित-बाल्टिस्थानम्

**गिलगित-बाल्टिस्थानं**, पूर्वं **उत्तरक्षेत्राणि** () इति प्रसिद्धं, पाकिस्थानेन स्वायत्तप्रदेशत्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य उत्तरस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत्, भारत-चीन-देशयोः मध्ये च किञ्चित् पश्चात् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* जम्मूकाश्मीरराज्यम्
* जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
आजादकाश्मीरम्

**आजादजम्मूकाश्मीरं** (, अनु. 'स्वतन्त्रजम्मूकाश्मीरम्'), प्राकृतभाषायां केवलम् **आज़ादकाश्मीरम्** इति उच्यते, पाकिस्थानेन नाममात्रेण स्वशासितासत्तात्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य पश्चिमस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* जम्मूकाश्मीरराज्यम्
* जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)
* कश्मीरीभाषा
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः

**इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः** () पाकिस्थानस्य एकमात्रः सङ्घीयप्रदेशः अस्ति, पञ्जाब-खैबर्पख्तूङ्ख्वा-प्रान्तयोः मध्ये स्थितम् । देशस्य सङ्घीयराजधानी इस्लामाबाद् च अन्तर्भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* इस्लामाबाद्
* लाहोर
* कराची
* उर्दूभाषा
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
इस्लामाबाद्

**इस्लामाबाद्** () पाकिस्थानस्य राजधानीनगरम् अस्ति, इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशस्य भागत्वेन पाकिस्थानसर्वकारेण प्रशासितम् च । इदं पाकिस्थानस्य नवमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति, तथापि प्रायः ४१ लक्षं (4.1 मिलियन्) जनानां जनसङ्ख्यायाः सह बृहत्तरं इस्लामाबाद्-रावलपिण्डी महानगरीयक्षेत्रं देशस्य तृतीयः बृहत्तमः अस्ति । १९६० तमे दशके योजनाकृतनगरत्वेन निर्मितम्, पाकिस्तानस्य राजधानीरूपेण रावलपिण्डी इत्यस्य स्थाने तया कृतम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः
* पञ्जाबप्रदेशः
* उर्दूभाषा
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
फारसीभाषा

**फारसी** (, ) हिन्द्-यूरोपीयभाषाणां हिन्द्-ईरानीय उपविभागस्य ईरानीय शाखायाः अन्तर्गतं पाश्चात्त्य ईरानीयभाषा अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ईरान
* हिन्द्-ईरानीयभाषाः
* हिन्द्-यूरोपीयभाषाः
* हिन्द्-आर्यभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भाषाकुटुम्बानां सूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
छत्तीसगढीभाषा

**छत्तीसगढी** अथवा **छत्तीसगढ़ी** (देवनागरी) (ओडियालिपिः- ଛତିଶଗଡ଼ି) छत्तीसगढराज्यस्य अन्येषां राज्यानां च प्रायः १.६ कोटि: (१६ मिलियन्) जनानां भाषितम् एकं हिन्द्-आर्य उपभाषा अस्ति। अधिकतया भारतस्य छत्तीसगढ, ओडिशा, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र च राज्येषु भाषितम् अस्ति । इयम् आङ्ग्लहिन्दीभाषयोः सह भारतस्य छत्तीसगढराज्ये आधिकारिकभाषा वर्तते । हिन्दीभाषायाः (अपभ्रंशत्वेन भारतीयराष्ट्रियजनगणनाया: गणना कृता अस्ति च) सह अस्य निकटसम्बन्धः अस्ति, परन्तु द्राविडीयभाषाभिः सह बहु व्याकरणिकसादृश्यानां साझां करोति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द्-आर्यभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* हिन्दीभाषा
* संस्कृतम्
* भारतम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
दक्षिणजम्बुद्वीपः

**दक्षिणजम्बुद्वीपः** (, ) जम्बुद्वीपस्य दक्षिणक्षेत्रम् अस्ति, यत् भौगोलिक-सांस्कृतिकपदयोः परिभाषितम् अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे अफगानिस्थान, नेपाल, पाकिस्थान, बाङ्गलादेशः, भारत, भूटान, मालाद्वीपः, श्रीलङ्का देशाः विद्यते । स्थलाकृतिकतया अस्मिन् भारतीयपट्टिका-प्रधानता वर्तते, दक्षिणेन सिन्धुमहासागरेण, हिमालयं-काराकोरं-पामिरं तथोत्तरे च बहुधा परिभाषितम् । अमूनदी यत् हिन्दुकुशपर्वतस्य उत्तरतः उत्तिष्ठति, वायव्यसीमायाः भागं भवति । भूमौ (घटीवत्) दक्षिणजम्बुद्वीपः पश्चिमजम्बुद्वीपेन, मध्यजम्बुद्वीपेन, पूर्वजम्बुद्वीपेन, आग्नेयजम्बुद्वीपेन च परिसीमितः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीय उपमहाद्वीपः
* पूर्वजम्बुद्वीपः
* आग्नेयजम्बुद्वीपः
* मध्यजम्बुद्वीपः
* उत्तरजम्बुद्वीपः
* पश्चिमजम्बुद्वीपः
* जम्बुद्वीपः
* महाद्वीपाः
* भारतम्

## सन्दर्भाः
स॰सा॰स॰+०५:४५

**स॰सा॰स॰+०५:४५** () इति +०५:४५ इत्यस्य यूटीसी तः समयस्य प्रतिपूर्तिं कर्तुं एकः परिचयकर्ता अस्ति । नेपालदेशे एतत् समयाञ्चलम् उपयुज्यते । यूटीसीतः ४५ निमेषः अन्तरेण-युक्तेषु केवलं त्रयः समयाञ्चलेसु अयम् एकः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* स॰सा॰स॰+०५:३०
* भारतीयमानकसमयः

## सन्दर्भाः
ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका

ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका महर्षियानन्दसरस्वत्या लिखिता तस्यवेदभाष्यस्य भूमिका वर्तते https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_(%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE) । अत्र तेन बहुधा वेदभाष्यं कृतम्

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:वेदान्तग्रन्थाः
प्रकाशाणु

**प्रकाशाणुः** (, *फॊटॉन्*; प्राचीनयूनानी: φῶς अथवा φωτός, *फॉस्* अथवा *फोतोस्*, अनु. 'प्रकाशः') एकः प्रकारः मूलकणः यः विद्युतचुम्बकीयक्षेत्रस्य प्रमात्रारूपेण कार्यं करोति, प्रकाशं, आकाशवाणीतरङ्गादि विद्युतचुम्बकीय विकिरणाः, विद्युच्चुम्बकत्वबल कृते बलवाहकं च सहितं । प्रकाशाणवः संहतिहीनाः भवन्ति अतः ते सर्वदा निर्वाते प्रकाशवेगेन 29,97,92,458 मि/से चलन्ति । प्रकाशाणुः बोसोन् वर्गे अन्तर्भवति ।

यथा सर्वेषां मूलकणानां प्रकाशाणवः सम्प्रति प्रमात्रायन्त्रशास्त्रेण सर्वोत्तमरूपेण व्याख्यातानि सन्ति, तयोः तरङ्गकणयोः गुणयुक्तव्यवहारः तरङ्ग–कणद्वित्वं प्रदर्शयन्ति च । आधुनिक प्रकाशाणुः अवधारणा माक्स् प्लाङ्कस्य संशोधनस्य उपरि निर्मितेन अल्बर्ट् ऐन्स्टैनस्य कार्येण सह २० शताब्द्याः प्रथमदशकद्वये उत्पन्ना । द्रव्यं विद्युतचुम्बकीय विकिरणं च कथं परस्परं ऊष्मीयसाम्ये भवितुं शक्नुवन्ति स्म इति व्याख्यातुं प्रयतमाने
प्लाङ्क् प्रस्तावम् अयच्छत् यत् एकस्मिन् द्रव्ये संगृहीता ऊर्जा पूर्णाङ्कसङ्ख्याभिः विच्छिन्नानां समानां च भागाः भवति इति मन्तव्यः । प्रकाशविद्युतप्रभावं व्याख्यातुं प्रकाशः एव विच्छिन्नैः ऊर्जा-एककैः निर्मितः इति विचारं ऐन्स्टैन् प्रवर्तयति । १९२६ तमे वर्षे गिल्बर्ट् न्यूटन् लुईस् इत्यनेन एतेषां ऊर्जा-एककानां कृते *फोटॉन्* इति पदं लोकप्रियं कृतवान् । तदनन्तरम् अन्ये बहवः प्रयोगाः आइन्स्टाइनस्य दृष्टिकोणं प्रमाणीकृतवन्तः ।

कणभौतिकशास्त्रस्य मानकप्रतिरूपे कालावकाशे प्रत्येकं बिन्दौ एकं निश्चितं समरूपतां धारयन् प्रकाशाणुः-आदिमूलकणाश्चापि भौतिकनियमानाम् आवश्यकः परिणामः इति वर्णितः । आवेश-संहति- प्रचक्रणादिकणानां आन्तरिकगुणाः अनेन प्रमापीसमरूपकेन निर्धारिताः भवन्ति । प्रकाशाणुः-अवधारणा प्रयोगात्मक-सैद्धान्तिकभौतिकशास्त्रे क्षणिकप्रगतिम् अकरोत्, यथा- परांशु (लेजर्), बोस-ऐन्स्टैन् संघननं, प्रमात्रा क्षेत्रसिद्धान्तः, प्रमात्रायन्त्रशास्त्रस्य संभाव्यव्याख्या च । अस्य प्रयोगः प्रकाशरसायनशास्त्रे, उच्च-सङ्कल्प सूक्ष्मदर्शिकायां, आणविकदूराणां परिमाणेषु च कृतः अस्ति । अपि च, प्रमात्रासङ्गणकानां तत्त्वत्वेन, प्रकाशीयप्रतिबिम्बनस्य अनुप्रयोगानां, 
प्रमात्रागुप्तलेखनशास्त्रम् इत्यादीनां प्रकाशिकसञ्चारस्य च कृते अपि प्रकाशाणूनाम् अध्ययनं कृतम् अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* द्युतिशक्तिः (प्रकाशः)
* अल्बर्ट् ऐन्स्टैन्
* माक्स् प्लाङ्क्
* भौतिकशास्त्रम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
सत्यार्थप्रकाशः

सत्यार्थप्रकाशः (Satyarth Prakash) एकमृषिदयानन्दसरस्वतीविरचितं पुस्तकं वर्तते । स्वामी दयानन्दसरस्वती भारतदेशे प्रभावशाली धर्मगुरुर्वेदप्रचारकश्चाप्यासीत्।  इदं तस्य प्रमुखकार्यं मन्यन्ते।  पुस्तकमिदं विंशतिभाषास्वनुवादितम्। पुस्तकेषु वेदोक्तधर्मो वैदिकधर्मस्य विषये वार्ता, अन्यवेदविरुद्धमतानां खण्डनमस्ति। पुस्तकमिदं पठित्वा बहवो क्रान्तिकारिणो यथा रामप्रसादबिस्मिलः, वीरसावरकरः, लालालाजपतराय इत्यादयो बहवो राष्ट्रयज्ञाय स्वजीवनं दत्तवन्तः। अण्डमानद्वीपे सेल्युलरजेलमध्ये सर्वाधिकपठनमस्य पुस्तकस्यैवासीदिति तत्र वर्णितमस्ति।
कालीदाससम्मानः

**कालिदास-सम्मानः** भारतस्य मध्यप्रदेशसर्वकारेण प्रतिवर्षं प्रदत्तः प्रतिष्ठितः कलापुरस्कारः अस्ति । प्राचीनभारतस्य प्रसिद्धस्य शास्त्रीयसंस्कृतलेखकस्य कालिदासस्य नामधेयेन अस्य पुरस्कारस्य नामकरणं कृतम् अस्ति । कालिदाससम्मानः प्रथमवारं १९८० तमे वर्षे प्रदत्तम् आसीत् । प्रारम्भे शास्त्रीयसङ्गीतं शास्त्रीयनृत्यं नाट्यशास्त्रं, सुनम्यकला च इति क्षेत्रेषु वैकल्पिकवर्षेषु एतत् प्रदत्तम् आसीत् १९८६-१९८७ तः प्रतिवर्षं चतुर्षु क्षेत्रेषु पुरस्काराः प्रदत्ताः आसन् । चतुर्षु वर्गेषु एकस्मिन् एव उत्कृष्टसिद्ध्यर्थं पुरस्कारः प्रदत्तः भवेत् ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:कालिदासः
पारस्परिकनिधिः

**पारस्परिकनिधिः** इति शब्दो हि वर्तमाने लुप्तप्रायः। निधिरित्यस्य शब्दस्य अर्थस्तु ज्ञायते एव। तद्यथा- कोषः, धनम्, सम्पत्तिः इत्यादीनां पर्यायः निधिशब्दः। अथ पारस्परिकनिधिः इति अत्र बोध्यम्। आंग्लभाषया पारस्परिकनिधिरिति शब्दः **Mutual Fund** इत्यनेन प्रसिद्धो वर्तते। अयमेव शब्दः अधुना हिन्दीभाषायामपि प्रचलितः- म्यूचुअल फंड इति। संस्कृते उत मूलहिन्दीभाषायामयं शब्दः पारस्परिकनिधिः इत्यनेन बोध्यते।

## पारस्परिकनिधिः किं भवति 
पारस्परिकनिधिः (म्यूचुअल फंड) इत्यस्य शब्दार्थस्तु ज्ञातः। अथ ज्ञेयं यत् वस्तुतः पारस्परिकनिधिः किं भवतीति। यथा नाम तथा कर्म। सत्यम्। परस्परं बहुभिः संस्थानैः जनैर्वा (निवेशकैः) धनं संगृह्य एक स्थापनं कृत्वा शेयरविपण्यादिषु (शेयरमार्केट इत्यत्र) तस्योपयोगकार्यं क्रियते येन सः एव पारस्परिकनिधिः इति ज्ञायते। 

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

## सन्दर्भः/बाह्यतन्तुः 
* **पारस्परिकनिधि (म्युचुअल फंड को सरलता से समझें)** 

वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः
सिन्धप्रदेशः

**सिन्ध** () पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । देशस्य आग्नेयक्षेत्रे स्थितं क्षेत्रफलानुसारं पाकिस्थानस्य तृतीय-बृहत्तमः, जनसङ्ख्यानुसारं पञ्जाबस्य अनन्तरं द्वितीय-बृहत्तमः प्रदेशः च अस्ति । अस्य भूमिसीमाः उत्तरदिशि पाकिस्थानस्य प्रदेशैः पञ्जाब, बलूचिस्थान सह, पूर्वदिशि भारतस्य राज्यैः राजस्थान, गुजरात सह च अस्ति । अस्य सीमा अरबसागरेण अपि दक्षिणतः अस्ति । सिन्धस्य परिदृश्यं अधिकतया सिन्धूनद्याः पार्श्वे स्थिताः जलोत्पन्नाः समभूमयः, भारतेनसह अन्तर्राष्ट्रियसीमायाः पार्श्वे प्रदेशस्य पूर्वेभागे थारमरुभूमिः, प्रदेशस्य पश्चिमेभागे किर्थरपर्वताः च सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः
* कराची
* सिन्धीभाषा
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः
महिषासुरमर्दिनी (आकाशवाण्याःकार्यक्रमः)

महिषासुरमर्दिनी एको व्यापको लोकप्रियः प्रारम्भिकवङ्गविशेषप्रभाताकाशवाणीकार्यक्रमो ऽस्ति या १९३१ तमे वर्षात् भारतीयराज्यस्य पश्चिमवङ्गस्य अखिलभारतीयरेडियो (AIR) इत्यत्र प्रसारितो ऽस्ति। या श्रीश्रीचण्डी उत दुर्गासप्तशत्याश्शास्त्रीयश्लोकात्, वङ्गभक्तिगीतानां शास्त्रीयसङ्गीतानां ध्वनिमयधुननाटकानाञ्च एकस्सार्धहोराया ध्वनिमोन्टाज् अस्ति। कार्यक्रमस्समानार्केस्ट्रेशनं प्रति हिन्दी सेट् मध्ये अनुवादितोऽस्ति तथा च सर्वभारतीयदर्शकानां कृते एकस्मिन् एव समये प्रसारितो भवति। अयं कार्यक्रमः प्रतिवर्षे महाालये दिनाङ्के प्रसारितो भवति। लाइव-प्रदर्शनरूपेण आरब्धोऽयं कार्यक्रमः १९६६ तमे वर्षात्पूर्वाभिलेखितस्वरूपेण प्रसारितोऽस्ति तथापि ९० वर्षेभ्योऽनन्तरं अद्यत्वेऽपि तस्य महती लोकप्रियता अनिवृत्ता अस्ति।
आग्नेयभाषाः

**आग्नेयभाषाः** (**आस्ट्रो-एशियाटिक** वा **मोन्-ख्मेर्** इति अपि ज्ञायते) आग्नेयजम्बुद्वीपे मुख्यभूमौ दक्षिणजम्बुद्वीपे च विशाला भाषाकुटुम्बः । एताः भाषाः सम्पूर्णे थाईलैण्डदेशे, भारते, बाङ्गलादेशे, नेपालदेशे, चीनदेशस्य दक्षिणभागे च विकीर्णाः सन्ति । आग्नेयभाषायाः वक्तारः प्रायः ११.७ कोटिः (११७ मिलियन्) सन्ति ।  एतेषु भाषासु केवलम् वियतनामी, ख्मेर्, मोन् च भाषासु दीर्घकालिकः अभिलेखितः इतिहासः अस्ति । केवलम् द्वयोः एव आधुनिक राष्ट्रभाषारूपेण आधिकारिकपदवी अस्ति - चम्पादेशे (वियतनामदेशे) वियतनामीभाषा, कम्बोडियादेशे ख्मेरभाषा । मोन् म्यानमारदेशे थाईलैण्डदेशे च मान्यताप्राप्ता देशीयाभाषा अस्ति । म्यानमारदेशे वाभाषा वाराज्यस्य वास्तविक-आधिकारिकभाषा अस्ति । सान्तालीभाषा भारतस्य २२ अनुसूचितभाषासु अन्यतमा । शेषभाषाः अल्पसङ्ख्यकसमूहेन भाष्यन्ते, एतेषां आधिकारिकपदवी नास्ति च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* सान्तालीभाषा
* हिन्द्-आर्यभाषाः
* मातृभाषावक्तृणाम् सङ्ख्यानुसारम् भाषासूची
* भाषाकुटुम्बानाम् सूची
* जम्बुद्वीपः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
सिंहलभाषा

**सिंहल** () इति हिन्दु-आर्यभाषा मुख्यतया श्रीलङ्कादेशस्य सिंहलीजनैः भाष्यते, ये द्वीपस्य बृहत्तमं जातीयसमूहं भवन्ति, येषां सङ्ख्या प्रायः १.६ कोटिः (16 मिलियन्) भवति । श्रीलङ्कादेशस्य अन्यैः जातीयसमूहैः सिंहलभाषा प्रथमाभाषारूपेण अपि भाष्यते, २००१ तमे वर्षे कुलं २० लक्षाणि (20 मिलियन्) जनाः सन्ति । ब्रह्मिकलिपिषु अन्यतमं सिंहललिपिं प्रयुज्य लिख्यते; ये ग्रन्थलिपिसम्बन्धः प्राचीनभारतीयब्राह्मीलिपिवंशजम् अस्ति ।

सिंहलभाषा श्रीलङ्कादेशस्य आधिकारिकभाषासु, राष्ट्रभाषासु अन्यतमा च अस्ति ।  पाली इत्यनेन सह थेरवादबौद्धसाहित्यस्य विकासे अस्य प्रमुखा भूमिका आसीत् ।

श्रीलङ्कादेशे बौद्धधर्मस्य आगमनानन्तरम् ई॰पू॰ तृतीयतः द्वितीयशताब्दपर्यन्तं प्राप्ताः प्राचीनतमाः सिंहलप्राकृतशिलालेखाः सन्ति, यदा तु प्राचीनतमाः विद्यमानाः साहित्यिकग्रन्थाः नवमशताब्द्याः सन्ति । निकटतमाः बन्धुभाषाः सन्ति वेद्दभाषा (एकः विलुप्तप्रायः, स्वदेशीमिश्रितभाषा (क्रियोल्) यः अद्यापि श्रीलङ्कादेशस्य अल्पसङ्ख्याकैः भाष्यते, सिंहलभाषाम् अज्ञातमूलस्य पृथक्करणेन सह मिश्रयति, यस्मात् पुरातनसिंहलभाषायाः विभिन्नपक्षं स्वस्य मुख्यहिन्दु-आर्य-उपस्तरं प्रति उधारं गृहीतवान् च), मालद्वीपीयभाषा च । अस्य लिखितभाषितयोः मुख्यविविधौ स्तः, 'भाषाद्वैत' इति प्रसिद्धस्य भाषावैज्ञानिकघटनायाः स्पष्टम् उदाहरणम् अस्ति ।

 अक्षराणि]]

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतस्य भाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* पालिभाषा
* तमिळभाषा
* श्रीलङ्का

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
भीलीभाषा

**भीली** (भीली: भीली, ભીલી) पश्चिम-मध्यभारते, राजस्थान-गुजरात-महाराष्ट्र-मध्यप्रदेश-राज्येषु प्रचलिता पाश्चात्यहिन्दु-आर्यभाषा अस्ति । भाषायाः अन्ये नामानि सन्ति भगोरिया, भीलबोली; अनेकाः प्रजातयः गारसिया इति उच्यन्ते । भीली भीलभाषासु सदस्या अस्ति, ये गुजराती-राजस्थानी-भाषायोः सम्बन्धिताः सन्ति । इयं भाषा देवनागरीलिपिप्रयोगेन लिख्यते ।

भीली इति पदं द्राविडीयमूलम् अस्ति *विल्*, धनुषं जनान् निर्दिश्य यस्य अर्थः धनुः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* राजस्थानीभाषा
* गुजराती
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
खान्देशीभाषा

**खान्देशी** अथवा **अहिराणी** भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये प्रचलिता भाषा अस्ति । भीलीप्रदेशस्य मराठीप्रदेशस्य च मध्ये किलित-खान्देशप्रदेशे (धुळे, जळगाव, नन्दुरबार मण्डलेषु) भाष्यते । अस्मिन् मुख्यखान्देशी, डाङ्गरी, अहिराणी च उपभाषा सन्ति । "अहिराणी" "खण्डेशी" इति शब्दौ कदाचित् परस्परं प्रयुज्यन्ते - अहिराणी जाति-आधारित-नाम (अहिरस्य कृते), खान्देशी क्षेत्राधारित-नामरूपेण च ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* मराठीभाषा
* भीलीभाषा
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
माल्टोभाषा

**माल्टो** अथवा **पहाडिया/पहाड़िया**, अथवा दुर्लभतया पुरातनरूपेण **राजमहली** इति उच्यते, पूर्वभारते मुख्यतया भाष्यमाणा उत्तरद्राविडीयभाषा अस्ति ।

## विविधता
माल्टो-भाषायाः द्वौ प्रकारौ स्तः ये कदाचित् पृथक्-पृथक् भाषाः इति मन्यन्ते - **कुमारभाग पहाड़िया**, **सौरिया पहाड़िया** च । पूर्वं भारतस्य झारखण्डराज्ये पश्चिमवङ्गराज्ये च भाष्यते, ओडिशाराज्यस्य च लघु-लघु-कोशेषु, उत्तरं भारतस्य पश्चिमबङ्ग-झारखण्ड-बिहार-राज्येषु च भाष्यते । तयोः शाब्दिकसादृश्यं ८०% इति अनुमानितम् ।

मालपहाडियाभाषायाः माल्टो-आधारितः उपधातुः भवितुम् अर्हति ।

२००१ तमे वर्षे जनगणनायां माल्टो-भाषाभाषिणः २,२४,९२६ जनाः प्राप्ताः, येषु ८३,०५० जनाः पहड़ियाभाषिणः इति लेबलं कृतवन्तः, १,४१,८७६ जनाः अन्यमातृभाषाः (उपभाषा) वदन्ति स्म ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कुरुखभाषा
* द्राविडीयभाषाः
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
गोण्डीभाषा

**गोण्डी** (गोण्डी: 𑵶𑶓𑶕𑶂𑶌‎, 𑴎𑴽𑵀𑴘𑴳‎, గోండీ, गोण्डी/गोंडी) दक्षिण-केन्द्रीयद्राविडीयभाषा अस्ति, या प्रायः त्रयोदशलक्षगोण्डीजनाः भाषन्ते, मुख्यतया मध्यप्रदेश-महाराष्ट्र-छत्तीसगढ-तेलङ्गाणा-आन्ध्रप्रदेश-भारतीयराज्येषु, समीपस्थेषु राज्येषु लघु अल्पसङ्ख्याकैः च । यद्यपि एषा गोण्डजनानां भाषा अस्ति तथापि एषा अत्यन्तं विलुप्तप्राया अस्ति, केवलं गोण्डानां पञ्चमांशः एव भाषां वदन्ति । गोण्डी इत्यत्र समृद्धं लोकसाहित्यं वर्तते, यस्य उदाहरणानि विवाहगीतानि, आख्यानानि च सन्ति । गोण्डीजनाः तेलुगुजनैः सह जातीयसम्बन्धिनः सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* द्राविडीयभाषाः
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
शास्त्रीयभाषा

**शास्त्रीयभाषा** (, ) स्वतन्त्रसाहित्यपरम्परा, लिखितसाहित्यस्य विशालः प्राचीनः निकायः च युक्ता यापि भाषा अस्ति ।  शास्त्रीयभाषाः सामान्यतया मृतभाषाः भवन्ति, अथवा उच्चपरिमाणस्य द्विभाषा दर्शयन्ति, यतः भाषायाः भाषितविविधताः कालान्तरेण शास्त्रीयलिखितभाषायाः अपेक्षया अधिकं दूरं विचलन्ति ।

## शास्त्रीयाध्ययनम् 
पारम्परिक यूरोपीयशास्त्रीय अध्ययनस्य सन्दर्भे "शास्त्रीयभाषा" यूनानीभाषायाः लातिनीभाषायाः च संदर्भं ददति, ये शास्त्रीयप्राचीनकाले भूमध्यसागरीयजगतः साहित्यिकभाषा आसीत् ।
विश्वव्यापी सांस्कृतिकमहत्त्वस्य दृष्ट्या एडवर्ड् सपीर् स्वस्य पुस्तके *लॅङ्गवेज्* (, अनु. 'भाषा') इति सूचीं विस्तारयिष्यति यत् चीनी, अरबी, संस्कृतभाषा च अन्तर्भवति: ।

## सामान्यप्रयोगः
सामान्यतया निम्नलिखित भाषाः शास्त्रीयपदं गृहीतवन्तः इति ज्ञायन्ते । एतादृशः चरणः कालस्य सीमितः भवति, यदि पूर्ववृत्तरूपेण साहित्यिकं "स्वर्णयुगम्" इति गणयितुं आगच्छति तर्हि "शास्त्रीयः" इति मन्यते च । "शास्त्रीय" कालः प्रायः "पुराण"कालस्य अनन्तरं साहित्यस्य पुष्पीकरणस्य अनुरूपः भवति, यथा- पुरातनलातिनीभाषायाः उत्तराधिकारी शास्त्रीयलातीनीभाषा, पुरातनसुमेरीभाषायाः उत्तराधिकारी शास्त्रीयसुमेरीभाषा, वैदिकसंस्कृतभाषायाः उत्तराधिकारी शास्त्रीयसंस्कृतभाषा, पुरातनफारसीभाषायाः उत्तराधिकारी शास्त्रीयफारसीभाषा ।  एषः अंशतः शब्दावलीयाः विषयः अस्ति, उदाहरणार्थं पुरातनचीनीभाषा शास्त्रीयचीनीभाषायाः पूर्वं न अपितु समावेशार्थं गृह्यते ।  केषुचित् सन्दर्भेषु, यथा अरबी-तमिळभाषायोः, "शास्त्रीय" अवस्था प्रारम्भिकप्रमाणितसाहित्यरूपान्तरेण सह मेलनं करोति ।

### ‌प्राचीनकालः 
* शास्त्रीयसुमेरी (सुमेरप्रदेशस्य साहित्यिकभाषा, २६ शताब्द्याः ई॰पू॰तः २३ शताब्द्याः ई॰पू॰ यावत्)
* मध्येजिप्तीय (प्राचीनेजिप्तस्य साहित्यिकभाषा २० शताब्द्याः ई॰पू॰तः चतुर्थशताब्द्याः यावत्)
* पुरातनबेबीलोनीय (अक्कादीयभाषा २० तः १६ शताब्द्याः ई॰पू॰पर्यन्तं, परवर्तीनां साहित्यिककृतीनाम् अनुकरणीयमानकम्)
* मध्यासिरीय (अक्कादीयभाषा १६ तः १३ शताब्द्याः ई॰पू॰पर्यन्तम्)
* वैदिकसंस्कृतम् (शास्त्रीयमानकीकरणात् पूर्वं संस्कृतभाषायाः रूपं वैदिकग्रन्थेषु १५ तः १० शताब्द्याः ई॰पू॰पर्यन्तं प्रयुक्तम् आसीत्)
* शास्त्रीयहिब्रू (तनखस्य भाषा, विशेषतः ७-६ शताब्द्याः ईसापूर्वस्य भविष्यद्वाणीग्रन्थानाम्)
* पुरातनफारसी (अकिमेनिड्-साम्राज्यस्य राजभाषा, ६ तः ४ शताब्द्याः ई॰पू॰)
* शास्त्रीयचीनी (झोऊ राजवंशस्य साहित्यिकभाषायाः आधारेण ५ शताब्द्याः ई॰पू॰)
* शास्त्रीययूनानी (५ शताब्द्याः ई॰पू॰ अत्तिक-अपभ्रंसः)
* शास्त्रीयसंस्कृतम् (पाणिनेः चतुर्थशताब्द्याः अष्टाध्यायी इत्यनेन वर्णनं कृतम्)
* शास्त्रीयतमिळ् (तोल्काप्पियं द्वारा परिभाषितं सङ्गं साहित्यम्, द्वितीयशताब्द्याः ई॰पू॰तः द्वितीयशताब्द्याः यावत्)
* शास्त्रीयपालि (बौद्धदर्शनम् एतस्याः भाषायाः प्रयोगः ई॰पू॰ द्वितीयशताब्द्याः आरभ्य कृतः)
* शास्त्रीयलातिनी (ई॰पू॰ प्रथमशताब्द्याः साहित्यिकभाषा)
* शास्त्रीयमान्दिक (मन्दीयवादस्य साहित्यकभाषा, प्रथमशताब्दी ई॰)
* शास्त्रीयसिरियिक (सिरियकक्रैस्तमतस्य साहित्यकभाषा,  तृतीयतः ५ शताब्द्याः यावत्)
* मध्यफारसी (सासानीयसाम्राज्यस्य राजभाषा, तृतीयतः ७ शताब्द्याः यावत्)
* शास्त्रीयकोप्तिक (ईजिप्तदेशस्य, अलेक्जेण्ड्रियाप्रदेशस्य कोप्टिक्-रूढिग्रस्तक्रैस्तमन्दिरस्यश्च भाषा, तृतीयतः १३ शताब्द्याः यावत्, अद्यपर्यन्तं साहित्यिकभाषा)

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* हिन्द्-यूरोपीयभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भाषाकुटुम्बानां सूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
हिन्द-आर्यभाषासु अकार-विलोपनम्

चिह्नम्]]
**अकार-विलोपनम्** () एकं घटनावस्तु अस्ति यत् कदाचित् असमिया, हिन्दी, उर्दू, बाङ्गला, काश्मीरी, पञ्जाबी, गुजराती, अन्येषु च कतिपयेषु हिन्द-आर्यभाषासु च भवति ये तेषां लिखितलिप्यां निहिताः सन्ति । मराठी, मैथिली इत्यादयः भाषाः अन्यभाषाभ्यः तेषां सम्पर्कम् आगमनद्वारा प्रभावं वर्धयन्तः, अपि एतादृशी घटना दर्शयन्ति । काश्चन अकाराः उच्चारणे अनिवार्यतया विलोपिताः भवन्ति यद्यपि लिपिः अन्यथा सूचयति ।

बोधगम्य-अनुदात्तभाषणयोः कृते अकार-विलोपनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । अदेशिकवाचक-वाक्संश्लेषणतन्त्रांशयोः कृते अयम् एकम् आव्हानं प्रस्तौति यतोहि देवनागरीसहिताः लिपयः कदा अकार-विलोपनीयाः इति न दर्शयन्ति ।

उदाहरणार्थं संस्कृतस्य "राम" (, Rāma) इति शब्दः हिन्दीभाषायां "राम्" (, Rām) इति उच्चारयति । शब्दस्य अन्ते यः अकारः (श्वा, ə) अस्ति सः हिन्दीभाषायां लोपः भवति । तथापि उभयत्र राम इति शब्दः लिख्यते ।

संस्कृत अथवा पाली इत्यादिषु प्राचीनभाषासु, अथवा प्रारम्भिक-असमिया इत्यादिषु मध्ययुगीनरूपेषु अकारः न लोप्यते । तमिळ्-तेलुगु-कन्नड-मलयाळ-द्राविडीयभाषाणां सर्वेषु आधुनिकपञ्जिकासु, हिन्द-आर्य-ओडियाभाषाणाम् अपि अकारः अवशिष्टः अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* देवनागरी
* हिन्दीभाषा
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* हिन्द-आर्यभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतीयभाषाः
वर्गः:भाषाः
यूनानीभाषा

**यूनानी** (आधुनिकयूनानी: Ελληνικά; प्राचीनयूनानी:  Ἑλληνική) हिन्दु-यूरोपीयभाषापरिवारस्य स्वतन्त्रशाखा अस्ति, या यवनदेशस्य, सायप्रसस्य, दक्षिण-अल्बेनियायाः देशिकभाषा अस्ति, बाल्कानस्य, श्यामसागरतीरस्य, आनातोलियायाः, पूर्वभूमध्यस्य च अन्येषु प्रदेशेषु च । अस्य कस्यापि हिन्दु-यूरोपीयभाषायाः दीर्घतमः प्रकाशितः इतिहासः अस्ति, यः न्यूनातिन्यूनं ३४०० वर्षाणि यावत् लिखित-अभिलेखान् व्याप्नोति । अस्य लेखनव्यवस्था यूनानीवर्णमाला अस्ति, या प्रायः २८०० वर्षाणि यावत् प्रयुक्ता अस्ति; पूर्वं यूनानीभाषा रेखीय-बी, सायप्रसवर्णमाला च इत्यादिषु लेखनप्रणालीषु अभिलेखिता आसीत् । वर्णमाला फोनीशीयलिपितः उत्पन्ना, क्रमेण लातिनी-सिरिलिक-आर्मीनीय-काप्टिक-गोथिक-लिपानाम्, अन्येषां बहूनां लेखनप्रणालीनां च आधारः आसीत् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* यवनदेशः
* लातिनीभाषा
* हिन्दु-यूरोपीयभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची
* भाषाकुटुम्बानां सूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
आग्नेयजम्बुद्वीपः

**आग्नेयजम्बुद्वीपः** (, ) जम्बुद्वीपस्य भौगोलिकदक्षिणपूर्वीयः उपप्रदेशः अस्ति, यत्र चीनदेशस्य दक्षिणदिशि, भारतीय उपमहाद्वीपस्य पूर्वदिशि, आस्ट्रेलियादेशस्य वायव्यदिशि च स्थिताः क्षेत्राणि सन्ति । दक्षिणपूर्वजम्बुद्वीपस्य उत्तरदिशि पूर्वजम्बुद्वीपः, पश्चिमे दक्षिणजम्बुद्वीपः बङ्गालखातं च, पूर्वे ओशिनिया प्रशान्तमहासागरः च, दक्षिणे आस्ट्रेलिया हिन्दुमहासागरः च । दक्षिणजम्बुद्वीपस्य ब्रिटानीय हिन्दुमहासारप्रदेशः, मालद्वीपस्य २६ प्रवालद्वीप-मध्ये द्वौ च विहाय आग्नेयजम्बुद्वीपः जम्बुद्वीपस्य अन्यः एकमात्रः उपप्रदेशः अस्ति यः दक्षिणगोलार्धस्य अन्तः अंशतः अस्ति । उपप्रदेशस्य बहुभागः अद्यापि उत्तरगोलार्धे अस्ति । पूर्वतिमोरः, इण्डोनेशियादेशस्य दक्षिणभागः च विषुववृत्तस्य दक्षिणभागे एव सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* दक्षिणजम्बुद्वीपः
* पूर्वजम्बुद्वीपः
* मध्यजम्बुद्वीपः
* उत्तरजम्बुद्वीपः
* पश्चिमजम्बुद्वीपः
* जम्बुद्वीपः
* महाद्वीपाः

## सन्दर्भाः
पूर्वजम्बुद्वीपः

**पूर्वजम्बुद्वीपः** (, ) जम्बुद्वीपस्य पूर्वप्रदेशः अस्ति, यः भौगोलिक-जातीय-सांस्कृतिक-उभयपदेषु परिभाषितः अस्ति । पूर्वजम्बुद्वीपस्य आधुनिकराज्येषु चीन, जापान, मङ्गोलिया, उत्तरकोरिया, दक्षिणकोरिया, तैवान च सन्ति । चीन, उत्तरकोरिया, दक्षिणकोरिया, तैवान च सर्वेऽपि न्यूनातिन्यूनम् एकेन अन्येन पूर्वजम्बुद्वीपराज्येन अस्वीकृताः सन्ति, यतो हि अस्मिन् क्षेत्रे प्रचलति गम्भीरराजनैतिकतनावः, विशेषतः कोरियायाः विभाजनं, तैवानस्य राजनैतिकस्थितिः च । चीनदेशस्य दक्षिणदिशि स्थितौ लघुतटीय-अर्धनिर्भरप्रदेशौ हाङ्ग् काङ्ग्-मकौ-क्षेत्रे आधिकारिकतया अत्यन्तं स्वायत्तौ स्तः किन्तु चीनीय-सार्वभौमत्वस्य अधीनम् अस्ति । जापान, तैवान, दक्षिणकोरिया, मुख्यभूमिचीन, हाङ्ग् काङ्ग्, मकौ च विश्वस्य बृहत्तमासु समृद्धतमासु अर्थव्यवस्थासु अन्यतमाः सन्ति । पूर्वजम्बुद्वीपस्य उत्तरे सैबेरिया रूसीसुदूरपूर्वः च, दक्षिणे आग्नेयजम्बुद्वीपः, दक्षिणपश्चिमे दक्षिणजम्बुद्वीपः, पश्चिमे मध्यजम्बुद्वीपः च अस्ति । पूर्वदिशि प्रशान्तमहासागरः दक्षिणपूर्वदिशि मैक्रोनीशिया (प्रशान्तमहासागरद्वीपसमूहः, ओशिनियायाः भागत्वेन वर्गीकृतः) च सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* दक्षिणजम्बुद्वीपः
* आग्नेयजम्बुद्वीपः
* मध्यजम्बुद्वीपः
* उत्तरजम्बुद्वीपः
* पश्चिमजम्बुद्वीपः
* भारतीय उपमहाद्वीपः
* जम्बुद्वीपः
* महाद्वीपाः

## सन्दर्भाः
ब्राहुईभाषा

**ब्राहुई** (ब्राहुई:براہوئی 𑌬𑍍𑌰𑌹𑍁𑌈; ब्राह्वी वा ब्रोहि इति अपि ख्यातः) इति उत्तरद्राविडीयभाषा ब्राहुईजनैः प्रभाषिता । एषा भाषा मुख्यतया पाकिस्थानस्य बलूचिस्थानप्रदेशस्य मध्यभागे भाष्यते, तदतिरिक्तं ईरान-अफगानिस्थान-तुर्कमिनिस्थान-देशयोः विकीर्णभागेषु अपि अस्याः वक्तारः सन्ति, इराक्-कतार-संयुक्त अरब अमीरात-देशेषु प्रवासी ब्राहुई-समुदायैः च इति । दक्षिणभारतस्य समीपस्थस्य द्राविडीयभाषिणां प्रतिवेशिनां जनसङ्ख्यातः १५०० किलोमीटर् अधिकदूरेण पृथक् अस्ति । बलूचिस्थानप्रदेशस्य कलात्, खुज्दर्, मस्टुङ्ग, क्वेट्टा, बोलान्, नासिराबाद्, नुश्की, खरान् इत्यादिषु मण्डलेषु ब्राहुईभाषिणः प्रधानाः सन्ति । ब्राहुई सिन्धप्रदेशे अपि भाष्यते, अधिकतया लरकाणा-नवाबशाह्-विभागेषु । द्राविडीयभाषासु ब्राहुई कुडुख-माल्टो-भाषायोः अत्यन्तं निकटसम्बन्धः इति कथ्यते ।

## वितरणम्
ब्राहुई पाकिस्थानस्य बलूचिस्थानस्य मध्यभागे मुख्यतया कलाट्, खुज्दार्, मस्टुङ्ग् मण्डलेषु भाष्यते, परन्तु समीपस्थेषु मण्डलेषु अपि अल्पसङ्ख्यायां, तथैव अफगानिस्थाने अपि यत् पाकिस्थानी बलूचिस्थानस्य सीमां धारयति । तथापि जातीयसमूहस्य बहवः सदस्याः ब्राहुईभाषां न वदन्ति । फारस-खातेः अरब-राज्येषु, तुर्कमिनिस्थाने च प्रवासी ब्राहुई-जनानाम् अपि अज्ञाता अत्यल्पसङ्ख्या अस्ति ।

## उपभाषाः
कोऽपि महत्त्वपूर्णाः अपभ्रंसभेदाः न सन्ति । झालावाणी-(दक्षिण, खुज्दार्-केन्द्रित)-सरवाणी (उत्तर, कलाट्-केन्द्रित)-भाषायाः *ह् (*h)-उच्चारणेन विशिष्टा भवति, या उत्तरे एव धारिता अस्ति (एल्फेन्बीन् १९९७) । अस्मिन् क्षेत्रे भाष्यमाणानाम् ईरानीयभाषाणां प्रभावः अभवत्, यथा फारसी, बलोची, पश्तो च । 

## प्रतिदर्शपाठ्यम्
### संस्कृतम्
सर्वे मानवाः स्वतन्त्राः समानाः गौरवेण अधिकाराः च भवन्ति । तर्कसंविदायुक्ताः परस्परं भ्रातृभावेन कार्यं कुर्वन्तु ।

### अरबीलिपिः
مُچَّا اِنسَاںک آجو او اِزَّت نَا رِد اَٹ بَرےبَر وَدِى مَسُّنو. اوفتے پُهِى او دَلِىل رَسےںگَانے. اَندَادے وفتے اَسِ اےلو تون اِىلُمِى اے وَدِّفوئِى اے.

### ग्रन्थलिपिः
𑌮𑍁𑌚𑍍𑌚𑌾 𑌇𑌨𑍍𑌸𑌾𑌙𑍍𑌕𑍍 𑌆𑌜𑍋𑌀 𑌓𑌀 𑌇𑌜𑌼𑍍‌𑌜𑌼𑌤𑍍 𑌨𑌾 𑌰𑌿𑌦𑍍 𑌅𑌤𑍍 𑌬𑌰𑍇𑌀𑌬𑌰𑍍 𑌵𑌦𑍀 𑌮𑌸𑍍𑌸𑍁𑌨𑍋𑌀. 𑌓𑌀𑌫𑌼𑍍‌𑌤𑍇 𑌪𑍁𑌹𑍀 𑌓𑌀 𑌦𑌲𑍀𑌲𑍍 𑌰𑌸𑍇𑌙𑍍𑌗𑌾𑌨𑍇𑌀। 𑌅𑌨𑍍𑌦𑌾𑌦𑍇𑌀 𑌓𑌫𑌼𑍍‌𑌤𑍇 𑌅𑌸𑌿 𑌏𑌲𑍋𑌀 𑌤𑍋𑌀𑌨𑍍 𑌈𑌲𑍁𑌮𑍀 𑌏𑌀 𑌵𑌦𑍍𑌦𑌿𑌫𑌼𑍋𑌈 𑌏𑌀.

### देवनागरीलिपिः
मुच्चा इन्साङ्क् आजॊ ऒ इज़्ज़त् ना रिद् अत् बरॆबर् वदी मस्सुनॊ । ऒफ़्ते पुही ऒ  दलील् रसेङ्गानॆ। अन्दादॆ ओफ़्ते असि एलॊ तॊन् ईलुमी ऎ वद्दिफ़ोई ऎ ।

### लातिनिलिपिः
Muccá insáńk ájo o izzat ná rid aŧ barebar vadí massuno. Ofte puhí o dalíl raseńgáne. andáde ofte asi elo ton ílumí e vaddifoí e.

## सम्बद्धाः लेखाः 
* द्राविडीयभाषाः
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* बलूचिस्थानप्रदेशः
* पाकिस्थानम्

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
कुरुखभाषा

**कुरुख** अथवा **उराँव** (कुरुख: कुंड़ुख़/कुड़ुख़्) इति द्राविडीयभाषा भारतस्य झारखण्डस्य, छत्तीसगढस्य, ओडिशायाः, पश्चिमवङ्गस्य, असमस्य, बिहारस्य, त्रिपुरास्य च प्रायः २० लक्षं (२ मिलियन्) कुरुख-किसान-आदिवासीजनाः भाषन्ते, तथैव उत्तरबाङ्गलादेशे ६५,००० जनाः, नेपालदेशे २८,६०० उरान्व इति उपभाषा, भूटानदेशे च प्रायः ५,००० जनाः भाषन्ते । दक्षिणभारते केचन कुरुखभाषिणः सन्ति । अस्य ब्राहुई-माल्टो (पहाड़िया)-भाषायोः अत्यन्तं निकटसम्बन्धः अस्ति । यूनेस्को-संस्थायाः विलुप्तप्रायभाषासूचौ एषा भाषा "दुर्बल" अवस्थायां इति चिह्निता अस्ति ।  किसानभाषायाः २०११ तमवर्षपर्यन्तं २,०६,१०० वक्तारः सन्ति । उराँव अथवा कुरुखभाषा कन्नडभाषायाः सदृशी अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* माल्टोभाषा
* द्राविडीयभाषाः
* हिन्दु-आर्यभाषाः
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः
अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला

**अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला** (**अ॰सं॰लि॰व॰**) (, आईएएसटी) एकः लिप्यन्तरणयोजना अस्ति या संस्कृतेन सम्बन्धितैः भारतीयभाषाभिः च प्रयुक्तानां भारतीयलिपानां हानिरहितं रोमनीकरणस्य साहाय्यं करोति । एतत् एकस्याः योजनायाः आधारेण अस्ति या नवदशमी शताब्द्याः कालखण्डे चार्ल्स् ट्रेवेलियन्, विलियं जोन्स्, मोनियर् मोनियर्-विलियम्स् इत्यादीनां विद्वानानाम् उपन्यासात् उद्भूतवती, जिनेवा प्राच्यकाङ्ग्रेसस्य लिप्यन्तरणसमित्या सितम्बर १८९४ तमे वर्षे औपचारिकरूपेण स्थापिता अस्ति च । IAST इत्यनेन पाठकस्य कृते भारतीयपाठस्य निर्विवादरूपेण पठनं सम्भवं भवति, यथा मूलभारतीयलिप्यां भवति । मूललिपीनां प्रति इयं निष्ठैव विद्वानेसु तस्य निरन्तरलोकप्रियतायाः कारण भवति ।

## प्रयोगः
विद्वांसः सामान्यतया संस्कृतं, पालिः इत्यादिषु शास्त्रीयभारतीयभाषासु पाठ्यसामग्रीणां उद्धरणं दत्तवन्तः प्रकाशनेषु अ॰सं॰लि॰व॰ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।

अ॰सं॰लि॰व॰ इत्यस्य उपयोगः SARIT, मुक्तबोधः, GRETIL, sanskritdocuments.org इत्यादिषु प्रमुखेषु ई-पाठभण्डारेषु अपि भवति ।

अ॰सं॰लि॰व॰ योजना शास्त्रीयभारतीय अध्ययनविषये पुस्तकेषु पत्रिकासु च विद्वत्प्रयोगस्य शताब्दात् अधिकस्य प्रतिनिधित्वं करोति । तदपेक्षया भारतीयलिपिनां लिप्यन्तरणार्थं अ॰मा॰सं॰ (ISO) १५९१९ मानकः २००१ तमे वर्षे मानकानां पुस्तकालयजगतः च उद्भूतः । अधिकांशतः, आईएसओ १५९१९ आईएएसटी योजनायाः अनुसरणं करोति, तस्मात् केवलं लघुरूपेण (उदा. ṃ/ṁ, ṛ/r̥ च) प्रस्थानं करोति—अधः तुलनां पश्यन्तु ।

भारतीय कोलकाता राष्ट्रियग्रन्थालयरोमनीकरणम्, यत् सर्वेषां भारतीयलिपानां रोमनीकरणाय अभिप्रेतम् अस्ति, तत् आईएएसटी इत्यस्य विस्तारः अस्ति ।

## प्रतीक-योजना
आईएएसटी अक्षराणि तेषां देवनागरी समकक्षैः सह IPA मध्ये ध्वन्यात्मकमूल्यानि च सूचीबद्धानि सन्ति, ये संस्कृत, हिन्दी इत्यादिषु आधुनिकभाषासु वैधानि सन्ति येषु देवनागरीलिपिः उपयुज्यते, परन्तु केचन ध्वनिपरिवर्तनानि अभवन् -

## आईएसओ १५९१९ इत्यनेन सह तुलना
अधिकांशतः, आईएएसटी आईएसओ १५९१९ इत्यस्य उपसमूहः अस्ति । निम्नलिखिताः सप्तापवादाः सन्ति यतः आईएसओ मानकेन देवनागरी इत्यादिभिः भारतीयलिपैः असंस्कृतभाषासु शब्दलेखनार्थं प्रयुक्तानि कानिचन अतिरिक्तचिह्नानि अपि स्वीकृतानि सन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अ॰मा॰सं॰ १५९१९ (आईएसओ 15919)
* देवनागरी
* संस्कृतम्
* ब्राह्मीलिपिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतीयभाषाः
उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः

**उत्तरहिन्द-आर्यभाषाः** (, ), **पहाडीभाषाः** अथवा **पहाड़ीभाषाः** (, ) इति अपि ज्ञायन्ते, हिमालयस्य निम्न-परिधिषु, पूर्वदिशि नेपालदेशात्, उत्तराखण्ड-हिमाचलप्रदेश-भारतीयराज्येभ्यः माध्यमेन जम्मूकाश्मीरस्य जम्मू-क्षेत्रपर्यन्तं पश्चिमदिशि यावत् प्रचलन्ति । पहाडी/पहाड़ी इति नाम (तन्नामयुक्तैः अन्यैः विविधैः भाषाभिः सह न भ्रमितव्यम्) ग्रियर्सन्-इत्यस्य पदमस्ति ।

## परिचयः
हिमालयः नेपाल-भारत-पाकिस्थान-देशैः सह प्रचलति । 'पहाड़' शब्दस्य अर्थः 'पर्वतः' इति अधिकांशस्थानीयभाषासु यथा नेपाली हिन्दी (पर्बत इति पर्यायवाचीशब्दः) च ।  हिमालयप्रदेशे अस्य जनप्रसारस्य, प्रयोगस्य च कारणात् एषा भाषा हिमालयी इति अपि प्रसिद्धा अस्ति । अस्य प्रदेशस्य अन्येषां सर्वेषां भाषाणां इव पहाडीभाषा अपि हिन्द-यूरोपीयभाषायाः, विशेषतः हिन्द-ईरानीयभाषाशाखायाः च सन्ति । यथा पर्वतेषु समुदायानां परिवर्तनात् पृथक्करणस्य प्रवृत्तिः भवति, तथैव पर्वतेषु उपभाषासु अन्यैः पर्वतभाषाभिः सह किञ्चित् सादृश्यं कृत्वा स्वकीयानि लक्षणानि भवन्ति, परस्परं पृथक् तिष्ठन्ति – तत्र उपभाषानिरन्तरता अवश्यमेव दृश्यते । एताः सर्वाः उपभाषाः सामान्यतया 'पहाडी/पहाड़ी' भाषाः इति उच्यन्ते, हिमालयपरिधितः अधिकांशः जनाः पहाडीजनाः इति प्रसिद्धाः सन्ति ।

## वर्गीकरणम्
पहाडीभाषाः समूहत्रयः विभक्ताः सन्ति ।

**पूर्वपहाडी**
*नेपाली नेपालदेशे १.११ कोटिः जनाः, भूटानदेशे २,६५,००० जनाः, भारतदेशे च २५ लक्षं जनाः भाष्यन्ते इति अनुमानितम् ।  नेपाल-भारतयोः राजभाषा अस्ति ।
*जुम्लीभाषां नेपालदेशस्य कर्णाली-अञ्चले अनुमानतः ४०,००० जनाः वदन्ति ।
*डोटेली इति नेपालदेशस्य सुदूरपश्चिमे १० लक्षं जनाः वदन्ति । इदं बहुभिः नेपालीभाषायाः उपभाषा इति मन्यते, केषाञ्चन विद्वांसानां मते (उदा. राहुलसन्सृत्ययन्) कुमाऊँनीभाषायाः उपभाषा, परन्तु नेपालीभाषा-आयोगः एतां पृथक् भाषां मन्यते ।

**केन्द्रीयपहाडी**
*कुमाऊँनीभाषाम् उत्तराखण्डस्य कुमाऊँनक्षेत्रे प्रायः २३,६०,००० जनाः वदन्ति इति अनुमानितम् ।
*गढवळि उत्तराखण्डे अनुमानतः २९ लक्षं जनाः वदन्ति । एतेषु अधिकांशः उत्तराखण्डस्य गढवाळक्षेत्रस्य गढवळिजनाः सन्ति ।

**पाश्चात्यपहाडी**

*जौनसारी
*हिण्डूरी
*पहाडी किनौरी
*कुळूई पहाडी
*महासुई पहाडी
*सिरमौरी
*मण्डियाली
*भद्रवाही
*चुराही
*भटियाली
*बिलासपूरी
*चम्बयाली
*गदी
*पङ्गवाली
*डोगरी
*काङ्गडी

## सम्बद्धाः लेखाः 
* हिन्द-आर्यभाषाः
* नेपाली भाषा
* डोगरीभाषा
* हिन्दीभाषा
* भारतस्य भाषाः
* भारतस्य आधिकारिकभाषाः
* मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भाषाः
वर्गः:भारतीयभाषाः