open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नैनितालमण्डलम्

**नैनितालमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नैनिताल इति नगरम् । नैनितालमण्डलं मन्दिर-पर्यटन-तडाग-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । आङ्ग्लकालीनप्रासादाः अपि वीक्षणीयाः सन्ति अत्र ।

## भौगोलिकम् 
नैनितालमण्डलस्य विस्तारः ३,८६० च.कि.मी.-मितः । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि अल्मोडामण्डलं, पूर्वदिशि चम्पावतमण्डलं, दक्षिणदिशि उधमसिॆहनगरमण्डलं, पश्चिमदिशि पौरीगढवालमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - कोसी, गोमती, रामगङ्गा, सवन्नाह, सोनानदी, मण्डल, पलैन ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px
नैनितालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ९,५४,६०५ अस्ति । अत्र ४,९३,६६६ पुरुषाः, ४,६०८,९३९ स्त्रियः, १,२४,२७२ बालकाः (६५,३३७ बालकाः, ५८,९३५ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २२५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २२५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २५.१३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८३.८८% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८३.८८% स्त्री - ७८.३६% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ नैनिताल २ रामनगर ३ कलधौगी ४ हल्डवानी ५ धारी ६ लालकौन ७ कोस्य कुतौली ८ बेटलघाट ।

## वीक्षणीयस्थलानि 
### भीमताल 
नैनिताल-नगरात् द्वाविंशतिः (२२) कि.मी. दूरे स्थितः एषः नैनितालमण्डलस्य बृहत्तमः तडागः अस्ति । महाभारतस्य प्रख्यातपात्रस्य भीमसेनस्य नाम्ना अस्य तडागस्य नाम भीमताल इति । तडागस्य केन्द्रे लघुद्वीपः अस्ति । तं द्वीपं प्राप्तुं नावा गन्तव्यं भवति । तत्र सुन्दरं मत्स्यगृहमस्ति । नैनितालतडागवत् भीमतालतडागे सम्मर्दः (Crowd) तु न भवति, परन्तु तडागस्थाः हंसाः अतिथीनां मनोरञ्जनं सम्यक् कुर्वन्ति । जनाः कथयन्ति यत्, सम्मर्दस्य (crowd) अभावादेव तडागस्य सौन्दर्यं, स्वच्छता च संरक्षितास्ति । भीमेश्वरनामकं शिवमन्दिरमपि स्थितमस्ति भीमतालतडागस्य तीरे ।
 
### सातताल (सप्ततडागः) 
सप्तानां तडागानां समूहः अस्ति अस्मिन् स्थले, अतः अस्य नाम 'सातताल' इति । निसर्गः तु सर्वदा पवित्रः, निर्दोषः एव भवति । मनुष्यः स्वस्वार्थपूर्त्यर्थं निसर्गस्य कार्ये विघ्नम् उत्पादयति । अतः निसर्गः मनुष्यरूपिणः स्वबालकान् बोधयति यत्, “मम रक्षणं करोतु, भवतः रक्षणं स्वयमेव भविष्यती”ति । अस्य स्थलस्य रमणीयता सतः मनुष्यस्य मनसि एतादृशान् भावान् एव उत्पादयति । अत्रस्थानां सप्तानां तडागानां नामानि – पन्नाताल, नलदमयन्तीताल, पूर्णताल, रामताल, सीताताल, लक्षमणताल, सुखताल ।

## बाह्यानुबन्धः 
http://nainital.nic.in/

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/nainital.php 

http://dcnai.uk.gov.in/ 

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
बिश्नुपुरमण्डलम्

मणिपुर राज्ये स्थितः एकः मण्डल |

मण्डल, बिश्णुपूर्
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चन्देलमण्डलम्

मणिपुर राज्ये स्थितः एकः मण्डल |

मण्डल, चन्देल्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ऊधमसिंहनगरमण्डलम्

**ऊधमसिंहनगरमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊंविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रुद्रपुरम् । अस्य मण्डलस्य रचना ३०/०९/१९९५ दिनाङ्के अभूत् । ऊधमसिंहनगरमण्डलं वन्यजीवन-स्थापत्यकला-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति ।

## भौगोलिकम् 
ऊधमसिंहनगरमण्डलस्य विस्तारः २,९०८ च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि नैनितालमण्डलं, दक्षिणदिशि उत्तरप्रदेशराज्यं, पूर्वदिशि नेपालदेशः, पश्चिमदिशि उत्तरप्रदेशराज्यम् अस्ति ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px

ऊधमसिंहनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) १६,४८,९०२ अस्ति । अत्र ८,५८,७८३ पुरुषाः, ७,९०,११९ स्त्रियः, २,२९,१६२ बालकाः (१,२०,६८७ बालकाः, १,०८,४७५ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६४९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६४९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३३.४५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२० अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.१०% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ जसपुर २ काशीपुर ३ बाजपुर ४ गदरपुर ५ किच्छा ६ सितरगञ्ज ७ खटीमा ।

## वीक्षणीयस्थलानि 
### ‘नानक मत्ता साहिब’ 
नानक मत्ता साहिब-गुरुद्वारं रुद्रपुरात् पञ्चषष्टिः (६५) कि.मी. दूरेऽस्ति । सिक्खजनानां मुख्यतीर्थक्षेत्रेषु एतत् गुरुद्वारम् अन्यतमम् । सरयूद्याः तीरे स्थितमेतत् गुरुद्वारं रमणीये वातावरणे स्वाभां काश्यते । सद्यः तत्र जलबन्धः (Dam) निर्मितः सर्वकारेण । तस्य जलबन्धस्य नाम ‘नानक सागर’ अस्ति । नानकसागरः नानक मत्ता साहिब-गुरुरद्वारस्य सौन्दर्यं वर्धयते ।

### अटरीयामन्दिरम् 
अटरीयामन्दिरम् अटरीयादेव्याः प्राचीनमन्दिरमस्ति । एतन्मन्दिरं रुद्रपुरात् द्वि (२) कि.मी. दूरेऽस्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणविषये किंवदन्ति श्रूयते यत्, एकदा शूरवीरः राजा रुद्रः वनमार्गेण यात्रां कुर्वन् कुत्रचित् गच्छन् आसीत् । मार्गे सः पल्वल्ये (marshy land = दलदलीय ज़मीन) पतितः ।  तस्मात् स्थलात् सः येन केनापि प्रकारेण बहिः निर्गतः । बहिरागत्य सः तस्मिन्नेव स्थले मन्दिरस्य एवं सोपानकूपस्य निर्माणस्य सङ्कल्पं चकार । एवं तत्र अटारीदेव्याः मन्दिरस्य निर्माणमभूदिति ।

### द्रोणसागरः 
द्रोणसागरः प्रख्यातमेवं पौराणीकं स्थलमस्ति । महाभारते अस्य स्थलस्य उल्लेखः प्राप्यते । काशीपुरस्य चैत्रमासस्य उत्सवः अत्र बहु प्रख्यातः अस्ति । एषः उत्सवः सुदूरात् भक्तान् आकर्षयति । उत्सवसमये लक्षशः भक्ताः गच्छन्ति तत्र ।

### गिरिसरोवरः 
गिरिसरोवरः काशीपुरात् २.५ कि.मी. दूरे स्थितमस्ति । तत्र जनाः प्राकृतिकसौन्दर्यस्य आनन्दम् आस्वादयितुं गच्छन्ति । कार्येण त्रस्ताः, जामिताः जनाः तत्र विहर्तुं (for picnic) गच्छन्ति । नगरस्य समीपस्थम् इदम् आनन्ददायकेषु स्थलेषु अन्यतमम् ।

## बाह्यानुबन्धः 
http://usnagar.nic.in/

http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/udhamsinghnagar.htm

http://dcusn.uk.gov.in/ 

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/udham_singh_nagar.php 

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
उत्तरकाशीमण्डलम्

**उत्तरकाशीमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति उत्तरकाशी इति नगरम् । उत्तरकाशीमण्डलं कृषि-जलपात-वन्यविविधता-शिक्षणादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । अस्मिन् मण्डले गङ्गोत्री-यमुनोत्री-मन्दिरे स्तः ।

## भौगोलिकम् 
उत्तरकाशीमण्डलस्य विस्तारः ४,०८० च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि हिमाचलप्रदेशः, चीनदेशः च, दक्षिणदिशि देहरादूनमण्डलं, पौरीगढवालमण्डलं, रुद्रप्रयागमण्डलं च, पूर्वदिशि चमोलीमण्डलं, चीनदेशः च, पश्चिमदिशि देहरादूनमण्डलम् अस्ति ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px

उत्तरकाशीमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) समस्ता ३,७६,३९३  अस्ति । तस्मिन् , १,६८,५९७ पुरुषाः, १,६१,४८९ स्त्रियः, ४६,३०७ बालकाः (२४,१६५ बालकाः, २२,१४२ बालिकाः च ) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ११.८९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७५.८१% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं – ८८.७९% स्त्री – ६२.३५% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले षड् उपमण्डलानि सन्ति । तानि- मोडी, भाटवाडी, पुरौला, राजगढी, डूण्डा, चिन्यलीसौर

## वीक्षणीयस्थलानि 
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि मन्दिराणि सन्ति । यथा – गङ्गोत्रीमन्दिरं, यमुनोत्रीमन्दिरं, शनिमन्दिरं, भैरवमन्दिरं, कपिलमुनेः आश्रमः, कर्णदेवता, पोखुदेवता, दुर्योधनमन्दिरम् ।

### गङ्गोत्रीमन्दिरम् 
मानवानां सर्वाणि पापानि हरन्ती नदी अस्ति गङ्गा । अतः नदीषु गङ्गायाः पूजा सर्वाधिका भवति । गङ्गानदी पवित्रतायाः प्रतीकः अस्ति । अतः कथ्यते यत्, अमुकजलं गङ्गाजलवत् पवित्रमस्तीति । पुराणे कथास्ति यत्, मानवानां पापशमनार्थं, पालनार्थञ्च विष्णुः गङ्गां स्वपादाङ्गुष्ठात् उद्भावयत् । गङ्गायाः उद्भवे सति तस्याः पूजा प्रारभत । एवम् एतस्मिन् स्थले गङ्गायाः पवित्रमन्दिरस्य निर्माणमभूदिति । अस्मात् मन्दिरादेव अस्य स्थलस्य नाम गङ्गोत्रीति । अन्या कथास्ति यस्यां भगीरथनामकः राजा गङ्गायाः प्रवाहमार्गं प्रशस्तं कर्तुं तपस्तप्यत । तस्य तपसा एव गङ्गायाः अवतरणं स्वर्गात् भूलोके अभूदिति । अतः गङ्गायाः अपरं नाम भागीरथी अस्ति ।

### यमुनोत्री 
गङ्गायाः वर्णः श्वेतः इति कथ्यते । यमुनायाः वर्णः कृष्णः श्यामः वा इति कथ्यते । यमुनोत्रीयात्रा क्लिष्टतमा यात्रास्ति । यमुनानदी कालिन्दीपर्वतात् उद्भवति । यमुनोत्रीयात्रायाः मार्गे मार्कण्डेयर्षेः आश्रमः अस्ति । अनुमानमस्ति यत्, तत्र स्थित्वैव मार्कण्डेयर्षिः मार्कण्डेयपुराणम् अलिखत् ।

अस्मिन् मण्डले अन्यानि बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । यथा – नेहरु इन्स्टिट्युट् ओफ मौण्टनीरिङ्, विझ्डम् कोटेज्, गोबाण्ड् नेशनल् पार्क्, पुलोरा एक्वेशनस्, टिहरी शहीद स्मारक ।

## बाह्यानुबन्धः 
http://uttarkashi.nic.in/

http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/uttarkashi.htm

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/uttarkashi.php 

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
भारतस्य शासनप्रणालिः

भारतस्‍य शासनप्रणालिः संयुक्तसंसदीयप्रतिनिधीयलोकतांत्रिकव्यवस्थां सूचयति। अत्र प्रधानमंत्री प्रमुखःअस्ति। संविधानस्य अनुसारं भारते  समाजवादी, धर्म-निरपेक्षं, लोकतांत्रिक राज्यम् अस्ति। एतं सर्वकारं जनाः चिन्वन्ति। अमेरिकादेशे इव भारते अपि संयुक्तसर्वकारः अस्ति, किन्तु भारते केन्द्रसर्वकारस्य राज्यसर्वकारेभ्यः अधिकतरा शक्तिः अस्ति। एषा व्यवस्था ब्रिटेनस्‍य संसदीयप्रणाल्या आधारिता अस्ति।

वर्गः:भारतस्य शासनव्यवस्था‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तिरुपतिः

**तिरुपति**नगरम् आन्ध्रप्रदेशे स्थितं प्रमुखं नगरम् । नगरस्य समीपे स्तिथं तिरुमलपुण्यक्षेत्रं सुप्रसिद्धम् । तिरुमलनगरे श्रीवेङ्कटेश्वरदेवालयः वर्तते ।

तिरुमलपर्वतं सप्तगिरिः इति अपि निर्दिशन्ति । तत्र श्रीनिवासः सप्तगिरिवासः आराध्यः अस्ति । प्रतिदिनम् अत्र अनेकसहस्रजनाः आगच्छन्ति । भोजनवसतिव्यवस्था उत्तमा अस्ति । पर्वतप्रदेशे अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । प्रवासव्यवस्था कर्तुं शक्यास्ति ।

## तिरुपतिसमीपे दर्शनीयानि स्थानानि
तिरुपतिनगरे श्रीगोविन्दराजस्वामी देवालयः दर्शनीयः अस्ति । दश कि.मीटर् दूरे पद्मावती सरोवरं च आकर्षणीयम् अस्ति । 
### काळहस्ती
तिरुपतितः ४० कि.मी दूरे काळहस्ती प्रदेशे श्रीकाळ्हस्तीश्ववरदेवालयः अतीव सुन्दरः अस्ति ।

### कैलासगिरिः
कैलासगिरिप्रदेशे बेडरकण्णप्प इति भक्तवरस्य मन्दिरम् अस्ति । 
### चन्द्रगिरिः
तिरुपतिसमीपे चन्द्रगिरिप्रदेशे विजयनगरसाम्राज्यकाले निर्मितं राजगृहम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । 
### राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्
अत्र राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठं वर्ततॆ।
## तिरुपति रोपवे
तिरुमलतिरुपतिदेवस्थानमण्डली इति काचित् संस्था आन्ध्रप्रदेशे अनेकानि जनहितानि कार्याणि कुर्वती अस्ति । तिरुमलपर्वतप्रदेशे प्रेक्षणीयानि अनेकानि स्थानानि कल्पितानि सन्ति । तेषु स्वामिपुष्करिणि, आकाशगङ्गा, पापनाशिनीतीर्थं, गोगर्भतीर्थं, जाबालितीर्थं, वैकुण्ठतीर्थं पाण्डवतीर्थम् इत्यादीनि प्रमुखाणि सन्ति । सुन्दरे उद्यानवने शिलातोरणं दर्शनीयम् अस्ति ।
तिरुमलपर्वतप्रदेशं गन्तुं वाहनमार्गः निर्मितः अस्ति । पुनः तिरुपतिनगरम् आगन्तुं अन्यमार्गः अस्ति । तिरुमलतिरुपतिदेवस्थानमण्डली इदानीं पर्वतप्रदेशारोहणाय रोपवे (तन्तुमार्गः) निर्माणस्य योजनाम् कृतवती अस्ति । सप्त कि.मीटरदीर्घः विशिष्टः मार्गः यदा निर्मितः भवेत् तदा एककाले एव प्रति अष्टादशनिमेषेषु ४० सहस्रजनाः आरोहणं कर्तुं समर्थाः भवन्ति । एषा योजना शीघ्रमेव कार्यान्वितं भवितुम् अर्हति ।
## मार्गः
तिरुपति नगरागमनाय विमान निस्थानस्य सौलभ्यम् अस्ति । धूमशकटैः आगन्तुम् तिरुपतिनिस्थानतः रेणिगुण्टा निस्थानतः च शक्यम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य महानगरेभ्यः कर्णाटकराज्यस्य नगरेभ्यः च लोकयानसम्पर्कः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*http://wikimapia.org/979738/Chandragiri-Fort-Once-a-capital-city-of-Vijayanagara-Empire
* Tirupati at GloriousIndia
* 
* 
* http://www.tirupatibooking.com 

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
राष्ट्रियोपभोक्तृदिनोत्सवः

भारते २४ दिसम्बर राष्ट्रीय उपभोक्ता दिवसस्य रुपे अवलोकित अस्ति। सन् १९८६ मध्ये एतद् तिथि उपभोक्ता संरक्षण अधिनियम विधेयक प्रयुक्त आसित्।

वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कर्णावतीमण्डलम्

thumb|200px|right|**मध्यगुजरात**

**कर्णावतीमण्डलं** (, ) गुजरातराज्ये स्थितं प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कर्णावती इति महानगरम् । संस्कृतभाषायाम् अहमदाबाद इत्यस्य महानगरस्य पुरातनं नाम कर्णावती इति आसीत् ।

## भौगोलिकम्
कर्णावतीमण्डलस्य विस्तारः ८,०८७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे खेडामण्डलं, पश्चिमे सुरेन्द्रनगरमण्डलम्, उत्तरे मेहसाणामण्डलं, दक्षिणे 'गल्फ् आफ् खम्भात' अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,०१७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले नव नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, खारी, मेश्वो, भोगावो, ॐकारः, भादर, नाईका, उतावली, रोध ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् कर्णावतीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७२,०८,२०० अस्ति । अत्र ३७,८७,०५० पुरुषाः ३४,२१,१५० महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ८९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.३१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०३ अस्ति । अत्र साक्षरता ८६.६५% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ कर्णावती २ बरवाला ३ बावला ४ दस्क्रोई ५ देत्रोज-रामपुरा ६ धन्धूका ७ धोलका ८ माण्डल ९ राणपुरं १० साणन्द ११ विरमगाम

## कृषिः वाणिज्यं च
कार्पासः, जीरकः, कपिशाकं ('क्याबिज्'), बृहज्जम्बीरं, कूष्माण्डः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । समग्रे गुजरातराज्ये कूष्माण्डस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कार्पासस्य उत्पादनेऽपि अस्यैव मण्डलस्य आद्यं स्थानम् अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य वाणिज्यकेन्द्रं, प्रमुखं तन्त्रोद्यमकेन्द्रं च अस्ति । तत्रापि कर्णावती इत्यस्मिन् महानगरे बहवः उद्यमाः, यन्त्रागाराः च सन्ति । कर्णावती इतीदं महानगरं प्रमुखं वस्त्रोत्पादनकेन्द्रम् अस्ति । अतः कर्णावतीमहानगरं 'म्याञ्चेस्टर् आफ् इण्डिया' इति प्रसिद्धम् आसीत् । 'ड्रग्स् एण्ड् फार्मस्युटिकल्स्', 'आटोमोबैल्स्', 'एञ्जिनियरिङ्ग्', 'इलेक्ट्रोनिक्स्', 'बायोटेक्नोलजी', 'इन्फर्मेषन्-टेक्नोलजी', प्रवासोद्यमः इत्येते अस्य मण्डलस्य अन्ये उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
thumb|**साबरमती आश्रमः**

अस्मिन्नेव मण्डले विद्यमानम् अडालज-वाव इत्येतत् विश्वपारम्परिकस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । विश्वस्य प्रसिद्धेषु वस्त्रसङ्ग्रहालयेषु अस्मिन् मण्डले स्थितः क्यालिको-सङ्ग्रहालयः सुप्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् मण्डले स्थितं विज्ञान-नगरम् ('सायिन्स्-सिटि') अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । नळसरोवरपक्षिधाम तु अस्य मण्डलस्य सुप्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कर्णावतीमहानगरस्य अधिष्ठात्रीदेव्याः भद्रकाल्याः अतिपुरातनं प्रसिद्धं मन्दिरं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कर्णावतीमहानगरे विद्यमानं 'सरखेज-रोजा' इति किञ्चन यवनधर्ममन्दिरम् (मस्जिद्) अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । गान्धि आश्रमः, 'सिटि-म्यूजियम्', 'शेकिङ्ग्-मिनरेट्स्', स्वामिनारायणमन्दिरं च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
* Official site

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
भरुचमण्डलम्

**भरुचमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये विद्यमानं किञ्चन जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भरुच इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
भरुचमण्डलस्य विस्तारः ६,५२७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अरब्बीसमुद्रे विद्यमानस्य 'गल्फ् आफ् खम्भात' इत्यस्य समीपे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे नर्मदामण्डलं, पश्चिमे 'गल्फ् आफ् खम्भात', उत्तरे वडोदरामण्डलम्, आणन्दमण्डलं च , दक्षिणे सुरतमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ८०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- नर्मदानदी, कीं, दादर ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणानुगुणं भरुचमण्डलस्य जनसङ्ख्या १५,५०,८२२ अस्ति । अत्र ८,०५,९४५ पुरुषाः ७,४४,८७७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८३.०३% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ आमोदः २ अङ्कलेश्वरः ३ भरुच ४ हासोट ५ जम्बूसरः ६ वागरा ७ वालीया ८ झघडीया

## कृषिः वाणिज्यं च
कदलीफलं, कार्पासः, आम्रफलं, कूष्माण्डः, पपितफलं ('पपाया'), वृन्ताकं ('ब्रिञ्जाल्') च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । कदलीफलस्य उत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कूष्माण्डः, कार्पासः अपि अस्मिन् मण्डले अधिकतया उत्पाद्यते । भरुचमण्डलं गुजरातराज्यस्य उद्यमकेन्द्रमप्यस्ति । अस्मिन् मण्डले ६२५ उद्यमघटकाः सन्ति । कृषिः, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', रासायनिकोद्यमः, 'पेट्रोकेमिकल्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'ड्रग्स् एण्ड् फार्मस्युटिकल्स्', नौकानिर्माणं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितं शूलपाणेश्वर-वन्यजीविधाम सुप्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमानः रायचन्द-दीपचन्द-ग्रन्थालयः द्विलक्षपुस्तकानां पुरातनतालपत्राणां च भाण्डागारम् अस्ति । स्वामिनारायणमन्दिरं, वैष्णव-हवेली, नर्मदामातामन्दिरम् अपि आकर्षकाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । सुवर्णसेतुः ('गोल्डन् ब्रिड्ज्'), जामा मस्जिद्, शुक्लतीर्थं, भृगुऋषिमन्दिरं, कबीरवड, वलन्दा कोठी, कडियाडुङ्गर इत्येतानि अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
भावनगरमण्डलम्

**भावनगरमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन प्रमुखं मण्डलमस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति भावनगरमिति‌ नगरम्।

## भौगोलिकम्
भावनगरमण्डलस्य विस्तारः ९,९०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे वर्तते । अरब्बीसमुद्रे विद्यमानस्य 'गल्फ् आफ् खम्भात्' इत्यस्य समीपे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे 'गल्फ् आफ् खम्भात्', पश्चिमे अमरेलीमण्डलम्, उत्तरे सुरेन्द्रनगरमण्डलं, दक्षिणे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६०५ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- शेत्रुञ्जी, कालुभार, घेला ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं भावनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २८,७७,९६१ अस्ति । अत्र १४,९०,४६५ पुरुषाः १३,८७,४९६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २८८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २८८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.५३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३१ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.८४% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले एकादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ भावनगरम् २ बोटाद ३ गढडा ४ गारियाधार ५ घोघा ६ महुवा ७ पालिताणा ८ शिहोर ९ तलाजा १० उमराला ११ वलभीपुरम्

## कृषिः वाणिज्यं च
कार्पासः, बृहज्जम्बीरं, पलाण्डुः, 'ग्वावा', कदलीफलं, चिकूफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । पलाण्डुः, 'ग्वावा' इत्येतयोः उत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कार्पासस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । चिकू इत्येतस्य फलस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य उद्यमकेन्द्रमपि अस्ति । अस्मिन् मण्डले अनेकाः उद्यमघटकाः सन्ति । वज्रकर्तनं/वज्रछेदनं, वज्रपरिष्करणं, 'सिमेण्ट् एण्ड् जिप्सम्', लवणोत्पादनं, 'सिरेमिक्स्', रासायनिकोद्यमः, 'प्ल्यास्टिक्स्', नौकानिर्माणं, 'फ्याब्रिकेशन्', आहारसंस्करणम् च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति । वज्रकर्तनोद्यमे वज्रपरिष्करणोद्यमे च समग्रे भारते अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । समग्रे विश्वे बृहत्तमं नौकाविघटनप्राङ्गणम् अस्मिन्नेव मण्डले अलङ्ग इत्यत्र अस्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्य मण्डलस्य प्रमुखम् आकर्षणकेन्द्रं अस्ति वेलावदर राष्ट्रियोद्यानम् । शिहोर-दरबारगढ इत्येतत् पूर्वं राजपुत्राणां हर्म्यम् आसीत् । राज्यसर्वकारेण इदं भवनं रक्षितम् अस्ति । इदमपि अस्य मण्डलस्य वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । तलाजा इत्येतत् शेत्रुञ्जीनद्याः तटे विद्यमानं नगरम् अस्ति । अत्र ३० प्राचीनबौद्धगुहाः सन्ति । गान्धीस्मृतिः, तख्तेश्वरमन्दिरं, गौरीशङ्करतडागः, सरदार वल्लभभाई पटेल-उद्यानं/पिल्-उद्यानं, पुरातनदरबारगढ च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
जूनागढमण्डलम्

**जुनागढमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य एकं प्रमुखं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जुनागढ इति नगरम् । अस्मिन् मण्डले तिष्टति गीर अभयारण्यम्, सोमनाथः च ।

## भौगोलिकम्
जुनागढमण्डलस्य विस्तारः ८,८४६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे सौराष्ट्रे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अमरेलीमण्डलं, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे राजकोटमण्डलं, दक्षिणे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७८७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले षट् नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- ओजत, उबेण, हिरणः, रावल, मधुवन्ती, मच्छुन्द्री ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं जुनागढमण्डलस्य जनसङ्ख्या २७,४२,२९१ अस्ति । अत्र १४,०४,५०६ पुरुषाः १३,३७,७८५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३१० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३१० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.०१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५२ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.८८% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ भेसाण २ जुनागढ ३ केशोद ४ कोडीनार ५ मालिया ६ माणावदर ७ माङ्गरोल ८ मेदरडा ९ सूत्रापाडा १० तलाला ११ उना १२ वथली १३ वेरावलं १४ विसावदर

## कृषिः वाणिज्यं च
गोधूमः, कलायः, कार्पासः, आम्रफलं, कदलीफलं, पलाण्डुः, वृन्ताकं, लसुनं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कलायस्य, लसुनस्य च उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । धान्योत्पादने अस्य मण्डलस्य चतुर्थं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'सिमेण्ट्', मत्स्यसंस्करणं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
गीर अभयारण्यम् अस्य मण्डलस्य प्रमुखं, प्रसिद्धं च वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले विद्यमानः सोमनाथः तु पुण्यक्षेत्रम् अस्ति । अत्र सोमनाथमन्दिरम् अस्ति द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु सोमनाथ नामकं प्रथमं ज्योतिर्लिङ्गममस्मिन्नेव जनपदे वर्तते। गिरनारपर्वतः गुजरातराज्यस्य उन्नततमः पर्वतः वर्तते । अस्मिन् पर्वते अनेकानि हिन्दूमन्दिराणि, जैनमन्दिराणि च सन्ति, प्रमुख मन्दिर तु सर्वोपरि अम्बा मातया अस्ति । अतः यात्रिकाणाम् इदं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । सासणगीर-तः ५० किलोमीटर्दूरे विद्यमानं कङ्काईमातामन्दिरम् अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । तालाला इति प्रदेशः, तं परितः विद्यमानः प्रदेशश्च केसरनाम्नः आम्रफलाय प्रसिद्धः अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कुतियाण इत्येतत् यवनानां यात्रास्थलम् अस्ति । तुलसीश्याम-मन्दिरम् अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
आणन्दमण्डलम्

**आणन्दमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति आणन्द इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
आणन्दमण्डलस्य विस्तारः २,९५१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य मध्यभागे वर्तते । अरब्बीसमुद्रे विद्यमानस्य 'गल्फ् आफ् खम्भात्' इत्यस्य समीपे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे वडोदरामण्डलं , पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम् , उत्तरे खेडामण्डलं, दक्षिणे भरुचमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७७७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा-  साबरमतीनदी, महीसागरः, सेढी, नविदा ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् आणन्दमण्डलस्य जनसङ्ख्या २०,९०,२७६ अस्ति । अत्र १०,८८,२५३ पुरुषाः १०,०२,०२३ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६३१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६३१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.५७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२१ अस्ति । अत्र साक्षरता ८५.७९% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले अष्ट उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ आणन्द २ आङ्कलाव ३ बोरसद ४ खम्भात ५ पेटलाद ६ तारापुरं ७ सोजीत्रा ८ उमरेठ

## कृषिः वाणिज्यं च
न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते क्षीरोत्पादने आणन्दस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । अत्र प्रमुखं कारणम् अमूल । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कृषिक्षेत्रे इदं मण्डलम् अन्यतमम् अस्ति । कदलीफलोत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । कदलीफलं, पपितफलं ('पपाया'), आम्रफलम्, आलुकम्, आम्लकी, पलाण्डुः, कपिशाकम् ('क्याबिज्'), कार्पासः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । क्षीरोत्पादनम्, आहारसंस्करणं, कृषिः, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', रासायनिकोद्यमः, 'सिमेण्ट्', नौनिर्माणोद्यमः इत्यादयः अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
'फ्लो-आर्ट्-ग्यालरी' इत्यत्र हस्तकलाप्रदर्शिनी अस्ति । आणन्दमण्डले विद्यमानः अमूल क्षीरोत्पन्नसहकारिसङ्ग्रहालयः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । करमसदे विद्यमानं सरदार् वल्लभभाई पटेलस्मारकं, वीरविठ्ठलभाई पटेलस्मारकं च सुन्दरं वीक्षणीयस्थलम् । एतत् स्मारकं परितः रमणीयम् उद्यानम् अस्ति । आणन्द इत्यस्मात् नगरात् षष्ठिकिलोमीटर् दूरे खम्भात अस्ति । अत्र उपलभ्यमानानि कौशेयवस्त्राणि गुजरातराज्ये प्रसिद्धानि सन्ति । एकादशे शतके निर्मितः स्तम्भन-पार्श्वनाथ-जिनालयः आनन्दमण्डले विद्यमानं प्रसिद्धं जैनमन्दिरम् अस्ति । स्वामिनारायणमन्दिरं, दरबार घाट्, बी डी राव् कोलेज् सङ्ग्रहालयः च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
जामनगरमण्डलम्

**जामनगरमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जामनगरम् इति नगरम् । अस्मिन्नेव मण्डले तिष्ठति भगवतः कृष्णस्य द्वारका ।

## भौगोलिकम्
जामनगरमण्डलस्य विस्तारः १४,१२५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजकोटमण्डलं, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे 'गल्फ् आफ् कच्छ', दक्षिणे पोरबन्दरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५५४ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । भागेडी, फूलझर, आजी, घी, सोरठि, रणमती, नागमती, भवानी, धोलावडी, कालावडी, धाहर, पन्ना, रूपवती, सौनी, खारी, वर्ती, सोनमती, वीरडी इत्येताः अस्मिन् मण्डले प्रवहन्त्यः प्रमुखाः नद्यः सन्ति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं जामनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या २१,५९,१३० अस्ति । अत्र ११,१४,३६० पुरुषाः १०,४४,७७० महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १५३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १५३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.३८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७४.४०% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ भाणवड २ ध्रोल ३ जामजोधपुरं ४ जामनगरम् ५ जोडिया ६ कालावड ७ कल्याणपुरं ८ खम्भालिया ९ लालपुरम् १० ओखा

## कृषिः वाणिज्यं च
पपितफलं, चिकूफलम्, आम्रफलं, नारिकेलः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि फलानि सन्ति । पलाण्डुः, वार्तिकी ('टमेटो'), आलुकं, 'कोलीफ्लवर्', 'क्लस्टर् बीन्स्', लसुनं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि शाकानि सन्ति । सुगन्धद्रव्याणि/परिव्ययाः, कलायः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कलायस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । लसुनस्य उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । पित्तलोत्पादनं, वर्णयुक्तपटनिर्माणम् ('बान्धणी'निर्माणम्), 'एञ्जिनियरिङ्ग्', तैलोत्पादनं, 'प्ल्यास्टिक्स्', रासायनिकोद्यमः, लवणोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति । 'रिलयन्स् पेट्रोकेमिकल्स्' नामकः अतिविशालः यन्त्रालयः जामनगरे संस्थापितोऽस्ति । अपि च जामनगरे एव विद्यमानः आयुर्वेदविश्वविद्यालयः समग्रे भारते प्रतिष्ठितः, प्रसिद्धः, परिगणितश्च ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्य मण्डलस्य केन्द्रे जामनगरे स्थितः लखोटानामकः तडागः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । तडागं परितः उद्यानं, मृगालयः च अस्ति । लखोटा-सङ्ग्रहालयः अपि प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । पुरातनं खिजडा-मन्दिरम् अपि जामनगरे एव अस्ति । १९८२ तमे वर्षे संस्थापितं भारतस्य प्रथमं 'मरीन् न्याषनल् पार्क्' अस्मिन्नेव मण्डले अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले द्वारकायां विद्यमानः जगत्प्रसिद्धः कृष्णस्य द्वारकाधीशदेवालयः यात्रिकाणां प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । नागेश्वरदेवालयोऽपि अस्मिन्नेव मण्डले वर्तते । द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमं नागेश्वरनामकं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्मिन् देवालये अस्ति । अस्मिन् मण्डले बहवः सागरतटाः सन्ति । तेषु पिरोटन-द्वीपस्य सागरतटः, बालाछडी-सागरतटः च प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । खिजडिया-पक्षिधाम, गागा-वन्यजीविधाम, रतनबाई मस्जिद् च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
कच्छमण्डलम्

**कच्छमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भुज इति नगरम् । न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते इदं मण्डलं विशालतमम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य आकारः कच्छपसदृशः अस्ति इत्यतः अस्य मण्डलस्य 'कच्छ' इति नाम ।

## भौगोलिकम्
कच्छमण्डलस्य विस्तारः ४५,६५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे वर्तते । अस्य मण्डलस्य पूर्वे बनासकाठामण्डलं, पाटणमण्डलं च, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे पाकिस्तानदेशः, दक्षिणे 'गल्फ् आफ् कच्छ' अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५८७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । गुजरातराज्ये विद्यमानः रणः, कच्छस्य लघुरणः च अस्मिन्नेव मण्डले अन्तर्भवति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २०,९२,३७१ अस्ति । अत्र १०,९६,७३७ पुरुषाः ९,९५,६३४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३२.१६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०८ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.५९% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अबडासा २ अञ्जार ३ भचाउ ४ भुज ५ गान्धीधाम ६ लखपत ७ माण्डवी ८ मुन्द्रा ९ नखत्राणा १० रापर

## कृषिः वाणिज्यं च
कलायः, 'बाजरा', कार्पासः, 'जवार्', खर्जूरः, एरण्डं, तन्तुभः ('मस्टर्ड्'), 'सिलियम्' ('इसब्गुल्'), जीरकः, वृन्ताकं, पपितफलम्, आम्रफलं, कदलीफलं, चिकूफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु खर्जूरस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । लवणोत्पादनं, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', समुद्ररासायनिकानाम् उद्यमः, 'सिरेमिक्स्', नौकाश्रयसम्बद्धाः उद्यमाः, रासायनिकोद्यमः, वस्त्रोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
धोलावीरायां विद्यमानं सिन्धूदरीसंस्कृतिस्थानम् ('इण्डस् व्याली सिविलिजेषन् सैट्'), 'आइना महल्' (पुरातनं राजगृहं), 'प्राग् महल्' (नूतनं राजगृहं), कच्छ-सङ्ग्रहालयः, कोटेश्वरः, लखपत्, भद्रेश्वरमन्दिरं, स्वामिनारायणमन्दिरं, वन्यगर्दभधाम, 'चिङ्कारा'धाम, नारायणसरोवरपक्षिधाम, कच्छ-मरु-वन्यजीविधाम, कच्छ-'बस्टर्ड्'-धाम, माण्डवीसागरतटः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
नर्मदामण्डलम्

**नर्मदामण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राजपीपळा इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
नर्मदामण्डलस्य विस्तारः २,७५५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे भरुचमण्डलम्, उत्तरे वडोदरामण्डलं, दक्षिणे तापीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,१०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले पञ्च नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- नर्मदानदी, करजण, मेन, अश्विनी, तेरव ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं नर्मदामण्डलस्य जनसङ्ख्या ५,९०,३७९ अस्ति । अत्र ३,०१,२७० पुरुषाः २,८९,१०९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २१४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २१४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६० अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.२९% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ डेडियापाडा २ नान्दोद ३ सागबारा ४ तिलकवाडा

## कृषिः वाणिज्यं च
नर्मदामण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । कदलीफलं, कार्पासः, आम्रफलं, कूष्माण्डः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि कृष्युत्पादनानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले कार्पासः, कदलीफलं, कूष्माण्डः च अधिकतया उत्पाद्यते । कृषिः, वस्त्रोत्पादनं, शर्करोत्पादनं, रासायनिकोद्यमः, आहारसंस्करणं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
शूलपाणेश्वरवन्यजीविधाम अस्य मण्डलस्य प्रमुखम् आकर्षणम् अस्ति । १९१० वर्षे निर्मितं राजवन्तहर्म्यं ('राजवन्त प्यालेस्') पर्यटकानाम् इष्टतमं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । राजपीपळातः २७ किलोमीटर्दूरे स्थितायां केवडियायां शूलपाणेश्वरमन्दिरं, सरदारसरोवरजलबन्धः ('सरदार सरोवर ड्याम्') च अस्ति । वाडियाहर्म्यं ('वाडिया प्यालेस्'), दशावताररणछोडरायमन्दिरं, निजामशाह दरगाह् च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
पाटणमण्डलम्

**पाटणमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये विद्यमानं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पाटण इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
पाटणमण्डलस्य विस्तारः ५,७०० किलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मेहसाणामण्डलं, पश्चिमे कच्छमण्डलम्, उत्तरे बनासकाठामण्डलं, दक्षिणे सुरेन्द्रनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले एकैव नदी प्रवहति । सा सरस्वती ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं पाटणमण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,४२,७४६ अस्ति । अत्र ६,९४,०६२ पुरुषाः ६,४८,६८४ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३४ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १३.५३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.४७% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ चाणस्मा २ हारीज ३ पाटण ४ राधनपुरं ५ समी ६ सान्तलपुरं ७ सिद्धपुरम्

## कृषिः वाणिज्यं च
गोधूमः, 'बाजरा', धान्यानि, कार्पासः, एरण्डं, सर्षपः/तन्तुभः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । बृहज्जम्बीरं, 'बेर्', दाडिमः, 'ग्वावा', पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि फलानि सन्ति । आलुकं, 'बीन्स्', वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्'), वार्तिकी, 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि शाकानि सन्ति । आहारसंस्करणं, कृषिः, वस्त्रोत्पादनं, 'पेपर् एण्ड् पल्प्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति । पाटणस्य 'पटोळा'-शाटिकाः तु समग्रे प्रपञ्चे सुप्रसिद्धाः सन्ति । 'मश्रू' इति अपरः वस्त्रविशेषः कार्पासकौशेययोः मिश्रणेन पाटणे उत्पाद्यते ।

-नगरे स्थितम् राणी की वाव्''']]

## वीक्षणीयस्थलानि
एकादश-द्वादशशतके निर्मितं 'राणी की वाव्' इतीदम् अस्य मण्डलस्य प्रमुखम्, आकर्षकं च वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । सहस्रलिङ्गतडागः अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले अनेकानि जैनमन्दिराणि सन्ति । तेषु पञ्चसारपार्श्वनाथमन्दिरं बृहत्तमं, प्रसिद्धं, प्रमुखं च अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः: गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
थोबलमण्डलम्

मणिपुर राज्ये स्थितः एकः मण्डल |

मण्डल, थोउबाल्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अणशि-राष्ट्रियोद्यानम्

**अणशि-राष्ट्रीयोद्यानम्** कर्णाटकराज्ये उत्तरकन्नडमण्डले विद्यते ।

वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोद्यानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
इन्द्रावति-व्याघ्ररक्षणक्षेत्रम्

**इन्द्रावति व्याघ्र रक्षणाक्षेत्रम्** छत्तीसगढराज्ये बीजापुरनगरे स्थितः ऐकमात्रम् व्याग्र रक्षणक्षेत्रम् |

रक्षणाक्षेत्रम्, इन्द्रावति व्याघ्र
वर्गः:छत्तीसगढराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तापीमण्डलम्

**तापीमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति व्यारा इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
तापीमण्डलस्य विस्तारः ३,४३५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य दक्षिणभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे महाराष्ट्रराज्यं, पश्चिमे सुरतमण्डलम्, उत्तरे नर्मदामण्डलं, दक्षिणे डाङ्गमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १९२६ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- तापी, पूर्णा, अम्बिका ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं तापीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८,०६,४८९ अस्ति । अत्र ४,०२,३९८ पुरुषाः ४,०४,०९१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २४९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २४९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.०७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००४ अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.२३% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ वालोड २ व्यारा ३ सोनगढ ४ उच्छल ५ निझर

## कृषिः वाणिज्यं च
तापीमण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । धान्यानि, कलायः, कार्पासः, फलानि, शाकानि, गन्धद्रव्याणि च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । वस्त्रोत्पादनं, 'सिमेण्ट्', कर्गजोद्यमः, शर्करोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
सोनगढ इत्यस्मिन् उपमण्डले स्थितः दुर्गः, गौमुखं, हिन्दूस्थानसेतुः, डोसवाडाजलबन्धः ('डोसवाडा ड्याम्'), उकाई-जलबन्धः ('उकाई ड्याम्'), रोकाडिया-हनुमानमन्दिरं, परशुरामजी, सूर्यतापेश्वरमन्दिरं, कल्याणरायजीमन्दिरं, गायत्रीमातामन्दिरं, साईबाबामन्दिरं, फिरङ्गीमाताजी-जलाराममन्दिरं, मारीमातामन्दिरं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
त्रिश्शूर् मण्डलम्

केरलाराज्ये स्थितम् एकं जनपदम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Government Portal
* Satellite image of Thrissur
* Website of Thrissur Police 

वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
अङ्गुलमण्डलम्

ओरिस्साराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अङ्गुल्नगरम्। ओरिस्सा राज्ये स्थितम् एतत् जनपदम् अखण्डधेण्कनाल्-मण्डलात् निर्मितम्।

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सुरेन्द्रनगरमण्डलम्

**सुरेन्द्रनगरमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सुरेन्द्रनगरम् इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
सुरेन्द्रनगरमण्डलस्य विस्तारः १०,४८९ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अहमदाबादमण्डलं, पश्चिमे राजकोटमण्डलम्, उत्तरे कच्छमण्डलं, पाटणमण्डलं च, दक्षिणे भावनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७६० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । भोगावा, सुखभादर, ब्रह्मणी, कनकवती, रूपेण, व्रजभामा, चन्द्रभागः च अस्मिन् मण्डले प्रवहन्त्यः प्रमुखाः नद्याः सन्ति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं सुरेन्द्रनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १७,५५,८७३ अस्ति । अत्र ९,१०,२६६ पुरुषाः ८,४५,६०७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १६७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १६७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १५.८९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७३.१९% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ दसाडा २ हलवद ३ ध्राङ्गध्रा ४ लखतर ५ मूली ६ वढवाण ७ सायला ८ लीमडी ९ चोटीला १० चूडा

## कृषिः वाणिज्यं च
पपितफलं, बदरफलम्, आम्रफलं, चिकूफलं, कार्पासः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कार्पासस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । बदरफलस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । शङ्करनामकस्य कस्यचन कार्पासविशेषस्य उत्पादने समग्रे विश्वे सुरेन्द्रनगरमण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । वस्त्रोत्पादनं, 'सिरेमिक्स्', आहारसंस्करणं, 'मषीन् टूल्स्', रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितं त्रिनेत्रेश्वरमहादेवमन्दिरं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । चोटीला-गिरयः, शीशमहल्, राणकदेवीमन्दिरं, गङ्गाकुण्डः च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
बौधमण्डलम्

ओड़िशाराज्ये स्थितः एकः मण्डलः। अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बौद्धनगरः। ओड़िशाराज्यमध्ये स्थितः एतद् मण्डलः महानद्याः उत्तरदिशायाम् तिष्ठति। अस्मिन् मण्डले बहुप्रवासिस्थलाः सन्ति। तेषां मुख्यस्थलाः बुद्धशिल्पः, रामनाथमन्दिरम्, योगीन्द्रविल्लान्रुपालयं हनुमान्मन्दिरम् च सन्ति।

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भद्रकमण्डलम्

ओरिस्सा राज्ये स्थितःएकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः भद्रक् नगरः | ओरिस्सा राज्य मध्ये स्तिथ: एतद् मण्डलः अखन्ड बालसोर् मण्डलात् निर्मितः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बलांगीरमण्डलम्

बलाङ्गिर् अथवा बोलङिर् मण्डलः ओड़िशा राज्ये स्थितः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बालंगिर् नगरः |

वर्गः:ओड़िशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओड़िशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बालेश्वरमण्डलम्

बालेश्वर् अथवा बालसोर् मण्डलः ऒरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बालसोर् नगरः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कासारगोडमण्डलम्

**कासारगोडमण्डलम** (Kasaragod district) केरळराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कासारगोडनगरम् ।

## भौगोलिकम्
कासारगोडमण्डलस्य विस्तारः २९९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पश्चिम घट्ट प्रेशः, पश्चिमे अरबी समुद्रम्, उत्तरे  कर्णाटकराज्यम्, दक्षिणे कण्णुरमण्डलम् च अस्ति ।

## जनसङ्ख्या
२००१ जनगणनानुगुणं कासारगोडमण्डलस्य जनसङ्ख्या  १३०२६०० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६५४ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६५४ जनाः । २००१-१०७९ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ८.१८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००६ अस्ति । अत्र साक्षरता ८९.८५ % अस्ति

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन्नेव मण्डले बहवः प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
*बेकाल् किला
*अनन्तपुर सरोवर मन्दिरम्
*राणिपुरम्
*कोट्टन्चरि पर्वतम् इत्यादि ।

## बाह्यानुबन्धाः
* Official District Website 
* http://www.onefivenine.com/india/villag/Kasaragod List of tourism places in Kasaragod

वर्गः:केरळराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मानसराष्ट्रियोद्यानम्

**मानस् राष्ट्रीय उध्यानम्** अस्साम् राज्ये स्थितः |

उध्यानम्, मानस् राष्ट्रीय
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
खेडामण्डलम्

thumb|200px|right|**मध्यगुजरात**

**खेडामण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नडियाद इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
खेडामण्डलस्य विस्तारः ४,२१८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पञ्चमहलमण्डलं, पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम्, उत्तरे साबरकाठामण्डलं, दक्षिणे आणन्दमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ७२३ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले अष्ट नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- मही, साबरमतीनदी, मेश्वो, खारी, लुणी, वात्रक, शेढी, मोहर ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं खेडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २२,९८,९३४ अस्ति । अत्र ११,८७,०९८ पुरुषाः ११,११,८३६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५४१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५४१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८४.३१% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बालासिनोर २ कपडवञ्ज ३ कठलाल ४ खेडा ५ महुधा ६ मातर ७ महेमदाबाद् ८ नडियाद ९ ठासरा १० वीरपुरम्

## कृषिः वाणिज्यं च
आम्लकी, बृहज्जम्बीरं, कदलीफलं, पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि फलानि सन्ति । आलुकं, वार्तिकी ('टमेटो'), वृन्ताकं, पलाण्डुः, मरीचिका च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि शाकानि सन्ति । आर्द्रकं ('जिञ्जर्'), हरिद्रा, जीरकः, मधुरिका/शालेयः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि सुगन्धद्रव्याणि ('स्पैसस्') सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु आम्लक्युत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । तमाखूत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'इलेक्ट्रिकल् एक्विप्मेण्ट्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'सिरेमिक्', कर्गजोद्यमः, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, 'सिमेण्ट् एण्ड् जिप्सम्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
नडियाद-तः ३३ किलोमीटर्दूरे स्थिते डाकोरनगरे विद्यमानं प्रसिद्धं रणछोडरायमन्दिरं प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । रायोली इत्यत्र 'डायनोसार् एण्ड् फोसिल् पार्क्' अस्ति यत् अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । नडियाद-नगरे स्थितं सन्तराममन्दिरमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । कपडवञ्ज इत्यत्र विद्यमानः कुण्डः, 'बत्त्रीस् कोठा नी वाव्' इत्येतत् द्वयमपि वीक्षणीयस्थलमस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
कटकमण्डलम्

**कटकमण्डलम्** ओरिस्साराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कटक-नगरम् अस्ति।

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
झारसुगुडामण्डलम्

ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जाजपुरमण्डलम्

ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्मिन् मण्डले कतिपय प्रवासस्थलानि सन्ति | एतेषु रत्नगिरि पुष्पगिरि उदयगिरि च बौद्ध विहाराः च बिराजक्षेत्रम् छातियाक्षेत्रम् च प्रमुखाः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
संयुक्तराज्यानि

**अमेरिकायाः संयुक्तराज्यानि** ( संक्षिप्तरूपेण  वा), सामान्य भाषायां **संयुक्तराज्यानि** संक्षिप्तरूपेण **सं॰रा॰** वा, उत्तर अमेरिका खण्डे एकः देशः अस्ति। अस्मिन् देशे ५० राज्यानि सन्ति। देशस्य राजधानी वाशिङ्ग्टन् डि सि नगरम्। अट्लाण्टिक्-महासागरः, प्रशान्तमहासागरः च एतं देशं परितः स्तः। उत्तरदिशि केनडा देशः अस्ति। दक्षिणादिशि मेक्सिको देशः अस्ति ।

left|thumb|234x234पिक्सेल|वाशिङ्ग्टन् को॰मण्॰

## इतिहासः 
#### मूलानि कोलम्बसेन पूर्वम् इतिहासः 
द्वादशसहस्रानिवर्षाः पूर्वम् प्रथमाः नराः अगच्छन्।

वर्गः:उत्तर-अमेरिकाखण्डस्य देशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## भाषा संस्कृतिः 
संयुक्तराज्ये सङ्घीयस्तरे कोऽपि व्यावहारिकभाषा नास्ति किन्तु आङ्ग्लः इति वास्तविक राष्ट्रभाषा अस्ति। आङ्ग्लभाषा ३२ राज्यानां व्यावहारिकभाषा अपि अस्ति ।
* आङ्ग्ल हवाईयन च हवाईभाषायां आधिकारिकभाषौ स्तः ।
* आङ्ग्ल २० स्वदेशी भाषा च अलास्काप्रदेशे आधिकारिकभाषा सन्ति ।
* अन्येषु बह्वीषु सम्पूर्णे देशे देशी-नियन्त्रित-भूमिषु आधिकारिकभाषासु **एल्गोङ्कन**, **चेरोकी**, **सियु** च स्तः।
* फ्रान्सीस्भाषा मेनप्रदेशे लुईजियानाप्रदेशे च वास्तविकः परन्तु अनधिकृतः भाषा अस्ति ।
* न्यूमेक्सिकोप्रदेशस्य कानूनम् स्पेन्भाषायाः विशेषपदवीं ददाति ।
* पञ्चप्रदेशे आङ्ग्लभाषायाः अपि च एकस्याः वा अधिकायाः स्वदेशीयायाः भाषायाः च आधिकारिकाः सन्ति -
** स्पेनिशः (पोर्टो रीको)
** समोअन (अमेरिकायाः समोआ)
** चमोर्रो (गुआम, उत्तरीय मारियाना द्वीपः)
** कैरोलिनियन् (उत्तरीय मारियाना द्वीपः) ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* देशानां सूची
* संयुक्ताधिराज्यम्
* उत्तर-अमेरिकाखण्डः
* यूरोपखण्डः
* अट्लाण्टिक्-महासागरः
* प्रशान्तमहासागरः
* आङ्ग्लभाषा

## उल्लेखाः
केन्दुझरमण्डलम्

केन्दुझर् अथवा क्योंझार् मण्डलः ओरिस्सा राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः केन्दुझर् अथवा क्योंझार् नगरः|

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
खोरधामण्डलम्

ओरिस्सा राज्ये स्थितःएकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः खोर्धा नगरः | अस्मिन् मण्डले राज्यस्य राजधानि भुवनेश्वर् नगर: स्तिथ: | बहवः प्रवासक्षेत्र्रानि सन्ति | तेषाम् चिलिका सरोवरः नन्दनकानन प्राणिआलयम् च सुप्रसिद्धः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कन्धमालमण्डलम्

राज्ये स्थितः एकः मण्डलः | अस्य मण्डलस्य केन्द्रः फुल्बानि नगरः |

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
मयूरभञ्जमण्डलम्

ओड़िशाराज्ये स्थितः एकः मण्डलः । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः बारिपदानगरः ।

वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिलासपुरमण्डलम्

बिलास्पुर मण्डल: नामांकित लेखनम् एकोत्तरम् सन्ति |

:बिलास्पुर मण्डलः , हिमाचल प्रदेश - हिमाचल प्रदेश राज्ये स्थितः एकः मण्डलः |
:बिलास्पुर मण्डल: , छत्तीसगढ़ - छत्तीसगढ़ राज्ये स्थितः एकः मण्डलः |

वर्गः:हिमाचलप्रदेशः
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुलुमण्डलम्

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति कुलुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कुलु ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हमीररपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति हमीरपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हमीरपुरम् ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पूर्व-इम्फालमण्डलम्

मणिपुर राज्ये स्थितः एकः मण्डल |

मण्डल, पूर्व इम्फाल्
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
महेन्द्रवर्मन्

**महेन्द्रवर्मन्** भवेत् :
*महेन्द्रवर्मन्(चम्पा) , चम्पादेशस्य राजा
*महेन्द्रवर्मन्(पल्लवः), पल्लवसम्राट्

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया