नलमहाराजः

**महाराजनलः** निषधदेशाधिपतेः चन्द्रवंशीयवीरसेनस्यात्मजश्च नलपाकदर्पणग्रन्थस्य रचयिता।

विदिततरमेवेदं तत्र भवतां प्रेक्षावतां यत् किल पुरा भारते वर्षे न केवलमध्यात्मविद्याया एवानुशीलनं निदधानास्ते विश्वविश्रुतकीर्त्तय- स्तीर्थङ्करास्ततोऽन्यत्र स्वनयनं न विदधतिस्मेति । अध्यात्मविद्यैव ये खलुः लौकिकसूक्ष्म विषयास्तैः केवलेन प्रज्ञाबलेनैवानुशीलितास्तेष्वेवान्यतममिदः नलपाकदर्पणमिदानीमुपक्रम्यते। निबन्धोऽयं भारतेतिहासप्रसिद्धेन निषधदेशाधिपतिना नलेन प्रणीत इति ग्रन्थस्य नाम्ना सन्दर्भेण च विज्ञायते। स खलु महाराजो नलः कदा प्रादुरभूदिति निर्णये महाभारतमेव प्राधान्येन वरीवर्त्ति। परन्तु महाभारतमपि स कस्मिन् समये प्रादुरभूदिति न सम्यङ् निर्द्धारयति । एतावदेवास्ति तत्रः वनपर्वणि-आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।

उपपन्नो गुणैरिष्टैरूपवानश्वकोविदः॥ इति वनपर्वणि ५३ अध्याये परमपरोऽपि कश्चिदस्ति नलनामा नृपतिर्यः खलु सूर्यवंशे समजनि। यथा सूर्यवंशवर्णने —अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः। 

नलस्तु नैषधस्तस्मान्नभस्तस्मादजायतेति॥एतदेव द्रढयति मत्स्यपुराणं हरिवंशश्च। मात्स्ये यथा-नलौ द्वावेव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे। 

वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः॥ हरिवंशे च -नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ। 

वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वह इति ॥परमेषोऽस्माकं समालोच्य विषयो नलपाकदर्पणप्रणेता नलस्तु न सूर्यवंशीयनिषधपुत्रः किन्तु निषधदेशाधिपतेः चन्द्रवंशीयवीरसेनस्यात्मजः। कविकुलचूडामणिना श्रीहर्षेणापि प्रतिपादितमेतत् स्वरचित नैषधचरितकाव्ये-सुधांशुवंशस्य करीरमेव मां

निशम्य किं नासि फलेग्रहि ग्रहा। इति ।एष एव महाराजो नल दमयन्तीस्वयम्वरे समागतान् इन्द्रादिलोकपालचतुष्टयान् दौत्येन प्रसाद्याष्टौ वरानध्यगच्छदिति सुविदितमेव। यथा – वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः।

प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान् ददुः। इति।महाभारते नलोपाख्यानपर्वणि ५८ अध्याये।

तेषामेवैकतमं सूदविद्यापारदर्शित्वं नाम वरं परेतभर्तुः ॥ यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् । वन० ५७,३७३ लो०॥ सकाशादधिगतवान् महीश्वरो नल इत्यस्य ग्रन्थस्य प्रथमप्रकरणे महाभारते च दृश्यते। यथा नलपाकदर्पणे प्रथमप्रकरणे –शृणु राजेन्द्र विद्याया निदानं मम तत्त्वतः। 

स्वयंवरार्थं वैदर्भ्याः समायाताः सुरेश्वराः ॥ ततोऽन्नरससिद्धिञ्च सूर्यपुत्रादलौकिकम्।

महाभारते वनपर्वणि ६७ अध्याये -तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः। 

ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमेऽहनि॥ 

स राजानमुपातिष्ठद्वाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। 

अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः॥

अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः॥नैषधचरितेऽपि अमुष्य विद्यारसनाग्रनर्त्तकीत्यादि श्लोके रसनाग्रनर्त्तकीत्यनेन सूदविद्यैव लक्षितेति। अत एव पाकदर्पणप्रणेता नलश्चन्द्रवंशीयवीरसेननृपतेस्तनय इति सुस्पष्टमेव वक्तुं शक्यते। महाराजनलस्य जन्मसमयनिर्द्धारणन्तु दुःशकमेव । केचित्तु अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो भवेदिति।

प्रतिकुर्युर्न किं नूनं नलरामयुधिष्ठिरा इत्यत्र नलरामयुधिष्ठरा इति युगक्रमं निर्द्दिशन्तो नलस्य कृतयुगप्रादुर्भूतत्वं स्थापयन्ति प्रदर्शयन्ति चापरं निदर्शनं श्रीहर्षस्य सूक्तम्- पदैश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते

कृतेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे। इत्यादि।परन्तु वयं विनिगमकाभावादस्मिन् विषये माध्यस्थ्यमेवावलम्बामहे। प्राधान्येनास्मिन् निबन्धे एकादशप्रकरणानि वर्त्तन्ते। तेषु च यथायथं नानाविधाः पाकसाधनोपायाः पाकभेदाश्च प्रदर्शिताः। आयुर्वेदीयमतानुसारेण ऋतुभेदेन च पाकभेदान् प्रदर्श्य परमरमणीयत्वमुपादेयत्वञ्च निबन्धस्यास्य सम्पादितं निबन्धकारेण **प्रथमस्तावदोदनभेदः**। द्वितीयः **सूपभेद**स्ततश्च क्रमेण सर्पिर्भेदः। **व्यञ्जनभेदः। मांसपाकभेदः। भक्ष्यभेदः। पायसभेदः। रसायनभेदः। पानभेदः। यूषभेदः। घृताद्यन्नभेदः। लेह्यभेदः। क्षीरभेदः। तक्रभेद**श्चान्ये चावान्तरभेदाः समीचीनरीत्या प्रदर्शिताः।

पुस्तकस्यास्य परमोपादेयत्वेऽपि एतस्य मुद्रणाय वाराणसेयचौखम्बासंस्कृतसीरिजसम्पादकेन सुप्रसिद्धबाबुहरिदासतनुजनुषा श्रीमता हरेकृष्णगुप्तेन बहुशोऽनुरुद्धोऽपि च विशुद्धादर्शपुस्तकाभावात् कालमेतावन्तं शिथिलप्रयत्न एवासम्। अनन्तरञ्च वाराणस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालयाध्यक्षेण पण्डितवरेण श्रीमद्विन्ध्येश्वरप्रसादद्विवेदिमहाशयेन पुस्तकदानादिना मुद्रणाय परमनुगृहः कृतः।
*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया