फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर (Franz Anton Mesmer)

----

= फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर (Franz Anton Mesmer) =
**फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर** (Franz Anton Mesmer) (२३ मई, १७३४ – ५ मार्च, १८१५) एकः जर्मन-देशीयः चिकित्सकः खगोलशास्त्री च आसीत्। सः **जान्तव-चुम्बकत्वम्** (Animal Magnetism) इति सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः आसीत्, यः कालान्तरे **मेस्मेरिजम्** (Mesmerism) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। मेस्मरः अमन्यत यत् सर्वेषु सजीवेषु निर्जीवेषु च वस्तुषु एका अदृश्या प्राकृतिकी शक्तिः प्रवहति।

अद्यतने काले तस्य कार्यं 'संमोहन-विद्यायाः' (Hypnosis) ऐतिहासिकः आधारः मन्यते, यद्यपि मेस्मरः स्वयं विश्वसिति स्म यत् तस्य चिकित्सा-पद्धतिः मानसी न अपितु शारीरिकी अस्ति।

## प्रारम्भिकं जीवनं शिक्षा च 
फ्रान्ज एन्टन् मेस्मरस्य जन्म १७३४ तमे वर्षे मई-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के जर्मनी-देशस्य 'इजनाङ्ग्' (Iznang) ग्रामे अभवत्। एषः ग्रामः 'कान्स्टेन्स्' (Constance) सरसः तटे स्थितः अस्ति। तस्य पिता एन्टन् मेस्मरः एकः वन-रक्षकः आसीत्। सः नव-सन्तानेषु तृतीयः आसीत्।

मेस्मरः प्रारम्भिकीं शिक्षां स्थानीय-मठ-विद्यालयो अलभत। तदनन्तरं सः 'डिलिङ्जेन्' (Dillingen) तथा 'इन्गोलस्टाड्' (Ingolstadt) विश्वविद्यालययोः दर्शनशास्त्रस्य धर्मशास्त्रस्य च अध्ययनं कृतवान्। १७५९ तमे वर्षे सः वियना-नगरं गत्वा चिकित्साशास्त्रस्य अध्ययनं आरब्धवान्।

१७६६ तमे वर्षे सः **"मानव-शरीरे ग्रहाणां प्रभावः"** (*De planetarum influxu in corpus humanum*) इति विषये शोध-प्रबन्धं (Dissertation) प्रकाशितवान्। अत्र सः प्रतिपादितवान् यत् चन्द्रस्य ग्रहाणां च गुरुत्वाकर्षणम् इव मानवशरीरेऽपि कश्चन अदृश्यः 'वैश्विको द्रवः' (Universal fluid) प्रवहति, यः स्वास्थ्यं प्रभावितं करोति।

## वियना-नगरे वृत्तिः 
१७६८ तमे वर्षे मेस्मरः 'मारिया अन्ना वन् पोश्' नामिकया धनिक-विधवया सह विवाहं कृत्वा वियना-नगरे चिकित्सक-रूपेण कार्यं आरब्धवान्। सः कलायाः पोषकः आसीत् तथा प्रसिद्धस्य संगीतकारस्य **वोल्फगाङ्ग् अमादेयुस् मोजार्ट्** (Mozart) महोदयस्य मित्रं आसीत्। मोजार्टस्य 'बैस्टियन् उण्ड् बैस्टियन्' (Bastien und Bastienne) इति ओपेरा-नाटकं मेस्मरस्य उद्याने एव प्रथमवारं प्रदर्शितम् आसीत्। अस्मिन सुखावह-काले एव सः पारम्परिक-चिकित्सां त्यक्त्वा प्रयोगान् आरब्धवान्।

## जान्तव-चुम्बकत्वस्य सिद्धान्तः 
मेस्मरस्य सिद्धान्तः आसीत् यत् ब्रह्माण्डे सर्वत्र एकः सूक्ष्मः अदृश्यः द्रवः व्याप्तः अस्ति यः मनुष्यान्, पृथ्वीं, नक्षत्राणि च संयोजयति।

यदा अस्मिन् द्रव्ये (Fluid) शरीरे बाधा उत्पद्यते, तदा **रोगः** भवति।

यदा अयम् द्रवः शरीरे सहस्रेषु नाडीषु सम्यक् प्रवहति, तदा **स्वास्थ्यं** भवति।

प्रकृतिः अस्य द्रवस्य प्रवाहं पुनः स्थापयितुं उपायं ददाति, तदेव **"जान्तव-चुम्बकत्वम्"** (Animal Magnetism) इति कथ्यते।

आदौ सः अयस्कान्तस्य (Magnets) प्रयोगं करोति स्म, किन्तु कालान्तरे सः ज्ञातवान् यत् इयं शक्तिः तस्य शरीरे एव अस्ति, यां सः हस्ताभ्यां रोगिषु प्रसारयितुं शक्नोति।

## प्रयोगाः चिकित्सा-विधयः च 
मेस्मरस्य प्रयोगाः अत्यन्तं विचित्राः आसन्। सः सामूहिक-चिकित्सां कुर्वन् वातावरणं रहस्यमयं करोति स्म।

### फ्रान्सिस्का-ओस्टर्लिन्-प्रकरणम् 
१७७४ तमे वर्षे मेस्मरः 'फ्रान्सिस्का ओस्टर्लिन्' नामिकायाः २८-वर्षीयायाः महिलायाः चिकित्सां कृतवान्, या हिस्टीरिया-रोगेन (Hysteria) पीडिता आसीत्। मेस्मरः तस्याः शरीरे विशेषान् अयस्कान्तान् (Magnets) स्थापितवान्। सा अनुभवति स्म यत् तस्याः शरीरात् कश्चन द्रवः प्रवहति तथा च सा स्वस्थीभूता। मेस्मरः अमन्यत यत् अयस्कान्ताः तस्य शरीरस्य शक्तिं महिलायाः शरीरे प्रेषितवन्तः। एतत् प्रकरणं 'मेस्मेरिजम्' इत्यस्य आरम्भः मन्यते।

### बके (The Baquet) यन्त्रम् 
यदा रोगिणां संख्या अवर्धत, तदा मेस्मरः **बके** (Baquet) नामकं सामूहिक-चिकित्सा-यन्त्रं निर्मितवान्।

**संरचना:** इदं ओक-काष्ठेन निर्मितं एकं विशालं पात्रं भवति स्म, यस्मिन् लोह-चूर्णम्, काच-चूर्णं तथा "अभिमन्त्रितं" जलं पूरितं आसीत्।

**विधिः:** पात्रात् लोह-दण्डाः बहिः आगच्छन्ति स्म, यान् रोगिणः स्वस्य रुग्णे अङ्गे स्थापयन्ति स्म।

**संयोजनम्:** रोगिणः परस्परं हस्तं धृत्वा अथवा रज्जुना बद्धाः उपविशन्ति स्म येन शक्ति-प्रवाहः (Circuit) पूर्णः भवेत्।

### काच-तरङ्ग-वाद्यम् (Glass Harmonica) 
मेस्मरः 'ग्लास-हार्मोनिका' इति वाद्ययन्त्रं वादयितुं निपुणः आसीत्, यस्य आविष्कारः बेन्जामिन फ्रेंक्लिनः अकरोत्। चिकित्सा-सत्रेषु सः इदं वाद्यं वादयति स्म। तस्य मतं आसीत् यत् अस्य वाद्यस्य ध्वनि-तरङ्गाः रोगिषु सम्मोहन-स्थितिं (Trance) जनयन्ति तथा च चुम्बकीय-द्रवस्य प्रवाहं वर्धयन्ति।

## मारिया-थेरेसा-वन्-पैराडिस्-विवादः 
१७७७ तमे वर्षे मेस्मरः **मारिया थेरेसा वन् पैराडिस्** नामिकायाः १८-वर्षीयायाः अन्धायाः (Blind) संगीतज्ञ्याः चिकित्सां प्रारभत। सा साम्राज्ञ्याः मारिया-थेरेसायाः प्रियपात्रं आसीत्।

मेस्मरस्य चिकित्सायाः प्रभावेन तस्याः दृष्टिः किञ्चित् प्रत्यागता। परन्तु, यदा तस्याः दृष्टिः आगता, तदा तस्याः पियानो-वादनस्य क्षमता न्यूना अभवत्। अनेन तस्याः परिवारः चिन्तितः अभवत् यतो हि ते तस्याः अन्धत्व-निवृत्तिवेतनेन (Pension) जीवन्ति स्म। अन्ते, मातापितरौ तां बलात् गृहं नीतवन्तौ। अस्मिन् विवादे मेस्मरस्य उपरि अनुचित-व्यवहारस्य आरोपः अपि लगापितः, अतः सः वियना-नगरं त्यक्तुं विवशः अभवत्।

## पेरिस-नगरं प्रति गमनम् 
मेस्मरः १७७८ तमे वर्षे पेरिस-नगरं गतवान्। तत्र सः 'प्लेस-वेन्डोम' (Place Vendôme) स्थाने चिकित्सालयं स्थापितवान्।

तत्र सः अत्यन्तं लोकप्रियः अभवत्। पेरिस-नगरे सः अयस्कान्तानां प्रयोगं त्यक्त्वा केवलं हस्त-सञ्चालनेन (Mesmeric passes) चिकित्सां करोति स्म। सः जामुनी-वर्णस्य (Lilac) रेशमी-वस्त्रं धरति स्म तथा हस्ते एकं श्वेत-दण्डं गृह्णाति स्म। यद्यपि सः धनं अर्जितवान्, तथापि फ्रांसीसी-चिकित्सा-समाजः (Faculty of Medicine) तं पाखण्डी इति मन्यते स्म।

## राजकीय-आयोगः (१७८४) 
मेस्मरस्य वर्धमानां लोकप्रियतां दृष्ट्वा फ्रान्स-देशस्य राजा लुई (Louis XVI) १७८४ तमे वर्षे 'जान्तव-चुम्बकत्वस्य' अन्वेषणार्थं एकं राजकीय-आयोगं नियुक्तवान्। अस्मिन् आयोगे तत्कालीनस्य समाजस्य बुद्धिमन्तः आसन्:

**बेन्जामिन फ्रेंक्लिन** (अमेरिका-देशस्य राजदूतः)

**एन्टोइन् लेवोइजियर्** (रसायन-शास्त्रस्य जनकः)

**जीन-सिल्वेन बैली** (खगोलशास्त्री)

**जोसेफ-इग्नास गिलोटिन** (चिकित्सकः)

**प्रयोगः**

आयोगेन अन्वेषणं (Blind tests) कृतम्।

यदा रोगिणः अजानन् यत् तेषां 'मेस्मेराइज' क्रियते (यद्यपि न क्रियते स्म), तदा तेषु 'संकट-स्थितिः' (Crisis/Convulsions) उत्पन्ना अभवत्।

यदा तेषां वास्तवमेव 'मेस्मेराइज' क्रियते स्म (किन्तु ते न जानन्ति स्म), तदा तेषु कोऽपि प्रभावः न अभवत्।

**निष्कर्षः**

आयोगेन प्रतिवेदने उक्तं यत् "चुम्बकीय-द्रवः" (Magnetic fluid) नास्ति। तैः निष्कर्षितं यत् मेस्मरस्य चिकित्सायाः प्रभावः केवलं रोगिणां **कल्पना** (Imagination) तथा **अनुकरणं** अस्ति। अनेन प्रतिवेदनेन मेस्मरस्य वैज्ञानिक-प्रतिष्ठा समाप्ता अभवत्।

## अन्तिमं जीवनं मृत्युः च 
आयोगस्य प्रतिवेदनात् परं तथा च फ्रान्स-क्रान्तेः (French Revolution) कारणात् मेस्मरः १७८५ तमे वर्षे पेरिस-नगरं त्यक्तवान्। सः बहुवर्षाणि यावत् स्विट्ज़र्ल्याण्ड् तथा जर्मनी देशयोः भ्रमति स्म।

अन्ते सः जर्मनी-देशस्य 'मीersburg' (Meersburg) नगरे निवसितवान्। स्वस्य अन्तिम-दिनेषु सः शान्त-जीवनं यापयति स्म, काच-तरङ्ग-वाद्यं वादयति स्म तथा स्वसिद्धान्तानां चिन्तनं करोति स्म।

१८१५ तमे वर्षे मार्च-मासस्य ५ दिनाङ्के, ८० वर्षस्य वयसि, पक्षाघातेन (Stroke) तस्य मृत्युः अभवत्। तस्य समाधिः मीersburg नगरे अद्यापि द्रष्टुं शक्यते।

## अवदानम् 
यद्यपि मेस्मरस्य "चुम्बकीय-द्रवस्य" सिद्धान्तः असत्यः सिद्धः, तथापि तस्य कार्यं मानव-मनसः अध्ययने सहायकं अभवत्।

**संमोहन-विद्या (Hypnosis):** मेस्मरस्य 'ट्रान्स' (Trance) अवस्थां पश्चात् जेम्स ब्रेड् महोदयेन १८६३ तमे वर्षे "न्यूरो-हिप्नोटिजम्" इति नाम दत्तम्।

**मनोचिकित्सा (Psychotherapy):** मेस्मरः प्रथमः आसीत् येन दर्शितं यत् मनसः उपरि 'सुझावस्य' (Suggestion) तथा चिकित्सक-रोगि-सम्बन्धस्य कति प्रभावः भवति।

**भाषा:** आंग्लभाषायां "To mesmerize" (मेस्मेराइज) इति क्रियापदं अद्यापि कस्यचित् ध्यानं पूर्णतया आकर्षितुं प्रयुज्यते।

## सन्दर्भाः 
Pattie, Frank A. *Mesmer and Animal Magnetism: A Chapter in the History of Medicine.* Edgewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1994.

Darnton, Robert. *Mesmerism and the End of the Enlightenment in France.* Harvard University Press, 1968.

Gould, Stephen Jay. "The Chain of Reason vs. the Chain of Thumbs." *Bully for Brontosaurus.* W.W. Norton, 1991.