open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अभिराज राजेन्द्र मिश्र:

अभिराज राजेन्द्र मिश्र: १९४३ वर्षे जन्म प्राप्तवान् | एष: संस्कृतलेखक: , कवि:, नाटकरचयिता एवं वाराणसिस्थसंपूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य कुलपतिचर: वर्तते |हिमाचलप्रदेशस्थ: शिमला विश्वविद्यालये संस्कृतविभागे विभागाध्यक्षरूपेण कार्यमकरोत्। इन्डोनेषिया विश्वविद्यालयस्य अतिथि-प्राचार्यरूपेण कार्यमकरोत् यश्च विश्वविद्यालय: इन्डोनेषियादेशे अति पुरातन:  वर्तते |
  अभिराज राजेन्द्र मिश्र: १९८८ वर्षे संस्कृतक्षेत्रे साहित्य अकाडमी पुरस्कारविजेता वर्तते | *त्रिवेणी कवि: * इति नाम्ना एष: प्रसिध्द: | संस्कृते , हिन्द्याम्, आङ्ले, भोजपुर्याञ्च एतेन बहु पुस्तकानि लिखितानि |

### “वैयक्तिकजीवनम्”
  अभिराज राजेन्द्र मिश्र: उत्तरप्रदेशराज्यस्थ: जौन्पुर मण्डले विद्यमाने  द्रोणिपुरग्रामे  जनिं लेभे।एतस्य पिता पण्डित दुर्गप्रसादमिश्र:, माता च अभिराजि देवी ।एतस्य दीक्षागुरु: रामभद्राचार्य:,येन  रचितं  "गीतरामायणम्" पौराणिकं गीतं अभिराज राजेन्द्र मिश्रेण २०११ वर्षे जनवरिमासस्य १४ दिनाङ्के प्रकाशितम्।अभिराज राजेन्द्र मिश्र: सेवानिवृत्ते: परं हिमाचलप्रदेशराज्ये शिमलानगरे वसति।

### प्रधानकार्याणि 
 अभिराज राजेन्द्र मिश्रस्य प्रधानकार्याणि, तानि - 
इक्षुगन्ध: अरण्यानि अभिराज- यशोभूषणम् धर-माण्डवीयम् जानकिजीवनम् मधुपर्णि संस्कृत साहित्य मे अन्योक्ति सप्तधारा अभिराज सहस्रकम् नाट्यपञ्चगव्यम् नाट्यपञ्चामृतम् वाग्-वधूटि मृद्विका श्रुतिम्भरा बलिद्वीपे भारतीयसंस्कृति: विंशशताब्दि संस्कृतकाव्यामृतम् (सं) सुवर्णद्वीपीय रामकथा संस्कृत शतकम् Poetry and Poeties

### प्रशस्तय: एवं संस्तुतय: 
साहित्य अकाडमी पुरस्कार: (१९८८ वर्षे  संस्कृते लघुकथानां सङ्कलनाय " इक्षुगन्ध:" ) २००२ वर्षे राष्ट्रपतिपुरस्कार: | वाल्मीकि - सम्माननम् वाचस्पति - सम्माननम् उत्तरप्रदेश संस्कृतसंस्थानत: विश्वभारती सम्माननम्

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य व्यक्तयः
ओडिशा-केन्द्रीय-विश्वविद्यालयः

ओडिशाविश्वविद्यालयः एकः दूरस्थः शिक्षा राज्यविश्वविद्यालयं भवति। यः संबलपुर,ओडिशा भारते तिष्ठति। विश्वविद्यालयः २०१५ ओडिशा राज्ये विधानमंडलः एक अधिनियमः स्थापितः । अस्य विश्वविद्यालयस्य सम्पूणे  ओडिशाराज्ये अधिकार वर्तते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
प्रेसिडेन्सि विश्वविद्यालयः

प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालयः, कोलकाता, अयं विश्वविद्यालयः पूर्वं हिन्दु कलाशाला तथा प्रसिडेन्सी कलाशाला, कोलकाता इति नाम्ना परिचितम् आसीत्। अयम् एकः सार्वजनीन रज्यविश्वविद्यालयः वर्तते। अयं विश्वविद्यालयः १८१७ तमे वर्षे राजा राममोहन रायः, राजा रधाकृष्ण देवः, राणी रासमनी, डेविड हेयरः, स्यार एडवर्ड हाइड ईस्ट, बैद्यनाथ मुखपाध्यायः तथा रसमति दत्तः प्रभृतिभिः प्रदत्तः धनराशिना प्रेसिडेन्सि कलाशाला इति नाम्ना स्थापितः।

१७७३ तमे वर्षे  कलकत्ता सर्वोच्चन्यायालयस्य निर्मार्णेन सह बहवः हिन्दु बङ्गीयाः आङ्गलभाषा ज्ञानाय श्रद्धां प्रदर्शितवन्तः। राजा राधाकान्त देवमहोदयस्य सहयोगेन डेविड हेयरमहोदयः पूर्वमेव बङ्गीयानाम् आङ्गलभाषा शिक्षनाय आग्रहं प्रदर्शितवान। वावु बैद्यनाथ मुखपाध्यायः स्यार एडवर्ड हाइड ईस्टमहोदयस्य सहायेन

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य शिक्षणसंस्थाः
शिमलाविश्वविद्यालयस्यइतिहासः

हिमाचलप्रदेशस्य राजधानी शिमलास्ति। 1864  शिमला भारते ब्रिटिशराज्यस्य राजधानी उदघोषितवान्।शिमला पर्वतानां राज्ञी मन्यते इयं लोकप्रियोस्थोलोस्ति।

निर्देशांक: 31.111°N 77.154°E
 
* 1इतिहासः
* 2भूगोलः
* 3संस्कृतिः
* 4पर्यटनः
** 4.1रिज
** 4.2मॉल
** 4.3कालीबाड़ी मन्दिरम्
** 4.4जाखू मन्दिरम्
** 4.5राज्यसंग्रहालयम्
** 4.6भारतीयाध्ययनपरिषद्
** 4.7प्रोस्पेक्टहिल
** 4.8समरहिल
** 4.9चैडविकजलप्रपातः
** 4.10संकटमोचन्
** 4.11तारादेवी
** 4.12कालकातः शिमलापर्यन्तम वाष्पयानम्
* 5शिक्षा
* 6सन्दर्भः
* 7बहिस्थवातावरणम्  

## इतिहासः 
1814-16 गोरखायुद्धान्तरं 1819 मध्ये आरक्षकाणां कृते शिमलास्थापितवन्तः। शिमलाशीतवायु  शोभनप्राकृतिकदृश्याः,हिमाच्छादितपर्वतदृश्य,चीडदेवदारस्यरण्यौपनिवेशिक वस्तुनामाकर्षकशहरीभूदृश्यानां प्रख्यातः। अनेनकारणेन इमां ग्रीष्मकालीनराजधानी अमन्यत। 1864 मध्ये शिमलावैदेशिकानां राजधानी निर्मितवन्तः।शिमला एकपर्यटकस्थलस्नाम्नः प्रसिद्धः शिमलायाः गवेषणं वैदेशिकाः 1819 मध्ये कृतवन्तः। चार्ल्सकैनेडीमहोदयेन प्रथमगृहम् निर्मितवन्तः शिघ्रमेव चार्ल्सकैनेडीमहोदयस्य दृष्टे आगतवन्तः यः1828 तः1835 पर्यन्तं भारतस्य प्रमुखाध्यक्षः आसीत् । 19 ईश्वियाः अन्ते अत्र ब्रिटिशवाइसरॉयस्यराष्ट्रपत्यावासस्य निर्मितवन्तः।इदानीमस्यां भारतीयाध्ययनपरिषद् अस्ति।

## भूगोल[संपादित करें] 
शिमला हिमालय की पश्चिमी सीमाओं के उत्तर में स्थित है। 2397.59 मीटर (मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर 7866.10 फुट) के एक औसत से कम ऊंचाई, शहर के एक टीले पर फैला है।

## संस्कृति[संपादित करें] 
यहाँ विभिन्न त्यौहारों को मनाया जाता है। शिमला समर फेस्टिवल, पीक पर्यटन सीजन के दौरान हर साल रिज पर आयोजित किया जाता है। इसका मुख्य आकर्षण सभी देश भर से लोकप्रिय गायकों द्वारा प्रदर्शन शामिल है।

## पर्यटन
टॉम हॉलेंड

**टॉम हॉलेंड** (जन्म १ जून १९९६) आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेतारः अस्ति। एषः मार्वल सिनेमेटिक युनिवेरसस्य चलचित्रा: कप्तान अमेरिका: सिविल वॉर (२०१६) स्पीडर्माण: होमकमिंग (२०१७) च स्पीडर्माणस्य किरदराम निर्वाह स्त।
वर्गः:आङ्ग्लचलच्चित्राभिनेतारः
महात्मा गान्धी अन्तर्राष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालयः

महात्माागांधी-अन्तराष्ट्रीयहिन्दीविश्वविद्यालयः भारतवर्षस्य एकः केन्द्रियविश्वविद्यालयः। विश्वविद्यालयस्य स्थापना भारतसर्वकारस्य 1996 ख्रीष्टाब्दे संसदः अधिनियमेन जाता। एष अधिनियमः भारतसर्वकारस्य राजपत्रे 8 जनवरी 1997 ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितः। विश्वविद्यालयः महाराष्ट्रस्य वर्धाप्रदेशे स्थितः।

गान्धीजी हिन्दीभाषायाः तथा भारतीयभाषायाः प्रवलपक्षधरः आसीत्। तस्मादेव विश्वविद्यालयस्य नाम तस्यनामानुसारी जातं यत् सर्वतो रूपेण स्वार्थकतायां पर्यभूषितम्। वर्धा भारतस्य केन्द्रे स्थितत्वात्  अस्य विश्वविद्यालयस्य उपयुक्तस्थानरुपेण निर्वाचितम्। 

विश्वविद्यालयाधिनयमेषु 4 धारायां  उल्लिखितः एवं यत् विश्वविद्यालयस्य उद्देश्यः - दूरस्थशिक्षापद्धत्या हिन्दीभाषा जनप्रिया करणीया। अपि च 5 धारायां अन्तर्गतषु  विश्वविद्यालयेषु एवं शक्तिः प्रदत्ता यत् दूरस्थशिक्षामाध्यमेन निर्धारितेभ्यः जनेभ्यः एव सुविधा उपलब्धा भवेत्। 

अस्यामं पृष्ठभूमौ 15 जुन 2007 ख्रीष्टाब्दे भारतवर्षस्य राष्ट्रपतिना महामहिम्ना डा.ए.पी.जे अब्दुल कलाम महोदयेन महात्मागांधी-अन्तराष्ट्रीयहिन्दीविश्वविद्यालयस्य दूरस्थशिक्षाकार्यक्रमुद्घाटितम्।

लीलाप्रयोगशाला सर्वा औद्यगिकीशिक्षासम्वन्धितशिक्षानुसंधानं अपि च विश्वविद्यालयस्य आइटी विस्तारसम्बन्धितगतिविधेः समर्थनम् करोति। अत्र छात्राणां तथा शोधकर्तृणां कृते सङ्गणकम्प्रौद्यौगिकसुविधा च समुपलभ्यते। लीलीप्रयोगशालाविश्वविद्यालयः विविधविभागस्तापनावित्तपुस्तकालयविद्यालयनां तथा केन्द्रनां तथा अस्य विश्वविद्यालयस्य अन्यविभागस्य कार्यसञ्चालनोपकरणस्य विकासाय कार्यं करोति। अपि च विश्वविद्यालयस्य जालपुटस्य रक्षणावेक्षणमपि च अद्यतनकार्यसर्वाणि कार्याणि लीलाकार्यशालायाः दायित्वं भवति।

विश्वविद्यालयस्य सर्वाः सूचनाः प्रौद्यिगिकसम्बन्धितगतिविधेः कृते लीलापरिकल्पना केन्द्रियसुविधारूपे प्राप्यते। पाठ्यक्रमे प्रयुक्तितोपादानसूचनापूर्णकरणं लीलाविभागस्य कार्येषु एकं भवति। अपि च संगणकस्य प्राथमिकधारणाकृते प्रमाणपत्रपाठ्यक्रमः अपि च अनुप्रयोगाचार्यपाठ्यक्रमः चाल्येते। अस्मिन् पाठ्यक्रमे आचार्यस्य सर्वे विषयाः अनिवार्यरुपेण पाठ्यते। लीलया विशिष्टाचार्यविद्यावारिधिशोधछात्राणां शोधपाठ्यक्रम इव अनुरूपपाठ्यक्रमं निर्मातुं च संचालयितुं कार्यं प्रचलत् अस्ति। अस्य पाठ्यक्रमस्य नाम सङ्गणकप्रयोगशालायाः अनुप्रयोगः।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः
ब्रुना अब्दुल्लाह

**ब्रुना अब्दुल्लाह** (जन्म २४ अक्टोबर १९८६) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री अस्ति।

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९८६ जननम्
सोनाक्षी सिन्हा

**सोनाक्षी सिन्हा** (जन्म २ जून १९८७) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री अस्ति।

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९८७ जननम्
दिशा पाटनी

**दिशा पाटनी** (जन्म १३ जून १९९२) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री अस्ति। एषा व्यावस्यास्य अरम्भम वरुण तेजस्य विपरितं तेलुगु चलचित्र लोफरस्य (२०१५) करोति। तत्पश्चात एषा सुशान्त सिंह राजपूतस्य अग्रयोधी हिन्दी चलचित्र एम. एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी (२०१६) द्वारा करोति।

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:१९९२ जननम्
सि नारायणरेड्डि

विदन्ति एव विद्वज्जना: यद् विश्वे अस्मिन् कवितावाङ्मये भारतदेशस्य महद्वैशिष्ट्यमस्तीति। ताद्रुशदेशे आधुनिकान्ध्रसाहित्यसाम्राज्यचक्रवर्तिन: वर्तन्ते आचार्या: सिनारे महाशया:। एते अविश्रान्तपरिश्रमिण:  वर्तन्ते आन्ध्रसाहित्ये। एते महभागा: १९८८ तमे वत्सरे स्वविरचितविश्वम्भरकाव्यस्य  प्रतिष्ठात्मकं ज्ञानपीठपुरस्कारमलभन्त।

सिनारे महाशया: आन्ध्रसर्वकारेण राज्यसभासभ्यत्वे न्ययोजिषत। एतेषां गीतानि तेलुगुचलनचित्ररङगे सह्रुदयवेद्यानि अतिप्रसिद्धानि आसन्।

बाल्यकाल:‌-विद्याभ्यासश्च---

सि नारायणरेड्डी महाशया: १९३१ तमे वत्सरे जुलाई मासे २९ तमे दिनाङ्के (प्रजोत्पत्तिनामके वत्सरे निजाषाढशुद्धपौर्णम्यां तिथौ)करीण्णगरजिल्लायां हनुमाजीपेटाख्ये लघुग्रामे जनिमलभन्त।अस्य पितुरभिधानं मल्लारेड्डीति स एक: कर्षक:,माता च बुच्चम्मेति साचैका ग्रुहिणी।सिनारे महाशयानां प्राथमिकविद्याग्रहणं तस्मिन्नेव ग्रामे लघुपाठशालायां आसीत्।बाल्यकाले एव एते हरिकथासु, जानपदेषु,जङ्गंकथासु समाक्रुष्टा: अभवन्।सिरिसिल्लग्रामे एते उर्दूमाध्यमेन माध्यमिकविद्यां,करीण्णगरे उन्नतपाठशालविद्यां अधीतवन्त:। एते,तस्मिन् काले तेलुगुभाषा एका ऐच्चिकभाषा आसित्। एते हैदरबाद् नगरे चादरघाट् कलाशालायां इन्टर्मिडियट्,उस्मानियाविश्वविद्यालये बि ए पर्यन्तं उर्दूमाध्यमेनैव पठित्वा

पुनस्तस्मिन्नेव विश्वविद्यालये तेलुगुभाषायां पी जि, डाक्टरेट् प्राप्तवन्त:।एते विद्यार्थिदशायामेव श्रीक्रुष्णदेवरायाध्रभाषानिलये बहुग्रन्थान् अधीतवन्त:।

कुटुम्बपरिचय:-

सि ना रे महाशया: तत्कालिकदुराचारप्रभावेन ग्रस्ता:। तेन कारणेन तेषां विवाह: बाल्यकाले एव सञ्जात:। पत्न्या: नाम सुशीला , तस्यै चतस्र: बालिका: अभवन्। तासां नामानि यथा गङ्गा,यमुना,सरस्वती,कृष्णवेणी इति। परं कर्मफलवशात् सुशीलाया: मृत्युरभवत्। सि ना रे महाशय: तस्या: नाम्नि एव महिलासाहित्यकाराणां प्रोत्साहनाय पुरस्कारान् प्रददाति। 

उद्योग: रचनाप्रस्थानं च- 

सि ना रे  महाशय: प्रारम्भिकजीवने सिकिन्दराबाद् नगरे स्थितायां कला एवं विज्ञानकलाशालायां, निजां कलाशालायां च अध्यापकपदवीं  आरूढवान्। तदनन्तरं उस्मानियाविश्वविद्यालये आचार्यपदवीं निर्वहन्नेव उन्नतपदवी:, पुरस्कारान् च प्राप्तवन्।एते सर्वतोमुखीनकवय:। यतोहि पद्य-गद्य-गेय-वचनकवितासु  एतेषां गति: अकुण्ठिता वर्तते। तद्यथा तेषां रचनांशा:- चलनचित्रगीतानि,यात्राकथनानि,सङ्गीतनृत्यरूपकानि,मुक्तककाव्यानि,बुर्रकथा:(ग्रामीणेतिहासकथा:),गजलकविता:,व्यासा:,विमर्शनग्रन्था:,अनुवादाश्च। एतेषु सर्वेषु अंशेषु कार्यानि तेन विहितानि प्रकाशितानि च।
मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः

## **मैथिलीलोकगीतस्य संस्कृतानुवादः** 
अवगुण्डनमपसारय प्रियतम!

अवगुंण्ठनमसारय।

यदस्मान् ऊष्मा पीडयति प्रिय!

दोलय व्यजनं भोः।

ज्येष्ठमासस्य तप्तम् ऊष्मा

स्वेदः निःसरित भोः

अस्मान् पीडयति तृष्णा शुष्यति कण्ठः

लिमकां पायय भोः।

मातुः गेहं गच्छामि वसे नेह मातृगृहं प्रेषय

मह्यं रोचते न श्वश्रूवाक्

मातुः गृहं प्रेषय भोः।

पचामि भोजनं फुत्करोमि चुल्लीं

दाहयामि देहञ्च।

मह्यं प्रिय मेऽतीव प्रियतम

वातिभाण्डं सम्भारय।

यदस्मान् ऊष्मा पीडयति प्रिय!

दोलय व्यजनं भोः
Sudipta dey52 (चर्चा)
क्षेमीश्वरः

**क्षेमीश्वरो** दशमशताब्द्याः पूर्वभागे आर्यावर्ताधीश्वरं महीपालदेवमाश्रित्य काव्य-सरस्वतीं निषेवते स्म। एषः चण्डकौशिक-नाटकस्य प्रणेता अस्ति। अनेन नैषधानन्दं नाम सप्ताङ्कमन्यदपि नाटकं नलदमयन्तीकथानकमनुसृत्य विरचितम् । नाद्ययावत् नैषधानन्दं प्रकाशितम्।

## चण्डकौशिकम् 
चण्डकौशिके हरिश्चन्द्र-विश्वामित्रयोः कथानकं मार्कण्डेयपुराणाद् देवीभागवताच्चादाय दृश्यतामानीतं सर्वथा व्याख्याति विश्वामित्रस्य चण्डताम् । नाटकमिदं बहुकालसम्मतं राजकुमारकार्तिकेयेन प्रथमप्रयोगार्थमुद्दिष्टम् । श्रीधरदासेन सदुक्तिकर्णामृते विश्वनाथेन च साहित्यदर्पणेऽस्य पद्यानि संगृहीतानि । भारतेऽस्य कथानकं स्मृत्वा लोको हरिश्चन्द्रस्य सत्योत्कर्षं प्रशंसति।

## नैषधानन्दम् 
क्षेमीश्वरस्य नैषधानन्दे नलस्य पौराणिककथा विलसति । कीथ-महोदयेनास्य नाटकस्य पद्यद्वयं स्वकीये संस्कृतनाट्येतिहासे उद्धृतम्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

हरिश्चन्द्रः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:मध्यकालीनाः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
रामचन्द्रः

## व्यक्तयः 
* रामचन्द्रः (वैय्याकरणः) 
* रामचन्द्रः (नाट्यकारः)
* रामचन्द्र शुक्ल - हिन्दीभाषायाः उपन्यासलेखकः।

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
गङ्गादासः

गङ्गादासः प्रसिद्धः छन्दोविद् । सः छन्दोमञ्जरी नामकं ग्रन्थं लिखितवान्। तस्य मातुः नाम सन्तोषा (सन्तोषी) आसीत्। पितुः नाम वैद्यगोपालदासः आसीत्।  अस्य समयः १३००क्रिस्ताब्दतः १५०० क्रिस्ताब्द्याम् आसीत् । तस्य अन्याः अपि रचनाः सन्ति यथा - १ अच्युतचरितम् २ कंसारिशतकम् ३ दिनेशशतकम् च इति ।

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:अष्टादशतमशताब्द्याः कवयः
रोनाल्द रेगन

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Ronald Reagan Foundation & Presidential Library
* White House biography 
* Ronald Reagan & His Legacy  at Eureka College
* Essays on Ronald Reagan, each member of his cabinet and First Lady from the Miller Center of Public Affairs
* The Presidents: Reagan, an American Experience documentary
वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
छन्दोमञ्जरी

'छन्दोमञ्जरी' छन्दोविषयकः ग्रन्थः अस्ति। अस्य रचयिता गङ्गादासः अस्ति। अस्य माता सन्तोषा (सन्तोषी) आसीत्। पिता च वैद्यगोपालदासः आसीत्। अस्य समयः १३००क्रिस्ताब्दतः १५०० क्रिस्ताब्द्याम् आसीत्।

छन्दोमञ्जरी इति षट्स्तबकात्मकः ग्रन्थः अस्ति। प्रथमस्तबके मङ्गलाचरणं, वृत्तपरिचयः, गणविचारः, गुरु-लघुनिर्देशः, यतिविवेकः, उक्थादिगणना इत्यादयः विषयाः सन्ति। द्वितीयस्तबके समवृत्तानां लक्षणानि सन्ति। तृतीयस्तबके अर्धसमवृत्तानां लक्षणानि सन्ति। चतुर्थस्तबके विषमवृत्तानां लक्षणानि सन्ति। पञ्चमस्तबके मात्रावृत्तानां लक्षणानि सन्ति । षष्ठस्तबके गद्यप्रकरणम् अस्ति। छन्दोमञ्जरीग्रन्थः वृत्तरत्नाकरम् अनुकरोति।
स्फटीयन्

संस्कृत भाषायाम् स्फटीयन् , इदानीम् पदस्य आङ्ल भाषायाः समानह 'aluminium' इति |

स्फटीयन्, एकम् प्रमुखम् रासायनिक पदार्थम् अस्ति | स्फटीयन् रासायनिक पदार्थ पीटिकायाम् ३ कल्पे १३ समूहे भवति |

एतत् पदार्थस्य परमाणु-क्रमाङ्कम् "१३" अस्ति |

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयः

## **श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयः**
श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयःभारते आन्ध्रप्रदेशे अनन्तपुरजनपदेविद्यमानःएकः सार्वजनीनविश्वविद्यालयः। अयं विश्वविद्यालयः 1981.जूलै.25  तमे वर्षे प्रारब्धः। कलापोषकसेय शिक्षासंरक्षकस्य षोडशशताब्दीयविजयनदराधीशस्य श्रीकृष्णदेवरायनाम्ना स्थापितः। 
## **इतिहासः**
1958 तमे वर्षे स्थापितस्य श्रा वेङ्कटेश्वर विश्वविद्यालयस्य स्नातकोत्तर केन्द्रतः उद्भूतःअयं विश्विद्यालयः1976 तमे वर्षे स्वायत्तप्रतिठामवाप । अस्य विश्वविद्यालयस्य प्रथम कुलपतिःश्री एम्. एबेल् मबोदयः1981तः1897 पर्यन्तं आसीत्। 1987 तमे वर्शे विश्वविद्यालयानुदान आयोगद्वारा प्राप्त आर्थिकसहायेन  1.2 कोटिरूप्यकाणां मूलधनव्ययेन श्री कृष्णदेवरायप्रबनसंस्था आरब्धा। एक-केन्द्रक आवासीयसंस्थारूपेण आरब्धःअयं विश्वविद्यालयः1988 तमे वर्षे पूरणतया अलुबन्धविश्वविद्यालयः सञ्जातः।श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयस्य परिधौ विद्यमानं कर्णूल् नगरस्थं स्नातकोत्तरकेन्द्रम् 1993 तमे वर्षे श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयस्य परिधौ समानीतम्। 2006 तमे वर्षे  श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालये   स्वीयवित्तेन अभयान्त्रिक-प्राविधिक महाविद्यालयः आरब्धः। 
## **परिसरः**
अयं विश्वविद्यालयःग्रामीणवातावरणे 500 विश्वविद्यालयेस्मिन् विज्ञानोपकरणकेन्द्रं, संङ्गणककेन्द्रम्, आरोग्यकेन्द्रम्,व्यायामशाला, मुक्ताकाशक्रीडाङ्गणम्, एकं सभाङ्गणम्, विद्याविभाग, प्रयोगशाला, छात्रावासः, कर्मचारिवर्गगृहाणि च सन्ति। 
## **शैक्षिककार्यक्रमाः**
अस्यविश्वविद्यालयस्य ग्रन्थालये 13,600 प्राचीनग्रनथाःसन्ति। अनिसूचितजातिःजनजातिवर्गाणां कृते एकः पुस्तककोशः  (INFLIBUET) विश्वविद्यालयीयग्रन्थालयसम्बद्धतन्त्रांशोSपि  (soul) उपलभ्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यम्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
माणवकगौरवम्

**माणवकगौरव**स्य प्रथमाभिनयः संस्कृत-साहित्य-परिषदादेशानुसारं प्रयुक्तः ।

## विषयवस्तु 
अत्र आचार्यः धौम्यो विलम्बोत्थितं कात्यायनं छात्रान्तराणि विनिद्रयितुमादिष्टवान् । ते सर्वेऽपि छात्रा गुरुमातुः स्नानार्थं सरोवर-गामिमार्गस्य सौष्ठवकरणे दत्तावधाना बभूवुः । हारीतेन विरुद्धमाचरितम्।

एकस्मिन् दिवसे स्नात्वा निवर्तमानो धौम्यो क्षुधा-पिपासा-मूर्छितम् उपमन्युं नाम कञ्चिच्छिक्षार्थिनं व्यलोकयत् । स तं कमण्डलुजलेन जीवयामास ।

द्वितीयाङ्के आरुणिनामकस्य छात्रस्य पितरौ चिन्तितौ दृश्येते । माता गुरोः कठोरतामेव निरन्तरं वर्णयति, किन्तु पितुः समाश्वासनेन उपनीतः स गुरोरादेशपालने सर्वाधिको दृढव्रतो बभूव । कदाचित् स केनचित् सर्पेण दंशितः । तेनैव पथा गच्छता धन्वन्तरिणा विहितचिकित्सोऽसौ पुनरपि जीवितो जातः।

चतुर्थाङ्के हारीतो गुरुद्वेषकारणात् कुष्ठपीडितोऽस्ति | धौम्यस्तं सूर्योपस्थानार्थमादिष्टवान् । उपमन्युः गोचारणकार्ये नियुक्त आसीत् । सोऽपि महत् कष्टमन्वभूत् । गुरोर्मनोधारणासीद् यत् सुवर्णं तप्तं भूत्वैव रमणीयालङ्कारतां प्रयाति -

**विना हुताशस्य विशेषतापनं न जातु शुद्धिं समुपैति काञ्चनम्।**

**न वा तदेवायसताडनाद् ऋते मनोहरालङ्करणत्वमञ्चति।।**

आरुणेर्गुरुभक्तिं दृष्ट्वा धौम्यो निजगाद - 'सम्पूर्णमद्य ते सुदुष्करं शिष्यव्रतम् । तदद्यारभ्य सर्वास्ते विद्याः सरहस्या प्रतिभास्यन्ति।'

एकस्मिन् दिवसे सन्ध्यायामुपमन्युर्धेनूः समादाय न प्रत्याजगाम । स आन्ध्यदोषात् कूपे निपतितः । स गुरोरनुग्रहेण पुनरपि लब्धदृष्टिर्जातः । हारीतोऽपि स्वकीयगुरुद्रोहकारणवशात् कुष्ठपीडया निरन्तरं रोदति । यथा -

**अश्रुणा तस्य दीनस्य हृदय-प्लाविना भृशम्।**

**सानुतापविलापैश्च पाषाणोऽपि विदीर्यते ॥**

**विहङ्गकुलनिर्ह्रादैः सायं शिशिरबिन्दुभिः।**

**तद्दुःखदुःखिता नूनं रुदन्ति वनदेवताः।।**

सोऽपि गुरोः अनुग्रहेण झटित्येव कुष्ठविहीनोऽभवत् । मूर्तिमती गुरुभक्तिर्गगनतो बव्रे - 'शिष्ये गुरौ च यशसामभिवृद्धिरस्तु' इति।

## विशेषम् 
माणवकगौरवस्य कथानकं सर्वथा नवीनमेव । नायको ब्राह्मणोऽस्ति । नाटकस्यास्य संविधानं संस्कृतिपरकम् । राजतन्त्रस्य, मुनिजीवनस्य, नीतेश्च सूक्ष्मनिदर्शनं पदे-पदे परिभाषितम् । अस्य भूमिका महत्त्वशालिनी। नाटके जागरणस्य गीतानां बाहुल्यं वर्तते । यथा प्रथमाङ्के चतुर्थदृश्य-पटस्यारम्भो ब्रह्मचारिणो निम्नलिखितेन गीतेन भवति -

**अयि जागृति मूढ जीव निद्रां किमु सेवसे।**

**न कथमरुणरागरक्तपूर्वगगनमीक्षसे।।**

द्वितीयाङ्क तृतीयाङ्कयोर्मध्यभागो विवेकगानरूपः । सर्वेषु पात्रेषु गतवत्सु रङ्गमञ्चे विवेक एकाक्येवागच्छति । सप्तमाङ्कस्य तृतीयदृश्ये गुरुभक्तेर्गीतमेवं वर्तते -

''''अभया गुरुपदसेवा, यो गुरुमञ्चति कुशलं स भजति। तस्य हि तुष्टा देवाः ||'**

नाटके दृश्यपटानां विशेषता वर्तते । वैतालिका रूपकान्तरेषु प्रायोऽङ्कान्तभागे कालवर्णनं प्रकुर्वन्ति । नाटकेऽस्मिन् कार्यमिदं धौम्येन सम्पाद्यते । एकोक्तीनां सर्वत्र बाहुल्यं वर्तते । प्रथमाङ्कस्यैकोक्तौ धौम्यो देश-कालस्य वैषम्यं प्रति समुद्विग्नतां व्यनक्ति । अस्यैवाङ्कस्य तृतीयदृश्यपटे कात्यायनो गुरोः परुषताविषये ब्रवीति -

**सर्वाः शिष्यहितायैव गुरोः परुषवृत्तयः।**

**विद्विषन्ति गुरुं मूढाः पुरुषाः पापपङ्किलाः।।'''

## सम्बद्धाः लेखाः 
* महाभारतम्
* व्यासः
* कृष्णः
* गुरुपूर्णिमा

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कालीपदः

**कालीपद**स्य उपनाम काश्यपकविरस्ति । वङ्गदेशीयः एषः कविः संस्कृतभाषायां, वङ्गभाषायां च रचनाः अकरोत्। 

## कुटुम्बः, अध्ययनं च 
अद्यतनस्य बाङ्गलादेशस्य फरीदपुरमण्डले कविरयं तर्कभूषणस्य हरिदासशर्मणस्तनय आसीत् । अयं १८८८ ख्रीष्टाब्दे जन्म लेभे। अस्य परिवारः कान्यकुब्जप्रदेशीयः श्रूयते । कालीपदस्य पौर्विको भ्राता हरिदाससिद्धान्तवागीश आसीत् । अनेन महामहोपाध्यायस्य शिवचन्द्रसार्वभौमस्य सकाशात् संस्कृतमधीतम् ।

## वृत्तिः, उच्चशिक्षा च 
कालीपदेन विद्यालयेषु संस्कृतस्य अध्यापनं प्रारब्धम् । स कोलकातानगर्यो राजकीय-संस्कृत-विद्यालये न्यायविभागे प्राध्यापकपदम् अलञ्चकार । बहूनां पत्रिकाणां सम्पादनमनेन कृतम् । संस्कृतपरिषदः पत्रिकायामस्य निबन्धाः काव्यमालिकाश्च प्रायशः प्रकाशिताः । १९७२ ईशवीये वर्दवान-विश्वविद्यालयेन असौ ‘डी० लिट्’ इत्युपाधिना समलङ्कृतः ।

## रचनाः 
तेन बहूनि पुस्तकानि विरचितानि । महाकाव्य-काव्यगद्य-पद्य-समालोचना-दर्शनादि-विविध-विषयेषु अनेन ग्रन्था लिखिताः । तेन निम्नलिखिताः दर्शन-ग्रन्था विरचिताः -

१. न्याय-परिभाषा 

२. जातिबाधक-विचारः

३. ईश्वर-समीक्षा

४. न्यायवैशेषिकतत्त्वम्

वङ्गभाषायामपि कवेरस्य रचना नितरां प्रसिद्धाः।

कालिपदेन वाराणसेय-संस्कृत-विश्वविद्यालये न्याय-वैशेषिक-दर्शनमधिकृत्य यदध्यक्षीयभाषणं प्रस्तुतम्, यानि च गङ्गानाथझास्मृति-समारोहे त्रीणि व्याख्यानानि समारोपितानि तानि सर्वाण्यपि प्रकाशितानि । स १६७२ ईशवीये दिवङ्गतः।

अनेन विरचितानि त्रीणि नाटकानि सन्ति । 

१. नलदमयन्तीयम् ।

२. माणवक-गौरवम्।

३. अशान्तरत्नाकरम् ।

४. स्यमन्तकोद्धारम् ।

## माणवक-गौरवम् 
माणवक-गौरवस्य प्रथमाभिनयः संस्कृत-साहित्य-परिषदादेशानुसारं प्रयुक्तः । अस्यैवाङ्कस्य तृतीयदृश्यपटे कात्यायनो गुरोः परुषताविषये ब्रवीति -

**सर्वाः शिष्यहितायैव गुरोः परुषवृत्तयः।**

**विद्विषन्ति गुरुं मूढाः पुरुषाः पापपङ्किलाः।।**

## प्रशान्तरत्नाकरम् 
प्रशान्तरत्नाकरस्य रचयिता कालीपदो वर्तते। तस्य अनुबन्धिकायां कालीपदो लिखति यद्, आदिकविः प्रथमं दस्युरासीत् । कथेयं न केवलम् अध्यात्मरामायणे प्रत्युतान्यत्रापि प्राप्यते । एतदपि नाटकं संस्कृत-साहित्य-परिषदः सदस्यैरभिनीतम् ।

## नल-दमयन्तीयम् 
नलदमयन्तीयस्य रचना कालीपदेन १६२७ ख्रीष्टाब्दे कृता । नाटकमिदं कालानुरूपं वर्तते । कविः कथयति -

**कालानुरूपरचनाप्रचितं यदि स्यात्।**

**काव्यं तदा कवयितुः कविता चकास्ति।**

**वीरस्य भूषणमरातिवधे कृपाणं**

**शृङ्गाररङ्गसमये तदयोग्यमेव।।**

## स्यमन्तकोद्धारम् 
स्यमन्तकोद्धारं व्यायोगकोटिकं रूपकम् । अस्य प्रणयनं ख्रीष्टाब्दस्य १६३१ वर्षे सञ्जातम् । अत्र मिथ्यावादो यत् कृष्णेन स्यमन्तक-मणि-कृते प्रसेनो हत इति । कृष्णः मित्राणि प्रति सन्देशं प्रेषयति -

**सस्नेहदृष्ट्या चिरमेव दृष्टो युष्माभिरासीदमलो हि कृष्णः।**

**मिथ्यापवादं व्यपनीय भूयः स्नेहं पुराणं पुरतः स पायात्।।**

तस्मात् स्थानात् कृष्णो जाम्बवतो गृहमगच्छत् । तत्र तस्य व्यायोगोचितो वार्तालापोऽभूत्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

कृष्णः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य संस्कृतकवयः
वर्गः:महाभारतम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नलदमयन्तीयम्

**नलदमयन्तीय**स्य रचना कालीपदेन १६२७ ख्रीष्टाब्दे कृता । नाटकमिदं कालानुरूपं वर्तते । कविः कथयति -

**कालानुरूपरचनाप्रचितं यदि स्यात्।**

**काव्यं तदा कवयितुः कविता चकास्ति।**

**वीरस्य भूषणमरातिवधे कृपाणं**

**शृङ्गाररङ्गसमये तदयोग्यमेव।।**

## विषयवस्तु 
राजा नलो दमयन्त्याश्चित्रं विलोक्य तस्या दर्शनार्थं व्याकुलो जातः । स मनस्तापं दूरीकर्तुमुद्यानं प्रविवेश । तत्रासौ राजहंसं ददर्श । हंसो राज्ञो दमयन्तीं प्रति दौत्यकार्यं सम्यक्तया सम्पादयामास | विदर्भदेशे दमयन्तीस्वयंवरस्य कार्यं प्रारब्धम् । बहुषु विघ्नेषु सत्स्वपि नलदम्पत्योः विवाहः सम्पन्नोऽभवत्।

नलः द्यूते पराजितो वने प्रसुप्तां तां विहाय अन्यत्र गच्छति । तार-स्वरेण क्रन्दन्तीं दमयन्तीं विलोक्य किरातराजस्तस्याः रक्षार्थं सर्वमपि प्रबन्धं चकार । तयोश्च पुनरपि समयान्तरे संगमो जातः।

## विशेषम् 
बहुषु स्थलेषु दीर्घतराः संवादाः नाट्योचिताः न प्रतीयन्तेऽत्र । नाटके क्वचिदपि प्राकृतभाषायाः प्रयोगो विरल एव दृश्यते । छायातत्त्वं प्रायः सर्वेष्वपि नाटकेषूपलभ्यते । पात्रानुसन्धानदृष्ट्या मानवरूपधारिभावानां समवतरणमतीव मनोरञ्जकम् । विवेकमोहादयो भावा अपि पात्रतां गताः । चतुर्थाङ्के मायाव्यापारद्वारारभटीवृत्तेः प्रवर्तनं रमणीयमस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* महाभारतम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:नलदमयन्त्यौ
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्यमन्तकोद्धारम्

**स्यमन्तकोद्धारं** व्यायोगकोटिकं रूपकम् । अस्य प्रणयनं ख्रीष्टाब्दस्य १६३१ वर्षे सञ्जातम् । अत्र मिथ्यावादो यत् कृष्णेन स्यमन्तक-मणि-कृते प्रसेनो हत इति । कृष्णः मित्राणि प्रति सन्देशं प्रेषयति -

**सस्नेहदृष्ट्या चिरमेव दृष्टो युष्माभिरासीदमलो हि कृष्णः।**

**मिथ्यापवादं व्यपनीय भूयः स्नेहं पुराणं पुरतः स पायात्।।**

तस्मात् स्थानात् कृष्णो जाम्बवतो गृहमगच्छत् । तत्र तस्य व्यायोगोचितो वार्तालापोऽभूत्।

## विषयवस्तु 
स्यमन्तकोद्धारो नाम व्यायोगस्त्वेकाङ्की सन्नपि पञ्चदृश्यपरिलसितोऽस्ति । प्रत्येकं दृश्यमङ्कायमानं वर्तते । सर्वाणि पात्राणि तत्र सङ्घीभूय नान्दीपाठं पठन्ति । नाट्यारम्भार्थं प्रस्तावनायां पारिपार्श्वकादयः रूपकवस्तुसम्बन्धनिबन्धिनीं काञ्चित्कल्पितघटनासमस्यां समुपस्थापयन्ति । अष्टादशशतके प्रस्तावनान्ते तु एतादृक् अविधम् आयोजनं सुप्रचलितमासीत् । सर्पदंष्टं कञ्चिद् विलोक्य ब्रवीति सूत्रधारः -

**विषघ्नं मणिमाहर्तुं गच्छामि गिरिकन्दरम्।**

**एष कृष्ण इव प्राप्तः स्वामकीर्तिमपोहितुम्॥**

व्यायोगे नियमतो विष्कम्भकप्रवेशकौ न स्तः । रूपकेऽस्मिन् तथापि सर्वत्रार्थोपक्षेपोचितसामग्री तु अङ्कभागे समाविष्टा । रूपकारम्भे सात्यकिपृष्टः कृष्णो ब्रवीति यद् - सूर्यप्राप्तः स्यमन्तकमणिः सत्राजिते स्वभावानुसारं लाभप्रद एवासीत्, किन्तु तस्य पुत्राय प्रसेनाय हानिप्रद् एव। यतो हि प्रसेनः पापकर्मासीत् , मणिरयं च पापात्मानं प्रणाशयति । किमर्थं च कृष्णेन मणिरयं चोरित इति संशयं एतदपि स्पष्टीकुर्वन् माधवो निवेदयति यद्, यदा सत्राजिदिम् आमादाय अत्रागतस्तदा मया ‘मणिरयं सर्वथा राजयोग्य’ इति भणितम् । सपदि समर्पय चैनं महाराजमुग्रसेनम् । सत्राजिता प्रसेनाय मणिं समयं विपरीतमेवाचरितम् ।

वनदेवी-जाम्बवद्-विष्णुशक्तिग्रभृतीनां मानवरूपेण रङ्गमञ्चावतरणं छायातत्त्वात्मकं प्रतिभाति। चतुर्थदृश्ये स्यमन्तकमणियुग्मप्राप्तुकामस्य दारकस्य बालहठसुलभं संविधानं विशेषरमणीयमेव । रूपकेऽस्मिन् वीररस एवाङ्गीरसपदं प्रापितः किन्तु एतस्याद्यन्तव्यापिनी स्थितिर्नास्ति । अन्तिमदृश्यं सर्वथा शृङ्गारपरिलसितमेव । शब्दविन्यासः समप्रसंस्थानशोभावर्द्धक एवास्ति । यथा अधस्ताच्छ्लोके वनप्रियकोकिलस्य प्रयोगः -

**बहुश्रुतानां भवतां समागमाद् विशीर्यते मुग्धजनस्य मन्दता।**

**वसन्तसङ्गाज्जडिमानमात्मनो वनप्रियो मुञ्चति पञ्चमस्वरे॥**

कालीपदस्त्वेकोक्तीनां प्रभविष्णुतायां विशेषरूपेण आस्थावान् वर्तते । रूपकेऽस्मिन् गीतानां प्रयोगो बाहुल्येन कृतः कविना । बहुविधप्रयोजनानुसारम् अनेकगीतसमावेशोऽस्ति । वनदेवी तु योग्यतानुसारं सर्वत्रैव गायति । यथा -

'तापस-पूजित, कौस्तुभशोभित भक्तवशीकृतविश्वपते।'

न केवलं गीतस्य पञ्चमदृश्येऽपितु रङ्गपीठे नृत्यस्यापि समायोजनमस्ति। कुमार्यो नृत्यन्ति, गायन्ति च । स्यमन्तकोद्धारस्य सूक्तिराशिरपि रमणीयोऽस्ति । यथा -

१. **जनेषु लब्धमानस्य गुणाढ्यस्य मनस्विनः ।**

**जीवनं मरणं साक्षादपवादो भवेद् यदि।।**

२. यदेव पश्यन्ति महाजनानां वृत्तं जनास्तत्र रतिं श्रयन्ते ।

कलङ्कसंशयक्षिप्तैः कटाक्षैर्जनसंसदि ।

बान्धवैरीक्ष्यमाणानां जीवनं मरणायते।।

रूपकेऽस्मिन्नारभट्याश्चरमकोटिको विन्यासः समुपलभ्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* महाभारतम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:कृष्णः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:महाभारतम्
प्रशान्तरत्नाकरम्

**प्रशान्तरत्नाकर**स्य रचयिता कालीपदो वर्तते। तस्य अनुबन्धिकायां कालीपदो लिखति यद्, आदिकविः प्रथमं दस्युरासीत् । कथेयं न केवलम् अध्यात्मरामायणे प्रत्युतान्यत्रापि प्राप्यते । एतदपि नाटकं संस्कृत-साहित्य-परिषदः सदस्यैरभिनीतम् ।

## विषयवस्तु 
अत्ररत्नाकरो नाम मल्लभिक्षुः क्वचिदपि भिक्षां न लभते । स धनिनां धनं बलादाहर्तुमिच्छति । तस्मिन्नेव समये काचित् भिक्षुकी गायति -

**जीव गुणाकर सुचरितमनुसर खलतां परिहर वह बहुमानम्।**

**भौतिककाये दुरितसहाये मा कुरु मा कुरु गौरवदानम्।।**

**विधिविपरीतं विधिमनुभीतं मानसमधिकुरु लसदवधानम्।**

**वरमिह मरणं सुचरितशरणं तदपि वरं नहि पापविधानम्।।**

कश्चिद् दस्युस्तत्रागत्य कस्याश्चित्स्त्रियाः समस्त-सामग्री-हरणानन्तरं स दुरात्मा तया सह रमणं कर्तुमभिललाष । रत्नाकरो दण्डप्रहारेण तस्करम् अपसार्य तां ररक्ष । सा स्वकीयां समग्रामपि सामग्रीं रत्नाकराय दातुमियेष । रत्नाकरो ब्रूते -

''''भवत्या मातृतुल्याया नापरं किञ्चिदर्थये।**

**मनस्तापविनाशार्थमाशीरेव प्रदीयताम्।।''''

वीरबलनामधेयेन तेन तस्करेण सह रत्नाकरस्य सहता सञ्जाता । रत्नाकरो दस्युसङ्घस्य नेता बभूव । ते सर्वेऽपि चौराः धनिनां धनमपहृत्य दीनेभ्यो वितरन्ति स्म । रत्नाकरः साम्यवादसिद्धान्तविषये ब्रवीति -

गर्वं खर्वयत प्रभावजनितं वित्तेश्वराणां मुहुः।

सर्वेषां समतास्तु भूमिवलये दैन्यं लयं गच्छतात्।

एको भूरिविलासभोगनिरतो भोज्यं विना चापरः।

प्राणैरेव वियुज्यते कथमिदं वैषम्यमालोक्यताम्।।

तृतीयाङ्के रत्नाकरः सुहृद्भिः सह कामेश्वरस्य राजधानीमाक्रमितुमियेष । तं कपटप्रबन्धेन भ्रान्तं कृत्वा असौ तस्य समस्तं कोश-धनं जहार । राजपुरुषैः सर्वं रहस्यं ज्ञातम् । ते सर्वेऽपि निगृहीताः मुहुर्मुहुश्च ताडिताः। किन्तु सहचराणां सहयोगेन पुनरपि मुक्ता अजायन्त । रत्नाकरस्य कुकृत्यैर्दुःखितस्य पिता आत्महत्यां चकार । अष्टमाङ्कानुसारं रत्नाकरपरिवारस्य सर्वेऽपि सदस्याः मृत्युं प्राप्तवन्तः । रत्नाकरोऽपि क्रूरां वृत्तिं परित्यज्य तपस्यायां संलग्नोऽभवत् ।

## विशेषम् 
एकोक्तीनां विपुलता समुल्लेखनीयास्ति । रङ्गपीठे राज्ञो तस्य वेश्यायाश्च परस्परालिङ्गनम् अभारतीयम्। प्रथमाङ्केऽन्योन्यताडनस्य दृश्यं मनोरञ्जकं वर्तते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* राजस्थानम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम्

वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम् भारतदेशस्य पश्चिमवड्गः इति राज्यस्येकं राष्ट्रीयोद्यानम्। उद्यानमिदं पश्चिमबड्गस्य उत्तरदिशि स्थितवक्सागिरौ वर्तते। उद्यानमिदं प्रायः 760 वर्गकिलोमिटरपर्यन्तं विस्तृतमस्ति। राष्ट्रियोद्याने अस्मिन् व्याघ्रसंरक्षणकेन्द्रमेकमस्ति।अत्र व्याघ्रः , मार्जारविशेषश्च रक्तवर्णीयवृकश्च दृश्यन्ते।

## **स्थानपरिचयः**
वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानमं पश्चिमवड्गस्य आलिपुरदुयारः इति जिलायां स्थितमस्ति। अस्य उत्तरसीमा भारत-भूटान इति अन्तर्राष्ट्रीयसीमापर्यन्तं अपि च सिन्धुलापर्वतपर्यन्तमस्ति। सिन्धुलापर्वतः अपरस्मिभागे भुटानस्य फिपसु इति वन्यपशुसंरक्षणारण्यमस्ति। उद्यानस्यास्य पुर्वदिशि पश्चिमवड्ग-असमराज्यसीमा वर्तते, अपि च तत्र अासामस्य मानसराष्ट्रीयोद्यानमस्ति। दक्षिणदिशि 31् संख्यकःराष्ट्रीयमार्गः अस्ति। दक्षिण-पश्चिमदिशयोः  स्थितयोः चिलापातारण्य- जलदापाडाराष्ट्रीयोद्यानयोः मध्ये एकं हस्त्यासंरक्षणकेन्द्रमस्ति।
राष्ट्रियोद्यानमिदं समुद्रतलात् 152-1755 मि. पर्यन्तमुपरि अस्ति। अस्योद्यानस्य अन्तस्थात् पाना, डिमा, रायताक्, वाला, गावुरवासरा, सड्कोष इत्यादयाः नद्यः प्रवहमानाः सन्ति।   

## **वनसंरक्षणस्येतिहासः**
१९८३ तमे वर्षे देशस्य १५ व्यघ्रसंरक्षणकेन्द्रनाम्नि वक्साव्यघ्रसंरक्षणकेन्द्रं स्थापितम्। १९८६ तमे वर्षे संरक्षितवनाञ्चलस्य ३१४.५२ वर्गकिलोमिटर परिमितस्थानं नीत्वा वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रं अस्थापयत्।१९९१ तमे वर्षे इतोऽपि ५४.४७ वर्गकिलोमिटर स्थानं वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रेण सह योजितम्। वक्सावन्यप्राणिसंरक्षणकेन्द्रस्य स्थापनान्तरं पश्चिमवड्गसर्वकारपक्षतः उद्यानमिदं राष्ट्रीयोद्यानं भवतु इति इच्छां प्राकटीकरोत्, अपि च तदन्तरं इतोऽपि ११७.१० वर्गकिलोमिटार परिमितस्थानं पुनः वर्धितम्।१९९७ तमे वर्षे पश्चिमवड्गसर्वकारेण वक्सावनं राष्ट्रीयोद्यानमिति उदघोषितम्।

## **वक्सादुर्गः**
वक्सा-राष्ट्रीयोद्याने वक्सादुर्गः इति एकः पुरातनदुर्गः अस्ति। दुर्गस्य़ विस्तारं २६०० वर्गफुट इति अस्ति। तस्मिन् दुर्गे व्रिटिशशासनकाले नेताजि सुभाषचन्द्रबोसमहोदय़ः गृहवन्दिरुपेण अासन्। तदतिरिच्य़ वक्सा-राष्ट्रीयोद्याने एकं शिवमन्दिरमस्ति। तत्रस्थाः जनाः मन्दिरमिदं पवित्रमिति मन्वन्ते।
## **ऊद्भिद प्राणीश्चः**
ऊद्भिदः
अस्मिन् उद्य़ाने त्रिशताधिकाः(300) वृक्षाः,पञ्चाशतोधिकोद्विशतम्(250) गुल्मवृक्षाः,चर्तुशतम्(400) ओषधिवृक्षाः, दशप्रकारकाः(10)वेनुवः ,पञ्चाशतोधिकशतम्(150) अर्किडवृक्षाः,शतप्रकारकाः(100) तृणानि ,त्रिंशताधिकशतम्(130)। जलजवृक्षाः दृश्य़न्ते। इतोऽपि षष्ट्य़ाधिकशतप्रकारकाः(160)फार्णवृक्षाः अपि दृश्य़न्ते।वृक्षेषु शाल,चाँपा, गामारः,शिमुलः,चिक्रेसि इत्य़ादय़ाःप्रसिद्धाः।
प्राणीः
अस्मिन् उद्य़ाने हस्ति- व्य़ाघ्र-,गऊर-,वन्य़शुकर-सम्बरमृगाःदृश्य़न्ते।अपि च अत्र अष्टचत्वारिंशतोधिकद्विशतम्(284) पक्षिणः सन्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य प्रसिद्धस्थानानि
प्रतिज्ञाकौटिल्यम्

**प्रतिज्ञाकौटिल्य**स्य प्रथमाभिनयो जातः भगवतः सम्पत्कुमारस्य हीर-किरीटोत्सवदर्शनार्थं विविध-प्रदेशागतविदुषां प्रीत्यर्थम्। अमात्यवक्रनासः, अमात्यराक्षसं ब्रवीति यद् वृद्धो राजा सर्वार्थसिद्धिमौर्य राजसिंहासनारूढं विधाय वानप्रस्थाश्रमे प्रविविक्षुरस्ति । राक्षसो नन्दप्रिय आसीत्।

नन्दः स्वजनकस्य मौर्याभिषेकवार्तां श्रुत्वा विस्मितोऽभवत् । स मौर्यस्य विनाशाय चिन्तापरायणो वर्तते । राक्षसस्तु रक्त-प्रवाहं विनैव सरलोपायेन नन्दस्य राज्याभिषेकाय युक्तिं चिन्तयति । महाराजेन सर्वार्थसिद्धिना आहूतः राक्षसः तदन्तिकं जगाम । मौर्यस्य शोभायात्रावसरे सेना सुसजिता । सेनापतिरपि मौर्यस्य पट्टाभिषेकं नाभिलषति । सुगाङ्गप्रासादे राजा राक्षससमक्षं मौर्यस्य अभिषेकाकाङ्कां प्रकटयति । मौर्योऽपि तत्रागच्छति।

किञ्चित्समयानन्तरं सेनापतिः तत्रागत्य ब्रवीति यन्मौर्यः शतपुत्रैः सह स्वयं प्रादुर्भूतया दुर्गया पञ्चत्वं प्रापितः । मौर्यपुत्रः चन्द्रगुप्तः सुरक्षित आसीत् । राक्षस-नन्दावत्यौ अचिन्तितौ च आस्ताम् । फलतो नन्दस्य राज्याभिषेको जातः ।

तृतीयाङ्के चन्द्रगुप्त आत्मरक्षार्थं काननं प्रविवेश । तत्र तस्य चाणक्येन सार्द्धं परिचयो जातः । तस्य दयनीयदशां दृष्ट्वा दयार्द्रहृदयबाणक्यस्तस्य राज्याभिषेकार्थं प्रतिज्ञातवान् । कूटनीतिप्रयोगेण असौ नन्दं निहत्य चन्द्रगुप्तस्य राज्याभिषेकं चकार ।

## विशेषम् 
रङ्गपीठमागच्छतां पात्राणां भावङ्गुरी-अलङ्करणादिवर्णनम् अभिनयकलाविरुद्धं मन्यते । प्रतिज्ञा-कौटिल्ये अप्येतद् दृश्यते । समग्रमपि नाटकम् आरभटी-वृत्ति-परायणं वर्तते। विंशशतकेऽपि कविः अयम् अनावश्यकशृङ्गाराद् उन्मुक्तो न दृश्यते । चतुर्थेऽङ्के पाटलिपुत्र-वर्णनायां विट-वेश्यानां शृङ्गारचर्चा समुचिता न प्रतिभाति। रूपकेऽस्मिन् छायातत्त्वस्य प्राचुर्यमुपलभ्यते । चन्द्रगुप्तो वटुवेशं धृत्वा सिंहं विद्रावयति । मानसिकं छायातत्त्वं चन्द्रगुप्तचाणक्ययोः व्यक्तित्वेऽपि लक्ष्यते । सप्तमाङ्के रङ्गमञ्चे पर्वतेश्वरविषकन्ययोः प्रणयालापो नवीनदृष्ट्या रमणीयताधायकोऽस्ति।

कविर्बहुषु प्रसङ्गेषु स्वाभाविकोत्प्रेक्षाभिः सूचयति यत्, प्रकृतिरपि भावि-कार्यक्रमस्य योजनायां सहयोगिनी वर्तते । यथा -

**रक्तो विभाति चरमाद्रितटेऽर्कबिम्बः**

**कालद्विजेन पटुना हि समूह्यमानः।**

**पट्टाभिषेचनकृते तव शातकुम्भ-**

**कुम्भो महानिव जलाहरणाय सिन्धोः।।**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* मौर्यवंशः
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:भारतम्
वर्गः:मौर्यवंशः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रतापविजयम्

**प्रतापविजय**स्य प्रणयनं १९२६ ख्रीष्टाब्दे सञ्जातम् । नाटकेऽस्मिन् नवाङ्काः सन्ति ।

## कथावस्तु 
मानसिंहः प्रतापं कथयति - अनेके सामन्ता अकबरस्य अधीनतां स्वोचक्रः । सम्प्रति अकबरस्य निखिल-सामन्त-प्रधानपदम् अलङ्करोतु भवानिति । प्रतापोऽब्रवीत् - ‘सूर्यवंशोद्भवो राजा कथमेवं विधास्यति’। भोजनसमयेऽपि मानसिंहो अपमानितः । क्रोधान्धो मानसिंहो दिल्लीं गच्छन्नेवमवादीत् - 'सद्यः समेत्य शमयामि तवावलेपम्' । सद्यो मानसिंहस्य प्रयासेन हल्दीघाटीस्थाने अकबरसेनया सह प्रतापस्य भीषणं युद्धमजनि।

द्वितीयाङ्के प्रतापस्य भल्लप्रहारेण मानसिंहस्य मृत्युः सूचितः । तृतीयाङ्के रङ्गपीठे अकारप्रभृतयो दृश्यन्ते । षण्मासपर्यन्तम् अन्वेषणेनापि प्रतापस्य निवासस्थानं न ज्ञातम् अकबरेण । प्रतापस्य निग्रहार्थं गुप्तचरा नियोजिताः सन्ति। चतुर्थोकेऽकबरस्य भेदनीतिः प्रपञ्चिता । कश्चिद् दूतः प्रतापामात्यं प्रलोभयति यद्, भवान् राज्यविहीनमासन्नमृत्युं प्रतापं विहायाकबरस्य शरणं गत्वा चिरकालपर्यन्तं राज्यसुखं भुञ्जताम्।

पञ्जमाके पृथ्वीराजस्य भगिन्या अमरसिंहेन सहानुरागस्य वर्णनमस्ति । प्रतापः स्वकीयशिशूनां दुःखम् असहमानः अकबरस्य शरणम् आजिगमिषुः वर्तते। किन्तु पृथ्वीराजस्य प्रबोधनेन नैवं कृतवान् । अष्टमाङ्के वन्यजीवनखिन्नः कुमारः कुम्भलगढ़-दुर्ग-प्रासादेवासम् अभिलषति । नवमाङ्के विजयमहोत्सवसमारम्भस्य वर्णनं विद्यते।

## विशेषम् 
शङ्करस्य शैली नाट्योचितसरलतां भजते । प्रकृतिचित्रणविषये कवेः दृष्टिः पारम्परिकी । याज्ञिकेन नाटके परमोच्चकोटिकं सङ्गीतमुपस्थापितम् । प्रस्तावनायां नटी गायति -

''''सुखयति मधुररसा सरसी सारसहंसविहङ्गममिथुनं विहरति मृदुरहसि'''' इति।

प्रतापविजये प्राकृतस्य प्रयोगो न कृतः । सर्वाणि पात्राणि संस्कृतमाश्रित्य व्यवहरन्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* राजस्थानम्
* हिन्दूः
* गुजरातराज्यम्

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:महाराणाप्रतापः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पञ्चाननतर्कः

**पञ्चाननतर्करत्न** नामधेयो लेखको विंशशताब्द्याः लेखकेष्वन्यतमो मन्यते । नाटककारोऽयं १८६६ ख्रीष्टाब्दे वङ्गप्रदेशे भट्टपल्लीति नगरे जन्म लेभे । तत्र पण्डितानां खनिरासीत् । अयं बाल्ये पितृ-विहीनो जातः ।

१६३७ ख्रीष्टाब्दे स काशीवासार्थं वाराणसीमाजगाम । तेनात्र संस्कृत-साहित्य-परिषदः स्थापने महद् योगदानं कृतम् । धर्माभ्युदये दत्तचित्तोऽयं शारदा-प्रस्तावस्य विरोधे भारतीयशासनदत्तं महामहोपाध्यायोपाधिं चास्वीकृतवान्।

कालीपदेन अमरमङ्गल-कलङ्कमोचननामकं नाटकद्वयं विरचितम्। अनेनानेकाः टीकाश्चापि लिखिताः ।

## अमरमङ्गलम् 
अमरमङ्गमलम् इति राणाप्रतापस्य जीवनी अस्ति। अस्य नाटकस्य निम्नश्लोकः प्रसिद्धिङ्गतः  -

**सन्तु स्वधर्मनिरता मनुजा समस्ताः**

**प्रीतिं सजातिषु भजन्तु विहाय मायाः ।**

**सम्पूजयन्तु जननीमिव जन्मभूमिं**

**भूपालभक्तिनिरताश्च चिरं भवन्तु।।**

## कलङ्क-मोचनम् 
कलङ्कमोचनं श्रीपञ्चाननतर्करत्नस्य प्रख्यातं नाटकम् । कृष्णप्रियायाः राधायाः कलङ्कस्य निराकरणं कृतमत्र कविना ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

श्रीमद्भागवतमहापुराणम्

महाराणा प्रताप

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:राधा
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रतिविजयम्

**रतिविजय**स्य लेखको रामस्वामी शास्त्री न्यायाधीश आसीत् । कुम्भकोनमवास्तव्येन अनेन १९२८ ख्रीष्टाब्दे नाटकमिदं विरचितम् । कवेः विशेषता नाटकस्य भरत-वाक्येन सुस्पष्टा भवति । यथा -

**देशोऽयं भारताख्यं प्रथितसुखमयो धर्ममूलं च भूयात्।**

**वैषम्यं रागजन्यं भवतु च शमितं देशभक्तिप्रभावात्।।**

अत्र वसन्तः शिवदग्धं भस्मावशेषं मदनं विलोक्यातीव सन्तप्तोऽस्ति । प्रियतमविरहविधुरा रतिरपि तस्यैव पुरतः करुणक्रन्दनं प्रारेभे -

**स्मरामि नित्यं परिपूर्णचन्द्रप्रभासमानद्युतिवक्त्रबिम्बम्।**

**लीलावलोकं मधुरं कटाक्षं सुधामयं तस्य समन्दहासम्।।** 

द्वितीयाङ्कानुसारं मदन-दहनेन अव्यवस्था समजनि । तृतीयाङ्के हिमालयशिखरे तपस्विनी रतिः पार्वतीप्रीत्यर्थं दुस्सहं तपश्चचार । तत्तपस्तुष्टा जगद्धात्री परमेश्वरी तां प्रत्याह - 'दीर्घसुमङ्गली भव' इति। त्वत्प्रार्थनापूरणाय परमेश्वरं प्रति तपः करोमि। चतुर्थेऽङ्के शिवो नैष्ठिकब्रह्मचारी वर्तते । पञ्चमाङ्के पार्वतीपरमेश्वरयोः विवाहस्य वर्णनं विद्यते । 

किरतनिया नाटकस्य प्रभावानुसारं रतिविजयं गीतबहुलं वर्तते । नाटकेऽस्मिन् प्रवेशक-विष्कम्भादीनामभावः । प्रतीकपात्रैः लोकानुरञ्जनं सविशेषं वर्तते । एकस्मिन्नेवाके सर्वाणि पात्राणि रङ्गपीठतो निर्गच्छन्ति । चतुर्थाङ्के पार्वत्या शिवनिन्दाप्रत्याख्यानं प्रकरणस्य तुन्दिलतां व्यनक्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* हिमालयः
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:शिवः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मूलशङ्करः

**मूलशङ्कर-माणिकलाल-याज्ञिकः** गुर्जरप्रदेशे नटपुरग्रामस्य निवासी बभूव । तस्याविर्भावः ३१ जनवरी १८८६ ख्रीष्टाब्दे समभूत् । अस्य पिता माणिकलालः माता च अतिलक्ष्मीः प्रसिद्धावास्ताम् । कविरयं बडौदासंस्कृत-महाविद्यालयस्य प्राध्यापक आसीत् ।

अनेन नाटककारेण स्वकीयजीवनकाल एव सम्मानोऽविगतः । वाराणसीविद्वत्परिषदा साहित्यमणिः इत्युपाधिना समलङ्कृतोऽसौ । याज्ञिकस्य जीवनचर्या तपोमयीति प्रसिद्धिः । अनवरतसाधनाबलेन असौ समुत्कृष्टसाहित्यं प्रस्तुतवान् । कविवरस्य देशानुरागस्तद् युगीननवजागरणस्य प्रेरक आसीत् ।

याज्ञिकस्य प्रताप-विजयं, संयोगितास्वयंवरं छत्रपति-साम्राज्यञ्चेति त्रीणि नाटकानि बडौदातः प्रकाशितानि, प्रयागविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये चोपलभ्यानि सन्ति।

## प्रताप-विजयम् 
प्रतापविजयस्य प्रणयनं १९२६ ख्रीष्टाब्दे सञ्जातम् । नाटकेऽस्मिन् नवाङ्काः सन्ति। प्रकृतिचित्रणविषये कवेः दृष्टिः पारम्परिकी । याज्ञिकेन नाटके परमोच्चकोटिकं सङ्गीतमुपस्थापितम् । प्रस्तावनायां नटी गायति -

''''सुखयति मधुररसा सरसी सारसहंसविहङ्गममिथुनं विहरति मृदुरहसि'** इति।

प्रतापविजये प्राकृतस्य प्रयोगो न कृतः । सर्वाणि पात्राणि संस्कृतमाश्रित्य व्यवहरन्ति ।

## संयोगितास्वयंवरम् 
**संयोगितास्वयंवरम्''' इति मूलशङ्करस्य द्वितीयं नाटकं १९२८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितमभूत् । अस्याभिनयो राजसूययज्ञावसरे समवेतानां नरपतीनां मनोरञ्जनार्थमभवत्। संयोगितास्वयंवरं विंशशतकस्य श्रेष्ठं नाटकं मन्यते।

## छत्रपतिसाम्राज्यम् 
छत्रपति-साम्राज्यं नाटकं शिवाजीमहोदयस्य १६४६ ईसवीतः १६७४ ख्रीष्टाब्दान्तं शासनस्य घटनाः समवलम्ब्य प्रणीतम् । एतस्य नाटकस्य विषये देशीयानां विदेशीयानां च बहूनां विदुषां सत्सम्मतयः सन्ति ।

नाटकेऽस्मिन् प्रथमाङ्के साम्राज्योपक्रमोऽस्ति । यवनाधिपतिः अत्याचारी वर्तते । शिवाजी स्वतन्त्रसाम्राज्यस्य स्थापनां विधातु-कामः । सर्वे धर्मस्य रक्षार्थं हिन्दू-साम्राज्यस्थापनार्थं सहमताः बभूवुः । तोरणदुर्गस्य रक्षकेण स्वकीयदुर्गः शिवाजीमहोदयाय समर्पितः । कस्यचित् जीर्णमन्दिरस्य उत्खननेन शिवराजेनातुलं धनमुपलब्धम् । धनेनानेन बहूनि शस्त्राणि विदेशतोऽपि क्रीतानि । सपद्यव अनेन कल्याणनगरं विजितम् । बीजापुरस्य सप्त शतानि सैनिका यवनराजं विहाय शिवाजीसन्निधौ आजग्मुः । बीजापुराधिपतिः कपटप्रबन्धेन शिवाजीमहोदयं निग्रहीतुं तत्राजगाम, किन्तु सावधानः शिवराजो व्याघ्रनखजालेन तमेव यमनगरातिथिं चकार ।

पञ्चमेऽङ्के बाजीवीरः शत्रुभिः समरं कुर्वाणः अमरभुवनं प्रयाति । षष्ठेऽङ्के छल-प्रबन्धोऽस्ति । शिवाजीं तत्सहचराश्च वरयात्रिणो भूत्वा मुगलसैनिकान् जघ्नुः । सप्तमाङ्के शिवाजी-जयसिंहयोः मेलनं वर्तते । प्रयाण-प्रबन्धनामके अष्टमेऽङ्के शिवाजी मुगलराजेन औरङ्गजेवेन बन्दीकृतः । शिवाजी मिष्टान्नपात्रे निगूढो बहिर्निर्जगाम | नवमेऽङ्के शिवाजी द्वारा पञ्चदुर्गाणां विजयस्य वर्णनं प्राप्यते । दशमेऽङ्के अभिषेकमहोत्सवो वर्णितः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
गुजरातराज्यम्

महाराष्ट्रराज्यम्

शिवाजी

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भ्रान्तभारतम्

**भ्रान्तभारत**स्य लेखका गोकुलदास-संस्कृतमहाविद्यालयस्य छात्राः सन्ति । छात्राणां विबुधवाग्विलासिनी नामैका सभाप्यस्ति ययास्य नाटकस्य प्रकाशनं विहितम् । नागेशपण्डितः, शालिग्रामद्विवेदी, अच्युतपाध्ये चैतस्य नाटकस्य लेखकाः सन्ति।लेखकानां धारणानुसारं भारतं भ्रष्टं भवदास्ते । यथोक्तं नान्द्याम् 

**मातस्त्वदीयचरणौ शरणं सदास्तु**

**भ्रान्तस्य भद्रविमुखोद्यतभारतस्य।** 

**सत्सङ्गतोऽभवदिदं सुरराजपूज्यं**

**वर्षं विमोहऋषिराजनिवासभूमिः।।**

अत्रारम्भे नारदो रङ्गमञ्चमागच्छति । स आधुनिकताप्रवणं भारतमनुशोचति | तच्छिष्यो वस्तुस्थित्या सुपरिचितोऽस्ति । स स्पष्टमेव निगदति -

**पर्वतो वाथ पुरुषो दूरादेव हि शोभते।**

**किंवदन्ती कृतार्थास्मिन् देशे भारतसंज्ञके।।**

संस्कृतेः सुरक्षा वैदेशिक-शिक्षा-बलेन विधातुं न शक्यते । नारदः कथयति -

‘मूलमुच्छिद्य चेच्छेत् को विद्वान् वृक्षस्य रक्षणम्।'

ततो विवाहायुरधिकृत्य तर्क-वितका जायन्ते। संवादानां शैली सरला रमणीया चास्ति । भाषा बलवती वर्तते । नाटके विविधा भाषाः प्रयुक्ताः । प्राकृतस्य स्थानं हिन्दीभाषयाधिष्ठितम्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* हिमालयः
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:भारतम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
नित्यानन्दः (नाट्यकारः)

**नित्यानन्दः** कोलकाता-नगरे शासकीय-संस्कृत-महाविद्यालयस्य भारती-भवने अध्यापयति स्म। तस्य पिता पितामहश्च भारतीय-संस्कृतिपरायणौ लोकभाविनौ च बभूवतुः । नित्यानन्देन बहूनि नाटकानि विरचितानि । तद्यथा - मेघदूतम् , तपोवैभवम् , प्रह्लादविनोदनम् , सीतारामाविर्भावम् ।

## मेघदूतम् 
मेघदूतमिति पञ्चाङ्के नाटके कालिदासीयं मेघदूतम् अभिनवसंविधानैः संवलितम्। नाटकेऽस्मिन् मेघदूतस्य भाववाक्यछन्दांसि यथेष्टमुद्धृतानि । अत्र यक्षपत्नी वनं वनं यक्षम् अन्विष्यन्ती भ्रमति । सा तत्र वृक्षादीन् पतिविषयकं प्रश्नं पृच्छति । शरदि यक्षो मेघरूपं कृष्णं साहाय्यार्थं समागतं पश्यति । मेघो यक्षिणी-विषयक-वार्तां यक्षाय श्रावयति । यक्षस्तं दौत्याय प्रणोदयति, अलकापुरीमार्गं च निवेदयति । मेघोऽलकापुर्यां पतिसन्देशं यक्षिण्यै श्रावयति तस्याश्च सन्देशं यक्षाय गृह्णाति । तद्यथा -

**तवैवार्थं प्रियप्राणा ध्रियन्ते तव कान्तया**

**तव मार्गं प्रपश्यन्त्या दास्या तेऽपेक्ष्यते सदा।।**

मेघदूतं गीतात्मकं नाटकं वर्तते । चतुर्थाङ्के देवदासीनां गीतं सनृत्यं विनिविष्टम् । मेघकृष्णस्य चरितं छायातत्त्वानुसारि प्रपञ्चितम् । अत्र अङ्कास्तु दृश्येषु विभक्ताः ।

## प्रह्लादविनोदनम् 
पञ्चाङ्के प्रह्लादविनोदनमिति नाटके प्रह्लादस्य पौराणिकं चरितं विनिविष्टम् । तदनुसारं विष्णोः द्वारपालकौ जय-विजयौ बालखिल्यमुनीनां शापाद् हिरण्यकशिपु-र्हिरण्याक्षौ बभूवतुः । तयोः हिरण्यकशिपुः हरिनामसंकीर्तनावरोधकः प्रह्लादस्य स्वपुत्रस्यैव शत्रुर्बभूव, यतो हि नाम प्रह्लादो महान् हरिभक्तोऽनिशं हरिनाम जपति स्म । विविधोपायैः प्रह्लादं हन्तुम् असमर्थो हिरण्यकशिपुः सर्वत्र नारायण इति तस्य मतिं मिथ्या प्रदर्शयितुं स्फटिकस्तम्भात् भगवतः प्रकटीकरणाय आदिदेश । स्तम्भादाविर्भूतो नृसिंहो हिरण्यकशिपुं निजघान । हिरण्यकशिपुः मरणानन्तरं दिव्यदेहधरो बभूव । अत्र किरतनिया-नाट्यानुसारं कतिपयस्तोत्राणां विनिवेशो रमणीय एव ।

## सीतारामाविर्भावम् 
नाटकस्य सीतारामाविभवं नाम तु भारतीयसंस्कृतेः उन्नायकस्य प्रणवपारिजात-पत्रिकायाः प्रवर्तकस्य सीतारामदासस्य पुण्याविर्भावमुपलक्ष्य संश्लिष्टम् । अंशतः प्रतीकपरमिदं नाटकं महाराजकलेः लोभमोहादिसहायैः सह कलियुगीनदुष्प्रवृत्तीनां विवरणं प्रस्तौति । निर्वहणे नारायणोऽवतारधारणाय उद्युक्तो भवति ।

नाटकेऽस्मिन् त्रयो नातिदीर्घा अङ्काः सन्ति प्रायेण लघुतरदृश्येषु विभक्ताः । अङ्कानां कथावस्तु परस्परम् अननुबद्धमेव प्रपञ्चितम् । 

## तपोवैभवम् 
तपोवैभवमिति नाटके कविना स्वपितुः तपस्विनो रामगोपालस्य चारुचरितं रूपकायितम् । ज्ञानादपि महत्तरमन्नदानमस्तीति रामगोपालस्य पितुर्मतम् । स्वगुरोर्वीरेश्वरतकालङ्कारस्य इच्छानुसारं तकलङ्कारस्य विद्यालये रामगोपालोऽध्यापकोऽभवत्।

देवी-साधकं सच्चिदानन्दं गुरुं कृत्वा रामगोपालः साधकोऽभवत् । निर्वहणे रामगोपालः सच्चिदानन्दस्वामिनः अनुग्रहेण परमेश्वरीं मातरं साक्षात् पश्यति । कथावस्तुप्रपञ्च दृष्ट्या विरलकोटिकमिदं नाटकम्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

कालिदासः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य संस्कृतकवयः
अनुष्का शर्मा

**अनुष्का शर्मा** (जन्म १ मई १९८८) हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्री अस्ति।

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९८८ जननम्
रामनाथमिश्रः

**रमानाथमिश्र**स्य प्रतिभाया विकास उत्कलस्य विद्वन्मण्डितबालेश्वरनगरे सञ्जातः । एतस्मान्नगरान्नातिदूरे मणिखम्भनामके ग्रामेऽसौ १९०४ ख्रीष्टाब्दे जन्म लेभे। अनेनानेकरूपकाणि विरचितानि। तेषु चाणक्यविजयं, पुरातनवालेश्वरं, समाधानं, प्रायश्चित्तम्, आत्मविक्रयं, कर्मफलं श्रीरामविजयञ्चेति सुप्रसिद्धानि ।

## चाणक्यविजयम् 
चाणक्यविजयं कवेः श्रेष्ठं रूपकं मन्यते। अस्मिन् पञ्चाङ्काः विद्यन्ते । नाटकमिदं १९३८ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । अस्याभिनयोऽखिलभारतीयप्राच्य-सम्मेलनस्य विंशतमे अधिवेशने भुवनेश्वरे सञ्चातः ।

मुद्राराक्षसं नाम नाटकमस्य उपजीव्यमस्ति, तथापि कविनेदं विलक्षणप्रतिभाबलेन नूतनरूपपरिमण्डितं कृतम् । अस्मिन् रूपके नन्दवधस्य चन्द्रगुप्तराज्याभिषेकस्य च वर्णनमुपलभ्यते ।

## श्रीरामविजयम् 
श्रीरामविजये नाटके पञ्चाङ्काः सन्ति । रूपकेऽस्मिन् ताडकावधतो रावणवधपर्यन्तं कथास्ति ।

## समाधानम् 
समाधानं पञ्चस्वङ्केषु संविभक्तम् । रूपकेऽस्मिन् योरपीय-पद्धतिम् अनुसृत्य छात्राणां गन्धर्वरीत्या वैवाहिकसमस्यायाः समाधानं प्रस्तुतम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

महाराणा प्रताप

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
सुन्दरार्यः

**सुन्दरार्यः** तिरुचिरपल्ल्यां जन्म लेभे । तत्रैव सोऽधिवक्ता (Advocate ) आसीत् । अस्य काव्यप्रावीण्येन प्रसन्नो मद्रासस्य राजकविः महामहोपाध्यायः कृष्णमूर्तिशास्त्री 'अभिनवजयदेवः' इत्युपाधिना इममलञ्चकार । संस्कृतसाहित्यपरिषदा ‘अभिनवकालिदासः' इत्युपाधिना च विभूषितः। सुन्दरार्यः तिरुचिरपल्ल्याः संस्कृत-साहित्यपरिषदो मन्त्री बभूव, यदा तस्या अध्यक्षो गोपालाचार्योऽभवत् । स केवलं कविरेव नासीत् । अपि तु अभिनेता निर्देशकश्चाविद्यत। कवेः प्रथमा नाट्यकृतिः उमापरिणयं वर्तते, चरमा च मार्कण्डेविजयमस्ति । एतदतिरिक्तं कविना समुद्रस्य स्वावस्थावर्णनं नाम काव्यं, स्तोत्ररत्नावली, गानमञ्जरी च निरमीयन्त, तामिलभाषायाम् उपन्यासत्रयञ्च विरचितम्।

## उमापरिणयम् 
उमापरिणस्य तिरुचिरपल्ल्याः संस्कृतसाहित्यपरिषदो वार्षिकोत्सवे १९५२ ईसवीये द्विवारमभिनयः संवृत्तः। 

## मार्कण्डेयविजयम् 
मार्कण्डेयविजयस्य अभिनयः स्थानीयसंस्कृतसाहित्यपरिषदो वार्षिकोत्सवेऽभवत् । अस्य प्रणयनं काञ्चीकामकोटिपीठाधिपतेः जगद्गुरुशङ्कराचार्यस्य आदेशात् सञ्जातम्। 

### कथावस्तु 
मृकण्डुस्तत्पत्नी मृद्वती च शिवार्चनं कुरुतः | पुत्रविहीनत्वात्तयोरातिथ्यं न कश्चिद् गृह्णाति । तौ शिवम् अर्चयित्वा मार्कण्डेयनामधेयं पुत्रं प्राप्नुतः, किं तु तस्यायुः शिवेन षोडशवर्षमेव कल्पितम् । मार्कण्डेयो नियमतः शिवार्चनं करोति। षोडशवर्षावसाने यमश्चण्डवज्रदंष्ट्रनामानौ दूतौ तमानेतुं प्रेषयति । तौ काचिद् दैवी शक्तिर्निषिषेध । ततो यमः स्वयमेव मार्कण्डेयमानेतुमायातः । यमस्तस्य कण्ठं पाशेन निबध्याचकर्ष । तदा स शिवलिङ्गमालिलिङ्ग । यमः शिवलिङ्गमपि पाशेन बद्ध्वा कृष्टवान् । शिवलिङ्गं पुस्फोट । शिव आविर्भूय यमं चरणेनाजघान । यमो मूमूर्च्छ। ततः शिवो मार्कण्डेयशिरसि हस्तं धृत्वोवाच - त्वं कालपाशान्मुक्तोऽसि । चिरञ्जीवी चासि | नारदप्रार्थनया यमोऽपि पुनरुज्जीवितः । मार्कण्डेयः सदा षोडशवर्षीयः स्थास्यतीति शिवो यमं निर्दिदेश।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

शिवः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य व्यक्तयः
सिद्धेश्वरः चट्टोपाध्यायः

**सिद्धेश्वरः चट्टोपाध्यायः** पूर्ववङ्गे १९१८ ई० वर्षे जातः । अध्यापनकर्मणि संलग्नोऽयं वर्धमान-विश्वविद्यालयसंस्कृतविभागाध्यक्षः प्राध्यापकपदमलंकृतवान् । आङ्ग्ल-बंगला-संस्कृत-भाषासु बहवो निबंधा अनेन रचिताः । नाटकलक्षणरत्नकोशम् अधिकृत्यास्य प्रबन्धः सुप्रथितः । तस्य संस्कृतेन चत्वारि रूपकाणि विरचितानि प्रसिद्धिङ्गतानि ।

## धरित्रीपतिनिर्वाचनम् 
१९६९ ई० वर्षे रचितमिदं रूपकं कोलकाता-नगर्यायाः संस्कृत-साहित्य-परिषदा १९७१ ई० वर्षे प्रकाशितम् । तदनुसारं काल्पनिकं कथावस्तु प्रवर्तते -

भवपान्थशालायामीश्वरः कर्णयोः कर्पासं निधाय वधिरयति । विश्वकर्मा तस्य कर्णप्रदाहनिवारणाय गुडसुधालेपं करोति । ईश्वरस्य कन्या धरित्री विवाहयोग्या विद्यते । तस्याः पत्युर्निर्वाचनाय स्वयंवरार्थिनां सभा सज्जिता । तत्र ते परस्परं कलहायन्ते । व्यंग्यगर्भाया अस्या नाटिकाया निहितार्थः अनायासं परिचेयः । अत्र नान्दी-प्रस्तावनाभरतवानां प्रयोगो विहितः । तथापि लेखकानुसारमत्र आधुनिकी नाट्यरीतिराश्रिता।

## अथकिम् 
आधुनिकीं नाट्यरीतिम् अनुसृत्य रचिता द्वितीयेयं नाटिका चट्टोपाध्यायस्य विद्यते । आशाकमलयोः कलकलेन प्रथमदृश्यं प्रवर्तते । तदनु खडग-गण्डक-घनक-ङकाराणां मध्ये निर्वाचनमधिकृत्य विवादो भवति । अत्राधिकपात्राणां सम्मर्दः रंगपीठे नोचितः ।

## ननाविताडनम् 
अस्मिन् प्रहसने सूत्रधारो रंगं प्रविश्य आह - अभिनयो न भविष्यतीति । सामाजिकाः तम् अभिनयाय प्रेरयन्ति । सूत्रधारस्तान् आहूय मञ्चे विवादं प्रवर्तयति । सूत्रधारः कथयति — नना मे अधुनापि न मृता, परं मरिष्यत्येव । एतदर्थं स्वस्ववैद्यानानेतुं पण्डित-शिक्षक-तरुणाः गच्छन्ति । तदनु नना उत्तरा पूरवी विदेशिनी च प्रविशन्ति । सुत्रधारो निर्गच्छति | ननाया दायमधिकृत्य द्वयोः पक्षयोर्विवादो जायते । ततश्च स्वकुम्भ-भकुम्भ-वसुकुम्भनामानो वैद्यास्तां परीक्षितुं समायान्ति । अनन्तरं तां मृतामाकलय्य सर्वे अन्त्येष्टिविषये परामृशन्ति । तदानीमेव नना उत्तिष्ठति । तां प्रेताविष्टां मत्वा वैद्याः पलायन्ते ।

## स्वर्गीय-हसनम् 
रवीन्द्रनाथस्य स्वर्गीय-प्रहसनम् अनुकृत्य चट्टोपाध्यायेन यथानामेदं प्रहसनं रचितम् । सूत्रधारो ब्रूते -

**स्वर्गे लोके वसतिमधुना राजनीतिरवाप्ता।**

**मत्ता देवाः सतत-कलहे कुत्र नाट्यावकाशः।।**

अत्र स्वर्गे राजनीतिः कथं खेलतीति प्रदर्शितम् । बृहस्पतिर्देवराजो भवितुमिच्छति । अशोकाकबरौ मन्त्रिपदं वाञ्छतः । विविधहास्यमयसंवादैः संविधानैश्च देवलोकस्थानि पात्राणि आनन्दयन्ति रसिकान् । निर्वहणे वैतालिको गायति -

**जयतु जयतु देवराजो जयतु जन कल्याणकारि।**

**ध्वस्तो भेदः स्वर्गनरकयोर्लब्धा सहायता धुन्धपुङ्गयोः।।**

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

अशोकः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य संस्कृतकवयः
शरभः

**शरभः** हिन्दुधर्मस्य एकः जन्तवः अस्ति। एषः जन्तवः शिवस्य रूपम् अस्ति।

वर्गः:हिन्दुदेवताः