कृषि उद्यमिता

लघुचित्रम्
कृषि उद्यमः नवाचार, स्थिरता और ग्रामीण परिवर्तन

कृषिः सर्वदा विश्वस्य मूलभूत-आर्थिक-क्षेत्रेषु अन्यतमः अस्ति, जनसङ्ख्यायाः पोषणं करोति, जीविकायाः उत्पादनं करोति, सभ्यतानां निर्माणं च करोति।  परन्तु, अधुना दशकेषु, वैश्वीकरणस्य, प्रौद्योगिकीय-प्रगत्याः, जलवायु-परिवर्तनस्य, उपभोक्तृ-आग्रहस्य नूतनाः प्रतिरूपाणां च कारणात् कृषिक्षेत्रे परिवर्तनात्मकानि परिवर्तनानि अभवन्।  एतेषां परिवर्तनानां मध्ये, कृषि-उद्यमशीलता-मूल्य-निर्माणार्थं कृषि-संसाधनानां नूतनात्मकरूपेण प्रबन्धनस्य प्रक्रिया-वृद्धिः, सुस्थिरता, ग्रामीणविकासस्य च प्रबल-चालकरूपेण उद्भूतम् अस्ति।  पारम्परिककृषेः विपरीतम्, यत् प्रायः मुख्यतया उत्पादने केन्द्रितम् अस्ति, कृषि-उद्यमः कृषिं व्यापार-नवान्वेषणम्, जोखिम-ग्रहणं, विपणनं, मूल्यवर्धनं च इत्येतैः सह संयोजयति।  एतत् कृषिं जीवननिर्वाहस्य क्रियातः महत्त्वपूर्णं आयं, रोजगारं च जनयितुं समर्थं गतिशील-उद्यमरूपेण परिवर्तयति।

अयं निबन्धः कृषि-उद्यमशीलतायाः परिकल्पना, महत्त्वं, लक्षणानि, चुनौतिः, भविष्यस्य सम्भावनाः च अन्वेषयति।  एतत् क्षेत्रम् कथं आधुनिककृषेः केन्द्रबिन्दुः भवति इति प्रकाशयति, विशेषतः विकासशीलदेशेषु यत्र ग्रामीण-अर्थव्यवस्था राष्ट्रियविकासस्य मेरुदण्डः अस्ति।

कृषि उद्यमिता पर भाषण

कृषि-उद्यमशीलतायां कृषि-उद्यमानां विकासः, सङ्घटनं, प्रबन्धनम् च अन्तर्भवति, यत्र नवान्वेषणम्, लाभ-उत्पादनं, स्थिरीकरणं च प्रमुखम् अस्ति।  अस्मिन् प्राथमिक-सस्यात् अथवा पशुधन-उत्पादनात् परं मूल्यवर्धित-प्रक्रियां, कृषि-विपणनं, कृषि-पर्यटनं, आपूर्तिशृङ्खला-प्रबन्धनम्, नूतनप्रौद्योगिकीनां स्वीकरणम् इत्यादीनि कार्याणि अन्तर्भवन्ति।  कृषि-उद्यमः न केवलं कृषकः भवति, अपि तु सः दूरदर्शी भवति, यः कृषि-मूल्यशृङ्खलायां अवसरान् चिन्वति, तथा च तानि अवसरानि उपयोक्तुं सृजनात्मकतायाः व्यापार-कौशलस्य च उपयोगं करोति।

कृषि-उद्यमिनः विविधक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति यथाः

कृषि एवं पशुपालन

खाद्य प्रसंस्करण और पैकेजिंग

यथार्थ कृषि एवं कृषि-प्रौद्योगिकी

जैविक-कृषि एवं चिरस्थायी कृषिः

पुष्पकृषिः, उद्यानिकी, मत्स्यकृषिः च

कृषि मशीनरी विनिर्माण और कस्टम भर्ती सेवाएँ

कृषि-पर्यटनम्, कृषि-प्रति-सारणी-उद्यमः, ग्रामीण-आतिथ्यम् च।

कृषि परामर्श, निवेश आपूर्ति और विपणन

एषा विस्तृतव्याप्तिः कृषि-व्यवस्थायाः सुदृढीकरणार्थं ग्रामीणजीविकायाः सुधारणे च उद्यमशीलतायाः वर्धमान-प्रासङ्गिकताम् दर्शयति।

कृषि उद्यमिता पर भाषण

1 इति।  कृषि उत्पादकता वृद्धि

कृषि-उद्यमः कृषकाणां आधुनिकसाधनानि, नवीनकृषिविधानानि, वैज्ञानिकपद्धतीः च स्वीकर्तुं प्रोत्साहयति, येन उत्पादकता वर्धते।  उद्यमिनः नूतनाः बीजैः, प्रौद्योगिकीभिः, सिञ्चन-प्रणाल्याभिः, सुस्थिरपद्धतीभिः च प्रयोगं कुर्वन्ति, येन क्षेत्रम् आधुनिकीकरणं प्रति प्रेर्यते।  वर्धिता उत्पादकता अधिकोत्पादनं, उत्तम-खाद्यसुरक्षां, सुदृढग्रामीण-आयं च कल्पयति।

2 इति।  ग्रामीण रोजगार सृजन

कृषेः क्षेत्रे परम्परागतरूपेण ऋतुकालिकः अथवा निर्वाह-स्तरस्य रोजगारः प्रदत्ता आसीत्।  खाद्यसंस्करण-घटकाः, दुग्ध-क्षेत्राणि, शीत-भण्डार-सुविधाः, कृषि-पर्यटन-केन्द्राणि इत्यादयः उद्यमशील-उद्यमाः प्रवर्तयन्तः, विविध-रोजगार-अवसरान् कल्पयन्ति-कुशल-श्रमात् विपणन-व्यावसायिकाः यावत्।  एतेन ग्रामीण-निरुद्योगः न्यूनीभवति, नगरीय-क्षेत्रेषु सामूहिक-प्रवासः च निवार्यते।

3 इति।  कृषि-मूल्य-श्रृङ्खलायाः सुदृढीकरणम्

कृषि-उद्यमिनः प्रायः कृषि-उत्पादानां प्रक्रियां, प्याकेजिङ्ग्, ब्राण्डिङ्ग्, विपणनं च कुर्वन्ति।  एताः क्रियाः असंस्कृत-उत्पादानां मूल्यं वर्धयन्ति, कृषकाणां कृते अधिकं लाभं प्राप्तुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।  दृढं मूल्यशृङ्खला अपि सस्योत्पादनानन्तरस्य हानिं न्यूनीकरोति, उत्पादस्य गुणवत्तां वर्धयति, निर्यातक्षमतां च वर्धयति।

4।  चिरस्थायी कृषि पर भाषण

अद्यत्वे जलवायु-परिवर्तनेन, मृत्तिकायाः क्षयेन, जलस्य अभावेन, जैवविविधतायाः हान्या च सुस्थिरता महत्त्वपूर्णं चिन्ताविषयम् अस्ति।  कृषि-उद्यमिनः जैविककृषिः, एकीकृत-कीटप्रबन्धनं, पुनर्नवीकरणीय-ऊर्जायाः उपयोगः, जलवायु-स्मार्टप्रौद्योगिकी इत्यादीनि पर्यावरण-अनुकूलप्रथाः बहुधा स्वीकरोति।  तेषां नवान्वेषणानि प्राकृतिक-संसाधनानां संरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ति तथा च दीर्घकालीनलाभक्षमतां सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

5।  प्रौद्योगिकीय उन्नति

अग्रि-टेक्-स्टार्ट्-अप् इत्यस्य उदयेन कृषिकार्ये क्रान्तिः अभवत्।  सस्यानाम् निरीक्षणार्थं ड्रोन्स्, मृत्तिकायाः आर्द्रतायाः निरीक्षणार्थं ऐ. ओ. टी. उपकरणानि, ए. ऐ.-सक्षम-कीट-पूर्वानुमानं, वायुगुण-सूचना-कृते मोबैल्-एप्स् च कृषकाणां दत्तांश-चालितानि निर्णयानि स्वीकर्तुं सशक्तं कुर्वन्ति।  एतादृशानां प्रौद्योगिकीनां विकासे, परीक्षणे, वाणिज्यिकीकरणे च उद्यमिनः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति।

6।  विपणन अभिगम्यता सुधारना

पारम्परिकेषु व्यवस्थासु कृषकाः प्रायः न्याय्यमूल्यानां विपणिनां कृते सङ्घर्षं कुर्वन्ति।  कृषि-उद्यमिनः प्रत्यक्ष-विपणन-मार्गान्, अन्तर्जालीय-मञ्चान्, कृषक-उत्पादक-सङ्घटनानि (एफ्. पि. ओ.), रसद-जालानि च स्थापयित्वा एतं अन्तरं पूरयन्ति।  एतेन मध्यस्थानां शोषणं न्यूनीभवति, कृषकाः उत्तमं प्रतिफलं प्राप्नुयुः इति च सुनिश्चितं भवति।

7। खाद्य अपव्यय पर भाषण

अनेकेषु विकासशीलेषु देशेषु सस्योत्पादनानन्तरस्य हानिः प्रमुखा समस्या एव अस्ति।  शीतसञ्चये, परिवहनक्षेत्रे, खाद्यसंस्करणे, संरक्षणप्रौद्योगिकीषु च निवेशं कुर्वन्तः कृषि-उद्यमिनः प्रत्यक्षतया अस्य समस्यायाः निवारणं कुर्वन्ति।  तेषां उद्यमाः अतिरिक्त-उत्पादनकाले अपि सस्यानां मूल्यं धारयन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

कृषि उद्यमियों की प्रमुख विशेषताएं 1. नवान्वेषणोन्मुख

कृषि-उद्यमिनः निरन्तरं सस्योत्पादनं वर्धयितुं, व्ययं न्यूनीकर्तुं, उदयोन्मुख-विपण्यां प्रवेष्टुं वा नूतनान् मार्गान् अन्विष्यन्ति।  ते प्रौद्योगिकीद्वारा, उत्पादविविधतायाः, अथवा उन्नतप्रबन्धनपद्धतीनां माध्यमेन नवान्वेषणं कुर्वन्ति।

2 इति। जोखिम उठाने की क्षमता

जलवायु-परिवर्तनेन, विपण्याः उत्परिवर्तनेन, जैविक-कारकाणां च कारणात् कृषिः स्वाभाविकतया अनिश्चितः अस्ति।  अस्मिन् क्षेत्रे उद्यमिनः गणिताः सङ्कटानि स्वीकर्तुं, नूतनाः सस्यैः, उपकरणैः, व्यापार-प्रतिमानैः वा प्रयोगं कर्तुं इच्छां दर्शयन्ति।

3 इति। संसाधन प्रबंधन कौशल

भूमिः, श्रमः, पूँजीः, यन्त्राणि, निवेशानां च दक्षतया प्रबन्धनम् महत्त्वपूर्णं कौशलं वर्तते।  उद्यमिनः समग्र-उत्पादकतां वर्धयितुं संसाधनस्य अधिकतमं उपयोगं कुर्वन्ति।

4। विपणन जागरूकता

सफलाः कृषि-उद्यमिनः उपभोक्तृप्राधान्यानि, विपण्यमूल्यानि, उद्योगप्रवृत्तयः, आग्रहप्रणालयः च निकटतया निरीक्षन्ते।  ते तदनुसारं लाभप्रद-अवसराणां लाभं प्राप्तुं स्वनीतीः समायोजयन्ति।

5। स्थिरीकरण मनोवृत्ति

आधुनिक-उद्यमिनः पर्यावरण-अनुकूल-अभ्यासान् प्राधान्येन कुर्वन्ति, दीर्घकालीन-संसाधन-संरक्षणम्, पारिस्थितिक-सन्तुलनं च लक्ष्ययन्ति।

6। नेतृत्व एवं सम्प्रेषण

ते आपूर्तिकर्तृभिः, ग्राहकैः, सर्वकारीयसंस्थाभिः, वित्तीयसंस्थाभिः च सह दृढं सम्बन्धं निर्मीयन्ते।  नेतृत्वकौशलानि तेभ्यः कर्मकारान् प्रेरयितुं, तेषां उद्यमान् वृद्धिं प्रति मार्गदर्शयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।

कृषि उद्यमिता 1. कृषि-आधारित-उद्यम

एतेषु पारम्परिक-सस्य-कृषिः, उद्यान-कृषिः, पुष्प-कृषिः, रेशम-कृषिः, मधूमृग-कृषिः, दुग्ध-कृषिः, कुक्कुटपालनम्, जलचर-कृषिः च सन्ति।  उद्यमिनः एतान् क्षेत्रान् यान्त्रिकीकरणेन, उन्नतप्रजननेन, यथार्थकृषेः, मूल्यवर्धनस्य च माध्यमेन प्रगतिं कुर्वन्ति।

2 इति। कृषि प्रसंस्करण एवं मूल्यवर्धन

कृषि-उत्पादानां प्रक्रियां-यथा जामः, अचारः, रसः, दुग्धोत्पादानां, प्याक्-कृत-धान्यानां, जैविक-उत्पादानां च निर्माणेन-विपण्यमूल्यं महत्त्वपूर्णरूपेण वर्धते।  प्याकेज्-कृतानां ब्राण्डेड्-खाद्यानां च वर्धितायाः अपेक्षायाः कारणात् अस्मिन् क्षेत्रे विशालः संभाव्यता अस्ति।

3 इति। सेवा-आधारित-कृषि-उद्यम

उद्यमिनः कृषि-यन्त्राणां भाटकं, मृत्तिका-परीक्षणं, शीत-भण्डारणं, भण्डारं, रसदं, परामर्शं इत्यादीनि सेवाः प्रददति।  एताः सेवाः लघु-कृषकाणां समर्थनं कुर्वन्ति, ये व्यक्तिगतरूपेण अधिक-व्यययुक्तां मूलसौकर्यं दातुं न शक्नुवन्ति।

4। कृषि-प्रौद्योगिकी स्टार्टअप्स

डिजिटल्-मञ्चान्, स्वयंचालित-सिञ्चन-प्रणालीं, चल-परामर्श-सेवाः, यथार्थ-कृषि-उपकरणानि, आपूर्तिशृङ्खला-उपायान् च प्रदीयमानानि स्टार्ट्-अप्-संस्थाः कृषि-उद्यमशीलतायाः भविष्यस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति।

5। कृषि पर्यटन एवं ग्रामीण पर्यटन

कृषि-वासः, ग्रामीण-साहसिक-अनुभवः, शैक्षणिक-कृषि-पर्यटनं च प्राकृतिक-कृषि-अनुभवान् अन्वेष्टान् अभ्यागतान् आकर्षयन्ति।  एतेन कृषकाणां आयस्य विविधीकरणं भवति, ग्रामीणसंस्कृतिः च प्रवर्धिता भवति।

कृषि उद्यमियों के समक्ष समस्याएँ

1 इति। पूँजी पर सीमित अभिगम्यता

कृषौ महत्त्वपूर्णं निवेशं भवति, परन्तु उद्यमिनः प्रायः कठोर-संपार्श्विक-अपेक्षाभिः अथवा ऋण-इतिहासस्य अभावेन ऋणं प्राप्तुं संघर्षं कुर्वन्ति।  नगरीय-तन्त्रज्ञान-उद्योगानाम् अपेक्षया ग्रामीणक्षेत्रेषु उद्यम-पूँजी अपि न्यूनतया उपलभ्यते।

2 इति। अपर्याप्त आधारभूत संरचना

दुर्भरमार्गाः, अविश्वसनीयविद्युत्, सीमितं शीतसञ्चयः, अपर्याप्त-सिञ्चन-व्यवस्थाः च उद्यमस्य वृद्धिं बाधयन्ति।  दुर्बलं विपणि-सम्पर्कं सम्भाव्यनिवेशकेभ्यः अधिकं निरुत्साहं जनयति।

3 इति। मूल्यवृद्धि और बाजार अनिश्चितता

वस्तूनां मूल्येषु अस्थिरता लाभक्षमतां महत्त्वपूर्णतया प्रभावयितुं शक्नोति।  उद्यमिनः अनिश्चित-याचना-आपूर्ति-गतिशीलतायाः समस्यां सम्मुखीकरोति, येन दीर्घकालीन-योजना कठिनं भवति।

4। जलवायु-सङ्कटानि

कृषिः जलप्लावनेन, अनावृष्ट्या, कीटैः, रोगैः च अतीव असुरक्षितः अस्ति।  जलवायु-परिवर्तनेन एतेषां सङ्कटानां वृद्धिः अभवत्, येन सस्यानां निवेशस्य च हानिः अभवत्।

5। तकनीकी ज्ञान का अभाव

बहूनां कृषकाणां अद्यतनीनां वैज्ञानिकप्रशिक्षणानां प्राप्तिः न भवति, येन ते उन्नतप्रौद्योगिकीनां वा दक्षकृषिविधानां वा स्वीकरणात् बाधिताः भवन्ति।

6। विनियामक-बाधकाः

जटिल-अनुज्ञापत्र-प्रक्रियाः, खाद्यसुरक्षायाः नियमाः, निर्यातनियमाः च कृषि-उद्यमस्य आरम्भे बाधां जनयितुं शक्नुवन्ति, विशेषतः नौकरशाही-प्रक्रियाभिः अपरिचितानां लघु-उद्यमिनां कृते।

7। सामाजिक-सांस्कृतिक-बाधाएं

केषुचित् प्रदेशेषु कृषिः अद्यापि सीमितव्यवसायक्षमतायुक्तः पारम्परिकव्यवसायः इति मन्यते।  एषा मनोवृत्तिः युवान् कृषि-उद्यमशीलतायां प्रवेष्टुं निरुत्साहयति।

कृषि उद्यमिता प्रोत्साहन पर भाषण

1 इति। वित्त प्राप्ति पर भाषण

सर्वकाराः वित्तीयसंस्थाः च लवचीक-ऋण-योजनाः, अल्प-व्याज-ऋणानि, सस्य-आश्वस्तिः, ग्रामीण-उद्यमशीलान् लक्ष्यीकृत्य अनुदानानि च प्रवर्तयितुं शक्नुवन्ति।  सूक्ष्मवित्तसंस्थाः, स्वसहायता-समूहाः (एस्. एच्. जि.) च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति।

2 इति। कृषि शिक्षा एवं प्रशिक्षण पर भाषण

कृषि-महाविद्यालयाः, विस्तार-सेवाः, व्यावसायिक-केन्द्राणि च कृषि-व्यवसाय-प्रबन्धनस्य, आधुनिक-कृषि-तन्त्राणां, अंकीय-उपकरणानां, खाद्यसंस्करणस्य च व्यावहारिक-प्रशिक्षणं प्रदास्यन्ति।

3 इति। ग्रामीण आधारभूत संरचना विकास

उत्तमाः मार्गाः, सिञ्चन-सुविधाः, शीतशृङ्खलाः, भण्डारण-संरचनाः, डिजिटल्-सम्पर्कः च ग्रामीण-उद्यमशीलतायाः पर्यावरणव्यवस्थां महत्त्वपूर्णतया वर्धयेयुः।

4। कृषक-उत्पादक-सङ्घटनानि (FPOs)

सामूहिककार्येन कृषकाः विपण्यां प्रवेष्टुं, उत्तममूल्यानां विषये वार्तालापं कर्तुं, संसाधनानां विभाजनं कर्तुं, उत्पादनव्ययं न्यूनीकर्तुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।  एफ़. पी. ओ. इत्येते अपि अधिकनिवेशकान् आकर्षयन्ति, क्रयविक्रयशक्तिं च वर्धयन्ति।

5। दत्तकग्रहणप्रौद्योगिकी प्रोत्साहन

उपकरणेभ्यः अनुदानं, जागरूकता-कार्यक्रमाः, टेक्-स्टार्ट्-अप् इत्यनेन सह सहयोगः च ग्रामीणक्षेत्रेषु नवान्वेषणं प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति।  कृषकाणां कृते वास्तविक-समय-सूचनाः प्रदातुं डिजिटल्-मञ्चानां विस्तारः करणीयः।

6। महिलानां तथा युवानां उद्यमशीलानां कृते सूचना

विशेषकार्यक्रमाः, कौशलविकासस्य उपक्रमाः, महिलानां युवानां च कृते वित्तीयप्रेरणाः च सहभागित्वं वर्धयितुं, ग्रामीण-निरुद्योगं न्यूनीकर्तुं च शक्नुवन्ति।

7। मूल्य श्रृंखला सुदृढ़ीकरण

प्रसंस्करण-सुविधाः, ब्राण्डिङ्ग्-समर्थनं, गुणवत्ता-प्रमाणनम्, विपणन-आधारिकसंरचना च कृषि-उत्पादानां प्रतिस्पर्धात्मकतां वर्धयन्ति।

सफलकृषि उद्यमिता प्रकरण अध्ययन 1. जैविक-कृषि-उद्यमः

स्वस्थ-रसायनिक-मुक्त-खाद्यपदार्थेषु उपभोक्तृ-रुचिः वर्धमाना इत्यतः जैविककृषिक्षेत्रे द्रुतवृद्धिः अभवत्।  जैविकसस्यानि, उपस्कराः, मधुः, दुग्धोत्पादानां च उत्पादकाः उद्यमिनः देशीय-अन्ताराष्ट्रिय-विपण्यां सफलतया प्राविशन्।

2 इति। दुग्ध-सहकारी-संस्थाः तथा स्टार्ट-अप्-संस्थाः

अमुल् इत्यादीनां सहकारिनां नेतृत्वे भारतस्य दुग्धक्रान्तिः प्रदर्शयति यत् उद्यमशीलता कथं ग्रामीणजीविकां परिवर्तयितुं शक्नोति इति।  अद्यत्वे, प्रिमियम्-दुग्धं, आर्टिसानल्-चीज्, डैरी-टेक्-प्ल्याट्फ़ार्म्स् इत्येतान् प्रदास्यमानानि स्टार्ट्-अप्-संस्थाः विपणिं इतोऽपि विस्तारयन्ति।

3 इति। कृषि-प्रौद्योगिकी नवाचार

अनेके स्टार्ट्-अप्-संस्थाः अधुना सस्य-परामर्शी-एप्स्, ए. ऐ-आधारित-कीट-परीक्षणं, प्रत्यक्ष-कृषि-उपभोक्तृ-वितरणम्, यथार्थ-सिञ्चन-प्रणालीं च प्रददति।  एतैः नवान्वेषणैः कार्यक्षमतायां वृद्धिः अभवत्, कृषकाणां लाभं च वर्धितम्।

4। कृषि-पर्यटन उद्यमः

महाराष्ट्र-केरल-इत्यादिषु राज्येषु समृद्धाः कृषि-पर्यटन-प्रतिरूपाः सन्ति यत्र कृषकाः निवासानुभवान्, पारम्परिकभोजनं, ग्रामीणक्रियाकलापान् च प्रदास्यन्ति।  एतादृशाः उपक्रमाः सांस्कृतिकपरम्परायाः संरक्षणं कुर्वन्तः स्थानीय-आयं वर्धयन्ति।

कृषि उद्यमिता पर भाषण

कृषि-उद्यमशीलतायाः भविष्यं आशाजनकम् अस्ति।  वैश्विकजनसङ्ख्या वर्धमाना अस्ति, आहारस्य अपेक्षासु च महती वृद्धिः भविष्यति।  तस्मिन् एव समये, ए. ऐ., रोबोटिक्स्, जीनोमिक्स्, ऊर्ध्वाधरकृषिः इत्यादीनि प्रौद्योगिकीय-नवान्वेषणानि कृषिं पुनः रूपयन्ति।

भविष्यस्य प्रमुखाः प्रवृत्तयः सन्ति।

डिजिटल कृषि एवं सटीक कृषि का विस्तार

जलवायु-स्मार्ट कृषि पद्धतियां

जैविक-स्थायी-उत्पादानां कृते वर्धितम् आग्रहः

कृषि-प्रौद्योगिकी स्टार्ट-अप्स मध्ये निवेशं वर्धितव्यम्।

अक्षय ऊर्जा प्रणालियां, जैसे सौर-संचालित सिंचाई

वैश्विक-कृषि-आपूर्ति-श्रृङ्खलानां सुदृढीकरणम्

कृषिक्षेत्रे महिलानां युवानां च सहभागिता वर्धितम्।

खाद्य-असुरक्षायाः, ग्रामीण-दारिद्र्यस्य, जलवायु-सङ्कटस्य च निवारणे कृषि-उद्यमः केन्द्रीयां भूमिकां निर्वहति।  न केवलं कृषकाणां कृते अपितु सुस्थिरविकासाय प्रयतमानानां राष्ट्रिय-अर्थव्यवस्थानां कृते अपि एतत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

उपसंहारः

कृषि-उद्यमशीलता पारम्परिका कृषि-परिदृश्यं पुनर्परिभाषितवती परिवर्तनशीलशक्तिः अस्ति।  एतत् कृषकाणां नवीनपद्धतीनां स्वीकरणाय, आयस्रोतानां विविधीकरणाय, स्वोत्पादानां मूल्यवर्धनाय च सशक्तं करोति।  तन्त्रज्ञानस्य, सुस्थिरतायाः, व्यापार-बुद्धेः च एकीकरणं कृत्वा कृषि-उद्यमिनः रोजगारं कल्पयन्ति, दारिद्र्यं न्यूनीकर्तुं, खाद्यसुरक्षां सुदृढं च कुर्वन्ति।  सीमित-वित्तं, जलवायु-सङ्कटानि, अवसंरचनात्मक-अन्तरं इत्यादीनां समस्यानां सम्मुखीकरणस्य सत्त्वा अपि अस्मिन् क्षेत्रे अपार-सम्भावना अस्ति।  सहायकनीतीभिः, आधुनिकशिक्षया, ग्रामीणसंरचनायाः निवेशेन च कृषि-उद्यमः 21 शताब्द्यां आर्थिकवृद्धेः ग्रामीणपरिवर्तनस्य च प्रमुखः चालकः भवितुम् अर्हति।