open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हिन्दीकवयः

## वीरगाथा काल(सन 1000 -1325 )
* दलपति विजय, 
* चंद बरदाई, 
* नरपति नाल्ह, 
* जगपति, 
* अमीर खुसरो, 
* विद्यापति आदि सन्ति।

## भक्तिकाल(सन 1325 - 1650 ) प्रमुख कवि
* तुलसीदास
* कबीरदास
* सूरदास
* रहीम
* मीराबाई
* मलिक मोहम्मद जायसी

## रीतिकाल(सन 1650 - 1850 )  प्रमुख कवि
* बिहारी
* केशव
* भूषण
* पद्माकर
* देव
* घनानंद
* रत्नाकर
* आचार्य कृपाराम
* रसलीन
* ठाकुर
* आलम
* बोधा

## आधुनिककाल(सन 1850 -)  प्रमुख कवि
* भारतेंदु हरिश्चंद्र (1850-1885)
* अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध' (1865-1941)
* मैथिलीशरण गुप्त (1886-1964)
* माखनलाल चतुर्वेदी (1889-1968)
* जयशंकर प्रसाद (1890-1937)
* निराला (1896-1961)
* सुमित्रानन्दन पन्त (1900-1977)
* सुभद्राकुमारी चौहान(1904-1948)
* महादेवी वर्मा (1907-1987)
* हरिवंश राय बच्चन(1907-2003)
* रामधारी सिंह दिनकर (1909-1974)
* अज्ञेय (1911-1987)
* डा. जगदीश गुप्त (1924-2001)
* भूपेंद्र नाथ कौशिक "फ़िक्र" (1925-2007)
* भवानी प्रसाद मिश्र (1914-1985)
* शिवमंगल सिंह 'सुमन' (1915-2003)
* सर्वेश्वर दयाल सक्सेना (1927-1983)
* गोपालदास नीरज (1926- )
* नागार्जुन(1911-1998)
* रामकुमार वर्मा
* गोपालदास व्यास
* कुँवर बेचैन (डा.)(1942- )
* दुष्यंत कुमार(1933-1975)
* नरेश मेहता
* भारतभूषण अग्रवाल
* अशोक चक्रधर(1951- )
* यश मालवीय(1962- )
* सोम ठाकुर

## पश्य
* आधुनिक हिंदी पद्य का इतिहास
* हिन्दी गद्यकार
## बाह्य लिंक
*हिन्दी साहित्य के श्रेष्ठ कवियों की उत्कृष्ट रचनाओं का उत्तम संकलऩ
*अनुभूति में हिंदी कवि

वर्गः:हिन्दीसाहित्यम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भीष्म साहनी

लघुचित्रम्|भीष्म साहनी
**भीष्मसाहनी **(१९१५-२००३) पाकिस्तानदेशे रावलपिंडीप्रदेशे जातः। सः हिन्दीभाषासयाः महान् लेखकः आसीत्।
## प्रमुखरचनाः
* **झरोखे**, **तमस**, **बसन्ती**, **मायादास की माडी**, **कुन्तो** **नीलू निलीमा निलोफर** (उपन्यास)
* **मेरी प्रिय कहानियां**, **भाग्यरेखा**, **वांगचू**,  **निशाचर** (कहानी संग्रह)
* हनुष (१९७७), **माधवी** (१९८४), **कबीरा खड़ा बजार में** (१९८५), **मुआवज़े** (१९९३)
* **बलराज माय ब्रदर** (आत्मकथा)
***गुलेल का खेल** (बालकथा)

## प्राप्ताः पुरस्काराः
*१९७५ साहित्य अकॅडेमी अवार्ड
*१९७५ शिरोमणि लेखक अवार्ड पंजाब सरकार
*१९८० लोटस अवार्ड एफ्रो एशियन राइटर्स असोसिएशन
*१९८३ सोविएत लैंड नेहरू अवार्ड
*१९९८ पद्मभूषण भारत सरकार

साहनी, भीष्म
साहनी, भीष्म
साहनी, भीष्म
वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सेम्येल टेलर कोलरिज

thumb|right|सेम्येल टेलर कोलरिज
**सेम्येल टेलर कोलरिज** (१७७२-१८३४) कवि आसीत्। विलियम वर्ड्सवर्थ के साथ उन्होंने रोमांटिक परम्परा की नींव रखी।

स्थलम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:विदेशीयाः
सुबन्तम्

सुबन्तं (Noun) नाम नामपदम् । संस्कृतव्याकरणाध्ययने सुबन्तानां बहु प्रमुखं स्थानमस्ति । सुबन्तानां मूलरूपं तु **प्रातिपदिकम्** इत्युच्यते । सामान्यतः सुबन्तानां लिङ्गत्रये निर्देशः भवति - पुल्लिङ्गं-स्त्रीलिङ्गं- नपुंसकलिङ्गमिति । एक-द्वि-बहुवचनेषु त्रिषु वचनेषु सुबन्ताः रूपाणि प्राप्नुवन्ति । सप्तविभक्तीनां योजनेन आहत्य प्रातिपदिकस्यैकस्य २१ रूपाणि भवन्ति ।

महर्षिणा पाणिनिना विरचिते 'अष्‍टाध्‍यायी'नामके ग्रन्थे शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, सन्धयः, समासाः, कारकाणि, कृत्प्रत्ययाः, तद्धितप्रत्ययाः इत्यादीनि भाषायाः अवयवाः निरूपिताः सन्ति । तत्र स मुनिः 
**स्वौजसमौट् शस्टाभ्यां भिस्ङेभ्यां भ्यस् ङसिभ्यां भ्यस् ङसोसां ङ्योस्सुप् **(अष्टाध्यायी 4.1.2 ) इति सुबन्तस्य लक्षणानि सूचयति ।
अधः परिचयार्थं कानिचन शब्दरूपाणि दत्तानि -

## पुल्लिङ्गशब्दाः 
### * ** पुल्लिङ्गः राम शब्दः । ** 
### * ** पुंलिङ्गः हरि शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः करिन् शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः भूभृत् शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः भानु शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः कर्ता शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः चन्द्रमस् शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः तस्थिवस् शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः  भगवत्  शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः आत्मन् शब्दः । **
### * ** पुल्लिङ्गः राजन्  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः सर्व शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः  विश्व  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः नेम  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः निर्जर शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः हाहा  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः सखि शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः विश्वपा शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः पति शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः पपी  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः बहुश्रेयसी  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः प्रधी  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः ग्रामणी  शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः नी शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः सुश्री   शब्दः । **
### * ** पुंलिङ्गः   शब्दः । **
## स्त्रीलिङ्गशब्दाः 
### * ** स्त्रीलिङ्गः रमा  शब्दः । **
### * ** स्त्रील्लिङ्गः रुचि शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः नदी शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः  धेनु शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ: वाच्   शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः धी  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः सरित्  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः क्षुध्  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः प्रावृष्  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः शरद शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः अम्बा  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः जरा  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गःमति शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः भ्रू शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः स्वसृ शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः द्यो शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः नौ शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः तद्  शब्दः । **
### * ** स्त्रीलिङ्गः   शब्दः । **
## नपुंसकलिङ्गशब्दाः  
### * **  नपुंसकलिङ्गः ज्ञान शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः दधि शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः पयस् शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः वर्मन् शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गःश्रीपा शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः सुधी  शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः मधु  शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः सुनौ शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः प्ररै शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः वार्  शब्दः । **
### * ** नपुंसकलिङ्गः  शब्दः । **
वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ठाकुर परिवार

## पश्य
*द्वारकानाथ ठाकुर (१७९४-१८४६)
*देवेन्द्रनाथ ठाकुर (१८०७-१९०५)
*रवीन्द्रनाथ ठाकुर (१८६१-१९४१)
*गगनेन्द्रनाथ ठाकुर (१८६७-१९३८)
*अबनिन्द्रनाथ ठाकुर (१८७१-१९५१)

## बाह्य
*वंशावली 

वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः‎
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
विक्टर ह्यूगो

**विक्टर्-मैरी ह्युगो** (१८०२ – २२ मे १८८५) एकः फ्रांसीसी लेखकः राजनेता च आसीत्। षष्टिवर्षाधिकं यावत् कालस्य साहित्यिकवृत्तेः कालखण्डे सः विविधविधासु, रूपेषु च लेखनं कृतवान्। सः सर्वकालिकस्य महान् फ्रांसीसी लेखकानां मध्ये एकः इति मन्यते।

तस्य प्रसिद्धाः कृतयः द हन्चबैक् आफ् नोट्रे-डेम् (१८३१) तथा लेस् मिसेरेब्ल् (१८६२) इति उपन्यासाः सन्ति। ह्युगोः क्रॉम्वेल्-नाटकेन, हेर्नानी-नाटकेन च रोमान्टिक-साहित्य-आन्दोलने अग्रणी आसीत्। तस्य बहवः कृतीः सङ्गीतस्य प्रेरणाम् अवाप्तवन्तः, तस्य जीवनकाले अपि च तस्य मृत्योः अनन्तरं, यथा ओपेरा रिगोलेट्टो, लेस् मिसेरेब्ल्स्, नोट्रे-डेम् डी पेरिस् इति संगीत नाटकानि च सः स्वजीवने ४,००० तः अधिकानि रेखाचित्राणि निर्मितवान्, मृत्युदण्डस्य उन्मूलनादिसामाजिककारणानां कृते च अभियानं कृतवान्।

## उल्लेख:
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:विदेशीयाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:१८०२ जननम्
वर्गः:१८८५ मरणम्
गगनेन्द्रनाथठाकुरः

**गगनेन्द्रनाथठाकुरः** (१८६७-१९३८) बङ्गालप्रदेशे जात: । स: महान्‌ चित्रकारः आसीत्‌ । सः रवीन्द्रनाथठाकुरस्य बन्धुः आसीत्।
## पश्य
*द्वारकानाथठाकुरः (१७९४-१८४६)
*देवेन्द्रनाथठाकुरः (१८०७-१९०५)
*रवीन्द्रनाथठाकुरः (१८६१-१९४१)
*अबनिन्द्रनाथठाकुरः (१८७१-१९५१)
*ठाकुरपरिवारः

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अबनीन्द्रनाथ ठाकुर

**अबनिन्द्रनाथठाकुरः** (; १८७१-१९५१) बङ्गालप्रदेशे जात:। सः रवीन्द्रनाथठाकुरस्य बन्धुः आसीत्। तेन भारतीय पूर्वी कलायाः समाजः रचितः। सः भारतीय कलायाम् स्वदेशस्य मूल्यस्य प्रथमः प्रमुखः प्रतिपादकः आसीत्।

## पश्य
*द्वारकानाथठाकुरः (१७९४-१८४६)
*देवेन्द्रनाथठाकुरः (१८०७-१९०५)
*रवीन्द्रनाथठाकुरः (१८६१-१९४१)
*गगनेन्द्रनाथठाकुरः (१८६७-१९३८)
*ठाकुरपरिवारः

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः‎
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
द्वारकानाथ ठाकुर

**द्वारकानाथ ठाकुरः** (१७९४-१८४६) बङ्गालप्रदेशे जात:। स: चिन्तक: आसीत्‌। तस्य एव वंशजः रवीन्द्रनाथ ठाकुर: आसीत्।
## पश्य
*देवेन्द्रनाथठाकुरः (१८०७-१९०५)
*रवीन्द्रनाथठाकुरः (१८६१-१९४१)
*गगनेन्द्रनाथठाकुरः (१८६७-१९३८)
*अबनिन्द्रनाथठाकुरः (१८७१-१९५१)
*ठाकुरपरिवारः

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
विश्वभारती-विश्वविद्यालयः

**विश्वभारती विद्यापीठं**

रवीन्द्रनाथ ठाकुर: १९०१तमे शान्तिनिकेतने विश्वभारती विद्यापीठं स्थापितं.

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गोविन्द चन्द्र पाण्डे

**गोविन्द चन्द्र पाण्डे** इतिहासविद् आसीत् ।

## ग्रन्थः
**बौद्ध धर्म के विकास का इतिहास*
**अपोहसिद्धि*
**न्यायबिन्दु*
**मूल्य मीमांसा*
**वैदिक संस्कृति*
**Studies in the Origins of Buddhism*
**The Meaning and Process of Culture*
**Life and Thought of Sankaracharya*

वर्गः:उत्तराखण्डराज्यम्
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रासाद

**प्रासाद** स्थापकतत्त्वरूपेण प्रासादः मुख्यरूपतः।

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विमानम् (शिल्पकला)

**विमानम्**: प्रासादम् अस्ति।

*शिल्पविद्या

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिल्पविद्या

**शिल्पविद्या**
शिल्पं हि परमपूज्यं सर्वदर्शनलक्षणं च सर्वप्रमाणरूपाय साकारतत्त्वमेव।

*प्रासादः
*स्थापकः
*विमानम्
*रेख
*पीढ

मन्दिरस्य विभागाः 
*पुरुष
*आयुध
*राहा
*पादपीठम्
*देवमन्दिरम्
*बन्धना
*ब्रह्मरन्ध्र
*आमलकम्
*कलशम्
*कर्परम्
*कण्ठम्
*बाडान्तम्
*जाङ्घम्
*कटि
*विषम
*गर्भम्
*पीठम्

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पुरुषः (वेदाः)

**पुरुष**: ब्रह्मस्वरूपम्। विमानं (मन्दिरं, प्रासादं) पुरुषाकारम्।

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
आयुधम्

**आयुधं** प्रतीकम्।

ध्वजदण्ढः आयुधान्तः।

वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ब्रह्मरन्ध्रम्

**ब्रह्मरन्ध्रम्** शीर्षोपरि अस्ति।

*शिल्पविद्या

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
स्थापकज्ञानम्

**स्थापकः** विमानस्य (प्रासादस्य) निर्माणं करोति।

स्थापकज्ञानम् वास्तुशास्त्रम् इति।

वर्गः:वास्तुशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पीठम्

**पीठं** पूरकरूपेण सौम्यास्तरणशैलतः। पादपीठम् मन्दिरस्य पादभागः अस्ति।

* भित्तिपीठम्
* सिंहपीठम्
* महापीठम्
* चक्रपीठम्
* मुक्तपद्मपीठम्
* वलापीठम्
* कौलभट्टारकपीठम्
* वज्रमस्तकपीठम्
* वर्तुलपीठम्
*

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कलशः

**कलशः** मन्दिरस्य शीर्षम् । पूजार्थं सफलः साम्रपत्रः कलशः अपि भवति ।

*शिल्पविद्या

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कलशः

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लङ् लकारः

संस्कतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा-

**१.लट् । २.लेट् । ३.लङ् । ४.लुङ् । ५.लिट् । ६.लिङ् (विधिलिङ् च आशिर्लिङ्) । ७.लोट् । ८.लुट् । ९.लृट् । १०.लृङ् ।**

एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति ।
:# सार्वधातुकाः / सविकरणकालार्थाः
:# अर्धधातुकाः / अविकरणकालार्थाः

तत्र **लङ् लकारः** अनद्यतनभूतकालं बोधयति। लङ्लुङोः भुतकालयोः लकारयोः धातोः आरम्भे एकः अकार-उपसर्गः योज्यते।

          

## टिप्पणी 
* संस्कृतशब्दचन्द्रिका Vidvan S.Ranganatha Sharma, Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1994.
* अनुवादप्रदीपः  Sri Surasaraswathi Sabha, Bangalore, India,1997.

वर्गः:लकाराः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कृष्ण बलदेव वैद

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च।

## पश्य
*हिन्दी साहित्य

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Curator of Darkness

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९२७ जननम्
महावीर प्रसाद द्विवेदी

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्। 
## पश्य
*हिन्दी साहित्यं

वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रामचन्द्र शुक्ल

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्। 
## पश्य
*हिन्दी साहित्य

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१८८४ जननम्
कृष्णा सोबती

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्।

## पश्य
*हिन्दी साहित्यं

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* An Interview with Krishna Sobti

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९२५ जननम्
राजेन्द्र यादव

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* About Rajendra Yadav, at Hans magazine website
* Rajendra Yadav, at E-Magazine Shabdankan
*
* In search of roots, by Rajendra Yadav 
* Two in the next world, by *Rajendra Yadav*
* Roushni Kahan Hai, A Story by *Rajendra Yadav*
* Poems by *Rajendra Yadav*

## पश्य
*हिन्दी साहित्यं

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९२९ जननम्
वर्गः:२०१३ मरणम्
मन्नू भण्डारी

लघुचित्रम्|मन्नू भण्डारी
हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्।

## पश्य
*हिन्दी साहित्यं

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* *Yahi Sacch Hai* by Manu Bhandari

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९३१ जननम्
आमलकम्

__DISAMBIG__
:आमलकम् (आहारपदार्थः)

:आमलकम् (शिल्पविद्या)

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लीथियम्

लघुचित्रम्|लिथियम
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
* भौतिकी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*International Lithium Alliance 
*USGS: Lithium Statistics and Information 
*Lithium Supply & Markets 2009 IM Conference 2009 Sustainable lithium supplies through 2020 in the face of sustainable market growth
*University of Southampton, Mountbatten Centre for International Studies, Nuclear History Working Paper No5.

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:रसायनशास्त्रम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कार्बन

लघुचित्रम्|कार्बन अणू

एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।

*भौतिकी

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
अम्लजनः

**अम्लजनः** अथवा **प्राणवायुः** एकम् रासायनिकम् तत्त्वमस्ति। अयम् पृथिव्याम् अनेकेषु पदार्थरूपेषु प्राप्यः यथा जले, खानिजपदार्थादेश्च । ओषधीनाम्, सर्वेषां प्राणिनाम् च अत्यावश्यकम् तत्वमयम् । वायुमण्डले अपि एषः आयतनानुसारः २०.८  %  तथा द्रव्यमानानुसारः  २३.१ % (प्रतिशतेन) सह  द्वितीयसर्वाधिकमात्रायाम् उपस्थितः । 
पृथिव्याम् अम्लजनस्य मूलस्त्रोतः प्रभासंयोगः, एवं मुख्यतः  अनेनैव वायुमण्डलम् अम्लजनम् प्राप्नोति । 

## इतिहासः
### व्युत्पत्तिः
लाव्वाज्ये, एकः रासायनज्ञः, प्रातर्कयत् यत् 'प्राणवायुः' एव सर्वेषाम् अम्लानाम् उत्पादकः वा जनकः, अतः सः एतस्य **अम्लजनः** (आङ्गले :oxygen) इति   नामकरणः अकरोत्।  अन्यरासायनज्ञाः अग्रतः प्रामाणयन्  यत् अयम् **अम्लजनः** न, अपितु उदजनः यः अम्लानाम् कारणः। परंतु  तावत् **अम्लजनः** इति नामैव रासायनजगति सुसंस्थापितम् ।

## गुणधर्माः
*भौतिकी

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
उदजन

**उदजनः** एकम्  रासायनिकम् तत्वमस्ति, यस्य परमाणुक्रमाङ्कः १ इति। एषः सर्वस्मिन् तत्वेषु लघिष्ठः। तथा सामान्यतः अयम् वायौ द्विपरमाण्विकाणूनाम् कश्चित् वातकः, अर्थात् उदजनवातः इति। रंगहीनः, गंधहीनः, अविषाक्तः तथा अत्यंतः ज्वलनशीलः अयम्। अयम्  ब्रह्मांडे पदार्थानाम् ७५% , अतएव सर्वेषु पदार्थेषु प्रचुरतमः च।  बहूनाम् तारकानाम्, यथा सूर्यस्य परमघटकः, तथा तस्मिन् प्लाज्मा-अवस्थायाम् अवस्थितः। अधिकतः उदजनः पृथिव्याम् आण्विकरूपे विद्यमानः, यथा जले अथवा अन्येषु क्षामिक-यौगिकेषु। अस्य  सर्वाधिकप्राप्तसमस्थानिकस्य (चिन्हं 1H इति) प्रत्येकः परमाणौ १ प्राणुः, १ विद्युदणुः तथा न कोऽपि निर्पेक्षाणुः।

## **गुणधर्माः**
### प्रदहनः
उदजनवातः (द्विउदजनम् वा आण्विकः उदजनः) अतिज्वलनशीलः। 

**२H२**(वा) + **O२**(वा) → **२ H२**O(द्र) + ५७२&nbsp;kJ (२८६&nbsp;kJ/mol)

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कमलेश्वरः

हिन्दी लेखकः उपन्यासकारः च आसीत्।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* A literary review of 'Kitne Pakistan', Partition 
* English newspapers ignore literary giant's death

## पश्य
*हिन्दी साहित्यं

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९३२ जननम्
वर्गः:२००७ मरणम्
अयः

## विधाः
**अयः** - मुण्डं तीक्ष्णं कान्तम् इति त्रिविधम् । 
## मुण्डम्
मृदु, कुण्ठं, कडारमिति त्रिधा भवति । द्रुतद्रवमिव स्फोटं चिक्कणं मृदु । तच्छुभं भवति । हतं यत्प्रसवे दुःखात् तत्कुण्ठं मध्यमम् । यद्धतं भज्येत - भङ्गे कृष्णं स्यात् तत्कडारकम् । तीक्ष्णं षड्विधम् - खरं सारं हृन्नालं तातावल्हं वाजीरं काललोहितमिति । तेषु परुषं - पोगरोन्मुक्तं (पोगरमित्यलक-

वर्गः:लोहाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ताम्रम्

## विधाः
ताम्रं 
:# म्लेच्छम् 
:# नेपालकम् - चेति द्विविधम् ।
सितकृष्णारुणप्रायम्, अतिवामि, कठोरकं, क्षालितं च म्लेच्छम् । 
कृष्णं, सुस्निग्धं, मृदुलं शोणं घनघातक्षमं गुरु निर्विकारं गुणश्रेष्ठं नेपालताम्रम् ।

पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघु, स्फुटनसंयुतं रूक्षाङ्गं सदलं यत्ताम्रं तद्रसकर्माणि नेष्यते । ताम्रनिर्मलपत्राणि निम्बाम्बुसिन्धुना लिप्त्वा (सिन्धु - White borax) सौवीरकक्षेपात् ध्मात्वा विशुध्यति एकवारतः । सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि गोमूत्रे पञ्चयामकं क्षिप्त्वा भाण्डे रसेन तद्विगुणं गन्धकं दत्त्वा अम्लपर्णीं प्रपिष्य मर्दितं भाण्डे सम्यङ्-निरुध्य तमग्निं यामकं ज्वालयेद्यदि तदा तद्भस्मीभवति इति ताम्रभस्मविधानेषु अनेकेषु अन्यतममत्रोदाहरणाय निर्दिष्टम् ।

ताम्रस्य चिहनं Cu ( लाटिन् भाषायां Cuprum शब्दस्य संक्षिप्तं )

वर्गः:लोहाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हीलियम्

लघुचित्रम्|हीलियम्
एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
* भौतिकी

**Turma**&nbsp;→
**I/1**
**II/2**
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
**III/13**
**IV/14**
**V/15**
**VI/16**
**VII/17**
**VIII/18**

↓&nbsp;**Periodus**

**1**
1H

2He

**2**
3Li
4Be

5B
6C
7N
8O
9F
10Ne

**3**
11Na
12Mg

13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar

**4**
19K
20Ca
21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr

**5**
37Rb
38Sr
39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe

**6**
55Cs
56Ba
57-71
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn

**7**
87&nbsp;Fr&nbsp;
88Ra
89-103
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Uub
113Uut
114Uuq
115Uup
116Uuh
117Uus
118Uuo

**Lanthanida**
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb
71Lu

**Actinida**
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No
103Lr

seria chemica tabellae periodicae
metalla alkalicametalla alkalica terrenaLanthanidaActinidametalla transitionis 
metalla aliaMetalloidaeNon metallaHalogenicagasa nobilia

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सेरियम्

**सेरियम्** (आङ्ग्लभाष:Cerium) एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति। एतद चिह्न सीई (Ce) एवः एतद परमाणुक्रमङ्क ५८ अस्ति।

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रजतम्

**रजतम्** एकः श्वेतः प्रदीप्तः धातुः अस्ति। अनेन आभरणानि नाणकानि दर्पणानि पात्राणि चित्रपलकानि विद्युत तंत्री च सज्जीक्रियन्ते । अस्य चिह्नम्  Ag अस्ति ।

## विधाः
:# सहजम् 
:# खनिजसञ्जातम् 
:# कृत्रिमं चेति रजतं त्रिविधम् ।

कैलासाद्रिसम्भूतं सहजम् । हिमाचलादिकूटेषु खनिभ्यः आहृतं परमं रसायनम् । वङ्गं यत्र रूप्यताम् गतं तत्कृत्रिमम् ।

## गुणाः
रजतं 
:# स्निग्धम् 
:# धनम् 
:# गुरु 
:# दाहे छेदे च सितम् 
:# मृदु

नागेन टङ्कने नैव पाटितं शुद्धिमृच्छति । रजतभस्म बहूपयोगकारि ।

वर्गः:लोहाः
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समारियम

एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
*भौतिकी

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रोमेथियम

एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
*भौतिकी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* It's Elemental – Promethium 

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
पारदः

thumb|right| प्रवहमानः रजतद्रव्यपारदः
**पारदः** अथवा *मर्करी*  एकः रसधातुः, ऐयूपाक्-अनुसारं यस्य चिह्नम् Hg इति, परमाणु-क्रमाङ्कः ८० च वर्तते। गुरुभारिकः, रजतवर्णयुक्तः अयं धातुः *STP*  अवस्थायां, ब्रोमिन्वत्, द्रव्यरूपे विद्यते - इयमेव अस्य धातोः विशेषता। अस्य धातोः **हिमाङ्कः** −३८.८३&nbsp;°C, **क्वथनाङ्कः** ३५६.७३&nbsp;°C चास्ति। पारदः समस्ते जगति 'सिन्नबार' नामक पर्वतधातोः रूपेण अधिकतया प्राप्यते। अनेन पर्वतधातुना एव सिन्दूरं अपि प्रतिपद्यते। पारदः **manometer-sphygmomanometer**-पिञ्ज-तापमापकेयादिषु यन्त्रेषु युज्यते। किन्तु विषमयस्य पारदस्य प्रभावेन मिनमाट-इत्यादिरोगाः सम्भवन्ति। अतः तादृशाः धृतपारादाः यन्त्राः इदानीं न उपयुक्ताः अधिकतया जगति। पारद-उष्मा-विद्युद्दीपे अपि अस्य प्रयोगः।

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विचिटा

अमेरिका देशस्य  एकं नगरम् वर्तते ।

वर्गः:अमेरिकादेशः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सुवर्णम्

thumb|सुवर्णपाषाणम्सुवर्णम् एकं मरालं गुरुभारिकं पीतं प्रदीप्तं धातुः। अनेन आभरणानि नाणकानि विद्युतयन्त्राणि चित्रपलकानि इत्यादि वस्तूनि निर्माणन्ति। औषधानि च सिद्धं कुर्वन्ति । सुवर्णम् महार्घम् अस्ति।

:सुवर्णमुत्तमं रत्नं धनानामपि चोत्तमम् ।
:लोहानामुत्तमं चैव सर्वेषामपि चोत्तमम् ॥ 
इत्युक्तत्वात् सुवर्णं जनानाम् अत्युत्तमं धनं भवति । अनेन कटकमकुटादिभूषणादिकं क्रियते । तद्धारणं परमं मङ्गलमिति मन्यन्ते आर्याः ।

तथा च श्रुतिः - 
:**अग्नेरपत्यं प्रथमं पवित्रं मङ्गलं परम् ।** 
अत्र अग्नेरपत्यमित्यनेन सुवर्णादिकं पृथ्वीगर्भे विशेषतः अग्निकार्येण जायत इत्युक्तं भवति । अत एव केचित् तार्किकाः सुवर्णरजतादिकं तैजसमिति मन्यन्ते । अन्ये तु पार्थिवमिति । वस्तुतत्त्वं तु मृत्पाषाणादिपार्थिवद्रव्यमेव जलसंसर्गेण अग्निपाकेन सूर्यरश्मिकृतप्रकाशापादनेन वायुसहायेन आकाशादृतावकाशेन च सुवर्णरत्नादिरूपेण जायते ।

सुवर्णं जाम्बूनदम्, इन्द्रगोपसन्निभं चन्द्ररश्म्याभम्, शबरोपमं शुकाभं पीतम् इति अनेकधा भवति ।
सुवर्णं पञ्चविधम् इत्यन्यत्र - प्राकृतं सहजं वह्निसम्भूतं खनिसम्भूतं रसेन्द्रवेधसञ्जातं चेति । तेषु रजोगुणसमुद्भवं प्राकृतम् । मेरूद्भवं सहजम् । वह्निसम्भूतम् - त्रिविधमेतत्सुवर्णं षोडशवर्णयुतम् ।

गिरिसम्भूतं खनिसम्भूतं च सुवर्णं चतुर्दशवर्णाढ्यम् । रसेन्द्रवेधसम्भूतं वेधजम् । सुवर्णं स्निग्धं (Beautiful) मेध्यं (Precious and valuable) विषगदहरं (kills poison) बृंहणं (contribute greatly to growth) वृष्यं (gives energy) च । सुवर्णभस्मविधयः रसरत्नसमुच्चये लोहनिरूपणे दर्शिताः ।

## सुवर्णादिनाणकनिर्माणशाला (Mint) 
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानाम् असम्बन्धावेशनचतुश्शालाम् एकद्वारम् अक्षशालां (Laboratory) कारयेत् । विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिज्ञानं प्रत्येकं च स्थापयेत् । इत्युक्त्वा सुवर्णप्रभेदविषये जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैष्णवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णमिति दर्शयित्वा तस्य गौरववर्णादिकं (weight and carats) च निर्दिष्टम् । तद्विशेषविज्ञानाय शास्त्रान्तराणि विशेषतः वैद्यशास्त्राणि द्रष्टव्यानि ।

## रसायनिकभावाः 
सुवर्णं नवसप्ततितमं तत्त्वम् अस्ति। सुवर्णाणोः घनः १९९.९६ amu अस्ति। अस्य चिह्नम् Au अस्ति। सुवर्णम् उर्द्वतनीयम् आनत्यम् च अस्ति। अस्य सन्ततिः १३९००&nbsp;kg/m३
।

वर्गः:लोहाः
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
पुनर्गमनवाद

**पुनर्गमनवादः** किञ्चित् दर्शनम् अस्ति। अस्य स्रोतः वेदस्य महावाक्यम् *यद् पिण्डे तद् ब्रह्माण्डे* इति।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अमेरिसियम

एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति।
*भौतिकी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अमेरिसियम्
* ए टी एस् डी आर्: अमेरिसियम्
* अमेरिसियम् 

वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कविः

**कविः** दार्शनिकः भवति । काव्यस्य प्रणेता भवति । वाल्मीकिः आदिकविः इति प्रसिद्धः । जयन्तु ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः। नास्ति एषां यशः काये जरामरणजं भयम्॥ इति उक्तिः प्रसिद्धा एव ।

एकदा वृद्धो विद्वान् पृष्ठः - “कान् ग्रन्थान् पठित्वा एतादृशं ज्ञानं प्राप्यते भवता” इति । सोऽपि विद्वान् “मेघे माघे गतं वयः” इति प्रत्यवदत्। अर्थात् कालिदासस्य मेघदूतखण्डकाव्यं तथा माघस्य शिशुपालवधमहाकाव्यं च पठनेन तस्य सम्पूर्णवयः समाप्तम्। तस्य ज्ञानं च तावेव ग्रन्थौ पठित्वा वर्धितम्।
कालिदाससदृशं हि गण्यते माघः पण्डितैः। अस्ति च अपरा उक्तिः माघस्य प्रशस्तिप्रकटने।

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ।

कालिदासस्य उपमाप्रयोगे कौशलं, भारवेः अर्थगौरवं तथा कवेः दण्डिनः पदलालित्यं च इति एते त्रयः विद्यन्ते माघे इति श्लोकार्थः । ये अपरिमितागणितगुणाः कालिदासभारविदण्डिषु विद्यन्ते ते सर्वे गुणाः एकत्र सन्ति माघे।

कविकुलकमलदिवाकरमहाकविमाघस्य पितुः नाम दत्तकः आसीत्। पितामहस्य नाम सुप्रभदेवः तथा च अयं राज्ञः श्रीवर्मलस्य धर्मसचिवः आसीत् । महाकविमाघस्य जन्म गुजरातप्रदेशस्य ‘श्रीमाल’ इति नगरे अभवत्। महाकविमाघस्य स्वचरितकविवंशवर्णनात् एतत् हि ज्ञायते ।
अनेन कविना प्रणीतं शिशुपालवधं नाम महाकाव्यं महाभारतस्य सभापर्वताधारेण अस्ति। इदं विंशस्सर्गयुक्तं महाकाव्यम् । युधिष्ठिरेण कृते राजसूययज्ञे कस्य प्रथमपूजा कर्तव्या इति चर्चायां, सहदेवेन भगवतः श्रीकृष्णस्यैव प्रथमपूजा इति उच्यते । एतत् तु सर्वैः सभाङ्गनैः अङ्गीक्रियते। परन्तु तत्रत्यः शिशुपालः एतन्नाङ्गीकरोत्। सः शिशुपालः भगवन्तं श्रीकृष्णं निन्दितवान् । सभायामुपस्थिताः सर्वे ताः निन्दाः असहमानाः स्वीयान् अस्त्रान् स्वीकुर्वन्। एतान् सर्वान् दृष्ट्वा अन्ते भगवान् श्रीकृष्णः स्वयं शिशुपालं हन्ति।
भासः

संस्कृतसाहित्ये कवेः भासस्य प्रशस्तिप्रकटने कालिदासादिकवीनां प्रशंसापूर्वकवचनान्येव साधु। अलमतिप्रसङ्गेन। कालिदासः स्वस्य मालविकाग्निमित्रनाटकस्य प्रस्तावनायां कविभासमधिकृत्य एवं वर्णयति-

‘प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालिदासस्य क्रियायां कथं परिषदोऽस्याः बहुमानः। ‘

अत्र वर्ण्यमाणानां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां त्रयाणां कवीनां मध्ये कविभासस्यैव प्रथमं स्थानं दत्तं कविश्रेष्ठैः कालिदासैः ।

‘बाणोच्छिष्टं जगत् सर्वमिति’ यशसा विख्यातेन   बाणभट्टेन ‘हर्षचरितस्य’ प्रस्तावनायां भासविषये एवं आलिख्यते-

‘सूत्रधारकृतारम्भैः नाटकैर्बहुभूमिकैः ।

सपातकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ ‘

नानाप्रकारकथाभिः तथा बहुपात्रयुक्तानि नाटकानि कविभासैः विरचितानि इति अस्मात् श्लोकात् ज्ञायते। यद्यपि बहुभिः कविभिः भासस्य यशः प्रकटितं तथापि दौर्भाग्यवशात् एतादृशस्य महाकवेः जन्मादिविषये यु्क्तिपूर्वकविषयाः अनुपलब्धाः। भासः इति शब्दोऽपि तस्य गोत्रनाम एव न तु यथार्थनाम।

संस्कृतसाहित्ये भासकृतानि त्रयोदशनाटकानि प्रसिद्धानि वर्तन्ते। तानि च

स्वप्नवासवदत्तम् , प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् , अविमारकम्, चारुदत्तम् , बालचरितम्, मध्यमव्यायोगम् , पञ्चरात्रम्, दूतवाक्यम् , दूतघटोत्कचम् , कर्णभारम् , ऊरुभङ्गम् , प्रतिमानाटकम्, अभिषेकनाटकम् ।

एतेषां नाटकानां संख्याः, मूलानि, अनन्तानि तथा विविधानि पात्रकल्पनानि च भासस्य विषये कालिदासबाणभट्टादीनां प्रशंसावाक्यानि समर्थयन्ति ।

सौजन्यम् - संस्कृते लिखामः ब्लागः ।

‎

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मैत्रेयी पुष्पा

**मैत्रेयी पुष्पा** (Maitreyi Pushpa)(30 नवंबर, 1944) हिन्दी लेखिका एवं उपन्यासकार अस्ति।

## जीवन
जन्म अलीगढ़ जिले के सिकुर्रा गांव एवं अभवत् . उनके जीवन का आरंभिक भाग बुंदेलखण्ड में बीता।

## शिक्षा
उनकी आरंभिक शिक्षा झांसी जिले के खिल्ली गांव में तथा एम.ए.(हिंदी साहित्य) बुंदेलखंड कालेज, झाँसी मे हुआ।

## कृतियाँ
### उपन्यास
* स्मृति दंश
* चाक
* अल्माकबूतरी
* कहैं ईसुरी फाग
* बेतवा बहती रही
### कथा संग्रह
* चिन्हार
* ललमनियाँ
### कविता संग्रह
* लकीरें
### कहानी
* ढैसला
* फ़ैसला

## सम्मान
* हिंदी अकादमी द्वारा साहित्य कृति सम्मान
* कहानी 'फ़ैसला' पर कथा पुरस्कार मिला
* 'बेतवा बहती रही' उपन्यास पर उ.प्र. हिंदी संस्थान द्वारा प्रेमचंद सम्मान
* 'इदन्नमम' उपन्यास पर शाश्वती संस्था बंगलौर द्वारा नंजनागुडु तिरुमालंबा पुरस्कार
* म.प्र. साहित्य परिषद द्वारा वीरसिंह देव सम्मान

## बाहरी कडियाँ 
* मैत्रेयी पुष्पा से बातचीत 

## यह भी देखें
*हिन्दी गद्यकार
*हिन्दी साहित्यं

वर्गः:हिन्दीलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अन्यभाषालेखाः
वर्गः:सार्कः साहित्यप्रशस्तिभाजः
वर्गः:१९४४ जननम्
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
अप (उपसर्गः)

:**पान्यथात्वे विश्लेषे ह्रासोद्धाटनवारणे ।**
:**ईप्साव्यावृक्त्यनुत्कर्षन्यक्कारोत्प्राशमुक्तिषु ॥**
:**प्रतिदानव्याजदोषद्रोहनिह्नवखेलने ।**
:**चौर्यनिर्देशपूजासु वैकृत्येऽशे विपर्यये ॥**

## प्रयोगाः
:१ अन्यथात्वे – अपवर्तते ।  
: २ विश्लेषे – अपयुज्यते ।  
: ३ ह्रासे – अपचयः ।  
: ४ उद्धाटने – अपवृत्तं द्वारम् ।  
: ५ वारणे – अपहतं पापम् ।  
: ६ ईप्सायाम् – अपेक्षते ।  
: ७ व्यावृत्तौ – अपयाति ।  
: ८ अनुत्कर्षे – अपकृष्टः ।  
: ९ न्यक्कारे – अपक्षिपति ।  
: १० उत्प्राशे – अपहसति ।  
: ११ मुक्तौ – अपवर्गः ।  
: १२ प्रतिदाने – अपायते ॠणम् ।  
: १३ व्याजे – अपदेशः ।  
: १४ दोषे – अपभाषा ।   अपवादः ।  
: १५ द्रोहे – अपराध्यति ।  अपकारः ।  
: १६ निह्नवे – अपजानीते ।  अपह्नुते ।  
: १७ खेलने – हृष्टः ॠषभः अपस्किरते ।  
: १८ चौर्ये – अपहरति ।  
: १९ निर्देशे – अपदशति ।  
: २० पूजायाम् – अपचितः  विष्णुः ।  
: २१ वैकृत्ये – अपस्कीर्णमुखः ।  
: २२ अंशे – अपस्करः ।  
: २३ विपर्यये – अपनयः ।   अपमृत्युः ।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सम् (उपसर्गः)

**सम्सम्यक्त्वे समन्तत्वे श्लेषे कूजनवर्तने । 
         **सहभावे स्मृतौ क्रोधे वृद्धिवाचिकढौकने ॥
**अनिश्चये गुणाधानप्रतिज्ञात्यागसेवने । 
           **क्रियान्तोद्योगनियमे विमर्शगणनाक्षये ॥
**नैकट्येऽनुकृतौ प्रीतौ स्वीकारोत्पत्तिवर्जने । 
           **आभिमुख्ये परिचये कालेऽल्पपरिहारयोः ॥ 

१ सम्यक्त्वे – सम्प्रयच्छति ।  २ समन्तत्वे – सैन्या: सम्पतन्ति । सम्राट् ।  ३ श्लेषे – संयोगः । सङ्गमः ।  ४ कूजने – शकटानि सङ्क्रीडन्ति ।  ५ वर्तने – संयाति प्रास्थिकी स्थाली ।  ६ सहभावे – सङ्घः । सम्भूय यानम् ।  ७ स्मृतौ – सङ्कल्पः ।  ८ क्रोधे – संरभते ।  ९ वृद्धौ – सम्पत् ।  १० वाचिके – सन्दिशति ।  ११ ढौकने – समाहरति । समूहते ।  १२ अनिश्चये – सन्देहः ।  १३ गुणाधाने – सस्करोति ।  १४ प्रतिज्ञायाम् – संजानीते ।  १५ त्यागे – सन्न्यसति ।  १६ सेवने – संवाहति ।  १७ क्रियान्ते – समाप्तिः ।  १८ नियमे – संयमः ।  १९ विमर्शे – संपृच्छते ।  २० गणनायाम् – सङ्कलयति ।  २१ क्षये – संहरति ।  २२ नैकट्ये – सन्निकृष्टः ।  समीपम् ।  २३ अनुकृतौ – पद्मसङ्काशः ।  २४ प्रीतौ – सम्भाषते ।  २५ स्वीकारे – सङ्गृह्णाति ।  २६ उत्पत्तौ – गर्भः सम्भवति ।  २७ वर्जने – सञ्चक्षा खलाः ।  २८ आभिमुख्ये – सम्मुखः ।  २९ परिचये – सम्पृच्छते ।  ३० काले – समयः ।  ३१ अल्पे – समर्घः ।  ३२ परिहारे – समाधीयते । 

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अनु (उपसर्गः)

**अनु पश्चात्कृपाज्ञानसान्त्वने सेवनेच्छ्योः । 
            **सादृश्याचरणप्रश्र्नादेशाङ्गीकृतमार्गणे ॥
**प्रोत्साहने चानुकूम्ये पश्चात्तापानुपूर्वयोः । 
            **प्रसाधने चोपकारे सातत्यालोचनान्वये ॥ 

## प्रयोगाः
१ पश्चात् – अनुचरः ।  २ कृपायाम् – अनुशोचति ।  ३ ज्ञाने – अनुभवति, अनुमानम् ।  ४ सान्त्वने – अनुकूलयति ।  ५ सेवने – अन्वास्ते ।  ६ इच्छायाम् – अनुरोधः ।  ७ सादृश्ये – अनुहरति, अनुकरोति ।  ८ आचरणे – अनुष्ठानम् ।  ९ प्रश्र्ने = अनुजिज्ञासते ।  १० आदेशे – अनुशास्ति ।  ११ अङ्गीकृतौ – अनुमोदते ।  १२ मार्गणे – अन्विष्यति ।  १३ प्रोत्साहने – होत्रे अनुगृह्णाति ।  १४ आनुकूल्ये – अनुकूलः, अनुरक्तः ।  १५ पश्चात्तापे – अनुशयः ।  १६ आनुपूर्व्याम् – अनुक्रमति ।  १७ प्रसाधने – चन्दनेन अनुलिम्पति ।  १८ उपकारे – अनुकल्पते ।  १९ सातत्ये – अनुबध्नाति ।  २० आलोचने – अनुसन्धत्ते ।  २१ अन्वये – अनुगतः ।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अव (उपसर्गः)

**अव क्रोधे बोधरोधे धैर्यालम्बनभूषणे । 
          **न्यग्भावाभिभवादानभोजने श्लेषधर्षणे ॥ 
**दयैकाग्र्यक्लृप्तसेवाप्रहासालोकशुद्धिषु । 
         **अनुत्साहप्रसाराज्ञावेलाशङ्कनमिश्रणे ॥ 

## प्रयोगाः
१ क्रोधे – अवख्याति ।  २ बोधे – अवगतम् ।  ३ रोधे – अवरोधः ।  ४ धैर्ये – अवष्ट्म्भः ।  ५ भूषणे – अवतंसयति ।  ६ न्यग्भावे – अवनमति ।  ७ अभिभवे – अवमन्यते, अवजानाति ।  ८ आदाने – अवचिनोति ।  ९ भोजने – अवदंशः ।  १० श्लेषे – अवगूहनम् ।  ११ धर्षणे – अवमर्दः ।  १२ दर्पे – अवलिप्यते ।  १३ ऐकाग्र्ये – अवधत्ते ।  १४ क्लृप्ते – अवक्रीणीते ।  १५ सेवायाम् – अवलगति ।  १६ प्रहासे – अवस्तनोति ।  १७ आलोके – अवलोकयते ।  १८ शुद्धौ – अवदातः ।  १९ अनुत्साहे – अवसीदति ।  २० आज्ञायाम् – अवदति ।  २१ वेलायाम् – अवसरः ।  २२ आशङ्कने – अवदिशति ।  २३ मिश्रणे – अवदधाति सारेण अन्नम्।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
निस् (उपसर्गः)

उपसर्गाणाम् उदाहरणानिः:

*उपसर्गाः
*संस्कृत

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
दुस् (उपसर्गः)

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वि (उपसर्गः)

**वि विशेषेऽत्यये व्याप्तौ परिवर्ते विपर्यये ।
**निवृत्तिपृथुताव्याजव्याख्यायानाश्वाभोजने ॥
**विरोधे प्रैषपर्यायक्रियाक्रीडनवण्टने ।
**रोधोद्वाहक्लेशदूरशौर्योद्योगनिशामने ॥
**दानेऽन्यथात्वे नानात्वे नाशाश्चर्योक्तिमिश्रणे ।
**भेदशिक्षामोहमुख्यविचारासम्मुखे व्यये ॥ 

## प्रयोगाः
१ विशेषे – विराजते , विशिनष्टि । २ अत्यये – विभाति । ३ व्याप्तौ – विभुः , व्याप्नोति ।४ परिवर्ते – विनिमये , - विक्रीणीते , व्यतिलुनीते । ५ विपर्यये – विस्मरति । ६ निवृत्तौ – विरमति । ७ पृथुत्वे – विकसति , विस्तीर्णम् । ८ व्याजे – व्यपदिशति । ९ व्याख्याने – व्याचष्टे , व्यनक्ति । १० आश्वासे – विश्वसति । ११ भोजने – विदिशति । १२ विरोधे – विरुध्यते , विप्रतिपद्यते । १३ प्रैषे – विसृजति । १४ पर्याये – नृपं विशेते , क्रमेण सेवते इत्यर्थः । १५ क्रियायाम् – विदधाति । १६ क्रीडने – विहरति । १७ वण्टने – विभजति । १८ रोधे – विवध्नाति । १९ उद्वाहे – विवहति । २० क्लेशे – विषीदति । २१ दूरे – विप्रकृष्टः , व्यवहितः । २२ शौर्ये – विक्रामति । २३ उद्योगे – व्यवसायः । २४ विशामने – विज्ञापयति । २५ दाने – वितरति । २६ अन्यथात्वे – विपरिणमते , विवर्तते । २७ नानात्वे – विकल्पते , विचित्रम् । २८ नाशे – विलीयते । २९ आश्चर्ये – विस्मयते । ३० उक्तौ – व्याहरति । ३१ मिश्रणे – व्यतिकीर्यते । ३२ भेदे – मन्त्रविस्तावः । ३३ शिक्षायाम्  - व्युत्पन्नः । ३४ मोहे – विभ्रान्तः । ३५ मुख्ये – विशिष्टः । ३६ विचारे – विमृशति । ३७ असम्मुखे – विमुखः । ३८ व्यये – शतं विनयते ।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उपसर्गाः

:**प्रपरापसमन्ववनिर्दुरभिव्यधिसूदतिनिप्रतिपर्यनवः ।**
:**उप आ ङिति विंशतिरेष सखे उपसर्गगणः कथितः कविना ॥**
श्र्लोकेऽस्मिन् निस् दुस् च परित्यक्ते । निर् दुर् अनयोः सादृश्यात् । ते च प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञां लभन्ते । तेषाम् योगात् परिवतनं स्यात् । तदुक्तम् – 
:**उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।**
:**प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥**
उपसर्गः धातोः अर्थ बलादन्यत्र नयति । यथा ’हृञ् हरणे’ धातोः उपसर्गयोगात् प्रहारादयः अर्थाः । यथा वा उपचयः वृद्धिः, अपचयः क्षयः । किन्तु उपसर्गयोगे अन्यः एव अर्थः भासते इति नियमः न विद्यते । उपसर्गवशात् त्रिधा अर्थगतिः सम्भवति । तदुक्तम् – 
:**धात्वर्थं बाधते कश्चित् कश्चित् तमनुवर्तते ।**
:**विशिनष्टि तमेवार्थम् उपसर्गगतिस्त्रिधा  ॥**
कदाचित् उपसर्गः धात्वर्थं बाधते । तथा चयनार्थकचिञ्धातोः उपोपसर्गयोगात् वृध्यर्थः उपचयः इत्यत्र । कदाचित् धात्वर्थमेव अनुवर्तते । यथा सूते प्रसूते । कदाचित् तमेवार्थं विशेषयति । यथा सरति अनुसरति । अनुसृत्य सरति इति धात्वर्थं विशेषयति ।

उपसर्गाः २२ सन्ति।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अपि

**अपि इत्यव्ययविचारः

## अर्थविवरणम् 
अपि इत्यव्ययं विविधेषु अर्थेषु प्रयुज्यते । ते च अर्थाः -

**गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।**

अर्थात् - गर्हा = निन्दा, समुच्चयः, प्रश्नः, शङ्का, सम्भावना (शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुम् अत्युक्तिः) इत्येतेषु अर्थेषु अपि इत्यव्ययं प्रयुज्यते |

पुनश्च -
**अपि सम्भावनाप्रश्नशङ्कागर्हासमुच्चये ।**
**तथा युक्तपदार्थे च कामचारक्रियासु च ॥'''

## उदाहरणानि 
* गर्हा(निन्दा) = १) धिग्देवदत्तम् अपि स्तुयाद् वृषलम् ।
* समुच्चयः   = अपि स्तुहि अपि सिञ्च ।
* प्रश्नः      = १)अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशम् । २) अपि गच्छसि गृहम् ?
* शङ्का     = १) अपि प्रसीदेद् रुष्टो नृपतिः ! २) अपि चोरो भवेत् ! ३) अपि देवदत्तो गच्छेत् !
* सम्भावना   = १) अपि स्तुयाद् विष्णुम् ।

## सन्दर्भः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
*उपसर्गाः
*संस्कृतम्

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
परि (उपसर्गः)

२२उपसर्गेषु अन्यतमः ’परि’इति उपसर्गः ।

*उपसर्गाः
*संस्कृतम्

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अव्ययम्

येषां पदानां लिङ्ग-विभक्ति-वचननिमित्तको रूपभेदो नास्ति तानि **अव्ययानि** इत्युच्यते।  

संस्कृतभाषायाम् अव्ययानि नितरां प्राधान्यं भजन्ते। यथा प्रायः सर्वेपि शब्दाःतत्तद्विभक्त्यनुगुणं,तत्तत्पुरुषानुगुणं,तत्तद्वचनानुगुणं वा परिवर्तन्ते तथा एतानि अव्ययानि  न परिवर्तन्ते।
तन्नाम सर्वेषु वचनेषु,सर्वेषु पुरुषेषु,सर्वासु विभक्तिषु च एतेषाम् अव्ययानां रूपं समानं भवति। तदेव उच्यते-
:**सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु ।**
:**वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥** इति

यत् सर्वेषु लिङ्गेषु सर्वसु विभक्तिषु सर्वेषु वचनेषु न परिवर्तते तत् अव्ययम् । 
## कानिचन अव्ययानि
संस्कृतभाषायाम् अव्ययानि बहूनि सन्ति। अत्र कतिपयाव्ययानि एव दर्शितानि।

अथ,अपि,अलम्, इति,इव, उच्चैः,  एव, कदा, कुतः, क्व, खलु, चित्, चेत्, तूष्णीम्, नूनम्, पुरा, मा, मिथ्या, इतस्ततः,  अत्र तत्र,  यथा तथा, यदा तदा, यद्यपि, यदि तर्हि, यावत्, वरम् वा विना सहसा हि ह्यः

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अथ (अनन्तरम्)

अव्ययेषु अन्यतमं भवति इदम् अव्ययम् **अथ** इति ।
## अर्थविवरणम्
**अथ** इति शब्दः नाना अर्थेषु वर्तते । यथा -

**मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ** ।
अर्थात् **अथ**शब्दः मङ्गलम्, अनन्तरम्, आरम्भः, प्रश्नः, कार्त्स्न्यम् इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुज्यते ।

## उदाहरणवाक्यानि
* **अथा**तो ब्रह्मजिज्ञासा ।
* **अथ** शब्दानुशासनम् ।
* स्नानं कृत्वा**थ** भुञ्जीत ।
* **अथ** वक्तुं समर्थस्त्वम् ?
* **अथ** क्रतून् ब्रूमः ।
* **अथ** स्नानविधिः ।
* **अथ** इमं वेदमध्यापय **अथ** एनं छन्दोऽपि ।

## अभियुक्तोक्तिः
अथशब्दविषये अभियुक्तोक्तिः काचिद्विद्यते -

**ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।**
**कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥**

अर्थात् - पुरा कदाचित् ब्रह्मणः कण्ठं भित्त्वा ॐकारः अथ इति शब्दश्च बहिरागतौ । ब्रह्मणः मुखात् बहिरागतौ इत्यस्मात् तयोः मङ्गलत्वम् ।

## सन्दर्भः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
*अव्ययम्
*संस्कृतम्
*व्याकरणम्

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कदा

अव्ययपदानां उदाहरणानि अधस्तात्

*अव्ययम्
*संस्कृत
*व्याकरण

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
क्व (कुत्र)

अव्ययपदानां उदाहरणानि अधस्तात्

*अव्ययम्
*संस्कृत
*व्याकरण

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्र (उपसर्गः)

प्रादिकर्मण्युपरमे दिग्योगैश्वर्जन्मसु ।
:**नर्मप्रेम्णोः प्रकर्षेऽग्रे ज्ञाने प्रसवभूषणे ॥**
:**दोषे नियोगेऽवसरे सेवासाहसशुद्धिषु ।**
:**उपयोगे प्रकथनेऽनवधानबहुत्वयोः ॥**
:**माने हिंसाशास्त्रानाम्नोर्वञ्चनार्थविपर्यये ।**
:**सन्न्यासमृत्योः कालेऽथ तथा स्यान्मन्दमुख्ययोः ॥**

:१ आदिकर्मादिषु – प्रक्रमते भोक्तुम् ।  
:२ उपरमे – उपरताः जनाः ।  प्रैति ।  
:३ दिग्योगे – प्राची दिक् ।  
:४ ऐश्वर्ये – प्रभुर्देशस्य ।  
:५ ज्न्मनि – हिमवतः गङ्गा प्रभवति ।  
:६ नर्मणि – प्रहसति ।  
:७ प्रेम्णि – प्रणयः ।  
:८ प्रकर्षे – प्रतपति ।  प्रवर्धते ।  
:९ अग्रे – अग्रं हस्तस्य प्रहस्तः ।   पादाग्रं प्रपदम् ।  
:१० ज्ञाने – प्रणधिः ।   (गुप्तचरः प्रकर्षेण जानातीत्यर्थे प्रयोगः) 
:११ प्रसवे – प्रजनः ।  
:१२ भूषणे – प्रसाधयति ।  
:१३ दोषे – प्रलपति ।  
:१४ नियोगे – प्रयड्क्ते ।  
:१५ अवसरे – प्रस्यावः ।  
:१६ सेवायाम् – नृपं प्रकुरुते ।  
:१७ साहसे – परदारान् प्रकुरुते ।  
:१८ शुद्धौ – प्रसीदति ।   प्रसन्नः ।  
:१९ उपयोगे – शतं प्रकुरुते ।  व्ययीकरोति इत्यर्थः ।  
:२० प्रकथने – प्रवक्ति ।  
:२१ अनवधाने – प्रमाद्यति ।  
:२२ बहुत्वे – प्रभूतम् ।   प्रचुरम् ।  
:२३ माने – प्रदेशः ।   प्रस्थः ।  
:२४ हिंसायाम् – प्रहरति ।  
:२५ शास्त्रनाम्नि – प्रक्रिया ।   प्रकरणम् ।  
:२६ वञ्चने – प्रतारकः ।  
:२७ अर्थविपर्यये – प्रवसति ।   प्रतिष्टते ।  
:२८ सन्न्यासे – प्रवजति ।  
:२९ मृतौ – प्रैति प्रलयः ।  
:३० काले – प्राञ्चः ।  
:३१ मन्दे – प्रबद्धं वदति (मन्दं वदतीत्यर्थः) 
:३२ मुख्ये – प्रधानम् ।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चित्

अव्ययपदानां उदाहरणानि अधस्तात्

*अव्ययम्
*संस्कृत
*व्याकरण

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नूनम्

सामान्येषु अव्ययेषु नूनम् अन्यतम् । वस्तु विषयं वा निश्चितं निर्दिष्टं सूचनार्थम् इदम् अव्ययम् उपयुज्यते ।

*अव्ययम्
*संस्कृतम्
*व्याकरणम्

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
तूष्णीम्

अव्ययपदानां उदाहरणानि अधस्तात्

तूष्णीम् (मौनेन) तिष्ठ।

*अव्ययम्
*संस्कृतम्
*व्याकरणम्

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
यावत् तावत्

अव्ययपदानां उदाहरणानि अधस्तात्

यावत् श्वासाः तावत् आशाः।

*अव्ययम्
*संस्कृत
*व्याकरण

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:फ्रेञ्च्-देशीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अत्र तत्र

सदृशं त्रिषु लिङगेषु सर्वासु च विभक्तिषु ।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु सर्वेषु वचनेषु च यद् न व्येति=विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम्=एकप्रकारमेव भवति, तत् **अव्ययम्** इति आथर्वणश्रुतिः ।

## विवरणम्
*अत्र*' इत्यव्ययम् अस्मिन् इत्यर्थे प्रयुज्यते । इदं हि विभक्तिप्रतिरूपकम् अव्ययम् । एतत् अव्ययम्, 'इदम्' शब्दात् **सप्तम्यास्त्रल्** इति सूत्रेण त्रल् प्रत्यये कृते इदम् + त्रल् इति स्थिते इत्संज्ञायां लोपे च इदम् + त्र इति जाते **त्यदादीनामः** इति सूत्रेण मकारस्य स्थाने अकारादेशे इद अ + त्र इति दशायाम् **अतो गुणे** इति सूत्रेण पररूपे इद + त्र इति जाते **हलि लोपः** इति सूत्रेण इद् इत्यस्य लोपे अ + त्र इत्यवस्थायां संयोगे **अत्र** इति रूपं सिद्ध्यति । 

उदाहरणानि - 
 
* एष च अत्र समया सरोजिनीमेकतानयति चित्तचक्षुषि । - यादवीयम् (१७-३०)
* अतोऽत्र भवतीं बहुक्षमाम् | (अस्मिन् विषये इत्यर्थः) - कुमारसम्भवम् (५-४०)
* **अत्र** वने बहवः मशकाः सन्ति ।
* शृङ्गेरी प्रान्तः अध्यात्मं बोधयति, अतः अहम् **अत्र** एव वसामि ।

वर्गः:अव्ययम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
परा (उपसर्गः)

**परा** इति कश्चन उपसर्गः २२ उपसर्गेषु अन्यतमः । 
:**परा भृशेऽनाभिमुख्ये त्वराभिभवविक्रमे ।**
:**प्रशान्तावप्रसहने धर्षणे विद्रवे ऋषौ ॥**
## प्रयोगाः
: १ भृशे – पराहन्ति ।   पराजितः ।  
: २ अनाभिमुख्ये – परागच्छति ।   पराह्ल् मुखः ।  
: ३ त्वरायाम् – परापतति ।  
: ४ अभिभवे – पराभवति । 
: ५ विक्रमे – पराक्रमति ।  
: ६ प्रशान्तौ – परैति ।  
: ७ अप्रसहने – अध्ययनात् पराजयते ।  सोढुं न शक्नोति इत्यर्थः ।  
: ८ धर्षणे – प्रसभं परादृशः ।  
: ९ ॠषौ – पराशरः । 

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मा (निषेधे)

अव्ययपदानाम् उदाहरणानि अधस्तात् ।

*अव्ययम्
*संस्कृतम्
*व्याकरणम्

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
ओणम्

**ओणम्** ( ) (, ) उत्सवः भूलोकं प्रति महाबलिनः आगमनं निमित्तीकृत्य आचर्यते । ओणं-पर्वकाले महाबलिनः, तथा तं पातालं प्रति प्रेषितवतः वामनस्य च पूजा क्रियते। चतुरस्राकारके मृत्पिण्डे महाबलिनः विष्णोः च आवाहनं कृत्वा पुष्पादिभिः अलङ्कृत्य पूजा क्रियते। प्राचीनकाले वामनस्य पूजनं न आसीत्। ओणंकाले महाबली दशदिनाभ्यन्तरे प्रतिगृहम् आगत्य योगक्षेमादिकं परिशीलयति इति केरलीयाः भावयन्ति। अतः ते तस्य स्वागतार्थं विशेषव्यवस्थां कुर्वन्ति। प्रतिगृहं स्वच्छीक्रियते, अलङ्क्रीयते च । उषसि एव देहल्याः पुरतः पर्ण-पुष्प-वर्णचूर्णादिभिः आकर्षकतया रङ्गवली विरच्यते। पुष्पाकारकाः ताः 'पूक्कळम्' इति  मलयाळभाषया निर्दिश्यन्ते। जनाः नूतनानि वस्त्राणि धृत्वा परस्परम् उपायनानि यच्छन्ति। नृत्यादिभिः चक्रवर्तिनः स्वागतं कुर्वन्ति।
दशदिनात्मके एतस्मिन् उत्सवकाले रुचिकराणि खाद्यानि सज्जीक्रियन्ते। ओणं-सम्बद्ध्ं 'कैकोट्टिक्कळि' नामकं नृत्यप्रकारम् अवलम्ब्य महिलाः नृत्यन्ति।

## **ओणाङ्गतया नौकास्पर्धाः**
एतस्य उत्सवकालस्य प्रमुखम् आकर्षणं नाम-अनतिगम्भीरे जले नौकास्पर्धायाः आयोजनम्। एताः काष्ठनिर्मिताः नौकाः फणाः उन्नीतवतः सर्पस्य आकारेण भवन्ति। स्पर्धादिने एतासु नौकासु शताधिकाः नौकाचालकाः उपविश्य समूहशक्त्या नौकां चालयन्ति। तदवसरे न केवलम्  एताः दीर्घनौकाः अपि तु लघुनौकाः, बालैः चाल्यमानाः उडुपाः चापि दृश्यन्ते नदीषु। एवम् अयम् उत्सवः केरळीयेषु आनन्दम् उत्साहं च महता प्रमाणेन पूरयति।

## **पर्वाचरणसम्बद्धा पुराणकथा**
प्राचीनकाले असुरकुलोत्पन्नः महाबली केरळराज्यं पालयति स्म । सः न्यायपरः प्रजावत्सलः समर्थः च आसीत्। तस्य शासनकाले प्रजाः सुखेन जीवन्ति स्म। सः शौर्येण असदृशः आसीत्। अतः न केवलं भूलोकम् अपि तु स्वर्गादीन्लोकान् अपि पालयति स्म सः। तस्य कीर्तेः विस्तारं देवाः सोढुं न शक्तवन्तः। सर्वे सम्भूय निर्णीतवन्तः यत् 'स्वर्गः स्वयत्तीकृतः तेन तदर्थं महाबली दण्डनीयः' इति। एतदर्थं विष्णोः साहाय्यं प्रार्थितम्। विष्णुः अवकाशं प्रतीक्षमाणः आसीत् । कदाचित् महाबली अश्वमेधयागम् आरब्धवान्। तदा विष्णुः वामनवेषं धृत्वा यागमन्डपम् आगतवान्। याचकेन यद् याच्यते तत् दातव्यम् एव इति तु यागनियमः। अतः वामनः यत् याचेत तत् दातुं सिद्धः आसीत् महाबली। वामनः त्रिपादपरिमितां भूमिं याचितवान्। महाबली दानम् अङ्गीकृत्वान्। त्रिपादपरिमितायाः भूमेः दाने आक्षेपार्हः अंशः कोऽपि नासीत्। तथापि गुरुः शुक्राचार्यः आतङ्कयुक्तः जातः। वामनः त्रिविक्रमः जातः। सः एकेन पादेन भूमिम्, अपरेण च स्वर्गलोकं च आक्रान्तवान्। 'मया तृतीयः पादः कुत्र स्थापनीयः?' इति वामनः महाबलिनं पृष्टवान्। वचनपालने बद्धादरः असुरचक्रवर्ती विनयेन शिरः अवनमितवान्। वामनः तृतीयं पादं महाबलिनः शिरसि संस्थाप्य तं पातालं प्रति प्रेषितवान्। वामनस्य अदृश्यतातः पूर्वं महाबली वरं याचितवान्-"वर्षे एकवारम् अहं मम साम्राज्यं द्रष्टुम् इच्छामि" इति। विष्णुः अङ्गीकृतवान्।

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
वर्गः:केरलराज्यस्य उत्सवाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मनुः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्। मानवसभ्यताया: आदौ राजर्षिः मनुरेव आसीदिति पण्डितानां मतम् । विषयेस्मिन् एका पौराणिकी किम्वदन्त्यपि उपल्भ्यते यत् जगत: प्रलयसमये यदा सर्वमिदं जलेनावाप्तं तदा एका मत्स्यसहाय्येन एषः एव अवशिष्ट: । एष: इक्ष्वाकुवंशस्य प्रथम नृपति: । अयमेव नृसभ्यताया: प्रथमं विधिग्रन्थं व्यरचत् ।

*प्राचीन-वंशावली
*यादवकुलम्

‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:स्मृतिकाराः
इला

**इला** वैवस्वतमनोः पुत्री । वसिष्ठमुनेः अनुग्रहेण पुरुषत्वम् अवाप्य "सुद्युम्न" इति नाम्ना राज्यभारम् अकरोत् । ततः कदाचित् मृगयार्थं विपिनं प्रविष्टः सन् तत्राकस्मादिव पार्वतीदेव्याः शापपात्रं शरवणं प्रविश्य पुनः अङ्गना बभूव। ततः चन्द्रपुत्रः बुधः एनामकामयत्। तयोः सङ्गमेन च पुरूरवाः जज्ञे । ततः परमेश्वरानुग्रहेण मासाभ्यान्तरं पुंस्त्वम्, पुनरेकमासं यावत् स्त्रीत्वं च धारयितुं वरं लब्धवती । एवं च सा यदा पुरुषत्वेऽवर्तत तदा उत्कलः, गयः, विमलः इति नामनः त्रीन् पुत्रान् अलभत । एवं महाभारते आदिपर्वणि ६३तः ६९ अध्यायेषु कथा वर्तते । भागवते ९.१। हरिवंशे १. १०। मत्स्यपुराणे ११. ब्रह्मपुराणे ७. तथा देवीभागवते च १,३ तमेष्वध्यायेषु कथेयं दृश्यते ।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया