देवगढः

**देवगढः** भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्यस्य ललितपुरमण्डलस्य एकः ग्रामः अस्ति . बेतवा नदीतीरे स्थितं ऐतिहासिकं स्थलम् अस्ति | अत्र गुप्तवंशस्य अनेके वास्तुशिल्पावशेषाः सन्ति, येषु अनेके हिन्दु-जैन-मन्दिराः सन्ति ।  

नैर्ऋत्यविन्ध्याचलपर्वतशृङ्खलायां स्थितः **देवगढः** मूलतः **लुच्छगिरी** इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । १९७४ तमवर्षपर्यन्तं एतत् नगरं झाँसीमण्डलस्य भागः आसीत् । झान्सीतः प्रायः १२३ किलोमीटर् दूरे अस्ति ।

गुप्तगुर्जरप्रतिहारगदरियाचण्डेलागोण्डमुस्लिम-शासकानाम्, आङ्ग्लानां च काले अपि अस्य स्थानस्य उल्लेखः अस्ति । ८ शताब्द्याः १७ शताब्द्याः यावत् एतत् जैनधर्मस्य प्रमुखं केन्द्रम् आसीत् ।

प्रथमे प्रतिहारैः पश्चात् चण्डेलैः शासितम् । देवगढे एव बेतवातटे स्थितेषु ४१ जैनमन्दिरेषु ३१ दर्शनीयानि सन्ति । अत्र १९ स्तम्भाः, भित्तिषु उत्कीर्णाः २०० शिलालेखाः च समाविष्टाः ५०० शिलालेखाः प्राप्ताः । अत्र जैनमन्दिराणां भग्नावशेषाः प्रचुराः सन्ति । गुप्तकालस्य दशावतारमन्दिरम् अपि दर्शनीयम् अस्ति । प्रतिहार-कल्चुरीचण्डेलकालस्य प्रतिमाः, शिलालेखाः च अत्र विकीर्णाः सन्ति । पुरातत्त्वदृष्ट्या देवगढः विश्वप्रसिद्धः अस्ति । विकीर्णाः प्रतिमाः संग्रहालये संरक्षिताः सन्ति । देवगढः पुरातत्त्वविदां कृते महत्त्वपूर्णं कलाकेन्द्रम् अस्ति । देवगढः पुरातत्त्वसम्पदः समृद्धः अस्ति । बेतवा-नद्याः द्वीपः इति कथ्यते ।

## मुख्यम् आकर्षणम् 
### दशावतारमन्दिरम् 
विष्णुभगवते समर्पितं एतत् मन्दिरं मूलतः पञ्चयत्न मन्दिरम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । गुप्तकाले निर्मितम् इदम् मन्दिरं प्राचीनकलानाम् उत्तमं उदाहरणम् अस्ति । मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे गङ्गायाः यमुनायाः च सुन्दराः प्रतिमाः उत्कीर्णाः सन्ति, यत् गर्भगृहं प्रति गच्छति । मन्दिरस्य भित्तिषु गजेन्द्रमोक्षस्य, नरनारायणतपसः, अनन्तशयीविष्णोः च चित्रणं कृत्वा पटलेषु विष्णुपुराणस्य दृश्यानि चित्रितानि सन्ति । मन्दिरस्य आधारे स्थितानि गोपुराणि विशेषतया आकर्षकाणि सन्ति ।

### देवगढदुर्गम् 
चण्डेलीतः दक्षिणपूर्वदिशि २५ किलोमीटर् दूरे देवगढदुर्गम् अस्ति । दुर्गस्य अन्तः ९, १० शताब्द्याः जैनमन्दिराणां समूहः अस्ति, येषु काश्चन प्राचीनाः शिल्पाः सन्ति । दुर्गस्य समीपे ५ शताब्द्याः विष्णुदशावतारमन्दिरम् अस्ति, यत् सुन्दरशिल्पैः, उत्कीर्णस्तम्भैः च प्रसिद्धम् अस्ति ।

### जैनमन्दिरम् 
देवगढस्य ३१ जैनमन्दिराणि महत्त्वपूर्णमाकर्षणाणि  सन्ति । विष्णुमन्दिरस्य अनन्तरं निर्मितानि एतानि मन्दिराणि कनालीदुर्गस्य अन्तः एव सन्ति । इदं दुर्गं बेतवा-नद्याः दृश्यमानस्य पर्वतस्य उपरि स्थितः अस्ति । षष्ठशताब्द्याः सप्तदशशताब्द्याः यावत् एतत् स्थलं जैनधर्मस्य प्रमुखं केन्द्रम् आसीत् । मन्दिरेषु जैनधर्मसम्बद्धानि अनेकानि चित्राणि सन्ति । सप्त (भूमिगत तीर्थाः) बुण्डेलखण्डप्रदेशे अतीव प्रसिद्धाः सन्ति । ! ये पावा, देवगढ, सेरोन्, कार्गुवान, बन्ध, पपौरा, थुवोन् च स्थिताः सन्ति एतानि सप्त भूमिगततीर्थाः 'देवपत्' 'खेवपत्' इति भ्रातृद्वयेन निर्मिताः इति कथ्यते ।

### पुरातात्विकसंग्रहालयाः- ९. 
देवगढस्य समीपतः संगृहीताः अनेकाः शिल्पाः अस्मिन् संग्रहालये निहिताः सन्ति । अत्र भारतीय-इतिहासस्य विविधाः कलारूपाः संरक्षिताः सन्ति । देवगढ-नगरस्य परिसरे च उत्खननात् प्राप्ताः अनेकाः शिल्पाः अत्र दृश्यन्ते ।

### नीलकण्ठेश्वरमन्दिरम् 
नीलकण्ठेश्वरमन्दिरं ललितपुरतः दक्षिणदिशि ४५ किलोमीटर् दूरे स्थितः अस्ति । अत्र सघनवनेषु चण्डेलकालस्य शिवत्रिमूर्तिमन्दिरम् अस्ति । एतत् मन्दिरं पालीमन्दिरम् इति अपि प्रसिद्धम् अस्ति । तस्य प्रवेशद्वारस्य समीपे विशाले कैलाशस्य उपरि परमशिवस्य प्रतिमा स्थापिता अस्ति । मन्दिरसमीपे प्राङ्गणे मुखलिङ्गम् अस्ति । अस्य मुखलिङ्गस्य ऊर्ध्वता ७७ से.मी., व्यासः १ पाद ३० से.मी. वर्तते ।

### रणछोडजी- ९. 
बेतवा-नद्याः तटे तृतीयं स्थलं रणछोडजी इति । इदं स्थलं धोर्रा-नगरात् ४-५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । पालीत्रिमूर्तिमन्दिरस्य सदृशम् अस्य मन्दिरस्य अपि शिखररहितसंरचना अस्ति । अत्र विष्णुलक्ष्म्याः सुन्दराः प्रतिमाः निहिताः सन्ति । अत्र हनुमतः विशालप्रतिमा अपि दृश्यते । अत्र केषाञ्चन प्राचीनमन्दिराणां अवशेषाः अपि दृश्यन्ते, ये अस्माकं समृद्धेः कथां कथयन्ति । बहुकालपूर्वम् अस्य स्थलस्य स्थाने सघन वनम् आसीत्, अनेके वन्यजन्तवः अपि अस्मिन् क्षेत्रे भ्रमन्ति स्म ।

## समीपस्थं पर्यटनम् 
देवगढस्य समीपे बरुआसागरोर्छाचण्डेरी इत्यादयः अन्ये रमणीयस्थानानि सन्ति । एतेषु स्थानेषु असंख्यानि भव्यमन्दिराणि, प्रासादानि, दुर्गाणि च सन्ति । बुण्डेलखण्डशासकैः निर्मितानाम् अनेकमन्दिराणां प्रासादानां च कृते ओर्छा-नगरं प्रसिद्धम् अस्ति । चण्डेरी इत्यस्य हस्तनिर्मिताः शाटिकाः सम्पूर्णे प्रदेशे प्रसिद्धाः सन्ति । बरुआसागरः स्वसरसाम, दुर्गाणाञ्च कृते प्रसिद्धः अस्ति ।

## आवागमनम् 
; वायुमार्गः

देवगढस्य समीपस्थं विमानस्थानकं ग्वालियर-नगरं प्रायः २३५ किलोमीटर् दूरे स्थितम् अस्ति । ग्वालियरतः देवगढं प्रति टैक्सीयानानि वा बसयानानि वा उपलभ्यन्ते ।

; रेलमार्गः

देवगढतः १३ किलोमीटर् दूरे जाखलौन्-नगरं समीपस्थं रेलस्थानकम् अस्ति । झाँसी-बबीना यात्रिकयानेन अत्र सुलभतया गन्तुं शक्यते । देवगढतः २३ किलोमीटर् दूरे ललितपुरम् अपरं प्रमुखं रेलस्थानकम् अस्ति ।

; मार्गमार्गः

समीपस्थनगरेभ्यः मार्गमार्गेण देवगढनगरं सुलभतया गन्तव्यम् । झांसीओर्छाललितपुरमततिलाबांधबरुआसागरइत्यादिभ्यः स्थानेभ्यः देवगढं प्रति नित्यं बसयानटैक्सीयानानि च प्रयान्ति ।
वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि