जलवासनासनम्

**जलवासनासनं** संस्कृतभाषायाः योगासनम् अस्ति । " जलवासनासन " इति नाम द्वयोः शब्दयोः निष्पन्नम् - **"जल"** , "जलम्" इत्यर्थः, **" स्वानासन "** , "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इति अर्थः । अतः **जलस्वनासनं** प्रायः "जलहंसमुद्रा" इति उच्यते । इदं ललितं गतिशीलं च आसनं भवति यत् लचीलतां, बलं, एकाग्रतां च वर्धयितुं शक्नोति ।

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**जलवासनासनं** हंसस्य गतिभिः प्रेरिता मुद्रा विशेषतः हंसस्य जलं पारं ललिततया गच्छति । मुद्रा द्रव, प्रवाहित गतिं मूर्तरूपं ददाति यत् अभ्यासकर्तारं तेषां अभ्यासे बलं द्रवत्वं च द्वयोः सह संयोजयति ।

जलवासनासनस्य अभ्यासः प्रायः योगस्य नवीनशैल्याः सह सम्बद्धः भवति, विशेषतः लचीलतां, संतुलनं, समन्वयं च एकत्र आनेतुं निर्मितक्रमेषु एषः मुद्रा मेरुदण्डस्य कृते महत् खिन्नं, वक्षःस्थलस्य उद्घाटनस्य उत्तमः उपायः च इति मन्यते ।

जलवासनासनस्य उत्पत्तिः न्यूनः ऐतिहासिकः अधिकः प्रतीकात्मकः च अस्ति, आधुनिकयोगे अस्य उपयोगः विन्यास-हठ-परम्पराभ्यः उद्भूतः अस्ति । आसनं हंसस्य बलस्य, लालित्यस्य च मूर्तरूपं दृश्यते, तथैव शरीरस्य जलतत्त्वेन सह संयोजयितुं मार्गः इति दृश्यते—द्रवः, अनुकूलः, प्रवाहितः च

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः :**

* **लचीलापनं सुदृढम्** : जलवासनासनं पृष्ठं, नितम्बं,     स्कन्धं, पादौ च तानयति, येन एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनं वर्धयितुं साहाय्यं भवति     ।
* **मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यम्** : अस्मिन् मुद्रायां     पृष्ठभागः मेरुदण्डस्य लचीलतां सुधारयितुम्, उत्तममुद्रां प्रवर्धयितुं, मेरुदण्डे     तनावस्य निवारणाय च विशेषतया लाभप्रदः भवति
* **वक्षःस्थलं उद्घाटयति** : एतत् आसनं वक्षःस्थलं     उद्घाटयति तथा च फुफ्फुसक्षमतां श्वसनं च सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन यः     कोऽपि सहनशक्तिं फुफ्फुसस्वास्थ्यं च वर्धयितुम् इच्छति तस्य कृते उपयोगी भवति।

**मानसिकलाभाः :**

* **शान्तीकरणं केन्द्रीकरणं च** : मुद्रायाः सौम्यः     प्रवाहः, गभीरश्वासेन सह युग्मितः, मनः शान्तं कर्तुं, तनावं निवारयितुं, मानसिकस्पष्टतां     वर्धयितुं च सहायकः भवितुम् अर्हति
* **फोकस** : स्थितिं संतुलितं धारयितुं च मानसिकं     एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति, यत् भवतः अभ्यासस्य समये ध्यानं मनःसन्तोषं च सुधारयितुं     शक्नोति।

**आध्यात्मिक लाभ :**

* **जलतत्त्वेन सह सम्बन्धः** : अनेकेषु योगपरम्परासु     जलस्य तत्त्वं भावनात्मकसन्तुलनं द्रवत्वं च प्रतिनिधियति । जलवासनासनस्य अभ्यासः     भवतः आन्तरिकशान्तिं भावनात्मकप्रवाहं च संवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
* **श्वासः ऊर्जाप्रवाहः च** : द्रवः, गतिशीलः गतिः     इति नाम्ना जलवासनासनः सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिः) संतुलनं प्रवर्धयति,     येन जीवनशक्तिः, कल्याणस्य च भावः भवति इति विश्वासः अस्ति

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **प्रारम्भिकस्थितिः (टेबलटॉप् अथवा हस्तजानुस्थितिः)** : टेबलटॉपस्थितौ आरभत यत्र कटिबन्धाः स्कन्धयोः अधः संरेखिताः जानुः च     प्रत्यक्षतया नितम्बस्य अधः भवन्ति।
# **Engage the Core** : स्वस्य कोरं सक्रियं कुर्वन्तु     तथा च स्वस्य दक्षिणपादं पृष्ठतः विस्तारयितुं आरभत, स्वस्य पादं फ्लेक्स् कृत्वा     स्थापयन्तु।
# **वामबाहुं उत्थापयन्तु** : युगपत् वामबाहुं तलस्य     समानान्तरेण अग्रे उत्थापयन्तु। बाहुपादं च ऋजुरेखायां हंसवत् प्लवमानमिव ।
# **वक्षःस्थलं उद्घाटयतु** : गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्,     निःश्वासं गच्छन् वामहस्तेन पादं ग्लूट्स् प्रति आकर्षयन् पृष्ठं मन्दं कमानं     कुर्वन्तु एतेन पृष्ठमोचः गभीरः भविष्यति, वक्षःस्थलं च उद्घाट्यते ।
# **Hold the Pose** : आसनं धारयन्तु, संतुलनं स्थापयित्वा,     कोरं संलग्नं कृत्वा पृष्ठस्य रक्षणं कुर्वन्तु।
# **Release the Pose** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं वामपादं     बाहुं च शनैः शनैः मुक्तं कृत्वा मेजस्य उपरि स्थानं प्रति प्रत्यागत्य पार्श्वयोः     परिवर्तनं कुर्वन्तु ।

**आरम्भकानां कृते परिवर्तनम्** : यदि भवान् मुद्रायां नूतनः अस्ति अथवा यदि संतुलनं चुनौतीपूर्णं भवति तर्हि भवान् स्वशरीरस्य स्थिरीकरणे सहायतार्थं प्रोपेन (जानुना अधः खण्डः इव) अभ्यासं कर्तुं शक्नोति। भवन्तः उत्थापितं पादं भूमौ अधः स्थापयितुं वा पृष्ठवक्रतां विना मुद्रां कर्तुं शक्नुवन्ति यावत् भवन्तः अधिकं सहजतां न अनुभवन्ति ।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **पृष्ठस्य अधः तनावः** : पृष्ठस्य अतिविस्तारं     वा पादं स्वस्य ग्लूट्स् प्रति बाध्यं कर्तुं वा परिहरन्तु। पृष्ठस्य अधःभागस्य     रक्षणार्थं कोरस्य नियोगां स्थापयन्तु।
* **नितम्बस्य दुर्संरेखणं** : अनावश्यकतनावस्य परिहाराय     नितम्बः भूमौ वर्गाकारः एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। श्रोणिं तटस्थं     कृत्वा अधिकं तिर्यक्करणं परिहरन् असुविधां निवारयिष्यति ।
* **वक्षःस्थलस्य पतनम्** : वक्षःस्थलं उद्घाट्य स्कन्धान्     कर्णेभ्यः दूरं स्थापयितुं सुनिश्चितं कुर्वन्तु। एतेन वक्षःस्थलस्य पतनं निवारयितुं     साहाय्यं भवति तथा च सुनिश्चितं भवति यत् भवन्तः उपरितनशरीरे अधिकतमं खिञ्चनं     कुर्वन्ति।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **कोर** : उदरं तिर्यक् च धड़ं स्थिरीकर्तुं नियोजितं     भवति, विशेषतः यदा भवन्तः एकं बाहुं एकं पादं च सन्तुलितं कुर्वन्ति।
* **पृष्ठम्** : मेरुदण्डस्य पार्श्वे स्थिताः स्नायुः,     यथा भवन्तः पृष्ठं कमानं कुर्वन्ति तथा तथा इरेक्टर् स्पाइने सहिताः मांसपेशिकाः     तानिताः, सुदृढाः च भवन्ति ।
* **पादाः** : विस्तारितस्य पादस्य ग्लूट्स्, चतुर्भुजः,     हैम्स्ट्रिंग्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च सक्रियताम् अवाप्नुवन्ति ।
* **स्कन्धाः** : बाहुः अग्रे प्रसृत्य स्थितिं धारयति     चेत् स्कन्धाः विशेषतः डेल्टोइड्-पक्षिणः दृढाः भवन्ति ।
* **वक्षःस्थलम्** : मुद्रायाः पृष्ठमोचभागस्य समये     वक्षःस्थलं तानितं उद्घाटितं च भवति ।

**== श्वसन तकनीक ==**

जलवासनासनेषु श्वसनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति : १.

* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः बाहुपादयोः विस्तारं     कुर्वन्ति तथा तथा वक्षःस्थलस्य विस्तारं कर्तुं मेरुदण्डं च दीर्घं कर्तुं गभीरं     निःश्वासं कुर्वन्तु।
* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः पृष्ठमोचने गच्छन्ति     तथा पादं स्वस्य ग्लूट्स् प्रति आकर्षयन्ति तथा तथा खिन्नतां गभीरं कर्तुं निःश्वासं     कुर्वन्तु।
* **उज्जयी श्वासः** : मुद्रां गभीरं कर्तुं भवन्तः     उज्जयी श्वासस्य उपयोगं अपि कर्तुं शक्नुवन्ति, येन ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयितुं     साहाय्यं कर्तुं शक्यते।

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **कण्ठस्य पृष्ठस्य च विषयाः** : कण्ठे, पृष्ठे,     मेरुदण्डे वा चोटयुक्ताः व्यक्तिः एतत् आसनं परिहरन्तु अथवा परिवर्तनेन सह अभ्यासं     कुर्वन्तु। पृष्ठभागस्य मुखमोचनस्य समये पृष्ठभागः अतिकमानयुक्तः वा तनावग्रस्तः     वा न भवति इति सर्वदा सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
* **गर्भावस्था** : गर्भावस्थायां विशेषतः पृष्ठमोचनं     परिहरन्तु, येन अधः उदरस्य श्रोणिस्य च तनावः भवितुम् अर्हति ।
* **जानुप्रकरणाः** : जानुसमस्या येषां सन्ति तेषां     पादं ग्लूट्स् प्रति आनयितुं परिहारः करणीयः, अथवा जानुना अधः गद्दीकृत्य कम्बलस्य     उपयोगः करणीयः येन असुविधा न्यूनीकर्तुं शक्यते।

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

वक्षःस्थलं नितम्बं च उद्घाटयितुं, लचीलतां सुधारयितुम्, संतुलनं वर्धयितुं च सहायार्थं योगप्रवाहेषु जलवासनासनं समाविष्टं कर्तुं शक्यते । सामान्यतया एतत् क्रमेषु समावेशितं भवति येषु अन्ये पृष्ठमोचनाः अथवा संतुलनमुद्राः सन्ति, यथा **भुजंगासनः (कोबरा मुद्रा)** अथवा **धनुरासनः (धनुषः मुद्रा)** , यतः एतत् एतासां मुद्राणां पूरकं भवति स्वस्य द्रवगतिभिः वक्षः उद्घाटनलाभैः च एषा मुद्रा क्रमे द्रवतां आनयन् शरीरस्य संतुलनं कर्तुं साहाय्यं करोति, शरीरे समग्रप्रवाहं ऊर्जां च (प्राण) सुधारयति ।

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

जलवासनासनं प्रवाहस्य गतिस्य च भावः प्रवर्धयित्वा मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति । यतो हि एतस्य एकाग्रतायाः संतुलनस्य च आवश्यकता भवति, अतः अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणे केन्द्रीकृत्य स्वश्वासेन सह अधिकं गभीरं सम्बद्धतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति । एतेन तनावस्य चिन्ता च निवारयितुं साहाय्यं भवति, भावनात्मकसन्तुलनं च प्रोत्साहयति । हंसप्रतीकत्वं शान्तिस्य, अनुग्रहस्य, द्रवत्वस्य च भावः आह्वयितुं शक्नोति, यत् भावनात्मकरूपेण मनोवैज्ञानिकरूपेण च प्रतिबिम्बितुं शक्यते ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शने हंसाः प्रसादस्य, सौन्दर्यस्य, द्रवत्वस्य च प्रतीकाः इति मन्यन्ते । मुद्रा एते गुणाः मूर्तरूपं ददाति, अभ्यासकर्त्रे बलस्य मृदुतायाः च सन्तुलनं अन्वेष्टुं अवसरं प्रददाति । अभ्यासकर्तारं जलतत्त्वेन सह संयोजयति इति अभ्यासरूपेण जलवासनासनं भावनात्मकद्रवतां, अनुकूलतां, शान्तमनसः च संवर्धयितुं मार्गरूपेण अपि द्रष्टुं शक्यते

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

* **Backbend गभीरीकरणम्** : यथा यथा भवन्तः प्रगच्छन्ति     तथा तथा भवन्तः पादं ग्लूट्स् इत्यस्य समीपं आकृष्य वा वक्षःस्थलं उच्चतरं उत्थाप्य     पृष्ठमोचनस्य तीव्रताम् वर्धयितुं शक्नुवन्ति।
* **गतिं समावेशयितुं** : स्थितिं धारयितुं स्थाने     जलवासनासनं धारयन् भिन्न-भिन्न-आसनानां मध्ये सुचारुतया संक्रमणं कृत्वा गतिं     समावेशयितुं शक्नुवन्ति ।

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

* **हठयोग** : हठयोगे लचीलतां वर्धयितुं शारीरिकसंरेखणं     प्रति ध्यानं दातुं जलवानासनं दीर्घकालं यावत् आयोजितं भवेत्।
* **विन्यासयोग** : प्रायः विन्यासप्रवाहस्य भागः     भवति, यत्र अन्यमुद्राणां मध्ये संक्रमणगतगतिरूपेण गतिशीलरूपेण अभ्यासः भवति ।
* **अय्यङ्गर योग** : अय्यङ्गारे सम्भवतः मुद्रायां     स्थिरतायै, सम्यक् संरेखणाय च प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भविष्यति, येन पृष्ठस्य     मोचः सौम्यः सहायकः च भवति इति सुनिश्चितं भवति।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

जलवासनासनं भवतः शरीरं सुदृढं कर्तुं, तानयितुं च महान् उपायः भवितुम् अर्हति, लचीलतां मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति । अस्य मुद्रायाः द्रव-ललित-गति-प्रयोगेन भवन्तः दिवसं यावत् स्वस्य आसनस्य, मनःसन्तोषस्य च उन्नयनं कर्तुं शक्नुवन्ति । प्रातःकाले भवतः दिनचर्यायाः भागरूपेण संतुलनस्य, गभीरश्वासस्य च अभ्यासः अपि आगामिदिनस्य कृते सकारात्मकं स्वरं स्थापयितुं शक्नोति ।

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

जलवासनासनस्य विषये एव सीमितविशिष्टं शोधं भवति तथापि समानयोगमुद्रासु अध्ययनेन ज्ञायते यत् एतादृशाः पृष्ठमोचनाः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनायाः निवारणं कर्तुं, लचीलतां वर्धयितुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति मानसिकस्वास्थ्यस्य उपरि योगस्य प्रभावः अपि सुदस्तावेजितः अस्ति, यत्र तनावस्य न्यूनीकरणं, मनोदशायाः उन्नतिः, भावनात्मकलचीलता च वर्धिता इत्यादयः लाभाः सन्ति ।

**== सन्दर्भाः ==**

* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1966.
* सिवानन्द, स्वामी। *योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज* . सिवानन्द     योग वेदान्त केन्द्र , 2001.

टीकेवी देशिकाचर . *योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* . आन्तरिक परम्परा, 1995.