तिब्बतीलिपिः

**तिब्बतीलिपिः** अबुगिडा लेखनपद्धतेः एका लिपिः । भारतीयलिपिः ब्राह्मीलिपितः अस्याः लिपेरुत्पत्तिः । मुख्यरूपेण तिब्बतीभाषया लेखनार्थम् इयं लिपिः तिब्बतीजनैः उपयुज्यते । परन्तु भुटानी-सिक्क्मी-लदाखी भाषास्वपि एषा लिपिः व्यवहृता भवति । अस्याः लिपेः मुद्रितरूपं *युचेन्* इति नाम्ना उच्यते (; "मात्रा सहित") तथा वक्रहस्तलिखितरूपस्य नाम *उमे* इति (; "मात्रा रहित")। 

तिब्बतीयसंस्कृते वाहिका लिपिरियं तिब्बतदेशान्तरेष्वपि प्रचारिता आसीत् यथा- भुटान्-देशः, नेपालदेशः, भारतदेशः, पाकिस्थानदेशः इत्यादि। लिम्बु-लेप्चालिपयोः जननी एषा तिब्बतीलिपिः ।

साम्प्रतिककाले तिब्बतीलिपेः रोमन्-लिप्यन्तरीकरणं बहुधाप्रकारेण कृतमस्ति  ।   

## इतिहासः
प्रायः क्रैस्तवीयसप्तमशताब्द्यी तिब्बतीलिपेः आविर्भावकालः । ऐतिहासिककथायं वर्णितमस्ति यत्, 'थोन्मि-सम्भोता' इति एकः राजाधिकारी लेखनशैलीं शिक्षणार्थं राज्ञैः प्रषितमासीत् (५६९-६४९)। तस्य प्रत्यागमनस्य अनन्तरं वर्णमाला तत्र रचिताऽसीत् । प्रारम्भिकस्तरे वर्णानाम् आकारः भारतीयलिपिसदृशः आसीत् ।
तिब्बतीलिपेः परिवर्तनस्य धारात्रयम् वर्तन्ते । तेषु प्रमुखधारा बौद्धपुस्तकानां सङ्कलनमासीत् (नवमशताब्द्यायाः प्रथमभागः) । लिपेः स्तरपरिवर्तनं नासीत् तदा किन्तु कथ्यभाषायां परिवर्तितासीत् । यथा संयुक्तोच्चारणस्य लोपः ।

## विवरणम्
तिब्बतीलिपेः वर्णमालायां त्रिंशतव्यञ्जनवर्णाः सन्ति ।

इतरभारतीयलिपिसदृशः तिब्बतीयव्यञ्जनवर्णाः स्वरयोजिताः भवन्ति । अस्याः लिपेर्वैशिष्ट्यम् यत् वर्णाः मूलरूपेण वा भिन्नथाऽपि लेखितुं शक्याः । तथा विशेषवर्णाः, उपवर्णाः सन्ति ।  

### स्वरवर्णाः
### व्यञ्जनवर्णाः
देवनागरी वर्णमालायां मूर्धन्यवर्णाः 'ट ठ ड ण ष' (, , , , ) तिब्बतीलिप्यां तालव्यवर्णैः द्योत्यन्ते 'त थ द ध न श' (ta, tha, da, na, sha)।
तालव्यवर्णानां तिब्बतीय-अनुवादस्य प्राचीननियमानुसारं 'च छ ज झ' (ca cha ja jha)   (tsa tsha dza dzha), वर्णैः परिवर्तते । परन्तु वर्तमानकाले  (ca cha ja jha) प्रयोगोऽपि दृश्यते । 

## यूनिकोड संस्करणम्
यूनिकोड प्रथमसंस्करणेषु लिपिषु तिब्बती लिपिः एका (१९९१), यूनिकोडसूचिः U+1000&ndash;U+104F। यद्यपि १९९३ संवत्सरे सम्स्करणं १.१ परिवर्तितासीत् । तिब्बतीलिपिः पुनर्संयोजनम् १९९६ तमे सम्वत्सरे जुलै मासे अभवत् (यूनिकोड संस्करणम् २.०) ।

यूनिकोडसूच्यां तिब्बतीलिपिः U+0F00&ndash;U+0FFF मध्ये अस्ति । अत्र वर्णाः, संख्याः एवं उच्चारणचिह्नानि, धार्मिकग्रन्थेषु विद्यमानाः विशेषचिह्नानि च   सन्ति । 

## लिप्यन्तरीकरणम्
बह्वनुवादकतन्त्राणि तथा तिब्बतीलिप्यन्तीकरणतन्त्राणि वर्तमानकाले उपलभ्यन्ते । तेषु अधिकव्यवहृतम् तन्त्रमस्ति **वैली लिप्यन्तरीकरणविधिः** (Wylie transliteration)। 

## टिप्पणी
## उद्धरणानि
*Asher, R. E. ed.  *The Encyclopedia of Language and Linguistics*.  Tarrytown, NY: Pergamon Press, 1994.  10 vol.
*Beyer, Stephan V. (1993). *The Classical Tibetan Language*. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
*Chamberlain, Bradford Lynn. 2008. Script Selection for Tibetan-related Languages in Multiscriptal Environments. *International Journal of the Sociology of Language* 192:117–132.
*Csoma de Kőrös, Alexander. (1983). *A Grammar of the Tibetan Language*. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
*Csoma de Kőrös, Alexander (1980–1982). *Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary*. 2 vols. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.
*Daniels, Peter T. and William Bright.  *The World’s Writing Systems*.  New York: Oxford University Press, 1996.
*Das, Sarat Chandra: “The Sacred and Ornamental Characters of Tibet”. *Journal of the Asiatic Society of Bengal*, vol. 57 (1888), pp.&nbsp;41–48 and 9 plates.
*Das, Sarat Chandra. (1996). *An Introduction to the Grammar of the Tibetan Language*. Reprinted by Delhi: Motilal Banarsidass.
*Jacques, Guillaume 2012. A new transcription system for Old and Classical Tibetan, Linguistics of the Tibeto-Burman Area, 35.3:89-96. 
*Jäschke, Heinrich August. (1989). *Tibetan Grammar*. Corrected by Sunil Gupta. Reprinted by Delhi: Sri Satguru.

## बाह्यजालस्थानानि
* Tibetan Calligraphy —how to write the Tibetan script.
* Learning to Write Tibetan by Don-grub (PDF 14 MB / DjVu 6.11 MB)
* Unicode area U0F00-U0FFF, Tibetan script (162KB)
* Encoding Model of the Tibetan Script in the UCS 
*An index of documents related to the encoding of Tibetan in the Unicode / ISO 10646 standards
* Jomolhari Font—Unicode compatible. Download 
* Overview of Tibetan Unicode fonts 
* Tibetan scripts and conservation by Tashi Mannox
* 2 fonts —not Unicode compatible.
* 2 fonts : 1 Macintosh, not Unicode compatible.
* Origins of Tibetan Calligraphy: History and guide to Tibetan script.
* Omniglot's Guide to the Tibetan writing system
* Tibetan Scripts, Fonts & Related Issues —THDL articles on Unicode font issues; free cross-platform OpenType fonts—Unicode compatible.
* Elements of the Tibetan writing system.
* Introduction to Tibetan Orthography, at Kuro5hin
* Free Tibetan Fonts Project
* Ancient Scripts: Tibetan
* Daicing Alphabet of Tibetan Transliteration (DAO) & Daicing Tibetan Keyboard 

वर्गः:लिपयः