त्रिकासनम्

**त्रिकासनम्** एकं मौलिकं योग आसनम् अस्ति यत् शरीरे संतुलनं, लचीलापनं, बलं च आनयति । हठ, विन्यास, अय्यङ्गरयोग इत्यादिषु योगस्य विभिन्नशैल्याः व्यापकरूपेण अभ्यासः भवति । **“त्रि”** अर्थात् “त्रि” **“आसन” अर्थात् “आसन”** इति संस्कृतशब्दात् त्रिकोणनाम त्रिकोणस्य त्रिकोणस्य आकारस्य त्रिकोणस्य आसनस्य निर्माणं कृत्वा त्रिकोणस्य त्रिकोणस्य आकृतिं निर्दिशति **।**

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**त्रिकासन** अथवा **त्रिकोणमुद्रा** आधुनिकयोगाभ्यासस्य सुप्रसिद्धा मुद्रा अस्ति । शताब्दशः पारम्परिकयोगाभ्यासानां भागः अस्ति, योगविषये अनेकेषु शास्त्रीयग्रन्थेषु अयं अभिलेखः अस्ति । विशेषतः पादौ, नितम्बेषु, धड़ेषु च लचीलतायाः, बलस्य च निर्माणे अस्य आधारभूतमहत्त्वस्य कारणेन प्रायः योगवर्गेषु प्रवर्तमानेषु प्रथमेषु स्थितासु आसनेषु अन्यतमम् अस्ति

ऐतिहासिकदृष्ट्या **त्रिकासनस्य** मूलं **हठयोगे अस्ति** , यस्मिन् शरीरस्य ध्यानार्थं सज्जीकरणस्य साधनरूपेण शारीरिकमुद्रासु बलं दत्तम् आसीत् । मुद्रा एव त्रिकोणस्य आकारस्य अनुकरणं करोति, यत् संतुलनं, स्थिरतां, ऊर्जायाः भूमिकरणं च प्रतिनिधियति । योगदर्शने महत्त्वपूर्णपक्षेषु बलस्य, एकाग्रतायाः च प्रतीकम् अस्ति ।

**== संस्कृत अर्थ त्रिकासन ==**

**त्रिका** "त्रयः" इति अनुवादयति, **आसनस्य** अर्थः "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इति । अस्य आसनस्य अभ्यासे शरीरस्य आकारे निर्मिताः बिन्दुत्रयं वा कोणं वा त्रिकासनानाम निर्दिशति **।** मुद्रा त्रिकोणसदृशी भवति, यत् योगाभ्यासे स्थिरतां समतां च प्रतिनिधियति ।

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः :** 

* **पादौ नितम्बं च तानयति** : त्रिकासनः मुख्यतया     हम्स्ट्रिंग्, कटिबन्धं, नितम्बं च तानयति, येन निम्नशरीरस्य लचीलापनं सुधरति     ।
* **पादौ दृढं करोति** : पादौ अस्मिन् मुद्रायां प्रवृत्ताः     भवन्ति, ऊरुजानुगुल्फयोः बलं निर्मान्ति ।
* **वक्षःस्थलं उद्घाटयति** : वक्षःस्थलं स्कन्धौ     च तानितम् अस्ति, येन उत्तममुद्रा प्रवर्तते, फुफ्फुसक्षमतायां च सुधारः भवति     ।
* **लचीलापनं वर्धयति :** त्रिकासने पार्श्वविस्तारः     मेरुदण्डे, हम्बस्ट्रिंग्, नितम्बयोः च लचीलापनं वर्धयति ।
* **संतुलनं सुधारयति** : अस्मिन् आसनस्य कृते ध्यानं     संतुलनं च आवश्यकं भवति, यत् समग्रस्थिरतां शरीरस्य जागरूकतां च सुधारयितुं साहाय्यं     करोति।
* **उदरस्य अङ्गं उत्तेजयति** : धडस्य मोड़ः खिंचावः     च पाचनं उत्तेजितुं सहायकं भवितुम् अर्हति तथा च पेटस्य प्रकोपः इत्यादीनां विषयाणां     निवारणं कर्तुं शक्नोति।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ :**

* **फोकस प्रवर्धयति** : मुद्रां धारयन् शरीरं स्थिरं     कर्तुं आवश्यकतायाः कारणात् मानसिकं ध्यानं एकाग्रतां च निखारयितुं त्रिकासनं     सहायकं भवति।
* **तनावः न्यूनीकरोति** : अनेके स्थायिमुद्रासु इव     त्रिकासनः अपि तंगमांसपेशीनां ताननं कृत्वा शान्तस्य केन्द्रितत्वस्य च भावः पोषयित्वा     तनावस्य निवारणे सहायतां कर्तुं शक्नोति।
* **मनः शान्तयति** : श्वासं गतिना सह संयोजयित्वा     स्थिरं ध्यानं स्थापयित्वा त्रिकासनः चिन्तितं मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं     शक्नोति।

**आध्यात्मिक लाभ :**

* **ऊर्जामार्गान् जागृयति** : त्रिकासनः सम्पूर्णशरीरे     विशेषतः नितम्बेषु मेरुदण्डेषु च ऊर्जायाः (प्राणस्य) प्रवाहं सक्रियं कर्तुं     साहाय्यं करोति, येन गहनतर ऊर्जासञ्चारः भवति
* **मनःसन्तोषं संवर्धयति** : एषः मुद्रा मनःसन्तोषं     प्रोत्साहयति यतः एतस्य कृते संरेखणं, संतुलनं, श्वसनं च प्रति ध्यानस्य आवश्यकता     भवति।

**== पदे पदे निर्देश ==**

# **तादासने आरभत** : पादौ एकत्र कृत्वा बाहून् पार्श्वे     कृत्वा स्थितावस्थायां आरभत।
# **Step Your Feet Apart** : शरीरस्य आकारानुसारं     प्रायः ३ तः ४ पादपर्यन्तं विस्तृताः पादौ प्रसारयन्तु । समानान्तरं पादौ स्कन्धोन्नतिं     ऋजुं प्रसारितौ ।
# **Turn One Foot Out** : वामपादं अग्रे मुखं कृत्वा     दक्षिणपादं ९० डिग्री दक्षिणतः परिवर्तयन्तु । दक्षिणपादस्य पार्ष्णिं वामपादस्य     तोरणेन सह संरेखयन्तु ।
# **दक्षिणनितम्बं मोचयतु** : निःश्वासं गच्छन् दक्षिणहस्तं     दक्षिणपादं प्रति बहिः प्रसारयन्तु, नितम्बेषु निबद्धं कुर्वन्तु, तथा च स्वस्य     धडं स्वाभाविकतया झुकितुं ददातु।
# **दक्षिणहस्तं तलम् अथवा खण्डे आनयन्तु** : दक्षिणहस्तं     दक्षिणशिन्, नूपुरे, अथवा खण्डे (यदि भवन्तः आरामेन तलं स्पर्शं कर्तुं न शक्नुवन्ति)     उपरि आनयन्तु।
# **वामबाहुं विस्तारयन्तु** : वामस्कन्धं प्रत्यक्षतया     दक्षिणस्कन्धस्य उपरि स्तम्भयित्वा वामबाहुं छतम् प्रति प्रसारितं कुर्वन्तु।     वामहस्तस्य तालः अग्रे मुखं कुर्यात् ।
# **Gaze Up** : वामहस्तं प्रति उपरि पश्यन्तु अथवा     यदि उपरि पश्यितुं असहजं भवति तर्हि दृष्टिः सीधा अग्रे स्थापयन्तु।
# **Hold the Pose** : प्रत्येकं श्वासप्रश्वासयोः     सह खिञ्चनं गभीरं कृत्वा ५ तः १० श्वासपर्यन्तं स्थितिं निर्वाहयन्तु।
# **Come Out of the Pose** : निर्गन्तुं पादौ नियोजयन्तु     तथा च शनैः शनैः धड़ं पुनः ऊर्ध्वस्थाने उत्थापयन्तु, वामबाहुं अधः आनयन्तु, पादौ     पुनः समानान्तरं कृत्वा स्थापयन्तु।
# **परे पार्श्वे पुनः कुर्वन्तु** : विपरीतपक्षे     अपि तानि एव पदानि कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते परिवर्तनम्** :

* **Use a Block** : यदि भवन्तः आरामेन तलं प्राप्तुं     न शक्नुवन्ति तर्हि योगखण्डं हस्तस्य अधः स्थापयन्तु।
* **जानु किञ्चित् मोचयतु** : यदि भवतः हम्स्ट्रिंग्स्     कठिनाः सन्ति तर्हि अग्रे पादस्य जानु किञ्चित् मोचयित्वा तनावः न्यूनीकर्तुं     शक्यते ।
* **Keep the Gaze Forward** : यदि शिरः ऊर्ध्वं कृत्वा     असुविधा भवति तर्हि दृष्टिः अग्रे स्थापयन्तु।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **पृष्ठभागं व्याप्य** : तलपर्यन्तं हस्तं प्राप्य     वक्षःस्थलस्य पतनम् अथवा पृष्ठस्य अतिविस्तारः परिहरन्तु। धड़ं उद्घाटितं कृत्वा     मेरुदण्डद्वारा दीर्घतां स्थापयन्तु।
* **पादौ दुर्संरेखणं** : भवतः पादौ नियोजिताः सन्ति,     जानुनि ताडितानि न सन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। अग्रजानुं नूपुरेण सह सङ्गतं     कृत्वा अन्तः नमनं न कुर्वन्तु ।
* **कण्ठस्य तनावः** : यदि असुविधां जनयति तर्हि कण्ठं     उपरि द्रष्टुं बाध्यं न कुर्वन्तु। अग्रे दृष्टिः स्थापयतु अथवा किञ्चित् अधः     पश्यतु।
* **अत्यन्तं दूरं अग्रे झुकन्** : मुद्रायाः अखण्डतां     निर्वाहयितुम् सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवन्तः स्वस्य नितम्बेषु निबद्धाः सन्ति     न तु कटिभागे।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **हम्स्ट्रिंग्स्** : त्रिकासनः अग्रपादस्य हम्स्ट्रिंग्स्     तानयति, दीर्घं च करोति ।
* **चतुर्भुजः** : अग्रपादः शरीरस्य स्थिरीकरणाय जानुसन्धिस्य     रक्षणाय च नियोजितः भवति ।
* **नितम्बस्य फ्लेक्सर्स् तथा कटिभागः** : पृष्ठपादः     नितम्बः च तानितः भवति, येन नितम्बस्य फ्लेक्सर्स् तथा कटिभागेषु जकड़ः मुक्तः     भवति ।
* **मेरुदण्डः स्कन्धः च** : मेरुदण्डः पार्श्वतः     तानितः भवति, स्कन्धाः च लचीलतां गतिशीलतां च सुधारयितुम् उद्घाटिताः भवन्ति ।
* **कोर मांसपेशी** : कोरः संतुलनं स्थिरतां च स्थापयितुं     नियोजितः भवति।

**== श्वसन तकनीक ==**

* **Inhale** : पार्श्वयोः बाहून् प्रसारयन् मेरुदण्डं     दीर्घं कुर्वन्तु।
* **निःश्वासः** : यथा यथा दक्षिणहस्तं तलम् अथवा     अवरोधं प्रति प्राप्नोति तथा तथा नितम्बेषु कपाटं कर्तुं आरभत, सम्पूर्णे समं     स्थिरं च श्वसनं धारयन्तु।
* **गभीरश्वासः** : नासिकाद्वारा गभीराः, स्थिराः     श्वासाः, प्रत्येकं श्वासप्रश्वासयोः सह खिञ्चनस्य जागरूकतां निर्वाहयन्तु ।

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **कण्ठे वा स्कन्धे वा चोटः** : कण्ठस्य वा स्कन्धस्य     वा समस्यां विद्यमानाः जनाः उपरि दृष्टिपातं परिहरन्तु, दृष्टिः अग्रे अधः वा     स्थापयन्तु।
* **नितम्बस्य वा जानुस्य वा चोटः** : जानु वा नितम्बस्य     वा चोटः येषां व्यक्तिः भवति तेषां पादौ अतिप्रसारणं वा जानुषु अधिकं दबावं वा     न कर्तव्यम् ।
* **गर्भावस्था** : गर्भवतीभिः गभीरविवर्तनं परिहरितव्यम्,     आरामाय मुद्रायां परिवर्तनस्य आवश्यकता भवितुम् अर्हति ।
* **पृष्ठस्य समस्या : येषां पृष्ठस्य अधोभागस्य समस्या अस्ति तेषां सावधानीपूर्वकं**     त्रिकासनस्य अभ्यासः करणीयः तथा च पृष्ठस्य कनिष्ठभागे     अत्यधिकं मोचनं वा पतनं वा परिहरन्तु।

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

**त्रिकासनं** प्रायः हठ-विन्यास-प्रवाहवर्गेषु स्थायि-अनुक्रमस्य भागरूपेण समाविष्टं भवति । स्थिरतां, बलं च निर्माति ग्राउण्डिंग् पोज इत्यस्य कार्यं करोति । अन्येषां मुद्राणां यथा अग्रे मोचनम् अथवा पृष्ठवक्रता इत्यादीनां प्रति-मुद्रारूपेण अपि कार्यं कर्तुं शक्नोति, येन योग-अभ्यासे संतुलनं निर्मातुं साहाय्यं भवति ।

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

मानसिकस्पष्टतायाः, एकाग्रतायाः, आरामस्य च कृते त्रिकासनं लाभप्रदम् अस्ति । मुद्रा अभ्यासकारिणः भूमिगतं सन्तुलितं च स्थातुं प्रोत्साहयति, येन चिन्ता न्यूनीकर्तुं शक्यते, शान्ततायाः भावः च प्रवर्तयितुं शक्यते । शारीरिकः खिन्नता, बलनिर्माणं च सिद्धेः भावः, आन्तरिकशान्तिं च आनयति ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदर्शने **त्रिकासनः** संतुलनस्य, संरेखणस्य च माध्यमेन शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च संयोगस्य प्रतिनिधित्वं कर्तुं शक्नोति । अनेकेषु योग-अभ्यासेषु प्रमुखः सिद्धान्तः बलस्य लचीलतायाः च सन्तुलनस्य प्रतीकम् अपि अस्ति । मुद्रा शारीरिकसहनशक्तिं मानसिकस्पष्टतां च प्रोत्साहयति ।

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

* **विस्तारितेन पादेन सह पूर्णत्रिकोणः** : भवन्तः     स्वस्य संतुलनं स्थिरतां च चुनौतीं दातुं अग्रे पादस्य पादं विस्तारयितुं शक्नुवन्ति।
* **त्रिकासने बन्धनं** : अधिक उन्नत-अभ्यासकानां     कृते भवन्तः अधोहस्तेन पृष्ठतः गत्वा ऊर्ध्वबाहुना बद्धुं शक्नुवन्ति, खिञ्चनं     गभीरं कृत्वा वक्षःस्थलस्कन्धयोः उद्घाटनं वर्धयितुं शक्नुवन्ति

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

* **विन्यासयोग** : त्रिकासनं प्रायः एकस्मात् मुद्रातः     अन्यस्मिन् मुद्रायां संक्रमणं कृत्वा गतिशीलप्रवाहे समावेशितं भवति ।
* **हठयोग** : हठयोगे संरेखणं मनःस्वश्वासं च केन्द्रीक्रियितुं     मुद्रां अधिककालं यावत् धारयन्ति।
* **अय्यङ्गारयोग** : अय्यङ्गारे समुचितसंरेखणं समर्थनं     च सुनिश्चित्य ब्लॉक्, पट्टिका इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भवितुं शक्यते     ।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

मुद्रां, बलं, लचीलतां च वर्धयितुं प्रतिदिनं त्रिकासनस्य अभ्यासः सुलभतया कर्तुं शक्यते । ये दीर्घकालं उपविशन्ति तेषां कृते विशेषतया सहायकं भवितुम् अर्हति यतः एतत् नितम्बं उद्घाटयति, हम्स्ट्रिंग् च प्रसारयति । त्रिकासनस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशः समग्रकल्याणं सुधारयितुम्, तनावस्य न्यूनीकरणे च सहायकः भवितुम् अर्हति ।

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

वैज्ञानिक अध्ययनेन ज्ञातं यत् **त्रिकासन इत्यादिभिः योगमुद्राभिः** विशेषतः पादौ, मेरुदण्डे च लचीलापनं, संतुलनं, बलं च सुधरति । योगः तनावनिवृत्त्यनेन मानसिकस्वास्थ्यस्य च सुधारेण सह अपि सम्बद्धः अस्ति, येन त्रिकासनादिमुद्राः शारीरिक -भावनात्मक-कल्याणस्य कृते बहुमूल्याः भवन्ति

**== सन्दर्भाः ==**

* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1966.
* सिवानन्द, स्वामी। *योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज* . सिवानन्द     योग वेदान्त केन्द्र , 2001.

टीकेवी देशिकाचर . *योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* . आन्तरिक परम्परा, 1995.