महामरीचिका

thumb|200px|right|विभिन्नवर्णानां महामरीकिकाणां राशिः
thumb|right|200px|सस्ये दृश्यमानाः श्वेतवर्णस्य महामरीचिकाः
thumb|right|200px|मध्ये कर्तिता महामरीचिका
thumb|200px|right|महामरीचिकापुष्पम्
thumb|200px|right|वर्धमाना महामरीचिका
thumb|200px|right|हरिद्वर्णीया महामरीचिका
thumb|200px|right|हरित-पीत-रक्त-वर्णानां महामरीचिकाः
thumb|200px|right|नीललोहितवर्णस्य महामरीचिका

एषा **महामरीचिका** भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा महामरीचिका आङ्ग्लभाषायां Capcicum अथवा Bell pepper इति उच्यते । एषा महामरीचिका भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एषा बहुवर्णयुता भवति । एतया महामरीचिकया क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । चित्रान्न-पृथुक-उपमादीनाम् उपहाराणां निर्माणे अपि महामरीचिका उपयुज्यते । एषा महामरीचिका बहुवर्णीया भवति । एषा रक्तवर्णीया, हरितवर्णीया, काषायवर्णीया, पीतवर्णीया, नीललोहितवर्णीया च उपलभ्यते । महामरीचिका "सोलेनं" कुटुम्बे अन्तर्भवति । अस्यां सस्यजातौ सस्ये पुष्पाणि भवन्ति । सस्यं "सोलनासिय" इति वदन्ति । एतस्याः प्रभेदाः अमेरिकामूलतः आगताः सन्ति । शताधिकवर्षेभ्यः अमेरिकादेशस्य उष्णवलयस्य जनाः एतस्याः वर्धनं कुर्वन्तः सन्ति । इदानीं विश्वे सर्वत्र एतस्याः वर्धनं भवति । महामरीचिकायाः कतिपय प्रभेदाः शाकमिव, औषधमिव च उपयुज्यते । स्थानस्य तथा प्रभेदस्य भेदानाम् आधारेण अस्याः विभिन्नानि नामानि अपि सन्ति । सामान्यतया एषा महामरीचिका इति उच्यते । ब्रिटन्-देशे मधुरमरीचिका इति, आस्ट्रेलिया, इङ्ग्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्ताने, केनडादेशे, भारतेषु च महामरीचिका इति वदन्ति । अन्यराष्टेषु रक्तमरीचिका इत्यपि उच्यते । एतस्याः जातेः नाम ग्रीक्-पदं karto (क्याप्टो) इति पदतः उत्पन्नमस्ति । एतद् पदं "दशनम्" अथवा "गिलनम्" इत्यर्थे ग्रीक्-भाषायम् उपयुज्यते ।

### अस्यां महामरीचिकायां “क्याप्सैसिन्” अंशः
महामरीचिकायाः अनेकवंशस्य फलेषु क्याप्सैसिन् (मीथैल् वेनिली नोनेन्मैड्) भवति । स च अंशः “लिपोफिलिक्” नामकं रासायनिकम् इति कारणात् येषां शरीरस्य अभ्यासः नास्ति तेषां मुखे ज्वलनं भवति ।  अधिकतया सस्तनयः एतां महामरीचिकां न इच्छन्ति ।  किन्तु पक्षीषु एतस्याः कोऽपि परिणामः न भवति । अस्याः महामरीचिकायाः  गाढः वर्णः पक्षीन् आकर्षति अपि । “क्याप्सैसिन्” इत्येषः अण्डधारकः अङ्गांशः । अयं अंशः आन्तरिकसूक्ष्मस्तरे महता प्रमाणेन भवति । फलानाम् अन्तर्भागे न्यूनप्रमाणेन भवति । महामरीचिकासु “क्याप्सैसिन्” अंशः विभिन्नप्रमाणेन भवति । वंशाधारेण तस्य प्रमाणं भवति । एतेन कारणेन अधिकांशाः महामरीचिकायाः प्रभेदाः आचूषितान् विभिन्नान् उष्णांशान् प्राप्नुवन्ति । ‘बेल् पेपर्’इत्येषः प्रभेदः “क्याप्सैसिन्” अंशरहितः महामरीचिकायाः प्रभेदः । अपसरणगुणाणोः कारणेन “बेल् पेपर्” प्रभेदे क्याप्सैसिनस्य न्यूनता अस्ति । अमेरिकन् मूलस्य औषधस्य निर्माणे ‘चिलिपेपर्’स्य महत्त्वयुतं स्थानम् अस्ति । आधुनिकेषु औषधेषु “क्याप्सैसिन्” अंशस्य उपयोगः क्रियते । प्रमुखतया एतस्य उपयोगः उष्णवलयस्य वैद्यकीयचिकित्सायां रक्तपरिचलनास्य उत्तेजकौषधम् इव उपयुज्यते । इदानीन्तनेषु दिनेषु सामान्यतया महामरीचिका अथवा पेपर् स्प्रे (मरीचिकायाः गुच्छम्) इत्येतस्य क्याप्सैसिनस्य (एरासल्) वायुद्रवस्य सारम् आरक्षकगणः अधिकतया प्रयुञ्जते । आरक्षकाः कामपि व्यक्तिम् अशक्तां कर्तुम् अमृत्युकारकम् अस्त्रम् इव अस्य उपयोगं कुर्वन्ति । कोलाहलस्य नियन्त्रणार्थम् अपि अस्य प्रसरणं कुर्वन्ति ।  वैयक्तिकवैषम्यस्य निमित्तम् अपि एतस्य उपयोगः भवति कुत्रचित् ।

### पाके अस्याः महामरीचिकायाः उपयोगः
महामरीचिकां पक्वं कृत्वा अथवा अपक्वमपि खादितुं शक्यते । सामान्यतया “सि फिर्टेसिन्स्” प्रभेदः पक्वपाके, अपक्वपाके, भर्ज्यपाके, मिश्रपाके चापि उपयुज्यते । खण्डान् कृत्वा अपि भर्जयितुं शक्यते । पूर्णस्य अथवा किञ्चित्भागस्य दहनं कर्तुमपि शक्यते । अथवा कर्तयित्वा साल्सा, सास् च इत्येतेषु योजयितुम् अपि शक्यते । एतां महामरीचिकां लेह्यम् (जाम्) इव संरक्षितुम् अपि शक्यते ।  शुष्कीकृत्वा, अवलेहरूपेण अथवा घनरूपेण अपि रक्षितुं शक्यते । शुष्कमरीचिकाः सम्पूर्णतया पूर्वस्थिततिं प्रति आनेतुं शक्यते अथवा कुट्टनेन चूर्णीकृत्य रक्षितुम् अपि शक्यते । लवणद्रवे निमज्जिता महामरीचिका अधिकतया स्याण्ड्वविच्, सलाड् इत्यादिषु उपयुज्यते । शैत्यवातावरणे एषा महामरीचिका स्ट्यू (उष्णजले मांसं क्वथयित्वा कृतं भक्ष्यम् ) सूप्, साल्सास् इत्येतेषु उपयुज्यते । इथियोपिया राष्ट्रियपाके अत्यन्ता प्रमुखा अस्ति इयं महामरीचिका । १९ शतकस्य पूर्वार्धे योग्यमृत्तिकायाः कवोष्णवातावरणस्य प्रदेशेषु महता प्रमाणेन वर्धिताः ।  सर्वेषु स्थानेषु वर्धिता चेदपि विशेषतया ‘येज्जु’ प्रान्ते महता प्रमाणेन दृश्यते । २००५ तमे वर्षे २,००० जनानां जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहणं यत् कृतं तत्र महामरीचिका ब्रिटन्-देशस्य प्रियपाके उपयुज्यमानेषु शाकेषु चतुर्थे स्थाने आसीत् । बल्गेरिया, दक्षिणसैबीरिया, म्यासेडोनिया प्रदेशेषु अपि एषा महामरीचिका अत्यन्तजनप्रिया अस्ति । एतां महामरीचिकां भर्जयित्वा परितः वार्तकीं, पलाण्डुं, लशुनं, कुस्तुम्बरीं च योजयित्वा अपि खादितुं शक्यते । एषा महामरीचिका मांसखण्डे, अन्ने, बीन्स्, मृदुचीस्, अण्डम् इत्यादीनाम् उपस्कररूपेण अपि उपयुज्यते । तावदेव न मरीचिका, वार्तकी, मरीचे च निमज्य साम्प्रदायिकविधानेन ल्युट्ण्टिसा, अज्वर् प्रदेशेषु यः पाकः क्रियते तत्र रुचेः वर्धनार्थम् अपि महामरीचिका उपयुज्यते । शाकानाम् अवलेहस्य निर्माणे अपि उपयुज्यते । महामरीचिकाशलाटून् इट्यालियन् पाकेऽपि अधिकतया उपयुज्यते ।  एतस्याः कटुः इटलीदेशस्य दक्षिणभागेषु सामान्यसोपस्करः इव उपयुज्यते । कदाचित् जिततैलेन सह मेलयित्वा खाद्यते अपि । महामरीचिका पेपर् इत्येतत् अनेकेषु खाद्येषु उपयुज्यते।  एतेन बहुविधपाकं कर्तुं शक्यते । एषा महामरीचिका श्रीलङ्कादेशेऽपि बृहत्प्रमाणेन उपखाद्यमिव उपयुज्यते ।

### अन्ये उपयोगाः
बहुभ्यः वर्षेभ्यः कृतैः संशोधनैः  महामरीचिकायाः परिवर्तनम् अपि कृतम् अस्ति ।  सा अन्येभ्यः उद्देशेभ्यः अन्यखाद्येभ्यः चापि उपयुज्यते इदानीम् । (डैयटिङ्ग्) मेदस्य निवारणार्थं यः आहारक्रमस्य कल्पितः तत्रापि एषा उपयुज्यते ।  किन्तु कुटुम्बवैद्येन सह समालोच्य एव उपयोक्तव्या महामरीचिका । यतः देहस्थितिमवलम्ब्य रक्तस्य, मेदस्य च प्रमाणनुगुणं कः सोपस्करपदार्थः, हाट् सास् च उत्तमं भवति इति ज्ञातव्यम् ।

### अस्याः महामरीकिकायाः प्रभेदाः
महामरीचिकायां सामान्यतः २० तः २७ प्रभेदाः सन्ति ।  एतासु पञ्चविधानि गृहेषु उपयुज्यन्ते । अस्याः महामरीचिकायाः प्रभेदानां तदन्तः च वर्णे, आकारे, गात्रे च भिन्नता भवति ।  एषा भिन्नता वर्गाणां सम्बन्धस्य विषये भ्रमं जनयति । रासायनिकसंयोजितानि अध्ययनानि प्रभेदानां भेदं ज्ञातुं साहाय्यं कुर्वन्ति । 
  
#क्याप्सिकम् अन्युम् L     
#क्याप्सिकं कार्नटम् (हिर्न्)हन्स्              
#क्याप्सिकं होकेरियनुम् (मीर्स्) क्नुट्से  
#क्याप्सिकं प्युक् सिन्स् रुज् &प्याव्
#क्याप्सिकं ब्यकटं L       
#क्याप्सिकंबुपोरं हन्स् 
#क्याप्सिकं डिमार्फम् (मिर्स्) न्ट्से
#क्याप्सिकं  ल्यान्सेलोल्याटम् (ग्रीन्म्)C.V.मार्टन् &स्ट्याण्ड्ल्        
#क्याप्सिकं रोम्बाय्डेम् (ड्युनल्) क्नुट्से
# क्याप्सिकं क्याम्पिलोपोडि यं सेण्डिटिन्     
# क्याप्सिकं ड्युसेनि बिट्टर्             
#क्याप्सिकं स्काटियनं  सेण्डिटिन्
#क्याप्सिकं कार्डेनसी हेसर् &P.G. Sm.                  
#क्याप्सिकम् एक्सिमिम्हन्स्
#क्याप्सिकं लेप्टोपोडं (ड्युनल्)क्नुट्से
#क्याप्सिकं स्काल्निकियनं हन्स्
#क्याप्सिकं चाकोयेन्सि हन्स्          
#क्याप्सिकम् फ्लेक्सोसम् सेण्डिटिन्
#क्याप्सिकम् लैसियान् थाय्डस् बिट्टर्
#क्याप्सिकं चिनेन्स् जाक् 
#क्याप्सिकं फ्रुटेसिन्स् L 
#क्याप्सिकं टूवरि इस् बग् et al.
#क्याप्सिकं मिनुटिफ्लोरं (रुस्बि) हन्स् 
#क्याप्सिकं कोकिनियं (रुस्बि)हन्स्  
#क्याप्सिकं ग्यालापेजो  न्स् हन्स् 
#क्याप्सिकं विल्लोसुं सेण्डिटिन्
#क्याप्सिकं मिरबिले मार्ट्. एक्स्  सेण्डिटिन्
#क्याप्सिकं गेमिनिफोलिं (ड्यामर्) हन्स्  
# क्याप्सिकं मोसिटिकं टूलेडो
#क्याप्सिकं प्यारविफोलियं सेण्डिटिन्

### विभिन्नेषु देशेषु अस्याः महामरीचिकायाः नामानि
महामरीचिकायाः नामानि आङ्ग्लभाषाराष्ट्रेषु विभिन्नानि सन्ति ।  आस्ट्रेलिया, न्यूजिलेण्ड्, भारते च कटुरहितां ‘महामरीचिका’ इति, कटुसहितां ‘मरीचिका’ (द्विवारं L उपयुज्य) इति च वदन्ति ।  पेपरान्सिनिं ‘मधुरमहामरीचिका’ इत्यपि वदन्ति ।  ‘बेल् पेपर्’ सामान्यतया उपयोगे न सन्ति चेदपि बेल् आकारस्य कटुयुक्तं C. अन्युम् तथा अन्यविधं च अधिकतया ‘बेल् चिलिस्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थानेषु, ऐर्लेण्ड्देशेषु च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’, ‘मधुरमरीचिका’ अथवा ‘मरीचिका’ (अथवा ‘आर्द्रमरीचिकाः, रक्तमरीचिकाः’ इत्यादि) इति वदन्ति ।  कटुमरीचिकां ‘चिलि/चिलिस्’ (डबल् L) अथवा ’चिलि पेपर्स्’ इति वदन्ति । अमेरिकासंयुक्तसंस्थाने केनडादेशे च कटुरहितां ‘बेल् पेपर्’ ‘मधुरमरीचिका’ ‘रक्त/हरित’ मरीचिकाः अथवा केवलं ‘मरीचिका’ इति वा वदन्ति । आहत्य कटयुक्तां ‘चिले/चिलिस्’, ‘चिलि/चिलिस्’, अथवा ‘चिलि/चिलिपेपर्’ (केवलं एकं L), ‘कटुमरीचिका’ इति अथवा निर्दिष्टविधं (उदाहरणार्थं, बनाना पेपर्) इति वदन्ति । महामरीचिकासस्यानि आहारस्य रुचिवर्धकस्य मरीचस्य (ब्ल्याक् पेप्पर्, पैपर् निग्रुम्/१) कटुरुचिमेव यच्छन्ति इति कारणेन ‘पेपर्’ (मरीचिका) इति नाम आगतम् ।  किन्तु सस्यविज्ञाने एतस्य सस्यस्य, सिचुवन् पेपर् इत्यस्य च कोऽपि सम्बन्धः नास्ति । पोलिश्, हङ्गेरियादेशेषु च ‘प्याप्रीक’ प्याप्रीक’ च (रक्तमरीचिका) इत्येतत् पदं सर्वविधमहामरीचिकायाः कृते, मधुरशाकाणां कृते, कटुसोपस्कराणां कृते च उपयुज्यते ।  तावदेव न, शुष्कीकृत्य, चूर्णीकृत्य तैः एव निर्मितं सोपस्करपदार्थं सूचयितुमपि (US आङ्ग्लभाषायां, कामन् वेल्त् आङ्ग्लभाषायां च उभयत्रापि ‘पप्रीक’ (रक्तमरीचिका) इत्येव वदन्ति । फलं तथा सोपस्करपदार्थमपि प्याप्रीक् ओस्ट्र (हाट् पेपर्) अथवा ‘प्याप्रीका स्लोड्क’ (स्वीट् पेपर् (मधुरमरीचिका)) इति वक्तुं वदन्ति । इटलिदेशे, इटालियन्-भाषायां जर्मन्-भाषायां, स्विजर्लेण्ड्भागेषु च मधुरमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्” इति, कटुमरीचिकायाः विधानि “पेपरोन्सिनो” (साहित्यकरूपेण लघुमरीचिका) इति च वदन्ति ।  फ्रेञ्च्देशे महामरीचिकां “पैरान्” इति वदन्ति ।  जर्मन्-देशे महामरीचिकां “प्याप्रीक” (रक्तमरीचिका) इति वदन्ति ।  डच्-देशे “बेल् पेपर्” इति, अत्र “चिलि” पदं केवलं मरीचिकाचूर्णम् इत्यर्थे उपयुज्यन्ते । हाट् पेपर् इत्यस्य भिन्नानि रूपाणि “स्प्यान्से पेपर् (स्प्यानिष् पेपर्) इति वदन्ति । स्विजर्लेण्ड्-देशे महामरीचिकया कृतं उपस्करचूर्णं “प्याप्रीक” इति वदन्ति । स्प्यानिष्-भाषाराष्ट्रेषु प्रत्येकं विधस्य अपि विभिन्नानि नामानि सन्ति ।  मेक्सिको देशे “चिले” पदं “हाट् पेपर्” इत्यर्थे उपयुज्यते । कटुरहितविधेभ्यः “पिमिण्टो” (पेपर् पदस्य पुल्लिङ्गवाचकः “पिमिण्ट”) इति वदन्ति । पेरु, प्युरिटो, रिको, अर्जण्टैनादेशेषु नाम्नां परस्परसम्बन्धः नास्ति चेदपि एते “अजि” इति पदप्रयोगं कुर्वन्ति । स्प्येन्-देशे कटुरहितविधं “पिमिण्टो” इति, कटुसहितं “गिन्डिल्ला” इति च वदन्ति । अर्जण्टैना, स्प्येन्-देशेषु चाकोयेन्सिविधं “पुटप्यारियो” इति वदन्ति ।  एतस्य अतिकटुत्वकारणतः जनभाषायाम् एतस्य अर्थः “हे भगवन्, कटुः” (God damn it) इति ।  महामरीचिकायाः अन्यानि कटुविधानि “चिलि” पदेन सूच्यते ।  उत्तरभारते पाकिस्ताने च “क्याप्सिकम् अन्युं” इत्येतत् विधं स्थानीयभाषासु “शिम्लामिर्च्” इति वदन्ति ।  “शिम्ला” इत्येतत् भारतस्य प्रसिद्धं गिरिधाम अस्ति । जपानीभाषायां “टुगार्षि” (चीनीसर्षपः) इत्येतेन पदेन हाट् चिलि पेपर् इत्येतत् सूचयन्ति ।  तावदेव न, विशेषतया तेन निर्मितस्य खाद्यपदार्थस्य, आहारस्य रुचिवर्धकस्य उपस्करचूर्णस्य च तदेव पदम् उपयुज्यते ।  बेल् पेपर् इत्येतत् “पिम्यान्” (फ्रेञ्च् भाषायाः पिमिण्ट् अथवा स्प्यानिष् भाशायाः “पिमिण्टो” पदतः आगतं पदम्) इति वदन्ति ।

वर्गः:शाकानि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया