मानव संसाधन प्रबन्धन

मानवसंसाधनप्रबन्धनम् इति संस्थायां मानवसंसाधनस्य रणनीतिकं प्रबन्धनं यत् तस्य लक्ष्यं प्राप्तुं भवति । अस्मिन् प्रबन्धनदृष्टिकोणे मानवसंसाधनं (मानवपूञ्जी) सर्वाधिकं मूल्यवान् सम्पत्तिः इति मन्यते, यस्याः प्रभावीरूपेण उपयोगः, प्रेरणा च आवश्यकी भवति । एचआरएम इत्यत्र भर्ती, प्रशिक्षणं, विकासः, क्षतिपूर्तिः, कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम्, कर्मचारीसम्बन्धः, श्रमकायदानानां अनुपालनम् इत्यादीनि विविधानि कार्याणि सन्ति एतेषां अभ्यासानां माध्यमेन एचआरएम सुनिश्चितं करोति यत् संस्थायाः कार्यबलं कुशलं, प्रेरितं, प्रभावीरूपेण च उपयुज्यते, अन्ततः संस्थायाः समग्रसफलतायां विकासे च योगदानं ददाति |

कस्यापि संस्थायाः कृते मानवसंसाधनं महत्त्वपूर्णं भवति यतोहि तस्य उद्देश्यं प्राप्तुं क्षमतां प्रत्यक्षतया प्रभावितं करोति। संस्थायाः अन्तः मानवपूञ्जी प्रतिस्पर्धायां धारं प्राप्तुं तस्य प्रमुखं संसाधनं भवति । जनानां सम्यक् प्रबन्धनेन संस्थाः स्वकार्यबलस्य पूर्णक्षमतां सदुपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति इति सुनिश्चितं भवति, अतः दीर्घकालीनसफलतां प्राप्नुवन्ति ।

## भूमिका 
मानव संसाधन विकासस्य भूमिका विशाला महत्त्वपूर्णा च अस्ति । कस्यापि संस्थायाः मानवसंसाधनस्य सामरिकलक्ष्यैः सह संरेखणं कर्तुं मानवसंसाधनशक्तिः केन्द्रभूमिकां निर्वहति । एचआरएम इत्यस्य दायित्वं भवति यत् संस्थायाः कार्यबलं न केवलं कुशलं अपितु कम्पनीयाः लक्ष्यं प्राप्तुं प्रेरितम् अपि भवति । मानवसंसाधनव्यावसायिकाः संगठनात्मकसंस्कृतेः आकारं दातुं, सकारात्मकं कार्यवातावरणं पोषयितुं, उच्चस्तरीयं कर्मचारिणां संलग्नतां निर्वाहयितुं च कार्यं कुर्वन्ति । एतेन उत्पादकता, मनोबलं, समग्रं कार्यसन्तुष्टिः च वर्धयितुं साहाय्यं भवति । एचआरएम शीर्षप्रतिभां धारयितुं, कर्मचारिणां विकासे च केन्द्रीक्रियते येन तेषां पूर्णक्षमता प्राप्तुं सहायता भवति।

एचआरएम केवलं प्रशासनिककार्यस्य अपेक्षया व्यापारे रणनीतिकसाझेदारत्वेन अधिकाधिकं मान्यतां प्राप्नोति। मानवसंसाधनप्रबन्धकाः कर्मचारिणां कार्यप्रदर्शनस्य, संलग्नतायाः, क्षमतायाः च अन्वेषणं प्रदातुं निर्णयनिर्माणे सहायतां कुर्वन्ति । एषा सामरिकसंलग्नता संस्थाभ्यः भविष्यस्य कार्यबलस्य आवश्यकतानां पूर्वानुमानं कर्तुं तथा च स्वस्य मानवसंसाधनं संस्थायाः लक्ष्यैः सह संरेखयितुं सूचितनिर्णयान् कर्तुं साहाय्यं करोति

## चयन एवं नियुक्ति 
मानव संसाधन विकासस्य एकं प्राथमिककार्यं नियुक्तिः अस्ति । भर्तीयां कस्यापि संस्थायां कार्यपदार्थं योग्यानां अभ्यर्थीनां पहिचानं, आकर्षणं, चयनं च भवति । भर्तीप्रक्रिया कार्यबलनियोजनेन आरभ्यते, यत्र मानवसंसाधनप्रबन्धकाः वर्तमानकार्यबलस्य आकलनं कुर्वन्ति, संगठनात्मकलक्ष्याणाम् आधारेण भविष्यस्य आवश्यकतानां पूर्वानुमानं कुर्वन्ति च मानवसंसाधनप्रबन्धकाः विभागप्रमुखैः सह निकटतया कार्यं कुर्वन्ति यत् कम्पनीयाः अन्तः विविधभूमिकानां कृते आवश्यककौशलं, योग्यतां, अनुभवं च चिन्तयन्ति ।

भर्तीप्रक्रियायां विविधाः चरणाः सन्ति, यथा कार्यस्य रिक्तस्थानानां पोस्टिंग्, आवेदनपत्राणां परीक्षणं, साक्षात्कारस्य संचालनं, अन्ततः उत्तमानाम् अभ्यर्थीनां चयनं च भर्तीचैनेल्-मध्ये जॉब-बोर्ड्, सामाजिक-माध्यम-मञ्चाः, भर्ती-एजेन्सी, कर्मचारी-सन्दर्भाः च सन्ति । मानवसंसाधनव्यावसायिकाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं प्रयतन्ते यत् भर्तीप्रक्रिया निष्पक्षं समावेशी च भवतु, सर्वेषां अभ्यर्थीनां पृष्ठभूमिं न कृत्वा समानावकाशान् प्रदाति।

एकदा अभ्यर्थीनां चयनं जातं चेत्, नूतनकर्मचारिणः कम्पनीयाः नीतिषु, संस्कृतिषु, अपेक्षासु च सुचारुतया एकीकृताः इति सुनिश्चित्य ऑनबोर्डिङ्गस्य प्रबन्धनं भवति प्रभावी ऑनबोर्डिंग् नूतनकर्मचारिणः स्वभूमिकायाः ​​अनुकूलतां प्राप्तुं संस्थायाः सह अधिकं सम्बद्धतां अनुभवितुं च सहायकं भवति, यत् धारणं वर्धयितुं कार्यसन्तुष्टिं च जनयितुं शक्नोति।

## प्रशिक्षणं तथा विकासं 
नियुक्तेः अनन्तरं एचआरएम कर्मचारिणां प्रशिक्षणं विकासं च केन्द्रीक्रियते । एतत् सुनिश्चितं करोति यत् कर्मचारिणां कृते स्वभूमिकां प्रभावीरूपेण कर्तुं समीचीनकौशलं ज्ञानं च भवति। मानवसंसाधनप्रबन्धकाः प्रशिक्षणकार्यक्रमानाम् परिकल्पनां कुर्वन्ति कार्यान्वयनञ्च कुर्वन्ति ये कार्यविशिष्टकौशलप्रशिक्षणात् नेतृत्वविकासपर्यन्तं, अनुपालनप्रशिक्षणं, मृदुकौशलवर्धनं च भवन्ति

कर्मचारिणां वृद्ध्यर्थं प्रशिक्षणं विकासं च अत्यावश्यकम्। ते कर्मचारिणः उद्योगप्रवृत्तिभिः सह अद्यतनतां प्राप्तुं, नूतनानि कौशल्यं प्राप्तुं, स्वस्य उत्पादकतायां सुधारं कर्तुं च समर्थयन्ति । अपि च, एचआरएम उच्चसंभावनायुक्तानां कर्मचारिणां पहिचानं कृत्वा नेतृत्वभूमिकानां कृते सज्जीकरणं कृत्वा उत्तराधिकारनियोजने सहायकं भवति। एतेन सुनिश्चितं भवति यत् संस्थायाः प्रतिभायाः स्थिरं पाइपलाइनं भवति यत् यथा यथा कम्पनी वर्धते तथा तथा अधिकानि महत्त्वपूर्णानि दायित्वं स्वीकुर्वितुं सज्जा भवति।

कर्मचारीविकासः कर्मचारिणां धारणं अपि वर्धयति। कर्मचारिभ्यः विकासस्य, करियर-उन्नतिस्य च अवसरान् प्रदातुं मानव संसाधन विकासः कर्मचारिणां सन्तुष्टिं वर्धयति तथा च कारोबारस्य सम्भावनां न्यूनीकरोति। ये कर्मचारीः अनुभवन्ति यत् तेषां संस्था स्वस्य व्यक्तिगतव्यावसायिकवृद्धौ निवेशिता अस्ति, तेषां दीर्घकालं यावत् स्थातुं अधिका सम्भावना भवति।

## कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् 
र्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् मानवसंसाधनस्य अन्यत् मूलकार्यम् अस्ति । अस्मिन् कार्यप्रदर्शनस्य अपेक्षाः निर्धारयितुं, कर्मचारिणां प्रगतेः निरीक्षणं, नियमितप्रतिक्रियाप्रदानं च भवति यत् कर्मचारिणः स्वलक्ष्यं पूरयितुं मार्गे सन्ति इति सुनिश्चितं भवति कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनप्रणाल्याः व्यक्तिगतलक्ष्याणां संगठनात्मकलक्ष्यैः सह संरेखणं कर्तुं परिकल्पिताः सन्ति, येन कम्पनीयाः समग्रसफलतायां योगदानं भवति ।

मानवसंसाधनप्रबन्धकाः विभागप्रमुखैः पर्यवेक्षकैः सह निकटतया कार्यं कुर्वन्ति यत् ते कर्मचारिणां कार्यप्रदर्शनस्य निरीक्षणं कुर्वन्ति, शुल्कं प्रदास्यन्ति|

## क्षतिपूर्तिः लाभः च 
क्षतिपूर्तिः लाभाः च कर्मचारिणः आकर्षयितुं, धारयितुं, प्रेरयितुं च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति । एचआरएम उद्योगमानकैः सह न्यायपूर्णं प्रतिस्पर्धात्मकं च क्षतिपूर्तिसङ्कुलस्य परिकल्पनं प्रबन्धनं च कर्तुं उत्तरदायी अस्ति । अस्मिन् वेतनसंरचनानां निर्धारणं, बोनसप्रदानं, अतिरिक्तवित्तीयप्रोत्साहनं च अन्तर्भवति ।

मौद्रिकक्षतिपूर्तिः अतिरिक्तं एचआरएम कर्मचारीलाभान् प्रबन्धयति, यथा स्वास्थ्यबीमा, सेवानिवृत्तियोजना, सशुल्कविरामसमयः, कल्याणकार्यक्रमाः, कर्मचारीसहायताकार्यक्रमाः च कर्मचारिणां कल्याणं कार्यसन्तुष्टिः च सुनिश्चित्य लाभाः अत्यावश्यकाः सन्ति, यतः ते सन्तुलितकार्यजीवनस्य अनुभवे योगदानं ददति।

एकं व्यापकं प्रतिस्पर्धात्मकं च क्षतिपूर्तिं लाभं च संकुलं प्रदातुं एचआरएम संस्थानां शीर्षप्रतिभां आकर्षयितुं कर्मचारिणः च धारयितुं सहायतां करोति। तदतिरिक्तं एचआरएम सुनिश्चितं करोति यत् क्षतिपूर्तिः लाभश्च कानूनी आवश्यकतानां कम्पनीनीतीनां च अनुपालने भवति।

## कर्मचारी सम्बन्ध 
कर्मचारीसम्बन्धः कर्मचारिणां संस्थायाः च सम्बन्धस्य प्रबन्धनं निर्दिशति । अस्मिन् कर्मचारिभिः सह न्यायपूर्णव्यवहारः भवतु, कार्यस्थलस्य द्वन्द्वस्य समाधानं समये प्रभावीरूपेण च भवति इति सुनिश्चितं भवति । एचआरएम मुक्तसञ्चारस्य प्रचारं कृत्वा कर्मचारिणां शिकायतां सम्बोधयित्वा सकारात्मकं संगठनात्मकसंस्कृतिं निर्वाहयितुम् अपि कार्यं करोति।

कर्मचारीसम्बन्धेषु श्रमकायदानानां सुरक्षाविनियमानाञ्च अनुपालनं सुनिश्चित्य कार्यस्थले उत्पीडनस्य निवारणं, कर्मचारिणां अधिकारानां रक्षणं च अन्तर्भवति मानवसंसाधनव्यावसायिकाः प्रायः कर्मचारिणां प्रबन्धनस्य च मध्ये मध्यस्थरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, ये विवादानाम् समाधानं कर्तुं, सामञ्जस्यपूर्णकार्यसम्बन्धान् प्रवर्धयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति ।

अपि च, एचआरएम कार्यवातावरणं पोषयित्वा कर्मचारिणां संलग्नतायां केन्द्रीक्रियते यत्र कर्मचारिणः मूल्यं, सम्मानं, श्रवणं च अनुभवन्ति। नियोजिताः कर्मचारिणः सर्वोत्तमरूपेण प्रदर्शनं कर्तुं अधिकं सम्भावनाः भवन्ति तथा च कम्पनीयाः सफलतायां सकारात्मकं योगदानं ददति ।

## कानूनी अनुपालन तथा जोखिम प्रबन्धन 
एचआरएम इत्यस्य दायित्वं भवति यत् संस्था सर्वेषां प्रासंगिकानां श्रमकानूनानां नियमानाञ्च अनुपालनं करोति इति सुनिश्चितं करोति। एते कानूनाः वेतनं, कार्यस्थलसुरक्षा, भेदभावविरोधीप्रथाः, कर्मचारीलाभाः, इत्यादिभिः सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति । मानवसंसाधनप्रबन्धकानां श्रमकायदानेषु परिवर्तनस्य विषये अद्यतनं भवितव्यं तथा च सुनिश्चितं कर्तव्यं यत् कम्पनीनीतयः कानूनीआवश्यकताभिः सह सङ्गताः सन्ति।

कानूनीजोखिमान् सम्भाव्यवित्तीयदण्डान् च परिहरितुं श्रमकायदानानां अनुपालनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । कार्यस्थले चोटः, भेदभावस्य दावाः, गलतरूपेण समाप्तिः, वेतनविवादाः इत्यादीनां विषयाणां सम्बोधनं कृत्वा जोखिमप्रबन्धने अपि एचआरएम भूमिकां निर्वहति । संस्था श्रमकायदानानां पालनम् करोति इति सुनिश्चित्य मानवसंसाधनशक्तिः कानूनीजोखिमान् न्यूनीकर्तुं कम्पनीयाः प्रतिष्ठायाः रक्षणाय च सहायकं भवति ।

## विविधता तथा समावेश 
विविधता, समावेशः च आधुनिक-संसाधन-संसाधन-प्रथानां महत्त्वपूर्णाः पक्षाः सन्ति । अद्यतनवैश्वीकरणीयजगति संस्थाः विविधकार्यबलस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति यत् विविधदृष्टिकोणान्, अनुभवान्, कौशलं च आनयति एचआरएम कार्यस्थले विविधतां समावेशं च प्रवर्धयन्ति नीतयः निर्मातुं कार्यान्वितुं च उत्तरदायी अस्ति ।

विविधकार्यबलं नवीनतां पोषयति, समस्यानिराकरणं वर्धयति, भिन्नदृष्टिकोणानां समावेशं कृत्वा निर्णयनिर्माणे सुधारं करोति च । एचआरएम समानरूपेण नियुक्तिप्रथाः सुनिश्चित्य, समानावकाशान् प्रदातुं, समावेशीवातावरणं निर्मातुं च केन्द्रीक्रियते यत्र सर्वे कर्मचारिणः सम्मानं मूल्यं च अनुभवन्ति।

### मानव संसाधन विकासक्षेत्रे प्रौद्योगिकी 
प्रौद्योगिक्याः द्रुतगत्या उन्नतिं कृत्वा मानवसंसाधनव्यवस्थायाः अपि विकासः अभवत् । मानवसंसाधनप्रबन्धनप्रणाली (HRMS), कृत्रिमबुद्धिः, आँकडाविश्लेषणं च मानवसंसाधनकार्यं यथा वेतनसूचीप्रबन्धनं, भर्ती, कार्यप्रदर्शनमूल्यांकनं, कर्मचारीदत्तांशप्रबन्धनं च सुव्यवस्थितं कर्तुं उपयुज्यन्ते

एचआरएम इत्यस्मिन् प्रौद्योगिकी न केवलं दक्षतां वर्धयति अपितु मानवसंसाधनव्यावसायिकानां आँकडा-सञ्चालितनिर्णयानां कृते अपि सहायकं भवति । स्वचालनसाधनं प्रशासनिकभारं न्यूनीकरोति, येन मानवसंसाधनव्यावसायिकाः कर्मचारीविकासः, कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् इत्यादिषु सामरिककार्येषु ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति । दूरस्थकार्यस्य प्रबन्धने अपि प्रौद्योगिकी भूमिकां निर्वहति, येन मानवसंसाधनव्यावसायिकाः स्थानस्य परवाहं विना कर्मचारिभिः सह संलग्नतां स्थापयितुं समर्थाः भवन्ति ।

## वैश्विक मानव संसाधन विकास 
वैश्विक मानवसंसाधनं बहुराष्ट्रीयसङ्गठनेषु कार्यबलस्य प्रबन्धनं भवति, यत्र कर्मचारिणः विभिन्नेषु देशेषु संस्कृतिषु च प्रसारिताः सन्ति । वैश्विक एचआरएम इत्यत्र मानवसंसाधनव्यावसायिकानां कृते पार-सांस्कृतिकभेदाः, कानूनीरूपरेखाः, अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारप्रथाः च अवगन्तुं आवश्यकम् अस्ति । संस्थायाः वैश्विकलक्ष्यैः सह संरेखणं निर्वाहयन् विभिन्नक्षेत्राणां विशिष्टानां आवश्यकतानां अनुकूलतायै मानवसंसाधनशक्तिः रणनीतयः अनुकूलाः भवितुमर्हन्ति ।

वैश्विक एचआरएम प्रवासीनियुक्तीनां प्रबन्धनं, अन्तर्राष्ट्रीयश्रमकायदानानां अनुपालनं सुनिश्चित्य, सांस्कृतिकवैविध्यस्य सम्मानं कुर्वन् समावेशीकार्यवातावरणं पोषयितुं च अन्तर्भवति वैश्विककार्यबलस्य प्रभावीरूपेण प्रबन्धनं कृत्वा एचआरएम अन्तर्राष्ट्रीयबाजारे संस्थायाः सफलतायां योगदानं ददाति ।

## उपसंहार 
मानवसंसाधनप्रबन्धनं केवलं कर्मचारिभिः सह सम्बद्धानां प्रशासनिककार्यस्य प्रबन्धनं न भवति । इदं सामरिकं कार्यं यत् कस्यापि संस्थायाः लक्ष्याणां पूर्तये समीचीना प्रतिभा, कौशलं, संगठनात्मकसंस्कृतिः च भवतु इति सुनिश्चित्य महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति प्रभावी मानव संसाधन विकासप्रथाः प्रेरितं, उत्पादकं कार्यबलं जनयन्ति, यत् संस्थायाः समग्रसफलतायां योगदानं ददाति ।

यथा यथा वैश्विकव्यापारवातावरणं निरन्तरं विकसितं भवति तथा तथा प्रतिस्पर्धात्मकं स्थातुं नूतनानां प्रौद्योगिकीनां, प्रवृत्तीनां, अभ्यासानां च आलिंगनेन मानवसंसाधनशक्तिः अनुकूलतां दातव्यम्। चपलः अभिनवः च भूत्वा भविष्ये मानव संसाधन विकासः संगठनात्मकसफलतायाः अत्यावश्यकः भागः भविष्यति।

## सन्दर्भ सूची 
वर्गः:संगठनात्मक व्यवस्थापन