open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मरीचिका (शाकम्)

thumb|250px|right|हरिन्मरीचिका
इयं **मरीचिका** अपि भारते वर्धमानः, महता प्रमाणेन उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मरीचिका आङ्लभाषायां Chilli इति उच्यते । अस्याः मरीचिकायाः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Capsicum annum इति । भारते सर्वत्र मरीचिकायाः उपयोगः क्रियते एव । कटुरसयुक्तानाम् आहारपदार्थानां निर्माणे मरीचिकायाः पात्रं महत् भवति । संस्कृते मरीचिकायाः “लङ्का” इति अपि नाम अस्ति । एषा मरीचिका द्विधा भवति – **हरिन्मरीचिका** (अशुष्का मरीचिका), **रक्तमरीचिका** (शुष्का मरीचिका) च इति ।

 
### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः मरीचिकायाः स्वभावः
एषा अत्यन्तं कटुरुचियुक्ता, तीक्ष्णा च । गुणेषु उष्णगुणयुक्ता च ।

:**“लङ्का तीक्ष्णकटूष्णाति लालास्रावकरी मता ।**
:**विदाहजननी पित्तकारिणी कफवातहृत् ॥“** (द्रव्यगुणविज्ञानम्)

:**“अरोचशीतः कफवातहानिणी विपाचिनी शोणितपित्तकारिणी ।**
:**मेदोऽक्षिनिद्रानलमान्द्यकारिणी विसूचिकान् कृन्तति पित्तकारिणी ।“** (सिद्धभेषजमाला)

:१. मरीचिका धातून् पचति ।
:२. मरीचिका बुद्धिशक्तिं, दृष्टिशक्तिं, जीर्णशक्तिं च न्यूनीकरोति ।
:३. मरीचिका रक्तप्रदा, पित्तप्रदा च । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तप्रधानरोगेण पिडिताः वा मितप्रमाणेन सेवेरन् ।
:४. मरीचिका मुखे अरुचिं जनयति ।
:५. मरीचिका अग्निमान्द्यं जनयति ।
:६. मरीचिका अतिमलप्रवृत्तिम् उत्पादयति । मलविसर्जनावसरे ज्वलनम् अपि जनयति ।
:७. मरीचिका शरीरे विदाहं जनयति ।
:८. मरीचिका वीर्यक्षयं करोति ।
:९. मरीचिका कफदोषं वातदोषं च निवारयति ।
:१०. मरीचिका अत्युष्णा, लालास्रावं जनयति च ।
:११. मरीचिकायाः उपयोगं महता प्रमाणेन बालाः, वृद्धाः, गर्भवत्यः, आम्लपित्तरोगेण (Acidity) बाधिताः च न कुर्युः ।
:१२. अधिकप्रमाणेन मरीचिका सेविता चेत् तद्दोषस्य निवारणार्थं दुग्धं वा घृतं वा सेवेरन् ।

 
## चित्रवीथिका

चित्रम्:Large Cayenne.jpg|रक्तमरीचिका
चित्रम्:Thai peppers.jpg|मरीचिकासस्यम्
चित्रम्:Cubanelle Peppers.jpg|हरिन्मरीचिका रक्तमरीचिका च
चित्रम्:Chillies drying in Kathmandu.jpg|मरीचिकानां शुष्कीकरणम्
चित्रम्:ChiliSinCarne.jpg|मरीचिकां संस्थाप्य निर्मितः व्यञ्जनविशेषः

वर्गः:शाकानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
यदादित्यगतं तेजो...

## श्लोकः 
:**यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।**
:**यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यदा आदित्यगतं तेजः जगद्भासयते अखिलम् यत् चन्द्रमसि यत् च अग्नौ तत् तेजः विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥

## अन्वयः
यत् अखिलं जगत् भासयते (तादृशम्) आदित्यगतं तेजः, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ तत् तेजः मामकं विद्धि ।

## शब्दार्थः 
:आदित्यगतम् = सूर्याश्रितम्
:तेजः = दीप्तिः
:अखिलम् = समग्रम्
:भासयते = प्रकाशयति
:चन्द्रमसि = चन्द्रे
:अग्नौ = प्रकाशे
:मामकम् = मदीयम्
:विद्धि = जानीहि ।

## अर्थः 
सूर्ये चन्द्रे अग्नौ च वर्तमानं यत् तेजः जगत् भासयते तत् मम तेजः इति जानीहि ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
गामाविश्य च भूतानि...

## श्लोकः 
:**गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।**
:**पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
गाम् आविश्य च भूतानि धारयामि अहम् ओजसा पुष्णामि च औषधीः सर्वाः सोमः भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥

## अन्वयः
अहं गाम् आविश्य च ओजसा भूतानि धारयामि, रसात्मकः सोमः भूत्वा सर्वाः औषधीः च पुष्णामि।

## शब्दार्थः 
:गाम् = भूमिम्
:आविश्य = प्रविश्य
:ओजसा = बलेन
:भूतानि = चराचराणि
:धारयामि =वहामि
:रसात्मकः = रसस्वभावः
:सोमः = चन्द्रः
:औषधीः = फलपाकान्तानि सस्यानि
:पुष्णामि = पोषयामि ।

## अर्थः 
अहं धूलिराशितुल्याम् इमां पृथिवीं सर्वदा दृढीकुर्वन् स्वबलेन भूतानि धारयामि । अन्यथा सिकताराशिवत्  इयं पृथिवी विच्छिद्येत । एवम् अहमेव रसरूपः चन्द्रः सन् पृथिव्याम् अस्यां जायमानानि सर्वाण्यपि व्रीहिमाषमुद्गादीनि संवर्धयामि ।   
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अहं वैश्वानरो भूत्वा...

## श्लोकः 
:**अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।**
:**प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः पचामि अन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

## अन्वयः
अहं वैश्वानरः भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः प्राणापानसमायुक्तः चतुर्विधम् अन्नं पचामि ।

## शब्दार्थः 
:वैश्वानरः = जठराग्निः
:प्राणिनाम् = प्राणवताम्
:आश्रितः = प्राप्तः
:प्राणापानसमायुक्तः = प्राणापानवायुसंयुक्तः
:चतुर्विधम् = चतुष्प्रकारम्
:पचामि = पक्वं करोमि ।

## अर्थः 
चेतनाः यदन्नं खादन्ति तत् भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं चोष्यं चेति चतुर्विधं वर्तते । तत्र अपूपादि भक्ष्यम्, पायसादि भोज्यम्, गुडादि लेह्यम्, इक्षुदण्डादि च चोष्यमिति विवेकः । चेतनानाम् इदं चतुर्विधमपि अन्नम् अहं जठराग्निः भूत्वा प्राणवायुम् अपानवायुं च अवलम्ब्य सम्यक् जीर्णीकरोमि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ऊर्ध्वमूलमधःशाखम्...

## श्लोकः 
**श्रीभगवानुवाच**- 
:**ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।**
:**छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थं प्राहुः अव्ययम् छन्दांसि यस्य पर्णानि यः तं वेद सः वेदवित् ॥ १ ॥

## अन्वयः
यस्य छन्दांसि पर्णानि (तादृशम्) अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः । यः तं वेद सः वेदवित् ।

## शब्दार्थः 
:ऊर्ध्वमूलम् = ऊर्ध्वस्थितपरमात्ममूलम्
:अधःशाखम् = नीचस्थितकार्योपाधिशाखम्
:अश्वत्थम् =	संसारवृक्षम्
:अव्ययम् = अनाद्यन्तम्
:प्राहुः = वर्णयन्ति
:छन्दांसि = वेदाः
:पर्णानि = पत्राणि
:वेद = विजानाति
:वेदवित् = वेदज्ञः ।

## अर्थः 
अयं संसारः कश्चित् अश्वत्थवृक्षः । तस्य मूलं पुरुषोत्तमः । सः ऊर्ध्वं वर्तते । कार्योपाधयः हिरण्यगर्भादयः तस्य शाखाः अधः वर्तन्ते । तस्य पर्णानि वेदाः । तादृशः अश्वत्थवृक्षः नश्वरोऽपि प्रवाहवत् अनश्वरः । ईदृशं वृक्षं यः सम्यक् वेत्ति सः वेदज्ञः इति कथ्यते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सर्वस्य चाहं हृदि...

## श्लोकः 
:**सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।**'
:**वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सर्वस्य च अहं हृदि सन्निविष्टः मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यः वेदान्तकृत् वेदवित् एव च अहम् ॥ १५ ॥

## अन्वयः
अहं सर्वस्य च हृदि सन्निविष्टः । मत्तः एव स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनं च । सर्वैः वेदैः च अहम् एव वेद्यः वेदान्तकृत् वेदवित् च ।

## शब्दार्थः 
:सन्निविष्टः = संस्थितः
:स्मृतिः = स्मरणम्
:अपोहनम् = अपहरणम्
:मत्तः = मत्प्रभावात्
:वेद्यः = ज्ञेयः
:वेदान्तकृत् = उपनिषत्कारकः
:वेदवित् = वेदाभिज्ञः । 	

## अर्थः 
अहं सर्वेषामपि हृदये तिामि । मत्प्रभावात् एव सर्वेषां स्मृतिः ज्ञानम्, तयोः नाशश्च । अहमेव सकलैः वेदैः ज्ञेयः । अहमेव उपनिषदां कर्ता । अहमेव वेदज्ञश्च । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
द्वाविमौ पुरुषौ लोके...

## श्लोकः 
:**द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।**
:**क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
द्वौ इमौ पुरुषौ लोके क्षरः च अक्षरः एव च क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थः अक्षरः  उच्यते ॥ १६ ॥

## अन्वयः
लोके क्षरः च अक्षरः एव च (इति) इमौ पुरुषौ द्वौ । सर्वाणि भूतानि क्षरः कूटस्थः अक्षरः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:क्षरः = विनाशी
:अक्षरः = अविनाशी
:भूतानि = विकारजातानि
:कूटस्थः = शिलाराशिः इव स्थितः ।

## अर्थः 
अत्र लोके क्षरः अक्षरः चेति द्वौ पुरुषौ स्तः । तत्र क्षरः पुरुषो नाम महदादिः भूतान्तः सर्वोऽपि 	कार्यरूपः राशिः । स च विनाशी । अक्षरः मायाशब्देन या व्यवह्रियते सा प्रकृतिः । अयं निर्विकारत्वेन स्थितः कारणभागः ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यतन्तो योगिनश्चैनं...

## श्लोकः 
:**यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।**
:**यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यतन्तः  योगिनः च एनं पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् यतन्तः अपि अकृतात्मानः न एनं पश्यन्ति अचेतसः ॥ ११ ॥

## अन्वयः
यतन्तः योगिनः च एनम् आत्मनि अवस्थितं पश्यन्ति । यतन्तः अपि अकृतात्मानः अचेतसः एनं न पश्यन्ति ।

## शब्दार्थः 
:यतन्तः = प्रयत्नवन्तः
:योगिनः = समाहितचित्ताः
:अवस्थितम् = विद्यमानम्
:अकृतात्मानः = असंस्कृतात्मानः
:अचेतसः = अविवेकिनः ।

## अर्थः 
ध्यानादिभिः सततं प्रयतमाना एव ज्ञानिनः देहे वर्तमानमिमं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । किन्तु शास्त्रदिभिः प्रयतमाना अपि कश्मलचित्ताः देहे वर्तमानमपि इमं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति । 	 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः...

## श्लोकः 
:**उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।**
:**यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः  ईश्वरः ॥

## अन्वयः
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः अव्ययः यः लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति ।

## शब्दार्थः 
:परमात्मा = परब्रह्म
:उदाहृतः = कथितः
:ईश्वरः = प्रभुः
:लोकत्रयम् = भुवनत्रयम्
:आविश्य = प्रविश्य
:बिभर्ति = धारयति ।

## अर्थः 
आभ्याम् उभाभ्यामपि भिन्नः अन्यः कश्चित् पुरुषो वर्तते । सः उत्तमः पुरुषः । स एव परमात्मा यः त्रीन् अपि लोकान् व्याप्य तान् बिभर्ति । एवं कार्यभूतः पदार्थः महदादिः क्षरः, कारणीभूता प्रकृतिः अक्षरः । ताभ्यां व्यतिरिक्तः उत्तमः पदार्थः परमात्मेति भागत्रयम् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यस्मात्क्षरमतीतोऽहम्...

## श्लोकः 
:**यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।**
:**अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यस्मात् क्षरम् अतीतः अहम् क्षरात् अपि च उत्तमः अतः अस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

## अन्वयः
यस्मात् अहं क्षरम् अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः प्रथितः अस्मि ।

## शब्दार्थः 
:क्षरम् = क्षरपुरुषम्
:अतीतः = अतिक्रान्तः
:अक्षरात् = अक्षरपुरुषात्
:उत्तमः = अतिशयितः
:प्रथितः = प्रसिद्धः ।

## अर्थः 
अहं नित्यमुक्तत्वात् क्षरं पुरुषम् अतिक्रान्तः इति पुरुषोऽस्मि । नियामकत्वात् अक्षरपुरुषात् उत्तमः इति उत्तमोऽप्यस्मि । तदेवं पुरुषश्च उत्तमश्च इति हेतोः अहं लोके वेदे च पुरुषोत्तमः इति प्रसिद्धिं गतोऽस्मि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ज्वालामुखी (पठाणकोट्)

एतत् शक्तिपीठं भारतस्य हिमाचलप्रदेशे काङ्ग्रामण्डलस्य शिवालिकधर्मशालातः  समीपे पठानकोट इत्यत्र अस्ति ।
## सम्पर्कः
धर्मशाला, हिमाचलप्रदेशःतः ६०.की.मी. दूरे अस्ति । बसयानेन अपि आगन्तुं शक्यते ।

## कालः
अत्र आगमनाय मार्चतः एप्रिल् पर्यन्तं तथा सप्टम्बरतः अक्टोबरपर्यन्तं सुकालः । अन्यदिनेषु एतत् स्थानं हिमाच्छादितं भवति । मार्गः विनष्टः भवति । 
## वैशिष्ट्यम्
विग्रहस्थाने कश्चन गर्तः अस्ति । तत्र कस्याश्चित् शिलायाः छेदतः सर्वदा अग्निज्वालाः निर्गच्छन्ति । ”’महाकाल्याः मुखम्”’ इत्यपि एतत् स्थानं प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र नवज्वालाः सन्ति । ताः सरस्वती अन्नपूर्णा, चण्डी, हिङ्ग्लाक्, विन्ध्यवासिनी , महालक्ष्मीः, महाकाली , अम्बिका , अञ्जना चेति। अत्र श्रीचक्रयन्त्रमेकम् उत्कीर्णम् अस्ति । किन्तु सर्वदा एतत् यन्त्रं पुष्पैः आच्छादितं भवति ।
## कथा
कदाचित् अक्बरः अत्र आगतवान् आसीत् ।अत्रत्यां ज्वालां दृष्ट्वा आश्चर्यचकितः सः परीक्षार्थं ज्वालायाः उपरि जलं स्थापयितुम् आदिष्टवान् ।यावत् जलं पूरितं चेत् अपि ज्वाला निर्वापिता न अभवत् । ज्वालायाः वेगः अपि न्यूनः न अभवत् । देव्याः शक्तिम् अवगतवान् अक्बरः पादरक्षां विना अन्तः प्रविश्य देव्याः दर्शनं कृतवान् । अग्रे देव्यै सुवर्णछत्रमेकं समर्पितवान् । छत्रदानेन देवी सन्तुष्टा स्यात् इति अहम्भावेन् यदा परिवर्त्य दृष्टवान् तदा तद् छत्रं सामान्यं लोहमयम् अभवत् । ततः सः देव्याः शाश्वतभक्तः अभवत्। अत्रत्या देवी सिद्धिहा अथवा अम्बिका नाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः जिह्वाभागः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्यशिवः उन्मत्तभैरवनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यो मामेवमसम्मूढो...

## श्लोकः 
:**यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।**
:**स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यः माम् एवम् असम्मूढः जानाति पुरुषोत्तमम् सः सर्ववित् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

## अन्वयः
भारत ! यः असम्मूढः मां पुरुषोत्तमं जानाति सः सर्ववित् सर्वभावेन भजति ।

## शब्दार्थः 
:असम्मूढः = विवेकी
:सर्ववित् = सर्वज्ञः
:सर्वभावेन = सर्वात्मना ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यः मानवः विवेकी सन् एवं मां पुरुषोत्तमं वेत्ति सः मानवः सर्वज्ञः । सः सर्वप्रकारेण मामेव सेवते ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इति गुह्यतमं शास्त्रम्...

## श्लोकः 
:**इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।**
:**एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः पञ्चदशोऽध्यायस्य पुरुषोत्तमयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
इति गुह्यतमं शास्त्रम् इदम् उक्तं मयानघ एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत ॥ २० ॥

## अन्वयः
अनघ ! मया इदं गुह्यतमं शास्त्रम् इति उक्तम् । भारत ! एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात् ।

## शब्दार्थः 
:अनघ = अपाप !
:गुह्यतमम् = अतिरहस्यम्
:शास्त्रम् = अबाधितार्थप्रतिपादकं वाक्यम्
:बुद्ध्वा = ज्ञात्वा
:बुद्धिमान् = विवेकवान्
:कृतकृत्यः = कृतार्थः ।

## अर्थः 
हे अपाप (अर्जुन) ! एतत् अतिरहस्यं शास्त्रम् इति मया प्रतिपादितम् । भारत !  इदं शास्त्रं ज्ञात्वा भवान् विवेकवान् कृतार्थः च भवेत् ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अद्वैतवेदान्तस्य ग्रन्थाः

*भामती
*सिद्धान्तलेशसंग्रहः
*पञ्चपादिका
*योगवासिष्ठम्
*खंडनखंडखाद्यम्
*नैष्कर्म्यसिद्धिः
*ब्रह्मसिद्धिः
*कल्पतरुः
*वेदान्तसारः
*वेदान्तपरिभाषा
*अद्वैतसिद्धिः
*विवेकचूडामणिः

वर्गः:अद्वैतग्रन्थाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रामानुजाचार्यः

**रामानुजाचार्यः** (क्रि.श.१०१७तः११३७पर्यन्तम्) विशिष्टाद्वैतस्य आद्यः प्रवर्तकः । अस्य वैष्ण्वस्य भक्तिपरम्परायां प्रभावः अस्ति । वैष्णवाचार्याणां परम्परायाम् एव रामानुजाचार्यस्य शिष्यः रामानन्दः आगतः यस्य शिष्यौ कबीरः सूरदासः च आस्ताम् । रामानुजः वेदान्तदर्शनाधारितं स्वस्य नूतनं विशिष्टाद्वैतवेदन्तं लिखितवान् । वेदान्तम् अतिरिच्य श्रीरामानुजः ६-१०शताब्दस्य रहस्यवादिनां भक्तिमार्गिणाम् आल्वार् सताम् भक्तिमार्गं, दक्षिणस्य पञ्चरात्रपरम्परां स्वस्य विचाराणाम् आधारम् अकरोत् ।

## जीवनम्
क्रि.श. १०१७तमे वर्षे दक्षिणभारतस्य तमिळुनाडुराज्यस्य पेरम्बदूरुक्षेत्रस्य तिरुकुदूरुग्रामे अस्य जन्म अभवत् । रामानुजः बाल्ये काञ्चीप्रदेशे प्रकाशगुरुणा वैदिकशिक्षां प्राप्तवान् । पश्चात् आलवन्दार् यामुनाचर्यस्य प्रधानशिष्यः अभवत् । गुरोः इच्छानुसारं ब्रह्मसूत्रस्य, विष्णुसहस्रनाम्नः, दिव्यप्रबन्धनस्य च टिकां लेखितुं सङ्कल्पितवान् । क्रमेण गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा श्रीरङ्गस्य यतिराजयतिना सन्न्यासदीक्षां प्राप्तवान् । मैसूरुप्रान्तस्य श्रीरङ्गतः चलन् रामानुजः शालग्रामं प्राप्य तत्र वासम् अकरोत् । तस्मिन् प्रदेशे द्वादशवर्षाणि वैष्णवमतस्य प्राचारम् अकरोत् । पश्चात् अस्य प्रचारार्थमेव समग्रदेशस्य भ्रमणम् अकरोत् । क्रि.श. ११३७तमे वर्षे रामानुजाचार्यः ब्रह्मलीनः अभवत् ।

## विशिष्टाद्वैतदर्शनम् 
रामानुजाचार्यस्य दर्शने  परमस्त् सम्बन्धे स्तरत्रयं विस्वस्तम् । ब्रह्म अर्थात् ईश्वरः, चित् अर्थात् आत्मा, अचित् अर्थात् प्रकृतिः । वस्तुतः चित् इत्युक्ते आत्मतत्त्वम्, अचित् इत्युक्ते प्रकृतितत्त्वम्, ईश्वरेण पृथक् न भवन्ति । विशिष्टरूपेण ब्रह्मणः एव रूपाणि भवन्ति ईश्वरेण आधारितानि च भवन्ति इति एव रामानुजाचार्यस्य विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः । यथा शरीरम् आत्मा च पृथक् न स्तः तथैव आत्मनः उद्देशं पूरयितुं शारीरं कार्यं करोति । एवमेव ब्रह्मणः पृथक् चित् अथवा अचित् तत्त्वस्य न किमपि अस्तित्वं भवति । रामानुजाचार्यस्य मतानुगुणं भक्तिः नाम पूजा, भजनं कीर्तनम् नास्ति । किन्तु भक्तिः नाम ईश्वरस्य ध्यानम् अथवा प्रार्थना एव । सामाजिकपरिप्रेक्ष्येण रामानुजाचार्यः भक्तिं जातिवर्गतः पृथक् न कृतवान् सर्वेषां भक्तिः साध्या इति दर्शितवान् ।

## बाह्यनुबन्धाः
:* रामानुजाचार्य का परिचय (वेबदुनिया)
:* भक्ति के महान आचार्य थे रामानुजाचार्य (समय_अलाइव)

वर्गः:विशिष्टाद्वैतवेदान्तः
वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः
तेजः क्षमा धृतिः शौचम्...

## श्लोकः 
:**तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।**
:**भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः न अतिमानिता भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभिजातस्य भारत ॥

## अन्वयः
भारत ! दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् भूतेषु दया अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलं तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहः नातिमानिता च भवन्ति ।	

## शब्दार्थः 
:तेजः = प्रागल्भ्यम्
:क्षमा = सहनम्
:धृतिः = धैर्यम्
:शौचम् = शुद्धिः
:अद्रोहः = अपकारचिन्तनाभावः
:न अतिमानिता = अतिमानत्यागः
:दैवीम् = देवसम्बन्धिनीम्
:सम्पदम् = सम्पत्तिम्
:अभिजातस्य = अभिमूखीभूय उत्पन्नस्य ।

## अर्थः 
भारत ! देवयोग्यां सम्पदम् अभिलक्ष्य जातस्य पुरुषस्य अभीरुत्वम्, अन्तःकरणनैर्मल्यम् आत्मज्ञानोपाये तत्परत्वम्, दानम्, बाह्येन्द्रियनिग्रहः, यागः, वेदाध्ययनम्, तपः, ऋजुत्वम्,पीडावर्जनम्, 	यथार्थकथनम्, कोपाभावः, भगवते समर्पणम्, उपशमः, अपिशुनत्वम्, प्राणिषु दया, तृष्णाविरहः, अक्रौर्यम्, लज्जा, अचाञ्चल्यम्, प्रागल्भ्यम्, सहनम्, धृतिः, शुद्धिः, अपकारबुद्धेः अभावः, आत्मनि पूज्यत्वबुद्धेः च अभावः इति एते गुणाः भवन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच -
:**अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।**
:**दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमः च यज्ञः च स्वाध्यायः तपः आर्जवम् ।

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च...

## श्लोकः 
:**दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।**
:**अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् ॥ ४ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च भवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:दम्भः - धार्मिकतया आत्मनः ख्यापनम्
:पारुष्यम् = परुषवचनम्
:आसुरीम् = राक्षसीम्
:सम्पदम् = विभवम् ।

## अर्थः 
पार्थ ! आसुरीं सम्पदम् अभिलक्ष्य जातस्य पुरुषस्य वेषभूषादिना आत्मनः धार्मिकतया ख्यापनम्,अहारः, आत्मनि पूज्यत्वबुद्धिः, कठोरवादित्वम्, अविवेकः च इत्येते गुणाः भवन्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अहिंसा सत्यमक्रोधः...

## श्लोकः 
:**अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।**
:**दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अहिंसा सत्यम् अक्रोधः त्यागः शान्तिः अपैशुनम् दया भूतेषु अलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीः अचापलम् ॥ २ ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः

## शब्दार्थः 
:अहिंसा = पीडावर्जनम्
:सत्यम् = यथार्थकथनम्
:अक्रोधः = कोपाभावः
:त्यागः = समर्पणम्
:शान्तिः = उपशमः
:अपैशुनम् = अपिशुनत्वम्
:भूतेषु = प्राणिषु
:दया = कृपा
:अलोलुप्त्वम् = तृष्णाशून्यत्वम्
:मार्दवम् = अक्रौर्यम्
:ह्रीः = लज्जा
:अचापलम् = अचाञ्चल्यम् ।

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः १६.३ तेजः क्षमा धृतिः
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मधुः

सः यादवकुलस्य राजा आसीत्।

*प्राचीनवंशावली

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्...

## श्लोकः 
:**द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।**
:**दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैवः आसुरः एव च दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं पार्थ मे शृणु ॥

## अन्वयः
पार्थ ! अस्मिन् लोके दैवः आसुरः एव च (इति) द्वौ भूतसर्गौ । दैवः विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं मे शृणु ।

## शब्दार्थः 
:भूतसर्गौ = मनुष्यसृष्टी
:दैवः = दिव्यः
:आसुरः = राक्षससम्बन्धी ।

## अर्थः 
अर्जुन ! एतस्मिन् लोके दैवगुणसम्पन्नः राक्षसगुणसम्पन्नः च द्विविधौ मनुष्यौ स्तः । तयोः दैवगुण - सम्पन्नस्य मनुष्यस्य अमानित्वादम्भित्वादिना त्रयोदशे अध्याये, गुणातीतत्वेन चतुर्दशे, निर्मान - मोहत्वादिना च पञ्चदशे अध्याये विस्तरेण निरूपणं कृतम् । आसुरगुणसम्पन्नस्य तु निरूपणम् इदानीं 	क्रियते, शृणु ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
गोधूमपिष्टम्

thumb|150px|right|गोधूमः
 
thumb|100px|left|गोधूमेन निर्मिताः खाद्यपदार्थाः

**गोधूमपिष्टं** गोधूमस्य अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् । सः गोधूमः प्रायः जगति सर्वत्र वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः  । अयं गोधूमः आङ्लभाषायां Wheat इति उच्यते । हिन्दीभाषायां “गेंहू” इति, ल्याटिन्भाषायां Triticum vulgare इति च उच्यते । तृणकुले अयं गोधूमः Graminea कुले अन्तर्भवति । प्रायः जगति अधिकांशेषु देशेषु गोधूमः एव प्रधानः आहारः । **बहुदुग्धः, क्षीरी, अरूपः, म्लेच्छभोजनः, यवनः, निस्तुषः, रसालः, सुमनाः** इत्यादीनि गोधूमस्य अन्यानि नामानि ।

अनेन गोधूमपिष्टेन पूरिका, रोटिका, पर्पटः, अवदंशः, सुपिष्टकं, पिष्टकम् इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । यद्यपि गोधूमे विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । गोधूमे **महागोधूमः, मधूली, नन्दीमुखी** इति त्रयः प्रभेदाः सन्ति । नवग्रहेषु अन्यतमस्य सूर्यस्य श्रेष्ठं धान्यं गोधूमः ।

## दृश्यताम्
अधिकविवरणार्थं गोधूमः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गोधूमपिष्टम् 
* Nutrition Facts

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दैवी सम्पद्विमोक्षाय...

## श्लोकः 
:**दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।**
:**मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
दैवी सम्पत् विमोक्षाय निबन्धाय आसुरी मता मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभिजातः असि पाण्डव ॥

## अन्वयः
पाण्डव ! दैवी सम्पत् विमोक्षाय आसुरी निबन्धाय मता । मा शुचः । दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि ।

## शब्दार्थः 
:विमोक्षाय = बन्धनाशाय
:निबन्धाय = संसाराय
:मता = अभीष्टा
:मा शुचः = शोकं मा कार्षीः
:दैवीम् = दिव्याम्
:सम्पदम् = सम्पत्तिम्
:अभिजातः = अभिमुखीभूय समुत्पन्नः ।

## अर्थः 
दैवी सम्पत् संसाररूपं बन्धनं नाशयति, आसुरी तु तदेव बन्धनं जनयति । त्वं शोकं मा कार्षीः । अभयसत्त्वसंशुद्धिप्रभृतयः गुणाः यथा सम्भवन्ति तथा उत्पन्नोऽसि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नवनीतम्

thumb|150px|right|नवनीतम्

दुग्धस्य आतञ्चनं कृत्वा यदा दधि भवति तदा दध्नः मथनं करणीयम् । सम्यक् मथनस्य अनन्तरं यत् द्रवरूपं प्राप्यते तत् तक्रम् इति उच्यते । यत् घनरूपं प्राप्यते तत् एव नवनीतम् । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Butter इति । मथनानुक्षणं प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तं प्रशस्तम् आहारत्वेन । पुरातनं नवनीतं श्रोतान् अवरुणद्धि इति कारणात् आहारत्वेन तस्य उपयोगः निषिद्धः इति उच्यते । एतत् नवनीतम् अत्यन्तं मृदु । अतः एव शिशूनां चर्म नवनीतम् इव अस्ति इति वदन्ति ।   
दध्न: मथनेन लब्धं नवनीतं वातपैत्तिकविकारशामकं भवति । मस्तिष्कदौर्बल्य - मूर्छा - भ्रमादिरोगेषु लाभकारि भवति । नवनीतं दृष्टिशक्तिं च वर्धयति ।
### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य नवनीतस्य स्वभावः
thumb|150px|right|यन्त्रेण दधिमथनम्
नवनीतं पचनार्थं लघु । रुचिः अस्य कषायमिश्रित-आम्ला । नवनीतं बुद्धिवर्धकं जीर्णशक्तिवर्धकं च ।

:**“नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुर-**thumb|100px|right|पुरात्नकालस्य दधिमथनस्य दृश्यम्
:**कषायम् ईषत् आम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यम् ॥**
:**संग्रा हि पित्तानिहरं वृष्यम् अनिदाहि क्षय-कास-श्वास-**
:**व्रण-अर्श-अर्धितापहं गुरु कफ-मेधो-विवर्धनं**
:**बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषतो बालानां प्रशस्यते ॥“** (सुश्रुत.सू.)

:१. नवनीतं पचनार्थं लघु इति कारणात् न्यूना जीर्णशक्तिः अस्ति चेत् अपि सेवनयोग्यम् एव । 
:२. नवनीतं ज्वलनं, व्रणं, मूलव्याधिम्, अर्धाङ्गवातं च शमयति ।
:३. नवनीतं हृदयार्थम् उत्तमम् । वातं पित्तं च जयति ।
:४. नवनीतं कफं वर्धयति इति कारणात् कफप्रकृतियुक्ताः मितप्रमाणेन उपयोगं कुर्युः ।
:५. नवनीतं बलं, मेधस्, शरीरस्य भारं च वर्धयति । अतः प्रतिदिनम् उपयोक्तुं योग्यम् ।thumb|150px|नवनीतम्
:६. नवनीतं बुद्धिशक्तिं जीर्णशक्तिं च वर्धयति । तस्मात् न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः सेवेरन् ।
:७. नवनीतं विशेषरूपेण शुष्कचर्मयुक्ताः, वातरोगिणः, असमीचीन मलप्रवृत्तियुक्ताः च आहारत्वेन बाह्यरूपेण वा उपयोक्तम् अर्हन्ति ।
:८. निद्राहीनतायां सत्यां नवनीतं शिरसः मध्यभागे लेपयन्ति ।
:९. मुखे पिटकाः जायन्ते चेत् नवनीतेन सह जीरिकायाः चूर्णं योजयित्वा लेपयेयुः ।
:१०. शुष्कचर्मयुक्ताः क्षीरमथनात् प्राप्तं नवनीतं बाह्यरूपेण लेपयितुम् अर्हन्ति ।
:११. मन्दाग्निः अस्ति चेत्, बहुकालतः पीनसः अस्ति चेत्, अतिस्थौल्यम् अस्ति चेत् नवनीतं न उपयोक्तव्यम् ।
:१२. पादे जातानां विच्छेदानाम् अपि नवनीतं बाह्यरूपेण लेपनं शक्यते ।
:१३. तदानीमेव जातस्य शिशोः मातृक्षीरस्य अभावे द्वित्राणि दिनानि यावत् नवनीतम् एव अल्पेन प्रमाणेन दातव्यम् इति वदन्ति शास्त्रकाराः ।
:१४. क्षीरस्य मथनात् प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तम् उत्कृष्टम् । एतत् नवनीतं रोगहरं, रुचिकरं, शरीरस्य पुष्टिकरं, नेत्रस्य हितकरं च ।
:१५. मण्डः अपि नवनीतगुणयुक्तः  एव । (क्षीरम् उष्णीकृत्य तथैव त्यक्तं चेत् किञ्चित् कालानन्तरं क्षीरस्य उपरि कश्चन घनः पदार्थः सङ्गृहीतः भवति । सः एव मण्डः इति उच्यते ।) अतः तमपि अत्रैव योजयितुं शक्यते । 
:१६. मण्डः वातहरः, तृप्तिकरः, बलकरः, रुचिकरः, रक्तप्रसादकः, पचनार्थं जडः च ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Manufacture of butter, The University of Guelph
* "Butter" , *Food Resource, College of Health and Human Sciences, Oregon State University*, 20 February 2007. – FAQ, links, and extensive bibliography of food science articles on butter.
*Cork Butter Museum: the story of Ireland’s most important food export and the world’s largest butter market
*Virtual Museum Exhibit on Milk, Cream & Butter

वर्गः:गव्यम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च...

## श्लोकः 
:**प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।**
:**न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जनाः  न विदुः आसुराः न शौचं न अपि च आचारः न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥

## अन्वयः
आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः । तेषु शौचं न विद्यते । आचारः अपि न, सत्यम् अपि न।

## शब्दार्थः 
:आसुराः = असुरगुणसम्पन्नाः
:प्रवृत्तिम् = प्रवर्तनम्
:निवृत्तिम् = निवर्तनम्
:विदुः = जानन्ति
:शौचम् = शुद्धिः
:आचारः = सदाचारः
:सत्यम् = यथार्थकथनम् ।

## अर्थः 
असुरगुणसम्पन्नाः जनाः धर्मे प्रवृत्तिं न जानन्ति, अधर्मात् च निवृत्तिम् । कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति यत् त्रिविधं शौचं तत् तेषु न सम्भवति । नापि च यथार्थवादित्वम् । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
असत्यमप्रतिष्ठं ते...

## श्लोकः 
:**असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।**
:**अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
असत्यम् अप्रतिष्ठं ते जगदाहुः अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतं किम् अन्यत् कामहैतुकम् ॥ ८ ॥

## अन्वयः
ते जगत् असत्यम् अप्रतिम् अनीश्वरम् आहुः । अपरस्परसम्भूतं कामहैतुकम् अन्यत् किम् इति आहुः ।

## शब्दार्थः 
:असत्यम् = सत्यभूतवेदादिहीनम्
:अप्रतिम् = अनाधारम्
:अनीश्वरम् = नियन्तृरहितम्
:आहुः = वर्णयन्ति
:अपरस्परसम्भूतम् = स्त्रीपुरुषमिथुनात् जातम्
:कामहैतुकम् = कामनिमित्तकम् ।

## अर्थः 
ते जनाः वदन्ति - अस्मिन् लोके सत्यार्थप्रतिपादकाः वेदपुराणादयः न प्रमाणानि । तारतम्ये 	स्वभावः एव कारणम्, न तु धर्माधर्मौ । लोकेऽस्मिन् न कोऽपि नियामकः अस्ति । स्त्रीपुरुषद्वन्द्वात् 	एव जगदिदं समुपन्नम् इति कामः एव जगतः उत्पत्तौ कारणम् । कारणान्तरं सर्वथा नास्ति ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अफ्जल् अल्टानि

## सङ्केतः
**अफ्जल् अल्टानि**
जनकः- महमद् हुसेन् अल्टानि
वासः २७/४ हिल् राक् सोसैटि गृहस्तोम. मुम्बयी
## परिचयः
महाराष्ट्रम् अस्माकं देशस्य प्रमुखं राज्यम्। मुम्बयीनगरं महाराष्ट्र्स्य प्रमुखं नगरम् अस्ति । भारते अधिकजनसंख्यायुक्तेषु नगरेषु एतत् द्वितीयं नगरम् अस्ति ।
अस्य नगरस्य बहिर्भागे हिल् राक् सोसैटि इत्यस्य सप्तविंशतितमस्य भवनस्य चतुर्थे गृहस्तोमे श्री महम्मद् हुसेन् अल्टानि सकुटुम्बं वसति । तस्य पत्नी  श्रीमती रजिया अल्टानि ।
महम्मद् हुसेन् अल्टानि तावत् आटोरिक्षाचालकः। दम्पती द्वितीयकक्ष्यापर्यन्तं पठितवन्तौ ।
एतयोः प्रियः पुत्रः अफ्जल् अल्टानि ।  एषः १९७७ तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य २० दिनाङ्के जन्म लब्धवान् । सः चतुरैः वचनैः च मातापितरौ सन्तोषयति स्म।
२-३-१९८७ तमे  दिने श्रीमती रजिया अस्वस्था आसीत्  । वैद्यस्य निर्देशानुसारं मात्रे औषधम् आनेतुम् अफ्जल् अल्टानि औषधालयं प्रति गच्छन् आसीत् । समयः  सायं पादोनसप्तवादनम् ।
## साहसप्रदर्शनम्
मार्गदीपाः तदानीम् एव प्रकाशयितुम् आरब्धाः। मार्गस्य दीपस्य प्रकाशे एकः बालकः एका बलिका च क्रीडतः स्म । क्रीडन्ती बालिका सन्तोषभरेन धावितवती। अनतिदूरे  गर्तः   शरावेण पिहितः न आसीत्। । सा तत्र पतिता। प्रायः  दूषितजलनिर्गमनालः मार्गमध्ये एव भवति । प्रायः अस्य षट्पादपरिमितं गभीरं, पञ्चपादपरिमितं व्यासयुक्तं भवति नालद्वारम् ।
जनाः वाहनानि च तस्य उपरि  गच्छन्ति । यदि शरावेण न पिहितः चेत् जनाः तन्मध्ये पतन्ति ।
तद्दिने प्रायः कानिचन वस्तूनि नालमार्गम् अवारोधयन् । नगरसभायाः कर्मकराः शरावं तथैव स्थापयित्वा गृहं गतवन्तः । श्वः आगत्य अग्रिमं कार्यं करणीयम् इति विचिन्त्य शरावं तत्रैव स्थापितवन्तः आसन् । तत्र चतुष्पादौनत्यमितं जलमासीत् । तत्र सा बालिका पतितवती। तस्याः नाम रश्मिता । तया सह तस्याः जनकः श्री एस्. देशमुखः निवसति स्म। सा नववर्षीया आसीत् । रश्मिता यदा नालमध्ये पतिता तदा सः बालकः भीतः । सः गृहं प्रति धावितवान् । एतद् दृष्ट्वा अफ्जल् दुःखितः । हा! बालिका नाले पतिता । सहवर्ती बालकः रक्षणम्   अकृत्वा धावितवान् । सा मृता भवेत् । अफ्जलः साहाय्यार्थं आक्रोशनं कृतवान्। परन्तु कोऽपि नागतवान् ।
विलम्बेन रश्मिता मृता भवेत् इति सः चिन्तितवान् । अधोमुखी सन् नालमुखे  पश्यति । तत्र दुर्गन्धः एव घ्रातः तेन । सः काञ्चित् यष्टिकां अन्वेष्टुम् इतः ततः पश्यति ।  परन्तु यष्टिका न दृष्टा । हस्तं  प्रसार्य ताम् उन्नेतुम्  इष्टवान् । रश्मिता तावत् नववर्षीया । एषः दशवर्षीयः। प्रायः द्वयोः भारः समानः एव। आधारं विना तस्याः उन्नयनं  दुष्करम् एव आसीत् ।  चिन्तयितुमपि समयः नासीत्। रश्मिता दूषितजले निमज्जिता सती कष्टेन श्वसिति स्म । सः स्वजानुद्वयस्य आधारेण स्वस्य सम्पूर्णबलेन ताम् आकृष्य उन्नीय तटम् आनीतवान्
तदा जनाः तत्र आगताः। पूर्वं धावितवतः बालकात्  विषयं ज्ञात्वा देशमुखदम्पती अपि तत्र आगतवन्तौ । रश्मितायाः स्थितिं विलोक्य दुःखितौ अभवताम्। अनुक्षणं गृहं नीत्वा शरीरं जलेन शुद्धीकृत्य नूतनं वस्त्रं धारयतः। 
## पुरस्कारः
अफ्जलस्य साहसं समय- प्रज्ञां च ज्ञात्वा भारतस्य बालकल्याणमण्डली  एतं राष्ट्रसाहसप्रशस्त्यर्थम् चितवती। मातापितरौ तेन आनन्दितौ।
अफ्जल् २५-१-१९८८ तमे दिने  मातापितृभ्यां सह देहलीं गत्वा प्रधानमन्त्रिणः राजीवगान्धिवर्यस्य हस्ततः प्रशस्तिं स्वीकृतवान् ।
सः इदानीं (१९८८-८९) वीरदेसायिमार्गे वर्तमानायाः स्वामिमुक्तानन्दप्रौढशालायाः षष्ठकक्ष्यायाः छात्रः ।
सः विमानचालकः भवेत् इति स्वाशां प्रकटयति ।

""

वर्गः:बालपुरस्कारभाजः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
काममाश्रित्य दुष्पूरं...

## श्लोकः 
:**काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।**
:**मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
कामम् आश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः 	मोहाद् गृहीत्वा असद्ग्राहान् प्रवर्तन्ते अशुचिव्रताः ॥

## अन्वयः
दुष्पूरं कामम् आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते ।	

## शब्दार्थः 
:दुष्पूरम् = अशक्यपूरणम्
:कामम् = इच्छाविशेषम्
:आश्रित्य = अवलम्ब्य
:मोहात् = अविवेकात्
:दम्भमानमदान्विताः = दम्भाभिमानगर्वसहिताः
:असद्ग्राहान् = दुष्टनिश्चयान्
:अशुचिव्रताः = अशुद्धकर्माणः
:प्रवर्तन्ते = प्रवृत्ताः भवन्ति ।

## अर्थः 
ते हि दम्भादिभिः समन्विताः गर्हितं व्रतं चरन्तश्च अमितं विषयाभिलाषम् आश्रित्य अनर्थकरान् निर्णयान् विधाय जगतः नाशाय प्रवर्तन्ते ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एतां दृष्टिमवष्टभ्य...

## श्लोकः 
:**एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।**
:**प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः प्रभवन्ति उग्रकर्माणः क्षयाय जगतः हिताः ॥

## अन्वयः
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।	

## शब्दार्थः 
:अवष्टभ्य = अवलम्ब्य
:नष्टात्मानः = नष्टचित्ताः
:अल्पबुद्धयः = स्वल्पविवेकाः
:उग्रकर्माणः = क्रूरकार्याः
:अहिताः = शत्रवः
:जगतः = लोकस्य
:क्षयाय = विनाशाय
:प्रभवन्ति = कल्पन्ते ।

## अर्थः 
नष्टचित्ताः मन्दमतयश्च ते जनाः इमां दृष्टिम् अवलम्ब्य क्रूरे कार्ये आसक्ताः शत्रवः सन्तः जगतो नाशाय प्रवर्तन्ते । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दूरवाणी

telephone, c.1940s]]
**दूरवाणी** एका आधुनिकी सम्पर्कसाधना अस्ति। प्रदेशात् प्रदेशान्तरे वर्तमानं यं कमपि अपेक्षितसमये अनेन साधनेन संपर्कं कर्तुं शक्नुमः। पूर्वम् एतेन विना अपि जनाः जीवनं यापयन्ति स्म। परं अद्य एतेन विना मानवस्य जीवनम् उहितुम् अपि दुष्करं विद्यते।

## उगमः 
दूरवाण्याः अविष्कर्तृणां विषये बह्वयः विप्रतिपत्तयः सन्ति। तथापि अलेक्सान्डर् ग्रहाम्बेल् (Alexander Graham Bell)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Early U.S. Telephone Industry Data
* 1911 Britannica "Telephone" article 
* Virtual museum of early telephones
* The Telephone, 1877 
* Telephone Citizendium

वर्गः:दूरवाणी
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रा वन् (चलच्चित्रम्)

thumb|right|200px
**रा वन** एकः हिन्दी चलनचित्रम् अस्ति। २६ अक्टोबर् २०११ दिनांके टोरान्टो नगरे प्रथम चित्रणम् अभूत्। चित्रस्य निर्देशकः अनुभव् सिन्हा, नायकः शाहरुख खानः, नायिका करीना कपूर च। चलनचित्रम् तमिळ्, तेलुगु, जर्मन् भाषायां अपि चित्रितः अस्ति।

## आधारानि
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चिन्तामपरिमेयां च...

## श्लोकः 
:**चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।**
:**कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
चिन्ताम् अपरिमेयां च प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः  एतावत् इति निश्चिताः ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टाव्यः - १६.१२ आशापाशशतैः

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टाव्यः - १६.१२ आशापाशशतैः

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टाव्यः - १६.१२ आशापाशशतैः
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
आशापाशशतैर्बद्धाः...

## श्लोकः 
:**आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।**
:**ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ॥

## अन्वयः
अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्तां च उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चिताः आशापाशशतैः 	बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते ।

## शब्दार्थः 
:अपरिमेयाम् = परिमातुमशक्याम्
:प्रलयान्ताम् = मरणान्ताम्
:उपाश्रिताः = अवलम्बिताः
:कामोप - भोगपरमाः = विषयानुभवपरमपुरुषार्थाः
:एतावत् = इयत्
:निश्चिताः = कृतनिर्णयाः
:आशापाशशतैः = स्पृहारज्जुशतैः
:कामक्रोधपरायणाः = रागद्वेषासक्ताः
:कामभोगार्थम् = विषयानुभवार्थम्
:अन्यायेन = अधर्मेण
:अर्थसञ्चयान् = वस्तुसमुदायान्
:ईहन्ते = वाञ्छन्ति ।

## अर्थः 
तेषां विचारः तादृशो भवति यः अपरिमितः भवति यस्य च फलं भवति अन्ततः मरणम् । तेषां मतेन विषयोपभोगरूपः कामः एव प्रधानः पुरुषार्थः । कामजन्यसुखात् अतिरिक्तं सुखं ते नाङ्गीकुर्वन्ति । 	नानाविधैः आशापाशैः बद्धाः ते कामक्रोधादिना सहिताः विषयभोगार्थम् अधर्म्येण मार्गेण धनसङ्ग्रहं कर्तुमिच्छन्ति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इदमद्य मया लब्धम्...

## श्लोकः 
:**इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।**
:**इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इदम् अद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् इदम् अस्ति इदम् अपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

13
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
असौ मया हतः शत्रुः...

## श्लोकः 
:**असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।**
:**ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये च अपरान् अपि ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहं बलवान् सुखी ॥ १४ ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

14
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विरजादेवी (जाजपुरम्)

**विरजादेवी** (जाजपुरम् )
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य ओरिस्साराज्ये स्थिते प्रख्याते जगन्नाथक्षेत्रे पुर्यां अस्ति।
## सम्पर्कः
देशस्य नानाभागेभ्यः सम्पर्कः अस्ति । ओडिश्शाराज्यस्य राजधान्याः भुवनेश्वरतः सर्वदा अनेकविधवाहनानि उपलभ्यन्ते । समीपस्थविमानस्थानकं भुवनेश्वरम् अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
पुर्याः जगन्नाथरथयात्रा विश्वप्रसिद्धा अस्ति । अत्र सप्तमातृकादेवालयः अस्ति । केचन एतत् एव शक्तिपीठं मन्वते । विमलादेवालयः एव शक्तिपीठम् इति अन्ये केचन प्रतिपादयन्ति । अन्ये केचन जाजपुरे विद्यमानं विरजादेवीमन्दिरम् एव शक्तिपीठम् इति वदन्ति । अत्रत्या देवी विरजानाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः नाभिभागः पतितः इति विश्वासः । अतः एतस्य मेखलाक्षेत्रम् इति अपि नाम अस्ति । अत्रत्यशिवः जगन्नाथनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:ओडिशाराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मोहम्मद् अमीर्

पाकिस्थानीयः कश्चन क्रिकेट् क्रीडालुः विद्यते ।

वर्गः:क्रिकेट् क्रीडा
वर्गः:पाकिस्थानक्रिकेट् क्रीडालवः
वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आढ्योऽभिजनवानस्मि...

## श्लोकः 
:**आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।**
:**यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आढ्यःअभिजनवान् अस्मि कः अन्यः अस्ति सदृशः मया  यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१६ अनेकचित्तविभ्रां
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनेकचित्तविभ्रान्ता...

## श्लोकः 
:**अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।**
:**प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरके अशुचौ ॥ १६ ॥

## अन्वयः
अद्य इदं मया लब्धम्, इमं मनोरथं प्राप्स्ये, इदं धनम् अस्ति, इदम् अपि मे पुनः भविष्यति, असौ शत्रुः मया हतः, अपरान् अपि हनिष्ये । अहम् ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः बलवान् सुखी । आढ्यः अभिजनवान् अस्मि, मया सदृशः अन्यः कः अस्ति ? यक्ष्ये, दास्यामि, मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः अशुचौ नरके पतन्ति ।	

## शब्दार्थः 
:मनोरथम् = अभीष्टम्
:प्राप्स्ये = लप्स्ये
:हतः = निहतः
:हनिष्ये = नाशयिष्यामि
:ईश्वरः = प्रभुः
:भोगी = भोगसाधनवान्
:सिद्धः = कृतकृत्यः
:बलवान् = बलयुक्तः
:आढ्यः = धनी
:अभिजनवान् = सत्कुलजातः
:यक्ष्ये = यज्ञं करिष्ये
:दास्यामि = वितरिष्यामि
:मोदिष्ये = हर्षं प्राप्स्यामि
:अज्ञानविमोहिताः = अविवेकभ्रान्ताः
:अनेकचित्तविभ्रान्ताः = विविधमनोविभ्र्रममोहिताः
:मोहजालसमावृताः = अविवेकजालसहिताः
:कामभोगेषु = विषयानुभवेषु
:प्रसक्ताः = अत्यन्तमासक्ताः
:अशुचौ = अपवित्रे
:नरके = नरकलोके ।	

## अर्थः 
ते हि इदं धनं मया अद्य प्राप्तम् इति, तच्च धनम् अचिरादेव प्राप्स्यामि इति, इदं धनम् इदानीमस्ति इति,तच्च धनं मम अचिरादेव भविष्यति इति, शत्रुम् इमम् अद्य मारितवान् अन्यानपि शत्रून् अचिरादेव मारयिष्यामि इति, अहमेव लोकस्य नियामकः अन्यो नियामको नास्ति इति, अहं सर्वैः सुखसाधनैः 	उपेतः इति, अहं कृतकृत्यः इति, अहमेव बलवान् सुखी चेति, अहं धनिकः इति, अहं सत्कुल- जातः इति, एतादृशस्य मम अन्यः सदृशो नास्ति इति, अहं यज्ञं करिष्यामि इति, अहं दानं करिष्यामि इति, अहं सन्तोषं प्राप्स्यामि’ इति च स्वच्छन्दं कथयन्तः अविवेकेन भ्रान्ताः, नानाविषयेषु मनसः सञ्चारात् मूढाः, रागरूपजालेन आवृताः, विषयोपभोगे आसक्ताः च अनर्थकारिणि नरके निपतन्ति। 	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

16
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा...

## श्लोकः 
:**आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।**
:**यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः षोडशोध्यायस्य दैवासुरसम्पद्विभागयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः यजन्ते नामयज्ञैः ते दम्भेन अविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥

## अन्वयः
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१८ अहंकारं बलं

## शब्दार्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१८ अहंकारं बलं

## अर्थः 
श्लोकः द्रष्टव्यः - १६.१८ अहंकारं बलं
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
१६.१८ अहंकारं बलं

## श्लोकः 
:**अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।**
:**मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥**

## पदच्छेदः
अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ॥

## अन्वयः
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते । अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः भवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:आत्मसम्भाविताः = आत्मनैव पूज्यत्वं प्रापिताः
:स्तब्धाः = धृष्टाः
:धनमानमदान्विताः = वित्तमानगर्वसहिताः
:दम्भेन = आत्मनो धार्मिकतया ख्यापनेन
:अविधिपूर्वकम् = अशास्त्रीयम्
:नामयज्ञैः = नाममात्रेण यज्ञैः
:यजन्ते = देवान् पूजयन्ति
:संश्रिताः = अवलम्बितवन्तः
:आत्मपरदेहेषु = स्वकीयान्य - शरीरेषु
:प्रद्विषन्तः = खेदयन्तः
:अभ्यसूयकाः = असहमानाः ।	

## अर्थः 
ते हि आत्मानं पूज्यत्वेन प्रचारयन्ति, अविनीताः भवन्ति, धनमानमदैः उपेताः भवन्ति, तादृशाः ते सोमयाजिप्रभृतिभिः शब्दैः आत्मनः व्यपदेशम् इच्छन्तः अश्रद्धया अशास्त्रीयक्रमेण च कथञ्चित् यागं कुर्वन्ति, तेषु अहारबलदर्पादयः निवासं कुर्वन्ति । एतादृशाः ते असूयापराः सर्वेषु शरीरेषु अन्तर्यामितया वर्तमानं मां खेदयन्ति ।  
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः