open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गोमयम्

प्रादेशिकभाषायाम् ‘अमृतपानी’ इति कथ्यमानं भूसारवर्धकं (सस्यानाममृतपानम्) एकं योगं सज्जीकुर्वन्ति निपुणा: कृषिका: । निर्माणप्रक्रिया एवमस्ति - 20 किलोग्राम् गोमयं जले संस्थाप्य घण्टाद्वयं यावत् आदौ आलोडनीयम् । अनन्तरं 250 ग्राम् घृतं योजयित्वा पुन: घण्टाद्वयं यावत् आलोडनीयम् । तस्मिन् पुन: 500 ग्राम् मधु योजयित्वा घण्टाद्वयं यावत् आलोड्य, लीटर्द्वयं जलं संयोज्य पुन: घण्टाद्वयं यावत् सम्यक् आलोडनीयम्  । एतदेव सस्यानाम् अमृतपानम् । एतत् मिश्रणं जले संमिश्र्य कृषिभूमौ प्रोक्षणेन सस्यपोषककीटा: भूमौ क्रियाशीला: भवन्ति, भूसार: अपि विशेषरूपेण सङ्घटित: भवति । एतं प्रयोगं महाराष्ट्रेषु, कर्णाटकेषु, आन्ध्रेषु च केचन कृषका: कुर्वन्ति ।

## मानवचिकित्सायां गोमयम्
मानवचिकित्सायां गोमयं बहुधा उपयुज्यते । यथा -
* 	अर्शरोगचिकित्सायां स्वेदनार्थम् गोमयस्य उपयोग: क्रियते । 
*	कुष्ठे गोमयेन घर्षणं कुर्वन्ति । 
*	गोमयरस: कफजशिरोरोगेषु नस्यप्रयोगार्थम् उपयुज्यते ।
*	रक्तपित्तरोगे गोमयस्य उपयोगो भवति ।
*	गलगण्डरोगे गोमयभस्मसेवनं कारयन्ति । 
* 	गोमयरस: मधुना सह कासरोगेषु प्रयुज्यते ।
*	हिक्कारोगे गो - अश्व - मक्षिकाशकृतां नस्यं प्रयच्छन्ति । 
* 	गोमयस्वरसेन लेह्यं अञ्जनं च कुर्वन्ति । 
* 	यक्ष्मा तथा शोषरोगे गोमयादिना सिद्धं घृतम् उपयुज्यते । 
* 	गोशकृत् दृष्टिवर्धकम् इति कारणत: तिमिररोगे तस्य नस्यं प्रयच्छन्ति ।
* 	गोमयं क्रिमिनाशकमपि भवति । अत एव स्थलशुद्धिं कर्तुं गोमयजलेन प्रोक्षणं कुर्वन्ति । भोजनानन्तरं भुक्ते स्थले गोमयजलस्थापनेन  शुद्धि: सम्पाद्यते । 
गव्यस्य वस्तुशुद्धिकारकगुणविषये मनु: इत्थं वदति -
:*क्षौमवच्छङ्खशृङ्गाणाम् अस्थिदन्तमयस्य च ।*
:*शुद्धिर्विजानता कार्या  गोमूत्रेणोदकेन वा ॥*
:*सम्मार्जनेनोपाञ्जनेन  सेकेनोल्लेखनेन च ।*
:*गवां च परिवासेन भूमि: शुध्यति पञ्चभि: ॥* (म. स्मृ.)
* 	उत्सवादिसन्दर्भेषु गृहाङ्गणे गोमयलेपनं भवति । तस्मिन् समये भूगन्धमिश्रित - गोमयगन्ध: समुत्थितो भवति । स च गन्ध: आरोग्याय भवति ।
*  	गोमयं विषहरं च भवति । अत एव गृहाङ्गणे कदाचित् विषजन्तूनां मारणं भवति चेत् तत्र गोमयलेपनं कुर्वन्ति । 
* 	गोमयं किञ्चित्प्रमाणेन विकिरणनिरोधकत्वेनापि कार्यं करोति ।
* 	धान्यशोधनार्थं य: शूर्प: उपयुज्यते तदुपरि गोमयलेपनं कुर्वन्ति । 
* 	विधिवत् महाशिवरात्रौ भस्मीकृतं भस्म त्रिपुण्ड्रधारणयोग्यं भवति ।

गोमयेन पाकानिल:,  विद्युत् , यानचालनं च  गोमयस्य शुष्करोटिका: (कारीषा:) इन्धनरूपेण उपयुज्यन्ते स्म प्राचीनकाले । (इदानीमपि ग्रामेषु उपयुज्यन्ते एव ।) आधुनिककाले तु अनिलचुल्य: शोभन्ते पाकगृहेषु । ‘गोमय - अनिलेन’ अपि तादृश्य: अनिलचुल्य: ज्वालयितुं शक्यन्ते । एतदर्थं गोमयानिलस्थावरत: पाकशालां प्रति नालिकाद्वारा अनिल: आनीयते । ‘गो - अनिल’ चुल्या: उपयोगम् इदानीं बहुत्र कुर्वन्ति । 
गोमयानिलेन गृहोपयोगिविद्युत: अपि उत्पादनं भवति । सामान्य- (लघु) - गो - अनिलस्थावरत: प्राप्तेन अनिलेन 8-20 दीपा: ज्वालयितुं शक्यन्ते ।
गोमयानिलेन स्कूटर्, कार् इत्यादीनि यानानि अपि चालयितुं शक्यन्ते । अयं प्रयोग: कर्णाटकेषु कृत: अस्ति । अनेन विधानेन (यानेषु गो - अनिल योजनेन) 25 रूप्यकाणां व्ययेन 250 किलोमीटर् दूरं प्रयाणं कर्तुं शक्यते इति वदति प्रयोगशील: राजेन्द्र हेगडे ।

वर्गः:गव्यम्

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अम्बरमल्लिका

## परिचयः
आकाशमल्लिकायाः मूलं म्यान्मार् देशः । Indian cork tree इति अस्य आङ्ग्लं नाम । उद्यानस्य वृक्षराजेः हेतुना अलङ्काराथं प्रारोपयन्ति । 
## सस्यशास्त्रीयता
अयं वृक्षः बिग्नोनियेसि (Bignoniaceae) कुटुम्बे अन्तर्गच्छति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम होर्टेन्सिस् (Mllingtonia hortensis)  इति
## सस्यलक्षणानि
सामान्यः उन्नतः अयं अम्बरमल्लिकावृक्षः शङ्कोः अकारे संवर्धते । अनेन उद्यानेषु अयं सुन्दरः दृश्यते । सामन्यतः नवेम्बरमासे श्वेतवर्णस्य नालिकाकारस्य बहूनि कुसुमानि जनयति । अस्य त्वचा कूपीत्वक्षाः निर्मीयन्ते । अस्य दारु श्वेतवर्णस्य मृदुगुणस्य भवति ।

## प्रयोजनानि
अस्य वल्कलेन त्वक्षाः, दारुणा चायरजसः मञ्जूषाः, गृहालङ्कारवस्तूनि निर्मीयन्ते । कर्गजानां, रेयान्, ज्वनिवारणौषस्य निर्माणार्थमपि त्वक् उपयुज्यते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
3.9 व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
अथ निरोधचित्तक्षणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणामः ?
व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्मा न ते प्रत्ययात्मका इति प्रत्ययनिरोधे न निरुद्धाः । नोरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः, तयोरभिभवप्रादुर्भावौ । व्युत्थानसंस्कारा हीयन्ते, निरोधसंस्कारा आधीयन्ते । निरोधक्षणं चित्तमन्वेति । तदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षणमिदं संस्कारान्यथात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेषं चित्तमिति निरोधसमाधौ व्याख्यातम् ॥९॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
काफीबीजम्

thumb|200px|right|भर्जितानि काफीबीजानि
thumb|200px|left|काफिफलस्य अन्तः दृश्यमानं काफीबीजम्
thumb|left|200px|पक्वानि काफीफलानि
thumb|right|200px|विक्रयणार्थं सज्जीकृतं काफीबीजम्
thumb|right|200px|काफीसस्यम्
thumb|left|200px|सिद्धं काफीपेयम्

एतत् काफीबीजं भारते अपि वर्धमानस्य काफीसस्यस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीबीजम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीबीजम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Bean इति उच्यते । अनेन काफीबीजेन एव काफीचूर्णं निर्मीयते । तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं सर्वदा उष्णं कदाचित् शीतलं चापि पीयते । अनेन काफीचूर्णेन निर्मीयमाणं काफीपेयं जगति एव अत्यन्तं जनप्रियं पेयम् अस्ति । अनेन काफीचूर्णेन २००३ तमे वर्षे निर्यातवस्तुषू विश्वे एव षष्ठं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । आरम्भस्य पञ्चस्थानानि क्रमशः गोधूमेन, रागीधान्येन, सोयाधान्येन (निष्पावप्रभेदः), तालतैलेन, शर्करया च प्राप्तम् अस्ति ।

एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस्य वर्धनम् अद्यतन-उगाण्डदेशे कृतम् । रोबस्टवंशस्य काफीबीजानि अत्यधिकप्रमाणेन "केफीन्"-अंशयुक्तानि भवन्ति । एतेषां रोबस्टवंशस्य काफीबीजानां भर्जनावसरे कश्चन विभिन्नः गन्धः अपि उत्पद्यते । अराबिकवंशस्य काफीबीजानि एव प्रसिद्धानि जनप्रियाणि च ।

काफीसस्यस्य बीजानि संस्कृत्य एव काफीचूर्णं निर्मातव्यं भवति । प्रथमं काफीफलानि उत्पाटनीयानि, अनन्तरं तेभ्यः फलेभ्यः बीजानि पृथक् करणीयानि । ततः तानि बीजानि शुष्कीकरणीयानि । तदनन्तरं तानि बीजानि भर्जयित्वा चूर्णं सज्जीक्रियते । काफीबीजानां भर्जनस्य आधारेण काफीपेयस्य रुचिः निर्धारिता भवति । भर्जनेन बीजे तैलस्य उत्पत्तिः भवति । तथैव कतिपयः आम्लाः अपि उत्पद्यन्ते । तस्मात् एव कारणात् काफीपेयं विशिष्टां रुचिं गन्धं च प्राप्नोति । फिल्टर्-काफीपेयनिमित्तं अतिसूक्ष्मचूर्णं न क्रियते । "क्षणसिद्ध"-काफीनिमित्तं अतिसूक्ष्मकूर्णं सज्जीक्रियते ।

बह्वीषु संस्कृतिषु अनेन काफीपेयेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । दक्षिणभारते तु गृहम् आगतेभ्यः अतिथिभ्यः काफीदानम् अतिथिसंस्कारस्य अङ्गभूतम् । कुत्रचित् काफीपेयं निषिद्धम् अपि आसीत् । १६ शतके मेक्का सदृशेषु देशेषु एतत् काफीपेयम् उत्तेजनकारकम् इति निषिद्धम् आसीत् । १७ शतके इङ्ग्लेण्ड्देशे काफीपेयं राजकीयविद्रोहिभिः केवलम् उपयुज्यते इति निषिद्धम् आसीत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* काफीबीजम्

वर्गः:पेयानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पेयानि

thumb|right|200px|पेयं किञ्चित्

वयं प्रतिदिनं विभिन्नानि पेयानि पिबामः । तानि पेयानि कालानुगुणं, वातावरणानुगुणं वा अस्माभिः पीयन्ते एव । कतिपय पेयानि उष्णीकृत्य पीयन्ते, कतिपय च शीतलम् एव पीयन्ते । एतानि पेयानि द्रवरूपस्य आहारः । तादृशानि कानिचित् पेयानि -

:# काफीपेयम्
:# चायम्
:# दुग्धम्
:# तक्रम्
:# फलरसः
:# कषायम्
:# रागीपानीयम्
:# वातामक्षीरम्
:# सिद्धपेयम्
:# इक्षुरसः
:# शाकरसः
:# नारिकेलजलम्

वर्गः:पेयानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
ग्रेगोरी-कालगणना

ग्रेगोरी-कालगणना (अपि प्रोक्ता **पाश्चात्त्य-कालगणना**, अथवा **ख्रिष्टीय-कालगणना**) त्वेका आन्तर्राष्ट्रिक-रूपेण प्रयुक्ता कालगणना-पद्धतिः अस्ति। एषा तु ग्रेगोरी त्रयोदशः इति ख्रीष्टीयपितृकेन (Pope) प्रवर्तिता आसीत्, तस्य च नाम्नि नामिता।

## सन्दर्भाः 
## बाह्यसूत्राणि 
* Calendar Converter
* Inter Gravissimas (Latin and French plus English)
* History of Gregorian Calendar
* The Perpetual Calendar Gregorian Calendar adoption dates for many countries. 
* World records for mentally calculating the day of the week in the Gregorian Calendar 
* Calendar half-year and month 

वर्गः:कालगणना
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नागलिङ्गम्

## परिचयः
नागलिङ्गवृक्षः काचित् आयाता वृक्षजातिः । अस्य मूलं दक्षिणामेरिका केरेबियन् देशौ । अलङ्करणार्थं भारतम् आनीता इयं जातिः । अङ्ग्ल्भाषया Cannon-Ball Tree इति  अस्य नाम् । अस्य फलानि तूलकगोलकाः इव भावन्ति अतः एतत् नाम प्राप्तम् । अस्य पुष्पाणि अतीव मनोहरानि बृहन्ति च भवन्ति । शिवलिङ्गस्योपरि फणाप्रसारितः उरगः इव पुष्पं दृश्यते ।  तमिळुभाषायां शिवलिङ्गपुष्पम् इति, तेलुगुभाषाया मल्लिकार्जुनपुष्पम् इति, कन्नडभाषया, बङ्गलीभाषाया च नागलिङ्गपुष्पम् इति वदन्ति । 

## सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
लेसितिडेसि (Lecythidaceace) कुटुम्बसम्बद्धस्य अस्य वृक्षस्य  कौरौपिट जियनेन्सिस् (Couroupita guianensis) इति सस्यशास्त्रीयं नाम ।

## सस्यस्य गुणलक्षणानि
अस्य वृक्षस्य आकारः सामान्यः किन्तु अस्य बाह्यमूलानि आवृक्षं व्याप्तानि भवन्ति । तेषु एव सुन्दराणि नागलिङ्गपुष्पाणि विकसन्ति । कार्पासगोलकाः इव दृश्यमानानि अस्य बृहत्पलानि वृक्षकाण्डसमीपं भवन्ति ।
### औषधीयगुणाः 
;१. प्रतिजैविकत्वम् (Antimicrobial)
: पत्रैः, पुष्पैः, फलमज्जेन च कृता लेपाः तथा क्वाथः रोगाणून् हन्यते।
: चर्मरोगेषु, व्रणेषु च उपयोगी।

;२. शोथहरत्वम् तथा वेदनाशमकत्वम् (Anti-inflammatory and Analgesic)
: त्वक्-पत्रक्वाथः शूलनिवारणाय, शोथहरणाय च दीयते।
: अष्टिसन्धिवाते, दन्तशूले च उपयोगः दृश्यते।

;३. चर्मरोगेषु उपयोगः (Skin Diseases)
: पत्रपेषः एकजं, विस्फोटकं, त्वग्रागः च शमयति।
: चर्मदोषहरत्वं पारम्परिकचिकित्सायाम् अनुमीयते।

;४. कास-श्वास-रोगः (Respiratory Disorders)
: पुष्पाणां क्वाथः कासे, श्वासे च उपयोगी।
: कण्ठशुद्ध्यै, कफहरत्वाय च प्रसिद्धम्।

;५. प्रतीदाहकं तथा व्रणरोपणम् (Antiseptic & Wound Healing)
: त्वचा उपरि पत्रपेषणं, फलमज्जा वा प्रयुज्यते।
: रक्तस्तम्भनं तथा व्रणस्य शीघ्रं रोपणं करोत।

;६. मधुमेहे संभाव्यम् लाभः (Potential Anti-diabetic Effect)
: पत्रपुष्पक्वाथेन रक्तशर्करायाः नियंत्रणम् दृश्यते (प्रारम्भिकानुसन्धानस्य आधारः)।

;७. वृष्यत्वम् (Aphrodisiac)
: पुष्पाणि वृष्यगुणयुक्तानि परम्परायां स्वीक्रियन्ते।

### सावधानता 
* फलस्य अन्नरूपेण सेवनं न अनुशस्यते, विषवत् भवितुं शक्नोति।
* गर्भवतीनां, स्तन्यदात्रीणां च चिकित्सकीयमार्गदर्शनं अपेक्षणीयम्।

## अवधानसूचना 
उपयुक्ता माहिती परम्परागतस्रोताणां आधारेण उपलभ्यते। चिकित्सायै प्रयोगः कुशलचिकित्सकस्य परामर्शेन सहैव करणीयः।

## प्रयोजनानि
धार्मिके भारतदेशे शिवमन्दिरस्य पुरः प्रारोपिताः नागलिङ्गवृक्षाः । उद्यानेशु मार्गपार्श्वेषु  अन्यत्र च सौन्दर्यवर्धनार्थं एते वृक्षाः संवर्धिताः । अस्य फालानि पाश्वाहार्थम् उपयुज्यन्ते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नागकेसरः

## परिचयः
नागकेसरवृक्षः अथवा चम्पेर्यवृक्षः इत्यस्य आङ्ग्लभाषया Ceylon ironwood, Indian rose chestnut, Cobra's saffron इति नामभिः अभिजानन्ति । अस्य वृक्षस्य आकारः बृहत् भवति । अस्य पुष्पाणि सुन्दराणि सुगन्धपूर्णानि च भवन्ति । अस्य काष्ठं तु दारुकर्मार्थम् उत्तमम् अस्ति । 
## सस्यशास्त्रीयं वर्गीकरणम्
मेसुवफेर्रिया (Mesua ferrea) इति सस्यशात्रीयनाम्नः अयं वृक्षः गुट्टिफेरसि (Guttiferae) सस्यकुट्म्बद्धः अस्ति । 
 

## अन्यभाषासु अस्य नामानि 
कन्नडम् - नागसम्पिगे      
आङ्ग्लम् -  सिलोन् ऐरन् वुड्, इण्डियन् रोस् चेस्प् नट् 
मलयाळम् - वैनावु     
तुळु - बैनावु     
तमिळु - तडिनङ्गु    
## प्रयोजनानि
अयं सुन्दरः नित्यहरिद्वर्णयुक्तः वृक्षः। निबिडं शङ्क्वाकरे अस्य पत्रसमुच्चयः। अस्य त्वक् कृशः भवति । कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिवनेषु विद्यमानवृक्षाणां वर्णः निबिडरक्तः भवति । सुदृढदारु औषधीयगुणः च अस्य वृक्षस्य वैषिष्ठ्यम् । भवननिर्माणार्थं रेलयाने शय्यानिर्माणार्थं सेतुबन्धार्थं अस्य दारु उपयुज्यते । अस्य बीजेभ्यः तैलं प्राप्नुवन्ति यत् चर्मरोगनिवारण्स्य भेषजे उपयुज्यते । अस्य मूलं प्रतिविषौषधे प्रयुज्यते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
3.18 संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
द्वये खल्वमी संस्काराः स्मृतिक्लेशहेतवो वासनारूपाः विपाकहेतवो धर्माधर्मरूपाः । ते पूर्वभवाभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिद्श्रीआश्चित्तधर्माः । तेषु संयमः संस्कारसाक्षत्क्रियायै समर्थः । न च देशकालनिमित्तानुभवैर्विना तेषामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं संस्कारसाक्षत्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्राप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् ।

अत्रेदमाख्यानं श्रूयते—भगवतो जैगीषव्यस्य संस्कारसाक्षात्करणात्दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवत। अथ भगवानावट्यस्तनुधरस्तमुवाच—दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन त्वया नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं सम्पश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किमधिकमुपलब्धं ? इति ।

भगवन्तमावट्यं जैगीषव्य उवाच—दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं सम्पश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं तत्सर्वं दुःखमेव प्रत्यवैमि ।

भगवानावट्य उवाच—यदिदमायुष्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तं ? इति ।

भगवान्जैगीषव्य उवाच—विषयसुखापेक्षयैवेदमनुत्तमं सन्तोषसुखमुक्तं कैवल्यापेक्षया दुःखमेव । बुद्धिसत्त्वस्यायं धर्मस्त्रिगुणः । त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखरूपस्तृष्णातन्तुः । तृष्णादुःखसन्तानापगमात्तु प्रसन्नमबाधं सर्वानुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥१८॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
मेषराशिः

thumb|मेषः
मेषः द्वादश राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः **मेषराशिः**, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
मेषस्य स्वभावः अस्ति **अनुसरणशीलता** । **गम्भीरता** अपि तदीयः स्वभावः । अतः धैर्य-अग्रे गमनम्-अनुसरणशीलता-व्यवहारनिर्वहणम् - एतान् गुणान् सङ्केतयितुं मेषः उदाह्रीयते । अस्मिन् राशौ विद्यमानेषु एतानि तत्त्वानि दृश्यन्ते । 
## अधिपतिः
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते । 
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
## राशिभावः
मेषः **सहजप्रथम**भावः इति निर्दिश्यते । प्रथमभावे आत्मविश्वासः, स्वयं शक्तिः, सामर्थ्यम्, शरीरम् - इत्येतेषाम् आद्यता भवति । मेषराशिवत्सु अपि अयं भावः दृग्गोचरः भवति ।
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, पूर्वदिशः स्वामी, क्षत्रियवर्णः, पर्वतीयप्रदेशे विचरणकर्ता, रजोगुणयुक्तः, कान्तिहीनः, अल्पसन्ततिः, पृष्ठोदयी, अग्नितत्त्वयुक्तश्च भवति  मेषराशिः । अस्य स्वामी मङ्गलग्रहः वर्तते । उक्तं च - 
:पूर्ववासी नृपज्ञातिः शैलचारी रजोगुणी ।
:पृष्ठोदयी पावकी च मेषराशिः कुजाधिपः ॥ (बृ पा हो शा - २/७)
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
मेषराशौ अश्विन्याः ४ पादाः, भरण्याः ४ पादाः, कृत्तिकायाः प्रथमः पादः भवति इत्यतः **चू, चे, चो, ला, ली, लू, ले, लो, आ ... ** इत्येतानि अक्षराणि मेषसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् मार्च्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः एप्रिल्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मेषराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भट्ट-जगज्जीवनः

## कविपरिचयः
भट्टजगज्जीवनोऽपि (Bhattajagadjeevana) जोधपुरनरेशस्य अजितसिंहस्य सभापण्डितः । बालकृष्णदीक्षितस्य समकालिकत्वात् अस्यापि स्थितिकालः अष्टादशशतकस्य पूर्वार्थभागः ।

## कृतिपरिचयः
अनेन कविना अजितोदयम् अभयोदयं चेति महाकाव्यद्वयं प्रणीतम् ।

### अजितोदयम्
अस्मिन् ऐतिहासिके महाकाव्ये ३२ सर्गाः सन्ति । अजितसिंहोऽत्र नायको वीरश्चाङ्गी रसः । इदं महाकाव्ये जोधपुर-नृपाणां यथार्थः इतिहासः । ऐतिहासिकतथ्यप्राधान्येऽपि काव्यपक्षो नोपेक्षितः ।

### अभयोदयम्
इदमपि ऐतिहासिकं काव्यम् । अत्र १० सर्गाः सन्ति । अत्र जोधपुरनृपाणां मालदेवादारभ्य अभयसिंहपर्यन्तानां चरितं विस्तरेण वर्णितम् ।

## काव्यकला
भट्टजगज्जीवनो रससिद्धः कविः । कविना अङ्गित्वेन वीररसस्य अङ्गत्वेन च करूण-रौद्र-शृङ्गारादीनाम् अभिव्यक्तयः कृता । अयं वर्णनकलायां परमनिपुणः । 
अजितोदये आक्रामकस्य भाटीवीरस्य चित्रणं यथा - 
::::तान् वीक्ष्य दूरत उपेतपठानवीरान्
::::निघ्नन् भयङ्कररणे निनदन् स भाटी ।
::::यो यो निहन्तुमुपयाति निहत्य तं तं
::::यावत्समेति  महमूदनवाबवर्यम् ॥

अजितोदये ध्वस्तदेवालयवर्णने करुणरसाभिव्यञ्जनेन सह कवेः यथार्थवर्णनप्रवृत्तिः संलक्ष्यते - 
::::देवालयाः सुबहुशोऽपि च यत्र यत्र
::::देशे मरुस्थलवरे किल तत्र तत्र ।
::::विध्वंसित बत नवाबबहादुरेण 
::::हा कष्टमेव विहितं विधिना तदानीम् ॥

अलङ्कारयोजनायां स्वाभाविकता वर्तते । वर्ण्यविषयस्य मार्मिकव्यञ्जनायैव ते साधनत्वेन गृहीताः । यथा - 
::::नैकोऽपि मे सुतनयः स्वजुलातपत्रं
::::स्कन्दो द्वितीय इव सङ्गरलब्धकीर्तिः ।
::::आश्रित्य यं घनतरुं लतिकेव तिष्ठेत् 
::::प्रत्यन्वहं सुखभरैः सह राज्यलक्ष्मीः ॥
एवं भट्टजगज्जीवनस्य उभयोः महाकाव्ययोः ऐतिहासिक-तथ्यैः सह सरसकाव्यसुषमायाः मणिकाञ्चनयोगो वर्तते ।

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
जाती

## परिचयः
जाती इति सस्यं कथ्यमानम् एतत् उष्णप्रदेशस्य कश्चित् वाणिज्यफलचयः । भारतीयाहारक्रमे अनिवार्यः सम्बारः जातिफलम् ।  आङ्ग्लभषया Nutmeg इति कथयन्ति । कर्णाटके अन्यदेशेभ्यः अयातं कृत्वा प्ररोहणम् आरब्दम् । 

## सस्यशास्त्रीयवर्गीकरणम्
जातीसस्यं मैरिस्टिकासि (Myristicaceae) इति कुटुम्बसम्बद्धं मैरिस्टिक फ्राग्रन्स (Myristica fragrans) इति सस्यशास्त्रीयनामयुक्तम् ।

## सस्यस्य गुणलक्षणानि
एषः मध्यमप्रमाणस्य नित्यहरिद्वर्णः वृक्षः । पत्राणि सामान्यतः आम्रपत्राणि इव लम्बानि भवन्ति । अतिलघुपुष्पाणि फलानि मन्दपीतवर्णितानि च भवन्ति । 

## फलम्
एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीफलस्य उपयोगः क्रियते ।

“जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते ।
लघुकं शब्दहीनं च रूक्षाङ्गमतिनिन्दितम् ॥“ 

## पत्रम् 
:**“जातीपत्री कटूष्णा स्यात् सुरभिः कफनाशिनी ।** 
:**वक्त्रदौर्गन्ध्यहृद्वर्णा विषहृत् कायकान्तिका ॥“**
एतत् जातीपत्रम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg Leaves इति उच्यते । एतत् जातीपत्रम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्यम् । मधुराणां भक्ष्याणां निर्माणे अस्य जातीपत्रस्य उपयोगः क्रियते ।
## प्रयोजनानि
अस्य फलस्य भागद्वयं भवति । अन्ततः विद्यमानं बीजं बहिस्थं फलम् । फलभागस्य विपणिषु विशेषमौल्यं नास्ति । किन्तु बीजस्य तदावृतस्य गदायाः च अधिकं मौल्यं भवति । सुगन्धद्रव्यनिर्माणे आयुर्वेदीयौषधक्रमे च एतेषाम् उपयोगः अतीव भवति । अस्य फलबीजं सुगन्धितं उत्तेजकं वातहरं च भवति । 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* जातीसस्यम् 
* जाती

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वृषभराशिः

thumb|300px|right
वृषभराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, **वृषभराशिः**, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
वृषभद्वयं शकटे योज्यते चेदपि हले योज्यते चेदपि समानतया कार्यं कुरुतः । किन्तु एकः वृषभः भवति चेत् तस्मिन् असमत्वं दृश्यते । स्वेच्छानुसारं प्रवर्तते । वृषभराशिवन्तः एवमेव व्यवहरन्ति । अतः तेषां विषये पूर्वजागरूकता वोढव्या ।
## अधिपतिः
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति । 
## राशिभावः
वृषभः **सहजद्वितीय**भावः इति निर्दिश्यते । द्वितीयभावे धनम्, वाक्, कुटुम्बः, नेत्रे - इत्येते अंशाः भवन्ति । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
स्त्रीजातिः, स्थिरसंज्ञकः, भूमितत्त्वं, शीतलस्वभावः, कान्तिरहितः, दक्षिणदिशः स्वामी, वातप्रकृतिः, रात्रीबली, चतुश्चरणवान्, श्वेतवर्णः, महाशब्दकारी, विषमोदयी, मध्यमसन्ततिः, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं चास्ति । अयं राशिः अर्धजलराशिः इत्युच्यते । अस्य स्वभावः स्वार्थी, सांसारिककार्येषु दक्षश्च भवति । अनेन कण्ठ-मुख-कपोलानां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रग्रहः वर्तते । उक्तं च - 
:श्वेतः शुक्राधिपः दीर्घः चतुष्पादाच्छर्वरी बली ।
:याम्येद् ग्राम्यो वणिग्भूमिः स्त्री पृष्ठोदयी वृषः ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
वृषभराशौ कृत्तिकायाः २, ३, ४ पादाः, रोहिण्याः ४ पादाः, मृगशिरायाः प्रथम-द्वितीयपादौ भवन्ति इत्यतः **ई, ऊ, ए, वो, वा, वी, वू, वे, वो ... ** इत्येतानि अक्षराणि वृषभसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् एप्रिल्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः मेमासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां वृषभराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तुलाराशिः

तुला द्वादश राशिनां मध्ये एक:। द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, **तुलाराशिः**, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
समत्वस्य सङ्केतरूपः तुलाराशिः । तुलायाः स्थालिकाद्वयम् इव उत्तमानुत्तमायाः निर्णयावसरे तुलाराशिः उत्तमन्यायाधीशवत् कार्यं करोति । विविधेशु अंशेषु सामरस्यानयनावसरे तुलाराशिः उत्तमं सामर्थ्यं प्रदर्शयति । तुलाराशिवताम् अपि अयं समत्वभावः विशेषतया भवति ।
## अधिपतिः
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति । 
## राशिभावः
तुलायाः **सहजसप्तम**भावः इति निर्दिश्यते । सर्वविधभागविषयाः तन्नाम जीवनसहचरी, वाणिज्ये सहभागः, स्नेहितैः सह सहभागः इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, चरसंज्ञकः, वायुतत्त्वं, पश्चिमदिशः स्वामी, अल्पसन्ततिः, श्यामवर्णः, शीर्षोदयी, शूद्रसंज्ञकः, दिनबली, क्रूरस्वभावः, पाद तथा जलराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वाभावः, विचारशीलः, ज्ञानप्रियः, कार्यसम्पादकः, राजनीतिज्ञश्च । शरीरजन्यप्रभावे नाभितोऽधः भागस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रः । यथा चोक्तम् –
:शीर्षोदयी द्युवीर्याढ्यस्तथा शूद्रो रजोगुणी ।
:शुक्रोऽधिपो पश्चिमेशो दुलो मध्यतनुर्द्विपात् ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
तुलाराशौ चित्तायाः ३,४ पादौ स्वात्याः चत्वारः पादाः, विशाखायाः १,२,३ पादाः च भवन्ति इत्यतः **रा, री, रू, रे, रो, ता, ती, तू, ते  ... ** इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् सेप्टेम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः अक्टोबर्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां तुलाराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मिथुनराशिः

मिथुनराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, **मिथुनराशिः**, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
मिथुनं नाम युगलम् इत्यर्थः । कस्मिंश्चित् विषये अपि द्विधा चिन्तनम् । द्वयोः भावयोः स्थानकल्पनम् । निर्णयसामर्थ्यस्य न्यूनतायाः कारणात् द्वन्द्वभावस्य अनुभवनम् एतस्य राशिवतां लक्षणम् ।
## अधिपतिः
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः । बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम् । बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः । कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम् । अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
## राशिभावः
मिथुनः **सहजतृतीय**भावः इति निर्दिश्यते । तूतीयभावे सहोदराः, सहकारः, लघु-प्रयाणानि, करकुशलकार्याणि, हस्तलिपिः - इत्येते अंशाः भवन्ति । मिथुनराशिवत्सु अपि एते अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति ।
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पश्चिमदिशः स्वामी, वायुतत्त्वं, शुक्रः इव हरितवर्णः, पुरुषराशिः, द्विस्वभावः, विषमोदयी, उष्णः, शूद्रवर्णः, महाशब्दकारी, दिनबली, मध्यमसन्ततिः, शिथिलशरीरम् । अस्य प्राकृतिकस्वभावः विद्याध्ययनरतः, शिल्पी च । अनेन स्कन्ध-बाहूनां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बुधः । उक्तं च - 
:प्रत्यक्स्वामी द्विपाद्रात्रिबली ग्राम्याग्रगोऽनिली ।
:समगात्रो हरिद्वर्णो मिथुनाख्यो बुधाधिपः ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
मिथुनराशौ मृगशिरायाः ३, ४ पादौ, आर्द्रायाः ४ पादाः, पुनर्वसोः १, २, ३ पादः भवन्ति इत्यतः **का, की, कू, खं, ङ, भ, के, को, हा ... ** इत्येतानि अक्षराणि मिथुनसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् मेमासस्य २१ दिनाङ्कतः जून्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मिथुनराशिः ।

वर्गः:राशयः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वृश्चिकराशिः

वृश्चिकराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, **वृश्चिकराशिः**, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
वृश्चिकः स्वयमेव अन्यान् न पीडयति । अन्ये यथा न पीडयेयुः तथा अगोचररूपेण अटन् भवति । किन्तु पीडितः यदि भवेत् तर्हि विषयुक्तेन पृच्छेन कष्टं यच्छति एव । स्वेन आयुधेन पीडाः अतिक्रान्तुं प्रयतते । अग्रिमपरम्परायै जन्मदानाय स्वस्य निवृत्तिः तस्य औदार्यद्योतकम् अस्ति । अस्य राशिवताम् अपि एते विशेषगुणाः भवन्ति । भावाभिव्यक्तौ ते अतीव समर्थाः ।                                                                          
## अधिपतिः
मेष-वृश्चिकयोः अधिपतिः कुजः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां कुजः भवति दण्डनायकः । निर्णयानाम् अन्वयनशक्तिः, अद्भुतनिर्वहणाशक्तिः, न्याययुत-योजनायुतजीवनाय प्रयत्नशीलता च कुजस्य स्वभावः । मेषराशिवन्तः निर्णयानां कार्यान्वयनविषये अतीव जागरूकाः भवन्ति । अन्येषाम् आधिपत्यं, स्वीये कार्ये अन्येषां प्रवेशं च एते न सहन्ते । समीचीनतया कार्यनिर्वहणं, अन्यैः कार्यकारणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । एते सर्वदा अपि कस्मिंश्चित् कार्ये मग्नाः भवन्ति । परिश्रमेण एव आनन्दः अनुभूयते एतैः । कार्यकरणे सर्वे क्लेशाः आनन्देन एव एतैः सम्मुखीक्रियन्ते । 
निर्वहणकार्ये अत्युत्तमा व्यवस्था एतैः क्रियते । रक्षणाविभागे एते प्रत्यक्षपात्रं वहन्ति । कार्यं समग्रदृष्ट्या परिशीलयन्तः स्वीयं कार्यम् इति भावयन्तः कार्योन्नतिं सम्पादयन्ति । अन्येषाम् आदर्शप्रायाः भवन्ति ।
## राशिभावः
वृश्चिकस्य **सहज-अष्टम**भावः इति निर्दिश्यते । आरोग्यम्, आकस्मिकलाभनष्टानि, अवमानः, अदृष्टपत्रम्-द्यूतम् इत्यादिभिः प्राप्यमाणाः लाभनष्टादयः, मृतधनं, सम्पत्तिः - एते अंशाः अत्र द्रष्टव्याः । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
स्थिरसंज्ञकः, शुभ्रवर्णः, स्त्रीजातिः, जलतत्त्वम्, उत्तरदिशः स्वामी, रात्रिबली, कफप्रकृतिः, बहुसन्ततिः, ब्राह्मणवर्णः, अर्धजलचरराशिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः :शीर्षोदयोऽथ स्वल्पाङ्गो बहुपाद् ब्राह्मणो बली ।
:सौम्यस्थो दिनवीर्याढ्यः पिशङ्गो जलभूचरः ॥
:रोमस्वाढ्योऽतितीक्ष्णाङ्गो वृश्चिकश्च कुजाधिपः ।
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
वृश्चिकराशौ चित्तायाः विशाखायाः ४ पादः, अनुराधायाः ४ पादाः, ज्येष्ठायाः ४ पादाः च भवन्ति इत्यतः **तो, ना, नी, नू, ने, नो, या, इ, ई  ... ** इत्येतानि अक्षराणि कन्यासम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्कतः नवेम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां वृश्चिकराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सिंहः पशुः

चित्रपाठ्यम्=शावकेन सह एका सिंहिका|लघुचित्रम्|शावकेन सह एका सिंहिका

सिंहः आफ्रिका-भारतयोः मूलनिवासी एकः विशालः बिडालः अस्ति । व्याघ्रस्य अनन्तरं द्वितीयः बृहत्तमः जीवितः बिडालः अस्ति । सिंहाः सिंहिकाभ्यः बृहत्तराः, प्रमुखाः अङ्गुष्ठाः च भवन्ति ।

सिंहः तृणभूमिषु, सवनेषु, गुल्मेषु वनेषु च निवसति ।
वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कुम्भराशिः

कुम्भः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, **कुम्भराशिः**, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
कुम्भे किं विद्यते इत्येतत् न ज्ञायते । जलं यदि स्यात् कियत् विद्यते इति न ज्ञायते । अतः कुम्भे अज्ञाताः विषयाः भवन्ति । कदाचित् तस्मिन् किमपि न भवेदेव । रिक्ते कुम्भे नूतनं किमपि दृश्येत । कश्चन भावः परिपूर्णः अंशः कुम्भे विद्यते इति भावयितुं शक्यम् । कुम्भराशिवत्सु अपि किञ्चन वैशिष्ट्यम्, आकस्मिकरूपेण ते प्रमुखपात्रं वहेयुः । किन्तु कदा कस्मिन् विषये इत्येतत् भवति गोप्यम् । तेषां सामर्थ्यं शक्तिविशेषश्च निगूहितं भवति । सूक्ष्मतया अवलोकनेन मात्रं तेषाम् अन्तर्गतशक्तिः सर्वैः अवगम्यते ।                                                                   
## अधिपतिः
मकर-कुम्भराश्योः शनिः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं शनिः सेवकः । सेवातत्परतायाः सङ्केतः शनिः । शान्तिदाता अपि शनिः । लोके सेवायाः अपेक्षया उत्तमः धर्मः अन्यः न विद्यते । सेवातत्त्वं समीचीनतया अवगत्य कष्टकाले ये सहकर्तुम् अग्रे आगच्छन्ति ते अस्मिन् राशौ अन्तर्भवन्ति । कुम्भराशौ सुखिनः सन्तः सेवाकार्ये आत्मानं योजितवन्तः भवन्ति । अहङ्काराभिमानैः मुक्ता सेवा अत्र भवेत् । रुग्णालयेषु सेवकाः हृदयपूर्वकं यदि कार्यं कुर्वन्ति तर्हि सा उत्तमसेवा इति उच्यते । तादृशानां सेवाकार्याणां शनिः कारकः भवति ।  
## राशिभावः
कुम्भराशेः **सहज-लाभ**भावः इति निर्दिश्यते । अत्र लाभसम्बद्धाः अंशाः द्रष्टव्याः । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, वायुतत्त्वं, विचित्रवर्णः, शीर्षोदयः, अर्धजलं, त्रिदोषप्रकृतिः, दिनबली, पश्चिमदिशः स्वामी, उष्णस्वभावः, शूद्रवर्णः, क्रूरस्तथा मध्यमसन्ततिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः विचारशीलः, शान्तचित्तः, धर्मवीरः,प्रतिभासम्पन्नश्च वर्तते । अनेन उदरस्य आभ्यन्तरीकभागस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शनिः । यथा चोक्तं –
:कुम्भः कुम्भी नरो बभ्रुः वर्णमध्यतनुर्द्विपात् ।
:द्युवीर्यो जलमघ आयस्थो वातशीर्षोदयी तमः ॥
:शूद्रः पश्चिमदेशस्य स्वामी दैवाकरिः स्मृतः ।

## स्म्बद्धानि अक्षराणि
कुम्भराशौ धनिष्ठायाः ३,४ पादौ शतभिषायाः ४ पादाः, पूर्वाभाद्रयाः १,२,३ पादाः च भवन्ति इत्यतः **गू, गे, गो, सा, सी, सू, से, सो, दा  ... ** इत्येतानि अक्षराणि कुम्भराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनं जनवरी-मासस्य २१ दिनाङ्कतः फेब्रवरी-मासस्य १० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कुम्भराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वृश्चिकः

**वृश्चिकः** विषधरः कश्चनः जीवः। एते आधिक्येन मरुभूमौ, निर्जीवस्थाने निवसन्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्कटराशिः

कर्कटराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः ।  द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, **कर्कटराशिः**, सिंहराशिः, कन्याराशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
कर्कटः जले सञ्चरति । सर्वदा जलतले निवसन् अयं कर्कटः जलं प्रशान्तं यदा भवति तदा दृश्यते । लघुः शब्दः श्रुतः चेदपि अधः पलायते । आकृतिः भयावहः चेदपि न तथा धैर्यवान् । कर्कटराशिवन्तः कलहं न इच्छन्ति । गृहव्यवहारेषु एतेषाम् अतीव श्रद्धा । 
## अधिपतिः
कर्कटराशेः अधिपतिः अस्ति चन्द्रः । असमर्थः राजा राज्ञी इति वा चन्द्रं सामान्यतः जनाः अभिजानन्ति । कर्कटराशिवन्तः सर्वे यदि सहकुर्वन्ति तर्हि आधिपत्यं प्राप्तव्यम् इति इच्छुकाः प्रयतमानाश्च भवन्ति । चन्द्रः न स्वयं प्रकाशः, अन्यं ग्रहं परितः भ्रमति, तस्य कलाः परिवर्तन्ते इत्यतः कर्कटराशिवन्तः आवश्यकतानुगुणं व्यवहारः, अवसरे प्राप्ते स्वस्य प्रामुख्यस्य प्रदर्शनम्, स्नेहशीलता, अन्येषु अवलम्बनस्वभावश्च भवन्ति । चन्द्रः रात्रौ प्राबल्यं यथा प्रदर्शयति तथा एते कार्यनिर्वहणावसरे कुत्रचित् स्वस्य वैशिष्ट्यं प्रदर्शयन्ति । असमर्थः राजा इत्यतः एतेषु अन्येषां प्रभावः भवति अगाधः । एते सर्वेषाम् अभिप्रायं शृण्वन्ति । सर्वान् तोषयितुं प्रयतन्ते च । अन्येषाम् अभिप्रायाः न आद्रियन्ते चेत् स्वस्य स्थानं रक्षितं न भवति इति एतेषां चिन्तनम् । राज्ञी इत्यतः प्रीत्या, जलग्रहः इत्यतः आकर्षणेन उपायनादीनां दानेन च सर्वान् वशीकर्तुम् एते प्रयतन्ते । सर्वे मम वचनं न शृण्वन्ति इति चिन्तयद्भिः एतैः मानसिकभावावेगः अनुभूयते । सुलभतया रोगग्रस्ताः भवन्ति । शारीरक-मानसिक-अस्वास्थ्यावसरे आत्मीयाः सर्वे समीपे एव भवेयुः इति आग्रहः अधिकः दृश्यते एतेषु । मातृप्रीतिः, न्यूननिर्णयशक्तिः, आकर्षणञ्च एतेषां वैशिष्ट्यम् । 
## राशिभावः
कर्कटः **सहजचतुर्थ**भावः इति निर्दिश्यते । चतुर्थभावः मातृभावः इति परिगण्यते । मातुः प्राप्यमाणं प्रीतिमयं जीवनम्, गृहम्, वाहनम्, आहारः, प्राथमिकविद्या, सुखादयः अत्र परिशील्यन्ते । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
चरः, स्त्रीजातिः, सौम्यः, कफप्रकृतिः, जलचारी, समोदयी, रात्रिबली, उत्तरदिशः स्वामी, रक्तधवलमिश्रितवर्णः, बहुचरणस्तथा सन्तानवान् । अस्य प्राकृतिकस्वभावः सांसारिकाभ्युदये प्रयत्नशीलः, लज्जावान्, कार्यस्थैर्यं, समयानुयानुवर्तिता च । अनेन उदर-वक्षःस्थल-गुर्दायाः विचारः क्रियते । अस्य स्वामी चन्द्रमा । तदुक्तं - 
:पाटलो वनचारी च ब्राह्मणो निशिवीर्यवान् ॥
:बहुपटुतरः स्थौल्यतनुः सत्त्वगुणी बली ।
:पृष्ठोदयी कर्कराशिर्मृगाङ्कोऽधिपतिः स्मृतः ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
कर्कटराशौ पुनर्वसोः चतुर्थः पादः, पुष्यस्य ४ पादाः, आश्लेषायाः ४ पादाः च भवन्ति इत्यतः **ही, हू, हे, हो, डा, डी, डू, डे, डो ... ** इत्येतानि अक्षराणि कर्कटसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् जून्-मासस्य २२ दिनाङ्कतः जुलैमासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कर्कटराशिः ।

वर्गः:राशयः

वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
मीनराशिः

मीनः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः अस्ति । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, **मीनराशिः** च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
मीनद्वयं पञ्चभिः लेपनैः युक्ता आकृतिः एव मीनाकृतिः । मीनद्वयं द्वयोः भावयोः सङ्केतरूपः । निर्णयावसरे द्वैधीभावः पौनःपुन्येन पीडयति एव । एतयोः मीनयोः पञ्च नक्षत्राणि लिप्तानि सन्ति इत्यतः मीनराशिवन्तः अनुबन्धाय प्रतीक्षमाणाः भवन्ति । सर्वैः सह आत्मीयसम्बन्धपोषणे एते आसक्ताः भवन्ति । मीनः जले यथा वेगेन सञ्चरति तथैव एते अपि स्वस्थाने प्रतिभाः प्रदर्शयन्ति । एतेषां जीवने वेगः दृश्यते । मीनाः यथा अचिरात् दिक्परिवर्तनं कुर्युः तथैव एते स्वस्य निर्णयान् परिवर्तयन्तः भवन्ति । एते अंशाः मीनराशिवत्सु, मीनलग्नवत्सु, मीनराशौ रविः येषु विद्येत तेषु च दृश्यते ।                                                                       
## अधिपतिः
धनु-मीनराश्योः अधिपतिः गुरुः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं गुरुः समर्थः न्यायनिष्ठः अमात्यः । स्वस्य चिन्तनानि लोककल्याणकारकाणि भवेयुः इति आशास्ते अयम् । लोकोपकारिणां कार्याणां विषये संशोधने अग्रेसरप्रवृत्तिः एतेषु दृश्यते । उत्तम चिन्तनानि लक्ष्यसाधनशक्तिश्च धनुराशिवतां वैशिष्ट्यम् । उपकारिणां विधानानां प्रचाराय निरन्तरं प्रयतन्ते एते । विषयाणां गभीराध्ययनं, लाभालाभविषये विश्लेषणम्, उत्तमस्य प्रोत्साहनम्, अनुत्तमस्य निवारणाय समीचीनयोजनानिर्माणं च अमात्यस्य गुरोः कार्याणि । जनानाम् आवश्यकतायाः अभिज्ञानं, सर्वे यथा प्राप्नुयुः तथा करणाय संशोधनानि योजनाश्च तेषां द्वारा एव भविष्यति । स्वस्य भावान् अन्येषां द्वारा कार्यान्वयनं कर्तुम् एते प्रयतन्ते । अहमेव अग्रे भवेयम् इति एते न चिन्तयन्ति । आडम्बर-विलासादयः एतेषु न दृश्यन्ते । सामान्य-अपेक्षाणां विषये सहकारः प्राप्तः चेत् एते सन्तुष्टाः । स्वकार्ये एव मग्नाः सन्तः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शनं कुर्वन्तः भवन्ति । सामान्यपरिशीलनं मीनराशिवतां वैशिष्ट्यम् । सर्वविधसंशोधनानि परमात्मनः प्राप्त्यै मार्गाः इति गुरुग्रहस्य प्रभावेण एव भावयितुं शक्यम् । आत्मगौरववर्धनं गुरुग्रहस्य वैशिष्ट्यम् । 
## राशिभावः
मीनराशेः **सहज-व्यय**भावः इति निर्दिश्यते । व्ययस्थाने मानसिक-शारीरक-आर्थिकव्ययादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः । सुखनिद्रा, मोक्षस्थानानि अपि अत्र एव परिशीलनीयानि ।
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
द्विस्वभावः, स्त्रीजातिः, कफप्रकृतिः, जलतत्त्वं, रात्रिबली, विप्रवर्णः, उत्तरदिशः स्वामी, जलचरराशिः, पिङ्गलवर्णश्च भवति । अस्य प्राकृतिकस्वभावः उत्तमः, दयालुः , दानशीलश्च अस्ति । अनेन पादस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी बृहस्पतिः । यथा चिक्तं –
:मीनौ पुच्छास्य संलग्नौ मीनराशिर्दिवाबली ॥
:जली सत्त्वगुणाढ्यश्च स्वस्थो जलचरो द्विजः ।
:अपदो मध्यदेही च सौम्यस्थो ह्युभयोदयी ॥
:सुराचार्याधिपश्चास्य राशीनां गदितं मया । 
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
मीनराशौ पूर्वाभाद्रायाः चतुर्थः पादः, उत्तराभाद्रायाः ४ पादाः, रेवत्याः ४ पादाः च भवन्ति इत्यतः **दी, दू, षं, झा, धा, दे, दो, चा, ची  ... ** इत्येतानि अक्षराणि मीनराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् फेब्रवरी-मासस्य २० दिनाङ्कतः मार्च-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मीनराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सिंहराशिः

सिंहराशिः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः ।  द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, **सिंहराशिः**, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
गुहासु सञ्चरणम्, आवश्यकतानुगुणं वर्तनम्, शत्रोः सम्मुखीकरणम्, धैर्यप्रवृत्तिः, निश्चिता मतिः - ये गुणाः सिंहे दृश्यन्ते ते सर्वे सिंहराशिवत्सु अपि दृश्यन्ते । धीरगम्भीरप्रवृत्तिः, न्यायबद्धजीवनशैली, दोषाणां विषये असहना, शत्रुदमनम् अन्यानि वैशिष्ट्यानि ।
## अधिपतिः
सिंहराशेः अधिपतिः रविः । रविः ग्रहाणां राजा । सूर्यः स्वयं प्रकाशवान्, स्वावलम्बी सन् अन्येभ्यः प्रकाशं तापञ्च वितरन् सर्वान् उपकरोति । इदं तत्त्वं सिंहराशिवत्सु अधिकतया दृश्यते । एतेषु आत्मविश्वासः अत्यधिकः इत्यतः सर्वत्रापि मम निर्णयः एव अन्तिमः भवेत्, सर्वे माम् एव अनुसरेयुः इति तत्त्वं तेषु अधिकतया भवति । अयं गुणः कदाचित् दुराग्रहं मूर्खताञ्च प्रदर्शयति । किन्तु सः भावः यथा दृग्गोचरः न स्यात् तथा ते निर्वहन्ति । स्वस्य भावनाः निगूह्य न्यूनताः सङ्गोप्य गम्भीरतया वर्तयन्ति ते । अन्येषां प्रगति एतेषाम् असहनाय भवति । असहना असूयारूपं यदि प्राप्नोति ते अन्यान् बाधन्ते च । स्वस्य विषयः उच्यते चेत् अन्ये ममविषये लघुचिन्तनं कुर्युः इति भयेन एते अन्यान् किमपि न वदन्ति । तस्मात् चिन्ताभारेण हृदयरोगं मनोव्याधिञ्च प्राप्नुवन्ति । कार्यनिर्वहणे एते नितरां सामर्थ्यवन्तः भवन्ति । मत्तः बहु जनाः प्रयोजनं प्राप्नुयुः ततः ते कृतज्ञाः स्युः, स्वस्य नियन्त्रणे स्युः इत्यपि एते इच्छन्ति । एतन्निमित्तं कदाचित् ते अन्यान् भाययेयुः अपि ।  
## राशिभावः
सिंहः **सहजपञ्चम**भावः इति निर्दिश्यते । पञ्चमभावः मानसिकस्तरं, चिन्तनानि, चिन्तनप्रयोजनानि, सन्तनञ्च निर्दिशति । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, अग्नितत्त्वं, दिवाबली, पित्तप्रकृतिः, पीतवर्नः, उष्णस्वभावः, पूर्वदिशः स्वामी, पुष्टशरीरं, क्षत्रियवर्णः, अल्पसन्ततिः, भ्रमणप्रियः, निर्जलं चास्ति । अस्य प्राकृतिकस्वभावः मेषराशि इव तथा च विशेषतया स्वातन्त्र्यप्रियः औदार्यादिगुणः विद्यते । अनेन हृदयस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी रविः । यथोक्तं - 
:सिंहः सूर्याधिपः सत्त्वी चतुष्पात्क्षत्रियोबली ।
:शीर्षोदयी बृहद्गात्रः पाण्डुः पूर्वेद्युवीर्यवान् ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
सिंहराशौ मखायाः ४ पादाः, पूर्वाषाढायाः ४ पादाः, उत्तराषाढायाः प्रथमः पादः च भवन्ति इत्यतः **मा, मी, मू, मे, मो, टा, टी, टू, टे ... ** इत्येतानि अक्षराणि सिंहसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् जुलैमासस्य २४ दिनाङ्कतः आगस्ट्-मासस्य २३ दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां सिंहराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सर्वज्ञः

## स्वभावः
सर्वज्ञः(Sarvagna) व्यवहारे चतुरः विवेकी तथा आदर्श: पुरुषश्च आसीत् । सः यथास्तिथिं साक्षात् वदति स्म इति कारणतः मूलस्थानं ग्रामं च त्यक्त्त्वा अटनीयम् अभवत् । एतेन अटनेन सः जीवने बहून् विषयान् ज्ञातवान् । सत्पथे गच्छन् सः सर्वे अस्मदीयाः एव इति भावयति स्म । अतः सः अनुभववान् कविः जातः ।
## जन्म
कवेः सर्वज्ञस्य जातिमतादिविषये किमपि वक्तुं न शक्यते । एतस्य जन्मनः ऊहाः सत्यार्हाः न इति वदन्ति । सः क्रि .श . १५६५तमे वर्षे जातः स्यात् इति ऊहा । आहत्य १६ शतके सः अजीवत् इति वक्तुं शक्यते ।
## कार्यम्
समाजस्य वक्रतां त्रिपदीनां द्वारा विशिष्टशैल्या अलिखत् कविः सर्वज्ञः । “अजेन अस्पृष्टं हरितं नास्ति” इव सर्वज्ञेन अनुक्तः विचाराः एव न सन्ति ।  एतस्य त्रिपदिषु जीवनधर्मं गोपितः अस्ति । श्रीयुतकृष्णशास्त्रिणः सर्वज्ञं “कन्नडभाषाजनानां तिरुवल्लुवर् इव वेमनः इव” इति उक्तवान् । तमिऴ्साहित्ये तिरुवल्लुवर् इव तेलुगुसाहित्ये वेमनः इव इति अभिप्रैति सः । सर्वज्ञस्य विशिष्टप्रयोगैः कन्नडसाहित्यं सार्थकथाम् आपन्नम् इति वक्तुं शक्यते ।

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
जवाहरलालनेहरुविश्वविद्यालयः

जवाहरलाल नेहरू विश्‍वविद्यालयस्य संस्थापनं औपचारिक रीत्या तत्कालीनराष्‍ट्रपति:  स्व. श्रीमान वी.वी. गिरी द्वारा 14 नवम्बर 1969 दिनांके जातं। महात्मागाँधीवर्यस्य जन्मशती अपि आसीत।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* JNU Official website
* JNU Official website for Entrances 
* JNU Entrance Portal

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सञ्चिहोन्नम्मा

मैसूरुमण्डले 'यऴ्न्दूरु' इति कश्चन ग्रामः विद्यते । अत्रत्या कवयित्री **सञ्चिहोन्नम्मा** (Sanchi Honnamma)। मैसूरुसंस्थानस्य राज्ञः चिक्कदेवरायस्य काले (१७ शतके ) एषा पट्टराज्ञ्याः सेविका असीत्  । ताम्बूलसज्जीकरणम् एतस्याः कार्यम् आसीत् । अतः एव सा सञ्चिहोन्नम्मा इति प्रसिद्धा जाता । (कन्नडभाषायां 'सञ्चि' इत्येतत् पदं ताम्बूलस्थापनाय उपयुज्यमानस्य लधुस्यूतस्य निर्देशनाय उपयुज्यते । राज्ञः आश्रये एषा बहूनि काव्यानि रचितवती । तेषु अत्यन्तं प्रसिद्धं जातं **हदिबदेय धर्म**इत्येतत् काव्यम् । 'हदिबदे' इत्येतत् 'पतिव्रता'इत्येतम् अर्थं बोधयति । स्त्रीणां कृते पुरुषाणां कृते च पार्थक्येन धर्मं व्यवहारनीतिञ्च हितवचनैः अबोधयत् सा । त्या लिखितं **हदिबदेय  धर्म** इत्येषा कृतिः अतुत्तमा इति वक्तुं शक्यते ।

वर्गः:कन्नडकवयित्र्यः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वंशः

## परिचयः
वंशवृक्षः कश्चित् विशिष्टः वृक्षः। यतः अन्यवृक्षाः इव शाखासु विशाखासु अस्य वैशाल्यं न भवति । अबक्रः सन् ऊर्ध्वं वर्धते । यदा अयं पुष्पितः भवति तदा अस्य आयुः समाप्तः इति अर्थः । सामान्यतः अयं वृक्षः अरणोत्पनः चेदपि इदानीन्तनकाले सौन्दर्यार्थम् उद्यानेषु अपि प्रारोपयन्ति । अयं तृणानां वर्गसम्बद्धः Poaceae Sub, Bambusoideae Tribe, Bambuseae इति सस्यसमुदाये अन्तर्गच्छति । शतपर्व, वेणु,युवफल इति अस्य अपरनामानि । हिन्दुस्थान्यां बास् इति कथयन्ति येन बासुरि (वेणुवाद्यम्) निर्मीयते । अयं वृक्षः आङ्ग्लभाषया ठोर्न्य् बम्बू इति ल्याटिन् भाषया बम्बुस अरुन्दिनेसिअ इति परिचितः । अस्य औषधीयगुणानि अपि ज्ञात्वा मानवः एनम् अपबन्धु इव पश्यति ।  
## प्रभेदाः विशेषाः च
विश्वेऽस्मिन् ५५०वंशजातयः सन्ति । भारते एव १३६वंशभेदाः प्ररोहन्ति । किन्तु भारते सर्वसामान्याः वंशभेदाः ४०सङ्ख्याकाः एव । सकण्टकवंशाः कण्टकरहितवंशाः इति प्रधानभेदद्वयं भवति । एते वृक्षाः निबिडसमूहेषु प्ररोहन्ति इति अस्य अन्येकं वैषिष्ट्यम् । प्रतिदिनं ४अङ्गुलपर्यन्तम् अपि अस्य वर्धनं भवति । बालवंशं (कर्णाटके अस्य ’कळले’ इति वदन्ति) कर्तयित्वा पाकशालायां व्यञ्जनं, क्वथितम्, अवलेहः वा निर्मियन्ते । वंशवृक्षस्य बीजानि व्रीहयः इव भवन्ति । तुषैर्विमुकानि बीजानि तण्डुलाः इव ओदनं कृत्वा भोक्तुं शक्यते । सामान्यस्य तण्डुलान्नस्यापेक्षया अयम् आहारः पौष्टिकः भवति ।\
## प्रयोजनानि
कार्गजस्य निर्माणे । गृहनिर्माणे । द्रोणिनावादिनां निर्माणे । दीपस्तम्भस्य, निश्रेण्याः वेणुवाद्यस्य च निर्माणे । कृष्युपकरणार्थम् । आसनानाम्, आसन्दानां, उप्तीठिकानाम्, अन्यगृहोपयोगिपरिकराणां निर्माणार्थं, अयुर्वेदीयचिकित्सासु  च वंशवृक्षस्य उपयोगः ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मकरराशिः

मकरः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः ।  द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, **मकरराशिः**, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
## नामौचित्यम्
मकराः जले भूमौ च अटतः । जले विद्यमानाः मकराः अधिकशक्तिशालिनः भवन्ति । हठेन सेवाधर्मपालनं, महता परिश्रमेण वा स्वस्य कार्यसमाप्तिः अस्य स्वभावः । स्वस्य स्थानबलं जले यथा अधिकं तथा मकरराशिवन्तः स्वस्य प्रदेशे एव अधिकाम् अभिवृद्धिं प्राप्नुवन्ति । लोके उदात्तधर्मस्य सेवाधर्मस्य सङ्केतरूपेण एते तिष्ठन्ति ।                                                                        
## अधिपतिः
मकर-कुम्भराश्योः शनिः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं शनिः सेवकः । सेवातत्परतायाः सङ्केतः शनिः । शान्तिदाता अपि शनिः । लोके सेवायाः अपेक्षया उत्तमः धर्मः अन्यः न विद्यते । सेवातत्त्वं समीचीनतया अवगत्य कष्टकाले ये सहकर्तुम् अग्रे आगच्छन्ति ते अस्मिन् राशौ अन्तर्भवन्ति । मकरराशौ श्रमपूर्वकसेवा दृश्यते । अहङ्काराभिमानैः मुक्ता सेवा अत्र भवेत् । रुग्णालयेषु सेवकाः हृदयपूर्वकं यदि कार्यं कुर्वन्ति तर्हि सा उत्तमसेवा इति उच्यते । तादृशानां सेवाकार्याणां शनिः कारकः भवति ।  
## राशिभावः
मकरराशेः **सहज-दशम**भावः इति निर्दिश्यते । कुटुम्बेन प्राप्यमाणः उत्तराधिकारः, समाजे प्राप्यमाणानि स्थानमानानि, उद्योगे प्राप्यमाणं गौरवं, वृत्तौ लाभालाभाः, वृद्धि-क्षयादयः - इत्यादयः अंशाः अत्र द्रष्टव्याः । 
## जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः
चरसंज्ञकः, स्त्रीजातिः, पृथ्वीतत्त्वं, वातप्रकृतिः, पिङ्गलवर्णः, रात्रिबली, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं, दक्षिणदिशः स्वामी । अस्य प्राकृतिकस्वभावः उच्चदशाभिलाषी वर्तते । अस्य स्वामी शनिः । यथा चोक्तं-
:मन्दाधिपस्तमी भौमी याम्येट् च निशिवीर्यवान् ॥
:पृष्ठोदयी बृहद्गात्रो मकरो जलभूचरः ।
:आदौ चतुष्पादन्ते च द्विपदो जलगो मतः ॥
## स्म्बद्धानि अक्षराणि
मकरराशौ उत्तराषाढायाः २,३,४ पादाः, श्रवणायाः ४ पादाः, धनिष्ठायाः १, २ पादौ च भवन्ति इत्यतः **बो, जा, जि, जू, जे, जो, ख, गा, गि  ... ** इत्येतानि अक्षराणि मकरराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
## जन्मदिनम्
येषां जन्मदिनम् फेब्रवरी-मासस्य २० दिनाङ्कतः मार्च्-मासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां मकरराशिः ।

वर्गः:राशयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
3.23 मैत्र्यादिषु बलानि

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
मैत्रीकरुणामुदितेति तिस्रो भावनाः । तत्र भूतेषु सुखितेषु मैत्रीं भावयित्वा करुणाबलं लभते । पुण्यशीलेषु मुदितां भावयित्वा मुदिताबलं लभते । भावनातः समाधिर्यः स संयमः । ततो बलान्यबन्ध्यवीर्याणि जायन्ते । पापशीलेषूपेक्षा न तु भावना । ततश्च तस्यां नास्ति समाधिरित्यतो न बलमुपेक्षातस्तत्र संयमाभावादिति ॥२३॥
## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:विभूतिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
अक्षरमाला

वर्गः:वर्णमाला
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये