open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
संयोगितास्वयंवरम्

**संयोगितास्वयंवरम्** इति मूलशङ्करस्य द्वितीयं नाटकं १९२८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितमभूत् । अस्याभिनयो राजसूययज्ञावसरे समवेतानां नरपतीनां मनोरञ्जनार्थमभवत्। संयोगितास्वयंवरं विंशशतकस्य श्रेष्ठं नाटकं मन्यते।

## विषयवस्तु 
कन्नोजाधिपतिः जयचन्दो राजसूययज्ञं कुर्वाणोऽस्ति । तेन दिल्लीश्वरः पृथ्वीराजोऽप्यामन्त्रितः किन्तु पृथ्वीराजः पत्रद्वारा तं राजसूययज्ञस्य अनधिकारिणं सूचयति । जयचन्दो राजसूययज्ञावसरे स्वकीयकन्यायाः संयोगितायाः स्वयंवर कर्तुमभिलषति । संयोगिता पृथ्वीराजे बद्धानुरागा वर्तते । क्रोधान्धेन पित्रा सा गङ्गातटे वनदुर्गे कारागारे प्रेषिता। प्रेमविह्वलहृदया संयोगिता मदनलेखं लिलेख तं च मदनिकाद्वारा पृथ्वीराजसन्निधौ प्रेषितवती । तत्रेदं लिखितमासीत् -

निर्घृणमनसिजविशिखैः विलुप्यमानां त्वदाश्रयामबलाम्।

प्राणेश्वर परिपालय परमशरण्यः श्रुतस्त्वमार्तानाम्॥

पृथ्वीराजोऽप्येतत्पठित्वा स्नेहपरायणो जातः । तेनापि निम्नाङ्कितं प्रणयपत्रमेकं तदन्तिकं प्रेषितम् -

अयमागतो जनस्ते प्रणयपरवशः स्मरोषितः शरणम्।

को नु यदृच्छोपगतं पीयूषरसं न सेवते दयिते।।

पृथ्वीराजः छल-प्रबन्धरचनां विधाय कर्णाटकीसाहाय्येन संयोगिताबन्दीगृहान्तिकं गच्छति । तत्र दुर्गाभ्यन्तरे तयोर्विवाहः संवृत्तः । संयोगिता सत्वरम् अश्वारूढस्य पृथ्वीराजस्य अङ्कमाश्रित्य गतवती । प्रतिक्रियार्थं समुपस्थिता जयचन्दस्य महती सेना तेन सपद्येव मृत्युपदं प्रापिता । अन्ततोगत्वा जयचन्दः स्वयमेव पृथ्वीराजाय कन्यादानार्थं समुत्कण्ठितो जातः । स पृथ्वीराजं प्रशंसति -

मिथोऽनुरागाभ्युदयप्रहर्षितः, स्वयंवरां मे तनयां समर्प्य।

सम्राट स्वयं विक्रमशालिने ते कृतार्थतामद्य गतोऽस्मि सान्वयः।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* राजस्थानम्
* चौहानवंशः
* भारतेश्वरः पृथ्वीराजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:चौहानवंशः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अभियनाथः

**अभियनाथः** एम० ए०, काव्यतीर्थोपाधिविभूषितः राजकीयमहाविद्यालये अध्यापयति स्म । हुगलीनर्गय्यां तेन संस्कृतपरिषत् स्थापिता । १९७० ई० वर्षे स दिवंगतः । हरिनामामृतप्रस्तावनायां सूत्रधारः अभियनाथं परिचाययति -

**परिषदः स्वकीयेन सदस्येन परात्मना**

**दुर्गानाथात्मजेनैव सतीनाथानुजेन च।।**

**श्रीमतामियनाथेन रचितं चक्रवर्तिना**

**सुबोधसंस्कृतैर्नाट्यं प्रतिवर्ष प्रदर्श्यते।।** 

## हरिनामामृतम् 
अत्र चैतन्यस्य संसार त्यागपर्यन्तं चरितं रूपकायितम् । नित्यानन्दः कृष्णमन्विष्यन् नवद्वीपे नन्दनाचार्यगृहमाप । आत्मानं स परिचाययति -

**पथि पथि परिगच्छन् प्रेमयाच्ञां करोमि**

**प्रियजनसखिभावं दर्शयन् मां गृहाण।**

**भजन-निरत-बन्धो वङ्गदेशे सुभाग्ये**

**यदुपतिसुतजन्म प्राप्य धन्योऽसि भक्तः।।**

नन्दनस्तमाह - 'चरणप्रासादेन धन्यं कुरु मम कुटीरम्' इति।

हरिदासः यवनमन्त्रिणा विष्णुविरोधिना कशाघातैः ताडितः । गौराङ्गस्य कीर्तनदलश्चतुष्पथे पतितं तं प्राप । नित्यानन्दोऽपि दण्डकमण्डलू प्रक्षिप्य कीर्तनदलेन मिलितः । कीर्तनयात्रायां चाण्डालद्वयं गौराङ्गम् आलिलिङ्ग । एतत् वङ्केश्वरभैरवानन्दौ नासहेताम् । तथापि गौराङ्गं परीक्षितुं वङ्केश्वरस्तस्य वक्षसः स्पर्शमात्रेण पुलकितोऽगायत - भज गौराङ्गं स्मर गौराङ्गमिति । राजपण्डितः सार्वभौमः चैतन्यलीलया। चमत्कृतः तं विष्णोरंशं व्यजानात्।

नाटकमिदं सुबोधं विद्यते । संवादेषु चटुलता विलसति । कीर्तननृत्य-गीतादीनां प्राचुर्याद् अस्याभिनयः रुचिकरः स्यात् ।

## धर्मराज्यम् 
अस्मिन् रूपके महाभारतीयं कथावस्तुराजते । अत्र द्युतनिर्जिताः। मपहृतालंकारां द्रौपदीं गान्धारी समागत्य वक्षसा आलिङ्गति । दुःशासनादीन् अपि सा निर्भत्सयति । निर्वहणे दुर्योधनस्य अधर्मराज्ये समाप्ते धर्मराज्यस्य स्थापना भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

युधिष्ठिरः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः
आवरणम् (पुस्तकम्)

**आरवरणम् (ಆವರಣ)** इति २००७ तमे वर्षे प्रकाशितः कश्चन कन्नड-कथाग्रन्थः वर्तते। एस् एल् भैरप्प अस्य ग्रन्थस्य च लेखकः। आवरणमिति पदम् *आवृ* धातुनिष्पन्नं, यस्य चार्थः अपह्नुतम् आवृत्तं वा। मुघलसम्म्राट् औरङ्गजेब अस्मिन् ग्रन्थे प्रामुख्येन उपख्यातः। *आवरण*ग्रन्थस्य प्रथमसंस्करणस्य सर्वाः प्रतयः प्रकाशनात्(फेब्रुवरी २००७) प्रागेव विक्रीताः आसन् पञ्चमासाभ्यन्तरे १० मुद्रण-संस्करणानि जातानि आसन्, अतः भारतीयसाहित्येतिहासे अयं ग्रन्थः निदर्शनरूपेन स्थितः। 

एस् एल् भैरप्प-महोदयस्य अन्यपुस्तकमिव आवरणमपि प्रसिद्धिं गता। परन्तु बहुवाद-विवाद-चर्चानां केन्द्रमपि जातमिदं पुस्तकं, यथा चान्यानि पुस्तकानि। केचन प्रसिद्धानां बुद्धिजीविनां मतानुसारं *आवरणम्* जातिवादं तथा च साम्प्रदायिकतत्त्वं प्रोत्साहयति। अनेन समाजस्य विभाजनम् अपि जायेत इति केचन उक्तवन्तः। अपरपक्षे लेखकस्य कथनं यत् सत्यं सर्वदा यथावत् वक्तव्यं, येन पठितारः आत्मानं योजयितुम् शक्नुयुः। अत्र उल्लेखनीयं यत् लेखकेन समालोचनाः समादृताः। 

## अन्यासु भाषासु *आवरणम्*
*आवरण*पुस्तकमिदं कन्नड-तमिळ्-गुजरातीप्रभृतिभिः भाषाभिः श्रेष्ठविक्रीतपुस्तकरूपेन सम्मानितम्। २०१४ वर्षस्य फेब्रुवरीमासे सन्दीप-बालकृष्णेन अनुदितं आङ्ग्लसंस्करणं प्रकाशितम्।

## कथापात्राणि
* लक्ष्मी (अलियास् राजिया)
* आमीर्(लक्ष्म्याः पतिः)
* नजीर्(लक्ष्म्याः पुत्र)
* नरसे गौड्रु/ नरसिंह गौड्रु (लक्ष्म्याः पिता)
* प्रो. एल् एन् शास्त्री 
* एलिजाबेथ् (एल् एन् शास्त्रिणः पत्नी)
* दिगन्तः (एल् एन् शास्त्रिणः पुत्रः)
* अरुणः (एल् एन् शास्त्रिणः पुत्री)

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्काः 
* Review on the book in oneindia website 
* Book review in GoodReads
कालिदासमहोत्साहः

**कालिदासमहोत्साह**स्य लेखकः ग्वालियरनगरस्य डॉ० हरिरामचन्द्रदिवेकरः प्रयाग-विश्वविद्यालयात् एम० ए०, डी० लिट् उपाधिर्लब्धवान् मध्यभारते च सर्वोच्चशैक्षणिकपदेषु आसीनो विश्रान्तः । कालिदासमहोत्सवे उज्जयिन्यां नाटकमिदमभिनीतम् । प्रस्तावनायां सूत्रधारोऽस्य नूतनतां प्रतिपादयति -

'यस्मिन्न स्यान्नायको नायिका वा त्यक्ता धारा नाट्यशास्त्रस्य यस्मिन्' इति।

अत्र भारतदशां द्रष्टुं कालिदासो नारदेन सह भुवम् अवतरति । कालिदासजन्मस्थाने तदीयस्मारकस्थापनार्थं निर्णयाय महती सभा समायोजिता । कुत्राहं जनिमलभे इति प्रश्नमधिकृत्य कविः स्वयं ब्रवीति -

'भारतवासी कविरहमिति पर्याप्तं हि मद्विषये।'

अथ नारद-कालिदासौ विश्वविद्यालयं प्राप्य सहशिक्षावातावरणे यूनः प्रणयक्रीडामग्नान् पश्यतः । कश्चिद् युवती चित्रपटं दर्शनाय युवकेन सहावकाशं प्राप्तवती । कक्षायां शिक्षकः स्वगतमाह -

**‘कवेर्नाम न जानामि सूत्रं व्याकरणस्य न।’**

**नैकश्लोकोपि कण्ठस्थः किन्तु प्राध्यापकोऽस्म्यहम्॥**

अनन्तरं स्वमहोत्सवे कालिदासः स्वयमेव द्वारपालस्थानीयः प्राह -

**यस्मिन्नवन्तिनगरे नृपतेः सभायां**

**यन्नामसंस्मरणतः चकिताः सदस्याः।**

**तत्रैव तस्य च महोत्सवसुप्रसङ्गे**

**जातः स एव विधिना नुऽचराद्धिहीनः ।।**

यूना कोलाहलमाकण्य असौ सखेदं कथयति -

**मज्जन्मभूमौ मम जन्मनो दिने**

**मत्स्मारकार्थं च सभा नियोजिता।**

**प्रेक्षागृहोद्घाटनहेतवे या**

**द्वे चापि भग्ने कथमेष उत्सवः।।**

कालिदासः तेषां कलकलं शमयति, स्वमहोत्सवे स्वयमेव व्याख्यानं ददाति -

**या या भाषाः सुविज्ञाता अस्माभिः पठिताश्च याः**

**तासु तासु च भाषासु ये ये सन्ति च सूरयः।**

**तेषां सन्तुलनं कृत्वा भिन्नेषु विषयेषु च**

**प्राप्ता ये सन्ति निष्कर्षाः संस्थाप्या पुरतः सताम्।।**

**अग्रेऽग्रे गन्तुमिच्छूनां हितार्थं तन्निरोधिनाम् ।**

**सङ्गतं युववृद्धानामस्तु प्रीतियुतं सदा।।**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:भारतम्
वर्गः:कालिदासः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
रेस २

**रेस २** २०१३ तमे वर्षे अब्बास-मस्तानदिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सैफ अली खान, नायिका दीपिका पादुकोण चास्ति। अनिल कपूर, जान अब्राहम, जैकलिन फर्नांडीस, अमीषा पटेल च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र रेसस्य उत्तरकृतिः।

## पात्र 
* दीपिका पादुकोण - एलिना मलिक
* सैफ अली खान - रणवीर सिंह
* अनिल कपूर - रोबर्ट डि'कोस्टा (आरडी)
* जान अब्राहम - अरमान मलिक
* जैकलिन फर्नांडीस - ओमिशा
* अमीषा पटेल - आलूबालू/चेरी
* बिपाशा बसु - सोनिया (नी मार्टिन) (विशेष उपस्थिति)
* राजेश खट्टर - विकम थापर
* आदित्य पंचोली - गोडफादर आन्जा
* आतिफ असलम - स्वयं (विशेष उपस्थिति)

## संगीत 
## उत्तरकृत्ति 
## सन्दर्भ 
## बाह्यानुबन्धाः 
* आधिकारिकं जालपृष्ठम्
* 

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
विश्वनाथकेशवः

**विश्वनाथकेशवः** ठाणे-मण्डल-वास्तव्यः महाकविः नाटककारश्च सुप्रसिद्धः । अस्य बहुविधाः रचनाः संस्कृतेन मराठीभाषया च विलसन्ति । तस्य नाटकेषु प्रतापशाक्तं, सिद्धार्थ-प्रव्रजनं, शिक्षणं, नन्दिनीवरप्रदानं च विशिष्टानि सन्ति ।

## प्रतापशाक्तम् 
राजस्थानस्येतिहासे स्वातन्त्र्योपासको महाराणाप्रतापः सुप्रसिद्धः । तस्यानुजः शाक्तसिंहः आसीत्। अनयोः परस्परं मनोमालिन्यं समुत्पन्नम् । उभावपि परस्परं हन्तुमुद्यातावभवताम् । किन्तु कुलगुरोरात्महत्यया तौ शान्तौ बभूवतुः।

शाक्तसिंहः प्रतापशत्रुम् अकबरमाश्रितवान् । अथापमानितो मानसिंहो महत्या सेनया प्रतापमाक्राम्यत् । शौर्येण युध्यन्नपि प्रतापः प्राणारक्षार्थमेकदा पलायितवान् । तस्याश्चेतको मार्गे मृतः । प्रतापस्य तात्कालिको महाविपत्तिमालोक्य शाक्तः प्रतापं शत्रुद्वयस्याक्रमणात् ररक्ष ।

## सिद्धार्थ-प्रव्रजनम् 
नाटकेऽस्मिन् सिद्धार्थस्य मातुर्गर्भे आगमनकालतः प्रव्रज्याग्रहणं यावत्कथा प्रपञ्चिता। १९६४ ई० वर्षे प्रकाशितम् ।

## शिक्षणम् 
आधुनिकशिक्षणपद्धतेस्तीक्ष्णालोचनं नाटकेऽस्मिन् प्रपञ्चितम् । अमृतलतायां १९६५ खीष्टाब्दे प्रकाशितम् । अस्य प्रथमोऽङ्कः विद्यार्थिवर्गस्याध्यापकवर्गस्य च दुष्प्रवृत्तीनां परिचायको वर्तते । संवादैः छात्राध्यापकेषु व्याप्तभ्रष्टाचारः समालोचितः । प्रथमाङ्कस्य घटनायाः पात्राणाञ्च द्वितीय-तृतीयाङ्काभ्यामत्यल्प एव सम्बन्धो वर्तते इति न समीचीनम् । सम्पूर्णेऽपि नाटके कार्यस्याभावोऽसंगतमेव।

## जवाहर-स्वर्गारोहणम् 
जवाहरस्वर्गारोहणमित्येकाङ्करूपकस्येतिवृत्तमुत्पाद्यमेव । जवाहरस्य मृत्युना लोको भृशं दुःखितः। तस्य स्वागतं कर्तुं देवाः समुत्सुका अभूवन् । चित्रगुप्तेन जवाहरस्य कृतित्ववर्णनात्मकं मानपत्रं श्रावितम् । स हि स्वलोके पूर्वजानां मध्ये सुप्रसन्नोऽभूत् ।

## नन्दिनीवरप्रदानम् 
विश्वनाथस्यैकाङ्कमिदं १९६४ ई० वर्षे प्रणीतम् । रूपकेऽस्मिन् रघुवंशस्य प्रथम-द्वितीय-सर्गयोः कथा प्रथिता ।

## कीचक हननम् 
कीचकहननमिति रूपकं महाभारतमुपजीवति । अस्याभिनयः कल्याणस्य रामबागे संजातः । पश्चात् नभोवाणीतः प्रसारितमेतत्।

## अन्वर्थको लालबहादुरोऽभूत् 
इदं रूपकं १९६६ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । एतस्मिन् पाकिस्तानं शमयितुं नायकस्य योजना कार्यान्विता । लालबहादुरेण प्रोत्साहिता सेना प्राणपणेनायुध्यत।

## अपूर्वः शान्तिसंग्रामः 
नाटकस्यास्य वर्ण्यविषयः श्रीगान्धिनो लवणसत्याग्रहो वर्तते। पञ्चप्रवेशेषु विभक्तेऽस्मिन्नेकाङ्के नाट्यतत्त्वस्याभावः प्रतिभाति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

महाराणा प्रताप

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः
रेस

**रेस ** २००८ तमे वर्षे अब्बास-मस्तानदिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सैफ अली खान, नायिका बिपाशा बसु चास्ति। अक्षय खन्ना, कैटरीना कैफ, अनिल कपूर, समीरा रेड्डी, दिलीप ताहिल, जॉनी लीवर च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति।

## पात्र 
*सैफ अली खान - रणवीर सिंह
*बिपाशा बसु - सोनिया
*अक्षय खन्ना - राजीव सिंह
*कैटरीना कैफ - सोफिया
*अनिल कपूर - रॉबर्ट डीकोस्टा (आरडी)
*समीरा रेड्डी - मिनी
*दिलीप ताहिल - कबीर
*जॉनी लीवर - मेक्स (विशेष उपस्थिति)

## संगीत 
## उत्तरकृत्ति 
## सन्दर्भ 
## बाह्यानुबन्धाः 
* 
* 
* 

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
विश्वनाथः

## व्यक्तयः 
* विश्वनाथः (आलङ्कारिकः) - साहित्यदर्पणस्य रचयिता।
* विश्वनाथकेशवः - विंशतिशताब्द्याः लेखकः
* विश्वनाथसत्यनारायणः - विंशतिशताब्द्याः लेखकः
* विश्वनाथ प्रतापसिंह - भारतगणराज्यस्य सप्तमप्रधानमन्त्री
* विश्वनाथन् आनन्द - चतुरङ्गक्रीडायाः क्रीडालुः

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
सलमान खान

**सलमान खान:** भारतीय-अभिनेता अस्ति। सः अनेकेषु बालिवुड्(हिन्दी भाषा) चलनचित्रेषु च अभिनयम् अकरोत्।

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:१९६५ जननम्
रेस ३

**रेस ३** रेमो डीसूजादिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सलमान खान, नायिका जैकलिन फर्नांडीस चास्ति। अनिल कपूर, बौबी देओल, डेजी शाह, साकिब सलीम, फ्रेडी दारूवाला च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र रेसस्य, २०१३ रेस २ च उत्तरकृतिः।

## कलाकार 
* सलमान खान - सिकंदर सिंह
* अनिल कपूर - रोबर्ट डि'कोस्टा (आरडी)
* बौबी देओल
* जैकलिन फर्नांडीस - जेसिका
* डेजी शाह
* साकिब सलीम
* फ्रेडी दारूवाला - आदर्श शर्मा
* नरेन्द्र झा
; विशेष उपस्थिति
* सैफ अली खान - रणवीर सिंह
* जान अब्राहम - अरमान मलिक
* सोनाक्षी सिन्हा

## सन्दर्भ 
## बाह्यानुबन्धाः 
* 

वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
देहली मेट्रो

**देहली मेट्रो** देहलीनगरस्य काचित् परिवहनसुविधा। २००२ तमे वर्षे देहली मेट्रो रेलयानानि सामान्यनागरिकेभ्यः तत्कालीनेन प्रधानमन्त्रिणा अटलबिहारीवाजपेयिना उद्घोषितः।

## सेवामार्गाः 
**कुल लंबाई = २८८ किमी**

## सन्दर्भ 
* 
* 
* 
* 
* 

वर्गः:देहलीराज्यम्
यज्ञेश्वरदीक्षितः

**यज्ञेश्वरदीक्षितः** अलङ्कारराघवम् इत्यस्य ग्रन्थस्य लेखकः अस्ति। अस्य पिता कोण्डुभट्टउपाध्यायः आसीत् । यज्ञेश्वरदीक्षितस्य जन्म आन्ध्रप्रदेशे चरकूरिनामके ग्रामे अभवत् । वेङ्कटेश्वरः अस्य पुत्रः प्रसिद्धः महान् कविः आसीत्।
यज्ञेश्वरदीक्षितस्य कृतयः-
यज्ञेश्वरदीक्षितः स्वपुत्रकृतस्य चित्रबन्धरामायणस्य व्याख्यां लिखितवान्। तेन लिखिताः अन्ये ग्रन्थाः एवं सन्ति।
अलङ्कारग्रन्थाः – अलङ्कारराघवम्, अलङ्कारसूर्योदयः, अलङ्काररत्नाकरः, काव्यप्रकाशटीका, साहित्यरत्नाकरः
तर्कग्रन्थः – शास्त्रचूडामणिः, विवणोज्जीविनी (शास्त्रचूडामणिग्रन्थस्य व्याख्यानम्)
काव्यम्- अष्टभाषारामायणम्
स्तोत्रम्- वंशस्थरामयणम्, स्तोत्ररत्नाकरः
चम्पूकाव्यम्- चम्पूरत्नम्, सङ्गीतराघवम्
नाटकम्- अद्भुतरामः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* आलङ्कारिकाः
* आनन्दवर्धनः
* उद्भटः
* अभिनवगुप्तः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:आलङ्कारिकाः
ब्रजभाषा

** ब्रजभाषा ** भारतस्य भाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । उत्तरभारते अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः ब्रजभाषाभाषिणः २ कोट्यधिकाः सन्ति । एते ब्रजभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । हरियाणाराज्यम्, राजस्थानराज्यम्, मध्यप्रदेशराज्यम्, इत्येतेषु राज्येषु अधिकाः, उत्तरप्रदेशराज्यम् केचन च ब्रजभाषायाः सम्भाषन्ते ।

वर्गः:भारतीयभाषाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मायुराजः

**मायुराजः** उदात्तराघवस्य तापसवत्सराजस्य च नाटकयोः प्रणेता वर्तते। तं राजशेखरः प्राशंसत् -

**मायुराजसमो नान्यो जज्ञे कलचुरिः कविः**

**उदन्वतः समुत्तस्थुः कति वा तुहिनांशवः।।**

सोऽयं मायुराजोऽनङ्गहर्षापरनामासीत्, पिता चास्य राजा नरेन्द्रवर्धनः। कालजरस्थां कलचुरिशाखामयं समलञ्चकार, इति मिराशिमहोदयानां मतम् । कदायं प्रादुरभूदिति न यथावन्निश्चेतुं शक्यम् । नवमशताब्द्याः मध्ये आनन्दवर्धनस्तापसवत्सराजं चर्चितवान् । भवभूतेः कृतीश्चायमुपजीवतीति । नवमशताब्द्द्याः प्रारम्भे क्वचित् मायुराज आसीदित्यनुमीयते । सहृदयंमन्योऽसौ स्वमेवमवर्णयत् -

**सद्वृत्तानुगतो गतो गुणवतामाराधनेऽनुक्षणं**

**कर्तुं वाञ्छति सर्वदा प्रणयिनां प्राणैरपि प्रीणनम्।**

**मात्सर्येण विनाकृत: परकृतीः शृण्वन् वहत्युच्चकै-**

**रानन्दाश्रु-जलप्लवप्लुतमुखो रोमाञ्च-पीनां तनुम्॥**

## उदात्तराघवम् 
उदस्तराघवं तावदभिनवगुप्त-कुन्तक-भोज-हेमचन्द्रप्रमुखैराचार्यैः ससम्मानमुद्धृतमिति मायुराजस्य रामकथाविषयं गौरवमुदघाटयति । दशरूपके धनञ्जयस्तु बहुशस्तदंशानुदाहरत् । तत्र कथावस्तु इत्थं सङ्क्षेपितं राजते।

**रामो मूर्ध्निं निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो-**

**स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम्।**

**तौ सुग्रीवविभीषणानुगतौ नीतौ परां सम्पदं**

**प्रोद्वृत्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः।।**

## तापसवत्सराजम् 
तापसवत्सराजमिति कृतिमयुराजस्योदयनकथाकोविदत्वं सूचयति, यत्रासौ यौगन्धरायणस्य मन्त्रगुप्ति-नैपुणीं वासवदत्तायास्तपोनिष्ठां पद्मावत्याः प्रणयपरवशतां प्रद्योतस्य च राजनीतिकौशलमवर्णयत् । आरुणेः पराभवाय वत्सराजोदयनस्यावरोधेऽवरोधं निराकर्तुं महामंत्री यौगन्धरायणोऽन्यैः सह संमन्त्य प्रद्योतं वासवदत्तां च संगमयांचकार । महासेनो हि प्रद्योतम् आत्मजं वासवदत्तां पत्रेण निर्दिशति।

**अपि जीवितसंशयेन वत्से, हृदयात् स्त्रीसुलभं विहाय मोहम्।**

**उपमानपदं पतिव्रतानां, चरितैर्यासि यथा तथा विधेहि॥**

अन्ते च संन्यासिनीवेषा वासवदत्ता तापसी च पद्मावती उदयनेन प्राप्ते इति अर्थकामौ पुरुषार्थौ प्राप्य राजा सफलोऽभवत् । तापसवत्सराजे मायुराजो विशिष्यते, यन्न भासस्य स्वप्नवासवदत्तात्मकं कथावस्तु समधिकं संशोभते । पारावती-व्यापारमुखेन पद्मावत्याः प्रणयलीलां निबन्धानः कविर्जयति -

**किंणित्-कुञ्चित-चञ्चु-चुम्बन-सुख-स्फारीभवल्लोचना**

**स्वप्रेमोचित-चारु-चाटुकरणैश्चेतोऽर्पयन्ती मुहुः।**

**कूजन्ती विततैक-पक्षति-पुटेनालिङ्ग्य लीलालसं**

**धन्यं कान्तमुपान्तवर्तिनमयं पारावती चुम्बति॥**

सौगताचारस्तुतिव्याजेन निन्दां प्रस्तुवन् हास्यमेव पुष्णाति लामकायनो भिक्षुः -

**पूर्वाह्णे कृतभोजन-व्यतिकरान्नित्यैव नीरोगता**

**कण्डुतिस्त्वकचादपैति शिरसः स्नानं यदा रोचते।**

**जात्याचारकर्षना-विरहितं ब्राह्मण्यमात्मेच्छया**

**धूर्तैः सत्त्वहिताय कैरपि कृतं साधु ऋतं सौगतम्॥**

श्लिष्टोपमा द्वारेण नाटकीयं कथावस्तु सूचयन् मायुराजः कामपि नवां काव्य-प्रतिभामुन्मेषयति -

**आदौ मान-परिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपितां**

**पश्चात्ताप-भरेण तानवकृता नीतां परं लाघवम्।**

**उत्सङ्गान्तरवर्तिनीमनुगमात् सम्पिण्डिताङ्गीमिमां**

**सर्वाङ्ग-प्रणयां प्रियामिव तरुश्छायां समालम्बते॥**

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाकाव्यानि

काव्यशास्त्रेतिहासः

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:मध्यकालीनाः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पैग्राम

** पैग्राम ** भारतस्य उत्तरप्रदेशे काचित् नगरी अस्ति । पैग्राम देहलीतः १०० कि.मी. दूरे अस्ति । अत्र अनेके देवालयाः सन्ति । श्री नागाबाबास्य मन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । एतत् प्रार्थनामन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । पैग्राम ४०कि.मी. दूरे वृन्दावनम् अस्ति । अत्रैव श्रीकृष्णः बाल्ये वेणुवादनं विविधलीलाः च प्रदर्शितवान् ।
पैगाँव-सामान्य ज्ञान

## सन्दर्भः 
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
कुलशेखरवर्मा

**कुलशेखरवर्मा** केरलानां महाराजो महोदयपुरमधिवसन् नवमशताब्दे विरराज। राजशेखरेण स्तुतास्य गद्यकाव्यकृतिराश्चर्यमञ्जरी नाद्ययावत् प्राप्ता। तपतीसंवरणं सुभद्राधनञ्जयं चेति नाटकद्वयमस्य यशोवितानं बिभ्रदवलोक्यते । नावं सम्प्रेष्य समाहूतः कोऽपि विपश्चित् प्रार्थितः कुलशेखरेण स्वकृतीर्व्याख्यातुं, व्याख्यानात् प्राक् सतर्कं समवेक्षितुं च । सप्रशंसमसौ पण्डितोऽमुं परमभागवतं निर्धारयामास । तपतीसंवरणस्य भरतवाक्यमपि तदेतत् पुष्णाति -

**अन्योन्यं जगतामपाकविरसा मूर्च्छन्तु मैत्रीरसाः**

**संगृह्णन्तु गुणान् कवेः कृतधियां मात्सर्यवन्ध्या धियः।**

**विश्लिष्यद् विषयानुषङ्गकलुषोभावा घनश्यामले**

**भक्तिर्मे परिपच्यतामहरहः श्रेयस्करी श्रीधरे।।**

कुलशेखरस्य कृतिस्तं नाट्यशास्त्राचार्यप्रकाण्डं सूचयति । कथानक-बन्धेषु यथा तथैव काव्यार्थनिर्वाहेष्वमुष्य शेमुषी हरति सहृदयानामन्यमनस्कतां निमज्जयन्ती रसस्रोतसि चित्तानि।

## कविप्रशंसा 
श्लिष्टं साङ्गरूपकं निर्वाहयन् योगशास्त्रीयां विच्छित्तिं पुष्णन् सुभद्रापदे वैदग्ध्य-भङ्गीमुद्भावयन् कस्य न सुमनसो मनो हरति कुलशेखरः -

**यस्याः कृते यतिधुरामवलम्बमानो**

**योगं दधासि न चिरादपुनर्निवृत्तिम् ।**

**क्लेशं जहतु सहभुवं मधुरां मतिर्मे**

**प्राप्नोषि निर्वृतिमचिन्त्यरसां सुभद्राम्।।**

निसर्ग-चित्रेषु चित्र-वर्ण-योजना-कौशलं कविं कुलशेखरं यथार्थनामानं करोति -

**विश्लिष्यद्दलमालया प्रविरलैः पृथ्वीरुहामासवै-**

**रन्तर्बद्धकलङ्कया कलिकया प्रस्तूयते मंजरी।**

**गायन्तो गलरागमङ्कररसैश्चूतस्य चञ्चुक्षतेः**

**श्च्योतद्भिः शिशिरोपरोधशिथिलं पुष्णन्ति पुंस्कोकिलाः।।**

लघुतरवाक्य-विन्यासे प्रवीणः कुलशेखरः -

**अतिलघयसि लज्जां धैर्यबन्ध धुनासि**

**प्रथयसि परितापं प्रश्रयं प्रक्षिणोषि।।**

अपि च,

**इमौ कर्णौ कर्णौ श्रुति-सुख-निविष्टेदृशगिरा-**

**वमू दृष्टी दृष्टी सपदि परिपीताकृतिसुधे।**

**अमून्यङ्गान्यवशमपतद् येषु गगना-**

**दिदं चित्तं चित्तं वहति यदि मां वामनयनाम्।।**

असतां तावत् कतिपयास्त्रुटयस्त्रुटय इव संवत्सरे कुलशेखर-कृतिसमुच्चये, कवित्वेन महीयसी प्रतिभा जाज्वलीति या नैव विवादमुत्साहयति प्रेक्षावताम्।

## तपतीसंवरणम् 
तपतीसंवरणं कुलशेखरवर्मणः कृतिः अस्ति। अस्मिन् षट् अङ्काः सन्ति । महाभारतस्य आदिपर्वणः उद्धृतम् अस्ति इतिवृत्तम् । अनपत्यतया दुःखितः संवरणः तपतीं परिणीय पुत्रम् आप्नोति । एषः तस्य कथा सारांशः । श्रृङ्गारः एव अङ्गी रसः । अस्यनाटकस्य सम्पादनं टि. गणपतिशास्त्रि- महोदयेन ट्रिवेण्ड्रं संस्कृत-सीरीस्-तः १९११ तमे संवत्सरे कृतम् ।

## सुभद्राधनञ्जयम् 
सुभद्राधनञ्जयं नाम कुलशेखरप्रणीतं पञ्चाङ्कं नाटकं वर्तते। महाभारताद् गृहीतेऽस्य कथानके कुलशेखरः कांश्चिदभिनवरसोल्लासान् प्रस्तौति । अलम्बुषेण रक्षसा द्विः सुभद्राहरणं, गात्रिका-समावेशः, परमहंसवेषं धनञ्जयं सम्भावयितुं रामकृष्णयोर्गमनं, सुभद्रायाः कृते तादृशमुनि-सेवावसरः, सुभद्रायाः प्रेमालम्बनीभावः पुरुषत्रयस्य, पाशयोजना, इत्येवमादिकं तथा नियोजितं यथा सहृदयान् भूयिष्ठमावर्जयेत्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

महाभारतम्

रामायणम्

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:मध्यकालीनाः नाट्यकाराः
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:महाभारतम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कुट्टिकृष्णमारारः

श्रीमान् कुट्टिकृष्णमारारः १९०० जूनमासस्य १४ दिनाङ्के कॊल्लवर्षं १०७५ मिथुनं २ पूर्वाषाढानक्षत्रे अजायत।  कुलविद्याभूतायां वाद्यविद्यायां विशिष्य सोपानसङ्गीते प्रावीण्यमभजत, यदिदानीम् अष्टपदीत्वेन सङ्कल्प्यते।  क्रि. १९२३ इत्यस्मिन् वर्षे पट्टाम्बी संस्कृतमहाविद्यालयात् प्रथमश्रेण्यां सर्वोच्चस्थानं सम्पाद्य साहित्यशिरोमणिबिरुदं प्राप्तवान्।  श्रीमत: कुट्टिकृष्णमारार् महोदयस्य स्वतन्त्रग्रन्थेष्वतितरां प्रसिद्धो भवति महाभारतसारसर्वस्वभूतो **भारतपर्यटनं** नामको ग्रन्थः।
भारतपर्यटनम्

श्रीमत: कुट्टिकृष्णमारार् महोदयस्य स्वतन्त्रग्रन्थेष्वतितरां प्रसिद्धो भवति महाभारतसारसर्वस्वभूतो **भारतपर्यटनं** नामको ग्रन्थः।
हास्यचूडामणिः

**हास्यचूडामणि**प्रहसनम् अङ्कद्वयात्मकं वत्सराजस्य अनुत्तमा कृतिर्भगवदज्जुकीयादनन्तरं प्रशस्तिमर्हति। नीलकण्ठयात्रोत्सवे प्रभातवेलायामस्याभिनयः परमददेवेन कारितः ।

## कथावस्तु 
कपटकेलिर्नाम वाराङ्गनामाता प्रातरुत्थिता चेट्या तद्रात्रौ चिरसञ्चितमाभरणराशिं चोरैरपहृतमूचे । न द्वारमनावृतकपाटं न च भित्तौ सन्धिः कथं केन चोरितमिति चिन्तयमाना सा कल्पयति - दुहितुरनुरागभाजनेन कालकरण्डेन नाम द्यूतकरेणेदं चौर्यं कृतं भवेदिति। ततो जीर्णोद्यानमठमधिवसन्तं ज्ञानराशिं स्तेय-रहस्य-ज्ञानायानुचरेण मुद्गरकेण सार्धं गता। मुद्गरकश्च तद् वृत्तमाकण्यवदत् -

**जाणंताण समक्खं णाअरलोआण मुसदि सव्वस्सं।**

**हेलाए अम्ह अम्बे कधेहि चोरो अंबए सरिसो॥**

इति तौ मठमधिगतौ। मठान्तरे ज्ञानराशिं पुरुषद्वयेन विवदमानं दृष्ट्वा मुद्गरकस्तमध्यापयन्तं प्राजानात् । प्रतीक्षमाणौ तौ श्रुतवन्तौ

**ज्ञानराशिः – श्लोकद्वयं कण्ठगत कृतं कच्चित् ?**

**शिष्यः - ज्ञानराशे, न कण्ठगतमेवापितुं तदुदरमधितिष्ठतीदानीम्।**

**ज्ञानराशिः – कि मां नामग्राहं ब्रवीषि?**

**शिष्यः - किं भवतो नामग्रहणमपि पातकम ?**

**ज्ञानराशिः – रे रे मूर्ख, गुरोर्नाम न गृह्यते।**

**शिष्यः - तत् किमिति पर्वतानां नाम गृह्यते? ते तु गुरुतमाः।**

अथ शिष्यः श्लोकं पठति स्म -

**आलोक्य सर्वगात्राणि विचार्य च पुनः पुनः।**

**इदमेकं तु निष्पन्नं ध्येयो नारीजनः सदा।।**

**नमस्ते पाण्डुरैकाक्ष नमस्ते विश्वतापन।**

**नमस्तेऽस्तु मृषाकोश महागुरुषकूर्चक।।**

पाण्डुराक्ष इति स्वस्यैव परिहासं मत्वा गुरुः शिष्यं ताडयितुमुद्यतः । दुर्भाग्योपहता अध्यापकाः स्वतो मेधीयांसं शिष्यं न सहन्त इत्युक्त्वा ततोऽपसरन् शिष्यः कथंकथमपि गुरुणा शमितः श्लोकानां परुषाक्षराणां रटनमुपेक्ष्य केवलं विद्यां दातुं निवेदयामास । अशुभेयं केवली विद्येति कृताभिप्रायो ज्ञानराशिरुवाच -

**दिव्ये शुद्धिकृता व्यलोककथनाच्चौरेण तातो हतो**

**भ्राता मे विननाश कालफणिना दष्टो निधानं खनन्।**

**युद्धज्ञान-विपर्ययान्नृपतिना हन्तुं समाकांक्षितो**

**जातोऽहं भगवानिये कुलरिपुर्विद्या हि नः केवली॥**

तथापि ते केवल्या रहस्यं वदामि -

किं वाग्भिर्निकषो हि नः फलमिति स्याद् गूढगर्वग्रहः

प्रश्नेष्वाविलमुत्तरं विरचयेन्न व्याहरेन्निर्णयम्।

सिद्धं कार्यमवेक्ष्य निश्चितमिदं पूर्व मयासीदिति

स्फारं स्फारमुदीरयेदुपचरेत् कञ्चिन्मृषासाक्षिणम्॥

इति दिशा प्रवर्तते कथानकं प्रहसनस्य।

## समीक्षा 
हास्यचूडामणि-प्रहसनं परिगणितेषु संस्कृत-प्रहसनेषु चूडामणिं चुम्बन्-नामसार्थक्यं दधाति। शृङ्गाराभासोऽन्तःसलिल इव प्रवाहो न क्वापि हास्यरसमतिशयानो मर्यादामतिक्राम्यति। इदं च रूपकं लोकस्य दुष्टप्रवृत्तिमलानां भाण्डमिव स्फोटयन् कलुषं पुरत एव स्फारयति। क्वचित् क्वचिदेकोंक्तयो मनो हरन्ति यथा मदनसुन्दरी कामावेशवशीकृता वदति -

**भुञ्जानाः सहकारकोरकविषं प्राणन्ति पुष्पंधयाः**

**कण्ठः कोकिलयोषितां नव-कहू-शब्दाग्निना दह्यते।**

**श्रीखण्डानिल-कालकूट-पवनैर्मूर्छन्ति नैता लता**

**धिङ् मृत्योरसमर्थतां स्मरशरैर्वद्धापि जीवाम्यहम्।।**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* वत्सराजः
* अनार्कली

## उद्धरणानि 
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वेत्रः

वेत्रः (कन्नडेन बॆत्त ಬೆತ್ತ) एको वृक्षारुहा वनलता विशेषः।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
जयनगर मजिलपुर

**जयनगर मजिलपुर** भारतस्य पश्चिमवङ्ग राज्यस्य दक्षिण २४ परगणा मण्डलस्य केन्द्रः अस्ति।

## टिप्पणी
जयापीडः

जयापीडः कविः राजा च आसीत्। जयापीडः क्रि.श सप्तमशताब्देः अन्तकाले काश्मीर प्रदेशे बभूव।  मुक्तापूडललितादित्यस्य च क्रमदर्शिकायां सञ्जातो बप्पियललितादित्यापरनामा वज्रादित्योऽस्य कवेः पिता। ज्येष्ठभ्रातरं राज्यभ्रष्टं कृत्वाऽयं कश्मीरपालकः समभवत्। राजायं क्षीरस्वामिबुधाल्लुब्धशब्दशास्त्रविद्यः साहित्यचणः कविश्च भूत्वा पण्डितख्यातिमलभत। एतस्य वृत्तान्तं कल्हणस्य राजतरङ्गिण्यां वर्णितम्। एषः यद्यपि कविः इति ज्ञायते तथापि अस्य ग्रन्थः न समुपलब्धः। सुभाषितावल्यां जयापीडश्लोकोऽयं समुपलभ्यते।
:पुरो रेवापारे गिरिरिति दुरारोहशिखरः
:सरः सव्ये वामे दवदहनदाहव्यतिकरः।
:धनुष्पाणिः पश्चातच्छबरहतको धावतितरां
:न यातुं न स्थातुं हरिणशिशुरेष प्रभवति॥
जयापीडः कवीनामाश्रयदाता आसीत्। तदप्युक्तं राजतरङ्गिण्यां-
:मनोरथः शङ्खदत्तो चटकः सन्धिमास्तथा।
:बभूवुः कवयस्तस्य वामनाद्याश्च मन्त्रिणः॥

वर्गः:संस्कृतकवयः

वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सप्तमशताब्द्याः कवयः
मोहराजपराजयम्

**मोहराजपराजयं** नाम पञ्चाङ्कं प्रतीकनाटकं यशःपालेन गुर्जरदेशे महाराजस्य अजयदेवस्य शासनकाले ११७४-११७७ ख्रीष्टाब्देषु विरचितम्। महावीरयात्रोत्सवे कुमारविहारेऽस्य प्रथमाभिनयो बभूव । यशःपालस्य पिता राजमन्त्री आसीत् । यशःपाल आत्मानमजयदेवस्य चरणकमलराजहंस इति वर्णयति । नाटकस्य कथासारः पद्येनैकेनागीयत -

**पद्मासद्म कुमारपालनृपतिर्जज्ञे स चन्द्रान्वयी**

**जैनं धर्ममवाप्य पापशमनं श्रीहेमचन्द्राद् गुरोः।**

**निर्वीराधनमुज्झता विदधता द्यूतादि-निर्वासनं**

**येनैकेन भटेन मोहनृपतिर्जिग्ये जगत्कण्टकः॥**

## कथावस्तु 
मोहराजपराजयानुसारेण विवेकचन्द्रो राजा जनमनोवृत्तौ राजधान्यां सदाचारदुर्गे वसन् मोहराजेनाक्रम्य दुर्गावरुद्धसञ्चारः कृतः । दुर्गाय पानीयं नयन्तीं धर्मचिन्तां नदी बन्धेन निरुध्य दुर्गवासिनः पिपासाकुलीकृता मोहराजेन। विवेकसैन्येन निर्मितः सदागमकूपोऽपि दुर्गस्थैर्विपक्षिभी रजोनिवहैः पूरित इति दुर्गवासिना कामनाम्ना चरेण मोहो विज्ञापितः । कथंकथमपि प्रार्थ्य विवेकचन्द्रो धर्मदारेण बहिर्गमनं प्रति मोहेनानुमतः शान्त्या भार्यया कृपासुन्दर्या च दुहित्रा दुर्गं जहाति स्म।

अथ कुमारपालो जैनमुनिप्रभावाद् भार्यां नीतिं, दुहितरं कीतिमञ्जरीं पुत्रं च प्रतापमत्यजत् । कीतिमञ्जरी च मोहं संमिलति स्म । मोहः कुमारपालपक्षमुपजापयन् प्रत्यजानात् कुमारपालो वा भवेदहं वा तिष्ठेयं नोभय इति । विवेकस्य दुहितरं भार्गीकृतया भवान् मोहं जयेदिति गुरुणोपदिष्टः कुमारपालो हेमचन्द्रस्य तपोवने तां कृपासुन्दरीं ददर्श । तयात्मानं विनोदयन्तं राजानं दृष्ट्वा महिषी राज्यश्रीर्मानं कृतवती । सा कृपासृन्दर्याः सौन्दर्यक्षयं देवीं जगदम्बां प्रार्थयामास । देवीप्रतिमायाः पराक् स्थितेनानुचरणेन कृपासुन्दर्या विवाहेनैव राज्ञोऽभ्युदयो विजयश्च संभाविनाविति सन्देशं श्रुत्वा देवीवचनं च मत्वा राज्यश्रीः स्वयमेव विवेकं दुहितुर्हस्तं कुमारपालाय याचितुं गता। विवेको दुहितुर्विवाहाय समयं पुरश्चकार - निःसन्तानेभ्यो धनादानं पापसप्तकप्रचारं च त्यक्त्वा कुमारपालः कृपासुन्दर्याः पात्रतामर्हतीति राज्ञा स्वीकृतेऽनुबन्धे नगरात् पशुहिंसा-द्यूत-मद्यपानादिकं विलुप्तमेव।

मोहस्य सैनिका रागो द्वेषोऽनङ्गः क्रोधो गर्वो, दम्भः पाषण्डः कलिर्मिथ्यात्वराशिः पञ्च विषयाः प्रमादः पापकेतुः शोकः शृभ्गारः इत्येते चान्ये च बहवः आसन् । कीर्तिमञ्जरी प्रतापश्च तेन संगतौ आस्तामेव । ससहायो मोहराजः कुमारपालमाचक्राम । कुमारपालो योगकवच-सन्नद्ध-कलेवरः पुण्यकेतुं विवेकचन्द्रं ज्ञानदर्पणं च सहायोज्य महायुद्धे मोहं पराजयतेति विवेकचन्द्रो जनमनोवृत्तिं स्वां राजधानीं पुनः प्रपन्नः।

मोहराजपराजयं नाटकं प्रतीकपात्रबहुलमपि नैव सर्वथा प्रतीकनाटकम्। कुमारपालो विदूषको व्यापारी कुबेरः तत्सहायाश्च सर्वे नरा एवेति मिश्रकोटिकमेवेदं रूपकम्। चारित्रनिर्माणमेवेदृशां रूपकाणां लक्ष्यं भवति। अत्र च यशःपालः साफल्यमलभत। काव्यस्य प्रभविष्णुतापि कविं यशस्विनं शंसति । यथा -

**उद्यानं फलसंग्रहेण लवणेनान्नं वपुर्जीविते -**

**नास्यं नासिकयेन्दुना वियदलंकारेण काव्यं पुनः।**

**राष्ट्रं भूपतिना सरः कमलिनीषण्डेन होनं यथा।**

**शोच्यामेति दशां हहा गृहमपि त्यक्तं तथा स्वामिना।।**

विण्टरनित्स-महोदयस्य अनुसारेण नेदं रूपकं केवलं काव्यत्वेन रोचतम् अपि तु गुर्जराणां तात्कालिकम् ऐतिहासिकं समाजिकीं चावस्थां प्रकाशयतीति महत्त्वपूर्णम् । धामिकः आग्रहः प्रतिबध्नात्येव काव्यचारुतामिति विषये नापवादो यशःपालः।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* राणकी वाव
* कुमारपालः
* पृथ्वीराज चौहान
* हनुमन्नाटकम्

## उद्धरणानि 
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि
वर्गः:गुजरातराज्यस्य इतिहासः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तुळुभाषा

तुळुभाषा कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नड, उडुपि, केरलराज्स्य कासरगोडु मण्डलेषु च वर्तते। पञ्चसु द्राविडभाषासु तुळुभाषा अपि अन्यतमा। तुळुभाषा प्राचीना भाषा। तुळुभाषां पूर्वं तिगळारिलिप्या लिखन्ति स्म। सम्प्रति तुळुभाषां कन्नडलिप्या लिखन्ति। तुळुभाषायां साहित्यरचनाः विरलाः। परन्तु जनानां व्यावहारिकभाषारूपेण तुळुभाषा अद्यापि विद्यते। तुळुभाषिप्रदेशेषु भूतकोल इति नाम्ना दैवाराधनं विशेषरूपेण प्रचलति। तुळुभाषायां तुळुविकिपीडिया अपि अस्ति। 
 

वर्गः:भाषाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धानि पृष्ठानि
इब्रहिम् अल्काज़्ई

https://en.wikipedia.org/wiki/Ebrahim_Alkazi

इब्राहीम अलकाजी  भारतीय-नाट्यशालायाः निर्देशकः, नाटकस्य आचार्यः च। एषः पुणेनगरे जातः। १९२५ तमे वर्षे अक्तुबर-मासस्य १८ दिनाङ्के जनीम् अलभत। एषः विन्सेन्ट् प्रौढशालायाः अनन्तरम् ज्जाविएर्-विद्यालये कृतवान्।

सः देहली-राज्यस्य "नेशनल स्कूल् आफ् ड्राम"-विद्यालयस्य निर्देशकः अस्ति। सः आङ्ग्लभाषां, अरबीभाषां, मराठीभाषां, गुजरातीभाषां च जानाति। एषः तस्य भार्यया सह "आर्ट् हेरिटेज् ग्यालरि" देहलीराज्ये प्रास्थापयत् । 

एषः तस्य जीवने पञ्चाशत् अधिक्रुत्य रूपकाणि कल्पितवान्।गिरिश् कार्नडस्य "तुग्लक़्", मोहन् राकेशस्य "अशद् का एक् दिन्", दरम्विर् भारत्याः "अन्द युग्" च अन्यतमः।तस्य कश्चित् रूपकाणि आङ्ग्लभाषायाम् अपि योजितः।

सः कठोर अनुशास्तृ च अस्ति।तस्य आदर्शः प्रभावकः अपि अस्ति।सः कला तद्विज्ञः सङ्ग्राहकः मञ्चकस्य प्रभुः च भवति।एषः पद्मश्री , पद्मभूषण,पद्मविभूषण च प्रशस्तिना पुरस्क्रुतः।

वर्गः:पद्मभूषणपुरस्कारभाजः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तपस् सेन्

लघुत्तम|नैव|https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Tapas_Sen.jpg

निराबन्ध|वामतः|http://sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=371&at=2

तपस् सेन् भारतस्य विश्रुत नाटकाशालाम् अनुकाश समनुविधतृ अस्ति। सः विंश शताब्दस्य प्रबल व्यक्ति अस्ति। सः बङालन् प्रेक्षागार कल्कतस्य आन्दोलन आयोजनं करोति। भारत जनता प्रेक्षागार समिति सदस्य अस्ति।सः कर्मन् हि पञ्चशः वर्ष अस्ति।तपस् सेन् नाटकशाला निर्देशिका अपि अस्ति। सः सङीत् नाटक् अकेदडमि प्रशस्ति (१९७४) लब्धः।

चरित 

तपस् सेन् जन्म अस्सामे भवति १९२४ ए। प्रेक्षागारस्य चरित अभ्यारम्भ १९४३ ए बङल् अनाकालात् नाटक करोति। तस्य अधिकतम विश्रुत अनूकाश सुप्रतिष्ठ डेल्हिए स्तः। तस्य पर विश्रुत कर्मन् ऐतिहासिक स्तले स्तः।

समाप्ति

तपस् सेन् पूर्वाषाढ २००६ हृदय हानियेत् आयति।

## External links
* 

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रङ्गनाथशर्मा

महामहोपाध्यायः विद्वान् डा. एन् रङ्गनाथशर्मा (जननम् १९१६, मरणम्२०१४) संस्कृते कन्नडे च महापण्डितः आसीत्। उभयोः भाषयोः व्याकरणे अस्य महती गतिः आसीत्। एतेन नैके ग्रन्थाः विरचिताः अनूदिताः च।
## जीवनम्
विद्वान् रङ्गनाथशर्मा कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य सोरबउपमण्डले नडहळ्ळि इति ग्रामे तिम्म्प्प-जानकम्मदम्पत्योः पुत्रत्वेन जन्म अलभत।  तस्य प्राथमिकशिक्षणं नडहळ्ळिग्रामे माध्यमिकशिक्षणं च सोरबनगरे प्रावर्तत। पिता पितृव्यश्च संस्कृतपण्डितौ आस्ताम्। एतेन रङ्गनाथशर्मा प्राभावितः। दारिद्र्ये सत्यपि रङ्गनाथशर्मणः मनः पठने संलग्नम् आसीत्। यद्यपि आङ्लाध्ययने रङ्गनाथशर्मणः रुचिः आसीत्, तथापि दारिद्र्यवशात् आङ्गलशिक्षणं न प्राप्तम्। अतः जीविकानिर्वहणार्थं कन्नडं संस्कृतं च अपठत् रङ्गनाथशर्मा। अगडिग्रामे‘आनन्दवनाश्रमे’ प्रवेशः प्राप्तः। परन्तु तत्रत्यवातावरणं प्रतिकूलम् आसीत्। अतः ग्रामं प्रत्यागत्य केळदि संस्कृतपाठशालां प्रविष्टवान्। काव्यपरीक्षाम् उत्तीर्य बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायां प्रवेशः कृतः। तत्र एकादशवर्षाणि यावत् अलङ्कारशास्त्रं व्याकरणशास्त्रं च अधीतवान्। वारान्नं भिक्षान्नं स्वयम्पाकादिभिः उदरपोषणं कुर्वन् निष्ठया अध्ययनम् अकरोत्। कदाचित् भोजनपर्णक्रयणे धनाभावात् भूमावेव अभुङ्क्त। १९४१तमे वर्षे कमलाक्षम्मा इति कन्याम् ऊढवान्। कमलाक्षम्मा अनारोग्यकारणतः १९७३तमे वर्षे दिवङ्गता। रङ्गनाथशर्मणः द्वौ पुत्रौ द्वे पुत्री च अभूताम्। रङ्गनाथशर्मणः कन्नडस्य प्रसिद्धलेखकस्य डि.वि.जिवर्यस्य च मैत्री गाढा आसीत्। 

## अध्यापनम्
रङ्गनाथशर्मा प्रौढशालाअध्यापकत्वेन कतिचन वर्षाणि कार्यम् अकरोत्। ततः बेलूरुनगरस्य संस्कृतपाठशालायां कञ्चन कालं यावत् कार्यं कृत्वा १९४८तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरे जयचामराजेन्द्रपाठशालायाम् अध्यापनम् आरब्धवान्। १९७६ तमे वर्षे निवृत्तः अभवत्। 

## रचनाः
===संस्कृतरचनाः 
* चुञ्चश्रीपुरस्कारः 
* राष्ट्रपतिपुरस्कारः

## वार्धक्येऽपि कार्यशीलता
९८ तमे वयसि अपि रङ्गनाथशर्माणः क्रियाशीलाः आसन्। नवतितमे वयसि अपि विद्वत्पूर्णं भाषणम् उल्लासेन कुर्वन्ति स्म।

## मृत्युः
रङ्गनाथशर्मणां मृत्युः ९८ तमे वयसि २०१४ वर्षस्य जनवरी २५ तमे दिनाङ्के मैसूरुनगरे अभवत्।

## विषयाः
*प्रजावाणीपत्रिकायां रवीन्द्रभट्टैः लिखितः कन्नडभाषालेखः

## अधिकपठनाय
* 
*सूर्यप्रकाशपण्डितः 26 Feb, 2017

## उल्लेखाः
## बाह्यसम्पर्काः
* विद्वान् रङ्गनाथशर्मा 
* 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वराटिका

thumb|250x250px|Cowry (*Cypraea chinensis*) with fully extended mantle.

**वराटिकाः**  उदरपादिकुटुम्बे सैप्रिडी वर्गे एते मृद्वङ्गिनः भवन्ति। आधिक्येन उष्णवलये वसन्ति चेदपि समशीतोष्णवलये शीतवलये च एतासां वासः दृश्यते। तत्रापि हिन्दूमहासागरे शान्तसागरे च एतासां वासः विपुलतया भवति। आस्ट्रेलियादेशस्य ग्रेट् ब्यारियर् रीफ् समुद्रतीरे वराटिकानां विक्रयणं महता प्रमाणेन भवति।  
 

## इतिवृत्तम्
* वराटिकासदृशं सुन्दरं, विशिष्टं च प्राणिकवचान्तरं न विद्यते। स्वकीयवैविध्यमयविन्यासेन, वर्णेन, सौन्दर्येण, च वराटिकाः जनानां मनः हरन्ति। 
* वराटिकायुक्तः प्राणी अपि जीवनावसरे एव वर्णेन, दन्तैः च जनानां मनः हरन्ति स्म। अतः वराटिकानां सङ्ग्रहकार्यमारब्धम्। यथा नाणकानां  पत्रालयचिटिकानां सङ्ग्रह इव वराटिकानां सङ्ग्रहः अपि आसक्तिकरी प्रवृत्तिः विद्यते।
*१८-१९ तमे शताब्दौ इङ्गलेण्ड् देशे वराटिकानां सङ्ग्रहः आरब्धः। वराटिकानां सङ्ग्रहणे धनिनां प्रवृत्त्या वराटिकानां मूल्यम् अवर्धत।
*परन्तु अनेके जनाः वराटिकाविक्रयणम् आरब्धवन्तः। अतः तस्य मूल्ये ह्रासः जातः। १९ तमे शताब्दौ ३० पौण्ड् मूल्यस्य वराटिका गच्छता कालेन १ पौण्ड् मूल्येन विक्रीतम्। 
* कौमारवराटिका तु अधुनापि विरलम्। अतः तस्य मूल्यम् अधुनापि महद् वर्तते। यदा जीविनां मरणं भवति तदा एव वराटिकाः चकासते। 
#वराटिकानां सङ्ग्रहणे सरलाः मार्गाः विद्यन्ते। बाग्दाद् प्रदेशस्य चित्रकारस्य मसूदि इत्यस्य पूर्वजाः नारीकेलपर्णानि जले संस्थाप्य तद्वारा वराटिकाः सङ्गृह्णन्ति स्म।
# यावत् पर्यन्तं लोहस्य नाणकानि नासन्, तावत्पर्यन्तं वराटिकाः एव नाटकस्य स्थाने आसन्। १९ शतकपर्यन्तं अमेरिका, एष्या, आफ्रिकाखण्डेषु वराटिकाः एव नाणकस्य स्थाने उपयुञ्जते स्म्। 
* देहली, काशी, इत्यादिष्वपि नगरेषु नाणकस्य स्थाने वराटिकानां प्रयोगः आसीत्। परन्तु वराटिकानां मूल्यं प्रतिप्रदेशं भिद्यते स्म। उगाण्डा देशे वराटिकाद्वयेन एकः कर्मकरः लभ्यते स्म।
* अरब्, फ्रेञ्च्, इङ्ग्लेण्ड् देशीयाः जनाः वराटिकानां विक्रयणं कुर्वन्ति स्म। 
* बेङ्गाले अद्यापि वराटिकाः धनलक्ष्मीसङ्केतरूपेण पूज्यन्ते। 
* आन्ध्रप्रदेशे विवाहकाले वराय वधूपक्षीयाः वराटिकाः उपायनरूपेण प्रयच्छन्ति। 
* बङ्गाले वराटिकायाः नाम स्वनाम्नि भवति चेद् शुभप्रदम् इति मत्वा एक्कुडि(एका वराटिका), दोक्कुडि(द्वे वराटिके) पाञ्चकुडि(पञ्च वराटिकाः)इत्यादि नामकरणं कुर्वन्ति। 

* लम्बाणिजनाः अद्यापि आभरणरूपेण वराटिकाः धरन्ति। स्वर्णवराटिकाः कण्ठे धरन्ति चेद् तद् नायकत्वद्योतकं इति फिजि एवं टोङ्गा गिरिजनाः विश्वसन्ति। 
* अभिमन्त्रिताः वराटिकाः बालारिष्टं, वन्ध्यताम्, च वारयन्ति इति जनानां विश्वासः वर्तते।
* भारते ज्यौतिषिकाः फलाफलनिर्णये वराटिकाः उपयुञ्जते।
## वराटिकानां वैविध्यम्
* १६५ विधाः वराटिकाः उपलभ्यन्ते। आकृत्याः वर्णस्य च आधारेण वराटिकानां विभागं कुर्वन्ति। 
* नारङ्गवराटिका (सै आकार्य्षिया) प्रपञ्चे सर्वत्र नाणकरूपेण आसीत्।
* सै टैग्रिस्, सै डेसिपियन्स्, अम्बीलिया, सै टेस्टोनेरिया, सै म्याप्टा, सै आर्गस्, सै इसाबेला, सै जिग्बाब् इत्यादयः वराटिकाः प्रसिद्धाः सन्ति।

## बाह्यसम्पर्काः
* cowry.org 
* Cowrie Genomic Database Project
* Genus *Cypraea* on Animal Diversity Web
* Beautifulcowries

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:क्रीडाविषयकः
महेश् यल्कुण्च्वर्

महेश् यल्कुण्च्वर्र भारतीय नाटकलेखकः द्विंशत्यधिक कथपत्रलेखकः,व्याख्यानकारः चिन्तनाकारः च अस्ति।अधुना विजय टेन्डुळ्करायाः सह न केवलं मरठीय नाटकेषु परन्तु भारतीय नाटकशासने भाषोत्तेजनं कृतवान्। २०१४ तमे वर्षे संङीत नाटक अकादमि पुरस्कारं प्राप्तवन्।
## पूर्व वृत्तान्तम्
सः पर्व नाम ग्रामे विदर्भा क्षेत्रे महाराष्ट्रा प्रदेशे अजायत। सः चतुर्थे वयसि एव ग्रुहं त्यज्य नगरं प्रति गतवान्। सः नागपूर नगर्यां एव प्रप्रथमतः नाटकं दृष्टवान्। सः तत्र मोरिस् विद्यामयायं पठित्वा नागपुर विश्वविद्यालयायं,आङल भाषायं ए म्ए कृतवान्। एकदा सः चलचित्रम् द्रष्टुं गतः, परन्तु तेन प्रवेशपत्रं न प्राप्तः , अतः सः एकं नाटकं द्रष्टुं गतः।तत् नाटकेन सः उत्तेजितः।तदनन्तरं एव तेन नाटकेनैव सः अभिनयं लिखितुं प्रारब्धः। तत् नाटकं विजया महेतेः "मे जिन्ल को मे हरला"। तदनन्तरम् विविधानां नाटकाणां पठनक्रियायां निमग्नः अभूत्।
## वृत्तिः
महेश् यल्कुण्च्वर् धर्मपीठ विश्वविद्यालायां आङ्ग्ल साहित्यं पाठितवान्। तदनन्तरं पूणे नगरे फ़्इल्म् अन्द् टिलिविसोन् विद्यायायां अतिथि शिक्षकः अभवत्। सः  देहल्यां भारतीय नाटक शालायां अपि पाठितवान्।
तस्य सुल्तान् इति नाटकं पत्रिकायां मुद्रितः। तेन सः कीर्तिं प्राप्तः।विजया मेहता तत् नाटकं पठित्वा चलचित्रं अकरोत्। तस्य अन्य 'होली' इति नाटकं अपि चलचित्रं कृतम्। तेन बहूनि प्रबन्धानि अपि लिखितानि।तस्य गद्यकोषस्य नाम "आत्मकथा"।
## नाटकानि
तस्य प्रप्रथमः नाटकं रुद्रवर्ष, १९६६ तमे वर्षे मुद्रितं अस्ति। तस्य प्रसिद्धानि अन्य नाटकानि-सुल्तान्(१९६७),पार्टि(१९७६),आत्मकथा(१९८८)। तस्य अन्त कृतिः मॉनरागं इति प्रबन्धानि।
## पुरस्काराः
सः सङ्गीत नाटक अकादमि पुरस्कारं १९८९ तमे वर्षे प्राप्तः। सः कालिदस् सम्मान्(२०१५), जनस्थान्(२०११) इत्यादि पुरस्कारान् प्राप्तः।
## टिप्पणी 
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:लेखकाः
शुकमुनिः

शुकमुनिः वेदव्यासस्य पुत्रः आसीत्। पुराणकथानुसारं कदाचित् भगवान् शिवः पार्वतीमुद्दिश्य अमरकथां उक्तवान्। तदानीं पार्वती सुप्ता आसीत्। परन्तु वृक्षे उपविष्टः कश्चित् शुकः तां कथां शृण्वन् हूँकारं करोति स्म। एतेन क्रुद्धः शिवः त्रिशूलेन शुकं प्रहर्तुमुद्युक्तः। शुकः डयमानः वेदव्यासाश्रमं प्राप्य सूक्ष्मरूपेण वेदव्यासस्य पत्न्याः उदरं प्राविशत्। ततः द्वादश वर्षाणि शुकः गर्भे एव आसीत्। भगवता कृष्णेन बहिः मायाप्रपञ्चस्य संस्पर्शः तव न भविष्यति इति शुकः आश्वस्तः। ततः सः बहिरागतः। जन्मनः अपरस्मिन् क्षणे पित्रा सह शास्त्रसंवादम् अकरोत्। ततः पितुः अनुमतिं प्राप्य  विद्यार्जनर्थं गुरुकुलम् अगात्। भागवतस्य मुख्यः निरूपकः शुकः एव। सः परीक्षितमुद्दिश्य भागवतं कथयति। शुकमुनेः पत्नी पितृदेवतानां पत्नी पीवरी। तस्त च कृष्ण, गौरप्रभः, भूरिः, देवश्रुतः इति चत्वारः पुत्राः आसन्। अन्ते च मोक्षस्य सिद्ध्यै नारदस्य उपदेशानुसारं प्राणत्यागमकरोत्।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:पौराणिकव्यक्तयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उत्तराखण्डराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः

## सन्दर्भ 
## बाह्यसम्पर्कः 
* उत्तराखण्ड के मुख्यमन्त्री, आधिकारिक जालपृष्ठ
* worldstatesmen.org पर सूची

वर्गः:उत्तराखण्डराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
ट्विटर

ट्विटर
लघुत्तम|ट्विटर
सामाजिक सञ्जाल 
ट्विटर इति नाम्ना काचित् मुक्त सामाजिकजालकर्मसेवा विद्यते । एतस्य विमोचनं इस्वी सम्वत् २००६ जुलाई मासे अभवत् । एतस्य स्वामित्वं सञ्चालनं च ट्विटर इति निगमितेन क्रियते । इत्यस्मिन् त्रयर्बदुाधिकाः सदस्याः सन्ति । नेपालदेशे अपि बहुधिकजनाः ट्विटर अस्य प्रयोगं कुर्वन्ति । अत्र अन्यान् च सदस्यान् अनुशरणं कर्तुँ शक्निुवन्ति । परस्परं च सन्देशानां विनिमयं कर्तुं शक्निुवन्ति । अस्य आभूमिपर्यन्तं पञ्चविंशत्याधिकाः कार्यालयानि सन्ति ।
ट्विटरे २८० अक्षरस्य पाठ्य आधारिक पोस्ट कर्तुं शक्निुवन्ति । २०१७ नोभेम्बर मासे सप्त दिने १४० अक्षरपोस्ट सेवायाः परिवर्तनं जातः ।
## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

वर्गः:सामाजिकमाध्यमानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कारणम् (न्यायशास्त्रम्)

अनन्यथासिद्धित्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम्। तत् त्रिविधम्।

## समवायिकारणम्
यत्समवेतं  सत् कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । यस्मिन्समवायसम्बन्धेन वर्तमानं कार्यमुत्पद्यते तत् समवायिकारणम् इत्यर्थः।
### उदाहरणम्
तन्तवः पटस्य समवायि कारणम्। येषु तन्तुषु समवायेन सम्बद्धं सत् पटात्मकं कार्यमुत्पद्यते तद् तन्तवः समवायिकारणम्। यतस्तन्तुष्वेव पटः समवेतो जायते न तुर्यादिषु । द्रव्ये तु द्रव्यावयवाः समवायिकारणम्। 
## असमवायिकारणम्
कार्येण कारणेन वा सहैकस्मिन्नर्थे समवेतं सत् कारणसमवायिकारणम्। 

## निमित्तकारणम्
समवाय्यसमवायिभिन्नं कारणं निमित्तकारणम्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* न्यायदर्शनम्
* नैय्यायिकाः
* दर्शनशास्त्रम्

वर्गः:न्यायदर्शनम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
स्वरसन्धिः

**स्वरसन्धेः** पञ्च प्रकाराः सन्ति। संस्कृतव्याकरणे महर्षिपाणिनेः 'अष्टाध्यायी' ग्रन्थस्य अतीव महत्वम् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे प्रथमे अध्याये संहिता अथवा सन्धिसंज्ञा " परः सन्निकर्षः संहिता।१।४।१०९।।" इति सूत्रेण स्पष्टिकृतम् अस्ति।

### १] दीर्घसन्धि: 
अकः सवर्णे दीर्घ:।६।१।१०१।। सूत्रेण दीर्घसन्धिः भवति। अक् प्रत्याहारस्थ अ,इ,उ,ऋ,लृ  वर्णानां पुरतः तेषाम् एव सवर्णः आगच्छति तदा तत्र पूर्वपरयोः स्थाने एकं सवर्णदीर्घादेशः भवति।

१. अ/आ+अ/आ=आ  |  हिम+अद्रिः=हिमद्रिः

२.इ/ई+इ/ई=ई            |   श्री+ईशः=श्रीशः

२.उ/ऊ+उ/ऊ=ऊ        | विष्णु+उदयः=विष्णूदयः

४.ऋ/ॠ+ऋ/ॠ=ॠ    |  होतृ+ऋकारः=होतॄकारः

### २] गुणसन्धि: 
आद् गुणः६।१।८७।। सूत्रेण गुणसन्धिः भवति। यदा ‘अ’ वर्णस्य पुरतः अन्य स्वरः आगच्छति तदा तत्र द्वयोः स्थाने गुणदेशः करणीय:।

१.गण+ईशः=गणेशः।

२.शुद्ध+उदकः= शुद्धोदकः।

### ३]वृद्धिसन्धि: 
वृद्धिरेचि ६।१।८८।।सूत्रेण वृद्धिसन्धि: भवति। यत्र अ, आ  पुरतः एच् प्रत्याहारस्थ ए,ओ,ऐ,औ  वर्णाः इति स्थितौ तत्र उभयोः वर्णयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशः स्यात्।

१.कृष्ण+एकत्वम्=कृष्णैकत्वम्

२.गङ्गा+ओघः=गङ्गौघः

३.देव+ऐश्वर्यम्=देवैश्वर्यम्

४.कृष्ण+औत्कण्ठ्यम्=कृष्णौत्कण्ठ्यम्

### ४] यणसन्धिः 
इको यणचि।६।१।७७।। सूत्रेण यदा इक् प्रत्याहारस्थ इ,उ,ऋ,लृ वर्णनां पुरतः अन्य: स्वरः आगच्छति तदा तत्र इकः(इ,उ,ऋ,लृ) स्थाने  य्,व्,र्,ल् इति यणादेशाः भवन्ति।

१.इति+आदि+इत्यादि 

२.सु+आगतम्=स्वागतम्

३.धातृ+अंशः=धात्त्रंशः

४.लृ+आकृति=लाकृति:

### ५] अयादिसन्धिः 
एचोयवायावः।६।१।१८।। इति सूत्रेण अयादिसन्धिः भवति। यदा एचः पुरतः अन्यस्वरवर्णः  

आगच्छति तदा तत्र ए,ओ,ऐ,औ वर्णयोः स्थाने क्रमेण अय्, अव्, आय्, आव् एते आदेशाः स्युः।

१.हरे+ए=हरये

२.विष्णो+ए=विष्णवे

३.नै+अकः=नायकः

४.पौ+अकः=पावकः

        एतावत् षष्ठमे अध्याये आगतानि स्वरसन्धेः विधिसूत्राणि ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* सन्धिप्रकरणम्
* व्याकरणम्
* पाणिनिः

वर्गः:सन्धयः
वर्गः:व्याकरणम्
विकिस्रोतः

**विकिस्रोतः** कश्चन अन्तर्जालीयः ग्रन्थालयः। अत्र उन्मुक्तरूपेण ग्रन्थान् पाप्तुं शक्नुमः। अयम् अन्तर्जालीयः ग्रन्थालयः विकिमीडियाफौण्डेशन् द्वारा चाल्यते।  अयं विकिग्रन्थालयः विभिन्नभाषासु विभिन्नैः नामभिः विद्यते। एतस्याः विकिस्रोतसः योजनायाः मुख्यं लक्ष्यं तु प्राचीनग्रन्थराशेः संरक्षणम्, ग्रन्थपङ्क्तेः अन्वेषणयोग्यता च। विकिस्रोतसि उन्मुक्तरूपेण लभ्यमानाः अथवा कृतिस्वाम्यसमस्यारहिताः एव ग्रन्थाः अत्र आरोप्यन्ते। 

## इतिहासः
विकिस्रोतः २००३ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य २४ तमे दिनाङ्के सोर्स्बर्ग् नाम्ना आरब्धम् । तत्पश्याद् अस्य नाम विकिस्रोतः इति अभवत्। आरम्भे केवलया आङ्ग्लभाषया विकिस्रोतः आसीत्। ततः 2005 तमे वर्षे सर्वभाषाविकिषु विकिस्रोतसः उपलब्धिः वर्तते। प्रमुखाः ऐतिहासिकाः ग्रन्थाः सङ्ग्रहणीयाः इति विकिस्रोतसः लक्ष्यम् आसीत्। एते ग्रन्थाः विकिपीडियालेखानाम् उपोद्बलकाः भवेयुः। अन्येषाम् अन्तर्जालाधारितग्रन्थालयानां साहाय्येन विकिस्रोतसः वर्धनम् आरब्धम्।

## चिह्नं घोषवाक्यं च
आरम्भे विकिस्रोतसः चिह्नरूपेण हिमखण्डः वर्तते। निश्शुल्कः ग्रन्थालयः इति विकिस्रोतसः घोषवाक्यं विद्यते।  विकिस्रोतसः चिह्नं परितः दशसु भाषासु विकिस्रोतसः घोषवाक्यम् लिखितम् दृश्यते। विकिस्रोतसि अधिकतमसक्रियता यासां भाषाणां भवति, ताः भाषाः अत्र चिह्नं परितः भवन्ति। विकिपीडियायाः तु मुखपृष्ठमात्रं नास्ति। तन्नाम कस्याश्चित् भाषायाः विकिपीडियायाः मुखपुटमेव उद्घाटयितुं शक्यम्। परं स्वतन्त्ररूपेण विकिस्रोतसः मुखपुटं विद्यते। विभिन्नभाषासु विद्यमानानां विकिस्रोतसामपि मुखपुटानि विद्यन्ते। 

## सन्दर्भः 
वर्गः:विकिपीडिया-जालस्थलानि
रोनाल्ड् फ़िशर्

लघुचित्रम्|

|चित्रपाठ्यम्=|297x297पिक्सेल

## **जन्म, परिवारश्च** 
***सर् रोनाल्ड् आय्ल्मेर फ़िशर् [१७ माघमास(***फ़ेब्रवरि***) १८९० -२९ उत्तराषाढमास(***जुलै***) १९६२]*** ब्रिटिष् साङ्ख्यकीयः आनुवम्शीयः उद्विकासिन् जीवशास्त्रज्ञः च आसीत्।

तस्य पितुः नाम ‘*जोर्ज्* ’ मातुः नाम ‘*केट्* ’ च इति।सः आङ्ग्लभूमे लण्ड्र नगरस्य(लण्डन्) “पूर्व फ़िञ्च्लेय्” प्रदेशे जातः।तस्य त्रीणि सहोदर्याः एकः सहोदरः च सन्ति।यदा सः चतुर्दश वर्षीयः तदा तस्य माता दिवङ्गतः ।

## **विद्यार्थिजीवनम्**
सः ‘हारोव्’ विद्यालये अधीतः ।छात्रवृत्तिणा केम्ब्रिड्ज् नगरस्य ‘गोन्विल्ले आण्ड् कैउस्’ महाविद्यालये गणितं उपशिक्षितः ।तस्य आमरणान्तम् अभूति नयनद्रुष्टेः कारणात् विश्वयुद्धसमये ब्रिटिष् सैन्ये न उपादेयः ।परन्तु सः गणितक्षेत्रे पण्डितः अभवत् ।अपि च सः ‘तेंस नोटिकल् ट्रैनिङ्ग्’ महाविद्यालये ‘भ्राड्फ़ील्ड्’ महाविद्यालये च भौतशास्त्रं तथा गणितं सार्वजनिक- विद्यालयेषु अध्ययनं कृतः ।
लघुचित्रम्|चित्रपाठ्यम्=|254x254अणवः

## **विज्ञानक्षेत्रे योगदानम्,वृत्तिजीवनम्**
सः १९१८ तमे वर्षे “दि कोरिलेशन् बिट्वीन् रिलेटिव्स् ओन् दि सपोसिशन् ओफ़् मेण्डेलियन् इन्हेरिटेन्स्” इति पुस्तकं प्रकाशितवान् ।एतत् पुस्तके द्वैविध्यस्य(वेरियन्स्) पदं असम्स्थापयत् ।सः “आन्दुवंशिकी कल्पित प्रतिरूपं” (जेनेटिक्स् कोन्सेप्चुयल् मोडेल) असम्स्थापयत् ।सः १९१९ तमे वर्षे ‘रोताम्स्टेड् एक्ष्पेरिमेण्टल् स्टेशन्’ इति कार्यालये चतुर्दश वर्षकालम् कार्यम् अकुर्वन्त।अत्र सः “अनलिसिस् आफ़् वेरियन्स्” इति विचारम् अपरिणत् ।१९२१ तमे वर्षे सः “ स्टडीस् इन क्रोप् वेरियेशन्” इति आवर्तनं अकुर्वन् ।अत्र सः एतस्य प्रयोगान् वर्णितवान् ।

१९१२- १९२२  वर्षाणाम् अवान्तरम् सः “माग्सिमम् लैक्लिहुड्” इति विचारम् प्रसिद्धं कृतवान् ।सः “फिशर्स् डिस्ट्रिब्यूशन्” इति साङ्ख्यकीय पद्धतिं रचितवान् ।सः “डिसैन् आफ् एक्स्पेरिमेण्ट्स्” इति सिद्धान्तानां मार्गशोधकः अभवत् ।१९२५ तमे वर्षे “स्टाटिस्टिकल् मेतेड्स् फ़ार् रिसर्च् वर्कर्स्” इति पुस्तकं प्रकाशितवान् ।१९३३ तमे वर्षे सः युनिवर्सिटि कोलेज् लण्डने युजिनिक्स विद्यास्ताने अध्यक्षः अभवत् ।सः १९३८ तमे वर्षे फ़्राङ्क् येट्सेन सह “स्टाटिस्टिकल् टेबल्स् फ़ार् बयोलोजिकल् अग्रिकल्चरल् आण्ड् मेडिकल् वर्कर्स्” इति  पुस्तकं रचितवान् ।

## **विवाहः,वृत्तिजीवनम्**
तस्य विवाहः *एइलीन घिन्नीसया*  सह बभूव ।तस्य द्वौ पुत्रौ षट् पुत्र्यः आसीत् ।

तस्य पुत्री *झॉन्*  तस्याः पितुः चरितं रचितवती ।अपि च सः आस्ट्रेलियम् गत्वा ‘कामन् वेल्त् सैण्टिफ़िक् आण्ड् इण्डस्ट्रियल् रिसर्च् आर्गनैसेशने’ अनुसन्धानं कृतवान् ।सः १९५७ तमे वर्षे निराविशति स्म ।सः १९६२ तमे वर्षे दिवङ्गतः ।

## **प्रशस्तयः, पुरस्काराः च**
१९३० तमे वर्षे "*वेल्डन् मेमोरियल् प्रैस्*" ,१९३८ तमे वर्षे "*रोयल् मेडल् " ,* १९४६ तमे वर्षे *" गय् मेडल् " ,*१९५५ तमे वर्षे *"कोप्ले मेडाकल् "* च पुरस्कारैः, प्रशस्तिभिः च सम्मानितः ।

## **उल्लेखाः**
सांगली

सांगली इति महाराष्ट्रराज्यस्य एकं नगरम्।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
उर्जित पटेल

**उर्जित्  पटेल्** भारतीय अर्थशास्त्रग्यः अस्ति। अद्यतनीया चातुर्विम्शतितः भारतीय रिसेर्व् अधिकोषस्य स्थानाध्यक्षः अस्ति। सः धननीतेः, अर्थनीतेः सन्ख्यकीय् प्रबन्धाणाम् पदवीषु अस्ति। स: रघुराम् राजानम् समावर्तनम कृतवान्।
## पूर्व वृत्तान्तः 
सः नैरोबि नगरे २८ ओक्तोबेर् १९६३ तमे वर्षे मञुलरवीन्द्र पटेलाभ्याम् जातवान्। तस्य मातापितरो: तत्र रासायन निर्माणशलाम् प्रवर्तनम् कृतवान्। सः विसा उपशालाम् पटित्वा, जम्हूरी मध्यमशालायाम् पटितवान्। स: अर्थशास्त्रायाम् विद्योपाडधिः लन्ड्न् अर्थशास्त्र विद्यालययाम् कृतवान्। सः येल् विश्वविद्यालयात् वद्वत् पदवीम् अर्थशास्त्राय १९९० तमे वर्षे प्राप्तवान्।
सः ए एम् एफ़् स्ताने भारतीय् विभागे कार्यम् कृतवान्।
लघुचित्रम्
## निपुण चरित
पटेलः २००० वर्षात् २००४ वर्षेपर्यन्त् विविध राष्टीय समितिषु विभागम् कृतवान्।
*कोम्पटीषन् कमीषन् ओफ़् इन्दिय
*तास्क् फोर्स् ओन् दिरेक्त् ताक्सेस्
*प्रयिम् मिनिस्टर्स् तास्क् फोर्स् ओन् टेलिकोम् माटेर्स्
*ग्रूप् ओफ़् मिनिस्टेर्स् ओन् टेलिकोम् माटेर्स्
*अद्वेर्स्रि कमिटि ओन् रिसेर्च् प्रोजेक्त् आन्ड् मार्केट् सट्डीस्
*कमिटि ओन् सिविल् एवियेषन् रिफोर्म्स्
*एक्स्पेर्ट् ग्रूप् ओन् स्टेट् एलेक्ट्रिसिटि बोर्ड्
*हय् लेवल् एक्स्पेर्ट् ग्रूप् ओन् सिविल् आन्ड् डिफेन्स् सेर्वीसेस् पेन्शन् सिस्टेम्

११ जनुवरि २०१३ दिने पटेलः आर् बि अई क्षेत्रे उपस्थानाध्यक्षस्य स्थाने नियुक्तः आसीत्।
## प्रदानः पदवीः
*अड्वैसर्,बोस्ट्न् कन्सेल्टिङ् ग्रूप्
*प्रेसिडेन्ड्, रिलयन्स् इन्डस्टीस्(१९९७-२००६)
*एक्सिक्यूटिव् डिरक्टर्, अई डि एफ् सि(१९९६-१९९७)
*मेम्बेर्,अई इ पि सि, गवर्न्मेन्ट् ओफ् इन्डिय(२००४-२००६)
*नोन् एक्सिक्युटिव् डिरेक्टर्, जि एस् पि सि
*नोन् एक्सिक्युटिव् डिरेक्टर्, मल्टि कम्मोडिटि एक्स्चेञ्
*डेप्युटि गवर्नर्,आर् बि अइ
*पूर्वतन गवर्नेर् , आर् बि अइ
## उल्लेख
सौराष्ट्र राज्य संमन्त्रणाधिवेश

**सौराष्ट्र राज्य संमन्त्रणाधिवेश** एकम् अ-पंजीकृत संघटन स्तः, यक अभियान् हि स्वक्षत्र सौराष्ट्र राज्यस्य निर्माण।
वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
नरसिंहनखस्तुतिः

चित्रपाठ्यम्=श्रीनरसिंहदेवः|लघुचित्रम्
तत्त्ववादप्रवर्तक इति प्रसिद्धिं गतेन मध्वाचार्येण (क्रिस्तशक. १२३८-१३१७) विरचितमिति ख्यातमिदं नरसिंहदेवपरं श्लोकद्वयात्मकं स्तोत्रं विशिष्टकाव्यकौशलमपि प्रकाशयति |

## **स्तोत्रम्** 
पान्त्वस्मान् पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-

कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः |

श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखरा दारिताराति-दूर-

प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भाविता भूरि-भागैः ||१||

लक्ष्मी-कान्त समन्ततोऽपि कलयन् नैवेशितुस्ते समं

पश्याम्युत्तम-वस्तु दूर-तरतोऽपास्तं रसो योऽष्टमः |

यद्रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-

खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिता ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||

## **पदच्छेदः** 
पान्तु अस्मान् पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखराः दारिताराति-दूर-प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भाविताः भूरिभागैः || १ ||

लक्ष्मी-कान्त समन्ततः अपि कलयन् न एव ईशितुः ते समं पश्यामि उत्तम-वस्तु दूर-तरतः अपास्तं रसः यः अष्टमः | यद्-रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिताः ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||

## **अन्वयः** 
पुरुहूत-वैरि-बलवन्मातङ्ग-माद्यद्-घटा-कुम्भोच्चाद्रि-विपाटनाधिक-पटु-प्रत्येक-वज्रायिताः, श्रीमत्-कण्ठीरवास्य-प्रतत-सु-नखराः, दारिताराति-दूर-प्रध्वस्त-ध्वान्त-शान्त-प्रवितत-मनसा भूरिभागैः भाविताः, अस्मान् पान्तु || १ ||

(हे) लक्ष्मी-कान्त, समन्ततः अपि कलयन् न एव ईशितुः ते समं पश्यामि | उत्तम-वस्तु दूर-तरतः (एव) | (यथा) अपास्तं रसः यः अष्टमः | यद्-रोषोत्कर-दक्ष-नेत्र-कुटिल-प्रान्तोत्थिताग्नि-स्फुरत्-खद्योतोपम-विस्फुलिङ्ग-भसिताः ब्रह्मेश-शक्रोत्कराः ||२||

## **अर्थः** 
नरसिंहदेवस्य प्रत्येकं नखः उन्मत्तगजकुम्भस्थलसदृशान् असुरान् मारयितुम् अत्यन्तसमर्थः वर्तते | शत्रुनाशकाः अज्ञानान्धकारनाशकाः देवैः सर्वदा वन्दिताः नरसिंहनखाः अस्मान् पातु || १ ||

हे लक्ष्मीपते, सर्वशास्त्राणि सम्यक् परिशील्य अपि तवादृशं देवदेवं न पश्यामि | त्वयापि अधिकं उत्तमवस्तु विश्वे नास्ति एव | यथा लोके सप्तरसाः प्रसिद्धाः अष्टमरसः तु न विद्यते एव | केवलं तव रोषयुक्तनेत्रात् उत्पन्नात् अग्निकारणात् ब्रह्ममहेश्वरेन्द्रादयः देवाः भस्मीभूताः भवन्ति | यथा अग्निज्वालायां पतन्तः खद्योतकीटाः भस्मीभवन्ति || २ ||

## **बाह्यानुबन्धाः** 
श्रीनरसिंहनखास्तुतिः ध्वनिमुद्रणम्
वर्गः:द्वैतग्रन्थाः
वर्गः:मध्वाचार्यस्य कृतयः