open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
थियोफ्रास्टस्

(कालः – क्रि.पू.३७२ तः क्रि.पू.२८७)

अयं **थियोफ्रास्टस्** (THEOPHRASTUS) सस्यविज्ञानस्य जनकः । अयं ग्रीस्-देशस्य लेस्बास्-प्रदेशे क्रि.पू.३७२ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । ततः बाल्ये एव अथेन्स्-नगरं गत्वा प्लेटो-अकादमीं (लैसियम्) प्राविशत् । थियोफ्रास्टस् प्रथमवारम् अरिस्टाटलेन लेस्बास्-नगरे एव अमिलत् । तदनन्तरम् आजीवनं तयोः महान् स्नेहः आसीत् । थियोफ्रास्टस्य वास्तविकं नाम “टैर्टमस्” इति । अरिस्टाटल् एव तस्य नाम “थियोफ्रास्टस्” इति परिवर्तनम् अकरोत् । “थियोफ्रास्टस्” इत्यस्य शब्दस्य अर्थः “अद्भुतः वक्ता” इति ।

अरिस्टाटलस्य निवृत्तेः अनन्तरं थियोफ्रास्टस् एव (मरणपर्यन्तम् अपि) ३५ वर्षाणि यावत् अरिस्टाटलस्य ग्रन्थालयस्य साहाय्येन सर्वाः शालाः (लैसियम्) सञ्चालितवान् । अयं थियोफ्रास्टस् सस्यशास्त्रं गभीरतया अधीतवान् । ५०० सस्यप्रभेदान् सविवरणम् उल्लिखितवान् अस्ति । अरिस्टाटल् यथा “प्राणिविज्ञानस्य अध्वर्युः” इति प्रसिद्धः तथैव थियोफ्रास्टस् “सस्यविज्ञानस्य अध्वर्युः” इति प्रसिद्धः अस्ति । तेन थियोफ्रास्टसेन लिखितः “सस्यानां परीक्षा” इत्याख्यः ग्रन्थः अद्यापि कश्चन अविस्मरणीयः विक्रमः एव । अयं थियोफ्रास्टस् क्रि.पू.२८७ तमे वर्षे मरणम् अवाप्नोत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* *Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs*, translated by Sir Arthur Hort, (1916), Volume 1, Volume 2, at the Internet Archive.
* Theophrastus work "On Stones"  full text + annotation
* *Theophrastus of Eresus on winds and on weather signs*, (1894), by J. G. Wood, G. J. Symons, at the Internet Archive.
* *Theophrastus and the Greek physiological psychology before Aristotle*, by George Malcolm Stratton, (1917), at the Internet Archive. Contains a translation of *On the Senses* by Theophrastus.
* Theophrastus work "The Characters", English translation by R.C. Jebb (1870), on website eudaemonist.
* *The Characters of Theophrastus*, Greek and English text next to each other; translated by J. M. Edmonds, (1929); at the Internet Archive.
* 
* Peripatetic Logic: The Work of Eudemus of Rhodes and Theophrastus of Eresus 
* Theophrastus "On First Principles" (known as his Metaphysics)
* *Characters* (original Ancient Greek text) 
* Project *Theophrastus*  
* Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries (high resolution images of works by Theophrastus in .jpg and .tiff format)

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यथा प्रकाशयत्येकः...

## श्लोकः 
:**यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।**
:**क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः त्रयोदशोध्यायस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यथा प्रकाशयति एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥

## अन्वयः
भारत ! एकः रविः कृत्स्नम् इमं लोकं यथा प्रकाशयति तथा क्षेत्री कृत्स्नं क्षेत्रं प्रकाशयति ।	

## शब्दार्थः 
:कृत्स्नम् = समस्तम्
:लोकम् = भुवनम्
:क्षेत्री = परमात्मा
:क्षेत्रम् = शरीरम्
:प्रकाशयति = दीपयति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यथा एकः रविः जगद्गतानि नानाविधानि वस्तूनि प्रकाशयति प्रकाशयन् च न तेदेन भेदं गच्छति तथा अयम् आत्मा अपि नानाविधानि शरीराणि प्रकाशयति प्रकाशयन् च न तेदेन भेदं गच्छति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

33
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मधुमक्षिका

**मधुमक्षिका** कश्चन विशिष्टः कीटः । एते प्लवनकीटाः कुसुमात् कुसुमं भ्रमन्तः मधु(मकरन्दः) चूषन्ति । ततः आनीयः वृक्षशाखासु मन्थरेषु वा स्वनिर्मिते मधुकोषे सङ्ग्रह्णन्ति । एते सङ्घीभूय कार्यं कुर्वन्ति । एतेषां सङ्घटनम् अनुशासनं परिश्रमः कौशलं च मानवानाम् आदर्शः भवति । त्रापि विशेषतः स्त्रीलिङ्गिन्यः अधिकानि कर्माणि कुर्वन्ति इति विशेषः । ताभिः मधुमक्षिकाभिः सङ्ग्रहीतं मधु अतीव मधुरं भवति । देवपूजाकायेषु आयुर्वेदीय औषधेषु च स्य प्रयोजनम् अधिकम् । काश्चन जातीयाः मधुमक्षिकाः कृतकमञ्जाषासु अपि कृषकाः पालयन्ति मधुकृषिं कुर्वन्ति । मधुसङ्ग्रहनिरताः ग्रामीणाः वनभ्रमणं कृत्वा महाममधुकोषात् मधु मधुमक्षिकाः निवार्य चोरयन्ति ।  विविधजातिया मधुमक्षिकापरिवाराः भवन्ति । तेषु पालनयोग्याः मधुमक्षिकाकुटुम्बाः अपि बहवः सन्ति ।

वर्गः:कीटाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैदिकविज्ञानम्

**वैदिकसभ्यता** सनातनसभ्यता अस्ति। विज्ञानस्य क्षेत्रमपि वैदिकसभ्यतायाः अनेकानि योगदानानि सन्ति। सा भौतिकशास्त्रे, रसायनशास्त्रे, स्थापत्यशास्त्रे इतियादौ निपुणः आसीत्। तयाः सभ्यतायाः सिन्धुक्षेत्रे प्राप्तम् अभवत् इष्टिकाः ३००० ईसापूर्वस्य अस्ति। ताः इष्टिकाः अद्य अपि कुशलम् अस्ति।

=भौतिकशास्त्रम्=

## गतिः
उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि।

## भ्रामकम्
भ्रामकं चुम्बकं चैव कर्षकं द्रावकं तथा।
एवं चतुर्विधं कान्तं रोमकान्तं च पञ्चमम्॥
एकद्विक्रिचतुः पञ्चसर्वतोमुखमेव तत्।
पीतम् कृष्णम् तथा रक्तं क्रिवर्णं स्यात् पृथक् पृथक्॥

## लेंसम् इन्द्रधनुः च
अप्राप्यग्रहणं कायाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः॥

सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघट्टिताः कराः साभ्रे।
वियति धनुः संस्थानाः ये दृश्यन्ते त्दिन्द्रधनुः॥

=खगोलशास्त्रम्=
वैदिकसभ्यतायाः खगोलशास्त्रस्य ज्ञानस्य प्रधानश्रोताः समहिताः अस्ति। आर्यभटः, ब्रह्मगुप्त:, भास्कराचार्यः च वैदिकसभ्यातायाः प्रधानज्ञाताः खगोलशास्त्रयः अस्ति।

## आर्यभटः
अनुलोमगतिनौस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्। 
अचलानि बानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥

### चंद्रग्रहणम्
छादयति शशी शशिनं महती च भूच्छाया।

### ग्रहाणां गतिः
कक्ष्या प्रतिमण्डलगा भ्रमन्ति सर्वे ग्रहाः स्वचारेण।
मन्दोच्चादनुलोमं प्रतिलोमञ्चैव शीघ्रोच्चात्॥

## सूर्ये विष्णुपुराणम्
नैवास्तमनर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः।
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥

दाधर्थ पृथिवीमभितो मयुखैः।

मित्रो दाधार पृथिवीमुतद्याम्। मित्रः कृष्टीः।

## ऋगवेदः
### प्रकाशस्य वेगम्
तथा च स्मर्यत
योजनानां सहस्रं द्वे द्वे शते द्वे च
योजने। एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोआतुते।

### गृहानाम्
त्रिनाभिचक्रमजरमनर्वं यत्रेमा
विश्वा भुवनानि तस्थुः।

### चंद्रे
आयङ्गौ पृश्निरक्रंऊदसदन्मातरं पुरः।
पितरञ्च प्रयन्त्स्वः।

वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कशेरुकाः

येषां प्राणिनां कशेरुकं भवति ते कशेरुकाः इति उच्यन्ते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Tree of Life 
* Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates
*Vertebrate Pests  chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
* The Vertebrates 
* The Origin of Vertebrates  Marc W. Kirschner, *iBioSeminars*, 2008.

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अकशेरुकाः

thumb|right|सामान्यः अकशेरुकः संशोधनार्थं स्वीकृतः

येषां प्राणिनां कशेरुः न भवति ते **अकशेरुकाः** इति उच्यन्ते । कशेरुः  नाम पृष्ठास्थि । "पृष्टास्थिनः तु कशेरुका" इत्यमरः । वलयवत्सु कीटेषु केचन अकशेरुकाः वर्तन्ते । यथा सहस्रपदी वलयवान् अपि च अकशेरुकः भवति । कम् नाम शिरः । कम्=शिरः शेते अस्मिन्निति कशेरुः । न विद्यते कशेरुः यस्य सः अकशेरुकः । अस्य वर्गस्य प्रमुखाः सदस्याः कीटाः कर्कटाः अष्टपदिनः नक्षत्रमीनाः च  इत्यादि । प्राणिप्रपञ्चस्य ९६ प्रतिशत जीविनः अकशेरुकाः एव ।

### वर्गीकरणम् 
कार्ल् लिनियस् महोदयः भागद्वयेषु  तान्  वर्गीकृतवान्  - क्रिमिः कीटाः   च । आधुनिक जीवविज्ञानिनः ३० वर्गेषु  अकशेरुकान् वर्गीकृतवन्तः  ।तथापि जन्तूनाम् अकशेरुक-कशेरुक इति वर्गीकरणं विज्ञानिषु जिज्ञासां जनयति । वर्गीकरणम् इदं मनुष्यकेन्द्रितः इति तेषां मतः  यतः विश्वस्य अधिकशः प्राणिनः अकशेरुकाः एव । मानवः कशेरुकः इति कारणेन 'अकशेरुक' इति प्राणीनां वर्गीकरणं कृत्रिमः इति तेषाम् अभिप्रायः । अकशेरुकवंशे जीविनां लक्षणाः अपि समानाः न भवन्ति । तथापि कशेरु दृष्ट्या एव  अगणिताः जीविनः अकशेरुकवंशे स्थापिताः सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* Support for endangered invertebrates 
* *आफ्रिकायाः अकशेरुकाः* 

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शीतरक्तप्राणिनः

केषाञ्चन प्राणिनां शरीरस्य उष्णता तेषां वसतिस्थानस्य परिसरस्य अनुगुणं परिवर्तते । कदाचित् शीतलं कदाचित् उष्णं वा भवति शरीरम् । ते शीतरक्तप्राणिनः इति उच्यन्ते ।

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सस्यानां परीक्षा

अयं कश्चन ग्रन्थः । अस्य लेखकः थियोफ्रास्टस् । सः थियोफ्रास्टस् सस्यविज्ञानस्य अध्वर्युः इत्येव प्रसिद्धः अस्ति ।

वर्गः:सस्यविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
उष्णरक्तप्राणिनः

केषाञ्चन प्राणिनां शरीरस्य उष्णता सर्वदा समाना भवति । ते च **उष्णरक्तप्राणिनः** इति उच्यन्ते । उष्णरक्तप्राणिन: चयापचयया क्रियया  स्वदेहोष्णं सन्धारयन्ति । सस्तन्य: पक्षिण: च प्रमुखा: उष्णरक्तप्राणिनः ।

### उष्णोत्पत्ति: 
उष्णरक्तप्राणिषु देहे उष्णोत्पत्ति: चयापचयया क्रियया  सम्भवति । देहस्य जीवकोशा: आहारे विद्यमानं शर्करपिष्टं इङ्गाल तथा जलरूपेण विभज्यन्ते । तदा शक्त्या: उत्पादनं भवति । एषा शक्ति: अन्यजीवकोशानां कार्येषु उपयुक्ता भवति । आहारस्य शक्तिरूपेण परिवर्तन कार्ये ६०प्रतिशत शक्ति: जीविनां देहस्य उष्णता रूपेण परिवर्तिता । उष्णरक्तप्राणीनां देहरचना देहोष्णं  सन्धारयितुं समर्था । सस्तन्यानां देहोष्णरक्षणार्थं  चर्म रोमाणि च सन्ति । पक्षीणां कृते पक्षौ पिच्छा: च  वर्तन्ते । यदा एषा बाह्यरक्षणा अपर्याप्ता तदा एते जीवा: स्नायुचलनां कृत्वा देहे उष्णतां संवर्धयितुं शक्नुवन्ति । यदि परिसरस्य उष्णता अधिका तर्हि केचन  सस्तन्य: स्वेदनक्रियाया: सहायतया शरीरे जन्यम् अधिकोष्णं निवारयन्ति । अधिकश: सस्तन्य: तथा पक्षिण: तीव्रया श्वासोच्छासनक्रियया अपि उष्णं विसर्ज्य  शरीरोष्णं निर्वहन्ति । सूक्ष्मजीविन: उष्णतायां वस्तुम् असमर्था: ।  अत: सूक्ष्मजीविनाम् आक्रमणात् स्वरक्षार्थं 
एव कालक्रमेण उष्णरक्तगुण: संजात: इति जीवविज्ञानिनां मत: । यत: कीटा: सरीसृपा: उभयवासिन: इत्यादि शीतरक्तप्राणिन: सूक्ष्मजीविनाम् आवासस्थानं भूत्वा शीघ्रं नश्यन्ति ।
स

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*www.earthlife.net
*The Reptipage: What is cold-blooded?

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था...

## श्लोकः 
:**ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।**
:**जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्थाः  मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः जघन्यगुणवृत्तिस्थाः  अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥

## अन्वयः
सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति । राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति । जघन्यगुणवृत्तिस्थाः तामसाः अधः गच्छन्ति ।

## शब्दार्थः 
:सत्त्वस्थाः = सात्त्विकाः
:ऊर्ध्वम् = ऊर्ध्वलोकम्
:राजसाः = रजोगुणप्रधानाः
:मध्ये = मनुष्यलोके
:जघन्यगुणवृत्तिस्थाः = नीचगुणप्रवृत्तिसंस्थिताः
:तामसाः = तमोगुणप्रधानाः
:अधः = नीचलोकम् ।

## अर्थः 
सात्त्विकाः ऊर्ध्वलोकं प्राप्नुवन्ति । राजसाः मध्ये मनुष्यलोके तिष्ठन्ति । नीचगुणप्रवृत्तौ वर्तमानाः तु तमोगुणप्रधानाः  नीचलोकं यान्ति ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नैगमकाण्डम्

निघण्टो: चतुर्थाध्यायस्य शब्दा: अत्र निर्वचिता: । एते शब्दा: नानार्थका: (Homonym) अथवा अनवगतसंस्कारा: । तेषां नाम ऐकपदिका: इति । नैगमकाण्डस्यारम्भे उक्तं हि -

**एकार्थमनेकशब्दमित्येतदुक्तम् । अथ यान्यनेकार्थान्येकशब्दानि तान्यतोऽनुक्रमिष्याम: । अनवगतसंस्काराश्च निगमान् | तदैकपदिकमित्याचक्षते ।** (निरु.४.१.१.)
नैघण्टुककाण्डे पठिता: शब्दा: समानार्थसूचका: । अस्मिन् काण्डे पठिता: शब्दा: प्रत्येकस्मात् भिन्ना: । अतैव नैघण्टुककाण्डे निघण्टुपठितानां सर्वेषां शब्दानां निर्वचनं न कृतम् । अत्र नैगमे काण्डे सर्वे शब्दा: प्रत्येकतया निर्वच्यन्ते ।
नानार्थकस्य शब्दस्य निर्वचनप्रकार: कथमिति उदाहरणमेकं पश्याम: -
**दमूनस् = दमूना दममना वा, दानमना वा, दान्तमना अपि वा दम इति गृहनाम तन्मना स्यात् ।
मनो मनोते: ।** (निरु.४.१.५.)
::१. दममना: = जितेन्द्रिया:, दमने = **इन्द्रियजये मन: यस्य स:** इति विग्रह: ।
::२. दानमना: = दनिनो जना: ।
::३. दान्तमना: = जितेन्द्रियाणां सहचारी । दान्तेषु = **जितेन्द्रियेषु मनो यस्य** इति विग्रह: ।
::४. दम=गृहम् । गृहे मन: = **गृहस्थधर्मे मन: यस्य स: (उत्तमगृहपति:)**।
**जुष्ठो दमूना अतिथिर्दुरोणे..... ।**  (ऋक्.५.४.५.)
इति निगमोद्धरणम् । अत्र चत्वार: अप्यर्था: सङ्गच्छन्ते । अत्र दमूना शब्द: विद्वान् शब्दस्य विशेषणम् । जितेन्द्रियाय दानिने, सत्संगेच्छुकाय, उत्तमगृहस्थाय विदुषे यज्ञार्थं आह्वानं विद्यते अस्मिन् मन्त्रे ।
अन्यदेकमुदाहरणम् -
दयते शब्द: अनेकार्थक: इति निगमप्रामाण्येन सह दर्शयति ।
::१. रक्षार्थक: । निगमोदाहरणम् - **नवेन पूर्वं दयमाना: स्याम ।** (मै.सं.४.१३.८.)
::२. दानकर्मा अथवा विभागकर्मा । (ऋक्.१.८४.७.)
::३. दहति कर्मा । (ऋक्.६.५.५.)
::४. हिसाकर्मा । (ऋक्.३.३४.१.)
::५. गत्यर्थक: । **इमे सुता ......... दयमानो अबूबुधत्** ।
अस्य शब्दस्य धातु: पाणिनीयधातुपाठे एवं वर्तते - **दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु ।
वनुष्यतिर्हन्तिकर्मानवगतसंस्कारो भवति । वनुयाम वनुष्यत: (ऋक्.८.४०.७.) इत्यपि निगमो भवति ।** (निरु.५.१.२.)
अत्र **वनुष्य**  इति नामधातु:  हिंसार्थक: पठित: । कण्ड्वादिगणीयेन **वन** धातुना **यक्** प्रत्यय: **उस्** आगमश्च ।
एष: शब्द: अनवगतसंस्कार: = व्याकरणप्रक्रिया अस्पष्टा । पाणिनीयव्याकरणे अस्य शब्दस्य प्रक्रिया वर्तते । किन्तु यास्काचार्य: पाणिने: प्राचीन: इति अभिजानीयु: । पाणिने: प्राक् यास्ककाले एष: शब्द: अनवगतसंस्कार: ।
एवं नैगमकाण्डे द्विविधा: शव्दा: निर्वचिता: । ते मन्त्रोदाहरणसहिता: अध्येतव्या: ।

वर्गः:निरुक्तम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं...

## श्लोकः 
:**नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।**
:**गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न अन्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टा अनुपश्यति गुणेभ्यः च परं वेत्ति मद्भावं सः अधिगच्छति ॥ १९ ॥

## अन्वयः
द्रष्टा यदा गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं न अनुपश्यति (आत्मानम्) गुणेभ्यः च परं वेत्ति सः मद्भाम् अधिगच्छति ।

## शब्दार्थः 
:द्रष्टा = समीक्षकः विद्वान्
:गुणेभ्यः = सत्त्वादिभ्यः
: अन्यम् = इतरम्
:अनुपश्यति = अवलोकते
:परम् = व्यतिरिक्तम्
:वेत्ति = जानाति
:मद्भावम् = मत्स्वरूपम्
:अधिगच्छति = लभते ।

## अर्थः 
अत्र यावन्ति कर्माणि भवन्ति तानि सर्वाणि गुणाः एव कुर्वन्ति, न तु आत्मा । स च गुणेभ्यो व्यतिरिक्तः केवलं कर्मणां साक्षिभूतः इति पुरुषः यदा जानाति तदा मोक्षं प्राप्नोति ।	
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतान्...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच -
:**कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।**
:**किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य एकविंशतितमः(२१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
कैः लिङ्गैः त्रीन् गुणान् एतान् अतीतः भवति प्रभो किम् आचारः कथं च एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ॥ २१ ॥

## अन्वयः
प्रभो ! कैः लिङ्गैः एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः भवति । किमाचारः कथं च एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ।

## शब्दार्थः 
लिङ्गैः = निमित्तैः
:अतीतः = अतिक्रान्तः
:किमाचारः = कीदृशाचारः
:अतिवर्तते = अतिक्राम्यति।	

## अर्थः 
कृष्ण ! पुरुषः कश्चित् एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः इति कथं ज्ञायते ? यदि चिह्नैः इत्युच्यते तर्हि तानि चिह्नानि कानि ? तस्य पुरुषस्य आचारोऽपि कीदृशः वर्तेत ? सर्वमिदम् उच्यताम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

21
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
गुणानेतानतीत्य त्रीन्...

## श्लोकः 
:**गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।**
:**जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
गुणान् एतान् अतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतम् अश्नुते ॥ २० ॥

## अन्वयः
देही देहसमुद्भवान् एतान् त्रीन् गुणान् अतीत्य जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतम् अश्नुते ।

## शब्दार्थः 
:देही = आत्मा
:देहसमुद्भवान् = शरीरकारणभूतान्
:अतीत्य = अतिक्रम्य
:जन्ममृत्युजरादुःखैः = जननमरणजराक्लेशैः
:विमुक्तः = त्यक्तः
:अमृतम् = मोक्षम्
:अश्नुते = अनुभवति ।

## अर्थः 
सत्त्वादयः त्रयो गुणाः बुद्धौ वर्तमानाः देहस्य प्राप्तौ कारणीभूताः । तादृशान् एतान् गुणान् यः अतिवर्तते सः जन्ममृत्युजरायुक्तात् संसारात् मुक्तिं प्राप्नोति । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
परिशिष्टम्

निरुक्तस्यान्तिमाध्यायद्वयं परिशिष्टमित्युच्यते ।  दैवतकाण्डे आधिदैविकार्था: निरूपिता: मन्त्राणाम् ।
इह परिशिष्टे आध्यात्मिकार्थस्य प्रतिपादनं, दिग्दर्शनं च कुर्वन्ति । निरुक्ते अन्यत्रापि अथाध्यात्मिक्यमिति वचनै: आध्यात्मिकार्थ: प्रतिपादित: । तथापि अत्र एकस्मिन्नेव मन्त्रे कथमाधिदैविकाध्यात्मिकार्थौ सङ्गच्छेतामिति  निर्दिशन्ति ।
**अथेमा अतिस्तुतय इत्याचक्षते । अपि वा सम्प्रत्यय एव स्यान्माहाभाग्याद् देवताया: ।** (निरु.१३.१.)
अर्थात् एकस्यैव देवस्य परमात्मन: ज्ञानं भवति आध्यात्मिकेनार्थेन । अत: एते अतिस्तुतय: = देवाधिदेवस्य स्तुतय: ।
**ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधिविश्वे निषेदु: ।**
**यस्तन्नवेद किं ऋचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥** (ऋक्.१.१६४.३९.)
एतस्य मन्त्रस्य अर्थद्वयम् एवं वर्तते ।
**आदित्य इति पुत्र: शाकपूणे: । एषर्ग्भवति यदेनमर्चन्ति । तस्य यदन्यमन्त्रेभ्यस्तदक्षरं भवति । रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते । य एतस्मिन्नधिनिषण्णा इत्यधिदैवतम् ।** 
अत्र शाकपूणे: पुत्र:, ऋचो नाम आदित्य: इत्यभिप्रैति । ऋच: शब्द: आदित्यं सूचयति । यत: तमर्चन्ति । जडावयवेभ्य: भिन्नस्य आदित्यस्य स्वरूपम् अक्षरम्  = नाशरहित: वर्तते । देवा: = रश्मय: आदित्ये अधितिष्ठन्ति । य: आदित्यस्य विज्ञानं न जानाति स: आदित्यस्य शक्त्या किं वा करोति । य शक्तिज्ञानी भवति स: रोगादिरहित: सुखं जीवति ।
**अथाध्यात्मम् | शरीरमत्र ऋगुच्यते । यदनेनार्चन्ति । तस्य यदविनाशि धर्म तदक्षरं भवति । इन्द्रियाण्यत्र  देवा उच्यन्ते । यान्यस्मिन्नधिनिषण्णानि इत्यात्मप्रवादा: । **
अत्र शरीरं ऋक् शब्देनाभिधीयते । अनेन अर्चयन्तीत्यस्मात् कारणात् । शरीरस्यान्त: स्थित: आत्मा अक्षर: = अविनाशी अस्ति । तस्मिन्नेव देवा: = इन्द्रियाणि स्थितानि । तमात्मानं यो न वेद स: शरीरमात्रेण किं वा करिष्यति । आत्मज्ञानी एव शरीरं साधनं मत्वा मोक्षं प्राप्नोति ।
एवमाध्यात्मिकार्था: प्रतिपादिता: परिशिष्टे यास्काचायेर्ण ।

वर्गः:निरुक्तम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कैवल्यविचारः

कैवल्यार्थमेव योगदर्शनस्य प्रवृत्तिर्भवति । अष्टाङ्गयोगस्य अभ्यासेन चित्तस्य स्थैर्योपरान्तमेव वैराग्यस्य उदयो भवति । वैराग्यस्य पश्चात् क्रमशः सम्प्रज्ञातः अथवा असम्प्रज्ञातः समाधिः प्राप्यते । समाधेरनन्तरं योगी साधको योगजसिद्धीनां दर्शनं करोति, किन्तु योगी तासाम् उपेक्षां कुर्वाणः कैवल्यं प्रति अग्रेसरो भवति । यतो हि योगजसिद्धयस्तु योगे विध्नरुपाः एव भवन्ति । तदनन्तरं विवेकज्ञानस्यापि बन्धकत्वात् स्त्वगुणः परिहीयते । तेनैव पञ्चक्लेशानां कारणानि नश्यन्ति । क्लेशकारणानि दग्धबीजानि इव यदा निरर्थकानि भवन्ति, तदा दुःखानाम् ऐकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति । इयमेव कैवल्यावस्था वर्तते । अस्याम् अवस्थायाम् चिच्छक्तिः आत्मनः स्वरुपे अवस्थिता भवति । इदमेव कैवल्यं मुक्तिर्वा कथ्यते । योगशास्त्रं कर्मप्रधानदर्शनम् अस्ति । कर्माभावे समाधिः कैवल्यं च सम्भवं नास्ति । कर्मणां जननी अविद्याऽस्ति । कर्म चतुर्धा प्रतिपादितम् –कृष्णः, शुक्लकृष्णः शुक्लः अशुक्ल अकृष्णश्चेति । योगिनां कृते तस्यैव कर्मणः औचित्यं स्वीक्रियते येन तेषां नित्तवृत्तिः स्थिरा भवेत् । योगिनां कर्माणि अशुक्ल- अकृष्णानि भवन्ति फलस्वरुपं ते कर्मफलेषु आसक्ता न भवन्त्ति । न च ते निषिद्धानि कर्माण्येव कुर्वन्ति । अवशिष्टानि कर्माणि सामान्यप्राणिभिः आचरणीयानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Yoga system of Patanjali (including commentaries *Yoga-bhāshya* by Vyasa and, *Tattva-vāicāradī* by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com
*The Yoga Aphorisms of Patañjali (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com
*Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment
*The Yoga Sutras of Patanjali, translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com
*The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali, an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg
*Yoga sutra  and related yoga texts, at sanskritdocuments.org
*Audio lectures on Yoga Sutras, by Swami Harshananda, at archive.org
* Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya 

वर्गः:योगदर्शनम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लोजबानम्

लोज़बानं कृत्रिमं भाषा अस्ति। तस्य निर्माणं लोगिकल-लैंगवेज-ग्रुपं अकरोत्। तस्य व्याकरणम् अपवादस्य रहितस्य अस्ति। तस्य व्याकरणं प्रेडिकेटलोजिके आधारितम् अस्ति। एतत् भाषा मानावाय असृजत्, परन्तु तस्य निर्माता प्रतिपादनम् अकरोत् भविष्ये लोज़बानं संगणकस्य भाषायाः रूपे प्रयोगं भविष्यति।
लोज़बानस्य पितृपरयोजना 'लोग्लेनभाषा' अस्ति। शब्दसङ्गहेण लोज़बानम् आङ्ग्लभाषायाः, चीनीभाषायाः, हिन्दौ, स्पेनीशभाषायाः, रूसीभाषायाः, अर्बीभाषायाः च विधेयम् आसीत्।

= व्याकरणम् =
न्यूयोर्कनगरे अमरीकायाः कृत्रिमभाषानां शोधीका एरीका अवदत्- 'कृत्रिमभाषासु लोज़बानस्य व्याकरणम् पूर्णतमम् अस्ति।'
## कवकविज्ञान 
लोज़बाने ३ शब्दवर्गाः ब्रिवला, शमावो, शमेने च सन्ति। प्रतिएकवर्गस्य शब्दस्य अद्वितीयसायुज्यम् अस्ति। 

## वाक्यनिर्माणम् 
लोज़बानम् प्रेडिकेटलोजिके आधारितम् अस्ति, अतः तस्य वाक्यानां निरमाणं संगणकस्य भाषायाः फ़न्शनम् इव अस्ति। लोज़बानस्य धातवः संगणकभाषायाः फ़न्शनस्य कार्मं करोति।

= लोज़बानिस्तनम् =
लोज़बानिस्तानं लोज़बानवादकाणां काल्पलिकराष्ट्रः अस्ति। लोज़बानिस्ताने लोज़बानेव प्रमुखभाषा अस्ति। तत्र आङ्ग्लभाषायाः प्रभावः नस्ति।
thumb|right|220px|लोज़बानिस्तानस्य मानचित्रम्

= साहित्यम् =
लोज़बानस्य अधिकतमं साहित्यम् आङ्ग्लभाषायाः अनुवादं करतुम् अभवत्।

निम्नलिखितकथा आङ्ग्लभाषायाः The North Wind and the Sun कथायाः अनुवादम् अस्ति।: 

## लोज़बाने कविता 
xekri je blanu nicte

= जनसंख्या =
लोज़बानस्य सकलवादकानां संख्या अज्ञातम् अस्ति। lojban.org जालस्थानतस् लोज़बानस्य वादकाः सामान्यतः ऑस्ट्रेलियायां, आमरीकायाः, इज़राइले च सन्ति। हिन्दीभाषायाः वादकाः अपि अबहुवादकाः सन्ति।

= जालस्थाने लोज़बानम् =
Lojban.Org जालस्थानम्
लोज़बानस्य विकिपीडिया

वर्गः:भाषाः
निर्वचनप्रक्रिया

निरुक्ते यास्काचार्येण बहवः शब्दाः निर्वचिताः । तत्र निर्वचनप्रक्रिया कथमिति ज्ञेया । तस्य ज्ञानेन निरुक्ताध्ययनं, वेदाध्ययनं च सुकरं भविष्यति । अपार्थाश्च अपसरन्ति ।
त्रिविधाः शब्दाः भवन्ति । ते रूढशब्दाः, योगरूढशब्दाः, यौगिकशब्दाः इति ।
येषां शब्दानां व्याकरणप्रक्रिया वा धातुः वा न भवति, केवलया परम्परया एव प्रयोगः भवति तेषां नाम रूढशब्दाः । यस्य प्रकृतिप्रत्ययभावः धातुर्वा भवति तथापि रूढ एव अर्थः प्रसिद्धः भवति तस्य नाम योगरूढः इति । ये शब्दाः धातुजाः तथा धातुजार्थप्रतिपादकाः ते यौगिकाः । 
निरुक्ते यौगिकप्रक्रिया एव प्रयुक्ता निर्वचनसमये । यतः सर्वे शब्दाः आख्यातजाः एव इति नैरुक्तानामाशयः - **तत्र नामानि आख्यातजानि इति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च ।** (निरु.१.१२.)
गार्ग्यः सर्वे आख्यातजानि न इति वदति । अस्मिन् प्रकरणे आचार्याः पूर्वपक्षस्य खण्डनं कृत्वा यौगिकवादमुत्तमतया प्रतिपादयन्ति ।
तथैव अग्रे सर्वत्र निर्वचिताः शब्दाः यौगिकविधानेनैव । दैवतकाण्डे शब्दानामाधिदैविकार्थं प्रदर्श्यापि यौगिकनिर्वचनमेव कुर्वन्ति । केषाञ्चन विदुषाम् अभिप्रायः अयं यद् यास्काचार्याणां निर्वचनप्रक्रिया आधाररहिता, स्वकल्पिता चेति । किन्तु एषः यौगिकवादः न केवलं यास्कानां वादः अपि तु वेदे ब्राह्मणग्रन्थेषु च यौगिकार्थे एव शब्दाः प्रयुक्ताः ।
यथा - **अग्निमीळे पुरोहितं .......।** (ऋक्.१.१.१.)
इत्यस्मिन् मन्त्रे अग्निः देवता । अतः पुरोहिताद्यन्यशब्दाः अग्निशब्दस्य विशेषणानि भवन्ति । यौगिकार्थं विना पुरोहितं, देवं, ऋत्विजं, होतारं, रत्नधातमम् एते शब्दाः विशेषणानि भवितुं नार्हन्ति । तथैव मन्त्रस्य आध्यात्मिकेऽर्थे **अग्नि** शब्दः परमात्मवाची भविष्यति । **माहाभाग्याद् देवताया एक आत्मा बहुधा स्तूयते** । (निरु.७.१४.) इत्युक्तत्वात् । यौगिकार्थप्रतिपादनेनैव अग्निशब्दस्य परमात्मवाची अर्थः सिध्यति ।
अपि च वेदमन्त्रे एव यौगिकनिर्वचनं पश्यामः -
**आ वहेथे पराकात् पूर्वीरश्नन्तावश्विनौ** (ऋक्.८.५.३१.) - अत्र **अश्विनौ** इत्यस्य निर्वचनम् **अश्नन्तौ** इति शब्देनैव कृतम् । वेदस्य यौगिकप्रक्रियायाः दर्शनेनैव यास्काचार्याः निरुक्ते यौगिकवादं स्पष्टतया प्रतिपादितवन्तः । अश्विनौ यद् व्यश्नुवाते सर्वं रसेनान्यो ज्योतिषान्यः । (निरु.१२.१.)
अश्विनौ शब्दस्य निर्वचनं शतपथब्राह्मणे (४.१.५.१६.) च एवं कृतम् - **अश्विनाविमे हीदं सर्वमश्नुवाताम् ।**
तथैव निरुक्तकाराणां यौगिकवादं पुष्टीकुर्वन्ति आचार्य वररुचिः -
**ब्रह्मनामानि सर्वाणि सामान्येन आख्यातजानि हि नैरुक्तसमयत्वात् क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रयोगः । ............ सर्वतः परिवृद्धत्वात् ब्रह्मशब्देन आदित्यमण्डल उच्यते ।** (निरुक्तसमुच्चयः)
एवं वेदे यौगिकार्था एव प्रतिपाद्याः न तु रूढार्थाः इति निरुक्तकाराणां दृढ आशयः ।

वर्गः:निरुक्तम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उदासीनवदासीनो...

## श्लोकः 
:**उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।**
:**गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
उदासीनवदासीनः गुणैः यः न विचाल्यते गुणाः  वर्तन्ते इति एव यः अवतिष्ठते न इङ्गते ॥ २३ ॥

## अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।

## शब्दार्थः 
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।

## अर्थः 
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च...

## श्लोकः 
*श्रीभगवान् उवाच* -
:**प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।**
:**न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च पाण्डव न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥

## अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।

## शब्दार्थः 
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।

## अर्थः 
श्लोकसङ्ख्या २५ द्रष्टव्या ।

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

22
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मां च योऽव्यभिचारेण...

## श्लोकः 
:**मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।**
:**स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मां च यः अव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते सः गुणान् समतीत्य एतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥

## अन्वयः
यः च अव्यभिचारेण भक्तियोगेन मां सेवते सः एतान् गुणान् समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

## शब्दार्थः 
:अव्यभिचारेण = व्यभिचारहितेन
:भक्तियोगेन = भक्तिसाधनेन
:समतीत्य = समतिक्रम्य
:ब्रह्मभूयाय = मोक्षाय
:कल्पते = अर्हति ।

## अर्थः 
यः मानवः व्यभिचाररहितेन भक्तिसाधनेन च मां भजते सः मानवः एतान् गुणान् समतिक्रम्य मोक्षे समर्थो भवति ।

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्...

## श्लोकः 
:**ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।**
:**शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ब्रह्मणः हि प्रतिष्ठा अहम् अमृतस्य अव्ययस्य च शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्य एकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥

## अन्वयः
अहं हि ब्रह्मणः प्रतिष्ठा अमृतस्य अव्ययस्य च शाश्वतस्य धर्मस्य च ऐकान्तिकस्य सुखस्य च ।

## शब्दार्थः 
:ब्रह्मणः = परमात्मनः
:प्रतिष्ठा = स्थानम्
:अमृतस्य = मृत्युरहितस्य
:अव्ययस्य = अक्षरस्य
:शाश्वतस्य = नित्यस्य
:ऐकान्तिकस्य = अव्यभिचारिणः ।

## अर्थः 
अहं ब्रह्मणः, नाशरहितस्य मोक्षस्य, शाश्वतस्य च धर्मस्य, दुःखरहितस्य सुखस्य च प्रतिष्ठा अस्मि तस्मात् हेतोः तादृशः पुरुषः ब्रह्मभूयाय कल्पते इति यन्मया पूर्वमुक्तम् तत् युक्तमेव । नाहं कदापि असत्यं ब्रवीमि इति विज्ञेयम् ।

		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

27
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मानापमानयोस्तुल्यः...

## श्लोकः 
:**मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।**
:**सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मानापमानयोः तुल्यः तुल्यः मित्रारिपक्षयोः सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः सः उच्यते ॥ २५ ॥

## अन्वयः
पाण्डव ! प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च सम्प्रवृत्तानि न द्वेष्टि, निवृत्तानि न काङ्क्षति । यः उदासीनवत् आसीनः गुणैः न विचाल्यते, यः गुणाः वर्तन्ते इति एव अवतिष्ठते न इङ्गते । समदुःखसुखः, स्वस्थः, समलोष्टाश्मकाञ्चनः, तुल्यप्रियाप्रियः, धीरः, तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः, मानापमानयोः तुल्यः, मित्रारिपक्षयोः तुल्यः, सर्वारम्भपरित्यागी सः गुणातीतः उच्यते ।

## शब्दार्थः 
:प्रकाशम् = सत्त्वकार्यम्
:प्रवृत्तिम् = रजःकार्यम्
:मोहम् = तमःकार्यम्
:सम्प्रवृत्तानि = सम्प्राप्तानि
:निवृत्तानि = अतीतानि
:उदासीनवत् = तटस्थवत्
:आसीनः = स्थितः सन्
:विचाल्यते = प्रच्याव्यते
:अवतिष्ठते = तिष्ठति
:इङ्गते = चरति
:समदुःखसुखः = क्लेशानन्दयोः समानः
:स्वस्थः = प्रसन्नः
:समलोष्टाश्मकाञ्चनः = मृत्पाषाणसुवर्णेषुः समानः
:तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः = दूषणप्रशंसयोः समानः
:मानापमानयोः = मानपराभवयोः
:मित्रारिपक्षयोः = सुहृत्शत्रुपक्षयोः
:सर्वारम्भपरित्यागी = सर्वकर्मसन्न्यासी ।

## अर्थः 
अर्जुन ! सत्त्वादीनां त्रयाणां यानि कार्याणि सुखप्रवृत्तिमोहादीनि तेषु प्राप्तेषु सत्सु यः प्रातिकूल्य - बुद्ध्या न द्वेषं याति, निवृत्तेषु आनुकूल्यबुद्ध्या पुनः न आकाङ्क्षां करोति, यः उदासीनवत् तिष्ठन्  गुणकार्यैः सुखदुःखमोहैः विचालयितुं न शक्यते, यः गुणाः स्वकार्येषु एव वर्तन्ते न तैः मम कोऽपि  सम्बन्धः इति न प्रतिकर्तुम् इच्छति, यः सुखदुःखयोः मृत्पिण्डपाषणसुवर्णेषु हिताहितयोः श्लाघनप्रशंसयोः मानापमानयोः मित्रशत्रुपक्षयोश्च समानः वर्तते, यश्च निष्कामबुद्ध्या कर्म करोति सः गुणत्रयम् अतीतः इति जानीहि ।
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

25
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
चित्तपरिणामः

चित्तस्य प्राथमिके द्वे अवस्थे भवतः-व्युत्थानं निरोधश्चेति । चित्ते गुणप्रभावात् जायमानं परिवर्तनं परीणाम इत्युच्यते, तथापि योगशास्त्रं सांख्य-सिद्धान्तानुरुपं चलति सांख्योक्तेन सत्यकार्यवादसिद्धान्तेन इदं स्पष्टमस्ति यत् पदार्थानां उत्पत्तिविनाशौ न भवतः, अपितु आविर्भावतिरोभावौ भवतः, अतो व्युत्थानस्य निरोधोऽपि व्युत्थानस्य तिरोभाव एवास्ति । पुनर्निरोधाद् व्युत्थानस्य आविर्भावो भवति । चित्तस्य धार्मेणि रुपे समाहितत्वं समाधिपरिणामः कथ्यते । अस्मिन् संस्कार प्रत्ययानां क्षयः उदयश्च जायेते । समाधिकाले शान्तोदितयोः तीव्ररुपेण चित्ते प्रावाहिकता एकाग्रतापरिणामः कथ्यते । अयं केवलं समाधावेव जायते । एवमेव इन्द्रियाणां भूतानां चापि परिणामा भवन्ति । ते च त्रिधा वर्गीकृताः सन्ति –(१) धर्मपरिणामः (२) लक्षणपरिणामः (३) अवस्थापरिणामश्च । यथा चित्तरुपिणि धर्मे व्युत्थानधर्मस्य तिरोभावो निरोधधर्मस्याविर्भावश्च धर्मपरिणामोऽस्ति । धर्माणां त्रिषु कालेषु स्वरुपावस्था लक्षनपरिणामोऽस्ति । व्युत्थाननिरोधयोराविर्भावोऽवस्थापरिणामश्च भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Yoga system of Patanjali (including commentaries *Yoga-bhāshya* by Vyasa and, *Tattva-vāicāradī* by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com
*The Yoga Aphorisms of Patañjali (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com
*Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment
*The Yoga Sutras of Patanjali, translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com
*The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali, an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg
*Yoga sutra  and related yoga texts, at sanskritdocuments.org
*Audio lectures on Yoga Sutras, by Swami Harshananda, at archive.org
* Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya 

वर्गः:योगदर्शनम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं...

## श्लोकः 
:**सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।**
:**प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्दशोऽध्यायस्य गुणत्रयविभागयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसः लोभः  एव च प्रमादमोहौ तमसः भवतः अज्ञानम् एव च ॥ १७ ॥

## अन्वयः
सत्त्वात् ज्ञानं सञ्जायते रजसः लोभः एव च । तमसः प्रमादमोहौ भवतः अज्ञानम् एव च ।

## शब्दार्थः 
:सत्त्वात् = सत्त्वगुणात्
:ज्ञानम् = विवेकः
:रजसः = रजोगुणात्
:तमसः = तमोगुणात्
:प्रमोदमोहौ = प्रमोदः मोहश्च
:भवतः = सम्भवतः ।

## अर्थः 
सत्त्वगुणात् विवेकः सम्भवति । रजोगुणात् तृष्णा । तमोगुणात् अज्ञानप्रयुक्तौ मोहप्रमादौ सम्भवतः । 
		
## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विमलादेवी (किरीटकोनम्)

एतत् क्षेत्रं भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गालराज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
मुर्शिदाबादमण्डलस्य लालबाग् कोर्ट् रेलनिस्थानकतः ३ की.मी. दूरे अस्ति । अजीमगञ्जतः अपि रेलयानेन अत्र प्राप्तुं शक्यम् ।
## वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः  यदा कर्तितवान् तदा देव्याः किरीटम् अस्मिन् स्थाने पतितम् इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी किरीटेश्वरी अथावा विमलादेवी  इति नाम्ना पूज्यते । अत्रत्यः शिवः भैरवः संवर्तः इति च  नाम्ना पूज्यते । अत्र देव्याः विग्रहः नास्ति । रक्तवर्णस्य काञ्चित् शिलां देवी इति पूजयन्ति । प्राचीनं देवालयम् अक्बरः निर्मितवान् इति केषाञ्चित् मतम् ।
अष्टादशे शतके  अत्र अनेके ऋषयः मुनयः तपः आचरितवन्तः साधनानि कृतवन्तः च । राजा राजवल्लभः यदा मीर् जाफरस्य हननं कारितवान् तदा अत्रत्यशिवलिङ्गं स्वयं भग्नम् अभवत् इति ज्ञायते ।  मीर् जाफरः यदा मरणसन्नद्धः आसीत् तदा देव्याः किरीटेश्वर्याः पादोदकम् आनाय्य सेवितवान् आसीत् इति कथा श्रूयते  ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सर् जेम्स् सिम्सन्

thumb|150px|right
thumb|150px|left|एडिन्बर्ग्-नगरे उद्याने विद्यमानः सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य विग्रहः

(कालः – ०७.०६.१८११ तः ०६.०५.१८७०)
अयं (SIR JAMES YOUNG SIMPSON) प्रसवावसरे निश्चेतन-औषधस्य प्रयोगं प्रथमवारम् अकरोत् । अयं स्काट्लेण्ड्देशस्य एडिन्बरोसमीपस्थे कस्मिंश्चित् ग्रामे १८११तमे वर्षे जून्मासस्य सप्तमे दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । अस्य सर् जेम्स् सिम्प्सनस्य पिता अत्यन्तं निर्धनः, रोटिकायाः आपणस्य चालनं कुर्वन् आसीत् । अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् तस्य पित्रोः सप्तमः पुत्रः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् सर् जेम्स् सिम्प्सन् १४ वयसि एव एडिनोबरो विश्वविद्यालयं प्रविष्टवान् । २१तमे वयसि वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । अध्ययनस्य अन्तिमे वर्षे अनेन प्रतुतं संशोधनालेखनम् एतावत् अद्भुतम् आसीत् यत् तेन तत्क्षणम् एव प्रख्यातस्य प्राध्यापकस्य साहाय्यकरूपेण उद्योगः प्राप्तः ।

सर्वासु अपि परीक्षासु प्रथमश्रेण्याम् एव उत्तीर्णः भवति स्म सर् जेम्स् सिम्प्सन् । बाल्ये तेन दृष्टं किञ्चित् दृश्यं सदा तस्य नेत्रयोः पुरतः नृत्यति स्म । कश्चन बालकः शस्त्रचिकित्सायाः समये वेदनां सोढुम् अश्क्नुवन् उच्चैः आक्रोशति स्म । तदा एव सर् जेम्स् सिम्प्सन् “अहं यदा वैद्यः भवामि तदा एतन्निमित्तं किमपि औषधं संशोधनीयम्” इति चिन्तितवान् आसीत् । वैद्यवृत्तिम् अपि श्रद्धया कुर्वन् बहुशीघ्रं जनप्रियताम् अपि प्राप्नोत् । १८४६तमे वर्षे अमेरिकादेशे निश्चेतनौषधम् उपयुज्यते इति यदा श्रुतवान् तदा अस्माभिः अपि तत् औषधं प्रयोक्तव्यम् इति धिया बहुविधान् प्रयोगान् अकरोत् । एतदर्थं डङ्कन् तथा कील् नामकौ द्वौ सहोद्योगिनौ साहाय्यम् अकुरुताम् । स्वस्य उपरि एव क्लोरोफारं सेचनं कृत्वा सर्वेषु दिग्भ्रान्तिम् अजनयत् । तदनन्तरं वेदनारहितस्य प्रसवस्य सौकर्यम् अकल्पयत् । तेन सर् जेम्स् सिम्प्सन्नेन क्लोरोफारमस्य उपयोगः यः कृतः तदर्थं बहुभ्यः मूलेभ्यः विरोधः प्रकटितः अभवत् । सः तान् सर्वान् अपि विरोधान् समर्थतया सम्मुखीकृतवान् ।

अयं सर् जेम्स् सिम्प्सन् १८५३तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञ्याः आप्तवैद्यरूपेण नियुक्तः अभवत् । तस्याः राज्ञ्याः सप्तमे प्रसवे यशस्वितया क्लोरोफारमस्य उपयोगम् अकरोत् । क्लोरोफारं यदा प्रासादं प्रविष्टं तदनन्तरं तस्य अग्रे गमनम् अतीव सुलभम् अभवत् । तेन कृतस्य संशोधनस्य निमित्तं तस्मै “सर्” पदवी प्रदत्ता । सर् जेम्स् सिम्प्सन् एतावान् प्रसिद्धः अभवत् यत् सः १८७०तमे वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के यदा मृतः तदा सम्पूर्णे लण्डन्-नगरे कर्मविरामः घोषितः आसीत् ।

वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कालिका (नल्हाति)

**कालिका** (नल्हाति)
एतत् पीठं पश्चिमबङ्गालस्य बीरभूममण्डले विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
नल्हातिरेलनिस्थानकतः समीपे अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्या देवी न तावती प्रसिद्धा । स्थानीयैः केवलं पूज्यते । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य पादाश्थीनि अस्मिन् स्थाने पतितानि इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी कालिका (नल्हातेश्वरी) इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः योगेशः इति  पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कुमारीदेवी ( रत्नावळी)

एतत् क्षेत्रं भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गालराज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
हूग्लीमण्डलस्य खानाकूल् - कृष्णानगरयोः मध्ये रत्नाकरनद्याः तीरे अस्ति । कोलकतानगरतः बस् यानस्य सौकर्यम् अस्ति । नदीमार्गेण अपि गन्तुं शक्यते । एतत् स्थानं न तावत् प्रसिद्धम् । ( केषाञ्चन मतानुसारं कोलकतातः ९० की.मी. दूरे विद्यमाने खानाकुले विद्यमानः आनन्दमयी देवालयः एव शक्तिपीठम् । अन्ये केचन बिहार्राज्यस्य बेपट्टी उपविभागे उच्चैत् ग्रामस्य देव्याः भगवत्याः देवालयः एव शक्तिपीठम्। तृतीयाभिप्रायानुसारम् एतत् क्षेत्रं चेन्नै समीपस्थं रत्नावळीक्षेत्रम् एव शक्तिपीठम्)
## वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य दक्षिणभुजः अस्मिन् स्थाने पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी कुमारी  इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः भैरवः इति  पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
फुल्लारदेवी (अट्टहास)

**फुल्लारदेवी** (अट्टहास)
एतत् पीठं भारतस्य पश्चिमबङ्गालस्य बर्दवानपुरमण्डले विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । अस्य मण्डलस्य दाक्षिन्दीही अट्टहासग्रामे अस्ति एषः देवालयः जनाकर्षणस्य केन्द्रम् अस्ति एतत् पीठम्। 
## सम्पर्कः
बर्धमानपुरमण्डलस्य अट्टहासरेलनिस्थानकतः समीपे अस्ति । कोलकतातः २२० की.मी. दूरे अस्ति ।

## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्याः देव्याः विग्रहः बृहदाकारकः अस्ति ।विकसितपुष्पस्य आकारकौ ओष्टौ स्तः। तयोः वैशाल्यम् एव १५-१८पादाङ्गुलमितम् । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य ओष्ठौ अस्मिन् स्थाने पतितौ इति ऐतिह्यम् अस्ति ।अतः एव विग्रहः बृहदाकारकः। अत्रत्या देवी फुल्लादेवी इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः विश्वेशः इति च पूज्यते ।शिवस्य मन्दिरं पार्श्वे एव अस्ति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
देवगर्भादेवी (कङ्कालिताल्)

एतत् क्षेत्रं भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गालराज्ये विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
बीरभूममण्डलस्य बोलापुर रेलनिस्थानकतः १०की.मी. दूरे अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य अस्थीनि अस्मिन् स्थाने पतितम् इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी देवगर्भा  इति नाम्ना पूज्यते । स्थानीयाः एतां कङ्कालेश्वरी इत्यपि वदन्ति । अत्रत्यः शिवः रुरुः इति च पूज्यते । 
एतस्य शक्तिपीठस्य विषये अभिप्रायभेदाः सन्ति । केषाञ्चन मतानुसारं तमिळ्नाडुराज्यस्य काञ्चीपुरे अस्ति एतत् शक्तिपीठम् ।

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अध्यापकः

यः अध्यापनं, पाठनं वा करोति सः अध्यापकः । अस्माकं भारतदेशे तु अध्यापकस्य स्थानम् अत्यन्तम् उच्चं स्थानम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* विकिमीडिया सामान्ये अध्यापनfम्

वर्गः:सामाजिकवृत्तयः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महिषमर्दिनी (बक्रेश्वरम्)

**महिषमर्दिनी** (बक्रेश्वरम्)
एतत् पीठं भारतस्य पश्चिमबङ्गालस्य बदहाममण्डले विद्यमानेषु शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । 
## सम्पर्कः
बदहाममण्डलस्य दुब्रजपुररेलनिस्थानकतः सप्त की.मी.दूरे , सीयुडीनगरात् २४ कि.मी. दूरे च अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
निकटे एव पापहारा नामिका नदी प्रवहति । शिवरात्रिदिने अत्र यात्रामहोत्सवः प्रचलति । दाक्षायिण्याः शरीरं विष्णुः यदा कर्तितवान् तदा देव्याः शरीरस्य भ्रूमध्यभागः अस्मिन् स्थाने पतितानि इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी महिषमर्दिनी इति नाम्ना पूज्यते ।अत्रत्या देवी रौद्ररूपधारिणी अस्ति । महिषस्य उपरि पादं स्थापितवती अस्ति । देव्या सह स्थितः शिवः वक्रेश्वरः बक्रेश्वरः वक्रनाथः इति च पूज्यते ।

शिवस्य नामविषये काचित् कथा श्रूयते –
सत्ययुगे लक्ष्मीनारायणयोः विवाहसमये इन्द्रः असिताङ्गमुनेः अवहेलनं करोति।  क्रुद्धस्य मुनेः शरीरस्य नाड्यः  अष्टसु स्थानेषु वक्रीभूय ऊनता जाता । अतः सः अष्टावक्रः इति ख्यातः । अतः खिन्नः सः मुनिः अस्मिन् स्थाने दीर्घं तपः आचर्य शिवस्य अनुग्रहं प्राप्तवान् । अतः अत्रत्यः शिवः वक्रनाथः इति प्रसिद्धः।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरम्)

**नन्दिकेश्वरी** (नन्दीपुरस्य)
एतत् पीठं भारतस्य पश्चिमबङ्गालस्य बीरभूममण्डले नन्दीपुरे अस्ति एतत् शक्तिपीठम् । 
## सम्पर्कः
सैनतीयानगरात्(नन्दीपुरम्) रेलबस् सौकर्याणि सन्ति। 
## वैशिष्ट्यम्
अत्र ब्रुहदाकारक्ः कश्चन वटवृक्षः अस्ति । तस्य अधः देव्याः विग्रहः अस्ति ।  अत्रत्या देवी नन्दिनी अथवा नन्दिकेश्वरी इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः नन्दिकेश्वरः इति च पूज्यते ।इदानीं तु स्थानीयाः केवलं एतां पूजयन्ति।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
थियोडोर् स्छ्वान्

(कालः – ०७.१२.१८१० तः ११.०१.१८८२)

अयं **थियोडोर् स्छ्वान्** (THEODOR SCHWANN) कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः । अयं १८१०तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य ७ दिनाङ्के जर्मनीदेशस्य रिह्निश् प्रश्याप्रान्तस्य न्युस् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । १८३४तमे वर्षे वैद्यकीयस्य अध्ययनं समाप्य प्राख्यातेन विज्ञानिना जोहानस् मुल्लरेण सह कार्यम् आरब्धवान् । बहुशीघ्रं १८३६तमे वर्षे एव प्रमुखं संशोधनम् अपि अकरोत् थियोडोर् स्छ्वान् । तत् एव संशोधनम् “पेप्सिन्” इत्यस्य संशोधनम् । तदा तत् किण्वं “फर्मेण्ट्” इति वदन्ति स्म । एतत् संशोधनं जीवरसायनशास्त्रस्य प्रमुखं पदम् । सूक्ष्माणुजीविनः ईस्ट् इत्यादयः स्वयम् एव निर्जीवेभ्यः वस्तुभ्यः जन्म प्राप्नुवन्ति इति वदतः डक्टिन् आफ स्पाण्टीनियस् जनरेषनस्य वादं विरोधीकृत्य बहून् प्रयोगान् अपि १८३८तमे वर्षे थियोडोर् स्छ्वान् अकरोत् ।

अस्य सर्वस्य अपेक्षया अपि तेन थियोडोर् स्छ्वानेन १८३९तमे वर्षे कृतं प्रमुखं संशोधनं “कोशसिद्धान्त”स्य निरूपणम् । अस्य सिद्धान्तस्य अनुगुणं सर्वे अपि जीविनः जीवकोशैः एव निर्मिताः । सर्वस्मिन् अपि जीवकोशे कोशकेन्द्रं भवति । कोशकेन्द्रं परितः कोशनिर्मोकः भवति । एतम् एव अंशं १८३८तमे वर्षे म्याथ्यास् जेकब् ष्लेडेन् नामकः सस्यविज्ञानी संशोधितवान् आसीत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् प्राणिनां विषये अपि एतम् अंशं निरूपितवान् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् जीविनः देहस्य अङ्गांशेषु प्रचलन्तीः सर्वाः रासायनिकक्रियाः सूचयितुं “चयापचय” (मेटबालिसम्) इति शब्दं प्रयुक्तवान् । सस्यानि प्राणिनः चापि जीवकोशेभ्यः समानरीत्या एव उत्पद्यन्ते । विभिन्नानां कोशाणां विभिन्नेन क्रमेण योजनेन अङ्गांशाणां निर्माणं भवति । नरकोशस्य उपरि विद्यमानान् विशेषान् जीवकोशान् संशोध्य तान् “स्छ्वानकोशाः” (स्छ्वान्-स् सेल्स्) इति नामकरणम् अकरोत् ।

अनेन थियोडोर् स्छ्वानेन तथा श्लीडेनेन संशोधितः “कोशसिद्धान्तः” रसायनशास्त्रे परमाणुसिद्धान्तस्य इव मूलभूतस्य सिद्धान्तस्य संशोधनम् । एतत् संशोधनं जीवकोशानां रचनायाः अध्ययनस्य भद्रम् आधारम् अकल्पयत् । अयं थियोडोर् स्छ्वान् १८३८तमे वर्षे लुवेन् इत्यत्र, १८४७त्मे वर्षे लीज् इत्यत्र च अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । १८८२तमे वर्षे जनवरिमासस्य एकादशे दिनाङ्के अयं थियोडोर् स्छ्वान् इहलोकम् अत्यजत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Short biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
* Schwann, Theodor and Schleyden, M. J. 1847. Microscopical researches into the accordance in the structure and growth of animals and plants. London: Printed for the Sydenham Society

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:जर्मनी-देशस्य व्यक्तयः
चर्मकारः

thumb|150px|right|१५६८तमे वर्षे चित्रिताः पादत्राणानां निर्माणं कुर्वन्तः चर्मकाराः

यः चर्मसम्बद्धं कार्यं करोति सः चर्मकारः । पादत्राणानां निर्माणम् अपि चर्मकाराः एव कुर्वन्ति ।

वर्गः:सामाजिकवृत्तयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ललितादेवी (प्रयागः)

**ललितादेवी** (प्रयागः)
एतत् पीठं भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य अलहाबादनगरे अस्ति । नगरात् अनतिदूरे विद्यमाने गङ्गा-यमुना-सरस्वतीनां सङ्गमस्थाने सङ्गम इत्यत्र अस्ति। अस्मिन् त्रिवेणीसङ्गमे स्नातं चेत् सर्वाणि पापाणि परिहृतानि भवन्ति इति विश्वासः ।
## सम्पर्कः
अलहाबादनगरतः बस् यानानां सौकर्यम् अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्र देव्याः दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्यः पतिताः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी ललिता अथवा अलोपीदेवी इति नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः भैरवः अथवा भवः इति च पूज्यते । लघुप्रेङ्खायां विद्यमानां मूर्तिं देवी इति आराधयन्ति । दोलायां देवीं स्थापयित्वा पूजाकरणे कुतूहलकारि ऐतिह्यम् अस्ति।
बहुपूर्वं अत्र गहनम् अरण्यम् आसीत् । विवाहानन्तरं वधूं शिबिकायां संस्थाप्य पत्युः गृहं प्रति नयनस्य क्रमः आसीत् खलु। तादृशे एव कस्मिंश्चित् सन्दर्भे लुण्ठाकाः आगत्य आभरणाणि अपहृतवन्तः। वध्वाः शिबिका यदा दृष्टा तदा सा तत्र नासीत् । देवी एव वधूम् अदृश्यां (अलोपि) कृत्वा रक्षितवती इति वार्ता प्रसृता । सा एव कथा अन्ते प्रचलने आगता । देव्याः नाम अलोपी इति च प्रसिद्धम्। केषाञ्चनमतानुसारम् अलहाबादनगरे (सङ्गमसमीपे न) विद्यमानः अपरः ललितादेवीदेवालयः एव शक्तिपीठम् ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शिवानी (रामगिरिः)

**शिवानी** (रामगिरिः)
एतत् पीठं भारतस्य उत्तरप्रदेशस्य चित्रकूटमण्डले अस्ति ।
## सम्पर्कः
रामगिरिनगरं झान्सी-माणिकपुररेलमार्गयोः मध्ये अस्ति । चित्रकूटधाम्नः ११ की. मी.दूरे अस्ति । समीपस्थं विमाननिस्थानकं खुजराहो १७५ कि.मी. दूरे अस्ति ।बस् यानानां सौकर्यम् अपि अस्ति ।
## वैशिष्ट्यम्
अस्मिन् स्थाने देव्याः उरसः दक्षिणभागः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । केषाञ्चन मतानुसारं अस्मिन् स्थाने देव्याः उरसः वामभागः पतितः । अत्रत्या देवी शिवानी नाम्ना पूज्यते । देव्या सह स्थितः शिवः चण्डः इति च पूज्यते ।
चित्रकूटस्य दक्षिणभागे २ की.मी. दूरे मन्दाकिनी नामिका नदी प्रवहति । एतस्याः तीरे जानकीसरोवरम् अथवा जानकीकुण्डम् इति ख्यातं स्थानम् अस्ति ।एतत् एव शक्तिपीठम् इति अपि केषाञ्चन मतम्। अन्ये केचन एतत् पीठं प्रसिद्धे बौद्धकेन्द्रे राजघर् इत्यत्र अस्ति । अत्र गृद्धकूटनामके स्थाने उष्णजलस्य उत्सांसि सन्ति । यात्रिकाः अत्र स्नानं कृत्वा लक्ष्मीनारायणदेवालये प्रार्थनां कुर्वन्ति

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः