वक्षपादासनम्

**वक्षपादासनम्** **Vajrasan with a twist इत्यपि प्रसिद्धम्।** एकः उपविष्टः योगमुद्रा अस्ति यः कोरं नियोजयति, मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, शरीरस्य विषमुक्तीकरणे च सहायकः भवति लचीलतां वर्धयितुं समग्रकल्याणस्य प्रवर्धनाय च इदं न्यूनज्ञातं किन्तु अत्यन्तं प्रभावी मुद्रा अस्ति ।

**वाक्षपादासनस्य** विस्तृतविच्छेदः अस्ति :

== **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च**

**वाक्षपादासनं** संस्कृतपदं, मुख्यघटकद्वयात् निष्पन्नम् ।

* **वक्षः** ( वक्ष) : अस्य अर्थः     "वक्षःस्थलः" अथवा "पसलीपञ्जरः" इति, मुद्रायाः समये प्रवृत्तस्य     शरीरस्य मूलप्रदेशं सूचयति ।
* **पद** ( पद) : "पाद"     इति निर्दिशति, पादौ दृढतया स्थित्वा मुद्रायाः भूमिपक्षस्य प्रतीकं भवति ।
* **आसन** ( आसन) : "मुद्रा"     अथवा "आसन" इति निर्दिशति ।

एवं **वाक्षपादासनं** "वक्षःपादमुद्रा" इति अनुवादयितुं शक्यते, यत् विवर्तनं कुर्वन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय वक्षःपादयोः दृढतया संरेखितत्वं निर्दिशति मुद्रायां एकं पादं तलस्य उपरि दृढतया स्थापयित्वा अपरं पादं धड़स्य अधः संपुटितं कृत्वा कोरं पृष्ठस्नायुषु च संलग्नं कृत्वा उपविष्टं विवर्तनं भवति

**उत्पत्तिः इतिहासः च** : १.

वाक्षपदासनं बहु सामान्यं मुद्रा नास्ति, तस्य विस्तृत ऐतिहासिक उत्पत्तिः प्रमुखेषु शास्त्रीयग्रन्थेषु विशेषतया न अभिलेखिता अस्ति । परन्तु मेरुदण्डस्य लचीलतां प्रवर्तयन्ति, उदरस्य बलं च वर्धयन्ति इति आसनस्य पारम्परिकस्य अभ्यासस्य भागः इति गणयितुं शक्यते । **वज्रसनस्य (Thunderbolt Pose)** विविधताभ्यः अस्य विकासः अभवत् स्यात् , यस्मिन् खिन्नस्य तीव्रताम् वर्धयितुं विवर्तनतत्त्वं योजितं भवति

**वाक्षपदासनस्य** विशिष्टसन्दर्भाः सीमिताः सन्ति तथापि *पतञ्जलिस्य हठयोगप्रदीपिकायां योगसूत्रेषु* च उपविष्टमोड़स्य विविधताः सामान्यतया समाविष्टाः सन्ति , येषु आसनसंरेखणस्य, श्वसनस्य तकनीकस्य, रीढ़स्य स्वास्थ्यस्य च महत्त्वे बलं दत्तम् अस्ति आधुनिकव्यवहारे एतत् आसनं विभिन्नैः योगविद्यालयैः स्वीकृत्य परिवर्तनं कृतम् अस्ति ।

 **संस्कृत अर्थ वक्षपादासन** ===

* **वक्ष** ( वक्ष) : "वक्षःस्थल"     इत्यर्थः, मुद्रायाः समये वक्षःस्थलस्य पृष्ठपार्श्वस्य च नियोगं सूचयति ।
* **पद** ( पद) : "पादः"     इति अर्थः, पादस्य भूमिगतस्थानं निर्दिशति यत् मोडस्य समये शरीरस्य स्थिरीकरणे     सहायकं भवति ।
* **आसन** ( आसन) : "मुद्रा"     अथवा "आसन" अर्थात् आसनस्य आसनस्वभावं सूचयति ।

एवं **वाक्षपादासनं** उपविष्टं मोडं निर्दिशति यत् वक्षःस्थलस्य पादस्य च संरेखणे बलं ददाति, यस्य उद्देश्यं मेरुदण्डस्य लचीलतां कोरसङ्गतिं च सुधारयितुम् अस्ति

 **वाक्षपादासन के आध्यात्मिक लाभ** ===

* **प्राणप्रवाहः : वाक्षपादासने** मेरुदण्डस्य विवर्तनं     सम्पूर्णशरीरे ऊर्जायाः (प्राणस्य) प्रवाहं वर्धयितुं साहाय्यं करोति । चक्रं     विशेषतः सौरजालं (मणिपुरा) हृदयं (अनहता) च उत्तेजयति, संतुलनस्य, जीवनशक्तिस्य     च भावनां प्रवर्धयति ।
* **भावनात्मकविमोचन** : योगे मोड़ाः भावनात्मकविमोचने     सहायकाः इति ज्ञायन्ते, यतः ते गभीरभावनानां उत्तेजनं कर्तुं, स्पष्टानि अवरोधाः     च कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। **वाक्षपादासनं** भावनात्मकशुद्धौ, शान्तिं     शान्तं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
* **मनःसन्तोषः** : एषः मुद्रा मनःसन्तोषं ध्यानं     च प्रोत्साहयति, यतः शरीरस्य संरेखणं, गतिसहितं श्वसनस्य समन्वयं च गहनं एकाग्रतायाः     आवश्यकता भवति प्रत्येकं क्षणे उपस्थितस्य अभ्यासं संवर्धयति।
* **विषहरणम्** : विवर्तनगतिः आन्तरिक-अङ्गानाम् विशेषतः     पाचनतन्त्रस्य विषहरणं कर्तुं सहायकं भवति । शारीरिकं मानसिकं च स्थगिततां दूरीकर्तुं     प्रक्रियायाः प्रतीकं भवति ।

== **प्रयोजन एवं लाभ**

**वाक्षपादासन के प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ**

**शारीरिक लाभ** : १.

# **मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धयति** : धडस्य विवर्तनेन     मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धते, येन पृष्ठवेदनायाः निवारणे, मुद्रासुधारः च भवति
# **कोरं सुदृढं करोति** : मोडस्य समये उदरस्य मांसपेशिनां     संलग्नता कोर मांसपेशीनां टोनिंग् कर्तुं सहायकं भवति, येन उत्तमं संतुलनं स्थिरतां     च प्रवर्धयति।
# **पाचनतन्त्रं उत्तेजयति** : मोडस्य समये उदरक्षेत्रे     यत् संपीडनं विमोचनं च भवति तत् उत्तमं पाचनं प्रवर्धयति तथा च कब्जं निवारयितुं     शक्नोति।
# **नितम्बेषु लचीलापनं सुधरति** : मुद्रा नितम्बं     उद्घाटयति, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च तानयति, यत् विशेषतया तेषां कृते लाभप्रदं भवितुम्     अर्हति ये दीर्घघण्टाः उपविष्टाः भवन्ति

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ** : १.

# **तनावः न्यूनीकरोति** : गहनं विवर्तनक्रिया शरीरे     निर्मितं तनावं मुक्तुं साहाय्यं करोति, आरामस्य भावः तनावनिवृत्तिं च प्रोत्साहयति।
# **मानसिक स्पष्टता : वाक्षपादासनस्य** अभ्यासे एकाग्रता,     मनःसन्तोषः च आवश्यकः भवति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुं     साहाय्यं करोति।
# **भावनात्मकसन्तुलनम्** : अनेकेषु घुमावदारमुद्रासु     इव **वाक्षपादासनं** भावनात्मकतनावं मुक्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन     अधिकं भावनात्मकसन्तुलनं स्थिरता च भवति।

== **पदे पदे निर्देश**

# **उपविष्टस्थितौ आरभत** : आरामस्थाने चटके उपविश्य     पादौ सीधा पुरतः प्रसारयित्वा आरभत।
# **दक्षिणजानुं मोचयतु** : दक्षिणजानुं मोचयित्वा     दक्षिणपादं वामपादस्य समीपे तलम् आनयन्तु। वामपादं विस्तारितं भवतु।
# **Twist the Torso** : यथा यथा भवन्तः निःश्वासं     कुर्वन्ति तथा तथा मन्दं धड़ं दक्षिणतः विवर्तयन्तु, समर्थनार्थं वामकोणं दक्षिणजानुतः     बहिः स्थापयन्तु। मेरुदण्डं लम्बं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवतु।
# **वामहस्तं पृष्ठतः स्थापयतु** : स्थिरतायै संतुलनाय     च पृष्ठतः तलस्य उपरि वामहस्तं स्थापयतु।
# **स्थितिं धारयन्तु** : १५–३० सेकेण्ड् यावत् स्थितिं     धारयन्तु, गभीरं श्वसनं कुर्वन्तु तथा च स्वस्य श्वसनस्य मुद्रायाः च विषये ध्यानं     स्थापयन्तु।
# **Release and Repeat** : शनैः शनैः स्वस्य धडं     विमोचयित्वा आरम्भस्थाने पुनः आगच्छन्तु। विपरीतपक्षे पुनः विवर्तनं कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते विविधताः : १.**

* यदि भवन्तः गभीरं विवर्तनं चुनौतीपूर्णं मन्यन्ते तर्हि उपविष्टुं कुशनस्य     अथवा योगखण्डस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति, येन भवतः नितम्बं उन्नतं भविष्यति,     विवर्तनं च सुलभं भविष्यति
* यदि भवतः हस्ताः तलम् सहजतया न प्राप्नुवन्ति तर्हि अतिरिक्तसमर्थनार्थं     हस्तस्य अधः योगखण्डं वा कुशनं वा स्थापयन्तु ।

**उन्नतविविधताः १.**

* गभीरतरविवर्तनार्थं पृष्ठतः हस्तं स्थापयितुं वा ऊरुं धारयितुं पृष्ठे     वेष्टयितुं वा प्रयतध्वम् ।
* भवन्तः स्वस्य कोरं अधिकं नियोजयितुं, खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च विपरीतपादं     तलात् उत्थापयितुं अपि प्रयतितुं शक्नुवन्ति ।

== **सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि**

# **मेरुदण्डस्य दुर्संरेखणं** : यथा यथा भवन्तः विवर्तन्ते     तथा तथा भवतः मेरुदण्डः ऋजुः लम्बः च भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। वक्षःस्थलस्य     पतनं पृष्ठं वा गोलीकरणं वा परिहरन्तु, यतः एतेन मेरुदण्डस्य तनावः भवति, आसनस्य     लाभः न्यूनः भवति ।
# **कण्ठस्य अतिप्रयत्नः** : कण्ठं स्वस्य आरामस्तरात्     परं विवर्तयितुं बाध्यं न कुर्वन्तु। धडस्य कोरस्य च विषये ध्यानं भवेत्, कण्ठः     तु गतिना सह स्वाभाविकतया अनुसरणं कर्तव्यम् ।
# **कोर-सङ्गतिस्य उपेक्षा** : मुद्रायाः पूर्णलाभं     प्राप्तुं, मोडस्य समये मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं स्वस्य कोर-स्नायुषु संलग्नीकरणं     महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।

== **मांसपेशी समूह लक्षित**

* **मेरुदण्डः** : मृदुगतिः मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां     कार्यं करोति, लचीलापनं सुधरयति, पृष्ठभागे गतिपरिधिं च वर्धयति ।
* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य तिर्यक् च मांसपेशिनां     सक्रियरूपेण संलग्नाः भवन्ति, येन कोरस्य टोनीकरणं सुदृढीकरणं च भवति ।
* **नितम्बः** : नितम्बः तानितः भवति, विशेषतः नितम्बस्य     फ्लेक्सर्, येन कठोरता न्यूनीकर्तुं लचीलतां च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते     ।
* **स्कन्धाः पृष्ठस्य उपरितनं च** : विवर्तनगतिः     स्कन्धानां पृष्ठस्य उपरितनस्नायुषु च संलग्नं करोति, तेषां शक्तिं गतिशीलतां     च वर्धयति ।

== **श्वसन तकनीक**

* **दीर्घं कर्तुं निःश्वासं कुर्वन्तु** : यथा यथा     भवन्तः विवर्तनं आरभन्ते तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु     तथा च विवर्तनस्य सज्जतां कुर्वन्तु।
* **विवर्तनं प्रति निःश्वासः** : मेरुदण्डं लम्बं     कृत्वा धड़ं मन्दं परिभ्रमन्, विवर्तनं गभीरं कर्तुं स्वस्य निःश्वासस्य उपयोगं     कुर्वन्तु।
* **स्थिरं श्वसनं निर्वाहयन्तु** : सम्पूर्णे मुद्रायां     श्वसनं स्थिरं शान्तं च स्थापयन्तु, प्रत्येकं निःश्वासः भवतः मोड़स्य गभीरं कर्तुं     साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

== **विरोधाभास एवं सावधानताएँ**

**वाक्षपादासनं** परिहरन्तु यदि भवतः : १.

* **मेरुदण्डस्य चोटः** अथवा **हर्नियायुक्ताः चक्राः**     .
* **कण्ठस्य वा पृष्ठस्य वा तीव्रवेदना** .
* **Pregnancy** , यावत् प्रशिक्षितेन प्रशिक्षकेन     परिवर्तितं न भवति।
* **जानुनि चोटः** वा **नितम्बस्य समस्या वा** .
* **उदरस्य विषयाः** यथा व्रणाः हर्निया वा, यथा विवर्तनेन     एतानि स्थितिः व्यापकं भवितुम् अर्हति ।

== **योगाभ्यास में भूमिका**

मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं, पाचनतन्त्रं उत्तेजितुं, मुद्रासुधारं च उद्दिश्य योगक्रमेषु **वाक्षपादासनं सामान्यतया समाविष्टं भवति** अग्रे मोचनस्य अनन्तरं क्रमस्य अन्तः अथवा मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं वर्धयितुं शरीरस्य विषहरणं च कर्तुं विवर्तनमुद्राणां श्रृङ्खलायाः भागरूपेण स्थापयितुं शक्यते

== **मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव**

**वाक्षपादासने** शरीरस्य विवर्तनस्य प्रक्रिया अभ्यासकर्तुः भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं शक्नोति, येन भावनात्मकशक्तिः सन्तुलनं भवति । मुद्रा मनसः ध्यानं स्पष्टतां च प्रोत्साहयति, येन मानसिकविश्रामः, भावनात्मकस्थिरता च भवति ।

== **दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व**

योगदर्शने विकृष्यमाणाः मुद्राः नकारात्मकतां मुक्तुं शरीरात् मनसा च विषाणां शुद्धीकरणस्य क्रियायाः प्रतीकं भवन्ति । **वक्षपादासनं** साधकस्य शारीरिक-भावनात्मक-शुद्धि-साधनत्वेन द्रष्टुं शक्यते । आत्मशुद्धेः योगिकसंकल्पनायाः, मनःसन्तोषस्य च अभ्यासेन सह सङ्गच्छते ।

== **उन्नतविविधता तथा प्रगति**

यथा यथा लचीलापनं बलं च सुधरति तथा तथा अभ्यासकारिणः मोडं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति, पृष्ठपादं धारयितुं इत्यादीन् विविधतां योजयितुं शक्नुवन्ति, अथवा मुद्रायाः अधिकतमं लाभं प्राप्तुं अधिकानि उन्नतानि श्वसननियन्त्रणप्रविधयः समावेशयितुं शक्नुवन्ति सहनशक्तिं लचीलतां च वर्धयितुं **वाक्षपादासनं** दीर्घकालं यावत् अपि धारयितुं शक्यते ।

## **आस

अनास विभिन्न योग परम्पराओं के संदर्भ में** 
**हठ** , **विन्यास** , **अयिङ्गर** इत्यादिषु विभिन्नेषु योगपरम्परासु प्रायः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम् मनःसन्तोषं च प्रवर्धयितुं **वाक्षपादासनस्य उपयोगः भवति** । केचन परम्पराः विवर्तनस्य समये श्वसनकार्यस्य उपरि बलं ददति, अन्ये मुद्रायां संरेखणं, सटीकता च केन्द्रीभवन्ति ।

== **दैनन्दिनजीवने एकीकरणम्**

**वाक्षपादासनं** स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयित्वा मुद्रायां महत्त्वपूर्णतया सुधारः, तनावः न्यूनीकर्तुं, समग्रलचीलतां च वर्धयितुं शक्यते । एतत् मुद्रा प्रातःकाले सायं वा अभ्यासं कर्तुं शक्यते यत् आगामिदिनस्य कृते शरीरस्य सज्जीकरणाय अथवा व्यस्तदिनस्य अनन्तरं वायुः भवितुं शक्यते ।

== **वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान**

मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं, पाचनं सुदृढं, तनावनिवृत्तिं च कर्तुं **वाक्षपादासन** इत्यादीनां मुड़नमुद्राणां लाभस्य समर्थनं शोधं करोति । अध्ययनेन ज्ञायते यत् नियमितयोगाभ्यासेन लचीलापनं, मानसिकस्पष्टता, समग्रकल्याणं च वर्धते ।

== **सन्दर्भाः**

* स्मिथ, जेम्स्। *लचीलापनं बलं च योगः* . न्यूयॉर्क: योग प्रेस,     2020.

गुप्ता, अनिल. *योगस्य शक्तिः : चटाईतः परे लाभाः* . लण्डन: कल्याण प्रकाशन, 2018.