सोलिगा भाषा

सोलिगा भाषा

आमुख

सोलिगाभाषा-शोलागा अथवा सोलेगा इति अपि ज्ञायते-एकः द्रविडभाषा मुख्यतया दक्षिणकर्नाटकस्य तथा भारतस्य तमिलनाडुस्य केषुचित् भागेषु आदिवासी सोलिगाजनाः भाषन्ते कन्नडभाषायाः निकटसम्बन्धी तमिलभाषायाः प्रभावेण च अस्य वक्तृणां अद्वितीयसांस्कृतिकपरिचयस्य आधारशिलारूपेण कार्यं करोति । प्रायः २४,०००–४०,००० भाषिणः सन्ति इति अनुमानं कृत्वा अद्यत्वे एषा भाषा दुर्बलः एव अस्ति ।

अस्मिन् निबन्धे वयं तस्य मूलं, भाषावैज्ञानिकविशेषताः, सामुदायिकसन्दर्भः, दस्तावेजीकरणस्य इतिहासः, साहित्यिकसांस्कृतिकव्यञ्जनानि च अन्वेषयामः, परम्पराः आधुनिकसंरक्षणप्रयासाः च प्रकाशयिष्यामः

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

भौगोलिक एवं जातीय सन्दर्भ

सोलिगाजनाः कर्णाटकस्य चमराजनगर, मैसूरु, कोल्लेगला च जिल्हेषु बिलिगिरीरङ्गन (BR) पर्वताः, पुरुषमहादेश्वरपर्वताः, समीपस्थेषु क्षेत्रेषु च सघनवनशृङ्खलासु निवसन्ति, यत्र समीपस्थे तमिलनाडुदेशे केचन समुदायाः सन्ति

“सोलिगा” इति नाम तमिलशब्दात् सोलै (“घटनी” अथवा “घनवनम्”) इत्यस्मात् निष्पन्नम्, यस्य अर्थः “वनस्य जनाः” इति, एषः सम्बन्धः तेषां सांस्कृतिकस्वपरिचये प्रतिध्वनितः

२०११ तमे वर्षे भारतीयजनगणनानुसारं कर्णाटकदेशे प्रायः ३३,८७१ सोलिगाजनाः निवसन्ति, तमिलनाडुदेशे ५,९६५ जनाः अपि निवसन्ति । अद्यतनतराणि अनुमानानि तेषां जनसंख्या 40,000 समीपे एव स्थापयन्ति |

भाषा वर्गीकरण

सोलिगा—अथवा शोलागा—दक्षिणद्राविडियनपरिवारस्य अन्तः वर्गीकृतः अस्ति, विशेषतया कन्नडभाषासु, कन्नडभाषायाः निकटतया सङ्गतः परन्तु अद्वितीयविशेषताः बाह्यप्रभावाः च सन्ति

सांस्कृतिक सन्दर्भ

वनेन सह सम्बन्धः पारम्परिकजीवनशैली च

सोलिगा-जनाः वनैः सह गहनं सांस्कृतिकं आध्यात्मिकं च सम्बन्धं धारयन्ति, यत् तेषां भाषायां मौखिकपरम्परासु च प्रतिबिम्बितम् अस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या ते स्थानान्तरणकृषेः अभ्यासं कुर्वन्ति स्म, रागी (अङ्गुलीबाजरा) वर्धयन्ति स्म, तथा च अकाष्ठवनोत्पादनानि (NTFP) यथा मधु, साबुनानि, गूजबेरी, लाइकेन, औषधीयजडीबुटी, वेणुः, मूलं च कटयन्ति स्म-यथा नृवंशविज्ञान-पारिस्थितिकी-अध्ययनयोः दस्तावेजीकरणं कृतम् अस्ति

सामाजिक संरचना एवं आध्यात्मिकता

तेषां समाजः कुलेषु (उदा. पञ्चकुलः, सप्तगोत्रः, द्वादशकुलसमूहः) संगठितः अस्ति, प्रत्येकं विशिष्टानि बस्तयः प्रायः बहिर्जातविवाहप्रथाः च सन्ति धार्मिकाभ्यासेषु जीववादः, पूर्वजपूजा, हिन्दुतत्त्वानि च मिश्रयन्ति, यत्र पुरुषमहादेश्वरः, बिलिगिरीरङ्गनाथस्वामी, कलकुण्डः, वनात्मना इत्यादयः देवताः तेषां विश्वासेषु केन्द्रस्थाः सन्ति  

उत्सव, संगीत एवं नृत्य

प्रमुखसांस्कृतिकव्यञ्जनानि सन्ति- १.

• रोट्टी हब्बा (“रोटीपर्व”)—फसलत्सवः यस्मिन् सामुदायिकसमागमः, गायनम्, नृत्यं च भवति .

• होसा रागी हब्बा—रागी तैयारी एवं पवित्र अर्पण के संस्कारों द्वारा चिह्नित अङ्गुली बाजरा उत्सव .

• मारी हब्बा—संस्कारबलिदानं साम्प्रदायिकं उत्सवं च सम्मिलितं उत्सवम् .

एतेषु उत्सवेषु ते गोरुकानागीतानि नृत्यानि च कुर्वन्ति, ये वनध्वनयः (“गोरू” अर्थात् वनध्वनिः, “काना” अर्थात् सदाहरिद्रा वा मकरेण वा) अनुकरणं कुर्वन्ति, वनजीवनं, पशवः, पर्यावरणं च प्रतिबिम्बयन्ति, यत्र रात्रौ यावत् प्रदर्शनं भवति

अन्येषु रूपेषु जेनु हाडु (मधुकटनगीतानि), गुब्बी येल् (महिलानृत्यम्), मारी कुनिथा, तथा च तण्डना तनाना, यत्र बिलिगिरीरङ्गनाथस्य सोलिगासमुदायेन सह अन्तरक्रियाः सम्मिलिताः सोलिगा पौराणिककथाः पुनः कथयन्ति

दस्तावेजीकरण एवं संरक्षण प्रयास

पारम्परिक अण्डरदस्तावेजीकरण

मौखिकप्रधानत्वेन सोलिगायाः स्वदेशीयलेखनव्यवस्था नासीत् । आवश्यकतायां कन्नडलिपिः (कर्नाटकभाषायां) अथवा तमिललिपिः (तमिलनाडुभाषायां) प्रतिलेखनार्थं उपयुज्यते .

आधुनिक दस्तावेजीकरण

क) आङ्ग सी’s Dictionary

म्यान्मारदेशस्य एकः विद्वान् आङ्ग् सी इत्यनेन २००८ तः २०१२ पर्यन्तं बी.आर. सः ४५० पृष्ठेषु विस्तृतं सोलिगा–आङ्ग्लशब्दकोशं संकलितवान् यत्र प्रायः ४,००० तः १५,००० यावत् प्रविष्टयः सन्ति-यत्र सांस्कृतिकचित्रचित्रं वनस्पतिनामानि च सन्ति-तथा च सोलिगासमुदायस्य प्रतिलिपिधर्मं स्थानान्तरितवान्

ख) SPPEL (विलुप्तप्राय भाषाणां संरक्षणं संरक्षणं च योजना)

अस्याः सर्वकारसमर्थितपरिकल्पनायाः सोलिगायाः दस्तावेजीकरणं कृतम् अस्ति, यत्र व्याकरणं, त्रिभाषिकः (सोलिगा–अङ्ग्रेजी–कन्नडः) शब्दकोशः, भाषावैज्ञानिक-नृवंशभाषिक-प्रोफाइल-निर्माणं च प्रचलति

ग) युवानां द्वारा ‘सोलिगा ध्वनयः’ चार्ट

संस्कृतिद्वारा संरक्षणस्य भागरूपेण सोलिगायुवकाः पुनार्चिथ् सामूहिकं वर्षाद्रव्यप्रतिष्ठानेन सह साझेदारीरूपेण बालकानां मध्ये शिक्षणं पुनः सजीवं कर्तुं सहायतार्थं वनसम्बद्धदृश्यानि (उदा., गिलहरी, मधुमक्खीछत्ता, बाघ्) सह भाषाध्वनिं चित्रयन् चित्रात्मकं चार्टं “सोलिगा ध्वनिः” निर्मितवन्तः एतेषां उपयोगः रविवासरस्य भाषाकक्षासु भवति |

घ) सामुदायिक उपक्रम

जिला बुडकट्टू गिरिजना अभिवृद्धि संघ इत्यादयः स्थानीयसंस्थाः अन्तरपीढीगतसंचरणस्य, सांस्कृतिकवर्गस्य, युवानां संलग्नतायाः च माध्यमेन भाषां जीवितं स्थापयितुं प्रयत्नानाम् नेतृत्वं कुर्वन्ति C. Madegowda , Lakshmi M. इत्यादयः प्राचीनाः विद्वांसः च संरक्षणप्रयासेषु सक्रियरूपेण योगदानं ददति |

भाषायाः सांस्कृतिकपरिचयस्य च कृते खतराः

एतेषां प्रयत्नानाम् अभावेऽपि सोलिगाभाषा बहुविधदबावानां सामनां करोति- १.

शहरीकरणद्वारा कटावः युवानां पीढयः कन्नडभाषायां वा तमिलभाषायां औपचारिकविद्यालयशिक्षणस्य अधिकाधिकं संपर्कं प्राप्नुवन्ति, येन प्रवाहशीलतायां न्यूनता, अन्तरपीढीगतसंचरणं च भवति कानूनी पर्यावरणीयदबावः : संरक्षणकायदानानां अन्तर्गतं बीआर हिल्स सहितं वनयुक्तपारम्परिकभूमिषु वन्यजीवअभयारण्यरूपेण घोषणया पारम्परिकजीविकाः बाधिताः अभवन् तथा च वनक्रियाकलापैः सह सम्बद्धाः भाषाप्रयोगः सीमितः अभवत्, यद्यपि कानूनीविजयेन केचन अधिकाराः पुनः स्थापिताः

मौखिक साहित्य एवं सांस्कृतिक स्मृति

सोलिगापरम्पराः गीतैः, लोककथाभिः, संस्कारजपैः, नृत्यैः, कथाकथनेन च समृद्धाः सन्ति-एतादृशाः रूपाः ये पारिस्थितिकज्ञानं, पैतृकस्मृतिं च रक्षन्ति। उदाहरणानि सन्ति आकर्षकगोरुकानागीतानि, जेनु हाडु, ​​तण्डनातनना इत्यादीनि नृत्यकथाः च । एते रूपाः सांस्कृतिकसञ्चारस्य केन्द्रस्थाः सन्ति , दैनन्दिनसंस्कारजीवने च निहितं जीवितसाहित्यरूपेण कार्यं कुर्वन्ति |

भविष्यस्य सम्भावना

सततं प्रयत्नाः अस्य कारणं भवितुम् अर्हन्ति यत् -

• सामुदायिकविद्यालयेषु पाठ्यक्रमसमायोजनम्

• मौखिककाव्य-गीत-कथानां अङ्कीकरणम्

• सोलिगा (लोककथा, गद्य, काव्य) में लिखित साहित्य का विकास

• सोलिगाभाषायाः धरोहरस्य च उत्सवस्य कृते सांस्कृतिकपर्यटनं सामुदायिकं अभिलेखागारं च

एतादृशाः पदानि मौखिकपरम्परायाः निरन्तरसाहित्यरूपेषु परिणतुं शक्नुवन्ति स्म ।

परम्पराः परिधानं च

सोलिगाजनाः मुख्यतया दक्षिणभारतस्य वनेषु, विशेषतः कर्णाटकस्य बिलिगिरिरङ्गनापर्वतेषु (बी.आर.पर्वतेषु) पुरुषमहादेश्वरपर्वतेषु च तमिलनाडुदेशस्य केषुचित् भागेषु च दृश्यमानः आदिवासीजनजातीयसमुदायः अस्ति भारतस्य प्राचीनतमेषु वननिवासीसमुदायेषु अन्यतमः इति मन्यते, सोलिगा-जनानाम् एकः गहनमूलः सांस्कृतिकपरिचयः अस्ति, यः प्रकृतेः, आध्यात्मिकतायाः, सामुदायिकजीवनस्य च परितः परिभ्रमति तेषां नाम कन्नडशब्दात् “सोल्ले” इति मन्यते, यस्य अर्थः वेणुः इति, यत् वनसम्पदां सह तेषां निकटसम्बन्धं प्रतिबिम्बयति ।

पारम्परिक जीवनशैली तथा मान्यताएँ

सोलिगा-जनाः परम्परागतरूपेण अर्ध-परिव्राजक-जीवनशैलीं यापयन्ति, स्थानान्तर-कृषेः, वन-उत्पादानाम् संग्रहणं, जीवनयापन-कृषेः च उपरि अवलम्बन्ते । तेषां अर्थव्यवस्थायाः मेरुदण्डः भवति मधु, गूजबेरी, वन्यफलानि, औषधीयौषधीः, वेणुः इत्यादीनि अकाष्ठानि वनपदार्थानि सङ्गृह्य तेषां वने चिरकालात् सामञ्जस्यपूर्णः सम्बन्धः अस्ति

तेषां संस्कृतिः गहनतया अनिमावादी अस्ति, प्रकृतेः प्राकृतिकात्मनाम् च प्रति प्रबलः आदरः अस्ति । परन्तु कालान्तरे हिन्दुप्रभावाः अपि तेषां विश्वासव्यवस्थायां सम्मिलिताः अभवन् । सोलिगा-जनाः वनदेवताः, पैतृक-आत्माः, पुरुष-महादेश्वर-इत्यादीनां हिन्दु-देवतानां स्थानीयरूपाः च सन्ति । संस्काराः, अनुष्ठानानि च तेषां संस्कृतिस्य केन्द्रं भवन्ति, प्रायः कृषिचक्रं, ऋतुः, सामुदायिकसमागमः च परितः परिभ्रमन्ति ।

तेषां सांस्कृतिकपञ्चाङ्गे एकः महत्त्वपूर्णः कार्यक्रमः करणमहोत्सवः अस्ति, यस्मिन् काले समुदायः स्वपूर्वजानां सम्मानं करोति । अन्नपुष्पधान्यानि च पारम्परिकगीतानृत्यानि क्रियन्ते । सङ्गीतं नृत्यं च सोलिगा-उत्सवस्य अत्यावश्यकं भागं भवति, यत्र प्रायः लयात्मकं ढोलकवादनं, स्वदेशीयभाषायां (कन्नड-तमिलयोः मिश्रणं) गायनम्, पशूनां प्राकृतिकशक्तीनां च अनुकरणं कुर्वन्ति ऊर्जावानाः आन्दोलनानि च सन्ति

सामुदायिक एवं सामाजिक संरचना

सोलिगा समाजः समुदायकेन्द्रितः अस्ति, पोडस् अथवा हट्टीस् इति लघुवस्तयः परितः संगठितः अस्ति । प्रायः सामूहिकरूपेण निर्णयाः क्रियन्ते, कनिष्ठसदस्यानां मार्गदर्शने च वृद्धानां महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । विवाहाः परम्परागतरूपेण जनजातेः अन्तः एव भवन्ति, वधूमूल्यं, कुल-आधारित-नियमाः इत्यादयः रीतिरिवाजाः अद्यापि बह्वीषु क्षेत्रेषु महत्त्वं धारयन्ति । अन्तिमेषु वर्षेषु मुख्यधारासमाजेन सह वर्धितायाः अन्तरक्रियायाः कारणात् सोलिगा-समुदायः शिक्षायां राजनैतिकसहभागितायां च रुचिं प्रदर्शितवान्, तथापि स्वस्य विशिष्टपरिचयस्य संरक्षणार्थं प्रयतते

पारम्परिक परिधान

सोलिगा-जनानाम् पारम्परिकवेषः तेषां वनवासजीवनशैलीं, सांस्कृतिकसरलतां च प्रतिबिम्बयति । यद्यपि आधुनिकीकरणेन तेषां वेषभूषायाः केचन पक्षाः प्रभाविताः सन्ति तथापि बहवः सोलिगा-जनाः विशेषतः वृद्धाः उत्सवेषु च स्वस्य विशिष्टानि पारम्परिकवस्त्राणि धारयन्ति एव

सोलिगा पुरुषाणां कृते पारम्परिकपरिधानं सामान्यतया कटिभागे वेष्टितं श्वेतवर्णीयं वा अश्वेतवर्णीयं वा कपासस्य धोतीं भवति, जानुभ्यां वा गुल्फयोः अधः एव भवति ते प्रायः एतत् सरलशर्टेन सह युग्मरूपेण स्थापयन्ति अथवा उष्णवायुषु नग्नवक्षःस्थलं गच्छन्ति। कपासवस्त्रनिर्मितं पगडी वा शिरःपट्टं वा शिरसि विशेषतः समारोहेषु उत्सवेषु वा बद्धं भवति ।

सोलिगा महिलाः परम्परागतरूपेण ब्लाउजं विना दीर्घं कपाससाडीं धारयन्ति, यत् अद्वितीयशैल्या आच्छादितं भवति यत् वनकार्यस्य समये गतिं सुलभं करोति साडी प्रायः भूरेण, हरित, मैरून इत्यादीनां मृत्तिकावर्णानां भवति, येन तेषां प्रकृत्या सह सम्बन्धः प्रतिबिम्बितः भवति । शीतलतरवायुषु शालः अथवा वेष्टनं प्रयुज्यते । प्रायः उपसाधनं न्यूनतमं भवति, परन्तु महिलाः मणियुक्तानि हारं, काचकङ्कणानि, कर्णभूषणं च धारयन्ति, येषु बहवः हस्तनिर्मिताः सन्ति ।

उत्सवेषु विवाहेषु वा विशेषेषु अवसरेषु स्त्रीपुरुषौ स्वस्य पारम्परिकवस्त्रस्य अधिकजीवन्तसंस्करणं अलङ्कृत्य पुष्पपत्राणि, वनस्पतिआधारितवर्णादिभिः प्राकृतिकवस्तूनि च अलङ्कृत्य स्वं अलङ्करोति एते अलङ्काराः न केवलं अलङ्काराः अपितु आध्यात्मिकं महत्त्वं वहन्ति, धारकं प्रकृत्या सह सम्बद्धं च इति मन्यन्ते ।

संस्कृतिसंरक्षणम्

अद्यत्वे सोलिगासमुदायः वनानां कटनं, विस्थापनं, सांस्कृतिकं आत्मसातीकरणं च इत्येतयोः आव्हानानां सामनां करोति । परन्तु आदिवासीकल्याणकारीसमूहानां, गैरसरकारीसंस्थानां, सोलिगा-जनानाम् च प्रयत्नाः तेषां परम्पराणां संरक्षणाय साहाय्यं कृतवन्तः । सांस्कृतिकशिक्षा, मौखिक-इतिहासानां दस्तावेजीकरणं, वन-अधिकार-अधिनियमस्य अन्तर्गतं वनभूमिषु कानूनी-अधिकारः च समुदायस्य सशक्तीकरणे भूमिकां निर्वहन्ति

सोलिगा-जनाः स्थायि-जीवनस्य, सांस्कृतिक-लचीलतायाः, प्रकृत्या सह गहन-आध्यात्मिक-सम्बन्धस्य च प्रतीकरूपेण तिष्ठन्ति । तेषां परम्परा, वेषभूषा च न केवलं रीतिरिवाजाः अपितु शताब्दशः वनेन सह सङ्गतिं कृत्वा विकसितस्य जीवनपद्धतेः अभिव्यक्तिः अस्ति

निगमन

सोलिगाभाषा केवलं भाषावैज्ञानिकरूपान्तरात् दूरम् अधिका अस्ति-वननिवासिनां सोलिगाजनानाम् मध्ये पारिस्थितिकप्रज्ञायाः, पैतृकस्मृतेः, सांस्कृतिकपरिचयस्य च वाहनम् अस्ति अस्य मूलं कर्णाटक-तमिलनाडु-वनेषु गभीराणि सन्ति, ये गीतनृत्य-मिथ्या-संस्कार-नित्यजीवनयोः समृद्धतया प्रतिबिम्बितानि सन्ति ।

अद्यत्वे भाषा संकटस्य धारायाम् डुलति-आधुनिकीकरणस्य, कलङ्कस्य, न्यूनीकृतप्रयोगस्य च उत्पादः। न तु नष्टम् । समर्पिताः व्यक्तिः समुदायाः च दस्तावेजीकरणस्य, दृश्यशिक्षाशास्त्रस्य, विद्वान्कार्यस्य, सांस्कृतिकवकालतस्य च माध्यमेन सोलिगा-नगरे पुनः जीवनं श्वसन्ति ।

सोलिगायाः रक्षणं केवलं शब्दानां रक्षणस्य विषयः नास्ति-एतत् वनपारिस्थितिकीतन्त्रैः सह गभीरं सम्बद्धां संस्कृतिं ज्ञातुं मार्गं च स्थापयितुं विषयः अस्ति। यथा यथा शब्दकोशाः, चार्ट्स्, समुदायनेतृत्वेन कार्यक्रमाः च उद्भवन्ति तथा तथा सोलिगा भविष्यत्पुस्तकैः निरन्तरं भाष्यते, गाय्यते, अनुभूयते च इति आशा वर्तते।