मन्ति

**मन्ती** (Manti) एकप्रकारका गुझिया (Dumplings) सन्ति, ये प्रामुख्येन तुर्कीये (Turkish cuisine), आर्मीनियाईये (Armenian cuisine) च मध्य-एशियाईये (Central Asian cuisine) च प्राप्यन्ते, परन्तु पश्चिम-एशिया, दक्षिण-काकेशसः च बाल्कन-क्षेत्रेषु अपि उपलभ्यन्ते। मन्ती चीनी-मुस्लिमेषु अपि लोकप्रियाः सन्ति, तथा च ते समग्रेषु सोवियत-परवर्ती-देशेषु भुज्यन्ते, यत्र एते पदार्थाः मध्य-एशियाई-गणराज्येभ्यः प्रसृताः। एतेषु गुझिया-पदार्थेषु सामान्यतः मसालेदार-मांसस्य मिश्रणं भवति, यत्र प्रायः मेष-मांसम् (lamb) अथवा चूर्णित-मांसम् (minced meat) अन्तर्भवति, यत् लघु-आटा-पत्रेषु वेष्ट्यते, जलं वा बाष्पं वा उपयुज्य पच्यते। मन्ती-पदार्थस्य आकारः रचना च भौगोलिक-स्थितिम् अनुसृत्य भिन्ना भवति।

नाम, भाषानुसारम्, एकं गुझिया-पदार्थं वा एकाधिकान् गुझिया-पदार्थान् वा निर्दिशति; आङ्ग्ल-भाषायाम्, इदं प्रायः एकवचने बहुवचने च उभयत्र प्रयुज्यते।

## इतिहासः 
चीनी-शब्दः *मान्तौ* (Mantou) *मन्ती*-शब्दस्य मूलं मन्यते। *मान्तौ*-शब्दः जिन-वंशस्य (266CE–420CE) आदिकालीन-अभिलेखेषु दृश्यते। *मन्शौ* तथा *झेंगबिंग* इत्येतादृशाः भिन्नाः चीनी-पर्याय-शब्दाः अपि पूर्वं प्रयुक्ताः आसन्, यत्र *तौ* तथा *शौ* इत्येतयोः द्वयोः अपि चीन-देशे 'शिरः' (Head) इति अर्थः भवति। मूलतः, मान्तौ-पदार्थाः मांसेन पूरिताः आसन्। मान्तौ-पदार्थाः अद्यापि वू-भाषायाम् 'मोएदेउ' इति रूपेण पूर्णं (Filled) स्वस्य पुरातनम् अर्थं रक्षन्ति। किन्तु मन्दारिन-भाषायां तथा अन्यासु बहूषु चीनी-भाषा-भेदेषु, मान्तौ-शब्दस्य अर्थः केवलं सादाः बाष्पेण पचिताः बन्-रूपाः (Steamed buns) भवति, यदा तु बाओज़ी (Baozi) मांसपूर्णाः पुरातन-मान्तौ-सदृशाः सन्ति।

तुर्की-मन्ती-सदृशानाम् पदार्थानां केचन आदिकालीन-उल्लेखाः मङ्गोल-साम्राज्यस्य काले प्राप्यन्ते। 'मन्त' इति नाम्ना तादृशः एकः उल्लेखः १३३० तमे वर्षस्य *यिंशान झेंगयाओ* (Yinshan Zhengyao) नामक-पाण्डुलिपौ प्राप्यते, यत् बुआन्तु खान-स्य सेवायां स्थितस्य चीनी-राजदरबारस्य वैद्येन हू सिहुई-महोदयेन लिखितम् आसीत्। केचन भेदाः चीनस्य उत्तर-पश्चिमस्य उइघुर-जनैः सह सम्बद्धाः ज्ञातुं शक्यन्ते। हॉली चेस्-महोदयानुसारम्, "प्रवासिनः तुर्की-मङ्गोल-अश्वारोहकाः शुष्कान् वा हिमीकृत-मन्ती-पदार्थान् वा वहन्ति स्म, ये शिविर-अग्नौ शीघ्रं पचितुं शक्यन्ते स्म।" प्रवासिनः तुर्की-भाषी-जनाः एतान् गुझिया-पदार्थान् अनातोलिया-पर्यन्तम् आनयन्, यत्र एते तुर्की-*मन्ती*-रूपेण विकसिताः। कोरियादेशस्य मांदू (Mandu) मङ्गोलैः मार्गेण १४ तमे शतके कोरियादेशं प्राप्तम् इति कथ्यते।

तथापि, केचन शोधकर्तारः एतां सम्भावनां न निराकुर्वन्ति यत् मन्ती-पदार्थः मध्य-पूर्वे आरब्धः स्यात् तथा च रेशम-मार्गस्य माध्यमेन पूर्वं चीनम् तथा कोरिया-पर्यन्तं प्रसृतः स्यात्।

बहुषु आदिकालीन-तुर्की-पाक-कला-पुस्तकेषु *मन्ती*-नामस्य कस्यापि पदार्थस्य उल्लेखः नास्ति। प्रथमं मुद्रितं व्यञ्जन-विधि-पुस्तकं ''मेल्सेउत्'त तबहहिन्'' (Melceü't Tabbahin), १८८४ तमे वर्षे प्रकाशितम्। अस्मिन् *Tatar böreği* (तातार बोरेगी) नामकस्य पदार्थस्य व्यञ्जन-विधिः अन्तर्भवति, यः *मन्ती*-सदृशः अस्ति किन्तु लसुन-दधि-सॉस्-सहितं न परिवेष्यते। प्रथमम् आङ्ग्ल-भाषायाम् ओटोमन-पाक-कला-पुस्तकम् तथा १८८० तमे वर्षे प्रकाशितं तृतीयं पाक-कला-पुस्तकम् अपि एतामेव व्यञ्जन-विधिं धारयतः। १८८० तमे वर्षस्य अन्ये पाक-कला-पुस्तके *मन्ती*-व्यञ्जन-विधिः अस्ति, किन्तु गुझिया-स्थाने, इदं चूर्णित-मांस-लसुन-दधि-सहितं परिवेष्यमाणं स्तरित-आटा-पदार्थम् अस्ति। अस्मिन् पुस्तके *पिरुही*-इत्यस्य अपि व्यञ्जन-विधिः अन्तर्भवति, यत् *तातार बोरेगी*-व्यञ्जन-विधेः पनीर-पूरितं संस्करणम् अस्ति। मन्ती-पाचनस्य मुख्यः प्रकारः बाष्पेण पाचनम् अस्ति; यदि जलं वा तेलं वा उपयुज्यते, तर्हि सः पेल्मेनी-सदृशः अन्यः प्रकारः गुझिया मन्यते।

कज़ाख़-व्यञ्जने तथा किर्गिज़-व्यञ्जने च मन्ती-पूरणं प्रायः चूर्णित-मेष-मांसम् (कदाचित् गो-मांसम् वा अश्व-मांसम् वा), कृष्ण-मरीचिका-सहितं मसालेदारितं, कदाचित् खण्डित-कुष्माण्डम् वा मधुर-कुष्माण्डम् वा मिश्रितं भवति। एषा एका पारम्परिका उइघुर-व्यञ्जन-विधिः मन्यते। मन्ती-पदार्थाः उपरि मक्खनं, खट्टा-दधि (sour cream), वा पलाण्डु-सॉस् (onion sauce) वा लसुन-सॉस् (garlic sauce) वा प्रक्षिप्य परिवेष्यन्ते। यदा कज़ाख़िस्तान तथा किर्गिज़िस्तान-देशयोः मार्गेषु भोजन-रूपेण विक्रेयन्ते, तदा मन्ती-पदार्थेषु सामान्यतः उष्ण-रक्त-मरीचिका-चूर्णम् प्रक्षिप्यते।

उज़्बेक-व्यञ्जने तथा ताजिक-व्यञ्जने च मन्ती-पदार्थाः सामान्यतः अधोलिखितेषु सामग्रीषु एकया (वा एकाधिकैः संयोजनैः) निर्मिताः भवन्ति: मेष-मांसम्, गो-मांसम्, गोभी, आलुकम् वा कुष्माण्डम्; मांस-मन्ती-पदार्थेषु प्रायः मेदः अपि योज्यते। मन्ती-पदार्थेषु उपरि प्रायः मक्खनं प्रक्षिप्यते तथा च ते खट्टा-दधि, विविध-प्रकारकाणि केचप्-पदार्थानि, वा नूतन-खण्डित-पलाण्डुना (सिरकया कृष्ण-मरीचिकया च युक्तेन) सह परिवेष्यन्ते। सिरकया मिर्ची-चूर्णेन च निर्मितः सॉस् अपि सामान्यः अस्ति। बुखारी-यहूदीयाः अपि पनीर-पूरणस्य उपयोगं कुर्वन्ति, तथा च एतादृशाः गुझियाः सामान्यतः दधि-सहितं परिवेष्यन्ते। ततः मन्ती-पदार्थः रूसी-व्यञ्जनात् विस्मृतः, यावत् नूतन-रूपेण सोवियत-सङ्घस्य काले मध्य-एशियाई-व्यञ्जनतः पुनः प्रचलितः जातः।
सञ्चिका:Manti_20100213_004.JPG|मन्तोवार्क् (Mantovark)
सञ्चिका:Uzbek_Manti_(bright).jpg|उज़्बेक मन्ती
सञ्चिका:Kawa_manta.jpg|कुष्माण्ड-पूरिताः मन्ती

### अफगान-व्यञ्जने 
अफगान-व्यञ्जने, मन्तु-गुझियाः पतले बेल्लिते आटे खण्डितेन पलाण्डुना मसालेन च मिश्रितेन गो-मांसेन वा मेष-मांसेन वा पूर्यन्ते, बाष्पेण पच्यन्ते च, ततः दधि-आधारित-सॉस्-सहितम् उपरि प्रक्षिप्य परिवेष्यन्ते। सॉस् (*सीर मोस्त*, शब्दशः "लसुन-दधि") चाका (स्थूलं, मलाईदारं, छनपुलं च लवणयुक्तं दधि), जम्बीर-रसः, शुष्क-नूतन-पुदीना, हरित-रक्त-मरीचिका-चूर्णम् च पीडितं लसुनम् च उपयुज्यते। मन्तु-गुझियानाम् उपरि टमाटर-आधारित-सॉस्-अपि प्रक्षिप्यते, यस्मिन् खण्डित-मटारः वा रक्त-राजमा वा अथवा भर्जितं कीमाकृत-मांसम् वा अन्तर्भवितुं शक्नोति। इदं मन्तु-पूरणार्थं प्रयुक्तस्य मांसस्य उपरि निर्भरं करोति। दधि-सॉस्-स्य मात्रा सामान्यतः टमाटर-कीमाकृत-मांस-सॉस्-तः अधिका भवति; सॉस्-पदार्थः केवलं बिन्दुरूपेण उपरि प्रक्षिप्यते, यथा सः सम्पूर्णं पदार्थं न आच्छादयेत्। तथापि, कीमाकृत-मांसस्य, खण्डित-मटारस्य, टमाटर-सॉस्-स्य च दधि-सॉस्-स्य च अधिक-मात्राः विभिन्नाः पदार्थाः मेजे वा दस्तरखान-मध्ये वा स्थापयितुं शक्यन्ते। केचन अफगान-जनाः टमाटर-आधारित-सॉस्-स्य स्थाने मन्तु-पदार्थं गाजर-क़ोरमा वा स्ट्यू-सहितम् अपि परिवेषयितुं रोचयन्ति। अफगान-शरणार्थि-कारणतः अधुना एतत् पाकिस्तान-देशस्य केषुचित् क्षेत्रेषु अपि प्रसिद्धम् अस्ति। तुर्की-देशस्य केषुचित् क्षेत्रेषु मन्ती-पदार्थः बटेर-मांसस्य, कुक्कुट-मांसस्य वा हंस-मांसस्य वा खण्डैः अपि निर्मातुं शक्यते, यदा तु *बोष मन्ती* (Boş Mantı, "रिक्तं गुझिया") इत्यस्मिन् पूरणं सर्वथा न भवति।

तुर्की-व्यञ्जने मन्ती-सदृशाः अन्ये गुझिया-पदार्थाः अपि सन्ति, यथा *हिङ्गेल्* तथा *तातार बोरेगी*। एते सामान्यतया 'कैसेरी मन्तीसी' इति नाम्ना उच्यन्ते।
सञ्चिका:Manti.jpg|पक्वः आर्मीनियाई मन्ती
सञ्चिका:Mantı_in_Çankaya_-_Ankara.jpg|तुर्की *मन्ती* द्रवितेन मक्खनेन, लसुन-दधि-सॉस्-सहितं अलेप्पो-मरीचिकया च
सञ्चिका:Kayseri_Mantısı.jpg|ट्रे-मध्ये *कैसेरी मन्तीसी* सज्जीकुर्वन्ती तुर्की-महिला

### बोस्नियाई-व्यञ्जने 
बोस्नियाई-व्यञ्जने, एतदर्थं *क्लेपे* (Klepe) वा *कुलासी* (Kulaši) इति नाम्ना उपयोगः क्रियते। एते पलाण्डु-सहितं कीमाकृत-मांसेन निर्मिताः भवन्ति। एते दधि-लसुन-निर्मितेन सॉस्-सहितं परिवेष्यन्ते। *मन्तिये* (Mantije) नामकः एकः भिन्नः पदार्थः अपि भवति, यः समान-सामग्रीभिः निर्मितः, किन्तु पेस्ट्री-गोलेषु विना केवलं स्थानानि एकत्र कृत्वा पच्यते। पचनानन्तरं उपरि दधि प्रक्षिप्यते। एषः पदार्थः अन्य-मन्ती-प्रकाराणां स्थाने पिटा वा बुरेक वा मन्यते तथा च एषः मुख्यतया संडज़ाक-क्षेत्रे, तथैव कोसोवो-मध्ये अपि क्रियते।

## सन्दर्भाः 
## बाह्य-सम्पर्काः 
* Uzbek Manti *अबा सय्याह* (Aba Sayyoh) तः