open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलानि

## मण्डलानि -३१
* चेन्नैमण्डलम्
* काञ्चिपुरमण्डलम् 
* तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्
* वेल्लूरुमण्डलम्
* तिरुवण्णामलैमण्डलम्
* कडलूरुमण्डलम्
* विऴुप्पुरमण्डलम्
* सेलं मण्डलम्
* नामक्कलमण्डलम्
* धर्मपुरीमण्डलम्
* पुदुक्कोट्टैमण्डलम्
* ईरोडमण्डलम्
* नीलगिरीमण्डलम्
* कोयम्बत्तूरुमण्डलम्
* करूरुमण्डलम्
* तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्
* नागपट्टिणमण्डलम्
* पेरम्बलूरुमण्डलम्
* अरियलूर् मण्डलम्
* तिरुवारूरुमण्डलम्
* मधुरैमण्डलम् 
* तेनिमण्डलम्
* दिन्डुगलमण्डलम्
* रामनाथपुरमण्डलम्
* शिवगङ्गामण्डलम्
* विरुदुनगरमण्डलम्
* तिरुनेल्वेलीमण्डलम्
* तूतुकुडिमण्डलम्
* कन्याकुमारीमण्डलम्
* तिरुप्पूरमण्डलम्
* तञ्जावूरुमण्डलम्

## तमिळ्नाडु (TN)
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मैसूरुविश्वविद्यालयः

**मैसूरुविश्वविद्यालयः** -  न हि ज्ञानेन सदृशम्।

## बाहयसम्पर्कतन्तुः
* University of Mysore Website

वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फासिह् मेहमूद्

**फासिह् मोहम्मदः** कश्चन उग्रवादी अस्ति । बिहारमूलीयः एषः इण्डियन् मुजाहिद्दिन् सङ्घटनस्य सदस्यः इति ज्ञातम् अस्ति । वृत्त्या एषः कश्चन अभियन्ता । २०१०तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरस्थस्य चिन्नस्वामिक्रीडाङ्गणस्य स्फोटप्रकरणस्य प्रमुखः सूत्रधारः इति शङ्कितः अस्ति । सौदी अरेबियां प्रति पलायितः एषः सद्यः एव देहलीविमाननिस्थानके बद्धः जातः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*CBI likely to send team to Saudi to extradite Fasih 
*Fasih may be key Indian Mujahideen hand; Bihar module is the oldest 

वर्गः:उग्रवादिनः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इण्डिय़न् मुजहिद्दिन् सङ्घटनम्

भारतदेशे कार्यरतम् उग्रवादिसङ्घटनम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* इण्डियन् मुझिद्दिन् सङ्घटनम्

वर्गः:समाजविरोधिसंस्थाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:इस्लामी आतङ्कवादः
अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि

## विभागाः
अरुणाचलप्रदेशः १७ मण्डलेषु विभक्तोऽस्ति। तेषु तेषु मण्डलेषु जनपदाधिकारी एव मुख्यः भवति। मण्डलेषु जनापेक्षितान्  अंशान् सः एव पूरयति। सीमाप्रदेशेषु भारतीयसेनायाः रक्षणाकार्यम् अहर्निशं भवति। अन्तः आगन्तुकानां सर्वविधपरीक्षणं कुर्वन्ति।  
         
**अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि**
तिरप् मण्डलम्
अञ्जावमण्डलम्
चङ्लङ् मण्डलम् 
पूर्वकमेङ्गमण्डलम्
पूर्वसियाङ्गमण्डलम् 
कुरुङ्गकुमेमण्डलम् 
लोहितमण्डलम् 
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलम् 
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम् 
पपुम्पारेमण्डलम् 
तवाङ्गमण्डलम् 
उत्तरदिबाङ्गव्यालीमण्डलम् 
उत्तरसुबनसिरीमण्डलम् 
उत्तरसियाङ्गमण्डलम्
पश्चिमसियाङ्गमण्डलम् 
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम् 
लोङ्गडिङ्गमण्डलम्

## अरुणाचलप्रदेशः(AR)
वर्गः:अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साबरमतीनदी

गुजरातराज्ये राजास्थाने च प्रवहन्ती काचित् नदी। अस्याः नद्याः तीरे एव गान्धिमहोदयेन स्थापितः आश्रमः अस्ति ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य नद्यः
वर्गः:भारतीयनदीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
लोथाल्

**लोथाल्**

भारतस्य प्राचीनेतिहासे सिन्धूनदीतीरस्य नागरीकतायाः अतीव महत्वमस्ति । सिन्धूतीरप्रदेशेषु मूलनिवासिनः आसन् इति अवशेषैः ज्ञातुं शाक्यते । प्रायः ४५०० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र जनाः सुव्यवस्थितरीत्या वासं कृतवन्तः इति सरलमार्गैः इष्टिकाभिः निर्मितैः गृहैः, सुष्ठुवैज्ञानिकरीत्या निर्मितैः अन्तर्नालैः ज्ञातुं शक्यते ।
कदाचित् अयं प्रदेशः नौकानिस्थानम् अपि आसीत्  इति तु विस्मयकारी विषयः अस्ति । मेसोपोटोमिया इजिप्ट पर्शिया इत्यादिप्रदेशेभ्यः अपि इतः सम्पर्कः आसीत् । इतिहासकाराः नौकानिस्थानस्य अवशेषानपि संशोधितवन्तः  सन्ति । हरप्पा मेहेञ्जोदारो स्थले इव अत्रापि सुव्यवस्थितनागरिकतायाः लक्षणानि स्पष्टानि सन्ति । हरप्पा मोहेञ्जोदारो स्थलेऽपि भारते एव स्तः।

## वाहनमार्गः
अहमदाबाद्तः ८० कि.मी 
अहमदाबाद- भावनगर मार्गे अस्ति ।
## धूमशकटमार्गः
अहमदाबाद-भावनगरमार्गे ‘साठि भुरकि’ निस्थानतः वाहनेन गन्तुं शक्यते । अहमदाबादतः उत्तमलोकयानव्यवस्था अस्ति ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रायल् ओरियण्ट् रैल्

**रायल् ओरियण्ट् रैल्** (प्रवासी धूमशकटयान) भारतस्य विविधस्थलानां दर्शनार्थं विशेषतया व्यवस्थितं धूमशकटयानमिदम् । अस्मिन् धूमशकटयाने सुवातव्यवस्थायाः चतुर्दशनिकटनि सन्ति । तेषु विश्रामस्थानानि शयनप्रकोष्ठाः, वाचनालयः, सभाङ्गणं, दूरदर्शनम्, शितोदकोष्णोदकस्नानगृहाणि सङ्गीतव्यवस्था भोजनव्यवस्था इत्याद्याः विलाल्सव्यवस्थाः भवन्ति । एतत् धूमशकटयानं देहलीतः चित्तौड् उदयपुरं, जुनागड्, विरावल, सोमनाथः, सासनगिरम्, पालिटान् सर्केज् अहमदाबादनगरं जैपुरनगरं च नयति । वीक्षणार्थं समीचीनं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति । प्रवासार्थं गुजरातप्रवासोद्यमसंस्थया सम्पर्कः करणीयः भवति । अस्य सम्पर्ककेन्द्रं देहलीनगरे अपि अस्ति ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य विशेषधूमशकटयानानि
वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि‎
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सासनगिर्

एषियाखण्डे सिंहानां विषिष्टं स्थानम् एतत् । –
जुनागडतः ५४ किलोमीटरदूरे गिरनार पर्वतप्रदेशः अस्ति । २४५० हेक्टर्प्रदेशे व्याप्तम् एतत् स्थानं क्रिस्ताब्दे १९६५ तमे वर्षे सिंहधाम इति घोषितम् अस्ति । अत्र ३०० अधिकाः सिंहाः सन्ति । भल्लूकाः शृगालाः मृगाः पक्षिणः, शुकाः मयूराः रासभविशेषाः च अत्र सन्ति ।
प्राणिनां दर्शनार्थम् अरण्यविभागः व्यवस्थां करोति । दूरदर्शकमपि यच्छन्ति । तत्र तत्र स्थित्वा दर्शनं कारयन्ति । समीपे तुलसीश्यामप्रदेशे उष्टजलनिर्झराणि सन्ति (१६५ कि.मी) ।
## भूमार्गः
जुनागडतः केशोड द्वारा ९० कि.मी ।
## कालः
अक्टोबरतः जूनमासपर्यन्तम्
## वसतिः
अरण्यविभागस्य वसतिगृहाणि, ITDC फारेष्ट् लाड्ज्, हालिडे होम्, सासनगिर् रेष्ट् हौस्।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यस्य अभयारण्यानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अदलाज् सोपानकूपाः

एतादृशाः सोपानकूपाः गुजरातराज्ये एव द्रष्टुं शक्यन्ते । गुजरातराज्ये आहत्य १२० स्थलेषु एतादृशाः सोपानयुक्ताः विशिष्टकूपाः सन्ति । तेषु अतिप्राचीनः राज्ञीकूपः (रानी vav) एतत् द्वादशे शतके निर्मितम् ।पाटणनगरतः ८० कि.मी दूरे अस्ति । अदलाजकूपः क्रिस्ताब्दे पञ्चदशशतके राज्ञ्या रुडाबायीद्वारा निर्मितम् अस्ति । अहमदाबादतः १९ कि.मी , गान्धिनगरतः समीपे एतदस्ति । एतस्य अदलाज् vav इति नाम अस्ति । अहमदाबाद्-मेहसाणामार्गसमीपे एतदस्ति ।
एतेषां कूपाना रचना अतिविशिष्टा अस्ति । आरम्भे साधारणकूपाः इव दृश्यन्ते । यथा यथा अधः गच्छामः तथा तथा कलात्मकता वर्धते । एते कूपाः कलाकेन्द्ररूपेण  परिवर्तिताः भवन्ति । अत्र शिलासु प्रदर्शिता कला अतीव सुन्दरी अस्ति । हिन्दु-जैन- बौद्ध- मुसल्मान् एवं सर्वधर्मीयानां कलाशैलीनां मिश्रणम् अत्र अस्ति ।
पुष्पलताः, पत्राणि, विविधाः प्राणिनः, पक्षिसङ्कुलाः, अश्वाः, गजाः, नवग्रहाः, शक्तिदेवताः च प्रधानतया विराजन्ते । बौद्धानां शिल्पविशेषाः अपि अत्र सन्ति । जलस्थानं १०० पादपरिमितं भवति । पञ्चस्तरे निर्मितः कूपः भवनम् इव दृश्यते । तत्र स्तम्भेषु भित्तिषु शिल्पानि सुन्दराणि सन्ति । ग्रीष्मसमयेऽपि एतानि स्थानानि शीतलानि भवन्ति । दादाहरिनामकं स्थलम् एतादृशम् अस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १४९९ वर्षे निर्मितम् अस्ति ।
## वाहनमार्गः
अहमदाबादतः १९ कि.मी (गान्धिनगरतः ५ कि.मी ) अहमदाबाद-मेहसाणा राष्ट्रियमार्गतः अर्धकि.मी. दूरेऽस्ति । अहमदाबादनगरे वसतिः कर्तुं शक्या । अहमदाबादनगरे विमाननिस्थानकं धूमशकटनिस्थानं च स्तः ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जूनागढ

गुजरातराज्ये किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति जुनागढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति **जुनागढ** (, ) इति नगरम् ।

## इतिहासः
अस्य नगरस्य ऐतिहासिकं महत्वं वर्तते । प्रख्यातस्य भक्तवर्यस्य श्रीनरसिंहमहेतामहोदयस्य प्रदेशः अयम् । इतिहासे **गिरनार**, **देवगिरिः** इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धमासीत् इदं नगरम् । गान्धेः अतिप्रियं 'वैष्णवजनतो'गीतं श्रीनरसिंहमहेतामहोदयेन लिखितमस्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
जैनानां पुण्यक्षेत्रमिदं **रेवतिगिरिः** इति प्रख्यातम् । मौर्यराजस्य अशोकस्य कालतः अपि जुनागढनगरं ख्यातमस्ति । अत्र अनेकानि मुसल्मानप्रार्थनामन्दिराणि सन्ति । तानि जामीमसीदि, नूरिषहस्मारकं, आदिचादि इत्यादीनि । अत्र समीपे १५०० वर्षप्राचीनाः बौद्धगुहाः सन्ति । जुनागढ-मृगालयः, सकरबाग्-सङ्ग्रहालयः, दरबारसङ्ग्रहालयः च दर्शनीयानि सन्ति । अत्र विद्यमानानि दीपगुच्छानि, किरीटानि, शिबिकाः च अतीव सुन्दराणि सन्ति । भगवान् दत्तात्रेयः शिखरे अदृश्यरूपेण वसति इति वदन्ति । गिरनारगिरिदेवालयस्य मार्गे क्रिस्तपूर्वतनस्य २५० वर्षीयप्राचीनं अशोकचक्रवर्तिनः शासनमस्ति । आहत्य अत्र १४ शासनानि सन्ति । रुद्रधाम्नि अपि मौर्यराजेन स्कन्दगुप्तेन निर्मितं शासनम् अस्ति । जुनागढतः ४ कि.मी दूरे एतानि शासनानि सन्ति । गिरनारपर्वते दामोदरकुण्डः इति किञ्चन तीर्थम् अस्ति । पर्वतारोहणाय १०,००० सोपानानि शिलाभिः निर्मितानि सन्ति । अमृतशिलानिर्मिताः ५ जैनदेवालयाः अत्र सन्ति । तेषु नेमिनाथदेवालयः अतिविशालः अस्ति । कृष्णशिलया नेमिनाथमूर्तिः निर्मिता अस्ति । मल्लिनाथदेवालयः तु त्रिवलिदेवालयः अस्ति । गिरिशिखरे अम्बामातादेवालयः अपि अस्ति । नवविवाहिताः सुखजीवनाय तत्र गत्वा देवीं प्रार्थयन्ति ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
असमराज्यस्य मण्डलानि

असमराज्यम् भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये ३५ मण्डलानि सन्ति । भारते मण्डलं नाम कार्याङ्गस्य कश्चन विभागः । जिल्लाधिकारी(डेप्युटी कमिषनर्) अस्य विभागकेन्द्रस्य प्रमुखः भवति ।

माजुली भारतस्य प्रथमः नदीद्वीपमण्डलः अभवत् यदा मुख्यमन्त्री सर्वानन्दसोनोवालः २०१६ तमस्य वर्षस्य जूनमासस्य २७ दिनाङ्के अस्य मण्डलस्य घोषणां कृतवान्, अतः असमस्य कुलमण्डलानां संख्या ८ अगस्त २०२० दिनाङ्के असममन्त्रिमण्डलेन बारपेटामण्डलस्य बजली उपमण्डलस्य उन्नयनस्य प्रस्तावः पारितः, येन असमस्य कुलमण्डलानां संख्या... असमसर्वकारेण २०२२ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासे २३ दिनाङ्के तमोलपुरं मण्डलत्वेन घोषितम्, अतः असमस्य कुलमण्डलानां संख्या...

२०२२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य ३१ दिनाङ्के असम-मन्त्रिमण्डलेन चतुर्णां नवनिर्मितानां मण्डलानां विद्यमानचतुर्भिः मण्डलैः सह विलीनीकरणस्य निर्णयः कृतः। एतानि मण्डलानि आसन्,

* बक्सा सह तमोलपुर
* बर्पेता सह बजलि
* होजै सह नागांव
* सोनितपुर सह विश्वनाथ

## मण्डल
असमराज्ये ३५ मण्डलानि सन्ति। ते अधः सूचीकृताः सन्ति:

## टिप्पणी 
वर्गः:असमराज्यस्य मण्डलानि
कच्छखारी

कच्छरणप्रदेशस्य मानचित्रम्]]

गुजरातराज्ये पाश्चिमे भागे रण् आफ् कच्छ प्रदेशे द्वीपसदृशे स्थले विशिष्टाः भारतीयगर्दभाः सन्ति । अत्र गर्दभाः यथेष्टं सञ्चरन्ति । एतादृशं  स्थलम् अन्यत्र न दृश्यते ।गर्दभानां निमित्तम् संरक्षितम् अरण्यम् एतत् ।

वर्गः:गुजरातराज्यस्य अभयारण्यानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पङ्कज आडवाणी

भारतस्य **पङ्कज आडवाणी**  अष्टमस्य विश्वबिलियर्ड्स् स्पर्धायाः विजेता।
पङ्कज अर्जन आडवाणी १९८५तमवर्षस्य जुलै २४ दिनाङ्के पुणे नगरे जातः। भारतस्य सुप्रसिद्धः बिलियर्ड्स् तथा स्नूकर् इत्येतयोः क्रीडयोः क्रीडालुः अस्ति। सप्तवारं बिलियर्ड्स् तथा स्नूकर् इत्येतयोः क्रीडयोः विश्वस्तरीयः श्रेष्ठक्रीडालुः आसीत्। २००५ तमवर्षतः  अस्याः क्रीडायाः विषये भारतस्य गौरवं वर्धितवान् अस्ति। एतस्य साधनायै भारतसर्वकारेण २००४तमे वर्षे अर्जुनप्रशस्तिः तथा राजीवगान्धिखेलरत्नप्रशस्तिः, २००९तमे वर्षे पद्मश्रीप्रशस्तिः प्रदत्ता अस्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Pankaj Advani's bio at BilliardsForum

वर्गः:भारतीय-बिलियर्ड्स्-क्रीडालवः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९८५ जननम्
प्यालेस् आन् व्हील्स्

प्यालेस् आन् दि व्हील्स् – धूमशकटयानम् 
राजस्थानराज्यं प्रवासिनां स्वर्गः इति वदन्ति । रजपूतानाम् इतिहासः तथास्ति । उद्यानानि, दुर्गाणि, देवालयाः, सङ्ग्रहालयाः, सरोवराणि च द्रष्टुं विशेषधूमशकटयानम् अस्ति । तस्य नाम अस्ति ‘प्यालेस् आन्  दी व्हील्स्’ । अस्य रचना एव अतिसुन्दरतया कारिता अस्ति । अस्मिन् धूमशकटयाने त्रयोदश वायुनियन्त्रितविभागाः सन्ति । शयनप्रकोष्ठः, शीतकं, कर्मकराणां वसतिव्यवस्था च अत्र अस्ति ।
सामग्रीरक्षणार्थं प्रत्येकप्रकोष्ठः अस्ति । सर्वविभागेषु सी.सी.टी.वि, सङ्गीतवाहिन्यः, विहारस्थलं, वस्तुसङ्ग्रहस्थानं च अस्ति । धूमशकटयाने एव पत्रप्रेषणव्यवस्था, सुरक्षाव्यवस्था, धनविनिमयकेन्द्रं च व्यवस्थितम् अस्ति । धूमशकटयानस्य विभागानामपि कोटा, जयपुर, उदयपुर इत्यादिनामानि सन्ति ।
धूमशकटः जयपुर-चित्तौड-उदयपुर- सवायीमाधवपुर- जैसल्मेर-जोधपुर- भरतपुराणां दर्शनं कारयति । सप्तदिनानि यावत् समयः प्रवासाय दर्शनाय च आवश्यकः । रात्रौ प्रवासः दिने स्थलवैभवदर्शनम् एवम् व्यवस्था अस्ति । पूर्वं राजानः महाराजाः यान् धूमशकटविभागान् उपयुक्तवन्तः तान् एव  आधुनिककाले नूतननाम्ना सेवार्थम् उपयोगे सन्ति । पूर्वमेव आरक्षणं कर्तुं 
*प्रवासोद्यमकेन्द्रम्,
*बिकानेर्  हौस,
* न्यूदेल्ली 
कार्यालयस्य सम्पर्कः कर्तव्यः भवति ।

वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि‎
वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारतस्य मण्डलानि

’मण्डलम्’ , 'जनपदम्’ , 'जिल्ला’ इत्यादिभिः पदैः निर्दिष्टानि  नामानि आङ्लभाषायाः "District" इति अर्थं सूचयन्ति । कार्यनिर्वहणदृष्ट्या राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलैः विभागः कृतः दृश्यते   । तानि मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलैः विभक्तानि भवन्ति ।
राज्यस्य वा केन्द्रशासितप्रदेशस्य वा कार्याङ्गस्य विभागीयकेन्द्रं भवति। मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलेषु (तहशील् अथवा तालूक्) विभक्तानि भवन्ति । कदाचित् तानि उपविभागत्वेन निर्दिश्यन्ते । कदाचित् साक्षात् तालूक् अथवा तहशील् इत्येव कथ्यन्ते । भारते आहत्य ६४० मण्डलानि सन्ति  । 

मण्डलकेन्द्रस्य स्थाने एतेषां कार्यालयाः अन्तर्भवन्ति।

सामान्यतः सर्वेषु मण्डलेषु  मण्डलकेन्द्राणि भवन्ति । यद्यपि मुम्बयीनामकं नगरमण्डलम् अस्ति  तथापि एतस्य निश्चितः केन्द्रकार्यालयः नास्ति । किन्तु अस्य नगरमण्डलस्य मण्डलाधिकारी (जिल्लाधिकारी) अस्ति ।

## Overview 
|}

## राज्यानि
### आन्ध्रप्रदेशः (AP) 
## आन्ध्रप्रदेशः (AP)
## अरुणाचलप्रदेशः(AR)
## Assam (AS)
## बिहारराज्यम्(BR)
## छत्तिसगढ़(CG)
## देहली (DL)
## गोवा(GA)
## गुजरातराज्यम् (GJ)
## हरियाणा (HR)
## हिमाचलप्रदेशः (HP)
## जम्मूकाश्मीरराज्यम् (JK)
## झारखण्ड (JH)
## कर्णाटकम् (KA)
## केरळ (KL)
## मध्यप्रदेशः (MP)
## महाराष्ट्र राज्यम्(MH)
## मणिपुर राज्यम् (MN)
## मेघालय राज्यम्(ML)
## मिजोरामराज्यम् (MZ)
## नागाल्याण्डराज्यम् (NL)
## Orissa (OR)
## पाण्डीचेरी अथवापुदुचेरी (PY)
## पञ्जाब् (PB)
## राजस्थानम् (RJ)
## सिक्किमराज्यम् (MP)
## तमिळ्नाडु (TN)
## त्रिपुराराज्यम् (TR)
## उत्तरप्रदेशः (UP)
## उत्तराखण्डराज्यम् (UK)
## West Bengal (WB)
## नगरमण्डलानि
*बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्
*कोलकातानगरमण्डलम्
*मध्यदेहलीमण्डलम्
*चेन्नैमण्डलम्
*हैदराबादनगरमण्डलम्
*Kamrup Metropolitan district
*एर्णाकुलम् मण्डलम्
*मुम्बयीनगरमण्डलम्

## See also
*Administrative divisions of India
*Municipalities of India

## टिप्पणी 
## बाह्यसम्पर्काः 
*2001 maps; provides maps of social, economic and demographic data of India in 2001

वर्गः:भारतस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वेणुः (वाद्यम्)

thumb|200px|**वेणुवाद्यम्** 
**वेणुवाद्यम्** (Flute) सङ्गीतक्षेत्रे सुषिरवाद्येषु प्रसिद्धम् अस्ति ।  शास्त्रीयसङ्गीतस्य परम्परायां वाद्यानां महत्वं सुतराम् अस्त्येव। विना वाद्यैः अलङ्कारशून्या नारीव नीरससङ्गीतं भवति । विभिन्नेषु वाद्येषु सुषिरवाद्यानि प्रसिद्धानि सन्ति। वायुना एषां वाद्यानां वादनं भवति तानि सुषिरवाद्यानि भवन्ति । वेणु, नागस्वर, मुखतन्त्रिवाद्यम्, शहनायी, क्लारियोनेट् इत्यादीनि सुषिरवाद्यानि भवन्ति । एतेषु मधुरं मनमोहकं भगवता श्रीकृष्णेन वादितं वाद्यं वेणुवाद्यं भवति । द्वापरान्ते कृष्णावतारे भगवता श्रीकृष्णेन स्व वेणुवादनेन स्थावरम्, जङ्गमात्मकं प्रपञ्चम् एव आनन्दसागरे मज्जयतिस्म(भागवतम्) । सुषिर वाद्येषु प्रथमस्थाने स्थितं वाद्यम् अपि भवति । नाट्यशास्त्रस्य रचयिता भरतस्य काले अस्य वाद्यस्य प्रचुरावस्था आसीत् इति स्वग्रथितग्रन्थेनैव ज्ञायते । षष्ठिकलासु एषा वेणुवादनकला अन्तर्भूता ।

## वेणुनिर्माणम्
फलितं, सरलंच वंशमानीय छायायां संस्थाप्य शोषणं करणीयम् । अनन्तरं कनिष्टिका प्रमाणे रन्ध्राणां छेदः कर्तव्यः । ८ रन्ध्राणि भवन्ति । ४ अङ्गुलान्तरे एकस्य रन्ध्रस्य छेदः कर्तव्यः। हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य, कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्यच वेणुवाद्यस्य गात्रादि विषयेषु भेदाः वर्तन्ते ।

## नामान्तराणि
*मुरलि
*बान्सुरी
*बाषि
*बान्हि
*वंशि 
## वेणुवादकाः
भारतीयाः प्रसिद्धाः वेणुवादकाः।  
*हरिप्रसादः चौरासिया
*प्रवीणः गोडखिण्डि
*एस् आकाशः
*सोक्किल् माला चन्द्रशेखरः
*मोहित् चौहान्
*राकेशः चौरासिया
*पन्नालाल् घोष्
*नित्यानन्दः हल्दीपूर
*जि एस् राजन्
*चेतनः जोशि
*विजयः राघव राव्
*रोणु मुजुम्दार्

## वीथिका

चित्रम्:Ritual flute, southern India, early 20th century, gold, Honolulu Academy of Arts.JPG
चित्रम्:Flautodolce.jpg
चित्रम्:Bamboo flute.jpg
चित्रम्:Shinobue 3types.jpg
चित्रम्:Die "zweite Klappe" an der barocken Travers-Flöte von J.J.Quantz 1.jpg
चित्रम्:Radhamadhava.JPG
चित्रम्:Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg

## बाह्यानुबन्धाः
*Carnatic Flute Fingering Chart 
*Video & audio recordings of bansuri

वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मूषकम्

मूषकं तु सङ्गणकेषु प्रयुक्तं किञ्चित् निर्देशनोपकरणम्। एतस्य कार्यसिद्धान्तं तु आधारतले द्विविेमयोः गतिं ज्ञात्वा तदनुसारेण क्रिया इति अस्ति। व्यवहारे तु मूषकं इत्येतत् एकं वस्तु यत्तु प्रयोक्त्रा हस्तस्याधः धार्यते, अस्मिन् च एकम् एकाधिकानि वा गण्डानि भवन्ति।

कदाचिच्च मूषकोपकरणे अन्यान्यपि अङ्गानि भवन्ति, तद्यथा चक्राणीति। येन प्रयोक्त्रा तन्त्रम् आधृत्य नैकानि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते। येन अधिकं नियन्त्रणं विमीयनिवेशनं च सम्भवति। प्रायेण मूषकस्य कार्येण सङ्गणकपटले एकस्य निर्देशकाकृत्याः गमनं भवति, येन हि ग्राफिकल्-यूसर्-इन्टरफेस् इत्यस्य सूक्ष्मतया नियन्त्रणं सम्भवति।
## नामकरणम् 
संस्कृते एतस्य नाम तु आङ्ग्लानुसारी। आङ्ग्लभाषायां च माउस् इति पदस्य एतदर्थे प्रयोगः ऐदम्प्राथम्येन बिल्-इङ्ग्लिश् इत्यस्य 1965 इत्यस्य प्रकाशने कम्प्यूटर-ऍडेड्-डिस्प्ले-कन्ट्रोल् इत्यस्मिन्नभवत्।
संस्कृतभाषायां श्रीकान्तजमदग्निसङ्कलिते आङ्ग्लसंस्कृतसङ्गणकशब्दकोशे एतस्य पदस्य प्रयोगः 'मूषकम्' इति रूपेण दृश्यते।

## प्रकाराः
### यान्त्रिकमूषकानि 
कन्दुकमूषकस्य आगमनेन प्राक्तनानां मूषकानां बाह्यचक्राणां स्थाने एकलं कन्दुकम् आगतम्, यस्य घूर्णनं कस्यामपि दिशि शक्यम्। एतस्य त्वागमनं सेराक्स-अल्टो इति सङ्गणकस्य यन्त्रांश-पुटकान्तर्गते अभवत्।

### प्राकाशिकमथ च लेसर्-मूषकम् 
प्राकाशिके तु मूषके एकस्याथवा बहूनां प्रकाशोत्सर्जक-डायोदोपकरणानां प्रयोगः क्रियते, सहैव च प्रकाशडायोदस्य प्रयोगः कृत्वा अधःस्थतलापेक्षया उपकरणस्य गतिः अन्विष्यते। अतः आन्तरिकानां चलद्भागानां प्रयोगेन सा गतिः न अन्विष्यते एतस्मिन्। लेसर्-मूषकम् अपि प्राकाशिकम् एव मूषकं भवति। तस्मिन् तु संसक्तस्य प्रकाशस्य (लेसर्-इत्यस्य) प्रयोगः क्रियते।

### जडत्वीयानि अथ च घूर्णनदर्शकीयानि मूषकानि 
### त्रिविमानि मूषकानि 
### स्पर्शात्मकानि मूषकानि 
### एर्गोनामिक्-मूषकानि 
## सन्दर्भाः
वर्गः:सङ्गणकोपकरणानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कलचूर्यवंशः

केवलं त्रिशतवर्षाणि यावत् यत् अल्पकालिकं कलचूर्यवंशीयानां प्रशासनम् आसीत्  तथापि तेन प्रमुखं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । अस्मिन् समये धार्मिकसामाजिकराजकीयपरिवर्तनानि कर्णाटके प्रत्यक्षानि अभवन् । तस्मिन् सम्मये वीरशैवमतस्य स्थापनं प्रचारः वचनानां रचनाः प्रमुखाः अंशाः सन्ति ।	कलचूर्यवंशीयाः बुन्देलखण्डतः कालञ्जरप्रदेशतः वा आगताः इति इतिहासकाराः वदन्ति । एते राजानः इदानीन्तनउत्तरप्रदेशे मध्यभारते च अनेकप्रदेशेषु राज्यस्थापनानि कृत्वा प्रशासनं कृतवन्तः । चालुक्यवंशीयैः वैवाहिकसम्बन्धमपि स्थापितवन्तः । विक्रमादित्यस्य काले आरब्धः सम्बन्धः तृतीयसोमेश्वरस्य कालेऽपि अनुवर्तितः अभवत्। एतद्वंशीयः जोगम् इति राजा बिजापुरसमीपे तर्दवाडि  इति स्थले चालुक्यानां माण्डलिकः भूत्वा प्रशासनं कृतवान् इति ज्ञातं भवति । अस्य सुतः पेर्माडि द्वीतीयसोमेश्वरस्य सहोदरीं परिणीतवान् आसीत् ।

## कन्नडोद्धरणम्
पेर्माडिराजस्य सुतः  बिज्जलः-२ कल्याणीलुक्यानां सिंहासनाधिकारं वशीकृत्य स्वयं राज्यभारकार्यमारब्धवान् । क्रिस्ताब्द ११५६ तः ११६७ वर्षसमये कलचूर्यवंशियानाम् प्रसिद्धराजः इति ख्यातः आसीत् । अस्य प्रशासनकाले बसवेश्वरः सामाजिकधार्मिकक्रान्तिं कृतवान् । एतेन कार्येण कर्णाटकराज्ये जनजागृतिः अभवत् ।  जनाः नवचैतन्यं लब्धवन्तः । कन्नडभाषायाम् सार्वजनिकानां विफलं साहित्यनिर्माणम् अभवत् । एतत् वचनसाहित्यमिति अग्रे नाम प्राप्य जनप्रियम् अभवत् । बसवेश्वरः द्वीतीयबिज्जलस्य भाण्डाराधिकारी आसीत् । अन्तर्जातीयविवाहकरणात् राज्ये क्रान्तिः अभवत् । द्वितीयबिज्जलेन सह विमनस्कः बसवेश्वरः स्वाधिकारं त्यक्त्वा कूडलसङ्गमक्षेत्रं गतवान् । बसवेश्वरस्य अनुयायिभिः शिवशरणैः बिज्जलः बहुमानितः अभवत् । राजा बिज्जलः-२ समर्थः शूरः युद्धपरिणतः आसीत् । अनेकमन्त्रिणां  दण्डनायकानां बलं बिज्जलस्य आसीत् । माण्डलिकान् नियन्त्र्य राजा बिज्जलः-२ स्वपरमाधिकारं स्थापितवान् । हानगलप्रदेशे कदम्बान् पोम्बुर्चदेशीयान् शान्तारजनान् । धार्मिके संस्थानाम् उदारतया दानम् अकरोत् । कलचूर्यचक्रवर्ती शनिवारसिद्धिः गिरिदुर्गमल्लः इत्यादिभिः उपाधिभिः  प्रसिद्धः आसीत् ।

## अवनतिः
बिज्जलराजस्य मरणानन्तरं समर्थाः सिंहासनारूढाः नाभवन् । बिज्जलस्य सुतः सोमदेवः सङ्कमः आहवमल्लः सिङ्गणः च क्रमशः राज्यभारकार्यं कृतवन्तः । एतेषां काले अन्तर्युद्धम् अनिवार्यम् आसीत् । राज्यरक्षणाय च अतीव श्रमः आवश्यकः अभवत् । अन्तिमसमये माण्डलिकानां विरोधकार्याणि,  चालुक्यराजस्य चतुर्थसोमेश्वरस्य राज्यस्थापनस्य प्रयत्नं च निवारयितुम् एते असमर्थाः अभवन् । सा.श.११८४ तमे वर्षे चतुर्थः सोमेश्वरः सिङ्गणराजं पराजितवान् । एतेन पराजयेन साकं कलचूर्यवंशीयानां प्रशासनस्य अवनतिः अभवत् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य राजवंशाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माण्डोर

इतिहासकालादपि प्रसिद्धम् एतत् स्थलम् । एतत् सम्पत्पूर्णम् अस्ति । अत्र विशालवाटिकायां जोधपुरवंशीयानां राजवंशीयानां समाधयः सन्ति । अत्रैव ३३ दशलक्षदेवतानां देवालयः दर्शनीयः अस्ति । १६वीराणां बृहत् विग्रहाः अत्र स्थापिताः सन्ति । Hall of Heroes इति अस्य स्थानस्य नाम । एतत् एकशिलया निर्मितं विशिष्टं शिल्पमिति तु विशेषः।
## मार्गः
जोधपुरतः ९ कि.मी । विमानसम्पर्कः धूमशकटयानसम्पर्कः देहलीतः अपि अस्ति । 
===वाहनमार्गः====
जयपुरतः ३३६ कि.मी । दिल्लीतः ६६४ कि.मी । उदयपुरतः ५४५ कि.मी, जैसल्मेर्तः २८५ कि.मी ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
जैसलमेरदुर्गम्

सोनार् खिल् – Golden Fort 
जैसल्मेरदुर्गं क्रिस्ताब्दे ११५६ तमे वर्षे निर्मितम् । अस्य Golden fort इत्यपि नामधेयम् अस्ति । एतत् दुर्गं पीतशिलाभिः निर्मितम् अस्ति इत्यतः एवं नाम आगतम् । सूर्यप्रकाशे दुर्गं स्वर्णमिव प्रकाशते । पर्वतप्रदेशे अनेकानि वैष्णवमन्दिराणि जैनमन्दिराणि च सन्ति । अत्र बहूनि सुन्दरशिल्पानि द्रष्टुं शक्यन्ते ।
## सुन्दरभवनानि
अनेके धनिकाः अत्र भवनानि निर्मितवन्तः सन्ति ।पीताभिः वालुकाशिलाभिः  निर्मितानि एतानि भवनानि अतीव कलात्मकानि सुन्दराणि च सन्ति । एतेषां द्वारेषु गजाः रक्षणं कुर्वन्ति । एतेषु प्रासादेषु नाथमलजीहवेली, सलीं सिङ्ग की हवेली,  पटवों की हवेली इत्यादीनि ३०० वर्षप्राचीनानि सन्ति ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सारिस्का मृगधाम

जयपुरनगरतः १०६ कि.मी दूरे कस्मिंश्चित् प्रपाते  एतत् मृगधाम अस्ति । परितः पर्वताः सन्ति । प्रायः ८० हेक्तरविस्तीर्णे एतत् मृगधाम व्याप्तमस्ति । अत्र विशेषगर्दभ्यः वनबिडालः व्याघ्राः वनसूकराः इत्यादयः प्राणिनः यथेच्छं विहरन्ति । जुलै-आगस्टमासयोः अत्र प्रवेशः नास्ति । अलवरतः अत्र आगन्तुं वाहनसौकर्यम् अस्ति ।
अत्र विनयविलासमहल् नामकं किञ्चन राजगृहम् अस्ति । सर्वकारीयः वस्तुसङ्ग्रहालयोऽप्यस्ति । 
## मार्गः
अलवरतः ३५ कि.मी जयपुरतः १४६ कि.मी

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानस्य अभयारण्यानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रणकपुरम्

रणकपुर –शिल्पस्थान
राजस्थानराज्ये पालीमण्डले अरावळीपर्वतप्रदेशे एतत् शिल्पधाम अस्ति । अस्य विस्तारः ३७२० चतुरस्रमीटर् अस्ति । अत्र कश्चन जैनदेवालयः अप्यस्ति । चौमुखदेवालय इति ख्यातः एष देवालयः शिल्पकलाकेन्द्रमिव अस्ति ।
५००शवर्ष प्राचीनम् एतत् १४ शतके निर्मितम् । अत्र २९ विस्तृतसभाङ्गणानि १४४४ स्तम्भयुक्तानि सन्ति । सर्वे स्तम्भाः विभिन्नशिल्पकलायुक्ताः सन्ति । अत्र ऋषभदेवस्य मूर्तिरस्ति । देवालयस्य अन्तर्भागे ८० गोलच्छदाः (Tomb) सन्ति । एतेषु मध्यगोलछदः अतीवोन्नतः अस्ति । अत्र जैनशिल्पिनां कार्यम् अतीवसुन्दरं श्रेष्ठं च अस्ति ।
यात्रिकाः “एष देवालयः अतीव विशालः सुन्दरः शिल्पकलायुक्तः सुन्दरतयालङ्कृतः” इति वर्णितवन्तः सन्ति ।
## धूमशकटमार्गः
अहमदाबाद्-देहलीमार्गे फाल्न् निस्थानतः ३५ .कि.मी दूरे एतदस्ति ।
## वाहनमार्गः
उदयपुरतः १६ कि.मी जोधपुरतः १४० कि.मी । राजस्थानप्रवासनिगमस्य वसतिगृहे वासः शक्यः अस्ति ।

Ranakpur-Adinath-Jaintempel-04-Westseite-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-28-Westportal-Schwelle-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-08-Suedseite-Shikharas-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-38-zentrale Kuppel-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-50-Innenhof-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-52-Jambudvipa-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-68-Pilger-2018-gje.jpg|
Ranakpur-Adinath-Jaintempel-80-Pilger-2018-gje.jpg|

वर्गः:राजस्थानराज्यम्
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
विश्ववारा

अत्रिः ब्रह्ममानसपुत्रेषु अन्यतमः । एषः एतस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु अन्यतमः । एषः किञ्चित्कालं यावत् ब्रह्मणः अधिकारस्य मन्त्रदृष्टा महर्षिः आसीत् । एतस्य वंशे एव **विश्ववारा** जन्म प्राप्तवती । एतस्याः विषये अधिकविषयाः न ज्ञाताः  । चेदपि एषा काचित् असामान्यतपस्विनी इति ज्ञायते । अनेकवर्षपर्यन्तम् एकरीत्या तपः कृत्वा उत्तमां ऋषिपदवीं प्राप्तवती । एषा श्रेष्ठा विदुषी अपि आसीत् । तस्याः मन्त्राणां श्रेष्ठतां ज्ञात्वा महर्षिणः तान् मन्त्रान् ऋग्वेदे योजितवन्तः । ऋग्वेदस्य पञ्चममण्डलस्य द्वितीयानुवाकस्य २८ तमस्य सूत्रस्य षट् ऋचां मन्त्रद्रष्ट्री विश्ववारा । पूर्वं प्रतिद्विजं गृहे हवनकुण्डः भवति स्म । तस्मिन् सर्वदा अग्निः भवति स्म । एतस्य अग्नेः रक्षणं ब्राह्मणस्य, तस्य गृहजनानां च कर्तव्यमासीत् । अग्नेः रक्षणार्थम् आत्मार्पणं कर्तुमपि ते सिद्धाः भवेयुः । अकस्मात् हवनकुण्डे अग्निः गच्छति चेत् तद् अमङ्गलं, दुश्शकुनम् इति चिन्तयन्ति स्म । एवम् अग्नेः प्रामुख्यतामेव विश्ववारा स्वस्य मन्त्रेषु आग्रहेण उक्तवती।

## अग्निमन्त्राणां सारः
विवश्वरया दर्शितानां मन्त्राणां भावार्थः एवम् अस्ति । प्रज्वलितः अग्निः स्वस्य तेजसं सर्वत्र विस्तार्य, द्युलोकपर्यन्तं सर्वेषां वस्तूनाम् उपरि प्रकाशं प्रसरति । प्रातःकालस्य, सायङ्कालस्य हवनसमयेषु अग्निः अत्यन्तः सुशोभितः भवति । एतादृशेषु पूजासमयेषु हविष्यान्नं बहुश्रेष्ठं भवति । देवपूजायां निमग्नां वृद्धपुरुषान्, विदुषः अतिथीन् च गृहस्य स्त्रियः एतादृशेन हविष्यान्नेन एव स्वागतं करणीयम् । एतद् तासां प्रथमकर्तव्यम् । एवं कुर्वन्ति चेत् ताः स्त्रियः अग्नेः समानाः सुशोभिताः भवन्ति । हे अग्ने भवान् प्रकाशमानः अस्ति इत्यनेन जलपदार्थानां स्वामी अस्ति । भवान् यस्य यजमानस्य समीपं गच्छति सा व्यक्तिः पश्वादिसमस्तधनं प्राप्नोति । भवते योग्यम् आतिथ्यसूचकं हविः अर्पयितुं सज्जीकृत्य तं भवतः हवनकुण्डस्य पार्श्वे स्थापयामः । श्रद्धाविश्वासेन या स्त्री भवते नमस्करोति सा महदैश्वर्यस्य स्वामिनी भवति । तस्याः अन्तःकरणः भवतः पूजया पवित्रः भवति । तस्याः स्थिरचित्तः भवति । पञ्चेन्द्रियाः तस्याः वशे भवति । हे अग्ने भवान् प्रज्वलितः भवतु  । तेन भवान् बलवान् भूत्वा ये भवतः प्रार्थनां कुर्वन्ति तेभ्यः महासौभाग्यं दयपालयतु । भवता प्राप्तं धनं परोपकाराय उपयोक्तव्यम् । अस्मद्सदृशस्त्रीषु दाम्पत्यभावं दृढं करोतु । अस्मद्सदृशस्रीभ्यः शत्रवः इत्युक्ते दुष्कर्म, दुष्टाचारः, लोभः च ।  एतेषाम् उपरि भवतः आक्रमणं भवतु । हे दीप्तिमान् भवान् अस्मभ्यं प्रकाशं ददाति इत्यनेन भवते नमस्कुर्मः । अस्माभिः यज्ञः करणीयः इत्यनेन भवान् प्रज्वलितः भवतु । हे प्रकाश भवतः भक्तवृन्दः भवतः आह्वानं करोति । यज्ञक्षेत्रे भवान् सर्वेषां देवानां प्रसन्नतां कारयतु । यज्ञे हव्यवाहकं अग्निं रक्षतु । अग्नेः सेवां कृत्वा देवेभ्यः हव्यप्राप्त्यर्थं तं पूजयतु अत्रत्य मुख्यभावार्थः इत्युक्ते स्त्रीभिः श्रद्धाभक्त्या अतिथिसेवा करणीया । पत्युः यज्ञकार्ये सहकारं दातव्यम् । अग्नेः स्तुतिः करणीया । पतिः यम् अग्निं पूजयति तस्य अग्नेः रक्षणं जागरूकतया करणीयम् । एवं गृहे (आश्रमे) पत्या सह अग्निकार्ये अन्यकार्ये च सहकारं दत्त्वा विश्ववारा ऋषिभिः मान्या जाता । स्त्रियाः कर्तव्यानां स्पष्टीकरणद्वारा समाजे तस्याः प्रामुख्यताम् एतेषां मन्त्राणां द्वारा सूचितवती अस्ति ।

""

वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कर्णाटकस्य राजवंशाः

कर्णाटकराज्ये पूर्वम् (कन्नडनाडु) अनेके राजवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । केचित् प्रादेशिकव्याप्तौ प्रशासनं कृतवन्तः अन्ये केचन कर्णाटकराज्यसीमाम् अतिक्रम्य दक्षिणभारते एव साम्राज्यस्य विस्तारं कृतवन्तः । तलकाडु प्रदेशीयाः गङ्गवंशीयाः बादामिचालुक्यवंशीयाः, मान्यखेटस्य राष्ट्रकूटवंशीयाः, विजयनगरस्य राज्ञां विस्तृते साम्राज्ये दक्षरीत्या प्रशासनम् कृत्वा कर्णाटकस्य संस्कृतेः प्रसारणम् कृतवन्तः । विजयनगरराजानाम् प्रभावः पोरसमुद्रमपि आसीत् । ललितकला, शिल्पकला, साहित्यं धर्मः सैन्यशास्त्रम् आर्थिकाभिवृद्धिः, राजकीयचिन्तनं, सामाजिकपरिवर्तनम् इत्यादिविषयेषु कर्णाटकराज्यस्य राजवंशीयानां कार्यं प्रभावः प्रदानं च स्मरणीयानि सन्ति ।

## कर्णाटकराज्यस्य प्राचीनता
महाभारतकालात् अपि कर्णाटकम् इति कश्चन भौगोलिकः प्रदेशः उल्लेखितः अस्ति । कन्नडशब्दस्य उत्पत्तिविषये विदुषां मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति  एव । किन्तु कन्नडभाषा प्राचीनकालादपि दक्षिणभारते उपयोगे आसीत् इत्यत्र विवादः नास्ति । अधुना कन्नडम् इत्यस्य कन्नडनाडु कर्णाटकम् कन्नडजनाः इत्यादिषु अर्थेषु प्रयोगः अस्ति । कर्णाटकराज्यं दक्षिणप्रस्थभूमेः हृदयभागेऽस्ति । कर्णाटकराज्यस्य विस्तार १,७३,७९१ चतुरस्र किलोमीटर् अस्ति । उत्तरदिशि महाराष्ट्रराज्यम् गोवाराज्यम् च, पूर्वदिशि आन्ध्रप्रदेशराज्यम् दक्षिणभागे तमीळनाडुराज्यम् केरलराज्यम् च सन्ति । पश्चिमे सिन्धुसागरः (अरब्बीसमुद्रम्) २८७ किलोमीटर् दीर्घः अस्ति । प्राचीनकालतः अपि कर्णाटकराज्ये अनेकराजवंशीयाः प्रशासनम् कृतवन्तः । मौर्यसाम्राट् अशोकः अपि कर्णाटकराज्यस्य उत्तरभागेषु स्वप्रशासनसीमां वर्धितवान् । मौर्याणाम् साम्राज्यस्य पतनपश्चात् तेषाम् अधीनराजाः सातवाहनाः स्वतन्त्ररूपेण कर्णाटकराज्यस्य प्रदेशे स्वप्रशासनम् आरब्धवन्तः। कन्नडप्रदेशयुक्तम् दक्षिणप्रस्य भूमौ स्यापितं प्रथमं साम्राज्यम् इति शातवाहनानां नाम सुकीर्तिं प्राप्तम् अभवत् । केचन इतिहासज्ञाः एतेषां प्रशासनकेन्द्रम् अधुनात्मनारी मण्डलप्रदेशे आसीत् इति च वदन्ति । कर्णाटकराज्य इतिहासस्य आरम्भः अशोकचक्रवर्तिनः प्रशासनकालात् भवति । उत्तरकर्णाटके कोप्पळ, ब्रह्मगिरि, जेटिङ्गरामेश्वर, सिद्धापुर, निद्धार, उदगोळ, प्रदेशेषु ब्राह्मीलिपेः शिलाभिलेखाः लब्धाः सन्ति । अशोकस्य साम्राज्यम् कर्णाटकराज्य बळ्ळारी पर्यन्तमासीत् इति ज्ञातम् भवति । अतिरिक्ततया अशोकस्य वंशजः मौर्यसाम्राज्यस्य स्थापकः चन्द्रगुप्तमौर्यः कर्णाटकराज्य श्रवणबेळगोळ क्षेत्रम् आगत्य स्वस्य जीवनस्य पश्चिमकालं यापितवान् । अत्रैव मरणं प्राप्तवान् इति विषयमनुसृत्य मौर्यवंशजाः कर्णाटके प्रशासनं कृतवन्तः इति दृढम् भवति । पू.श. तृतीयशतकतः सा.श.तृतीयशतकपर्यन्तं मौर्यवंशजाः भारतदेशे प्रशासनम् कृतवन्तः । तस्मिन्समये कर्णाटके शातवाहनाः प्रशासनिकाः आसन् । एतेषां राजधानी अधुनातनं पैठणनगरमासीत् । एते आन्ध्रप्रदेशीयाः आन्ध्रभृत्याः इति ख्याताः आसन् । अतः शातवाहनाः कर्णाटकराज्यदेशीयाः न भवन्ति  इत्यपि केचन अभिप्रायं प्रकटयन्ति । शातवाहनानां शासनानि प्रायशः प्राकृतभाषाया सन्ति । । एतदपि सातवाहनाः कर्णाटकप्रान्तीयाः भवितुं न अर्हन्ति इत्यभिप्रायः अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य राजवंशाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
भरतपुरम्

**भरतपुरं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितस्य भरतपुरमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।

## मार्गः
आग्रा-तः ५५ कि.मी दूरे, जयपुर-तः १५० कि.मी दूरे तिष्ठति इदं नगरम् ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
दीग

**दीग** – जलमहल्
राजस्थानराज्यस्य दीग किञ्चन अपूर्वस्थानम् अस्ति । भरतपुरराजानां ग्रीष्मकालीनं निवासस्थानमासीत् । भरतपुरतः समीपे एव एतदस्ति । नगरादबहिः विशालं दुर्गम् अस्ति । तत्पार्श्वे समतलप्रदेशे एतत् भवनम् अस्ति । परितः सरोवरम् अस्ति ।
## निर्माणम्
दीगदुर्गम् औदमहाराजानां स्वकीया सम्पत्तिः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १७५६ समये जाटवंशीयानां प्रभुः राजा सूरजमल् एतत् वशीकृतवान् । जलमहल् निर्माणमपि कारितवान् । दीगनगरं परितः उद्यानानि च निर्मितवान् । जलमहल् अतीव श्रेष्ठं वास्तुशिल्पमस्ति ।
राजा सूरजमल् जलमहल् भवनस्य आरम्भं कृतवान् । निर्माणस्य समाप्तिः जवहरसिङ्गमहाराजस्य प्रशासनकाले क्रिस्ताब्दे १७६४ -६१ समये अभवत् । 
आदौ अत्र ”’सिंहपोल”’ नामकं प्राङ्गणं प्रविशामः । अत्र  अरेबियन् शैली दृश्यते । अर्धवृत्ताकारके द्वरे पार्श्वे सिंहशिल्पे स्तः । द्वारमण्डपपार्श्वे चतुरस्राकारकं प्राङ्गणं उद्यानं च विराजेते । सरोवरतः जलानयनव्यवस्था अस्ति ।
वाटिकायाः चतसृषु दिक्षु चत्वारि भवनानि सन्ति । ”’नन्दभवनं”’  ””कृष्णभवनं”’ ”’केशवभवनं”’ ”’ गोपालभवनं”’ च  इति भवनानां नामानि सन्ति । पञ्चमं  श्रावणभवनम् अपि अत्र अस्ति । राजा सूरजमल् वर्षाकालं बहु इच्छति स्म ।  अतः वर्षकालस्य आनन्दम् आस्वादयितुं एतत् भवनं निर्मितवान् । भवनस्य निर्माणं शिलाभिः इष्टिकाभिः वालुकामिश्रणैः च कृतम्  अस्ति ।
बहिर्भागे शिलाफलकानि स्थापितानि । तेषु उत्तमरुपेण चित्राणि चित्रिताणि सन्ति । जलामहल् पुरतः जलोत्सांसि सन्ति । परितः वाटिकाः सन्ति । एते मोगलवंशीयानां स्वर्गस्य कल्पनानुसारं कृताः सन्ति ।
जलमहल् भवनस्य एकः पार्श्वभागः गोपालसागरः इति ख्यातः अस्ति । ८८ मीटर् चतस्राकारः एषः । अस्य समीपे स्नानस्थानानि सन्ति । अत्र विहारार्थं मीनानां गृहणं प्रवासिजनानाम् आनन्दाय भवति । गोपालसागरः ३०० पादमितः दीर्घः ६० पादमितः विस्तृतः च अस्ति । राजवंशीयाः अत्र निवसन्ति । अमृतशिलानिर्मिता आन्दोलिका अत्र अस्ति ।
अधोभागे  भोजनशाला अस्ति । स्वकीयं सभाभवनं पार्श्वे एव अस्ति । भोजनोत्पीठिकाः अष्टजनैः उपवेष्टुं योग्याः सन्ति । अतीव सुन्दरकुशलकलायुक्ताः उत्पीठिकाः अपूर्वाः सन्ति । अत्र उपविश्य एव भोजनं कुर्वन्ति ।
पुरतः केशवभवने सर्वत्र वर्षाकालस्य चित्रणम् अस्ति । आवर्षं वर्षकालं द्रष्टुं  सूक्तं वातावरणम् अत्र निर्मितवन्तः ।
## वाहनमार्गः
भरतपुरतः ३५ .कि.मी । देहलीतः १८० कि.मी । वसत्याः कृते अशेकफारेस्टलाड्ज्, गोविन्दनिवासगेस्ट हौस् स्तः ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
अबुपर्वतः

राजस्थानराज्ये स्थितम् एतत् गिरिधाम एतत् प्राचीनकालादपि अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र अनेके देवालयाः वीक्षणस्थानानि जैनवास्तुक्षेत्राणि च सन्ति । अरावळीपर्वतश्रेण्यां स्थितं १२०० मीटर् उन्नतं गिरिधाम एतत् Olympus of Rajastan इति च प्रसिद्धम् अस्ति ।
अबुपर्वतः २२ कि.मी दीर्घः ६ कि.मी विस्तृतः च  । भारतीयजैनवास्तुशिल्पस्य अत्युन्नतम् उदाहरणमस्ति । पर्वते नक्कीसरोवरम् अस्ति । टोडराक् सनसेट् पायिण्ट् हनिमूनपायिण्ट् इत्यादि वीक्षणस्थानानि प्रवासिजनानाम् आनन्ददायकानि सन्ति ।

वर्गः:राजस्थानस्य गिरिधामानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हल्दीघाटी

**हल्दीघाटी** स्थानम् ऐतिहासिकस्थानम् अस्ति । हल्दीघाटी काचित् उपत्यका अस्ति । एतत् ग्रीस्देशस्य धर्मापिळे सदृशमिति वदन्ति । ग्रीसदेशस्य धर्मापिळेनगरस्य शतशः सैनिकाः आक्रमणं कर्तुम् आगताः आसन् । तान् निवारयितुं स्पार्टानगरस्य प्रमुखः लियोनिडास् (त्रिशतसैनिकानां मुख्यः आसीत्)  युद्धं कृतवान् । सर्वे सैनिकाः हताः अनन्तर पर्शियन्सैनिकाः अग्रे गतवन्तः । एषा घटना ग्रीस्देशस्य  इतिहासे एव  महत्वपूर्णः अध्यायः अभवत् ।

एवमेव हल्दीघाटीप्रदेशे असङ्ख्यान् मोगलसैनिकान् राणाप्रतापसिंहः निवारितवान् । सः स्वयं  'चेतकः' नामकम् अश्वमारुह्य युद्धं कृतवान् । किन्तु अकबरः विजयशाली अभवत् । राणाप्रतापसिंहः अरण्यं गत्वा आत्मरक्षणं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १५७६ तमे वर्षे एषा घटना अभवत् । पुनः राणाप्रतापसिंहः सैन्यं सङ्गृह्य युद्धं कृत्वा चित्तौड्प्रदेशं विहाय अन्यप्रदेशानाम् अधिकारं प्राप्तवान् । तस्य अश्वः ‘चेतकः’ अत्रैव मृतः अभवत् । एवं एतत् हल्दीघाटीस्थानं ख्यातं रणभूमिस्थानमिति इतिहासद्वारा ज्ञातुं शक्यते । हल्दीघाटीप्रदेशः स्वाभिमानद्योतकः साहसकार्यस्य च  स्मारकः  अस्ति । भारतीयानां देशाभिमानिनाम्  एतत् पवित्रं स्थानम् अस्ति । अत्र समीपे एव ‘चेतकस्य’  स्मारकं निर्मितम् अस्ति ।

राणाप्रतापसिंहः धीरः शूरः अभिमानी च आसीत् । तस्य अश्वः अपि सुप्रसिद्धः  आसीत् । अतः एव देहलीतः उदयपुरं प्रति यत् धूमशकटयानम् आगच्छति तस्य चेतक-एक्सप्रेस् इति नाम दत्तम् अस्ति । एषः मार्गः ७३९ कि.मी दीर्घः अस्ति ।

राजपुत्रेषु अनेके वीराः साहसकार्याणि कृतवन्तः तेषु राणाप्रतापः अद्वितीयः आसीत् । एतत् स्थलम् उदयपुरतः ४० कि.मी दूरे अस्ति ।

वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानिss
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गरुडपुराणम्

गरुडपुराणम्(GarudaPuranam) अष्टादशपुराणेषु तृतीयप्रमुखं विष्णोः कीर्तनविषयकं च वर्तते । अत्र अचारकाण्डं (कर्मकाण्डं ) , धर्मकाण्डं ( प्रेतकाण्डं ), ब्रह्मकाण्डं  (मोक्षकाण्डं) इति  काण्डत्रयं, तेषु च ८८०० श्लोकाः  सन्ति । अस्य पुराणस्य प्रथमः भागः विष्णुगरुडयोः संवादरूपेण अस्ति।  द्वितीये भागे मरणोत्तरजीवनस्य विवरणम्, अपरक्रियाः, पुनर्जन्मनः व्यवस्था च उपवर्णिता अस्ति। अतः एव अस्य पठनं हिन्दुनाम् अन्त्येष्ट्यां क्रियते।

अष्टादशपुराणेषु अन्यतमं भवति गरुडपुराणम्। विष्णुः गरुडं प्रति उक्तमिदं तावत् १९००० श्लोकात्मकं इति नारदपुराण-भागवतपुराणादिषु गीयते। किन्तु इदानीं तावत्  प्रायः ९०००श्लोकाः एव लभ्यन्ते। तच्च विषयभेदेन ब्रह्मखाण्ड-प्रेतखाण्डभेदेन द्वेधा। तथा धर्मखाण्ड-ब्रह्मखाण्ड-आचारखाण्डभेदेन त्रिधा इति च विभागः। तत्र 
:धर्मखाण्डः-४९अध्यायः,
:ब्रह्मखाण्डः-२९अध्यायः,
:आचार्यखाण्डः-२४० अध्यायः।

:गरुडपुराणे तावत् देवतासृष्टिः,देवतातारतम्यं,देवतावतारः,कृष्णचरित्रं,प्रह्लादचरित्रं,लोकवर्णनंइत्यादि नैके विचाराः निरूपितः।

## नरके प्रावधान कृता दण्डानां सूचिका
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
* The Garuda Puran in English, Hindi and Sanskrit 
* The Garuda Purana (Wood and Subrahmanyam translation, 1911) at sacred-texts.com
* The Garuda Purana summary 

वर्गः:पुराणानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:अन्यभाषालेखाः
भैरवीरागः

right|200px|**भैरवीरागः**
**भैरवीरागः** (Bhairavi Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः । **सङ्गीतसमयसारग्रन्थे** “देवादि प्रार्थनायाम्” इति स्पष्टं लिखितम् अस्ति । अयं रागः करुणरसः, भक्तिरसयुक्तश्च भवति । कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते **सिन्धुभैरवीरागः** इति व्यवहरन्ति । सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । षड्ज, पञ्चम स्वरौ विहाय अन्ये कोमलस्वराः भवन्ति । वादिमध्यमः तथा संवादि षड्जः स्वरः भवति । प्रायः प्रातः कालीनः रागः भवति, तथापि सार्वकालिकः भवति । सङ्गीतसम्प्रदायरीत्या सङ्गीतसभायाः अन्तिमे एनं रागं प्रस्तुवन्ति । शास्त्रीयसङ्गीतस्यापेक्षया अधिकतया गझल्, ठुमरि, भजन्,टप्पादिषु अस्य रागस्य उपयोगः भवति ।

:**स्फटिकरचितपीठे रम्येकैलासशृङ्गे,**
:::**विकच-कमलपत्रैः अर्चयन्ती महेशम्।**
**करतलधृतवीणा पीतवर्णायताक्षी,** 
:::**सुकविभिरियमुक्ता भैरवी भैरवस्त्रीः॥**

*आरोहः- स रे ग म प ध नि स 
*अवरोहणः- स नि ध प म ग रे स 
*पक्कड- ग म प ग म, रे, स ग रे स नि ध स
 
## सम्बद्धरागाः
*शुद्धभैरवी
*सिन्धुभैरवी
*नटभैरवी

## समयः
प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः । किन्तु  सङ्गीतसम्प्रदायरीत्या सङ्गीतसभायाः अन्तिमे एनं रागं प्रस्तुवन्ति ।

## थाट्
*भैरव

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Detailed analysis and audio samples of Bhairavi from Rajan Parrikar Music Archive
* SRA on Samay and Ragas
* SRA on Ragas and Thaats

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मौण्ट् अबु अभयारण्यम्

मौण्ट् अबु वनारण्यम्
अबु पर्वतप्रदेशे २२८ चतुरस्रकि.मी विस्तृतं वनारण्यम् अस्ति । अत्र वनसूकराः भल्लूकाः व्याघ्राः इत्यादयः अनेके प्राणिनः सन्ति । पक्षिसङ्कुलानि निवासन्ति । २५० विविधाः पक्षिणः अत्र सन्ति । ग्रेजङ्गल् फौल् पक्षी अतीवाकर्षकः भवति । वनपर्वतयोः मध्ये अबुपर्वतगमनम् (२७ कि.मी) अपि आनन्ददायकं भवति ।
## विमानमार्गः
अहमदाबाद् अथना उदयपुरनिस्थानतः अत्र आगन्तव्यं भवति । ==धूमशकटमार्गः==
मुम्बयी-अहमदाबाद्मार्गे अबुरोड् निस्थानतः २७ कि.मी । 
## वाहनमार्गः
अहमदाबादतः  १८७ कि.मी । मुम्बयीतः १७८ कि.मी । देहलीतः ७४८ कि.मी,  जयपुरतः ४४० कि.मी । अजमेरतः १६० कि.मी । उदयपुरतः २७७ कि.मी । रणकपुर-उदयपुर-जोधपुर- इत्यादिनगरेभ्यः लोकयानानि इतरवाहनानि च सन्ति । प्रवासव्यवस्था अस्ति । अनेकानि उपहारवसतिगृहाणि अत्र सन्ति ।

वर्गः:राजस्थानस्य अभयारण्यानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मालकंसरागः

200px|thumb|**मालकंसरागः**
**मालकंसरागः** (Malkauns Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रसिद्धः रागः भवति । गायनारम्भात् क्षणादेव आनन्दं जनयति **मालकंसरागः** ।  कर्णाटकसङ्गीते “हिन्डोळरागः” इति व्यवहारः अस्ति  । अयं रागः शिवस्य वामदेवनाममुखात् आगतः इति विश्वासः । अनेन रागेण वीरः,रौद्रः रसौ उत्पन्नौ भवतः इति केचन । अन्येकेचन करुणशृङ्गारौ रसौ उत्पन्नौ भवतः इति । हिन्दुस्थानीसङ्गीते भैरवी तथा आसावरी थाटेषु अयं रागः परिगणितः अस्ति । वादि मध्यम तथा संवादि षड्जस्वरे भवतः । ओढव जात्यासहितः भवति । यक्षगाने, कीर्तने, लघुसङ्गीतादिषु अस्य रागस्य उपयोगः भवति । अयं प्रसिद्धः रागः भवति ।

:**आरक्तवर्णो धृतरक्तयष्टिः**
:::**वीरः सुवीरः सुकृतः प्रवीर्य ।**
:**वीरावृतो वैरिकपालमालः**
:::**मालो मतो मालवकौशिकोऽयम् ॥**

*आरोहः- स ग म ध नि स
*अवरोहः – स नि ध म ग स
*पक्कड- ग म ध, ग म ग स, ध नि स ग

## समयः
मध्यरात्रिः १२ तः २ पर्यन्तम्  प्रशस्तः समयः भवति ।

## थाट्
*भैरवी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Raj Academy of Asian Music
*Sikhnet: Shabad for Printing

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हरियाणवीभाषा

हरियाणाराज्ये भाष्यामाणा काचित् भाषा । हिन्दीभाषायाः उपभाषा इति वक्तुं शक्यते । तथापि अत्रत्याः शब्दाः विषिष्टाः सन्ति । शैली अपि विषिष्टा वर्तते ।

वर्गः:भारतीयभाषाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उदयपुरमण्डलम्

**उदयपुरमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति उदयपुरम् इत्येतत् नगरम् ।

## भौगोलिकम्
उदयपुरमण्डलस्य विस्तारः ११,६३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे चित्तौडगढमण्डलं, पश्चिमे गुजरातराज्यम्, अरावली पर्वतश्रेणी च, उत्तरे राजसमन्दमण्डलं, दक्षिणे डुङ्गरपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६२.४५ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले बानस, अहर, माही इत्येताः तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं उदयपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३०,६७,५४९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २४२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २४२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २३.६६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५८ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७४ % अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

* गिरवा
* खेरवाढा
* मावली
* वल्लभनगर
* कोटडा
* जाडोल
* सालुम्बर

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* उदयपुर महल्
* सास-बहू मन्दिरम्
* एकलिङ्गजी

## बाह्यानुबन्धाः
* Udaipur district collectorate website

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
टोङ्क, भारतम्

**टोङ्क** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितस्य टोङ्कमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
टोङ्कमण्डलम्

**टोङ्कमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति टोङ्क इत्येतन्नगरम् ।

## भौगोलिकम्
टोङ्कमण्डलस्य विस्तारः ७,१९४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे सवाई माधोपुरमण्डलं, पश्चिमे अजमेरमण्डलम्, उत्तरे जयपुरमण्डलं, दक्षिणे बून्दीमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६१  मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं टोङ्कमण्डलस्य जनसङ्ख्या १४,२१,७११ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.४६ % अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

* दियोली
* मलपुरा
* निवाई
* तोडरायसिङ्घपुर/तोडरायसिंहपुर
* टोङ्क
* उनियारा
* पीपलू

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* टोङ्क जमा मस्जिद्
* सुनहरी कोठी
* देवनारयणमन्दिरम्
* कल्याणजी-मन्दिरम्
* जलदेवीमन्दिरम्
* बदरीनाथमन्दिरम्
* कल्पवृक्ष
* जैनमन्दिरानि
* घण्टा घर 
* राजमहल
* शिवाजी उद्यानवनम्
इत्यादीनि ।

## बाह्यानुबन्धाः
* Official site 
* Tonk District

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
सिरोहीमण्डलम्

**सिरोहीमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति सिरोहीनामकं नगरम् ।

## भौगोलिकम्
सिरोहीमण्डलस्य विस्तारः ५,१३६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उदयपुरमण्डलं, पश्चिमे जालौरमण्डलम्, उत्तरे पालीमण्डलं, दक्षिणे गुजरातराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं सिरोहीमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८,५०,७५६ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २०२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २०२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.२६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३८ अस्ति । अत्र साक्षरता ५६.०२ % अस्ति । 

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- 

* सिरोही
* मौण्ट् अबु
* रियोदर

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* देलवाडा-जैनमन्दिरम् 
* पावापुरी-जैनमन्दिरम्, गोशाला च
* वराडा मन्दिरम्
* भूतेश्वरमहादेवमन्दिरम्
* सारणेश्वरमहादेवमन्दिरम्
* आम्बेश्वरमहादेवमन्दिरम्
* काम्बेश्वरमहादेवमन्दिरम्
* साञ्चियामातामन्दिरम्
* वैद्यनाथमहादेवमन्दिरम्
* वाराहीमातामन्दिरम्
* अबू पर्वतः
* सुन्धामातामन्दिरम् 
इत्यादीनि ।

## बाह्यानुबन्धाः
* 
* 

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
करौलीमण्डलम्

**करौलीमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति करौलीनमकं नगरम् ।

## भौगोलिकम्
करौलीमण्डलस्य विस्तारः ५५३० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे धौलपुरमण्डलं, पश्चिमे सवाई माधोपुरमण्डलम्, उत्तरे दौसामण्डलं, दक्षिणे मध्यप्रदेशराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६२.४५ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चम्बल इत्येषा नदी प्रवहति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं करौलीमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२०५६३१ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २१८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २१८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २०.५७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८५८ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७४ % अस्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* कैलादेवीमन्दिरम्
* मदन-मोहनमन्दिरम्
* श्री महावीरजी मन्दिरम्
* श्री अञनीमातामन्दिरम्
* मेहन्दीपुर बालाजीमन्दिरम्
* तिमनगृह किला
* मण्डरायल किला
* रावल महल्

## बाह्यानुबन्धाः
* 

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
राजस्थानस्य मण्डलानि

## मण्डलनि
अस्मिन् राज्ये ३३ मण्डलानि सन्ति ।

## राजस्थानम् (RJ)
वर्गः:राजस्थानराज्यम्

   **Pt.Bhanwarlal Sharma**

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
जयपुरमण्डलम्

**जयपुरमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति जयपुरम् इत्येतत् नगरम् ।

## भौगोलिकम्
जयपुरमण्डलस्य विस्तारः ११,१५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अलवरमण्डलं, दौसामण्डलं च , पश्चिमे अजमेरमण्डलम्, उत्तरे सीकरमण्डलं, दक्षिणे टोङ्कमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं जयपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ६६,६३,९७१ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २६.९१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९०९ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.४४ % अस्ति । 

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- 

* जयपुर
* आमेर
* बस्सी
* चक्षु
* चोमू
* मोजमबाद
* जमवा रामगढ
* फागी
* फुलेरा
* कोतपुतली
* सङ्गनेर
* शाहपुर
* विराटनगर

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - 

* हवा महल 
* जन्तर मन्तर
* गोविन्द देवजी मन्दिरम्
* सरगासूली
* रामनिवास उद्यानवनम्
* भद्रकालीमन्दिरम् 
* आमेर किला
* जयगढ किला
* सिटी पैलेस 
* रामबाग विशिप

## बाह्यानुबन्धाः
* 

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
जोधपुरमण्डलम्

**जोधपुरमण्डलं** (, ) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति जोधपुरम् इत्येतत् नगरम् ।

## भौगोलिकम्
जोधपुरमण्डलस्य विस्तारः ११,१५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे अलवरमण्डलं, दौसामण्डलं च, पश्चिमे अजमेरमण्डलम्, उत्तरे सीकरमण्डलं, दक्षिणे टोङ्कमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं जोधपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १,०३३,९१८ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १६१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १६१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.६९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६७.०९ % अस्ति । 

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- 

* जोधपुर
* भोपालगढ
* लुनी
* ओसियान
* फालोडी
* पिपरसिटी
* शेरगढ

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - 

* मेहरानगढ किला
* उमैद भवन विशिपम्
* घण्टा घर
* मण्डोर
* जसवन्त टाडा
* कल्याण-सरोवरः
* बलसमन्द-सरोवर:
* वीर दुर्गादास स्मारकम्

## बाह्यानुबन्धाः
*Official website 
*Jodhpur News 

वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि
वसन्तरागः

200px|right
**वसन्तरागः** (Vasant/Basant Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः भवति । अयं प्राचीनः ग्रामरागः वसन्तरागः भवति । वसन्तकालस्य सुस्वरूपं सूचयति, एवम् अन्वर्थनाम अपि भवति । "हिण्डोळरागस्य" जन्यरागः भवति । रागमालाग्रन्थे अयं बसन्तरागः शृङ्गाररसं प्रतिपादयति इति निरूपितम् अस्ति । उत्तमसाहित्येन सहितेन गानेन शोतृणां मनसि अपि तादृशैव चित्रणम् आयाति । प्रातः कालीनः सन्धिप्रकाशकः रागः भवति । वसन्तकाले समयस्य निर्बन्धः नास्ति । सम्पूर्णं षाडव जात्यासहितः रागः भवति । वादि तारषड्जस्वरः (स) भवति । संवादि मध्यमस्वराः (म) भवन्ति । अस्यैव रागस्य **बसन्तरागः** इत्यपि व्यवहारः अस्ति ।

:**शिखण्डि-बर्हिच्छय(बर्होच्चय)-बद्धचूडः,**
:::**कर्णावतंसीकृतशोभमानः।**
:**इन्दीवरश्यामतनुर्विलासी,**
:::**वसन्तकः स्यादतिमञ्जुलश्री॥**

*आरोहः- स ग म ध रे स 
*अवरोहः- रे नि ध प, म ग म ग रे स
*पक्कड- नि ध प, म ग म ग रे स

## समयः
सायं ६ तः ८ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः ।

## थाट्
*पूर्वी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://www.gianidarshansinghsohaluk.info 
* http://www.gurmatsangeetproject.com 
* http://www.rajacademy.com
* http://www.sikhnet.com/GurbaniKirtan
* [http://www.chandrakantha.com/raga_raag/film_song_raga/basant.shtml ] 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आसावरिरागः

200px|right|**आसावरि रागिणी**
**आसावरिरागः** (Asavari) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रसिद्धः रागः भवति । अस्य रागस्य "आशावरी" इत्यपि व्यवहरन्ति। अयं भैरवरागस्य पत्नी इति भावयन्ति। पत्नी नाम "रागिणी" इत्यर्थः। "आसावरीथाट्” अपि हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते प्रसिद्धम् अस्ति। करुणरसप्रधानः रागः भवति । प्रातः कालीनः रागः भवति। एनं रागं वादने अपि उपयोगं कुर्वन्ति। लोकप्रियोयस्य रागस्य वादिस्वरः कोमलदैवतः भवति। संवादि कोमलगान्धारः स्वरः भवति। सम्पूर्णम् ओढवजात्यासहितः रागः भवति। 
:**श्रीखण्डशैलशिखरे शुकपक्षवस्त्रा,**
:::**मातङ्गमौक्तिककृतोत्तमहारवल्लि।**
:**आकृष्य चन्दनतरोरुरगं वहन्ती,**
:::**सासावरी मलयजोज्वलनीरकान्तिः॥**
आरोहः - स रे म प ध स
अवरोहः – स नि ध प म ग रे स
पक्कड – म प ध नि ध म ग रे स 
## समयः
प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः भवति। 
## थाट्
*आसावरि
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Film Songs in Rag Asavari 
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎