आघातस्य चिकित्सायाश्च योगिकदृष्टिकोणाः

आघातस्य चिकित्सायाश्च योगिकदृष्टिकोणाः योगशिक्षायाः महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति। आघातः एकः गहनः दुःखदः अनुभवः अस्ति यः न केवलं मनः अपितु शरीरं, आत्मानं, भावनां च प्रभावितं करोति । दुर्घटना, हानि, आक्रमण इत्यादिना एकेन विनाशकारी घटनायाः कारणेन वा, तनावस्य, प्रतिकूलतायाः च दीर्घकालं यावत् संपर्कात् वा, आघातस्य व्यक्तिस्य मानसिक-भावनात्मक-स्वास्थ्यस्य उपरि स्थायि-प्रभावः भवति परम्परागतरूपेण आघातचिकित्सायां प्रायः मनोचिकित्सा औषधं च भवति, परन्तु वैकल्पिकचिकित्साप्रथाः विशेषतः योगस्य गहनचिकित्साक्षमतायाः मान्यतां प्राप्तवन्तः मनःसन्तोषः, शरीरजागरूकता, आत्मनियमनं च इति प्राचीनमूलानि योगः आघातपुनर्प्राप्त्यर्थं व्यापकं समग्रं दृष्टिकोणं प्रदाति

अस्मिन् निबन्धे योग-अभ्यासाः आघात-पुनरुत्थानस्य भावनात्मक-चिकित्सायाः च समर्थनस्य मार्गानाम् अन्वेषणं करिष्यति । वयं तासु तकनीकेषु गहनतया गमिष्यामः ये आन्तरिकशान्तिं, भावनात्मकं लचीलतां, आघातेन अवशिष्टेभ्यः भावनात्मकशारीरिकदागेभ्यः पुनर्प्राप्तिम् च प्रवर्धयन्ति। आसन, प्राणायाम, ध्यान, विशिष्ट आघात-संवेदनशील योग-पद्धति इत्यादिषु प्रमुख-योग-अभ्यासेषु केन्द्रीकृत्य वयं चर्चां कुर्मः यत् एताः पद्धतयः व्यक्तिनां चिकित्सायात्रायां कथं सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति |.

## शरीरे मनसि च आघातस्य तस्य प्रभावस्य च अवगमनम्
योगः आघातपुनर्प्राप्त्यर्थं कथं सहायकः भवति इति परीक्षितुं पूर्वं आघातः किम् अस्ति, मानवशरीरे मनसि च कथं प्रभावं करोति इति अवगन्तुं अत्यावश्यकम् आघातः द्वयोः प्रकारयोः वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते : तीव्रः आघातः, यः एकस्याः प्रचण्डघटनायाः परिणामः भवति, तथा च दीर्घकालीनः आघातः, यः तनावपूर्णपरिस्थितिषु (यथा दुरुपयोगः, उपेक्षा, अथवा सततं सामाजिकभेदभावः) पुनः पुनः वा दीर्घकालं यावत् वा संपर्कात् उत्पद्यते

आघातः मनः शरीरं च प्रभावितं करोति, येन विच्छेदस्य, विखण्डनस्य च गहनः भावः उत्पद्यते । एतत् तंत्रिकातन्त्रं बाधते, प्रायः शरीरस्य युद्ध-उड्डयन-प्रतिक्रियायाः सक्रियीकरणं जनयति । दीर्घकालीन-आघाते एषा अतिउत्तेजनस्य अवस्था नित्यं भवितुम् अर्हति, येन चिन्ता, अवसादः, अनिद्रा, फ्लैशबैक् इत्यादीनि लक्षणानि भवन्ति । अपि च, आघातः शरीरात् विच्छेदं जनयितुं शक्नोति, यतः व्यक्तिः भावनात्मकवेदनायाः परिहाराय शारीरिकसंवेदनानां विच्छेदं कर्तुं शक्नोति । एषः विच्छेदः दीर्घकालीनवेदना, तनावः, पाचनविषयेषु वा शारीरिकरोगेषु प्रकटितुं शक्नोति ।

आघातः न केवलं भावनात्मकं संज्ञानात्मकं च क्षेत्रं अपितु भौतिकशरीरं अपि प्रभावितं करोति । शरीरं स्वस्य ऊतकयोः आघातं संगृह्णाति, प्रायः तनावः, वेदना च भवति यस्य स्पष्टकारणं नास्ति इव दृश्यते । अस्मिन् एव सन्दर्भे योगः बहुमूल्यं दृष्टिकोणं प्रददाति : व्यक्तिनां शरीरेण, श्वसनेन, मनसा च पुनः संयोजयित्वा योगः संगृहीततनावस्य मुक्तिं, तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, भावनात्मकं लचीलतां च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति योगः मनसः शरीरस्य च एकीकरणं पोषयति, चिकित्सायाः स्थानं निर्माति।

## योगः चिकित्साप्रथारूपेण आघातपुनर्प्राप्त्यर्थं आधारः
योगः एकः प्राचीनः अभ्यासः अस्ति यस्मिन् शारीरिकमुद्राः (आसनाः), श्वसननियन्त्रणं (प्राणायामम्), ध्यानं, नैतिकसिद्धान्ताः च मिश्रयन्ति । एषः समग्रः उपायः आघातस्य बहुपक्षीयप्रकृतेः सम्बोधनाय योगं विशिष्टतया उपयुक्तं करोति । योगः आघातग्रस्तानां कृते स्वशरीरेण सह पुनः सम्पर्कं कर्तुं, तेषां तंत्रिकातन्त्रं नियन्त्रयितुं, सुरक्षिततया, नियन्त्रितरूपेण च स्वभावनाः संसाधितुं मार्गं प्रदाति

योगस्य चिकित्साक्षमता शरीरे मनसि च संतुलनं सामञ्जस्यं च पुनः स्थापयितुं तस्य क्षमतायां निहितम् अस्ति । मनःसन्तोषं आत्मजागरूकतां च केन्द्रीकृत्य अभ्यासानां माध्यमेन योगः आघातग्रस्तानां शारीरिकरूपेण भावनात्मकरूपेण च सुरक्षाभावना पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। चिकित्सां भावनात्मकं लचीलतां च प्रवर्धयितुं निम्नलिखितप्रविधयः सर्वाधिकप्रभाविषु अन्यतमाः सन्ति ।

1. आसनम् (शारीरिकमुद्रा)

योगासनानि अथवा शारीरिकमुद्राः सम्भवतः योगस्य प्रसिद्धतमाः पक्षाः सन्ति । परन्तु तेषां प्रभावः लचीलतायाः बलात् वा दूरं गच्छति । आसनाः संगृहीततनावस्य मुक्तिं , शारीरिकवेदना न्यूनीकर्तुं, आरामं प्रवर्धयितुं च एकं शक्तिशाली साधनं प्रददति । आघातपुनर्प्राप्तेः सन्दर्भे कतिपया मुद्राः व्यक्तिभ्यः स्वशरीरे सुरक्षायाः, एजन्सी-भावनायाः पुनः स्थापनायां साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

•	ग्राउण्डिंग मुद्राः : ग्राउण्डिंग् तथा स्थिरतायां केन्द्रीकृताः मुद्राः, यथा पर्वतमुद्रा ( Tadasana ) तथा बालस्य मुद्रा ( Balasana ), व्यक्तिभ्यः वर्तमानक्षणेन सह पुनः सम्पर्कं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति तथा च स्वशरीरे लंगरं अनुभवन्ति एते मुद्राः सुरक्षायाः स्थिरतायाः च भावः पोषयन्ति, यत् आघातजीवितानां कृते अत्यावश्यकं भवति ये स्वशरीरात् विच्छिन्नं अनुभवितुं वा विच्छेदस्य अनुभवं कर्तुं वा शक्नुवन्ति

•	पुनर्स्थापनात्मकाः मुद्राः : पुनर्स्थापनयोगः, यः गहनविश्रामं सौम्यविस्तारं च बलं ददाति, आघातपुनर्प्राप्त्यर्थं विशेषतया सहायकः भवितुम् अर्हति । Legs Up the Wall Pose ( विपरिता.) इत्यादीनि मुद्राः करणी ) तथा आलम्बित बद्ध कोण मुद्रा ( सुप्ता बद्धः कोनासन ) शरीरं गभीरं आरामं कर्तुं शक्नोति तथा च समर्पणस्य भावः पोषयति । एते मुद्राः परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रिययन्ति, येन आघातेन प्रेरितस्य युद्ध-उड्डयन-प्रतिक्रियायाः प्रतिकारं कर्तुं साहाय्यं भवति ।

•	खुले वक्षःस्थलस्य मुद्राः : आघातात् बहिः गताः प्रायः भावनात्मकतनावस्य कारणेन वक्षःस्थलस्य, स्कन्धस्य, कण्ठस्य च क्षेत्रेषु तनावं वहन्ति । वक्षःस्थलं उद्घाटयन्ति ये मुद्राः, यथा कोबरा मुद्रा ( भुजङ्गासन ) अथवा उष्ट्र मुद्रा ( उष्ट्रासन ), एतेषु क्षेत्रेषु तनावस्य मुक्तिं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । ते भावनात्मकविमोचनं अपि प्रवर्धयन्ति, येन व्यक्तिः शरीरे फसितुं शक्नुवन्तः भावाः संसाधितुं समर्थाः भवन्ति ।

•	सौम्य पृष्ठभागः : आघातात् जीवितानां प्रायः भावनात्मकरूपेण शारीरिकरूपेण च बन्दीकरणस्य प्रवृत्तिः भवति, येन कुब्जता अथवा पतिता मुद्रा भवति । सौम्य पृष्ठमोचनम्, यथा Sphinx Pose ( Salamba भुजंगासन ), हृदयं उद्घाट्य भावनात्मकं मुक्तिं प्रवर्धयितुं शक्नोति। एते मुद्राः व्यक्तिं स्वशरीरे विश्वासस्य, मुक्ततायाः च भावः पुनः स्थापयितुं प्रोत्साहयन्ति ।

•	मन्दं मनःयुक्तं च गतिः : मनःपूर्वकं अभिप्रायेन च गतिं कर्तुं अभ्यासः आघातग्रस्तानां कृते अभिभूतं न अनुभवन् स्वशरीरेण सह पुनः सम्पर्कं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। मनःगतं गतिः व्यक्तिभ्यः स्वशरीरस्य संवेदनानां च विषये जागरूकाः भवितुम् साहाय्यं करोति, येन तेषां शारीरिक-अनुभवस्य उपरि पुनः नियन्त्रणं स्थापयितुं क्रमेण चिकित्सा भवति

एतानि शारीरिकमुद्राः केवलं व्यायामात् अधिकाः सन्ति; ते आघातजीवितानां कृते स्वस्य शारीरिकसंवेदनानां भावनात्मकप्रतिक्रियाणां च अन्वेषणार्थं सुरक्षितं स्थानं निर्मान्ति। शरीरे जागरूकतायाः संवर्धनेन आघातजीविताः वर्षाणां यावत् फसितस्य संगृहीततनावस्य मुक्तिं आरभुं शक्नुवन्ति ।

2. प्राणायामः (श्वासनियंत्रण)

प्राणायामः अथवा श्वसननियन्त्रणम् आघातचिकित्सायाः अन्यत् शक्तिशाली साधनम् अस्ति । योगे श्वासः शरीरमनसयोः सेतुत्वेन दृश्यते । श्वसनस्य नियमनेन व्यक्तिः स्वस्य तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, चिन्तायाः लक्षणं न्यूनीकर्तुं, स्वशरीरे अधिकं नियन्त्रणस्य भावः च निर्मातुं शक्नोति

•	गभीरपेटस्य श्वासः : आघातस्य पुनर्प्राप्त्यर्थं गहनपेटस्य श्वासः सर्वाधिकं प्रभावी प्राणायाम-प्रविधिषु अन्यतमः अस्ति । उदरं गभीरं श्वसित्वा व्यक्तिः परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं करोति, यत् युद्ध-उड्डयन-प्रतिक्रियायाः प्रतिकारं करोति । गभीर उदरश्वासः अपि शरीरे अधिकं सुरक्षां, उपस्थितिं च चोदयति ।

•	नाडीशोधनम् (Alternate Nostril Breathing) : नाडीशोधनं प्राणायामप्रविधिः अस्ति यस्मिन् प्रत्येकं नासिकाद्वारा क्रमेण श्वासः भवति । एषा अभ्यासः शरीरस्य ऊर्जायाः सन्तुलनं करोति, मनः शान्तं कर्तुं च साहाय्यं करोति । आघातग्रस्तानां कृते विशेषतया लाभप्रदं भवति, यतः शरीरे मनसि च संतुलनस्य, सामञ्जस्यस्य च भावः सृजति, भावनात्मकस्थिरतां पोषयति

•	उज्जयी श्वासः (विजयी श्वासः) : उज्जयी श्वासः श्वसनकाले श्रव्यध्वनिं जनयितुं कण्ठस्य पृष्ठभागं किञ्चित् संकुचितं करोति । एषा तकनीकः ध्यानं शान्तिं च निर्मातुं साहाय्यं करोति, चिन्ता न्यूनीकरोति, मनःसन्तोषं वर्धयति च । एकाग्रतां वर्धयितुं संगृहीतभावनानां मुक्तिं च सुलभं कर्तुं योगासनेषु अपि अस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते ।

एतादृशाः श्वसन-अभ्यासाः तंत्रिकातन्त्रस्य नियमनस्य तत्कालं सुलभं च मार्गं प्रददति । श्वसनेन सह पुनः सम्पर्कं कृत्वा आघातजीविताः स्वं वर्तमानक्षणे पुनः आनेतुं शक्नुवन्ति, स्मृतीनां वा उत्प्रेरकाणां वा सम्मुखे उत्पद्यमानानि प्रचण्डभावनानि न्यूनीकरोति

3. ध्यानं मनःसन्तोषं च अभ्यासाः

ध्यानं मनःसन्तोषं च योगस्य अभिन्नपक्षाः सन्ति ये आघातपुनर्प्राप्त्यर्थं विशेषतया लाभप्रदाः सन्ति । आघातात् जीविताः प्रायः आक्रमणकारीविचाराः, फ्लैशबैक्, भावनात्मकदुःखं च अनुभवन्ति । ध्यानेन एतेभ्यः प्रचण्डानुभवेभ्यः पश्चात् गन्तुं, जागरूकतायाः, स्वीकारस्य च संवर्धनस्य अवसरः प्राप्यते ।

•	मनःसन्धानध्यानम् : मनःसन्तोषध्यानेषु निर्णयं विना विचारेषु, भावनासु, शारीरिकसंवेदनेषु च ध्यानं दत्तं भवति । मनःसन्तोषस्य अभ्यासेन आघातग्रस्ताः स्वअनुभवानाम् अवलोकनं कर्तुं शिक्षितुं शक्नुवन्ति, तेषां अभिभूताः न भवन्ति । एषा अभ्यासः भावनात्मकं नियमनं पोषयति, प्रतिक्रियाशीलतां न्यूनीकरोति, आन्तरिकशान्तिभावना च संवर्धयति ।

•	प्रेम-दया-ध्यानम् : प्रेम-दया-ध्यानम् अथवा मेट्टा- ध्यानम्, स्वस्य अपि च परेभ्यः शुभकामनाः प्रेषयितुं अभ्यासः अस्ति । आघातग्रस्तानां कृते एषा अभ्यासः करुणा, आत्मप्रेम, क्षमा च संवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । प्रेम्णः सद्भावनायाश्च ध्यानं दत्त्वा व्यक्तिः प्रायः आघातात् उत्पद्यमानस्य नकारात्मकस्य आत्मवार्तस्य भावनात्मकस्य च वेदनायाः प्रतिकारं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

•	मार्गदर्शितदृश्यीकरणं : मार्गदर्शितदृश्यीकरणं एकः तकनीकः अस्ति यस्मिन् व्यक्तिः मानसिकरूपेण शान्तिपूर्णानि, शान्तदृश्यानि अन्वेषयति अथवा शरीरस्य आघातात् चिकित्सायाः कल्पनां करोति। एषा अभ्यासः आघातजीवितानां मानसिकरूपेण भावनात्मकरूपेण च स्वस्य अनुभवान् संसाधयन् सुरक्षितं समर्थितं च अनुभवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

ध्यानस्य, मनःसन्तोषस्य च माध्यमेन व्यक्तिः स्वस्य आन्तरिक-अनुभवानाम् अधिकाधिक-जागरूकतां विकसितुं शक्नोति । एते अभ्यासाः आघातजीवितानां उत्तेजना-प्रतिक्रियायोः मध्ये एकं स्थानं निर्मातुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन ते प्रतिक्रियाशीलतायाः अपेक्षया अधिकसमतापूर्वकं प्रतिक्रियां दातुं समर्थाः भवन्ति । ध्यानं आत्मस्वीकारं भावनात्मकं लचीलतां च पोषयित्वा चिकित्सायाः मार्गं प्रदाति ।

4. आघात-संवेदनशीलयोगः

आघातसंवेदनशीलयोगः योगस्य एकः विशेषः उपायः अस्ति यः आघातस्य अनुभवं कृतवन्तः व्यक्तिनां विशिष्टानि आवश्यकतानि अनुकूलतया निर्मितः अस्ति । एषः उपायः सुरक्षा, शरीरस्य स्वायत्तता, सौम्यगतिषु च बलं ददाति, येन व्यक्तिः स्वस्य अभ्यासस्य समये सशक्ततां, नियन्त्रणं च अनुभवितुं शक्नोति ।

•	सुरक्षा नियन्त्रणं च : आघातसंवेदनशीलयोगे व्यक्तिनां कृते स्वशरीरस्य अन्वेषणार्थं सुरक्षितस्थानं निर्मातुं बलं दीयते। आघातग्रस्ताः स्वगत्या गन्तुं, केषां मुद्राणां अभ्यासं कर्तव्यमिति चयनं कर्तुं, स्वस्य आवश्यकतानुसारं मुद्रां परिवर्तयितुं च प्रोत्साहिताः भवन्ति । एतेन एजन्सी-नियन्त्रणस्य भावः पोष्यते, यः प्रायः आक्रोशजनक-अनुभवानाम् समये नष्टः भवति ।

•	मनःजागरूकता : आघातसंवेदनशीलयोगः शारीरिकसंवेदनानां मनःजागरूकतां प्रोत्साहयति। शरीरं बलात् वा धक्कायितुं वा स्थाने व्यक्तिः स्वशरीरस्य वचनं श्रुत्वा स्वसीमानां आदरं कर्तुं शिक्ष्यते । एतेन जीविताः स्वशरीरस्य स्वामित्वं पुनः प्राप्तुं पुनः आत्मनः विश्वासं कर्तुं च शिक्षन्ते ।

•	गैर-निर्णयात्मकं वातावरणम् : आघात-संवेदनशील-योगस्य शिक्षकाः अ-विवेकात्मकं दयालुं च वातावरणं निर्मातुं प्रशिक्षिताः भवन्ति यत्र व्यक्तिः स्वशरीरस्य भावनानां च अन्वेषणार्थं सुरक्षितं अनुभवति। स्वीकारस्य भावः पोषयित्वा आघातसंवेदनशीलः योगः पुनः आघातस्य भयं विना चिकित्सायाः स्थानं प्रदाति ।

आघात-संवेदनशीलः योगः विशेषतया तेषां व्यक्तिनां कृते प्रभावी भवति येषां पारम्परिकयोग-अभ्यासाः उत्प्रेरकरूपेण दृश्यन्ते । सौम्यतरं, अधिकं मनःसम्पन्नं दृष्टिकोणं प्रदातुं आघात-संवेदनशीलः योगः व्यक्तिभ्यः क्रमेण सुरक्षिते सहायके च वातावरणे स्वशरीरेण सह पुनः सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति।

5. करुणायाः असङ्गस्य च भूमिका

करुणा, असङ्गः च योगे प्रमुखसिद्धान्ताः सन्ति ये आघातात् भावनात्मकचिकित्सायाः समर्थनं कुर्वन्ति । असङ्गस्य ( वैराग्यस्य ) अभ्यासस्य माध्यमेन व्यक्तिः पूर्ववेदना, नकारात्मकभावनानां, सीमितप्रत्ययानां च प्रति स्वस्य आसक्तिं मुक्तुं प्रोत्साहिताः भवन्ति असङ्गस्य अर्थः न विसङ्गतिः अपितु भावानाम् अभिभूतः न भवितुं क्षमता ।

•	करुणा : आत्मनः परस्य च करुणा योगस्य एकं मूलं मूल्यम् अस्ति। आघातग्रस्ताः प्रायः लज्जायाः, अपराधबोधस्य, आत्मदोषस्य वा भावेन सह संघर्षं कुर्वन्ति । प्रेम-दया-ध्यान-आदि-अभ्यासानां माध्यमेन योगः व्यक्तिभ्यः करुणाम् आत्मस्वीकारं च संवर्धयितुं साहाय्यं करोति, यत् चिकित्सायाः कृते अत्यावश्यकम् अस्ति ।

•	असङ्गः : असङ्गस्य अभ्यासेन व्यक्तिः अतीतस्य आघातस्य भावनात्मकं भारं त्यक्तुं शिक्षितुं शक्नोति। अस्य अर्थः न भवति यत् आघातं विस्मरतु अपितु तस्य पुनः स्वरूपं स्थापयितव्यं यत् पुनः स्वस्य भावनात्मकदशां न नियन्त्रयति। असङ्गः व्यक्तिभ्यः अतीतेन न उपभोक्तुं वर्तमानक्षणं आलिंगयितुं शक्नोति ।

आघातः गहनतया विक्षोभजनकस्य अथवा दुःखदस्य घटनायाः भावनात्मकप्रतिक्रिया भवति । ये अनुभवाः आघातं जनयन्ति ते व्यक्तिषु महत्त्वपूर्णरूपेण भिन्नाः भवन्ति, यथा एकस्मात् विनाशकारीघटनातः, यथा दुर्घटना वा आक्रमणं वा, दुरुपयोगः अथवा दीर्घकालीनतनावः इत्यादीनां हानिकारकानाम् अथवा प्रतिकूलपरिस्थितीनां दीर्घकालं यावत् संपर्कः यावत् यद्यपि आघातस्य मूलं मनोवैज्ञानिकं भवति तथापि तस्य प्रभावाः प्रायः गभीररूपेण शारीरिकाः अपि भवन्ति, येन तेन पीडितानां कृते जटिलाः, बहुपक्षीयाः च आव्हानाः सृज्यन्ते ।

आघातः मनोवैज्ञानिकरूपेण तीव्रः दीर्घकालीनः वा इति वर्गीकृतः भवितुम् अर्हति । तीव्रः आघातः एकस्याः घटनायाः प्रतिक्रिया अस्ति, या व्यक्तिस्य सामनाक्षमताम् अभिभूतं करोति, यथा हिंसकघटना, प्रियजनस्य हानिः, प्राकृतिकविपदः वा परन्तु दीर्घकालीनः आघातः तनावस्य वा हानिस्य वा दीर्घकालं यावत् संपर्कात् भवति, यथा निरन्तरं भावनात्मकं शारीरिकं वा दुर्व्यवहारं, युद्धक्षेत्रे निवासं, दीर्घकालीनरोगः वा

## आघातस्य मनोवैज्ञानिकप्रभावाः
आघातेन प्रायः तत्कालं भावनात्मकप्रतिक्रियाः यथा आघातः, अस्वीकारः, अविश्वासः च भवन्ति । कालान्तरे चिन्ता, अवसादः, आघातोत्तरतनावविकारः (PTSD) इत्यादीनि अधिकनिरन्तरलक्षणरूपेण प्रकटितुं शक्यते । एताः भावनात्मकप्रतिक्रियाः आघातस्य प्रचण्डस्वभावस्य परिणामाः भवन्ति, येन व्यक्तिस्य अपेक्षाणां तेषां सम्मुखीभूतस्य वास्तविकतायाः च मध्ये गहनः विच्छेदः सृज्यते

## आघातस्य शारीरिकप्रभावाः 
भावनात्मकभारात् परं आघातः शारीरिकरूपेण अपि प्रकटितः भवति । शरीरे आक्रोशजनकानाम् अनुभवानां स्मृतिः भवति, कदाचित् तादृशरीत्या यत् तत्क्षणं स्पष्टं न भवति। आघातप्रतिक्रिया शरीरस्य सहानुभूतितन्त्रं सक्रिययति , "युद्धाय वा पलायनाय वा" सज्जीकरोति । परन्तु यदा आघातस्य समाधानं न भवति तदा शरीरस्य प्रतिक्रिया दीर्घकालीनः भवितुम् अर्हति, येन नित्यं सतर्कता, मांसपेशीनां तनावः, क्लान्तता, निद्राविकारः इत्यादयः अतिउत्तेजनलक्षणाः भवन्ति

तदतिरिक्तं आघातेन विच्छेदः भवितुं शक्नोति-यत्र व्यक्तिः आघातानुभवेन सह बद्धानां प्रचण्डभावनानां परिहाराय स्वशरीरात् विच्छिन्नः भवति एतस्य विच्छेदस्य परिणामः दीर्घकालीनवेदना अथवा शारीरिकरोगाः यथा शिरोवेदना, पाचनप्रकरणाः, अव्याख्यातं मांसपेशीवेदना च भवितुम् अर्हति । आघातोत्तरतनावः भावनानां संसाधने कष्टं जनयितुं शक्नोति, येन अनवधानं भावनात्मकशारीरिकतनावानां भण्डारणं भवति ।

आघातस्य सम्बोधने शरीर-मनः-सम्बन्धस्य अवगमनं अत्यावश्यकं यतः मनः शरीरं च परस्परं प्रभावं कुर्वन्ति । आघातः प्रायः एकं चक्रं निर्माति यत्र भावनात्मकवेदना शारीरिकतनावं जनयति, शारीरिक असुविधा च भावनात्मकदुःखं वर्धयति । अतः आघातस्य चिकित्सायाः कृते एकीकृतदृष्टिकोणस्य आवश्यकता भवति यत् अनुभवस्य मानसिकं शारीरिकं च आयामं सम्बोधयति ।

## आघातपुनर्प्राप्तौ योगस्य भूमिका
प्राचीनभारते उत्पन्नः अभ्यासः योगः शरीरं, मनः, आत्मा च एकीकृत्य चिकित्सायाः समग्रं दृष्टिकोणं प्रददाति । अभ्यासः व्यक्तिं स्वशरीरेण सह पुनः संयोजयितुं, उपस्थितिस्य, एजन्सी, नियन्त्रणस्य च भावः पोषयितुं निर्मितः अस्ति । एषः पुनः संयोजनः आघातग्रस्तानां कृते महत्त्वपूर्णः भवति, ये प्रायः स्वशरीरात् विच्छिन्नाः इति अनुभवन्ति अथवा तेषां आघातग्रस्तानाम् अनुभवानां कारणेन स्वभावनानां नियमनं कर्तुं असमर्थाः इति अनुभवन्ति

तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं , शारीरिकतनावं मुक्तं कर्तुं , सुरक्षिते च संरचिते वातावरणे भावनात्मकं आघातं संसाधितुं साधनानि प्रदातुं आघातपुनर्प्राप्तौ सहायकं भवति। आसन (शारीरिकमुद्रा), प्राणायाम (श्वासनियन्त्रण), ध्यान इत्यादीनां अभ्यासानां माध्यमेन योगस्य उपयोगः आघातजन्यभावनात्मकशारीरिकव्रणानाम् निवारणाय परिवर्तनकारीसाधनरूपेण कर्तुं शक्यते

•	तंत्रिकातन्त्रं शान्तं करणं : 

गभीरश्वासः पुनर्स्थापनीयमुद्राः इत्यादयः योगाभ्यासाः परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रिययन्ति , यत् शरीरस्य आरामप्रतिक्रियायाः उत्तरदायी भवति एतेन आघातजीवितेषु सामान्यानां अतिउत्तेजनलक्षणानाम् (यथा चिन्ता, तनावः, तनावः च) प्रतिकारः भवति ।

•	शारीरिकतनावस्य मुक्तिः : 

आघातात् बहिः गताः प्रायः अप्रसंस्कृतभावनात्मकवेदनायाः परिणामेण स्वशरीरे शारीरिकतनावं वहन्ति । शारीरिकमुद्राणां (आसनानां) माध्यमेन योगः शरीरं एतेषां संगृहीततनावानां मुक्तिं कर्तुं प्रोत्साहयति, येन आघातात् जीविताः जनाः सौम्यरूपेण, अनाक्रामकरूपेण स्वशरीरेण सह पुनः सम्पर्कं कर्तुं शक्नुवन्ति एतेन भावनात्मकव्रणसम्बद्धाः दीर्घकालीनवेदनाः, तंगता च विलीनीकरणे साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।

•	मनः-शरीर-जागरूकतायाः संवर्धनम् : 

आघात-पुनर्प्राप्त्यर्थं योगस्य एकः लाभप्रदः पक्षः मनःसन्तोषे शरीर-जागरूकतायाः च उपरि बलं दत्तम् अस्ति । स्वशरीरे ट्यूनिङ्ग् कृत्वा आघातजीविताः जनाः स्वस्य शारीरिकसंवेदनानां निरीक्षणं विना निर्णयं कर्तुं शिक्षन्ति, तेषां भावनात्मकशारीरिकस्थितौ अधिकं नियन्त्रणस्य भावः प्राप्नुवन्ति एषा वर्धिता जागरूकता तेषां कृते फसितभावनाः संसाधितुं मुक्तिं च कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति तथा च लचीलतां पोषयितुं शक्नोति।