open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
यास्कः

**यास्काचार्यः** कश्चन प्राचीनतमः भाषाविज्ञानिः आसीत् । एतस्य एव निरुक्तशास्त्रं प्रसिद्धं वर्तते ।

## कालः 
यास्कस्य कालस्थानयोः विषये विदुषां मतभेदो वर्तते । आधुनिकपाश्चात्यविदुषां मते यास्कस्य कालः प्रायः ईसापूर्व सप्तमशताब्दिः (7th BC)। यास्कः पाणिनेः प्राचीनः इत्यैतिहासिकानां मतम् । यास्कस्य निरुक्तस्यान्ते पारस्कर इति नाम विद्यते । तेन ज्ञायते यत् सः पारस्करदेशीय इति । अपि तस्य गोत्रनाम यास्कः इति तस्य निजनाम किमिति एतावत्पर्यन्तं न ज्ञायते । यास्कस्य ग्रन्थद्वयं विद्यते । निघण्टुः निरुक्तञ्चेति । निघण्टौ वैदिकशब्दानां सङ्ग्रहः वर्तते । यास्कादपि पूर्वं निघण्टुग्रन्थः आसीत् । तस्य परिष्कारः कृतः यास्केन । स्वपरिष्कृतनिघण्टुग्रन्थस्य भाष्यमेव निरुक्तम् ।

पाणिनेः अपि प्राचीनतरः यास्कः मन्यते। संस्कृतभाषायाः यो विकासो यास्कस्य निरुक्ते लभते, तत्पाणिनेः अष्टाध्याय्यां व्याख्यातरूपतः प्राचीनतरः अस्ति । महाभारतस्य शान्तिपर्वणः मोक्षधर्मपर्वण-नामकस्य उपपर्वणः अनुसारेण निघण्टोः कर्त्ता यास्को नाऽऽसीत् । अस्य रचयिता कोऽपि प्रजापतिः काश्यप अासीत् —

''''वृषो हि भगवान् धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत।**

**निघण्टुकपदाख्याने विद्धि मां वृषभुत्तमम्॥'**

**'कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते।**

**तस्माद् वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः॥'**

तत्रैव निघण्टोः व्याख्याता यास्कः इति उल्लिखतं यत् -

**लिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च योऽभवत्।**

**तेनाविष्टं तु यत्किञ्चित् शिपिविष्टेति च स्मृतः ॥**

**यास्को मामृषिरव्यग्रोऽनेकयज्ञेषु गीतवान् ।**

**शिपिविष्ट इति ह्यस्माद् गुह्यनाम परोह्यहम् ॥**

**स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्कः ऋषिरुदारधीः।**

**मत्प्रसादादधोनष्टं निरुक्तमधिजग्मिवान् ॥''''

प्राप्तप्रमाणानाम् आधारेण निम्नतर्कैः विदुषः यास्कस्य कालनिर्धारणाय प्रयतन्ते।

(क) महाभारतस्य उपरिलिखितपद्यद्वयस्य उद्धरणात् ततः अर्वाचीनं महाभारतम्,

(ख) पाणिनिः स्वकीये ‘वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन्' ४॥३॥९८ इत्यस्मिन् सूत्रे ‘कृष्णाऽर्जुनौ' स्मृतवानिति ततोऽयं प्राचीनः । पाणिनिः पाण्डुपुत्रादर्जुनात्परवर्त्ती मन्यते। पाण्डुपुत्राणां समयस्तु राजतरङ्गिण्याम् —

''''शतेषु षट्सु साऽर्धेषु त्र्यधिकेषु च भूतले॥**

**कलेर्गतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः॥''''

एवं ख्रीष्टपूर्वनवमशतकस्य पूर्वार्धे यास्कः अजायतेति मन्यते। 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Niruktam sememes
*http://www.hinduwebsite.com/hinduism/concepts/vedangas.asp

वर्गः:व्याकरणभाष्यकाराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:वैय्याकरणाः
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो...

## श्लोकः 
:**अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।**
:**यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
:अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञः विधिदृष्टः यः इज्यते यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय सः सात्त्विकः ॥

## अन्वयः
अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते सः सात्त्विकः ।

## शब्दार्थः 
:अफलाकाङ्क्षिभिः = फलम् अनपेक्षमाणैः
:यष्टव्यम् एव इति = यज्ञः कर्तव्यः इति
:समाधाय = मनः एकाग्रं कृत्वा
:विधिदृष्टः = शास्त्रविहितः
:इज्यते = क्रियते
:सात्त्विकः = सत्त्वसम्बन्धी ।

## अर्थः 
फलम् अनपेक्ष्य यज्ञः कर्तव्यः इति दृढं सल्प्य एकाग्रेण मनसा यथाशास्त्रं यः यज्ञः क्रियते सः सात्त्विकः इत्युच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दातव्यमिति यद्दानं...

## श्लोकः 
:**दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।**
:**देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
दातव्यम् इति यत् दानं दीयते अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

## अन्वयः
देशे काले च पात्रे च दातव्यम् इति अनुपकारिणे यत् दानं दीयते तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।

## शब्दार्थः 
:देशे = योग्ये प्रदेशे
:काले = योग्ये समये
:पात्रे = शमादिगुणसम्पन्ने
:दातव्यम् इति = देयम् इति
:अनुपकारिणे = उपकारविहीनाय
:स्मृतम् = प्रोक्तम् ।

## अर्थः 
योग्ये प्रदेशे योग्ये च काले उपकारम् अकृतवते च शमादिगुणसम्पन्नाय पुरुषाय दातव्यम् इति बुद्ध्या यत् दानं क्रियते तत् सात्त्विकम् इत्युच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सत्कारमानपूजार्थं...

## श्लोकः 
:**सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।**
:**क्रियते तदिह प्रोक्तंराजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य अष्टादशः(१८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सत्कारमानपूजार्थं तपः दम्भेन च एव यत् क्रियते तत् इह प्रोक्तं राजसं चलम् अध्रुवम् ॥

## अन्वयः
सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् तपः क्रियते तत् इह राजसं चलम् अध्रुवं प्रोक्तम् ।

## शब्दार्थः 
:सत्कारमानपूजार्थम् = स्तुतिबहुमानार्चनार्थम्
:दम्भेन = धार्मिकत्वेन आत्मनः ख्यापनार्थं च
:चलम् = चञ्चलम्
:अध्रुवम् = अस्थिरम्
:प्रोक्तम् = कथितम् ।

## अर्थः 
स्तुतिं बहुमानम् अर्चनं च प्राप्तुं धार्मिकतया आत्मानं ख्यापयितुं च यत् तपः क्रियते तत् राजसम् उदाहृतम् । तच्च तपः अत्रैव लोके फलदायकं न परलोके इति चलम्, फलं नियमेन न जनयति इति अध्रुवं च ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शिम्बी

thumb|right|200px|रक्तवर्णीयं राजमाषधान्यम्
thumb|200px|left|त्वक्-रहितं राजमाषधान्यम्

अयं राजमाषः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Kidney bean इति अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Phaseolus vulgaris इति । माषस्य अपेक्षया महागात्रम् अस्य इति कारणात् अस्य नाम “राजमाषः” इति स्यात् ।रुचौ अपि अयं “राजा” एव । किन्तु अयं राजमाषः धान्याधमः । “शिम्बी धान्याधमः” इत्येव उक्तम् अस्ति । द्विदलधान्येषु सर्वाधमः राजमाषः । तथापि राजमाषेण निर्मिता रोटिका, पर्पटः, पौलिः वा मुखे जलम् उत्पादयति एव । **शिम्बी, महामाषः, चपलः, चबलः, नृपमाषः इत्यादीनि नामानि सन्ति** राजमाषस्य । अयं राजमाषः वर्णभेदानुसारं त्रिधा विभज्यते । **श्वेतराजमाषः, रक्तराजमाषः, कृष्णराजमाषः** च इति ।
thumb|200px|left|कृष्णवर्णीयं राजमाषधान्यम् 
thumb|150px|right|राजमाषसस्यस्य कश्चन प्रभेदः

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजमाषस्य स्वभावः
thumb|200px|left|विक्रयणार्थं शाकापणे संस्थापितः राजमाषः
thumb|200px|right|राजमाषपुष्पम् 
अयं राजमाषः पचनार्थं जडः । रुचिः अस्य किञ्चित् प्रमाणेन मधुरा, किञ्चित् प्रमाणेन कषाया च । शरीरं शुष्कीकरोति अयम् । बलप्रदः चेदपि वातकारकः । बीजस्य गात्रं यावत् बृहत् भवति तावत् एते स्वभावाः अधिकाः भवन्ति । अयं राजमाषः मलस्य प्रमाणम् अधिकं करोति च ।

:**“राजमाषो गुरुः स्वादुस्तुवरस्तर्पणः सरः ।**
:**रूक्षो वातकरो रूच्यः स्तन्यो भूरिबलप्रदः ॥**

:**रूक्षो गुरुर्बहुशकृच्चलकृच्चशिम्बी ।**
:**धान्याधमस्त्वमसि नागम एष मिथ्या ॥**

:**हे राजमाष तव राजपदं प्रदत्तम् ।**
:**माषं विहाय विधिना तददृष्टमेव ॥“** 
thumb|left|200px|श्वेतवर्णीयं राजमाषधान्यम्
thumb|200px|right|राजमाषेण निर्मितं व्यञ्जनम्
thumb|200px|left|राजमाषशाकम्

:१. राजमाषेण निर्मितः पौलिः, सारः वा वातकरः, पचनार्थं जडः, शरीरं शुष्कीकरोति । अतः वातप्रकृतियुक्ताः, न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः वा मितप्रमाणेन सेवेरन् ।
:२. राजमाषः आम्लपित्तकरः । अतः आम्लपित्तरोगिभिः न उपयोक्तव्यः ।
:३. यद्यपि राजमाषः पौष्टिकः आहारः तथापि “धान्याधमः” । अतः मितप्रमाणेन एव उपयोक्तव्यः । 
:४. मलक्षयबाधा अस्ति चेदपि राजमाषः न उपयोक्तव्यः । यतः सः मलक्षयकारकः ।
:५. राजमाषेण आहारपदार्थानां निर्माणावसरे तत्र जीरिकां, हिङ्गु वा योजयन्ति चेत् दोषः परिहृतः भवति ।

आयुर्वेदे देहस्य बलवर्धकाः “धातुः” इति उच्यन्ते । (रसः, रक्तं, मांसम्, मेदः, अस्थि, मज्ज, शुक्रः चेति सप्त धातवः) उत्तमेषु आहारेषु एतेषां सप्तानां धातूनां पोषणस्य गुणः भवेत् । तथैव सः आराहः त्रीन् दोषान् (वातः, पित्तं, कफः, च इति त्रयः दोषाः) न दूषयेत् । सः च उत्तमः आहारः मलवर्धकः अपि न स्यात् । तादृशाः आहाराः सार्वत्रिकरूपेण उत्तमाः आहाराः इति उच्यन्ते । अन्ये केचन केषाञ्चन जनानां, केषुचित् सन्दर्भेषु, कुत्रचित् रुग्णावस्थायां, केषुचित् ऋतुषु वा उपयोक्तुं योग्याः भवन्ति । एतत् लक्षणद्वयम् अपि राजमाषस्य नास्ति इति कारणात् प्रायः सः “धान्याधमः” इति उक्तं स्यात् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Crop Wild Relatives Inventory for *Phaseolus vulgaris* genepool: reliable information source on where and what to conserve ex-situ
* Fact sheet with nutritional information on pinto beans at WHFoods.org.
* Introducing flageolet beans on the Multilingual Multiscript Plantname Database site.
* Plant lectins.
* USAID fact sheet with nutritional information on black beans. 
* 
* Dry bean nutritional comparison chart. 
* Crops for the Future: Popping beans (*Phaseolus vulgaris*)

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
गुडः

thumb|150px|right|गुडः
thumb|200px|left|गुडराशिः

अयम् आहारपदार्थः अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अयं गुडः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । अयं गुडः आङ्ग्लभाषायां jaggery इति वदन्ति । इक्षुरसं यदा उष्णीकुर्मः तदा अन्ते दृढः घनः च कश्चन पदार्थः प्राप्यते सः एव गुडः । इक्षुरसम् उष्णीकृत्य शुद्धीकृत्य गुडं सज्जीकुर्वन्ति । मधुरभक्ष्याणां निर्माणे गुडः एव प्रमुखं स्थानं वहति । सदा सर्वदा पाके अपि उपयुज्यते गुडः । इक्षुः किञ्चित् सस्यम् । ततः गुडस्य निर्माणं क्रियते ।

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गुडस्य स्वभावः
thumb|200px|right|गुडनिर्माणम्
गुडः न अत्यन्तं कफकरः । अयं मलमूत्रस्य प्रवृत्तिम् उत्पादयति । गुडस्य कालावधिं मनसि निधाय द्विधा विभज्यते । **नूतनः गुडः, पुरातनः गुडः** च इति ।
 
:**“नाति श्लेष्मकरो धौतः सृष्ट मूत्र शकृत् गुडः ।**
:**वॄष्याः क्षतक्षीण हिताः रक्तपित्तानिरापहा ।**
:**हृद्यः पुराण पथ्यश्च नवः श्लेष्माग्निसाधकृत् ॥“** (वाग्भट.सू.५-७)
thumb|right|200px|राशीकृताः इक्षुदण्डाः

:१. गुडः बलवर्धकः इति कारणतः व्रणितानां, श्रान्तानां च  हितकरः ।
:२. गुडः वातरोगं, रक्तपित्तं च शमयति । 
:३. इक्षुरसस्य सम्यक् क्वथनावसरे स्वीकृत्य सज्जीकृतः उष्णः गुडः मधुरः, स्रोतसाम् अवरोधकः, त्रिदोषस्य परिहारकः (वातः, पित्तं, कफः च) च भवति ।
:४. नूतनः गुडः जीर्णशक्तिं न्यूनीकरोति ।
:५. गुडः मलमूत्राणां प्रवर्तकः ।
:६. गुडः न बहु कफकरः ।
:७. पुरातनः गुडः सर्वरीत्या अपि अत्युत्तमः ।
:८. पुरातनः गुडः आम्ल-मधुररुचिमिश्रितः भवति । त्रिदोषान् निवारयति इति कारणतः पुरातनः गुडः मधुस्थाने औषधैः सह उपयोक्तुं शक्यः ।
:९. गुडः शरीरे मेधस्, कीटं च जनयति । अतः उदरे कीटबाधा अस्ति चेत् गुडः अधिकप्रमाणेन न उपयोक्तव्यः ।
:१०. मधुमेहे गुडः अपि न उपयोक्तव्यः एव ।
:११.  गुडेन सह काकमाचिफलं न खादनीयम् । तथा सेवनेन रक्तदोषः, चर्मव्याधिः च जायते ।
:१२.  क्षारयोजितः गुडः आहारेषु उपयोक्तुम्  अत्युत्तमः । किन्तु औषधत्वेन न उपयोक्तव्यः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* IndiaCurry.com Gur Making 
* Step by step illustrated process of jaggery manufacturing 
* Khejur Gur Making (Gur from Silver Date Palm)
* website for *Jaggery*, "A DesiLit Arts and Literature Journal" 

वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दन्तेश्वरी (दन्तेवाडा)

**दन्तेश्वरी** (दन्तेवाडा)
एतत् शक्तिपीठं भारतस्य छत्तिसगढराज्यस्य जगदाल्पुरम् जगदाल्पुरमण्डले दन्तेवाडासमीपे (८० की.मी.) बस्सार्  इत्यत्र अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः दन्ताः पतिताः इति विश्वासः । अतः अत्रत्या देवी दन्तेश्वरी इति अत्रत्यशिवः कपालभैरवनाम्ना पूज्यते । एतत् स्थानं प्रकृतिसौन्दर्ययुक्तम् । एतत् मन्दिरं १४ शतके चालुक्यैः निर्मितम् अस्ति । प्रतिवर्षं दसरासमये अत्र उत्सवः भवति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:छत्तीसगढराज्यस्य मन्दिराणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:छत्तीसगढराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मूढग्राहेणात्मनो यत्...

## श्लोकः 
:**मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।**
:**परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य नवदशः (१९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मूढग्राहेण आत्मनः  यत् पीडया क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्थं वा तत् तामसम् उदाहृतम् ॥

## अन्वयः
मूढग्राहेण आत्मनः पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा यत् तपः क्रियते तत् तामसम् उदाहृतम् ।

## शब्दार्थः 
:मूढग्राहेण = अविवेककृतेन दुराग्रहेण
:आत्मनः = स्वस्य
:पीडया = बाधया
:परस्य = अन्यस्य
:उत्सादनार्थम् = विनाशार्थम्
:उदाहृतम् = अभिहितम् ।

## अर्थः 
अविवेककृतेन दुराग्रहेण, शरीरायासेन, शत्रोः विनाशार्थं च यत् तपः क्रियते तत् तामसम् इत्यभिहितम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यत्तु प्रत्युपकारार्थं...

## श्लोकः 
:**यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।**
:**दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य एकविंशतितमः(२१)) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः दीयते च परिक्लिष्टं तत् दानं राजसं स्मृतम् ॥

## अन्वयः
यत् तु प्रत्युपकारार्थं फलम् उद्दिश्य वा पुनः परिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं स्मृतम् ।

## शब्दार्थः 
:प्रत्युपकारार्थम् = प्रत्युपकाराय
:उद्दिश्य = सल्प्य
:परिक्लिष्टम् = दुःखसहितम्
:स्मृतम् = कथितम्।

## अर्थः 
अयं मे काले प्रत्युपकारं करिष्यति इत्यभिप्रायेण, फलापेक्षया, सन्तापसहिततया वा यत् दानं 	क्रियते तत् राजसम् इति आख्यायते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

21
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सुनन्दादेवी (शिकारपुर)

**सुनन्दादेवी** (शिकारपुर)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य बारीसाल्नगरस्य समीपे शिकारपुर इत्यत्र अस्ति ।
## सम्पर्कः
बारीसाल् नगरात् २० की.मी.दूरे सोन्दानदीतीरे अस्ति । बाङ्ग्लादेशस्य राजधान्याः ढाकातः वाहनसौकर्याणि उत्तमानि सन्ति । तथापि नौकया गमनं वरम् ।
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः नासिका पतिता इति विश्वासः । अत्रत्या देवी सुनन्दादेवी इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः त्र्यम्बकनाम्ना पूज्यते । एतस्य गोपुरं गोलाकारशैल्या अस्ति । देवालये स्थिता देवी इत्यपि आहूयते । मार्चमासे शिवचतुर्दशीदिने अत्र असङ्ख्याकाः शिवभक्ताः आगत्य दर्शनं प्राप्नुवन्ति । केचन शिवाराधकाः अत्र शिवोपासनां कुर्वति।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
महालक्ष्मीः (सिल्हट्)

**महालक्ष्मीः** (सिल्हट्)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य सिल्हट्नगरस्य समीपे जैनपुर इत्यत्र । किन्तु एतस्य स्थलस्य विषये अभिप्रायभेदाः सन्ति । अत्रत्यानाम् अन्येषां केषाञ्चन स्थानानाम् अपि शक्तिपीठम् इति अभिधानम् अस्ति । प्रथमं तावत् शिल्लङ्ग्-सिल्ह्माञ्र्गे अस्ति । अस्मिन् परिसरे कश्चन राजवंशः आसीत्
## वैशिष्ट्यम्
ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः कण्ठभागः पतितः इति विश्वासः । अत्रत्या देवी सुनन्दादेवी इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः शम्बरानन्दनाम्ना पूज्यते । शिल्लाङ्ग् पर्वतानां पूर्वभागे ६५ की.मी. दूरे जोवै समीपे नार्तियाङ्ग् इत्यत्र विद्यमानं जोगेश्वरीदेवालयम् अपि शक्तिपीठम् इति वदन्ति । अत्र किञ्चन प्राचीनमन्दिरम् आसीत् ।तस्मिन् स्थले एव इदानीं पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति । अत्र अष्टधातुनिर्मितौ दुर्गायाः तथा जोगेश्वर्याः विग्रहौ पार्श्वे पार्श्वे स्थापितौ स्तः।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बाङ्गलादेशः

**बाङ्गलादेशः** () तु आधिकारिकरूपेण "जनानां बाङ्गलादेश-गणतन्त्रम्" इति अभिहितः। स तु दक्षिणैशियायां स्थितम् एकं सम्प्रभु राज्यम्। एतस्य सीमायां भारतं, बर्मादेशः च। दक्षिणे च बङ्गालखातः। राजधानी एतस्य ढाका इति मध्य-बाङ्गलादेशस्थं नगरम्। बाङ्गलादेशस्य आधिकारिकी राज्यभाषाऽस्ति बङ्गाली। बाङ्गलादेशस्य संस्कृतनाम **वङ्गदेश** अस्ति । तत् नामस्य अर्थः 'वङ्गजनानां (बङ्गालजनानां) भूमिः'।

अद्यतनस्य बाङ्गलादेशस्य सीमारेखा तु 1947 तमे वर्षे बङ्गालस्य विभाजनसमये स्थापिता आसीत्, यदा हि ब्रिटिश-भारतस्य अवसानं जातम्। एतस्य मानचित्रम् सर् सिरिल् रैड्क्लिफ् महोदयेन राजादेशत्वेन ज्ञापितमासीत्, यदा तु 1947 तमे वर्षे पाकिस्थानं भारतं च निर्मिते। तस्मिन् काले स भागः पूर्वीयं पाकिस्थानं जातम्, यत्तु नूतनोद्भूतस्य पाकिस्थानराष्ट्रस्य भागोऽभूत्। पश्चिम-पाकिस्थान कृतात् राजनीतिकभेदभावात् तथा च आर्थिक-शोषणाद् ईरितम् एकं लोकप्रचलितम् आन्दोलनं समुद्भूतं पश्चिमपाकिस्थानं लक्ष्यीकृत्य। तच्च 1971 तमे वर्षे बाङ्ग्लादेश-मुक्ति-सङ्ग्रामरूपेण वर्धितम्। नवमासीयं इदं युद्धं दिसम्बरमासस्य 16 तमे दिनाङ्के अवसितं यदा भारतस्य सेनायाः 13 दिवसात्मिका-प्रत्यक्षक्रियापश्चात् पाकिस्तानसेनया रम्ना रेस कोर्स् इत्यत्र आत्मसमर्पणं कृतम्।

## सन्दर्भाः 
## बाह्यशृङ्खला 
* Bangladesh Government - Official governmental site 
* Legislative Information Centre - Official parliamentary site 
* Bangladesh Nationalist Party - BNP
* Bangladesh Awami League - AL 
* Jamaat-e-Islami Bangladesh
* Jatiya Party - JP:Ershad 
* Communist Party of Bangladesh - CPB 
* Digiart Multimedia - Sohel Afgani RaNA 
* Banglapedia - National Encyclopedia of Bangladesh

वर्गः:बाङ्ग्लादेशः
वर्गः: एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि
वर्गः: सार्क् राष्ट्राणि
वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भ्रष्टतण्डुलः

thumb|200px|right|भ्रष्टतण्डुलः
thumb|200px|left

अयं भ्रष्टतण्डुलः तण्डुलेन निर्मीयते । तण्डुलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं भ्रष्टतण्डुलः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अनेन भ्रष्टतण्डुलेन "भेल् पुरि" नामकः विशिष्टः खाद्यपदार्थः निर्मीयते । सः प्रायः सर्वत्र प्रसिद्धः खाद्यपदार्थः ।

thumb|200px|right|भ्रष्टतण्डुलेन निर्मितः "भेल् पुरि" नामकः खाद्यविशेषः

वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हरेणुः

thumb|200px|right|हरेणुसस्यम्
thumb|200px|left|हरेणुधान्यम्
हरेणुः भारते अपि वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । अयं हरेणुः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम pea इति । एषः हरेणुः शाकत्वेन अपि उपयुज्तते ।

thumb|200px|right|हरेणुपुष्पम्
thumb|200px|left|हरेणुबीजानि
thumb|200px|right|आहारे उपयुक्तः हरेणुः
thumb|left|200px|शुष्कः हरेणुदालः

‎

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ॐ तत्सदिति निर्देशो...

## श्लोकः 
:**ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।**
:**ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ॐ तत् सत् इति निर्देशः ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणाः तेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः पुरा ॥

## अन्वयः
ॐ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः । तेन ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च पुरा विहिताः ।

## शब्दार्थः 
:निर्देशः = उच्चारणम्
:ब्रह्मणः = परब्रह्मणः
:स्मृतः = प्रसिद्धः
:पुरा = पूर्वम्
:विहिताः = निर्मिताः ।

## अर्थः 
ॐ तत् सत् इति त्रिभिः शब्दैः ब्रह्मणः निर्देशः क्रियते । तेन च ब्रह्मणा ब्राह्मणाः वेदाः यज्ञाः च पूर्वं निर्मिताः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
तदित्यनभिसन्धाय...

## श्लोकः 
:**तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।**
:**दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तत् इति अनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

## अन्वयः
मोक्षकाङ्क्षिभिः तत् इति फलम् अनभिसन्धाय विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते ।

## शब्दार्थः 
:मोक्षकाङ्क्षिभिः = मोक्षार्थिभिः
:फलम् = प्रयोजनम्
:अनभिसन्धाय = अनपेक्ष्य
:विविधाः = बहुप्रकाराः
:यज्ञतपःक्रियाः = यागादयः
:दानक्रियाः = वितरणक्रियाः ।

## अर्थः 
ये मोक्षम् इच्छन्ति ते तत् इति ब्रह्मणः तदिति शब्दम् उच्चार्य फलनिरपेक्षतया नानाविधं यज्ञं तपः दानं च कुर्वन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

25
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ढाका

ढाकानगरं बाङ्ग्लादेशस्य राजधानी अस्ति । भारतस्य प्रतिवेशि राज्यम् अस्ति बाङ्ग्लादेशः। कार्पासवस्त्रोद्यमे विश्वप्रसिद्धम् अस्ति एतत् नगरम् ।
## इतिहासस्य नामकरणम्
ढाका-नगरस्य नामकरणस्य सटीक-इतिहासस्य विषये बहुधा असहमतिः अस्ति । कथ्यते यत् सेनवंशस्य राजा बल्ललसेनः बुरिगङ्गनद्याः समीपे क्षेत्रे यात्रां कुर्वन् समीपस्थे वने हिन्दुदेव्याः दुर्गायाः मूर्तिं प्राप्नोत् । राजा बल्लालसेनः दुर्गादेव्याः श्रद्धांजलिरूपेण अस्मिन् क्षेत्रे मन्दिरस्य स्थापनां कृतवान् । यथा यथा देव्याः मूर्तिः आच्छादिता वा गुप्ता वा प्राप्यते स्म, तथैव राजा मन्दिरस्य नाम धकेश्वरी मन्दिरम् अकरोत् । मन्दिरस्य नामतः अस्य स्थानस्य नाम ढाका इति विकसितम् ।
## भूगोल
उष्णकटिबंधीयवृक्षाः, आर्द्रभूमिः, समुद्रतलयुक्ताः समतलाः मैदानाः च अस्य मण्डलस्य लक्षणम् अस्ति । अस्य कारणात् ढाकामण्डले प्रायः मानसूनस्य प्राकृतिकविपदानां च समये जलप्लावनं दृश्यते ।
## परिवहन
### पथ
ढाका विश्वस्य रिक्शाराजधानी इति प्रसिद्धम् अस्ति । समासे प्रतिदिनं प्रायः ४,००,००० रिक्शाः अत्र गच्छन्ति । रिक्शा, इञ्जिन-चालित-आटो-रिक्शा च ढाका-देशस्य मुख्यवाहनेषु अन्यतमम् अस्ति, अस्मिन् नगरे च ४,०००,००० तः अधिकाः रिक्शाः प्रचलन्ति, यत् कस्मिन् अपि देशे सर्वाधिकम् अस्ति, यद्यपि आधिकारिक-अनुमानेन कुलम् ८५,००० रिक्शाः सन्ति ढाकानगरस्य कृते पञ्जीकृतः । ढाकानगरे यातायातस्य जामस्य मुख्यकारणेषु रिक्शा अन्यतमः अस्ति तथा च केषुचित् प्रमुखेषु मार्गेषु रिक्शायानं प्रतिबन्धितम् अस्ति ।

बाङ्गलादेशमार्गपरिवहननिगमेन सर्वकारीयसंस्थायाः संचालिताः बसयानाः ढाकानगरे अन्यः लोकप्रियः परिवहनविधिः अस्ति । तदतिरिक्तं निजीबससेवाः बहवः सन्ति । २००२ तमे वर्षे अनन्तरं ढाकानगरे केचन पेट्रोल-डीजलवाहनानि (बेबी टैक्सी, टेम्पो इत्यादीनि) स्थगितानि, तस्य स्थाने संपीडितप्राकृतिकगैस् (CNG) अथवा सीएनजी-सञ्चालितानि हरित-आटोरिक्शा-वाहनानि स्थापितानि फलतः पर्यावरणप्रदूषणस्य बहु न्यूनता अभवत् ।

१९८६ तमे वर्षे अनुमानानुसारं ढाका-देशस्य १,८६८ कि.मी.(१,१६१ मील) मार्गाः अवरुद्धाः आसन् । ढाकानगरं देशस्य अन्यैः भागैः सह मार्गेण, रेलमार्गेण च सम्बद्धम् अस्ति । भारते ढाकातः कोलकाता, अगरताला च गन्तुं बीआरटीसी-संस्थायाः नियमितबससेवाः प्रचलन्ति ।

### रेलमार्ग
ढाकानगरस्य रेलस्थानकेषु कमलापुररेलस्थानकं, विमानस्थानकरेलस्थानकं, बनानीरेलस्थानकं, तेजगांवरेलस्थानकं, छावनीरेलस्थानकं, गण्डरियारेलस्थानकं च सन्ति, राज्यसञ्चालितः बाङ्गलादेशरेलमार्गः उपनगरीयराष्ट्रीयमार्गाणां सेवां करोति बाङ्गलादेशरेलमार्गः ढाका-कोलकाता-नगरयोः मध्ये नियमितरूपेण अन्तर्राष्ट्रीयरेलसेवां चालयति । ढाकातः अन्येषु उपनगरीयक्षेत्रेषु रेलसंपर्कः अस्ति, बाङ्गलादेशरेलवे नारायणगञ्जं, गाजीपुरं च डेमु रेलयानानां माध्यमेन नियमितरूपेण रेलसेवाः चालयति स्म।
### विमानसेवा
ढाकानगरस्य केन्द्रात् उत्तरदिशि केवलं १५ किलोमीटर् दूरे स्थितं हजरतशहजलाल-अन्तर्राष्ट्रीयविमानस्थानकं देशस्य बृहत्तमं व्यस्ततमं च विमानस्थानकम् अस्ति । देशस्य कुलविमानानाम् आगमनप्रस्थानानां ५२% भागः अत्रैव नियन्त्रितः भवति । चटगाङ्ग, सिलेट, राजशाही, कॉक्स बाजार, जेस्सोर, बरिसाल, सैयदपुर इत्यत्र आन्तरिकसेवाः सञ्चालिताः सन्ति तथा च एशिया, मध्यपूर्व, युगाण्डा, पश्चिमयूरोप इत्येतयोः प्रमुखनगरेषु अन्तर्राष्ट्रीयसेवाः सञ्चालिताः सन्ति

## सन्दर्भः
वर्गः:बाङ्ग्लादेशः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सद्भावे साधुभावे च...

## श्लोकः 
:**सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।**
:**प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते प्रशस्ते कर्मणि तथा सत् शब्दः पार्थः युज्यते ॥

## अन्वयः
पार्थ ! सद्भावे साधुभावे च सत् इति एतत् प्रयुज्यते तथा प्रशस्ते कर्मणि सत् शब्दः युज्यते ।

## शब्दार्थः 
:सद्भावे = अस्तित्वे
:साधुभावे = श्रेष्ठत्वे
:प्रयुज्यते = उच्चार्यते
:प्रशस्ते = श्लाघ्ये
:युज्यते = कथ्यते

## अर्थः 
अस्ति इति, श्रेम् इति च अर्थे प्रतिपादनीये सत् इति शब्दः प्रयुज्यते पण्डितैः । तस्मात् प्रशस्ते विवाहादौ कर्मणि सत् इदं कर्म' इति सत्’शब्दस्य प्रयोगः सुतरां सच्छते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यज्ञे तपसि दाने च...

## श्लोकः 
:**यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।**
:**कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत्  इति च उच्यते कर्म च एव तदर्थीयं सत् इति एव अभिधीयते ॥

## अन्वयः
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सत् इति च उच्यते । तदर्थीयं कर्म च एव सत् इति एव अभिधीयते ।

## शब्दार्थः 
:स्थितिः = वृत्तिः
:तदर्थीयम् = यज्ञदानतपःप्रयोजनार्थम्
:अभिधीयते = प्रोच्यते ।

## अर्थः 
यज्ञाय तपसे दानाय च या स्थितिः क्रियते सापि सत् इति कथ्यते । तथा तेषां यज्ञादीनां यद् 	अनुकूलं कर्म वर्तते तदपि सत् इति शब्देनैव उच्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

27
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अश्रद्धया हुतं दत्तं...

## श्लोकः 
:**अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।**
:**असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य न इह ॥ २८ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च यत् असत् इति उच्यते तत् प्रेत्य न इह नो ।

## शब्दार्थः 
:अश्रद्धया = अनासक्त्या
:हुतम् = हवनं कृतम्
:दत्तम् = वितीर्णम्
:तप्तम्	= अनुतिम्
:कृतम् = आचरितम्
:प्रेत्य = परलोके
:इह = एतल्लोके
:नो = न भवति ।

## अर्थः 
अश्रद्धया यत् हुतं दत्तं तप्तं च भवति, यच्च अन्यत् कर्म आचरितं तत् सर्वम् असत् इत्युच्यते । न तत् इहलोके फलं ददाति, नापि परलोके । तस्मात् असत् इति व्यपदेशः अर्थवान् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

28
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
काम्यानां कर्मणां न्यासं...

## श्लोकः 
श्रीभगवानुवाच -
:**काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।**
:**सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः त्यागं विचक्षणाः ॥ २ ॥

## अन्वयः
काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयः विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं विचक्षणाः त्यागं प्राहुः ।	

## शब्दार्थः 
:काम्यानाम् = फलमुद्दिश्य क्रियमाणानाम्
:कर्मणाम् = क्रियाणाम्
:न्यासम् = परित्यागम्
:कवयः = पण्डिताः
:विदुः = आचक्षते
:विचक्षणाः = विवेकिनः
:सर्वकर्मफलत्यागम् = सकलकर्मप्रयोजनपरित्यागम्
:प्राहुः = कथयन्ति ।

## अर्थः 
फलमुद्दिश्य क्रियमाणानां कर्मणां परित्यागं सन्न्यासः इति पण्डिताः आचक्षते । सर्वकर्म - प्रयोजनपरित्यागं विवेकिनः त्यागः इति कथयन्ति ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
संन्यासस्य महाबाहो...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच  -
:**सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।**
:**त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ १ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन ॥

## अन्वयः
महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन ! सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।	

## शब्दार्थः 
:तत्त्वम् = याथात्म्यम्
:केशिनिषूदन = केशिसंहारक !
:वेदितुम् = ज्ञातुम् ।

## अर्थः 
श्रीकृष्ण ! सन्न्यासस्य याथात्म्यं त्यागस्य च याथात्म्यं पृथक् पृथक् ज्ञातुम् अभिलषामि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
हरितकानि

thumb|100px|right
यानि सस्यानि आहारत्वेन उपयुज्यन्ते तानि एव शाकानां गणे अन्तर्भवन्ति । तानि हरितकानि इति उच्यन्ते । तानि च -
  
#पोतकी
#वास्तुकम्
#मेथिकापत्रम्
#धान्याकपत्रम्
#पुदिनापत्रम्
# मूलकपत्रम्
#नागवल्लीपत्रम्
#कालशाकम् (कृष्णनिम्बपत्रम्)
#वराङ्गपत्रम्
#शतवेधी 
#ब्राह्मी 
#काकमाची 
#कारवी
#जातीपत्रम्
#अमृतलता

वर्गः:शाकानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कन्दमूलानि

thumb|right|200px
thumb|left|200px
  
#आलुकम्				        
#मूलकम्				        
#गृञ्जनकम्			                		                       
#पुष्पशाकम्
#पर्णशाकम्			                
#पालङ्कः (बीट्रूट्)			                       		                
#मिष्टालुकम्
#शुण्ठी
#आम्रशुण्ठी
#सूरणम्
#लशुनम्
#पलाण्डुः
#कन्दशाकम्	

वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:शाकानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
फलानि

thumb|150px

फलम् अपि द्विविधं भवति । कानिचन फलानि यदा वर्धन्ते तदा एव सेवन्ते । अन्यानि कानिचन शुष्कीकृत्य अनन्तरं सेवन्ते । तादृशानि शुष्कफलानि इति उच्यन्ते ।
अतः वयं फलानि द्विधा विभक्तुं शक्नुमः ।

: फलम्
: शुष्कफलानि च इति ।

वर्गः:फलानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पञ्चगव्यम्

thumb|200px|right|कामधेनुः

गोसम्बद्धं सर्वं गव्यम् इति उच्यते । गौः सर्वत्र पूज्या एव । तया वयं यत् यत् प्राप्नुमः तत् सर्वम् अमृतसमानम् एव । अतः एव सा "कामधेनुः" इति उक्तम् अस्ति ।

  
#दुग्धम् (क्षीरम्)
#दधि	
#तक्रम्	
#नवनीतम्
#घृतम्

क्षीरं, दधि, घृतम्, गोमूत्रं, गोमयम् - इति एतेषु एकैकमपि गव्यं विशिष्टगुणयुक्तं भवति । यदि पञ्च अपि गव्यानि विधिवत् मन्त्रपूर्वकं योजयाम: तर्हि तद्भवति इतोऽपि विशिष्टं 'पञ्चगव्यम् ।’ भारतीयानां सुपरिचितमेव इदं शुद्धिकारकं पञ्चगव्यम् । आशौचान्ते पञ्चगव्यप्राशनं कृत्वा शुद्धा: भवन्ति जना: । पञ्चगव्यसेवनसमये उच्यमानोऽयं श्लोकं ज्ञापयति तदीयं महत्त्वम् -
:*यत् त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके ।*
:*प्राशनं पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥*  इति । 
पञ्चगव्यघृतम्’ इति विशिष्ट: योग: आयुर्वेदे प्रयुज्यते । तदुक्तम् -
:*गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रै: समैर्घृतम् ।*
:*सिद्धं पिबेदपस्मारकामलाज्वरनाशनम् ॥* (च.चि.17) इति ।

वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:गव्यम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शाकानि

thumb|200px|right|शाकानि

वयम् अस्माकं जीवने प्रतिदिनं कस्यचित् एकस्य वा शाकस्य उपयोगं कुर्मः एव । वस्तुतः तानि शाकानि त्रिविधानि भवन्ति । तानि च -
:शाकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन)
:कन्दमूलानि (यानि भूमेः अधः वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन मूलत्वेन वा) (सस्यानां मूलत्वेन यत् वर्धते तत् मूलम् इति, फलत्वेन यत् वर्धते तत् कन्दः इति च उच्यते)
:हरितकानि (यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते, शाकत्वेन च उपयुज्यन्ते तानि सस्यानि)

एतैः शाकैः क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यम्, उपसेचनं, ताक्रम्, तेमनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।

वर्गः:शाकानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
पिष्टानि

thumb|200px|right|आपणे विक्रयणार्थं संस्थापितानि विभिन्नानि पिष्टानि
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । यद्यपि तत्तत्-धान्ये विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । प्रायः सर्वस्य अपि धान्यस्य पिष्टं निर्मीयते । तादृशानि कानिचित् पिष्टानि एवं सन्ति -
  
#गोधूमपिष्टम्	
#तण्डुलपिष्टम्			                  
#मुद्गपिष्टम्				             
#माषपिष्टम्
#रागीपिष्टम्				                  
#कुळित्थपिष्टम्
#यावानलपिष्टम्	
#चणकपिष्टम्

वर्गः:पिष्टानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धान्यानि

thumb|200px|right|बहुविधानि धान्यानि
धान्येषु त्रिविधानि धान्यानि भवन्ति । केषाञ्चन धान्यानां साक्षात् तथैव उपयोगं कुर्मः । कानिचित् च दालं कृत्वा उपयोगं कुर्मः । कानिचित् धान्यानि संस्कृत्य उपयुज्यन्ते ।

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तस्मादोमित्युदाहृत्य...

## श्लोकः 
:**तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।**
:**प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

## अन्वयः
तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ओम् इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।

## शब्दार्थः 
:ब्रह्मवादिनाम् = ब्रह्मविदाम्
:विधानोक्ताः = शास्त्रविहिताः
:यज्ञदानतपःक्रियाः = यागदानतपोरूपाः क्रियाः
:उदाहृत्य = उच्चार्य
:सततम् = सदा
:प्रवर्तन्ते = व्याप्रियन्ते ।

## अर्थः 
तस्मात् ब्रह्मविदां शास्त्रविहिताः यज्ञदानतपोरूपाः क्रियाः ओम् इति शब्देनैव आरब्धाः भवन्ति ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शुष्कफलानि

thumb|200px|right|शुष्कफलानि
वृक्षेभ्यः लताभ्यः वा प्राप्तानि पक्वानि सरसानि फलानि बहुकालं रक्षितं न भवन्ति । अतः कानिचन फलानि आतपे छायायां वां शोषयित्वा रक्षितुं शक्यते । तत्र क्वचित् रासायनिकपदार्थाः अपि उपयुज्यन्ते । एतादृषानि शोषितपलानि भक्षणे अतीव रुचिकराणि कानिचन आयुर्वेदीयक्रमेण आरोग्यवर्धकानि अपि भवन्ति ।

वर्गः:शुष्कफलानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गन्धद्रव्याणि

thumb|200px|right|गन्धद्रव्याणि

यानि वस्तूनि आहारस्य सज्जीकरणावसरे तेषाम् आहाराणां गन्धस्य रुचेः च वर्धनार्थं योज्यन्ते तानि गन्धद्रव्याणि इति उच्यन्ते । तानि च -

  
#जीरिका		             
#मरीचम्				                  				                   
#शुण्ठी 					          				                    
#लवङ्गम्				                  				                    
#धान्याकम्					                  
#गुडः				                    		                 
#शर्करा				                    
#वराङ्गम् 			                  
#खण्डशर्करा				            
#केसरम् (कुङ्कुमम्) 			          
#मरीचिका				                    	                  
#तिन्त्रिणी                   					                  
#लकुचम् 				                    		                  
#हिङ्गु				                    
#कर्पूरम् (पच्च)				                  		                   
#जातीफलम् 			                  		                    
#जातीपत्रम्			                  			            				                  
#मेथिका				                   
#यष्टी 				                  
#सर्षपः				                    
#वामनी 	                  
#राजसर्षपः				            
#पारसीकयवानी			                  
#यवानी				                    				                  
#हरिद्रा				                    
#लवणम्			                          			                    			                          
#तैलम्				                    
#एला	

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आहारोपस्कराः

thumb|150px|right
150px|thumb|right
thumb|150px|right

ये पदार्थाः आहारस्य रुचिं वर्धयितुम् आहारे योज्यन्ते ते एव आहारोपस्कराः इति उच्यन्ते । ते च -
  
#कलायः
#निष्पावः
#राजमाषः
#हरेणुः
#तिलः
#खसतिलः                           
#शुण्ठी 	    				                   
#लकुचम् 				          				                    
#तिन्त्रिणी    					                  
#गुडः				                    		                 
#शर्करा				                    
#मरीचिका		                  
#खण्डशर्करा				            
#तैलम्		                  
#राजसर्षपः				            
#पारसीकयवानी			                  
#पूगफलम्			                  
#हरिद्रा				                    
#लवणम्			                          			                    
			                          
			

वर्गः:पाकसामग्री
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चूर्णानि

एतानि चूर्णनि अपि आहारत्वेन उपयुज्यन्ते प्रतिदिनम् ।

:#चायचूर्णम्				                    
:#काफीचूर्णम्
:#उपसेचनचूर्णम्
:#क्वथितचूर्णम्
:#सारचूर्णम्
:#मरीचिकाचूर्णम्
:#मरीचचूर्णम्
:#कषायचूर्णम्
:#दुग्धचूर्णम्
:#जीरिकाचूर्णम्

वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चूर्णानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
लेह्यानि

यानि वस्तूनि लीढ्वा सेवन्ते तानि लेह्यानि इति उच्यन्ते । तानि च -

:#इक्षुः
:#चाकलेहः

‎‎ 
‎

वर्गः:लेह्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
त्याज्यं दोषवदित्येके...

## श्लोकः 
:**त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।**
:**यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
त्याज्यं दोषवत् इति एके कर्म प्राहुः मनीषिणः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति च अपरे ॥ ३ ॥

## अन्वयः
एके मनीषिणः दोषवत् कर्म त्याज्यम् इति प्राहुः । अपरे यज्ञदानतपःकर्म च न त्याज्यम् इति ।		

## शब्दार्थः 
:एके	= अन्ये
:मनीषिणः = बुधाः
:दोषवत् = दोषः इव
:त्याज्यम् = वर्जनीयम्
:प्राहुः = वर्णयन्ति
:अपरे = इतरे
:यज्ञदानतपःकर्म = यागवितरणतपःकर्म ।

## अर्थः 
अन्ये बुधाः यथा दोषः तथा कर्म वर्जनीयम् इति वदन्ति । इतरे तु यज्ञदानतपःकर्म न वर्जनीयम्  इति वदन्ति । व्याकरणम् - यज्ञश्च दानं च तपश्च यज्ञदानतपांसि - द्वन्द्वः । यज्ञदानतपांसि इति कर्म यज्ञदानतपःकर्म - कर्मधारयः । त्यजधातोः कर्मणि ण्यति त्याज्यमिति शब्दः, त्यक्तव्यम् इत्यर्थः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
धान्यम्

#तण्डुलाः
#रागीधान्यम्
#गोधूमः
#यवः	
#यावानलः 
#प्रियङ्गुः 
#माषः	
#चणकः	
#मुद्गः	
#कुळित्थः
#कलायः
#निष्पावः
#राजमाषः
#हरेणुः
#तिलः
#खसतिलः 
#मुनिभक्ष्यम्
#पारसीकयवानी

वर्गः:धान्यानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
निश्चयं शृणु मे तत्र...

## श्लोकः 
:**निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।  **
:**त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम त्यागः हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

## अन्वयः
भरतसत्तम ! तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु, पुरुषव्याघ्र ! त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।		

## शब्दार्थः 
:भरतसत्तम = भरतश्रेष्ठ
:निश्चयम् = निर्धारणम्
:पुरुषव्याघ्र = पुरुषश्रे !
:सम्प्रकीर्तितः = वर्णितः ।

## अर्थः 
भरतश्रे अर्जुन ! तत्र त्यागे तावत् मम निर्धारणं शृणु । अर्जुन ! त्यागः त्रिविधः वर्णितः ।		

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यज्ञदानतपःकर्म...

## श्लोकः 
:**यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।**
:**यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यम् एव तत् यज्ञः दानं तपः च एव पावनानि मनीषिणाम् ॥

## अन्वयः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं तत् कार्यम् एव । यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।	

## शब्दार्थः 
:यज्ञदानतपःकर्म	= यागः दानं तपः च इति कर्म
:कार्यम् = कर्तव्यम्
:मनीषिणाम् = विदुषाम्
:पावनानि = शुद्धिकराणि ।

## अर्थः 
यज्ञः दानं तपश्च इति एतत् कर्मत्रयं न सर्वथा वर्जनीयम् । तत् अवश्यं कर्तव्यम् । यतः तत् त्रिविधं कर्म मनीषिणां शुद्धिकरम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एतान्यपि तु कर्माणि...

## श्लोकः 
:**एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।**
:**कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षष्टः(६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च कर्तव्यानि इति मे पार्थ निश्चितं मतम् उत्तमम् ॥

## अन्वयः
पार्थ ! एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति निश्चितं मे उत्तमं मतम् ।	

## शब्दार्थः 
:सङ्गम् = आसक्तिम्
:फलानि = प्रयोजनानि
:कर्तव्यानि = आचरणीयानि
:निश्चितम् =	निर्णीतम्
:मतम् = अभीष्टम् ।

## अर्थः 
अर्जुन ! एतानि कर्माणि अहमेव करोमि’ इति बुद्धिं विना, फलापेक्षां च विना कर्तव्यानि इति यत् निर्णीयते तदेव मम परमं मतम् इति जानीहि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नियतस्य तु संन्यासः...

## श्लोकः 
:**नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।**
:**मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणः न उपपद्यते 	मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥

## अन्वयः
नियतस्य कर्मणः तु सन्न्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ।	

## शब्दार्थः 
:नियतस्य = नित्यस्य
:संन्यासः = परित्यागः
:न उपपद्यते = न युज्यते
:मोहात् = अज्ञानात्
:परिकीर्तितः  	 = कथितः	 ।

## अर्थः 
काम्यं नित्यं चेति यत् द्विविधं कर्म वर्तते तत्र नित्यस्य कर्मणः त्यागः सर्वथा न युज्यते । यदि अज्ञानात् तस्य त्यागः क्रियते तर्हि सः त्यागः तमोगुणप्रयुक्तः इति निश्चीयते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दुःखमित्येव यत्कर्म...

## श्लोकः 
:**दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।**
:**स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् स कृत्वा राजसं त्यागं न एव त्यागफलं लभेत् ॥

## अन्वयः
कायक्लेशभयात् दुःखम् इति एव यत् कर्म त्यजेत् सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् । 	

## शब्दार्थः 
:कायक्लेशभयात् = शरीरदुःखभीत्या ।

## अर्थः 
यः पुनः शरीरायासभयात् दुःखं भवतीति मत्वा कर्म त्यजति सः त्यागः राजसः इत्युच्यते । तस्य च त्यागस्य सात्त्विकत्यागफलं सर्वथा न सम्भवति । तस्मात् तादृशः त्यागः न श्रेयस्करः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
लाजाः

एताः **लाजाः** अपि तण्डुलेन निर्मीयन्ते । एताः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एताः लाजाः आङ्ग्लभाषायां Poprice इति उच्यन्ते ।

वर्गः:रूपान्तरितधान्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म...

## श्लोकः 
:**न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।**
:**त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले न अनुषज्जते त्यागी सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः ॥

## अन्वयः
सत्त्वसमाविष्टः छिन्नसंशयः मेधावी त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । कुशले न अनुषज्जते । 		

## शब्दार्थः 
:सत्त्वसमाविष्टः = सत्त्वोद्रेकसम्पन्नः
:छिन्नसंशयः = अपगतसन्देहः
:मेधावी = बुद्धिमान्
:अकुशलम् = अशोभनम्
:कुशले = शोभने
:अनुषज्जते = प्रीतिं करोति ।

## अर्थः 
सत्त्वगुणेन आविष्टः यः पुरुषः सः शैत्यकाले यत् प्रातःस्नानादि क्लेशकरं कर्म वर्तते तत्र न द्वेषं करोति, ग्रीष्मकाले तादृशमेव यत् सुखकरं कर्म वर्तते तत्र न प्रीतिं भजते । सः एव त्यागी, सः एव प्राज्ञः, स एव च सन्देहरहितः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
न हि देहभृता शक्यं...

## श्लोकः 
:**न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।**
:**यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माणि अशेषतः यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ॥

## अन्वयः
देहभृता अशेषतः कर्माणि त्यक्तुं नहि शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।	

## शब्दार्थः 
:देहभृता = शरीरधारिणा
:अशेषतः = सर्वात्मना
:कर्मफलत्यागी = कर्मप्रयोजनपरित्यागी ।

## अर्थः 
न हि केनापि पुरुषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं शक्यन्ते । यदि त्यज्यन्ते तर्हि जीवनमेव दुष्करं भवति। तस्मात् कर्मणां फलं यः त्यजति स एव त्यागी, नान्यः इति निर्णयः युक्तः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च...

## श्लोकः 
:**अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।**
:**भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् भवति अत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥

## अन्वयः
अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति कर्मणः त्रिविधं फलम् । अत्यागिनां प्रेत्य भवति सन्न्यासिनां तु न क्वचित् ।	

## शब्दार्थः 
:अनिष्टम् = अनभिमतम्
:इष्टम् = अभिमतम्
:मिश्रम् = सीर्णम्
:त्रिविधम् = त्रिप्रकारम्
:फलम्  = प्रयोजनम्
:अत्यागिनाम् = त्यागरहितानाम्
:प्रेत्य = मरणानन्तरम्
:क्वचित् = कदापि ।

## अर्थः 
ये तु कर्मफलम् अपेक्ष्य कर्म कुर्वन्ति ते सकामाः । तेषां कर्मफलं यदि पुण्यं तर्हि देवत्वम्, यदि 	 पुनः पापं तर्हि नारकित्वम्, अथ उभयं तर्हि मनुष्यत्वम् इति फलविभागः । ये पुनः फलापेक्षां विना भगवदर्पणबुद्ध्या कर्म कुर्वन्ति ते सन्न्यासिनः । तेषां तु ईदृशं फलं न सम्भवत्येव । तेषां मोक्षः एव फलम् ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

12
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अदेशकाले यद्दानम्...

## श्लोकः 
:**अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।**
:**असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः सप्तदशोध्यायस्य श्रद्धात्रयविभागयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अदेशकाले यत् दानम् अपात्रेभ्यः च दीयते असत्कृतम् अवज्ञातं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ २२ ॥

## अन्वयः
अदेशकाले असत्कृतम् अवज्ञातं च अपात्रेभ्यः यत् दानं दीयते तत् तामसम् उदाहृतम् ।

## शब्दार्थः 
:अदेशकाले = अनुचिते प्रदेशे समये च
:असत्कृतम् = सत्काररहितम्
:अवज्ञातम् = परिभवसहितम्
:अपात्रेभ्यः = अनर्हेभ्यः ।

## अर्थः 
अयोग्ये देशे काले च शमविद्यादिगुणरहिताय अनादरेण तिरस्कारेण च यत् दानं क्रियते तत् तामसमिति भण्यते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

22
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः