द्विशिखासनम्

द्विशिखासनं द्वि (द्वी" अथवा "द्वौ" इत्यर्थः), शिखा ("पादः" इत्यर्थः), आसनम् ("मुद्रा" अथवा "आसनम्" इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्देभ्यः निष्पन्नम् । सारतः मुद्रायां द्वयोः पादयोः उपरि धारयित्वा शरीरस्य सन्तुलनं भवति, यत् प्रायः "द्विगुणपदमुद्रा" इति उच्यते । अस्याः मुद्रायाः उच्चस्तरस्य कोरबलस्य संतुलनस्य च आवश्यकता भवति, तथा च एतत् स्थिरतां मानसिकं ध्यानं च वर्धयन्तः मुद्राणां विस्ताररूपेण दृश्यते (कपूर, २०१८)।

## ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः 
विशेषतः पादौ उपरि धारयन् स्वशरीरे संतुलनस्य अवधारणा योगस्य प्राचीनमूलात् आरभ्यते हठयोगप्रदीपिका , योगकोरुन्त इत्यादिषु प्रारम्भिकग्रन्थेषु अनेके आधारभूतमुद्राः वर्णिताः, येषु केचन द्विशिखासनस्य सदृशाः सन्ति । परन्तु द्विशिखासनस्य , व्यक्तिगतमुद्रारूपेण शास्त्रीययोगग्रन्थेषु बहुधा उल्लेखः न भवति इति भासते । तस्य स्थाने अस्य मुद्रायाः विविधताः योगस्य अधिकसमकालीनरूपेषु विशेषतः उन्नताष्टङ्ग-हठ-अनुक्रमेषु अभ्यासः क्रियते, यत्र मूल-स्थिरतायाः, स्वशरीरस्य नियन्त्रणस्य च उपरि बलं दत्तं भवति (सरस्वती, २००१)

## आसनस्य उत्पत्तिः 
प्रारम्भिकशास्त्रीयग्रन्थेभ्यः द्विशिखासनस्य इतिहासः सम्पूर्णतया स्पष्टः नास्ति । केचन इतिहासकाराः सूचयन्ति यत् प्राचीनभारते अस्य आसनस्य विविधताः प्रचलन्ति स्म, यत्र योगिनः चुनौतीपूर्णमुद्राभिः मानसिकस्पष्टतां शारीरिकसहनशक्तिं च विकसितुं प्रयतन्ते स्म कालान्तरे योगस्य विभिन्नाः विद्यालयाः एतानि मुद्राणि एकीकृत्य परिवर्तितवन्तः, यत्र द्विशिखासनस्य आधुनिकसंस्करणं च अस्ति । अष्टाङ्गस्य हठयोगस्य च आधुनिक-अभ्यासकारिणः प्रायः एतस्य मुद्रायाः सामना बलं, लचीलतां, एकाग्रतां च वर्धयितुं विनिर्मितस्य क्रमस्य भागरूपेण प्राप्नुवन्ति (चौधरी, २०१९)।

## प्रयोजन एवं लाभ 
### प्राथमिकशारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभाः 
द्विशिखासनेन कोर, पादौ, पृष्ठस्य अधःभागः च सुदृढीकरणम् इत्यादयः अनेकाः शारीरिकाः लाभाः प्राप्यन्ते आसनस्य समये सक्रियतासु प्राथमिकस्नायुषु उदरस्नायुः, नितम्बस्य फ्लेक्सर्, मेरुदण्डस्य समीपे स्नायुः च सन्ति । एते मांसपेशीसमूहाः शरीरं उत्थापितं सन्तुलितं च स्थापयितुं नियोजिताः भवन्ति (Lopez, 2015)। 

मानसिकरूपेण द्विशिखासने ध्यानं एकाग्रता च आवश्यकं भवति, येन मनःसन्तोषस्य उत्तमः व्यायामः भवति । अभ्यासः शारीरिक-असुविधां मानसिकविक्षेपं च कथं प्रबन्धयितुं, धैर्यं स्पष्टतां च निर्मातुं शिक्षयति (दास, २०१६)। 

आध्यात्मिकरूपेण एषा मुद्रा शारीरिकरूपेण मानसिकरूपेण च संतुलनस्य संतुलनस्य च प्रतीकं भवितुम् अर्हति, यत् आत्मजागरूकतायाः इन्द्रियाणां नियन्त्रणस्य च योगदर्शनैः सह सङ्गतं भवति (सरस्वती, २००१)

### आसनः शरीरस्य मनसः च संतुलने 
कथं योगदानं ददाति अभ्यासकर्तुः आसनस्य निर्वाहार्थं सम्पूर्णं शरीरं नियोजयितुं आवश्यकतां कृत्वा द्विशिखासनं मनः-शरीर-सम्बन्धस्य गहनं भावम् पोषयति अस्मिन् मुद्रायां संतुलनं कर्तुं स्वस्य ऊर्जां जागरूकतां च शरीरस्य केन्द्रं प्रति निर्देशयितुं शारीरिकशक्तिं मानसिकं च ध्यानं च विकसितुं भवति योगसाधकाः प्रायः पश्यन्ति यत् मुद्रां धारयित्वा विचारस्य स्पष्टता भवति, शरीरस्य संवेदनानां विषये जागरूकता च वर्धते । तदतिरिक्तं मुद्रायाः उल्टा प्रकृतिः ऊर्जाप्रवाहं (प्राण) उत्तेजितुं शक्नोति तथा च शरीरस्य आन्तरिकशक्तिं जागृतुं शक्नोति (गोस्वामी, २०१२)।

### शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः
•	हृदयतन्त्रम् : द्वयोः पादयोः उपरि धारयितुं आवश्यकः प्रयासः हृदयं रक्तसञ्चारतन्त्रं च संलग्नं करोति, येन सम्पूर्णशरीरे रक्तस्य प्रवाहः आक्सीजनीकरणं च वर्धते (सुरेश, २०२०)।

•	मांसपेशी-अस्थि-प्रणाली : द्विशिखासनस्य नियमित-अभ्यासः कोर-नीच-शरीर-स्नायुषु सुदृढं करोति, येन उत्तम-आसन-सन्तुलनयोः योगदानं भवति । कालान्तरे एतेन उदरस्य मांसपेशीः, नितम्बः, पृष्ठस्य अधः भागः च दृढाः भवन्ति, येन दैनन्दिनक्रियासु तनावः निवारयितुं साहाय्यं भवति (Lopez, 2015) ।

•	पाचनतन्त्रम् : मुद्रा उदरस्य अङ्गानाम् आकर्षणं उत्तेजितं च कृत्वा पाचनं सुदृढं प्रोत्साहयति, यत् उत्तमं चयापचयकार्यं प्रवर्धयति (Kapoor, 2018)।

## पदे पदे निर्देश 
द्विशिखासनं कर्तुं सटीकं संरेखणं, नियोजितं शरीरं च आवश्यकम्। अत्र मुद्रां कथं निष्पादितव्यम् इति दर्शितम् अस्ति :

1.	उपविष्टस्थाने आरभत : तलस्य उपरि उपविश्य पादौ सीधा पुरतः प्रसारयित्वा आरभत। मेरुदण्डः लम्बः, वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

2.	Engage the Core : समर्थनार्थं पार्श्वे तलस्य उपरि हस्तौ स्थापयन्तु। उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नं कर्तुं आरभत, नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन् (Choudhury, 2019)।

3.	पादौ उत्थापयन्तु : धीरे धीरे द्वयोः पादौ तलतः उत्थापयन्तु तथा च स्वस्य कोरे संलग्नतां स्थापयित्वा पादौ सीधां स्थापयन्तु। पादौ आदर्शतः छतम् प्रति ऊर्ध्वं प्रसारितौ, पादौ निगूढाः भवेयुः ।

4.	संतुलनम् : एकदा पादौ वायुतले भवन्ति तदा स्वस्य संतुलनकेन्द्रं अन्वेष्टुम् । शरीरस्य स्थिरीकरणे सहायतार्थं दृष्टिः स्थिरं कृत्वा एकस्मिन् बिन्दौ केन्द्रीकृत्य स्थापयन्तु। भवतः बाहू सक्रियरूपेण तलम् निपीडयन्तः भवेयुः, येन समर्थनं अतिरिक्तं स्थिरतां च प्राप्यते ।

5.	Hold the Pose : गभीरं श्वसनं कुर्वन् यथासम्भवं दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयन्तु। सम्पूर्णं शरीरं-विशेषतः उदरस्य मांसपेशिनां-नियोजयन्तु येन पादौ उन्नताः भवन्ति (दास, २०१६)।

6.	Exit the Pose : मुद्रातः बहिः आगन्तुं शनैः शनैः नियन्त्रणेन अधः पादौ अधः कृत्वा आसनस्थानं प्रति प्रत्यागत्य । एकं क्षणं विश्रामं कृत्वा यत्किमपि तनावं मुक्तं कुर्वन्तु (कपूर, २०१८)।

## प्रमुखसंरेखणबिन्दुः
•	पृष्ठस्य कनिष्ठभागे अनावश्यकं तनावं न भवेत् इति कृत्वा पादौ सीधाः एकत्र च स्थापयन्तु (सुरेश, २०२०)।

•	मेरुदण्डस्य नितम्बस्य च स्थिरतां स्थापयितुं कोरं नियोजयन्तु।

•	वक्षःस्थलस्य पतनं परिहरन्तु, तस्य स्थाने धडं उत्थापितं स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु (Lopez, 2015)।

## विविधताः परिवर्तनानि च
•	आरम्भकः : यदि भवान् अस्मिन् मुद्रायां नूतनः अस्ति तर्हि अतिरिक्तसमर्थनार्थं खण्डे हस्तौ कृत्वा अभ्यासं कर्तुं विचारयतु अथवा पादौ पूर्णतया सीधां कर्तुं प्रयत्नात् पूर्वं झुकितजानुभिः आरभ्यताम् (Choudhury, 2019)।

•	मध्यवर्ती : मुद्रायाः अधिकं परिचितानाम् कृते मेरुदण्डस्य लम्बीकरणे, पृष्ठस्य अधःभागं अधिकं न संलग्नं विना पादौ विस्तारितं स्थापयितुं च ध्यानं दत्तव्यम् (गोस्वामी, २०१२)।

•	उन्नत : उन्नत-अभ्यासकारिणः द्विशिखासने कोर-सङ्गतिं संतुलनं च निपुणतां प्राप्त्वा बाहु-सन्तुलनं वा पूर्ण-विपर्यय-मध्ये संक्रमणं वा समावेशयितुं चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति, यथा असमर्थित-शिरः-स्थानम्, (सरस्वती, 2001)।

## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
द्विशिखासनस्य समये अनेकाः सामान्याः त्रुटयः भवन्ति , येषां सम्बोधनं न कृत्वा असुविधा वा चोटः अपि भवितुम् अर्हति : १.

•	दुर्बलकोरसङ्गतिः : उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायां असफलतायाः कारणेन पृष्ठस्य अधः तनावः भवितुम् अर्हति । एतत् परिहरितुं कोरं सक्रियं कर्तुं सर्वदा नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन्तु (Suresh, 2020)।

•	Collapsed Spine : यदि पादौ उत्थाप्य मेरुदण्डः पतितः भवति तर्हि कशेरुकेषु अनावश्यकं तनावं दातुं शक्नोति । मेरुदण्डस्य माध्यमेन लम्बीकरणे, सीधा मुद्रां च निर्वाहयितुम् सदैव ध्यानं ददातु (दास, २०१६)।

•	पादौ पूर्णतया न विस्तारिताः : यदि पादौ नतम् अथवा पूर्णतया विस्तारितं न भवति तर्हि मुद्रायाः पूर्णः लाभः न प्राप्यते । पादस्य मांसपेशिनां सक्रियरूपेण संलग्नीकरणं, पादौ उत्थापनं कृत्वा सीधां कर्तुं च महत्त्वपूर्णम् (कपूर, २०१८)।

•	स्कन्धानां स्थानान्तरणम् : यदि स्कन्धाः सम्यक् न स्थापिताः तर्हि ते अधिकं भारं वहितुं शक्नुवन्ति, येन स्कन्धेषु तनावः भवति । आरामं, स्थिरं स्कन्धं निर्वाहयन् बाहून् सक्रियरूपेण तलम् दबावन्तः स्थापयन्तु (Choudhury, 2019)।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
द्विशिखासनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

•	कोर मांसपेशी : उदरस्य मांसपेशी, यत्र रेक्टस एब्डोमिनिस्, ओब्लिक्स्, अनुप्रस्थ एब्डोमिनिस् च सन्ति, संतुलनं स्थापयितुं बहुधा संलग्नाः भवन्ति (गोस्वामी, 2012)।

•	पादौ : चतुर्भुजः, हैमस्ट्रिंग्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च वायुतले पादौ उत्थापयितुं, निर्वाहयितुं च उत्तरदायी भवन्ति (Lopez, 2015)।

•	लोअर बैक : लोअर बैक : इरेक्टर स्पाइन मांसपेशीः मुद्रायाः समये मेरुदण्डस्य समर्थनं ददति (सरस्वती, २००१) ।

•	स्कन्धाः बाहूश्च : स्कन्धयोः बाहुयोः उपयोगः तलस्य अन्तः दबावन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय भवति (कपूर, २०१८)।

सुदृढीकरणस्य अतिरिक्तं एषा मुद्रा मेरुदण्डं तानयति, लम्बयति च, येन लचीलापनं, सन्धिगतिशीलता च सुदृढं भवति (सुरेश, २०२०)

## श्वसनप्रौद्योगिकी 
द्विशिखासनं सहितं कस्यापि योगमुद्रायां श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति :

•	उज्जयि श्वासः : एषः मन्दः नियन्त्रितः च श्वासः मनः शान्तं कर्तुं ऊर्जां च अन्तः केन्द्रीक्रियते । द्विशिखासने , स्थिरतां निर्वाहयितुम् अनावश्यकं तनावं च परिहरितुं गभीरं श्वसनं अत्यावश्यकम् (सरस्वती, 2001) ।

•	श्वाससमन्वयनम् : शरीरस्य गतिना सह श्वसनस्य समन्वयं कुर्वन्तु। यथा यथा भवन्तः पादौ उत्थापयन्ति तथा गभीरं निःश्वासं गृह्णन्ति, यथा यथा भवन्तः संतुलनं निवसन्ति तथा तथा निःश्वासं कुर्वन्ति (Lopez, 2015)।

•	शान्ततां धारयितुं : लक्ष्यं श्वसनं स्थिरं द्रवं च स्थापयितुं भवति। यदि श्वासः उथलः अथवा अव्यवस्थितः भवति तर्हि तनावस्य अथवा ध्यानस्य अभावस्य संकेतं दातुं शक्नोति, अतः स्थिरतायै श्वसनेन सह पुनः सम्बद्धता महत्त्वपूर्णा अस्ति (गोस्वामी, २०१२)।

## विरोधाभासः एवं सावधानताः 
द्विशिखासनं कतिपयानां स्वास्थ्यस्थितीनां वा चोटयुक्तानां व्यक्तिनां कृते उपयुक्तं न भवितुमर्हति। मुद्रायाः उच्चस्तरस्य संतुलनस्य, कोरबलस्य च आवश्यकता भवति, अतः येषां कृते एतत् न अनुशंसितम् अस्ति यत् :

•	पृष्ठस्य चोटः : पृष्ठस्य अधः अथवा मेरुदण्डस्य समस्यां विद्यमानाः व्यक्तिः समुचितसंरेखणं सुरक्षां च सुनिश्चित्य पर्यवेक्षणे मुद्रां वा अभ्यासं वा परिहरन्तु (सुरेश, 2020)।

•	कण्ठसमस्याः : यतो हि द्विशिखासने कोर-सङ्गति-सहितं सम्पूर्णशरीरस्य समर्थनं भवति, अतः गले-समस्यानां जनानां सावधानीपूर्वकं कार्यं कर्तव्यम् (कपूर, २०१८)।

•	गर्भावस्था : गर्भवतीभिः एतादृशी मुद्रा परिहरितव्या यस्मिन् व्यावृत्तिः भवति, यत्र एतत् अपि अस्ति (Choudhury, 2019)।

द्विशिखासनस्य प्रयासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा वा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकेन वा परामर्शः करणीयः , विशेषतः यदि तेषां अन्तर्निहितचिकित्सास्थितयः सन्ति (सरस्वती, २००१)।

## सन्दर्भाः 
चौधरी, बिक्रम। बिक्रम योग: 26 मुद्राओं एवं 2 श्वास व्यायामों का योग। योग प्रेस, 2019.

दास, भास्कर। "योगे मन-शरीर-सम्बन्ध: मानसिक-स्पष्टता सुदृढीकरण।" योग जर्नल , vol. २५, न. 3, 2016, पृष्ठ 50-53।

गोस्वामी, विवेक। स्वास्थ्याय योगः योगेन कथं चिकित्सा करणीयम् . योग प्रकाशन, 2012.

कपूर, रमेश। आसनानां सम्पूर्णमार्गदर्शिका . न्यूयॉर्क, २०१८.

लोपेज, क्रिस्टीना। बलस्य लचीलतायाः च कृते योगमुद्राः: एकः सम्पूर्णः मार्गदर्शकः . योग स्टूडियो प्रेस, 2015.

सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . आसन, प्राणायाम, मुद्रा, बन्ध . बिहार योग विद्यालय, 2001.

सुरेश, आर "आधुनिक जीवनशैल्याः कृते योगः।" भारतीय योग जर्नल , vol. १८, न. 4, 2020, पृष्ठ 23-26।