पर्वतासनम्

**पर्वतासनम्** **Mountain Pose** इत्यपि प्रसिद्धम्। योगे एकं आधारभूतं आसनम् अस्ति यत् बलं, स्थिरतां, लचीलतां च प्रवर्धयति । " पर्वतासन " इति शब्दः संस्कृतशब्देभ्यः **" पार्वत् "** अर्थात् **"पर्वतः"** " **आसन"** अर्थात् **"मुद्रा"** अथवा **"मुद्रा" इति शब्देभ्यः निष्पन्नः अस्ति** । एतत् आसनं पर्वतस्य आकारस्य अनुकरणं कृत्वा पृथिव्याः सह भूमिकरणस्य, सम्बन्धस्य च शक्तिशालिनः भावः सृजति । अस्मिन् मार्गदर्शके वयं पर्वतासनस्य अभ्यासस्य **नाम** , **उत्पत्तिः** , **लाभाः** , पदे पदे निर्देशाः च अन्वेषयिष्यामः | 

## **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च** 
**पार्वत्तासनं , सामान्यतया पर्वतमुद्रा** इति उच्यते , संस्कृतशब्दस्य **" पार्वत् "** , यस्य अर्थः **पर्वतः** , **"आसनम्"** , यस्य अर्थः **मुद्रा इति च नामकरणं कृतम् अस्ति** । मुद्राः पर्वतस्य बलेन, स्थिरतायाः, भव्यतायाः च प्रेरणादायकः अस्ति, यत् मूलभूततायाः, सहनशक्तिः, अचञ्चलशान्ततायाः च प्रतीकं भवति

**ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ**

माउण्टन् पोज योगस्य मौलिकतमेषु आसनेषु अन्यतमः अस्ति, तस्य अभ्यासः विविधपरम्परासु बहुधा क्रियते । प्रायः शरीरस्य पृथिव्याः च मध्ये दृढसम्बन्धं स्थापयितुं ग्राउण्डिंग् पोजरूपेण उपयुज्यते, सन्तुलनं, संरेखणं, आन्तरिकस्थिरतां च पोषयति

योगे पर्वताः सहनशक्ति-स्थिरतायाः शक्तिशालिनः प्रतीकाः इति दृश्यन्ते । पार्वतीसनं पर्वतस्य लक्षणं मूर्तरूपं ददाति, अभ्यासकारिणः एतान् गुणान् स्वान्तर्गतं संवर्धनं कर्तुं प्रोत्साहयति ।

एतत् आसनं बहुषु प्राचीनयोगग्रन्थेषु दृश्यते, यद्यपि एतत् मुख्यतया आधुनिकयोगक्रमेषु दृश्यते, यत्र अन्यमुद्राणाम् आधाररूपेण कार्यं करोति सामान्यतया योगक्रमस्य आरम्भे अन्ते वा अभ्यासकर्तारं केन्द्रीकृत्य मनःसन्तोषस्य अभ्यासस्य स्वरं निर्धारयितुं अभ्यासः भवति ।

## **पार्वत्तासनस्य अर्थः** 
* **पार्वत् : पार्वत्** शब्दस्य संस्कृते **पर्वतः**     इति अनुवादः भवति । पर्वताः हिन्दुधर्मादिषु आध्यात्मिकपरम्परासु बलस्य, स्थिरतायाः,     सहनशक्तिस्य च प्रतीकत्वेन पूज्यन्ते । पर्वतासनस्य पृष्ठतः विचारः अस्ति यत्     पर्वतस्य गुणाः-स्थिरता, भूमिगतता, अचलता च मूर्तरूपं ददातु।
* **आसन** : आसनपदस्य **केवलं** अर्थः **मुद्रा**     अथवा **मुद्रा** , योगे अभ्यासितस्य कस्यापि शारीरिकमुद्रायाः अभिप्रायः     । अतः **पर्वतासनं पर्वतस्य मुद्रा** , पर्वतस्य स्थायिस्वभावं प्रतिबिम्बयति     इति दृढं भूमिगतं च वृत्तिम् प्रतिनिधियति।

## **पार्वतीसनस्य आध्यात्मिक-लाभः** 
यद्यपि पर्वतासनं सरलं तथापि शक्तिशाली मुद्रा अस्ति तथापि तस्य अनेकाः **आध्यात्मिकलाभाः प्राप्यन्ते** :

# **ग्राउण्डिंग् तथा केन्द्रीकरण** : पार्वतीसनस्य     अभ्यासेन भूमिगततायाः भावः आगच्छति , यतः पादाः पृथिव्यां दृढतया रोपिताः भवन्ति।     एषा स्थिरता आन्तरिकसन्तुलनस्य भावः सृजति, अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणे स्वं केन्द्रीकृत्य     साहाय्यं करोति ।
# **शान्ततायाः संवर्धनम्** : मुद्रा श्वसनशरीरयोः     सह मनःसम्बन्धं प्रोत्साहयति, मनः शान्तं शान्तं च प्रवर्धयति। एतत् मनःसन्तोषं     जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु अपि नेतुं शक्यते ।
# **मनःसन्तोषः ध्यानं च :** पार्वतीसनं धारयितुं     शरीरस्य संरेखणस्य विषये एकाग्रता, जागरूकता च आवश्यकी भवति, यत् मनःसन्तोषं पोषयति।     एषा ध्यानभावना भवतः जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु स्थानान्तरितुं शक्यते, येन भवतः     चुनौतीपूर्णपरिस्थितौ उपस्थितः भवितुं साहाय्यं भवति ।
# **पृथिव्याः सह सम्पर्कः** : पर्वतमुद्रा पृथिव्यां     मूलभूतः अस्ति, प्रकृत्या सह गहनं सम्पर्कं प्रदाति । वर्तमानक्षणे मूलभूतः इति     विचारं प्रवर्धयति, विक्षेपरहितः ।
# **शरीरस्य मनस्य च संतुलनम्** : शरीरेण सह दृढं     आधारं निर्माय पार्वतीसनं शरीरे ऊर्जानां संतुलनं कर्तुं साहाय्यं करोति, शारीरिक-मानसिक-स्थितीनां     मध्ये सामञ्जस्यं प्रवर्धयति 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

पर्वतासनं सरलं मुद्रां दृश्यते, परन्तु तस्य शरीरे मनसि च गहनः प्रभावः भवति । अत्र माउण्टन् पोज इत्यस्य अभ्यासस्य केचन प्राथमिकाः **शारीरिकाः, मानसिकाः, आध्यात्मिकाः च लाभाः सन्ति ।**

**शारीरिकलाभाः : १.**

# **मुद्रासुधारं करोति** : पार्वतीसनं मेरुदण्डस्य,     स्कन्धस्य, नितम्बस्य च सम्यक् संरेखणं प्रवर्धयति, येन समग्रमुद्रासु सुधारः     भवति ।
# **पादौ, कोरं च सुदृढं करोति** : पादौ ग्राउण्ड्     कृत्वा ऊर्ध्वं स्थित्वा ऊरु, वत्सः, नूपुरं च सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति ।     तदतिरिक्तं कोरस्नायुषु संलग्नता समग्रशक्तिसुधारं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
# **लचीलापनं वर्धयति** : मेरुदण्डं तानयित्वा शिरस्य     उपरि बाहून् विस्तारयित्वा मेरुदण्डस्य, स्कन्धस्य, कटिबन्धस्य च लचीलापनं वर्धते     ।
# **संतुलनं प्रवर्धयति** : एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन     भवतः संतुलनस्य दृढं भावः विकसितः भवति, यत् अन्येषां बहूनां योगमुद्राणां कृते     अत्यावश्यकम् अस्ति ।
# **परिसंचरणं वर्धयति** : मुद्राः शरीरं विशेषतः     पादौ मेरुदण्डं च तानयित्वा रक्तसञ्चारं सुदृढं करोति, येन सम्पूर्णशरीरे उत्तमं     संचारं प्रवर्धयति

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ :**

# **तनावः न्यूनीकरोति** : मुद्रायाः ग्राउण्डिंग्     प्रकृतिः तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति     ।
# **मानसिकस्पष्टतां वर्धयति :** पर्वतासने शरीरस्य     श्वासस्य च संरेखणं प्रति ध्यानं दत्त्वा मानसिकस्पष्टतां एकाग्रतां च वर्धयति।
# **भावनात्मकस्थिरतां वर्धयति :** पर्वतासनस्य माध्यमेन     पृथिव्याः सह सम्पर्कः चुनौतीपूर्णपरिस्थितौ भावनात्मकस्थिरतां लचीलतां च संवर्धयितुं     साहाय्यं करोति।
# **शान्तिभावं पोषयति** : माउण्टन् पोजस्य निश्चलता,     ग्राउण्डिंग इफेक्ट् च शान्तिस्य शान्तिस्य च भावः पोषयति, यत् अभ्यासकारिणः दैनन्दिनजीवनस्य     दबावानां सामना कर्तुं साहाय्यं करोति। 

**== पदे पदे निर्देश ==**

अत्र सम्यक् **पार्वतीसनं कथं कर्तव्यम् इति ।**

# **ताडासने आरभत** : **ताडासने** (पर्वतमुद्रा)     आरभत, पादौ एकत्र कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा ऊर्ध्वं स्थित्वा। भवतः भारः     द्वयोः पादयोः समानरूपेण वितरितः भवति, पादाङ्गुलीः अग्रे दर्शयन्ति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु ।
# **पादौ संलग्नं कुर्वन्तु** : पादयोः माध्यमेन अधः     निपीड्य पादौ मांसपेशीः सक्रियं कुर्वन्तु। चतुष्कोणं नियोजयितुं जानुटोप्याः     किञ्चित् उत्थाप्य ऊरुं दृढं कुर्वन्तु ।
# **Align Your Spine** : दीर्घं ऋजुं मेरुदण्डं निर्वाहयन्     शिरः मुकुटं माध्यमेन उत्थापयन्तु। श्रोणि तटस्थं भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु,     पृष्ठस्य अधोभागस्य अतिकमानं परिहरन्तु ।
# **कोरं संलग्नं कुर्वन्तु** : स्वस्य कोरस्य मांसपेशिनां     सक्रियीकरणार्थं स्वस्य अधः उदरं धीरेण आकर्षयन्तु, येन भवतः मेरुदण्डस्य स्थिरता,     समर्थनं च प्रदास्यति।
# **बाहून् विस्तारयन्तु** : गभीरं निःश्वासं गृहीत्वा     बाहून् शिरसि उत्थापयन्तु। बाहून् परस्परं समानान्तरं कृत्वा तालयोः सम्मुखं स्थापयन्तु,     अथवा यदि भवन्तः आरामेन कर्तुं शक्नुवन्ति तर्हि तालुकौ एकत्र आनयन्तु ।
# **स्कन्धान् आरामं कुर्वन्तु** : स्कन्धान् कर्णात्     दूरं पातयित्वा कण्ठं दीर्घं कुर्वन्तु। बाहू सक्रियः किन्तु तनावग्रस्ताः न इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **Breathe and Hold the Pose** : गहनेषु, स्थिरेषु     श्वासेषु ध्यानं ददातु। ३० सेकेण्ड् तः एकनिमेषपर्यन्तं स्थितिं धारयन्तु, येन     सुनिश्चितं भवति यत् भवतः शरीरं भूमिगतं भवति, भवतः मनः शान्तं, एकाग्रं च भवति     ।
# **Release the Pose** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं शनैः     शनैः बाहून् अधः कृत्वा **ताडासनं प्रति आगच्छन्तु** । अन्यमुद्रायां संक्रमणात्     पूर्वं पुनः केन्द्रीकृत्य कतिपयानि गभीराणि निःश्वासाः गृह्यताम् । 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **जानुनिबन्धनम् :** पार्वतीसनस्य अभ्यासे , जानुनिबन्धनं     परिहरन्तु । जानुषु किञ्चित् मोचनं कृत्वा मृदुतां लचीलतां च धारयन्तु।
# **पृष्ठभागे लम्बनम्** : सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत्     भवतः श्रोणिः तटस्थः एव तिष्ठति। कोरस्नायुषु मन्दं नियोजयित्वा पृष्ठं व्याप्तं     कर्तुं परिहरन्तु।
# **स्कन्धाः तनावग्रस्ताः** : स्कन्धान् कर्णात्     दूरं शिथिलं कुर्वन्तु, तनावं च परिहरन्तु, येन तनावः भवितुम् अर्हति ।
# **कण्ठं व्याप्य** : शिरसि बाहून् प्रसारयन् कण्ठस्य     विषये मनः स्थापयन्तु। कण्ठं दीर्घं कृत्वा अतिशयेन उपरि पश्यन् परिहरन्तु, येन     कण्ठे तनावः भवितुम् अर्हति । 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

पर्वतासनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

* **पादस्नायुः** : ऊरुः, वत्सः, नूपुरः च सर्वे सक्रियः     भवन्ति येन मुद्रायां संतुलनं स्थिरतां च निर्वाह्यते ।
* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य, पृष्ठस्य अधः मांसपेशिनां     च मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं, संरेखणं च निर्वाहयितुं नियोजिताः भवन्ति ।
* **स्कन्धाः बाहूश्च** : स्कन्धबाहूः यथा यथा भवन्तः     शिरसि प्रसारयन्ति तथा तथा प्रसारिताः नियोजिताः च भवन्ति।
* **मेरुदण्ड** : पार्वतीसनं मेरुदण्डं तानयति, लचीलापनं     लम्बतां च प्रवर्धयति। 

**== श्वसन तकनीक ==**

पर्वट्टासने ध्यानं स्थिरतां च स्थापयितुं श्वसनम् अत्यावश्यकम् : १.

* मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा बाहून् शिरसि उत्थापयन् **निःश्वासं कुरु ।**
* यथा यथा भवन्तः पादौ दृढं कुर्वन्ति तथा तथा कोरं नियोजयन्तु तथा मुद्रां     गभीरं कर्तुं **निःश्वासं कुर्वन्तु ।**

**मन्दगभीरश्वासयोः** ध्यानं दत्त्वा शान्तस्य, मनःसन्तोषस्य च भावः सृजति । 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

# **कण्ठे वा स्कन्धे वा चोटः** : कण्ठे वा स्कन्धे     वा चोटः प्राप्ताः व्यक्तिः बाहून् शिरसि उत्थापयन् सावधानाः भवेयुः । बाहून्     स्कन्धस्य ऊर्ध्वतायां स्थापयित्वा अथवा समर्थनार्थं भित्तिं उपयुज्य परिवर्तनं     कुर्वन्तु।
# **पृष्ठस्य समस्या** : येषां पृष्ठस्य अधः समस्या     अस्ति तेषां अत्यधिकं कमानीकरणं परिहरितव्यम्। कोरं नियोजयन्तु तथा तटस्थमेरुदण्डं     निर्वाहयितुम् ध्यानं ददतु।
# **गर्भधारणम्** : गर्भिणीभिः गभीरपृष्ठमोचनं, उदरस्य     उपरि अत्यधिकं दबावं च परिहरितव्यम् । एतस्य मुद्रायाः अभ्यासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां     परामर्शं कुर्वन्तु। 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

योगाभ्यासस्य आरम्भे वा अन्ते वा प्रयोक्तुं पार्वतीसनः उत्तमः मुद्रा अस्ति । अन्येषु अधिकजटिलमुद्रासु संक्रमणात् पूर्वं ग्राउण्डिंग्, फोकस, मनःसन्तोषं च स्थापयितुं साहाय्यं करोति । पृष्ठवक्रतायाः अथवा आसनस्य आसनस्य अनन्तरं महती प्रतिमुद्रारूपेण अपि कार्यं करोति । 

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

पार्वतीसनस्य अभ्यासः भावनात्मकस्थिरतां, लचीलापनं, भूमिगततायाः च भावः पोषयितुं साहाय्यं करोति . एतत् अभ्यासकारिणः मन्दं कर्तुं उपस्थिताः भवितुं च प्रोत्साहयति, तनावं न्यूनीकरोति, आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

मुद्रा पर्वतस्य बलस्य, स्थिरतायाः, सहनशक्तिस्य च प्रतीकं भवति । अभ्यासकर्तारं पृथिव्यां वर्तमानक्षणेन च संयोजयति, भूमिगतस्य भावनां आध्यात्मिकसन्तुलनं च प्रदाति । 

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

उन्नतसाधकानां कृते **उर्ध्वादिविविधतां** योजयित्वा पार्वतीसनं गभीरं कर्तुं शक्यते **हस्तासना** (ऊर्ध्वहस्तमुद्रा) अथवा सौम्यपृष्ठवक्रतायाः **अभ्यासः** . एते विविधताः शरीरस्य लचीलतां, बलं च आव्हानं कुर्वन्ति, येन लाभः अधिकं वर्धते । 

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

**हठयोगः** , **विन्यासयोगः** , **अय्यङ्गरयोगः च** इत्यादिषु विभिन्नेषु योगशैल्यां पार्वत्तासनं सामान्यम् अस्ति । विन्यासे प्रवाहक्रमस्य भागरूपेण तस्य उपयोगः भवितुं शक्नोति, **हठयोगे तु** प्रायः बलस्य, संरेखणस्य च निर्माणार्थं आधारभूतमुद्रारूपेण अभ्यासः **भवति** 

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

मुद्रासुधारं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, शान्ततायाः भावस्य संवर्धनार्थं च भवन्तः दिवसं यावत् पर्वतासनस्य अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति । मनः केन्द्रीकृत्य शरीरं ऊर्जां दातुं प्रातःकाले वा सभायाः पूर्वं वा अभ्यासं कर्तुं महान् मुद्रा अस्ति । 

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

योगविषये अध्ययनेन ज्ञातं यत् पार्वतीसनादिभिः अभ्यासैः मुद्रासुधारः, चिन्ता न्यूनीकर्तुं, लचीलतां, बलं च वर्धयितुं शक्यते । पार्वतीसन इत्यादीनां योगासनानां नियमित-अभ्यासस्य मेरुदण्डस्य, मांसपेशीनां, मनस्य च चिकित्सालाभः दर्शितः अस्ति । 

**== सन्दर्भाः ==**

# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
# कुमार, राज. "योगे ध्यानस्य भूमिका।" *योग जर्नल* ,     vol. ६८, न. 2, 2020, पृष्ठ 30-34।