पूर्णभुजङ्गासनम्

**पूर्णभुजंगासन** (or **Full Cobra Pose ) इति** योगे पारम्परिकस्य **भुजंगासनस्य (Cobra Pose) उन्नतं संस्करणम् अस्ति ।** एषा विविधता खिन्नतां गभीरं करोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, उदरस्नायुषु प्रसारयितुं, पृष्ठस्य दृढीकरणे च साहाय्यं करोति ।

**पूर्णभुजंगासनस्य व्यापकव्याख्यानम् अस्ति :**

== **आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च**

**पूर्णभुजङ्गासनं "** पूर्ण " (पूर्ण वा पूर्ण इत्यर्थः), " भुजङ्गा " (कोबरा वा नाग इत्यर्थः), "आसनम्" (मुद्रा इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्देभ्यः निष्पन्नम् । नाम पूर्णतया शरीरस्य विस्तारं कृत्वा फणाम् उन्नतं कोबरा इव उच्यते ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या भुजङ्गासनम् एकः प्राचीनः योगमुद्रा अस्ति यः शताब्दशः अभ्यासितः अस्ति तथा च हठयोगप्रदीपिका *,* घेरण्डसंहिता *इत्यादिषु ग्रन्थेषु दृश्यते* पूर्णभुजङ्गासनं पृष्ठस्य वक्षःस्थलस्य च विस्तारं वर्धयित्वा एतत् पारम्परिकं मुद्रां एकं पदं पुरतः नयति ।

 **संस्कृत अर्थ पूर्णभुजंगासन** ===

पूर्णभुजङ्गासनशब्दः अस्य संयोगः अस्ति : १ **.**

* **पूर्ण**     ( वाल) : पूर्ण     या पूर्ण अर्थात् पूर्ण या पूर्ण।
* **भुजङ्गा**     ( भुजङ्ग) : कोबरा     वा नाग इत्यर्थः ।
* **आसन**     ( आसन): आसन या     आसना अर्थ।

पूर्णभुजङ्गासनस्य शाब्दिकानुवादः “पूर्णकोबरासनम्” इति ।

 **पूर्णभुजंगासन के आध्यात्मिक लाभ** ===

* **हृदयचक्रं     उद्घाटयति (अनहता)** : पूर्णभुजंगासनं हृदयचक्रं उत्तेजितुं     शक्नोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति तथा च भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं शक्नोति।     करुणा, प्रेम, अवगमनभावनाः संवर्धयितुं साहाय्यं करोति इति कथ्यते ।
* **मनः-शरीर-सम्बन्धे     सुधारं करोति** : मेरुदण्डस्य गतिविषये जागरूकताम् आनयन् एषा     मुद्रा भौतिकशरीरस्य मानसिकसन्निधौ गहनतरं सम्बन्धं पोषयति एतत् अभ्यासकर्तृभ्यः     उत्तमं ध्यानं मानसिकस्पष्टतां च विकसितुं साहाय्यं करोति ।
* **ऊर्जाप्रवाहं     वर्धयति** : यथा कोबरा मुद्रा परम्परागतरूपेण प्राणं (जीवनशक्तिं)     उत्तेजयति, पूर्णभुजंगासनं प्राणप्रवाहं अधिकं गभीरं करोति , शरीरं मनश्च पुनः     सजीवं करोति।
* **तनावः     चिन्ता च न्यूनीकरोति** : अन्येषां पृष्ठमोचकानां इव एतत्     आसनं वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं साहाय्यं करोति, येन गभीरं श्वसनं भवति, यत् परासहानुभूति     तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कर्तुं शक्नोति, तनावस्य चिन्तास्तरं च न्यूनीकरोति

== **प्रयोजन एवं लाभ**

**आसनस्य प्राथमिकः शारीरिकः, मानसिकः, आध्यात्मिकः च लाभः**

**शारीरिक लाभ** : १.

# **मेरुदण्डं     सुदृढं करोति** : मुद्रा मेरुदण्डस्य समीपे मांसपेशिनां सुदृढीकरणं     करोति, आसनं सुदृढं करोति, लचीलतां च वर्धयति ।
# **वक्षःस्थलं     फुफ्फुसं च उद्घाटयति :** पूर्णभुजङ्गासने पृष्ठस्य पूर्णविस्तारः     वक्षःस्थलस्य च उद्घाटनं वक्षःस्थलं तानयितुं फुफ्फुसक्षमतां च वर्धयितुं साहाय्यं     करोति।
# **उदरस्य     मांसपेशिनां ताननं करोति** : एषा मुद्रा उदरस्य मांसपेशिनां,     अग्रशरीरस्य च ताननं करोति, येन एतेषु क्षेत्रेषु तनावस्य निवारणं भवति ।
# **रक्तसञ्चारं     सुधरयति** : गहनः खिन्नः वक्षःस्थलं, कण्ठं, पृष्ठं च रक्तप्रवाहं     प्रोत्साहयति, समग्रसञ्चारं वर्धयति ।
# **पाचनं     उत्तेजयति** : उदरं धड़ं च तानयित्वा एतत् आसनं पाचनं उत्तेजितुं     कब्जं च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ** : १.

# **एकाग्रतां     ध्यानं च वर्धयति** : मुद्रायां ध्यानं जागरूकता च     आवश्यकं भवति, येन एकाग्रतां मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुम् सहायकं भवति।
# **ऊर्जां     वर्धयति** : पृष्ठमोचनरूपेण पूर्णभुजङ्गासनं शरीरेण प्राणस्य     प्रवाहं उत्तेजयति, येन अभ्यासकर्ता ऊर्जायुक्तः इति भावः त्यजति।
# **भावनात्मकं     तनावं न्यूनीकरोति** : एषा मुद्रा वक्षःस्थलं हृदयं     च उद्घाटयितुं ज्ञायते, भावनात्मकतनावं तनावं च मुक्तुं साहाय्यं करोति।

== **पदे पदे निर्देश**

# **प्रारम्भिकस्थानं**     : योगचटके अधोमुखं शयनं कृत्वा पादौ सीधाः पादौ च     एकत्र स्थापयित्वा आरभत। पादस्य शिखरं भूमौ निपीडयति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
# **हस्तस्थापनम्**     : स्कन्धयोः अधः प्रत्यक्षतया भूमौ सपाटं स्थापयन्तु,     कोणौ पार्श्वयोः समीपे न्यस्तं कुर्वन्तु ।
# **निःश्वासं     कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु** : निःश्वासं गच्छन् शनैः     शनैः हस्तौ तलस्य अन्तः निपीड्य वक्षःस्थलं, उपरितनं कूपं च भूमौ उत्थापयितुं     आरभत इदानीं यावत् कोणौ नतौ स्थापयतु।
# **पृष्ठं     पूर्णतया विस्तारयन्तु** : यथा यथा भवन्तः हस्तेषु निपीडयन्ति     तथा तथा बाहून् पूर्णतया ऋजुं कुर्वन्तु, वक्षःस्थलं उच्चतरं उत्थाप्य, पृष्ठं     गभीरं कमानं कुर्वन्तु। मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन् शिरः पुनः आनेतुं प्रयतस्व।
# **वक्षःस्थलं     उद्घाटयतु** : स्कन्धपट्टिकाः पृष्ठतः अधः आकृष्य छतम् प्रति     वक्षःस्थलं उद्घाटयतु। धड़ं ऊर्ध्वं विस्तारयितुं ध्यानं दत्तव्यं, स्थिरतां स्थापयितुं     पादौ ऊरुं च नियोजयन्तु ।
# **Hold     the Pose** : किञ्चित् ऊर्ध्वं वा कक्षस्य पृष्ठभागं प्रति     वा दृष्टिः स्थापयन्तु। १५–३० सेकेण्ड् यावत् स्थितिं धारयन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम्     ।
# **विमोचन**     : मुद्रातः निर्गन्तुं शनैः शनैः वक्षःस्थलं उदरं     च पुनः भूमौ अधः कृत्वा अवरोहणस्य समर्थनार्थं कोणौ मोचयन्तु । कतिपयानि निःश्वासाः     आरामं कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते विविधताः : १.**

* आरम्भकाः     वक्षःस्थलं उत्थापयन् क्रमेण बाहून् ऋजुकरणं प्रति कार्यं कुर्वन्तः कोणौ किञ्चित्     नतौ स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।
* शरीरस्य     अधिकं उत्थापने सहायतार्थं वक्षःस्थलस्य अधः खण्डं स्थापयितुं शक्नुथ ।

**उन्नतविविधताः १.**

* उन्नत-अभ्यासकारिणः     वक्षःस्थलं छतम् प्रति अधिकं निपीड्य पृष्ठ-मोचनं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
* वैकल्पिकरूपेण,     भवन्तः स्वपदानि तलतः उत्थापयितुं शक्नुवन्ति, वक्षःस्थलस्य पादयोः च मध्ये गतिशीलं     उत्थापनं निर्मातुं शक्नुवन्ति ।

== **सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि**

# **पृष्ठस्य     अधःभागस्य पतनम्** : वक्षःस्थलस्य उत्थापनस्य समये     पृष्ठस्य अधःभागस्य पतनं परिहरन्तु। उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतां कृत्वा पृष्ठस्नायुषु     ऊर्ध्वं विस्तारं कर्तुं उपयोगे ध्यानं दत्तव्यम् ।
# **हस्तेन     अत्यधिकं दबावः** : हस्तेन अत्यधिकं दबावः कटिबन्धेषु     तनावः भवितुम् अर्हति । पृष्ठस्य मांसपेशिनां, पादौ च उपयोगेन गतिं समर्थयितुं     ध्यानं दत्तव्यम् ।
# **कण्ठस्य     तनावः** : कण्ठं मेरुदण्डस्य अनुरूपं स्थापयन्तु। कण्ठं अतिकर्णं     न कुर्वन्तु, शिरः अतिदूरं पृष्ठतः न तिर्यक् कुर्वन्तु। तटस्थदृष्टिः भवतु।

== **मांसपेशी समूह लक्षित**

* **पृष्ठस्य     मांसपेशी** : पूर्णभुजङ्गासनं मुख्यतया मेरुदण्डस्य समीपे     मांसपेशिनां लक्ष्यं करोति, यत्र इरेक्टर् स्पाइनः अपि सन्ति, ये पृष्ठस्य विस्तारस्य     उत्तरदायी भवन्ति
* **वक्षःस्थलं     स्कन्धं च** : यदा भवन्तः स्वस्य धडस्य उत्थापनं कुर्वन्ति     तदा वक्षःस्थलस्य स्कन्धस्य च मांसपेशिनां व्यायामः भवति, येन लचीलता, शक्तिः     च सुधरति ।
* **कोर     मांसपेशी** : उदरं पृष्ठमोचनस्य समर्थनाय, मुद्रायाः समये     स्थिरतां निर्वाहयितुं च नियोजितं भवति ।
* **पादौ**     : श्रोणिं स्थिरं कर्तुं पृष्ठस्य अधःभागे डुबनं     न कर्तुं च सम्पूर्णे मुद्रायां पादौ ऊरुः च सक्रियः तिष्ठति ।

== **श्वसन तकनीक**

**पूर्णभुजङ्गासनस्य** एकः अत्यावश्यकः पक्षः अस्ति श्वसनम् | अत्र भवतः श्वसनस्य गतिना सह समन्वयः कथं भवति इति दर्शितम् अस्ति ।

* यथा     यथा वक्षःस्थलं उत्थापनं पृष्ठं च कमानं कर्तुं आरभते तथा तथा **निःश्वासं गृहाण     ।**
* यथा     यथा पृष्ठवक्रं गभीरं कुर्वन्ति तथा तथा **निःश्वासं त्यजन्तु ।**
* श्वसनं     न धारयितुं आसनस्य अधिकतमं लाभं प्राप्तुं च सम्पूर्णे मुद्रायां गभीरं समं च     श्वसितुम् अर्हन्ति ।

== **विरोधाभास एवं सावधानताएँ**

**पूर्णभुजंगासनं** परिहरन्तु यदि भवतः : १.

* **पृष्ठस्य     गम्भीराः समस्याः** (विशेषतः हर्नियायुक्ताः चक्राः)     २.
* **कण्ठस्य     चोटः**
* **स्कन्धस्य     चोटः**
* **गर्भधारणं**     (प्रथमत्रिमासिकस्य अनन्तरं) २.
* **मेरुदण्डस्य     गम्भीराः समस्याः**

यदि भवतः स्वास्थ्यस्य किमपि चिन्ता अस्ति तर्हि उन्नतमुद्राणां प्रयासात् पूर्वं सर्वदा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा वा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकेन वा परामर्शं कुर्वन्तु।

== **योगाभ्यास में भूमिका**

**पूर्णभुजङ्गासनस्य** उपयोगः विविधयोगक्रमेषु कर्तुं शक्यते । इदं **पृष्ठमोचश्रृङ्खलायाः** भागरूपेण अथवा **उर्ध्ववत्** गभीरपृष्ठमोचनस्य सज्जतामुद्रारूपेण सम्यक् कार्यं करोति **धनुरासन (चक्र मुद्रा)** . It can also serve as an effective **heart opener** , उपरितनशरीरे ऊर्जां आनयति तथा च मुद्रां सुधारयितुम् सहायकं भवति।

== **मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव**

शारीरिकरूपेण मुद्रा पृष्ठे स्कन्धयोः च तनावस्य निवारणं कर्तुं शक्नोति, परन्तु तस्य गहनः भावनात्मकः प्रभावः अपि भवति :

* **तनावस्य     निवारणं करोति** : एतत् भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं     करोति यत् वक्षःस्थले स्कन्धेषु च संगृहीतं भवितुम् अर्हति।
* **मानसिकस्पष्टता**     : हृदयं वक्षःस्थलं च उद्घाट्य मानसिकस्पष्टतायाः     भावः प्रोत्साहयति, समग्रं ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयति।

== **दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व**

**पूर्णभुजंगासनस्य** सम्बन्धः योगदर्शनस्य अनेकतत्त्वैः सह अस्ति : १.

* **हृदयचक्रसक्रियीकरणम्**     : मुद्रायाः वक्षःस्थलं उद्घाटयति इति प्रकृतिः हृदयचक्रं     सक्रियं करोति, यत् प्रेम, करुणा, सहानुभूतिः च केन्द्रं मन्यते
* **प्राणप्रवाहः**     : मेरुदण्डस्य वक्षःस्थलस्य च विस्तारेण शरीरे प्राणस्य     स्वतन्त्रतया प्रवाहार्थं अधिकं स्थानं निर्मीयते, येन जीवनशक्तिः मानसिकस्पष्टता     च वर्धते

== **उन्नतविविधता तथा प्रगति**

पूर्णभुजङ्गासने अधिकं उन्नताः भवन्ति तथा तथा एतानि विविधतानि समावेशयितुं विचारयन्तु :

* **पादौ     उत्थापनं** : पृष्ठस्य मोचनं गभीरं कर्तुं ग्लूट्स्, हैमस्ट्रिंग्     च संलग्नं कर्तुं।
* **गुल्फयोः     धारणम्** : एकदा मुद्रायां सहजतां प्राप्य वक्षःस्थलस्य उद्घाटनं     गभीरं कर्तुं गुल्फयोः वा पादयोः वा कृते हस्तं प्रसारयितुं प्रयतध्वम्।

== **विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन**

**पूर्णभुजंगासनस्य** उपयोगः विभिन्नेषु योगपरम्परासु भवति । गभीरपृष्ठमोचनस्य सज्जतामुद्रारूपेण **हठयोगे** विशेषतया अस्य उपरि बलं दत्तम् अस्ति । विन्यासयोगे एषः मुद्राः गतिशीलक्रमस्य भागः भवितुम् अर्हति, प्रायः **Downward-Facing Dog इत्यादिभ्यः** मुद्राभ्यः प्रवहति **।**

== **दैनन्दिनजीवने एकीकरणम्**

**पूर्णभुजंगासनस्य दैनिक अभ्यासे** समावेशः मुद्रां सुधारयितुम्, तनावं न्यूनीकर्तुं, शारीरिकशक्तिं वर्धयितुं च सहायकं भवितुम् अर्हति । प्रतिदिनं अभ्यासं कुर्वन्तु, आदर्शतया प्रातःकाले शरीरस्य व्यायामं, ऊर्जां च दातुं प्रयतध्वम्।

== **वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान**

अध्ययनेन ज्ञातं यत् **पूर्णभुजङ्गासन इत्यादीनि नियमितपृष्ठमोचनानि** मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं, उत्तममुद्रां प्रवर्धयितुं, कमरस्य अधः वेदनाम् उपशमयितुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति विशेषतः तनावनिवृत्त्यर्थं पृष्ठमोचनस्य शारीरिक-भावनात्मकलाभाः आधुनिकसंशोधनेषु सुदस्तावेजिताः सन्ति ।