चतुरङ्ग

[लघुचित्रम्|[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानप्रदेशात् भारतदेशात् प्राप्तं चतुरङ्गपात्रसमूहम्]]
**चतुरङ्गः** (हिन्दी: चतुरंग; आङ्ग्ल: Chaturanga) प्राचीनः भारतीयः पट्टकक्रीडात्मकः क्रीडाविशेषः अस्ति। एषः क्रीडाविशेषः प्रथमं सप्तमे शताब्दे ईसवीसन् भारतदेशे अभ्युदितः वा दृश्यः आसीत्।

यद्यपि किञ्चित् अनिश्चितता अस्ति, शतरञ्जइतिहासज्ञैः सामान्यतः स्वीकृतं यत् चतुरङ्गः एव शतरञ्जः, चेस्, श्याङ्क्ची (चीनी), चाङ्ग्गी (कोरियायी), शोङ्गी (जापानी), सित्तुयिन् (बर्मीय), मक्रुक् (थायीय), औक् चतुरङ्ग् (कम्बोडियायी) इत्यादीनां पट्टकक्रीडानां सामान्यपूर्वजः अस्ति। एषः क्रीडाविशेषः सास्सानिद्-पारस्यां चतुरङ्ग-रूपेण (शतरञ्जः) स्वीक्रियते, यः पश्चात् मध्ययुगीन-यूरोपदेशे प्रचलितः जातः।

चतुरङ्गस्य सर्वाणि नियमाः निश्चिततया ज्ञाताः न सन्ति। इतिहासज्ञैः अनुमान्यते यत् अस्य नियमाः शतरञ्जस्य नियमैः तुल्याः आसन्। विशेषतः गजस्य (गजः) गमनविधिः अनिश्चितः अस्ति।

## शब्दोत्पत्तिः 
संस्कृतशब्दः "चतुरङ्गः" बहुव्रीहिसमासः अस्ति, यः "चत्वारः अङ्गानि यस्य" इत्यर्थं बोधयति। महाकाव्येषु च एषः शब्दः "सेना" इत्यर्थेऽपि प्रयुज्यते। एषः नाम महाभारते उल्लिखितस्य युद्धव्यूहस्य आधारेण जातम्। चतुरङ्गः इत्यनेन गजसेना, रथसेना, अश्वसेना, पदातिसेना च इत्येते चत्वारः सैन्यविभागाः सूच्यन्ते। प्राचीनः युद्धव्यूहः अक्षौहिणी अपि चतुरङ्गस्य विन्यासवत् दृश्यते।

## इतिहासः 
[दक्षिणतः|लघुचित्रम्|अष्टाङ्गे [अष्टापदपट्टे श्रीकृष्णः राधया सह चतुरङ्गं क्रीडति।]]

### उत्पत्तिः 
चतुरङ्गस्य उत्पत्तिः शताब्दानां यावत् रहस्यरूपेण स्थितम्। स्पष्टतमं प्राचीनं उल्लेखः उत्तरभारते गुप्तसाम्राज्ये षष्ठे शताब्दे ई.सन् प्राप्तः। बाणभट्टस्य हर्षचरिते (ई॰सन् ६२५ च॰) चतुरङ्गशब्दस्य प्रथमतया उल्लेखः दृश्यते:अस्य नृपस्य अधीनत्वे केवलं मधुकणानां सङ्ग्रहे भ्रमराः विवादं कुर्वन्ति स्म; केवलं मापनपदानि छिद्यन्ते स्म; केवलं अष्टापदात् चतुरङ्गविन्यासः ज्ञायते स्म; दण्डनीयानां चत्वारः अङ्गानि न छिद्यन्ते स्म।स्ट्युवर्ट् कुलिन् इत्यनेन चतुरङ्गः प्रथमं भविष्यपुराणे वर्णितः इति अभिप्रेतम्। तथापि, भविष्यपुराणे आधुनिकप्रक्षेपाः सन्ति, यत्र संयुक्ताधिराज्यस्य अपि उल्लेखः दृश्यते।

 
प्राचीनभारतीयपट्टकक्रीडायाः कश्चन प्राचीनः उल्लेखः सुबन्धोः वासवदत्तायां दृश्यते, या पञ्चमात् सप्तमशताब्द्यन्तराले (विक्रमसंवत् ५५६–७५६) रचिता इति मन्यते।"वर्षाकालः स्वक्रीडां क्रीडति स्म, यत्र नायकैः मेढकैः पीतहरितवर्णैः, लाक्षारसैः चित्रीकृतैव, कृष्णपट्टे उत्पतन्तः।"अत्र वर्णनं न द्वयोः पक्षयोः भिन्नवर्णं सूचयति, अपि तु मेढकानां द्वौ वर्णौ—पीतः च हरितः च—इत्यर्थं।

चतुरङ्गक्रीडा सम्भवतः अतीव प्राचीनं मूलं धारयति, यत् पञ्चसहस्रवर्षपूर्वं यावत् प्रसारितम्। सिन्धुसभ्यायाः लोथाल्नगरात् द्विसहस्रात् त्रिसहस्रपूर्वे वर्षे (विक्रमसंवत् २०५७–३०५७) प्राप्तानि अवशेषाणि पट्टकस्थापनानि दृश्यन्ते, यानि चतुरङ्गसदृशानि।

अन्ये तर्काः अपि चतुरङ्गस्य प्राचीनत्वं सूचयन्ति—यथा रथः, यः क्रीडायां शक्तिमत्तमं पात्रं, युद्धे तु पञ्चषष्ठशताब्द्यन्तरं न प्रयुज्यते, यः लघुस्थूलश्वसेनया प्रतिस्थापितः। प्रतितर्कः अस्ति यत् रथः साहित्ये, यात्रायां, उत्सवेषु, क्रीडायां, स्पर्धायां च प्रमुखं पात्रं इव स्थितम्।

### भारतात् बहिः प्रसारणम् 
यद्यपि किञ्चित् अनिश्चितता अस्ति, तथापि चतुरङ्गः एव आधुनिकचतुरङ्गक्रीडायाः, चिनीस्य श्याङ्क्ची, कोरियायाः जाङ्ग्गी, जापानस्य शोगी, बर्मायाः सित्तुयिन्, थायदेशस्य मक्रुक्, कम्बोडियायाः औक्चत्रङ्ग्, भारतस्य आधुनिकचतुरङ्गस्य च सामान्यपूर्वजः इति इतिहासज्ञैः स्वीकृतम्।

अरबीभाषायां चतुरङ्गात् एव चतुरङ्गक्रीडायाः अधिकांशं पारिभाषिकं शब्दावलीं प्राप्तम्। आधुनिकचतुरङ्गः "शत्रञ्ज" इत्युच्यते, "बिशप्" इत्याख्यः पात्रं "गजः" इत्युच्यते। तैमूरलङ्गस्य चतुरङ्गः अपि पश्चात् ईरानदेशे प्रविष्टः।

पश्चिमदेशे एषः क्रीडाविषयः प्रथमं थॉमस हाइड् इत्यनेन "दे लूडिस् ओरिएण्टालिबुस् लिब्री द्वौ" इत्यस्मिन् ग्रन्थे संवत् १७५१ (ई॰ सन् १६९४) मध्ये प्रकाशितः। अनन्तरं विलियम् जोन्स् इत्यनेन संस्कृतवृत्तान्तानां अनुवादः अपि प्रकाशितः।

## क्रीडा 
### आरम्भविन्यासः 
चतुरङ्गः अष्टाङ्गे अचिह्निते पट्टे क्रीड्यते स्म, यः "अष्टापदः" इत्युच्यते, यः कश्चन क्रीडानाम अपि अस्ति। पट्टे किञ्चन विशेषचिह्नानि अपि दृश्यन्ते स्म, यासां अर्थः अद्य अज्ञातः। एतानि चिह्नानि चतुरङ्गक्रीडायाः न सम्बद्धानि, अपि तु परम्परया एव अंकितानि। एतानि चिह्नानि तानि स्थलानि सूचयन्ति, यत्र गजैः गन्तुं न शक्यते, गतिनियमात्। चतुरङ्गइतिहासज्ञः एच्॰जे॰आर्॰ मुरे इत्यनेन अनुमानितम् यत् अष्टापदः कश्चन प्राचीनः पाशकक्रीडायाः पट्टः अपि आसीत्, यः चोकाभरायाः सदृशः, यत्र चिह्नानां विशेषार्थः आसीत्।

### नियमाः 
प्रारम्भविन्यासः यथोक्तः। श्वेतपक्षः प्रथमं चलति। चतुरङ्गे लक्ष्यं भवति– प्रतिपक्षस्य राजानं (राजा) मातं कर्तुं, अथवा प्रतिपक्षं केवलं राजेन शेषं कर्तुं। यदि तदनन्तरं प्रतिपक्षः अपि प्रतिपक्षं केवलं राजेन शेषं करोति, तर्हि क्रीडा समता इति मन्यते।
 

### पात्राणि तेषां च गतयः 
* राजा: सर्वदिशं एकं पादं गच्छति– ऊर्ध्वं, अधः, पार्श्वतः, तिर्यग् च। चतुरङ्गे "कास्टलिङ्ग्" इत्याख्यं नियमः नास्ति।
* मन्त्री; अन्यथा सेनापतिः: सर्वदिशं तिर्यग् एकं पादं गच्छति, यथा शत्रञ्जे "फर्स्" इत्याख्यः पात्रः।
* रथः; अन्यथा सकटः: ऊर्ध्वं च पार्श्वतः च, यावत् रिक्तं क्षेत्रं, गच्छति, यथा आधुनिकचतुरङ्गे "रूक्"।
* गजः; अन्यथा हस्तिः: प्राचीनग्रन्थेषु त्रयः गतिनियमाः वर्णिताः
** १. द्वौ पादौ तिर्यग् दिशायां, प्रथमं क्षेत्रं उल्लङ्घ्य, यथा इरानीशत्रञ्जे "अल्फिल्", इथियोपियायां "सेण्टेरेज्", मङ्गोलदेशे "तैमूरचतुरङ्गे", मध्ययुगीनचतुरङ्गे च। एषः "द्विद्विपदगामी" इत्याख्यः कल्पनापात्रः।
** २. एकं पादं अग्रे वा तिर्यग् दिशायां। एषः गमनः थायदेशीयमक्रुके "खोन्", बर्मायाः सित्तुयिने "सिन्", जापानदेशीयशोग्यां "रजतसामान्यः" इत्यादिषु दृश्यते
** ३. द्वौ पादौ ऊर्ध्वाधः वा पार्श्वतः, प्रथमं क्षेत्रं उल्लङ्घ्य। एषः गमनः "दब्बाबः" इत्याख्यः पात्रः इति कतिपयचतुरङ्गप्रकारेषु दृश्यते। एषः गमनः अरबीचतुरङ्गाचार्येण अल्-अद्लिना संवत् ८९७ मध्ये वर्णितः। "दब्बाबः" इत्येतत् पूर्वे "गुप्तयुद्धयन्त्रः", अधुना "सेनायानम्" इत्यर्थं।
* कतिपयैः इतिहासज्ञैः, यथा योहान्नस् कोत्स् इत्यनेन, एषः गमनः रथस्य प्राचीनतमं गमनम् इति अपि मन्यते।
* अश्वः: यथा आधुनिकचतुरङ्गे "नाइट्", द्विपदं एकं पार्श्वतः, एकं ऊर्ध्वं वा गच्छति।
* पदातिः अथवा भटः; अन्यथा सैनिकः: यथा आधुनिकचतुरङ्गे "पॉन्", अग्रे एकं पादं गच्छति, प्रतिपक्षं तिर्यग् एकं पादं हन्ति। प्रथमं गमनं द्विपदं न भवति।

### विशेषनियमाः 
अरबीचतुरङ्गाचार्येण अल्-अद्लिना द्वौ विशेषनियमौ उल्लिखितौ–

• स्थगनम् (स्तेल्मेट्): यदि कश्चन स्थगितः भवति, सः विजयी इति। एषः नियमः कतिपयमध्ययुगीनचतुरङ्गप्रकारेषु अपि संयुक्त अधिराज्यदेशे संवत् १६५७ मध्ये दृश्यते। अन्ये स्रोताः वदन्ति यत् स्थगनं नास्ति, राजा बाध्यः गन्तुं, तेन हन्यते।

• केवलराजः: यदि कश्चन सर्वाणि प्रतिपक्षपात्राणि हत्वा केवलं राजं शेषं करोति, सः विजयी। शत्रञ्जे अपि एषः नियमः अस्ति, किन्तु यदि प्रतिपक्षः तदनन्तरं प्रतिपक्षं अपि केवलराजेन शेषं करोति, तर्हि समता।

## सन्दर्भः