open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
आग्रादुर्गः

## अद्वितीयं वास्तुकौशलम्
**आग्रादुर्गं** मोगलवंशीयानां शासकानां वैभवस्य प्रतीकम् अस्ति । इदम् उत्तरप्रदेशे विद्यते । तेषां शासनस्य उत्तुङ्गस्थितौ चक्रवर्ती शाहजहानः १६३८-१६४८ वर्षयोः मध्ये दुर्गम् एतत् निर्मितवान् । दुर्गं परितः रक्षणदृष्ट्या महाप्राकारद्वयं श्वेतशिलया निर्मितम् अस्ति। बाह्यप्राकारः ७० पादमितः, अपरः च ३० पादमितः । तयोः मध्ये खाते मकराः भवन्ति, खातप्राकारयोः मध्ये विद्यमाने स्थले व्याघ्राः भवन्ति स्म । 'दीवान्-इ-आम्'नामके सभागृहे चक्रवर्ती जनसन्दर्शनं करोति स्म । कृष्णशिलया निर्मिते सिंहासने सः उपविशति स्म । विशिष्टानां जनानां मेलनाय 'दीवान्-ई-खास'नामकं सभागारम् आसीत्, यत्र श्वेतशिलासनं भवति स्म । मल्लिकासौधे आधिक्येन शाहजहानस्य प्रिया पत्नी मुमताज वसति स्म, या च चतुर्दशपुत्रान् प्रसूय दिवङ्गता । तदनन्तरवर्षेषु शाहजहानः अत्रैव बन्दीकृतः । स्वस्य अन्तिमेषु दिनेषु ततः एव यमुनातीरस्थं ताजभवनं पश्यन् सः कालं यापितवान् ।

चित्रम्:Agra Fort Agra Inida (2).JPG|आग्रादुर्गम् ।
चित्रम्:Maharaja Hemu Bhargava - Victor of Twenty Two Pitched Battles, 1910s.jpg|हेमचन्द्रराजः।
चित्रम्:InsideAgraFort.jpg|दुर्गस्य अन्तः ।
चित्रम्:AgraFortColumn.jpg|चालस्तम्भकलाविन्यासः।
चित्रम्:The Passing of Shah Jahan.jpg|शाहजहानस्य आस्थानम्।
चित्रम्:InsideAgraFort.jpg|दुर्गस्याभ्यन्तरदृश्यम् ।
चित्रम्:Agra-fort-6-jehangirs-palace.JPG|जहाङ्गीरसप्रासदः।
चित्रम्:Agra Fort 13.JPG|जहाङ्गीरप्रासादः ।
चित्रम्:Agra Fort 14.JPG|जहाङ्गीरप्रासादः ।
चित्रम्:Agra Fort 20.jpg|सार्वजनिकसभामण्डपम्।
चित्रम्:Delhi gate 6.jpg|देहलीद्वारम् ।
चित्रम्:Agra_Fort_5.jpg|समीपस्थात् रेलस्थानात् आग्रादुर्गस्य दृश्यम्

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्...

## श्लोकः 
:**गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।**
:**न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य त्रिंशत्तमः (३०) श्लोकः ।

		
## पदच्छेदः
वेपथुः, च, शरीरे, मे, रोमहर्षः, च, जायते ॥ गाण्डीवम्, स्रंसते, हस्तात्, त्वक्, च, एव, परिदह्यते । न, च, शक्नोमि, अवस्थातुम्, भ्रमति, इव, च, मे, मनः ॥

## अन्वयः
रोमहर्षः वेपथुश्च मे शरीरे जायते । हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते । त्वक् च एव परिदह्यते । अवस्थातुं न शक्नोमि । मे मनः भ्रमति इव । ।	

## शब्दार्थः 
:रोमहर्षः          = रोमाञ्चः
:मे                = मम
:शरीरे            = देहे
:वेपथुः           = कम्पनम्
:जायते          = उवति
:हस्तात्         = करात्
:गाण्डीवम्      = गाण्डीवनामकं धनुः
:स्रंसते          = भ्रश्यति
:त्वक् च एव    = चर्म च
:परिदह्यते      = सन्तप्यते
:अवस्थातुम्    = स्थातुम्
:न शक्नोमि    = नहि प्रभवामि
:मनः           = चित्तम्
:भ्रमति इव    = भ्राम्यति इति मन्ये ।

## अर्थः 
मम शरीरे कम्पः जायते । अहं रोमाञ्चम् अनुभवन् अस्मि । गाण्डीवं धनुः मम हस्तात् स्रंसते । मम त्वक् दग्धा इव भवति । अहं सम्यक् स्थातुं न शक्नोमि । मम मनः भ्रमति इव ।।

## श्लोकवैशिष्ट्यम्
विषयस्य सुबोधाय मिलित्वा दत्तम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

30
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यदि मामप्रतीकारम्...

## श्लोकः 
:**यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।**
:**धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः प्रथमोध्यायस्य अर्जुनविषादयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः (४६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यदि, माम्, अप्रतीकारम्, अशस्त्रम्, शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्राः, रणे, हन्युः, तत्, मे, क्षेमतरम्, भवेत् ॥

## अन्वयः
यदि धार्तराष्ट्राः शस्त्रपाणयः अशस्त्रम् अप्रतीकारं मां रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

## शब्दार्थः 
:यदि            = पक्षान्तरे
:शस्त्रपाणयः    = आयुधधारिणः
:धार्तराष्ट्राः      = धृतराष्ट्रपुत्राः
:अशस्त्रम्        = आयुधरहितम्
:अप्रतीकारम्    = प्रतिक्रियाशून्यम्
:माम्             = माम्
:रणे              = युद्धे
:हन्युः            = नाशयेयुः
:तत्              = तत्
:मे                = मम
:क्षेमतरम्         = शुभकरम्
:भवेत्            = स्यात् ।

## अर्थः 
किञ्चिदपि प्रतीकारम् अकुर्वन्तम् अगृहीतशस्त्रं च मां गृहीतशस्त्राः एते कौरवाः यदि युद्धे मारयन्ति तर्हि तदेव मम क्षेमतरं भवति इति भावयामि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
http://www.gitasupersite.iitk.ac.in

46
वर्गः:शाङ्करभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:रामानुजभाष्यं योजनीयम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
एवमुक्त्वा हृषीकेशं...

**एवमुक्त्वा हृषीकेशम्** () इत्यनेन श्लोकेन सञ्जयः अर्जुनस्य योद्धोपरामस्य निर्णयं धृतराष्ट्रं श्रावयति । पूर्वस्मिन् श्लोके स्वयुद्धोपरामस्य विषये स्पष्टतां कृत्वा अर्जुनः श्रीकृष्णस्य शिष्यः अभवत् । तस्य वचनानि धृतराष्ट्रं श्रावयन् सञ्जयः अत्र अर्जुनस्य स्थितिं वर्णयति । सः कथयति यत्, हे शत्रुतापन धृतराष्ट्र ! एवम् उक्त्वा निद्राजितः अर्जुनः अन्तर्यामिणः भगवतः गोविन्दस्य सम्मुखं "अहं न योत्स्यामि" इति स्पष्टम् उक्त्वा तूष्णीम् अभवत् इति ।

## श्लोकः 
सञ्जय उवाच-
:**एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।**
:**न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९ ॥**

## पदच्छेदः
एवम्, उक्त्वा, हृषीकेशम्, गुडाकेशः, परन्तप । न, योत्स्ये, इति, गोविन्दम्, उक्त्वा, तूष्णीम्, बभूव, ह ॥

## अन्वयः
परन्तप ! हृषीकेशम् एवम् उक्त्वा गुडाकेशः न योत्स्ये’ इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ।

## शब्दार्थः 
## व्याकरणम् 
### सन्धिः 
# योत्स्य इति = योत्स्ये + इति – यान्तवान्तादेशसन्धिः, यलोपः प्रकृतिभावश्च
### कृदन्तः 
# उक्त्वा = वच् + क्त्वा
# गोविन्दम् = गो + विन्द् + श (कर्तरि) । गाः विन्दति इति गोविन्दः ।

## अर्थः 
अर्जुनः अनेन प्रकारेण कृष्णम् उक्त्वा अहं युद्धं न करिष्यामि इति स्वाशयं च निवेद्य तूष्णीम् अभवत् इति सञ्जयः धृतराष्ट्रम् अवदत् ।

## भवार्थः 
'एवमुक्त्वा हृषीकेशम्...बभूव ह' – अर्जुनः स्वस्य श्रीकृष्णस्य च पक्षम् उपास्थापयत् । तस्य पक्षस्योपरि विचारं कृत्वा तेन निर्णयः कृतः यत्, युद्धेन अधिकाधिकं राज्यं प्राप्यस्यामि, सम्माननं, यशः च प्राप्स्यामि, परन्तु हृदये मे उद्भूतः शोकः तु न शान्तः भविष्यति । अतः अर्जुनः युद्धनिवृत्तेः निर्णयं करोति । यद्यपि अर्जुनः श्रीकृष्णस्य कथनस्य आदरं कुर्वन् तेन उक्तं कर्तुम् अपि इच्छति, तथापि तस्य मनसि युद्धस्य विषये आन्तर्द्वन्द्वः अस्ति । अतः अर्जुनः स्वमनसि स्थितं दृढभावमेव स्पष्टतया "अहं युद्धं न करिष्ये" इति भगवन्तं कथयति । एवं स्पष्टतया स्वनिर्णयस्य श्रीकृष्णस्य सम्मुखम् उपस्थापनं कृत्वा अर्जुनस्य पार्श्वे किमपि अधिकं वक्तुं नासीत् । अतः सः तूष्णीम् अभवत् ।

**हृषीका**णामिन्द्रियाणामीशो हृषीकेशः क्षेत्रज्ञरूपकत्वात् परमात्म- त्वाद्वा । इन्द्रियाणि यद्वशे वर्त्तन्ते स परमात्मा । इति शङ्कराचार्य्यः ।

**गुडाका** निद्रा माया इत्यर्थस्तस्या ईशः ।) शिवः । (**गुडा** निद्रा आलस्यं इन्द्रियाणि वा तस्या ईशः शास्ता जितनिद्रो जितेन्द्रियो वा ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* साङ्ख्ययोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

9
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वत्ससाम्राज्यम्

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

वत्साः वंसाः अथवा वच्चाः इति अभिधीयमानाः कुरुवंशसम्बद्धाः एव आसन् । कुरुवंशस्य एव एका शाखा आसीत् वत्सवंशः अपि । वत्सदेशः इदानीन्तन-अलहाबाद्प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । अलहाबाद्तः ३८मैलदूरे स्थितेन "कोसम्" इत्याख्येन ग्रामेण सम्बद्धः आसीत् वत्सदेशः । वत्सदेशे राजत्वस्वरूपः सर्वकारः अपि आसीत् । कौसम्बीनगरम् अत्यन्तं सम्पद्भरितं नगरम् आसीत् । तस्मिन् नगरे बहवः लक्षाधिपतयः वणिजः निवसन्ति स्म । उत्तरतपश्चिमतः दक्षिणतः च आगन्तृणां जनानां वणिजां च प्रवेशद्वारमिव आसीत् एतत् कौसम्बीनगरम् । षष्ठे शतके तन्नाम बुद्धस्य अवधौ वत्सदेशस्य राजा आसीत् उदयानः । सः अत्रत्यः बलवान् राजा आसीत् । सः युद्धप्रियः आसीत् । मृगयाम् आसक्तः आसीत् अपि । आरम्भे राजा उदयानः बौद्धधर्मविरोधी आसीत् । किन्तु कालान्तरे सः बौद्धमतावलम्बी अभवत् । बौद्धधर्मं राष्ट्रधर्मम् अकरोत् च ।

वत्सः
वत्सः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कुरुः

पुराणानाम् अनुसारं "पुरुभारतम्" कुरुजनानाम् उगमस्थानम् । ऐतरेयब्राह्मणाः मध्यप्रदेशस्थाः कुरुजनाः । हिमालयस्य उत्तरभागे उत्तरकुरुजनाः वसन्ति स्म । कुरुक्षेत्रे विद्यमानाः कुरुजनाः उत्तरकुरुवंशस्थाः आसन् इति वदति बौद्धग्रन्थः "सुमङ्गविलासिनि"नामकः । पुरुवंशस्य राज्ञः संवरसस्य पुत्रः कुरुः एव कुरुवंशस्य कुरुराष्ट्रस्य च संस्थापकः इति वदति वायुपुराणम् । कुरुदेशः इदानीन्तनदेहलीराज्यस्य थानेसरं परितः तथा च इदानीन्तन-उत्तरप्रदेशस्य मीरत्जनपदं परितः च व्याप्तः आसीत् । कुरुराज्यस्य राजधानी आसीत् इदानीन्तनदेहलीसमीपस्थम् "इन्द्रप्रस्थ"नगरम् । 
बुद्धस्य अवधौ कुरुराज्यस्य शासनं राजा "कोरैव्यः" करोति स्म । सः नाममात्रं राजा आसीत् । वेदकाले कुरुवंशेन समाजे उत्तमं स्थानं प्राप्तम् आसीत् । किन्तु बुद्धस्य अवधौ तादृशं स्थानं न प्राप्तम् आसीत् तैः । तथापि तेषां गभीरज्ञानस्य, तीक्ष्णबुद्धेः, उत्तम-आरोग्यस्य च कारणतः तदवधौ ते प्रख्याताः एव आसन् । कुरुवंशीयाणां यादवैः, भोजैः, पाञ्चालैः सह च वैवाहिकसम्बन्धः आसीत् । तदानीन्तनकाले यद्यपि राजानां शासनम् आसीत् तथापि कुरुजनानां (क्रिस्तपूर्व ५ शतके) प्रजातन्त्रसदृशं शासनम् आसीत् । क्रिस्तपूर्वस्य ४ शतकस्य कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम् अपि कुरुवंशीयाः राजशब्दोपजीवनाख्यस्य संविधानस्य (राजप्रभुत्वम्)
अनुसरणं कुर्वन्ति स्म इति वदति ।

कुरुः
कुरुः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
पाञ्चालः

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

पाञ्चालदेशः कुरुदेशस्य पूर्वभागे आसीत् । गङ्गानद्याः मध्यभागे तथा पर्वतप्रदेशे च व्याप्तः आसीत् पाञ्चालदेशः । इदानीन्तन-बुदाव्न-फरूकाबाद्-उत्तरप्रदेशस्य केषुकित् भागेषु व्याप्तः आसीत् पाञ्चालदेशः । उत्तरपाञ्चालदेशस्य राजधानी आसीत् आधिछात्रम् अथवा छत्रावतीनगरम् । इदानीन्तनबरेलीजनपदस्य रामनगरम् । दक्षिणपाञ्चालस्य राजधानी आसीत् कम्पिलनगरम् । इदानीन्तनफरूकाबाद्जनपदस्य कम्पिल्यानगरम् । सुप्रसिद्धं कन्याकुब्जनगरम् (कनौजनगरम्) अपि पाञ्चालराज्ये एव आसीत् । आरम्भकाले पाञ्चालराज्ये राजानां शासनम् एव आसीत् । कालान्तरे ते क्रि पू ५-६ शतके प्रजातन्त्रस्य अनुसरणम् आरब्धवन्तः । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम् अपि ते राजशब्दोपजीवनाख्यं संविधानम् (राजप्रभुत्वम्) अनुसरन्ति स्म इति वदति ।

पाञ्चालः
पाञ्चालः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मत्स्यसाम्राज्यम्

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

मत्स्यदेशः उत्तरभागे कुरुदेशपर्यन्तं पृसृतः आसीत् । पश्चिमदिशि यमुनानदीपर्यन्तं पृसृतः आसीत् । पाञ्चालदेशात् पृथक् च आसीत् । अयं मत्स्यदेशः इदानीन्तनराजस्थानराज्यस्य जैपुरसम्बद्धः आसीत् । इदानीन्तन-अलवारप्रान्तस्य तथा भरतपुरस्य च कश्चनभागः मत्स्यदेशान्तर्गतः आसीत् । विराटनगरं तेषां राजधानी आसीत् । एतत् राज्यं विराटनामकेन महाराजेन संस्थापितम् इत्यस्मात् तत् नगरं विराटनगरम् इति नाम प्राप्नोत् । पालिसाहित्ये मत्स्यदेशे शूरसेनः शासनं करोति स्म इति वदति । पश्चिममत्स्यदेशः चम्बल्खातप्रदेशे पर्वतप्रदेशे च व्याप्तः आसीत् । कालान्तरे मत्स्यदेशस्य एका शाखा विजगपथप्रान्ते अपि पृसृता अभवत् । बुद्धस्य काले म्त्स्यानां राजकीयप्राबल्यं नासीत् । मत्स्यदेशं चेदीदेशं च सुजातानामकः राजा अपि शासितवान् आसीत् इति तस्मात् मत्स्यदेशः चेदिदेशस्य कश्चन भागः आसीत् इत्यपि वदन्ति ।

मत्स्यः
मत्स्यः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
संस्कृतभाषासम्बद्धलेखाः

अधः विद्यमानाः सर्वे अपि लेखाः संस्कृतभाषासम्बद्धाः सन्ति । 
#संस्कृतभाषामहत्त्वम्
#संस्कृताध्ययनस्य प्रसक्तिः
#संस्कृतम्-भारतस्य सांस्कृतिकभाषा
#संस्कृते किं नास्ति ?

वर्गः:संस्कृतस्य महत्त्वम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शूरसेनः

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

शूरसेनराज्यं मत्स्यदेशस्य उत्तरपूर्वदिशि आसीत् । पश्चिमदिशि यमुनानदीपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । अस्य राजधानी आसीत् मधुरा अथवा मथुरानगरम् । राजा शूरसेनः बौद्धधर्मावलम्बी आसीत् । अस्मात् कारणात् मथुरानगरं बौद्धधर्मस्य प्रमुखं स्थानम् अभवत् । पाणिनेः अष्टाध्याय्याम् अपि मथुरायाः शूरसेनस्य अन्दकानां तथा विरुन्निनां च उल्लेखः दृश्यते । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे विरुन्निसां "सामग" अथवा "गणतन्त्रम्" इति वर्णितम् अस्ति । शूरसेनस्य राजधानी मथुरानगरं "मेगस्तानीसस्य" काले श्रीकृष्णस्य मुख्यं स्थानम् आसीत् इति श्रूयते । मगधेन सह सञ्जाते युद्धे पराजयं प्राप्य कालान्तरे शूरसेनराज्यं मगधराज्यान्तर्गतम् अभवत् ।

शूरसेनः
शूरसेनः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अश्मकः

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

अश्मकजनाः दक्षिणपथे आसन् । दक्षिणभारते गोदावरीनद्याः तीरे वसन्ति स्म ते बुद्धस्य अवधौ । विन्ध्यपर्वतस्य उत्तरभागे वसतां तेषं रजधनी आसीत् "पोटाना" अथवा "पोटाली"नगरम् । महाभरतस्य काले एतत् नगरं "पौण्डन्य" नाम्ना निर्दिश्यते स्म । पाणिना अपि अश्मकजनानाम् उल्लेखः कृतः अस्ति । मार्कण्डेयपुराणे बृहत्संहितायां च अश्मकजनाः उत्तरपश्चिमदिशि आसन् इति उक्तम् अस्ति । नदी गोदावरी मुलकारराज्यात् (अलाकाराज्यम्) अश्मकराज्यं पृथक्करोति स्म । तन्नाम अश्मकराज्यं गोदावरीनदीपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रस्य भाष्यकाराणां मतानुसारम् अश्मकाः महाराष्ट्रराज्ये आसीत् । अश्मकराज्यस्य प्रभावः मध्यप्रदेशादपि अग्रे पृसृतः आसीत् । एतत् राज्यं दक्षिणपथात् उत्तरपथं प्रति गमनमार्गे आसीत् । मुलाकाराज्यस्य अवन्तीराज्यस्य च भागाः अश्मकराज्यान्तर्गताः आसन् । षोडषमहाजनपदेषु अन्यतममिदम् ।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यम्
वर्गः:महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गजशास्त्रम्

गजाः जगतः अतिविशिष्टप्राणी । ते सामान्यतः वन्यजीविनः भवन्ति । परन्तु गजाः मनुष्यैः पालिताः अपि भवन्ति । 
आबहोः कालात् भारते गजानां पालनं पोषणं च प्रचलति । अत्र वैशिष्ट्यमेतत् यत् अत्र तेषां पालनं पोषणम् आरोग्यं च अभिलक्ष्य गजशास्त्रमिति शास्त्रमेव ग्रथितं विद्यते । पालकप्यः इति कश्चन मुनिः अस्य शास्त्रस्य प्रणेता ।

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अवन्ती

thumb|150px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

अवन्तीराज्यम् पश्चिमभारते सुप्रसिद्धं राज्यम् आसीत् । बौद्धधर्मस्य उदयकाले विद्यमानेषु प्रसिद्धेषु चतुर्षु राजप्रभुत्वेषु अन्यतमम् आसीत् । अन्यानि त्रीणि राजप्रभुत्वानि कोसलराज्यं, वत्सराज्यं, मगधराज्यं च । अवन्तीराज्यस्य मध्ये प्रवहन्ती वेत्रावतीनदी अवन्तीराज्यम् उत्तर-अवन्तीराज्यं, दक्षिण-अवन्तीराज्यं चेति विभागं करोति स्म । अवन्तीराज्यस्य आरम्भकाले दक्षिण-अवन्तीराज्यस्य राजधानी आसीत् माहिष्मतीनगरम् । उत्तर-अवन्तीराज्यस्य राजधानी आसीत् उज्जयिनीनगरम् । अनन्तरं महावीरबुद्धयोः काले उज्जयिनीनगरम् एव समग्रस्य अवन्तीराज्यस्य राजधानी अभवत् । अवन्तीराज्यस्य इदानीन्तनमाल्वराज्येन, निमार्राज्येन, मध्यप्रदेशस्य कैश्चित् भूभागैः सह अस्पष्टं सादृश्यम् आसीत् । माहिष्मतीनगरम् उज्जयिनीनगरं च दक्षिणं प्रति गमनस्य मुख्यमार्गसमीपे स्थापिते आस्ताम् । एते नगरे राजगृहतः प्रतिष्ठानपर्यन्तं (इदानीन्तनपैथान्-नगरम्) विस्तृते आस्ताम् । अवन्तीनगरम् बौद्धधर्मस्य प्रमुखं केन्द्रम् असीत् । अवन्तीराज्यस्य राजा नन्दिवर्धनः मगधस्य राज्ञेन शिशिनागेन पराजितः । तदनन्तरं कालान्तरे अवन्तीराज्यं मगधराज्ये अन्तर्भूतम् ।

अवन्ती
अवन्ती
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
गान्धरः (जनपदः)

thumb|250px|left|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्
**गान्धरः** प्राचीने भारते पश्चिमी जनपद असीत्। तस्य राजधानी तक्षिला आसीत्, तस्य केन्द्रम् आधुनिक पेशवर आसीत्। गान्धारे एव चन्द्रगुप्तः, अशोकः च राजनैतिक-जीवनम् आरंभं करोतः।

पुराणानुसारं गान्धारजनपदः ययातेः वंशस्थेन आरुद्धस्य पुत्रेण गान्धारेण संस्थापितः । अस्य गन्धारराष्ट्रस्य राजकुमाराः ऋग्वेदकालस्य "दृह्यु" इत्याख्यस्य राज्ञः वंशस्थाः इति उल्लेखः अस्ति । गान्धरदेशस्य समग्रस्य भूभागस्य जलव्यवस्थां करोति स्म सिन्धुनदी । ऐत्तरेयब्राह्मणे गान्धारस्य राजा नागजित् विदेहस्य जनकमहाराजस्य कालीनः इति वदति । गान्धरजनाः वेदकालादारभ्य कुभानद्याः (काबोल्-नदी) दक्षिणतीरे वसन्ति स्म सिन्धुखातनागरिकतायाः उदयपर्यन्तम् इति वदति डा ॥ झिम्मरः । अनन्तरं ते सिन्धुनदीम् अतिक्रम्य पञ्जाबराज्यस्य वायुव्यभागस्य भूप्रदेशेषु अपि व्याप्ताः अभवन् । पुराणेषु बौद्धसम्प्रदायस्य विभागेषु च गान्धारप्रदेशाः उत्तरपथे आसन् इति उल्लेखः दृश्यते । महाभारतयुद्धे गान्धराराजाः पाण्डवानां विरोधपक्षे कौरवाणां पक्षे आसन् । गान्धाराः उग्राः, युद्धकलायां परिणताः च आसन् । षष्ठशतकस्य मध्यभागे गान्धरराजा पुष्करसारिन् मगधराज्ञः बिम्बिसारस्य कालीनः आसीत् । गान्धारदेशः उत्तरपथे मुख्यमार्गे आसीत् इत्यनेन अन्ताराष्ट्रियं वाणिज्यकेन्द्रम् आसीत् । प्राचीन-इरानेन तथा मध्य-एषियया सह सम्पर्कस्य प्रमुखमाध्यमवाहिनी आसीत् । केषाञ्चन विदुषां मतानुसारं गान्धरकाम्भोजदेशयोः जनानां मूलम् एकम् एव आसीत् इति । कुरुवंशजाः, काम्भोजाः, गान्धाराः, बाह्लिकाः च समानमूलीयाः आसन् । इरान्-मूलस्य गुणस्य च सादृश्यम् आसीत् तेषाम् इति । डा ॥ शाः इत्यस्य मतानुसारं गान्धारः काम्भोजः च एकस्यैव साम्राज्यस्य द्वौ प्रान्तौ आस्ताम् । तयोः सीमा समाना आसीत् । गान्धारदेशस्य काश्मीरेण सह काम्भोजस्य अन्यभागैः सह च राजकीयसम्बन्धः आसीत् । तक्षशिला पुष्कलावती च गान्धारजनपदस्य प्रमुखनगरे आस्ताम् । अयोध्यायाः राजपुत्रस्य भरतस्य पुत्रौ तक्षः पुष्करः च । कालान्तरे तयोः एव नाम प्राप्तं स्यात् ताभ्यां नगराभ्याम् इति ऊह्यते । पाणिनेः अष्टाध्याय्यां वेदयुगस्य गान्धारस्य स्वरूपम्, अनन्तरस्य गान्धारस्य स्वरूपं च विवृतम् अस्ति । कुत्रकित् गान्धारदेशः काश्मीरेण सह अपि योजितः दृश्यते । मिलेटस् कन्यापुरं (कास्मीरम्) गान्धारनगरम् इति निर्दिष्टवान् अस्ति । कुत्रचित् गान्धारः "चन्दाहार"नाम्ना निर्दिष्टः दृश्यते । बौद्धधर्मस्य शास्त्रेषु उल्लिखितः गान्धारदेशे पूर्व-अफघानिस्तानस्य भूभागाः, पञ्जाबराज्यस्य वायुव्यभागाः (इदानीन्तनपेशावर-रावल्पिण्डिनगरम्) च अन्तर्भूताः आसन् । तक्षशिला तेषां राजधानी आसीत् । तदानीन्तनकाले तक्षशिलाविश्वविद्यालयः सुप्रसिद्धं विद्याकेन्द्रम् आसीत् । तक्षशिलाविश्वविद्यालयं प्रति जगतः सर्वस्मात् अपि भागात् विद्वांसः उन्नताध्ययनार्थम् आगच्छन्ति स्म । व्याकरणशास्त्रस्य अधिदेवः इत्येव ख्यातः भारतीयव्याकरणशास्त्रज्ञः पाणिनिः, महान् अर्थशास्त्रज्ञः कौटिल्यः च अस्य एव तक्षशिलाविश्वविद्यालयस्य एव रत्नद्वयम् । गान्धाराणाम् ऊर्णम् ऋग्वेदे अपि उल्लिखितम् अस्ति । अथर्ववेदे मुजवदद्भिः, अङ्गैः, मगधैः सह गान्धाराः अपि उल्लिखिताः सन्ति । तत्र स्पष्टरूपेण ते उपेक्षिताः इति उक्तम् अस्ति । वायुपुराणानुसारं (॥.३६.१०७) प्रमितिः गान्धारदेशस्य नाशम् अकरोत् इति ।

गान्धारः
गान्धारः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
चित्रोष्ट्रः

**चित्रोष्ट्राः** बहु उन्नतप्रणिनः । सुन्दरवर्णयुक्तप्राणिनः एते द्रष्टॄन् आकर्षयन्ति । विभिन्नाकारकाः एते प्राणिनः केवल दक्षिणाफ्रिकादेशस्य वने द्र्ष्टुं शक्यन्ते। सामान्यतः अकेशियानामकाः वृक्षाः यत्र भवन्ति तत्र एते वसन्ति इति वदन्ति । चित्रोष्ट्राणां शरीरं चत्वारिमीटर्रमितं दीर्घं भवति । पुच्छं ८६० मि.मीटर् दीर्घम् । भारः सामान्यतया ५५० किलो तः १८०० किलोपर्यन्तं भवति । एतेषां कण्ठस्य पृष्टभागः बहु दृढः भवति । एतेषां वर्णः कपिशः  पिङ्गलः वा भवति । शरीरे धूसरवर्णस्य चित्राणि भवन्ति । उदरभागस्य वर्णः किञ्चिदिव मन्दः। यथा यथा एतेषां वर्धनं भवति तथा तथा वर्णः गाढः जायमानः भवति।

चित्रोष्ट्राणां पृष्ठे दीर्घं अस्थिद्वयं भवति । शिरसि शृङ्गद्वयम् अस्ति इव चिन्हं दृश्यते । लघ्वाकारकं कर्णद्वयम् अस्ति । एतस्य कर्णौ तीक्ष्णौ । एतेषां गन्धग्राहणशक्तिः विशिष्टा । एतेषां नेत्रे बृहत् । पक्ष्मणि अपि दीर्घे । लघु वेणी इव पृच्छमस्ति ।
एते सामान्यतया समूहे वसन्ति । स्वभावतः शान्ताः तथा किञ्चित् भीरवः अपि। चित्रोष्ट्र्याः बुद्धिः तीक्ष्णा भवति । सा अपायस्य सन्दर्भं शीघ्रम् अभिजानन्ति ।

चित्रोष्ट्राः एकघण्टाभ्यन्तरे ४८ कि.मी. वेगेन धावन्ति ।एतैः सह धावनसमये कदाचित् अश्वाः अपि पराजयं प्रप्नुवन्ति । एते शत्रुप्राणिनां विषयं शीघ्रम्  अभिजानन्ति । एतेषाम् उपरि ये प्राणिनः आक्रमणं कर्तुम् आगच्छन्ति तेषाम् उपरि एते पादग्रेण प्रहरन्ति नोचेत् शिरसि सम्यक् ताडयन्ति । एतेषां ताडनं बहु कठिणं भवति ।

चित्रोष्टाः आहारखादनसमये, जलपानावसरे स्वस्य पादाग्रं नमयन्ति, प्रातः, सायंकाले च अहारान्वेषणार्थं गच्छन्ति । मध्याह्ने विश्रान्तिं स्वीकुर्वन्ति । अकेषिया- वृक्षस्य पर्णं बहु आनन्देन खादन्ति । अन्यवृक्षस्य पर्णानि अपि खादन्ति । एते शाकाहारिप्राणिनः । जलं विना अनेकदिनानि स्थातुम् अपि शक्नुवन्ति । एते सामान्यतया स्थित्वा एव निद्रां कुर्वन्ति । भूमौ शयनं तु बहु विरलम् ।
चित्रोष्ट्रयः सामान्यतया ४५० दिनानि यावत् गर्भं धरन्ति । ताः सकृत् एकस्य अथवा द्वयोः शावकयोः कृते जन्मं यच्छन्ति । एताः शावकाः जन्म प्राप्य विंशति निमेषेषु स्वयं तिष्ठन्ति। शावकानां मातापितरौ तान् बहु आसक्त्या पालयन्ति समूहे स्थिताः अन्यचित्रोष्टाः अपि शावकान् बहु प्रीत्या पालयन्ति ।

सिंहाः, व्याघ्राः, तरक्षवःइत्यादयः बलिष्ठप्राणिनः चित्रोष्ट्राणां वैरिणः। बहु साधुस्वभावयुतानाम् एतेषां मनुष्यैः अपि आपायः अस्ति ।
जलपानस्मये, खादनसमये, निद्रासमये एतेषां किञ्चित् आत्मविस्मृतिः भवति । तस्मिन्  समये एव एते शत्रुभ्यः बलिभूताः भवन्ति । सामान्यतया एते २० वर्षाणि जीवन्ति ।

विश्वस्य सर्वमृगालयेषु चित्रोष्ट्राणां पालनं  भवति । आकर्षकरूपकारणतः ऐतान् प्राणिनः दृष्ट्वा जनाः बालाः च  बहु आनन्दम् अनुभवन्ति । मृगालये एतेषां कृते वृक्षस्य शाखाः, शुष्कतृणं, गोधूमतुषं च अहाररुपेण यच्छन्ति । गृञ्जनकं  पलाण्डुः, कुळित्थम् इत्येतानि अपि यच्छन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* ARKive – images and movies of the giraffe *(Giraffa camelopardalis)* .
* Animal Diversity Web – *Giraffa camelopardalis*
* Giraffe, African Wildlife Foundation
* Giraffa camelopardalis, Encyclopedia of Life

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
परिसरमालिन्यम्

येन मानवाः जीवन्ति सः परिसरः यस्यां वयं निवसामः सेयं पृथिवी अत्र विद्यमानः नद्यः पर्वताः वृक्षाः पशवः पक्षिणः प्रदेशाः, वाताः इत्येते सर्वेऽपि परिसरशब्देन सूच्यन्ते ।
परिसरः स्वयं न प्रदुष्टो भवति । किन्तु मनुष्य एव आत्मनः स्वार्थात्, आलस्यात् दूरदृष्टेः अभावादपि परिसरं प्रदूषयति । परिसरमालिन्यानि प्रमुखानि त्रिविधानि । वायुमालिन्यं, जलमालिन्यं शब्दमालिन्यं च । नगरीकर्णेन उद्यमकरणेन च बृहद्यान्त्रगारणि दिने दिने आर्ब्धानि भवन्ति । तैः सर्वदा निस्सरद्ब्यः कलुषितविषानिलेभ्यः वातावरणं प्रदूषितं भवति । यन्त्रागारेण निष्कास्यमानेन रासायनिकवस्तुना कलुषितजलं, स्नानशौचालयानां मलिनजलं च नालिकाभिः नदीं प्रति प्रेषयन्ति । एतेन जलमालिन्यं भवति । वाहनादिभिः कर्कशशब्दाः जायन्ते । ते च श्ब्दाः परिसरं क्षोभयन्ति ।

परिसरप्रदूषणेन नानाविधा: रोगाः समुद्भवन्ति । प्रदुष्टेन परिसरेण न केवलं मानवाः अपि तु पशवः, पक्षिणः कीटाः, जलचराः चापि महतीं हानिमनुभवन्ति ।शुद्धपरिसरेण जनाः आरोग्ययुक्ताः सुदृढाः च भवन्ति । तेन सामाजिकस्वास्थ्यम् सिध्यति । अतः मानवाः भविष्यत्कालं विचिन्त्य सरलं शान्तियुतं जीवनं कुर्युः ।

वर्गः:परिसरमालिन्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कुमारव्यासः

**कुमारव्यासः**(Kumaravyasa) कर्णाटकस्य प्राचीनकविषु अन्यतमः। महाभारतम् आधारीकृत्य एतेन कुमारव्यासभारतं रचितम् अस्ति। एतस्य काव्यरचनायाः प्रभावः तावान् आसीत् यत् तस्य कालं कुमारव्यासस्य युगः इति निर्दिशन्ति।

## **कुमारव्यासस्य जीवनम् **
कुमारव्यासस्य कालः क्रि.श.१४ शतकम्। गदगस्य कोळिवाड एतस्य ग्रामः। गदगनगरं कर्णाटके अस्ति। गदगस्य वीरनारायणः एतस्य इष्टदेवः । एतस्य पुरातनं नाम नारणप्पः।

## **कुमारव्यासस्य कृतीनां वैशिष्ट्यानि**
भामिनीषट्पदीम् आधारीकृत्य ये काव्यानि लिखन्ति तादृशेषु कविषु शिखरस्थाने अस्ति कुमारव्यासः। एतेन रचिता कर्णाटकभारतकथामञ्जरी भामिनीषट्पद्या एव अस्ति। अत्र दश पर्वाणि सन्ति । आरम्भस्य पञ्च पर्वाणि आदिपञ्चकम् इति अन्तिमपञ्चपर्वाणि युद्धपञ्चकं च इति प्रसिद्धानि। कुमारव्यासः महाभारतस्य १० पर्वाणि कन्नडभाषया अनूदितवान् अस्ति। 
काव्यारम्भे कुमारव्यासः इष्टदेवस्य वीरनारायणस्य स्मरणं करोति। यद्यपि एषः व्यासस्य इतिहासकाव्यम् अनुसृतवान् तथापि एतत् काव्यं कन्नडे पुराणकाव्यमित्येव प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् कन्नडभारतकाव्यं वीरशृङ्गाररसैः पूर्णम् अस्ति । आदिपर्वणि माद्रिपाण्डोः अन्तिमकालस्य यः शृङ्गारसन्निवेशः वर्णितः सः अत्यन्तं मनोज्ञः अस्ति।
अत्रत्यं वसन्तागमनस्य वर्णनम् अर्थगर्भितं ध्वनिपूर्णं च अस्ति। एतादृशः एव कश्चन महोन्नतः शृङ्गारप्रसङ्गः अस्ति यदा ऊर्वशी अर्जुने अनुरक्ता अभवत् ।  सामान्यतः अवलोकयामः चेत् कुमारव्यासभारतं यद्यपि भक्तिकाव्यमिव दृश्यते तथापि युद्धानां क्षोभा एव अत्र नितरां दृश्यते। 
युद्धपञ्चकस्थानि सर्वाणि पर्वाणि वीररसम् एव द्योतयन्ति। सुप्रतीकस्य गजस्य युद्धम्, अभिमन्योः चक्रव्यूहभेदनं, कर्णार्जुनयोः युद्धं, भीमदुर्योधनयोः युद्धं, भीष्मद्रोणयोः वीरावेशं युद्धं च अत्र उदाहरणानि। मूले अविद्यमानान् सन्दर्भान्, सन्निवेशान् च सृष्ट्वा स्वस्य प्रतिभासामर्थ्यं प्रदर्शितवान् अस्ति। कृष्णविषयकः भक्तिभावः काव्यस्य प्रतिकोणं प्रकाशयति। कृष्णः एव अत्र काव्यस्य सारथिः। कृष्णस्य पात्रचित्रणे कविः अत्र स्वस्य सर्वं सामर्थ्यं प्रदर्शितवान् अस्ति। भक्तिः अपि कश्चन रसः इति भावः अत्र प्रतिभाति। द्रौपदी-अर्जुन-धर्मराजादयः व्यक्तयः अत्र शरीरधारिणः इव दृग्गोचराः भवन्ति।
कन्नडभाषायाः सर्वे अंशाः  अस्मिन्  काव्ये अन्तर्भवन्ति। अन्यदेश्याः ग्राम्याः संस्कृताः च शब्दाः अत्र उपयुक्ताः दृश्यन्ते। उपमारूपकालङ्कारयोः प्रयोगः भृशं दृश्यते। अतः एव एषः *रूपकसाम्राज्यचक्रवर्ती*  इति प्रसिद्धः। एतादृशैः साधनैः कन्नडसाहित्यक्षेत्रे एतस्य कालः 'कुमारव्यासस्य युगः’ इति अभिज्ञानं प्राप्नोत्।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः===
* Kumara Vyasa 
* Karnata Bharata Katha Manjari and Kumara Vyasa
* Excellent voluntary effort on the net to bring Gadugina Bharatha to life in the e-book form 
* Some Gamaka based renditions of parts of the Kumara Vyasa Bharatha  

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
काम्भोजः

thumb|250px|right|१६ जनपदान् दर्शयत् मानचित्रम्

काम्भोजदेशः अपि उत्तरपथे विद्यते स्म । पुरातन-इतिहासेषु **काम्भोजः** गान्धार-दारद-बह्लिका-सम्बद्धः आसीत् इति उल्लिखितः अस्ति । "हिन्दुकुश"पर्वतस्य पार्श्वद्वये अपि विद्यमनाः प्रदेशाः काम्भोजान्तर्गताः आसन् इति उच्यते । मूलकाम्भोजदेशः पार्वदिशि विद्यमानस्य आक्सस्देशस्य प्रतिवेशिराज्यस्य बह्लिकान्तर्भूतः आसीत् । कालान्तरे काम्भोजाः हिन्दुकुशजनैः सह वैवाहिकसम्बन्धान् अकुरवन् । तस्मात् कारणात् अनन्तरकालस्य एते काम्भोजाः भारतीयेतिहासे दारादानाम् अथवा गान्धाराणां सम्बद्धाः इति उक्तम् अस्ति । एते विषयाः राज्ञः अशोकस्य राजशासने अपि उल्लिखिताः सन्ति । महाभारते तोलिमियभूगोलशास्त्रे च काम्भोजानां द्विविधस्थानं निर्दिष्टम् अस्ति । हिन्दुकुशप्रदेशः सुरेस्तानतः काश्मीरस्य नैरुत्यभागस्य राजपुरिपर्यन्तं विस्तृतः आसीत् । पार्श्वे विद्यमानयोः दारदगान्धरयोः मेलनेन काम्भोजः समुत्पन्नः । काम्भोजस्य राजधानी आसीत् काश्मीरस्य राजपुरम् (इदानीन्तर'राजोरी'नगरम्) । बौद्धसम्प्रदायेषु पुरातनकाम्भोजः हिन्दुकुशस्य एव भागः इति उल्लिखितम् अस्ति ।  
पश्चिमे बह्लिकापर्यन्तम् उत्तरे लोहास तथा सोग्डियनफर्गस्य रिशिकासपर्यन्तं च विस्तृतः परमकाम्भोजः इति नियुक्तः आसीत् । पामिर् तथा बदक्षन्प्रदेशाः अपि हिन्दुकुशप्रदेशान्तर्गताः आसन् । हिन्दुकुशपर्वतस्य पश्चिमभागे विद्यमानः काम्भोजदेशः पूर्णतया इरानीयः आसीत् । हिन्दुकुशपर्वतस्य पूर्वभागे विद्यमानः काम्भोजदेशः भारतीयसंस्कृतेः प्राभावेण भारतीयः जातः ।  
महाकाव्यकलादपि काम्भोजदेशः गणराज्यम् आसीत् । महाभारते काम्भोजानां बहूनां गणानाम् उल्लेखः अस्ति । कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अपि काम्भोजाः गणतन्त्रम् अनुसरन्ति स्म इति लिखितम् अस्ति । राज्ञः अशोकस्य राजशासने (संख्या -XIII) अपि अस्य उल्लेखः अस्ति । बौद्धसिद्धान्तस्य पठ्यानामनुसारं महाजनपदेषु आरम्भस्य १४ महाजनपदाः मध्यभारते अन्तिमजनपदद्वयम् उत्तरपथे अथवा जम्बुद्वीपस्य उत्तरपश्चिमभागे च आसन् ।   
पञ्चमे वा षष्ठे वा शतके आरब्धे सर्वश्रेष्ठतानुकरणे मगधदेशः पुरातनभारतस्य बहून् भागान् वशीकृत्य महाशक्तिरूपेण उद्भूतः । मगधस्य सार्वबौमः महापद्मनन्दः सर्वान् अपि क्षत्रियान् अनाशयत् इति ब्राह्मणपुराणे उल्लेखः दृश्यते । तदनन्तरं क्षत्रियपदेन निर्देष्टुं कोपि नासीदेव । कौटिल्यस्य चन्द्रगुप्तस्य उदयपर्यन्तं काम्भोजाः मगधस्य साक्षात् सम्पर्के नासीत् । सैरसस्य (५५८-५३०बिसीइ) शासनावसरे पर्षियायाः अकीमिसिड्-इत्यस्य बलिरभवत् काम्भोजदेशः ।

काम्भोजः
काम्भोजः
वर्गः:प्राचीनभारतसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कारकम्

क्रमवतां वर्णानां समूहः पदम् । पदसमूहः वाक्यम् । वाक्यम् अभीप्सितम् अर्थं बोधयति । अतः शब्दप्रपञ्चे वाक्यमेव प्राधान्यम् आवहति । किन्तु पदम् अन्तरा वाक्यं न भवति । ऋते वर्णेभ्यः पदं नास्ति । अतः व्याकरणे वर्णनिमित्तानि कार्याणि, पदनिमित्तानि कार्याणि च सन्ति । प्रायः सन्धिकार्याणि वर्णनिमित्तकानि । समासादीनि पदनिमित्तकानि । वाक्यम् अवलम्ब्य प्रवृत्तानि भवन्ति कारकाणि कारकसम्बन्धीनि कार्याणि च । साक्षात् परम्परया वा वाक्यानि संस्कर्तुम् एव व्याकरणं प्रवृत्तम् । सम्प्रति कारकाणि कारकसम्बन्धीनि कार्याणि च इह प्रस्तूयन्ते ।

## कारकम्
किं नाम कारकम् ? क्रियान्वयि कारकम् । क्रियायाः अन्वयः = क्रियान्वयः । अन्वयः = सम्बन्धः । क्रियान्वयः अस्य अस्ति इति क्रियान्वयि । यः क्रियया अन्वेति (सम्बन्धं प्राप्नोति ) सः कारकम् इत्युच्यते इति फलितार्थः । यथा –
# पाचकः पचति । अत्र पाचकः पाकक्रियायाम् अन्वेति । अतः पाचकः कारकम् । तच्च प्रकृते कर्तृकारकम् ।
# गां स्पृशति । अत्र गौः स्पर्शनक्रियायाम् अन्वेति । अतः सा कारकम् । तच्च प्रकृते कर्मकारकम् ।
# परशुना छिनत्ति । अत्र परशुः छेदनक्रियायाम् अन्वेति । अतः कारकम् । तच्च प्रकृते करणकारकम् ।
# बालाय फलं ददाति । अत्र बालः दानक्रियायाम् अन्वेति । अतः बालः कारकम् । तच्च प्रकृते सम्प्रदानकारकम् ।
# प्रासादात् पतति । अत्र प्रासादः पतनक्रियायाम् अन्वेति । अतः प्रासादः कारकम् । तच्च अपादानकारकम् ।
# पीठे उपविशति । अत्र पीठम् उपवेशनक्रियायाम् अन्वेति । अतः पीठं कारकम् । तच्च प्रकृते अधिकरण-कारकम् ।
कर्तृकारकं क्रियायां साक्षात् अन्वेति । अन्यानि कारकाणि तु परम्परया क्रियायाम् अन्वयं प्राप्नुवन्ति इति ज्ञेयम् ।
इदं परिशील्यताम् –
कः, कां, केन, कस्मै, कस्मात्, कुत्र ददाति इति प्रश्नः (अयोध्यायाः) राजा, गां, हस्तेन, विप्राय, गोष्ठात्, गङ्गातीरे ददाति इति वाक्येन समाहितः भवति । अतः दानक्रियायां षडपि कारकाणि अन्वितानि भवन्ति इति स्पष्टम् । ‘कस्य राजा’ इति प्रश्नस्तु ‘अयोध्यायाः राजा’ इत्यनेन समाहितः भवति । अयोध्यायाः राजा’ इत्यनेन समाहितः भवति । अयोध्यायाः अन्वयः राज्ञि एव, न तु दानक्रियायाम् । अतः षष्ठी (शेषषष्ठी) कारकं न इति उद्घोषः ।

इत्थञ्च क्रियया सह कारकाणां सम्बन्धस्य परिशीलनाय प्रश्नोत्तररुपः पन्थाः सुगमः । यथा –‘कः पचति?’ = कः पाकक्रियां निर्वर्तयति ? इति उत्थितायाः आकांक्षायाः (प्रश्नस्य )उपशमनं देवदत्तः पचति=‘ देवदत्तः पाकक्रियां निर्वर्तयति’ इति वाक्येन (उत्तरेण ) भवति । देवदत्तस्य कर्तुः पाकक्रियया सह सम्बन्धः यदि न अभविष्यत् तर्हि आकांक्षायाः उपशमनमपि न अभविष्यत् । जातञ्च उपशमनम् आकांक्षायाः । अतः क्रियया सह सम्बन्धः अस्तीति ज्ञायते । एवम् अन्यकारकादौ अपि ज्ञेयम् ।

एतानि षट् कारकाणि स्मर्तुम् अयं सरलः श्लोकः - 
:**कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च ।**
:**अपादानाधिकरणम् इत्याहुः कारकाणि षट् ॥ इति ।**

* कर्तृकारकम्
* कर्मकारकम्
* करणकारकम्
* सम्प्रदानकारकम्
* अपादानकारकम्
* अधिकरणकारकम्

वर्गः:कारकम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वृत्तिः

विग्रहवाक्यावयववदार्थेभ्यः परः=अन्यः योऽयं विशिष्टैकार्थः, तत्प्रतिपादिका वृत्तिः । प्रथमविगृहीतानां पदानां प्रत्येकम् अर्थवत्त्वेन, समुदायशक्त्या विशिष्टैकार्थप्रतिपादिका वृत्तिः इति फलितम् ।
वृत्तयः पञ्च - कृत्-तद्धित-समास-एकशेष-सनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः ।
यथा - 
•	कृद्वृत्तिः – पचति इति – पाचकः ।
•	तद्धितवृत्तिः – दशरथस्य अपत्यम् – दाशरथिः ।
•	समासवृत्तिः – राज्ञः पुरुषः – राजपुरुषः ।
•	एकशेषवृत्तिः – माता च पिता च – पितरौ ।
•	सनाद्यन्तधातुवृत्तिः – 
१. पठितुम् इच्छति – पिपठिषति ।
२. पुत्रम् आत्मनः इच्छति – पुत्रीयति ।
३. पुनः पुनः अतिशयेन वा नृत्यति – नरीनृत्यते ।

* कृत्
* तद्धितः
* समासः
* एकशेषः
* सनाद्यन्तधातुः

वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
एकशेषः

**एकशेषः**
	सामान्यतया यदा वयं जनान् पृच्छामः यत् "पितरौ" इत्यत्र कः समासः इति, तदा जनाः एकस्वरेण एकशेषसमासः इत्येव वदन्ति। परन्तु अत्र एकशेषः समासः न अपितु कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपासु पञ्चसु वृत्तिषु अन्यतमा वृत्तिः एकशेषवृत्तिः वर्तते इति अस्माभिः अवगन्तव्यम् । इयम् एकशेषवृत्तिः द्वन्द्वसमासस्य अपवादभूता वर्तते।

	एकशेषस्य कानिचन उदाहरणानि-

१. माता च पिता च 		    = पितरौ
२. भ्राता च स्वसा च 		   = भ्रातरौ
३. पुत्रश्च दुहिता च 		    = पुत्रौ
४.  हंसश्च हंसी च 	      = 	हंसौ
५. स च रामश्च 			       = तौ
६. स च यश्च 			         = यौ
७. भवन्तश्च भवत्यश्च 	 = भवन्तः
८. यूयं च वयं च 	   	    = वयम्
९. रामश्च रामश्च 		     = रामौ
 
**एकशेषः** समासो न । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपासु पञ्चसु वृत्तिषु एकशेषः अन्यतमः । अतः समासः यथा वृत्तिः, तथा एकशेषोऽपि पृथक् वृत्तिरेव । अयम् एकशेषः द्वन्द्वसमासस्य अपवादः ।

**उदाहरणानि – **

१. माता च पिता च – पितरौ ।
२. भ्राता च स्वसा च – भ्रातरौ ।
३. पुत्रश्च दुहिता च – पुत्रौ ।
४. हंसश्च हंसी च – हंसौ ।
५. स च रामश्च – तौ ।
६. स च यश्च – तौ ।
७. भवन्तश्च भवत्यश्च – भवन्तः ।
८. यूयं च वयं च – वयम् ।
९. रामश्च रामश्च – रामौ ।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अहिंसा

वैदिकधर्मे अहिंसायाः माहात्म्यं सर्वत्र प्रगीतम् उपलभ्यते । तत्र महाभारते उक्तम् – “अहिंसा परमो धर्मः” इति (१३-११६-२५) । श्रीमद्भगवद्गितायां दैवीसंपद्वर्णने अहिंसायाः अन्तर्भावः अस्ति । तद्यथा...
:**अहिंसासत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् (१६-२)**
अष्टाङ्गयोगान्तर्गत-यमनियमेषु यमाः एवं वर्णिताः – 
:**अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः इति ।**
जैन-बौद्ध-सिखमतैरपि अहिंसासिद्धान्तः सर्वात्मना स्वीकृतो वर्तते । आधुनुककाले महात्मना गान्धिनापि सत्यम् एवम् अहिंसा इति द्वे तत्वे राजनैतिकक्रियाकलापेषु मार्गदर्शकसूत्ररूपेण अङ्गीकृते । तत्र स्थूलसूक्ष्मभेदेन अहिंसा अपि द्विविधा उपवर्णिता । तत्र हनमं तथा शरिरं क्षतिग्रस्तं यथा स्यात् तथा ताडनम् इत्यादिक्रियाभ्यः विरतिः स्थूलरुपा अहिम्सा । वाक्ताडनादिभिः प्रपीडनम्, अपमानजनकव्यवहारेण मनःशान्तिभङ्गः इत्यादिक्रियाभ्यः विरतिः सूक्ष्मरूपा अहिंसा इति निगद्यते । किन्तु अहिम्सायाः उपदेशः प्राधान्येन हिंसा-क्षमायबलसंपन्नाय एव क्रियते । अयं च गुणः बलशालिनः एव अलङ्कारः । 
तत्र अति सर्वत्र वर्जयेत् इति न्यायेन अहिंसातत्वस्यापि तारतम्येन प्रयोगः उपदिष्टः । तत्र अपवादरूपेण कुत्रचित् हिंसा अनुमोदिता वर्तते । मनुश्च ब्रूते तत्र –
:**गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
:**आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ (८-३५०)**
तत्रैव च आततायिनः एवं वर्णिताः...
:**अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहा ।
:**क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥**

तथैव युद्धे क्षात्रधर्मस्य या हिंसा भवति साअनुमता शास्त्रकारैः । स्वयं भगवान् दुष्कृतां विनाशाय एव पृथिव्यामवतरति । सामान्यतः भ्रूणहत्या पातकं मता । किन्तु प्रसूतिकाले यदि शिशुः योनिमार्गे बाधारूपेण आगच्छेत् तर्हि तस्य च्छेदनमेव इष्यते । एवं “यज्ञीया हिंसा न हिंसा” इति मनुवचनं प्रसिद्धमेव (५-३१) । तत्र पिष्टपशुं कृत्वा प्राणिहत्या परिहर्तुं शक्यते इति कश्चित् ब्रूयात् । परन्तु वायुजलफलादिषु सहस्रशःसूक्ष्मजन्तवः सन्ति । तेषम् अहिंसा न मानवाधीना । महाभारते च एवम् उक्तं वर्तते......
:**सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
: **पक्ष्मणोपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्ययः॥ (शान्ति.१५-२६)**
एवं यथा अतिसूक्ष्मजन्तूनां हिंसाम् अवरोद्धुं मानवाः न प्रभवन्ति तथा “जीवो जिवस्य जीवनम्” इति न्यायेन प्राणिसृष्ट्यां स्वोदरपूरणार्थं कृता हिंसा निसर्गनियमानुसारमेव प्रचलति इति श्रीमद्भागवते व्याधब्राह्मणसंवादे स्पष्टीकृतं पठ्यते । मनुना स्वार्थसिद्ध्यर्थं जिह्वालौल्यवशाद् वा पिरपराधप्राणिनां हिंसा निन्दिता । तत्रोक्तम् -
:**यः अहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया ।
:**स जीवंस्च मृत्श्चैव न कश्चित् सुखमेधते ॥ (५-४५)**
परन्तु स्वहिम्सा निवारणाय कृता अपरिहार्या इति कृत्वा अनुमता ।अत एव विधिविधाने आत्मसंक्षणस्य अधिकारः प्रत्येकायप्रदत्तो वर्तते । आत्यन्तिक्याः अहिंसायाः आश्रयणाय यदि कश्चित् सदैव शान्तां वृत्तिं धारयेत् तर्हि तस्य पत्नीपुत्राणाम् अपहरणं भविष्यति । महाभारते प्रह्लादः स्वपौत्रं बलिम् उपदिशति.....
:**न श्रेयं सततं तेजः न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
:**तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ॥ (२८-६८)'''
## बाह्यसंपर्कतत्न्तुः
*
* 
*Nonviolence International - international organization focused on promoting nonviolence worldwide

अहिंसा
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मल्लिकार्जुनः

एतत् अपि क्षेत्रं द्वादश ज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमम् । एतत् आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले श्रीशैलपर्वस्य उपरि अस्ति । एतत् क्षेत्रं "दक्षिणकाशी" इति उच्यते । एतत् क्षेत्रं कृष्णानद्याः तीरे अस्ति । कृष्णा अस्मिन् स्थाने "पातालगङ्गा" इति उच्यते । महाभारते, शिवपुराणे, पद्मपुराणे च अस्य क्षेत्रस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । अत्रत्यः देवः "मल्लिकार्जुनः" । अस्य मल्लिकार्जुनस्य पूजया अश्वमेधयागस्य फलं प्राप्यते इति वदति महाभारतम् । श्रीशैलस्य दर्शनमात्रेण एव सर्वाणि कष्टानि परिहृतानि भवन्ति, जनन-मरणचक्रतः अपि मुक्तिः प्राप्यते इति विश्वासः अस्माकम् ।
 
"श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा...........

................पुनर्जन्म न विद्यते ।

दुःखं च दूरतो याति शुभमात्यन्तिकं लभते ।

जननीगर्भसम्भूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः ॥" इति श्लोकः एव वदति अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् ।

thumb|500px|left|आन्ध्रप्रदेशस्य श्रीशैलपर्वते विद्यमानं मल्लिकार्जुनमन्दिरम्

पूर्वं श्रीशैलस्य उपत्यकायां चन्द्रगुप्तनामकः कश्चन राजा आसीत् । तस्य पुत्री चन्द्रावती पितुः विषये असमाधानेन गृहं परित्यज्य अगच्छत् । श्रीशैलशिखरे गोपालकैः सह फल मूलानि खादन्ती अवसत् । तस्याः धेनुः कदाचित् क्षीरदानम् एव अस्थगयत् । परीक्षणेन ज्ञातं यत् सा धेनुः स्वयमेव गत्वा शिवलिङ्गस्य उपरि क्षीरं स्रावयति इति । शिवः अपि स्वप्ने "तत्र शिवलिङ्गे अहम् अस्मि" इति ताम् असूचयत् । तदनन्तरं सा तत्र एकं शिवमन्दिरं निर्मितवती । प्रतिदिनं च शिवं मल्लिकापुष्पैः अपूजयत् । तस्मादेव कारणात् सः मल्लिकर्जुनः इति उच्यते । कदाचित् शिवः व्याधरूपेण तत्र आगतः "चेञ्चु"वंशस्य काञ्चित् अवृणोत् इति । तदारभ्य "चेञ्चु"जनाः तस्य मन्दिरस्य रक्षकाः वयमेव इति चिन्तयन्ति ।

मल्लिकार्जुनमन्दिरस्य पश्चिमभागे भ्रमराम्बिकायाः मन्दिरम् अस्ति । अत्र महाशिवरात्रिः महता वैभवेन आचर्यते । एतत् क्षेत्रं बौद्धानां पवित्रं क्षेत्रम् । बौद्धतत्त्वज्ञानी आर्यनागार्जुनः अस्मिन् क्षेत्रे तपः आचरत् इति । आर्यनागार्जुनः रसविद्यायाम्, आयुर्वेदे, मन्त्रशास्त्रे, ज्योतिष्ये च निपुणः आसीत् । राज्ञे भोजदेवाय बौद्धधर्मस्य दीक्षाम् अयच्छत् आर्यनागार्जुनः एव । अयम् आर्यनागार्जुनः नलन्दाविश्वविद्यालयस्य संस्थापकेषु अन्यतमः अपि ।

एतत् क्षेत्रं वीरशैवाणां पञ्चपीठेषु अन्यतमम् अस्ति । एतत् पण्डिताराध्यपीठम् इत्यपि उच्यते । अत्र वीरशैवजङ्गममठाः अपि सन्ति । मल्लिकार्जुनमन्दिरम् अत्यन्तं प्राचीनम् मन्दिरम् । एतत् मन्दिरं प्रति गन्तुं १४ शतके राजा वेमरेड्डी सोपानानि निरमापयत् । विजयनगरस्य राजा कृष्णदेवरायः अपि श्रीशैलक्षेत्रम् आगतवान् आसीत् । सः अत्र स्वर्णशिखरसहितं सभामण्डपम् अपि निरमापयत् । तदनन्तरं १५० वर्षाणाम् अनन्तरं हिन्दुसाम्राज्यसंस्थापकः महाराजः शिवाजिः अपि आगतवान् आसीत् एतत् क्षेत्रम् । सोऽपि अत्र एकां धर्मशालां निरमापयत् ।

वर्गः:द्वादशज्योतिर्लिङ्गानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:परिशीलनीयानि
पु॰ ति॰ नरसिंहाचार्य

पु॰ति॰नरसिंहाचार्यः (१९०५-१९९८) कर्णाटकस्य प्रसिद्धः कविः। कन्नडसाहित्यक्षेत्र एतस्य महद् योगदानम् अस्ति। एतस्य काव्यवस्तुविशेषेण सर्वान् आकर्षयति।

## जीवनम्
तस्य पूर्णं नाम पुरोहितः तिरुनारायणय्यङ्गार्यः नरसिंहाचार्यः इति। १९०५ तमे वर्षे कर्णाटकस्य मेलुकोटे प्रदेशे जन्म प्राप्तवान्। एषः विद्याभ्यासं समाप्य चीफ् कमाण्डण्ट् कार्यालये वृत्तिजीवनम् आरब्धवान् । पु ति न इति एतस्य काव्यनाम । भावगीतानि, गीतनाटकानि, भावनाचित्राणि, रसचित्राणि, सङ्गीतरूपकाणि, प्रबन्धाः, विचारसाहित्यानि, लघुकथाः, गद्यानि, महाकाव्यानि एवं सर्वविधप्रकारेषु कृतीनां रचनां कृतवान्। गीतनाटकानि एतस्य प्रातिनिधिकप्रकारः। एतस्य गीतनाटकानि द्विधा विभक्तुं शक्यन्ते। साहित्यप्रधानानि, सङ्गीतप्रधानानि  च इति। अहल्या-शबरी-हरिश्च्न्द्रादयः यद्यपि पौराणिकव्यक्तयः किन्तु अत्र पुतिनवर्येणदृष्टस्य तत्त्वस्य अभिव्यक्तिरूपेण सन्ति। जीवनस्य सत्यं यदा अवगम्यते तदा जीवनम् अर्थहीनम् इव दृश्यते। कृतकृत्यं चेतनं मुक्तिम् अभिलषति इति **शबरी** नाटकस्य सन्देशः । **अहल्या** गीतनाटकं विश्वे एव अनुपमम्।
'द्रोहियबिनद' तथा 'कवि' नामके द्वे नाटके विशिष्टे स्तः। प्रकृत्यां विद्यमानानां वस्तूनां कृते व्यक्तिरूपं यत् दत्तं तत् सा एका विशिष्टा शैली इति परिगण्यते। एषा शैली पुतिनवर्यस्य योगदानम् इति परिगण्यते । 'विकटकविविजय’नामकं नाटकं वस्तुदृष्ट्या महत्वपूर्णा कृतिः अस्ति ।
'हणते’ 'मान्दळिरु’ 'शारदा यामिनी’ 'गणेशदर्शन' 'रससरस्वती’  'मले देगुल'  इत्यादिषु भावगीतेषु नवोदयकालस्य शैल्या सुन्दरप्रकृत्याः, प्रेम्नः, भक्तेः अध्यात्मस्य च विषयाः काव्यवस्तुरूपेणवर्णिताः सन्ति। एतादृशविषयैः सह राष्ट्रियजागरणस्य अन्तर्ध्वनिः अपि तस्य कृतीषु विशिष्ठं स्थानं प्राप्नोति।
'ईचलु मरद केळगे’ तथा 'धेनुकपुराण' इत्येते तस्य प्रबन्धसङ्कलने। अत्र संस्कृतसाहित्यशास्त्राभ्यां प्राप्ता तार्किकी शक्तिः लघुहास्यं विडम्बना स्फुटं दृश्यते।

## प्रशस्तयः
एतस्य 'हंसदमयन्ती मत्तु इतररूपकगळु' ग्रन्थाय १९६५तमवर्षस्य केन्द्रसाहित्य-अकाडेमी प्रशस्तिः, राज्यसाहित्य-अकाडेमी प्रशस्तिः, मैसूरुविश्वविद्यालयस्य गौरव-डी.लिट् प्रशस्तिःच प्राप्ता अस्ति। एतस्य 'श्रीहरिचरित' नामकस्य महाकाव्यस्य कृते पम्पप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति।
पुतिनवर्यस्य 'ध्वजरक्षणम्' इत्यत्र विद्यमानाः काश्चन कथाः सत्यपूर्णाः सन्ति। एतस्याः कथायाः वस्तु यद्यपि राजकीयसङ्घर्षं वर्णयति तथापि आदर्शप्रियस्य युवकस्य अन्तरङ्गस्य तुमुलम् अत्यन्तं परिणामकारिरीत्या चित्रितम् अस्ति। एवं रीत्या द्विविधसङ्घर्षः कथायाः परिणामं बलवत्तरं करोति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*An essay of PuTiNa's poetry
*A dance production based on PuTiNa's poetry

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
टी पी कैलासम्

आधुनिककन्नडनाटककारेषु सुप्रसिद्धः टि.पि.कैलासम् (T.P.Kailasam)।
## **बाल्यं जीवनं च**
अस्य जीवनस्य कालावधिः १८८४तः -१९४६वर्षपर्यन्तम्  आसीत् । मद्रासनगरे बि.ए.पदवीम्, एम्.ए.पदवीं च प्राप्य लण्डन्-नगरस्य रायल्-विज्ञान-महाविद्यालये अपि अध्ययनम् अकरोत् कैलासम् । रायल्-जियालाजिकल्-सोसैटि कृते प्रबन्धं लिखित्वा फेलोषिप् प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः कैलासम् । १९४५तमे वर्षे मदरास्-कन्नड-साहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अपि आसीत् कैलासम् । सः कदापि स्वयं न अलिखत् एव । तेन उच्यमानं सर्वं मित्राणि लिखित्वा अस्थापयन् इति श्रूयते । तस्य मरणानन्तरं तदीयानि कीचकादीनि नाटकानि प्रकटितानि । 
सः १७ कन्नडनाटकानि अलिखत् । “तावरेकेरे” (कमलकासारः) नामकः अस्य कथासङ्ग्रहः । “दि पर्पस्”, “दि बर्डन्”, “दि फुल्फिल्मेण्ट्” इत्यादीनि इङ्ग्लिषनाटकानि अपि अनूदितवान् । 
## **नटः कैलासम्**
अयं कैलासं नटः अपि । इङ्ग्लेण्डदेशे अपि बहुषु नाटकेषु अभिनयं कृतवान् आसीत् । 
नाटकवीक्षणे येषां श्रद्धा अस्ति ते “नाटकानि जनानां जीवनसम्बद्धानि स्युः, जनानां कष्ट-सुखादयः समस्याः तत्र प्रतिबिम्बिताः भवेयुः, विचारप्रचोदनं कुर्युः” इति अपेक्षन्ते इति निर्णीतवान् आसीत् कैलासम् । अतः तादृशानि नाटकानि एव अरचयत् सः । पौराणिक-ऐतिहासिक-नाटकानां सामग्रीं सिद्धे कस्मिंश्चित् .... पुरयित्वा तदनुगुणम् एव नाटकं कुर्वतां वृत्तिगणानां स्वस्य शूर्वणखा-कुलवैभव-नम्कम्प्नि-नाटकेषु उपहासम् अकरोत्  । नाटकमन्दिरस्य विचारमन्दिररूपेण परिवर्तने साधनत्वेन हास्यमेव उपयुक्तवान् सः । हास्यसाहित्यस्य अभावं दूरीकृतवान् च । मुख्यरूपेण नगरे वसतां मध्यमवर्गीयाणां जनानां जीवनं, तेषाम् आकांक्षाः, शुष्काभिमानः, श्वश्रूस्नुषयोः कलहः, पुरुषाणाम् अहङ्कारः इत्येतादृशं सर्वम् अपि विमर्शादृष्ट्या अपश्यत् कैलासम् । विधवाः, सेवकाः, पाचकाः, बालाः सर्वे अपि तस्य रङ्गभूमौ सञ्चारम् अकुर्वन् । कैलासं समस्याः सरलीकृतवान् । इङ्ग्लीषनाटकेषु सः विशिष्टवस्तुनिर्वहणपात्रम् असृजत् । नाटकानि जनसामान्यनां जीवनसमीपम् आनयत् अयम् । नाटकमन्दिरेषु विचारप्रचोदनस्य  कल्पना अपि अस्य एव । हास्यस्य अभावकाले हास्यं सृष्टवान् कैलासम् एतदर्थं सदा स्मरणीयः अस्ति।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Kailasam's English Poems and Plays
* Kailasam on OurKarnataka 
* Commemorative Article on *Hindu* 

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वैद्यनाथः

द्वादश ज्योतिर्लिङ्गानाम् आवल्याम् **वैद्यनाथः** नवमं ज्योतिर्लिङ्गम् अस्ति । शिवपुराणे द्वादश ज्योतिर्लिङ्गस्तोत्रे यत् “परल्यां वैद्यनाथम्” इति उक्तं तत् क्षेत्रम् अस्ति इदानीन्तनमहाराष्ट्रस्य “बीड”मण्डले । परलिपर्वते वनस्पतयः महता प्रमाणेन उपलभ्यन्ते । तस्मात् कारणात् अत्र वैद्याः एव अधिकतया आगच्छन्ति स्म । अतः अत्रत्यः आराध्यदेवः “वैद्यनाथः” इति निर्दिष्टः । समुद्रमथनावसरे अमृतम् आनीतवान् धन्वन्तरी विष्णोः सूचनानुसारम् अत्रत्ये शिवलिङ्गे आत्मानं गोपितवान् आसीत् । दैत्यनां संहारानन्तरम् अमृतं देवेभ्यः वितीर्णवान् । तस्मात् कारणात् अत्रत्यं वैद्यनाथम् अमृतेश्वरः, धन्वन्तरी इत्यपि निर्दिशन्ति । अस्मिन् क्षेत्रे विष्णोः, अम्बाभवान्याः, मुरलीधरस्य, गोरारामस्य एवम् अनेकेषां देवानां मन्दिराणि सन्ति । वनवासम् आगतः रामः परलिक्षेत्रम् अपि आगतवान् इति लीलाचरित्रे, आनन्दरामायणे च उल्लेखः अस्ति ।

“परल्यां वैद्यनाथं च” इत्यस्मिन् स्थाने “वैद्यनाथं चिताभूमौ” इति पाठान्त्तरम् अपि अस्ति । तत्र निर्दिष्टा चिताभूमिः अस्ति बङ्गालस्य सन्थालपरगणे । एतत् क्षेत्रं वैद्यनाथधाम इत्यपि वदन्ति । एतत् पार्वत्याः अपि प्रियं क्षेत्रम् । अतः एतत् किञ्चित् शक्तिपीठम् अपि । अत्र शिवः सतीदेव्याः हृदयभागस्य दहनसंस्कारम् अकरोत् इति । तस्मादेव कारणात् एतत् क्षेत्रं “चिताभूमिः” इति उच्यते । एतत्क्षेत्रसम्बद्धा काचित् पौराणिकी कथा स्वारस्यकरी अस्ति – राक्षसेन्द्रः रावणः कदाचित् शिवम् उद्दिश्य तपः आचरत् । शिवात् एकं ज्योतिर्लिङ्गं प्राप्य लङ्कायां तस्य प्रतिष्ठापनं करणीयम् इति तस्य इच्छा आसीत् । शिवः प्रत्यक्षः नाभवत् । शिवदर्शनेच्छया रावणः एकस्यानन्तरम् एकं शिरः कर्तयित्वा शिवाय अर्पितवान् । दशमं शिरः यदा कर्तयितुम् उद्युक्तः तदा तत्पुरतः शिवः प्रत्यक्षः सन् तस्य इच्छाम् अपूरयत् । शस्त्रवैद्यः इव रावण्स्य कर्तितानि नव शिरांसि अपि पुनः योजितवान् । तस्मात् एव कारणत् सः वैद्यनाथः सञ्जातः ।

माघ-फाल्गुणमासयोः अत्र असंख्याः भक्ताः गङ्गोदकम् आनीय वैद्यनाथाय अर्पयन्ति । एतत् क्षेत्रं देवघर् (देवगृहम्), हरितकीवनं, केतकीवनं, हरदपीठम् इत्यपि वदन्ति ।
अन्येषु अपि क्षेत्रेषु वैद्यनाथमन्दिराणि सन्ति । उत्तरप्रदेशे हिमालयस्य उपत्यकायां “कुमाउ”विभागे अपि “वैजनाथ”इत्यत्र किञ्चन शिवमन्दिरम् अस्ति । पञ्जाबराज्यस्य काङ्गडमण्डले ४००० पादमितोन्नतस्य पर्वतस्य उपरि अपि किञ्चित् शिवमन्दिरम् अस्ति । एतत्सर्वम् अपि वैद्यनाथज्योतिर्लिङ्गम् इत्येव उच्यते ।

वर्गः:द्वादशज्योतिर्लिङ्गानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
डी वी जी

“”पल्लवं नूतनम् स्यात्, मूलं प्राचीनं स्यात् , तदा एव वृक्षस्य सौन्दर्यम्, नवयुक्तेः प्राचीनतत्वेन सह मेलनं भवति चेत् धर्मः, ऋषिवाक्येन सह विज्ञानकलायाः योजनेन जीवने यशः” इति विषयस्य प्रतिपादकः आसीत् गुण्डप्पवर्यः।पत्रिकोद्यमी, लेखकः, राज्यशास्त्रज्ञः  एषः, अपूर्वः ज्ञाननिधिः आसीत्।

## ”’जन्म विद्याभ्यासः च"’
१८८७ तमे वर्षे कोलारमण्डलस्य मुळबागिलु ग्रामे एतस्य जन्म अभवत्। देवनहळ्ळी वेङ्कटप्प गुण्डप्पः इति तस्य पूर्णं नाम। एषः डी.वी.जी इति संक्षिप्तनाम्ना एव प्रसिद्धः अस्ति। स्वप्रयत्नेन संस्कृते आंग्लभाषायां च असाधारणपाण्डित्यं प्राप्तवान्। तेलुगु-तमिळुभाषाज्ञानमपि वर्धितवान् आसीत्।

## **पत्रिकोद्यमक्षेत्रे**
गुण्डप्पः पत्रिकाक्षेत्रतः स्वस्य वृत्तिजीवनम् आरब्धवान्। १९०७ तमे वर्षे ”’भारती”’ नामिकां दिनपत्रिकाम् आरब्धवान्। विभिन्नासु पत्रिकासु लेखनानि अपि लिखति स्म। अनन्तरम् आंग्लभाषया ”’कर्णाटक”नामिकां सप्ताहार्धपत्रिकाम् आरब्धवान्।
कन्नडपत्रिकोद्यमक्षेत्रे डी.वी.जीवर्यस्य साधना स्थानं च अतुलनीयम् अस्ति। १९२८ तमे वर्षे बागलकोटे इत्यत्र प्रवृत्तस्य कर्णाटकवृत्तपत्रकर्तॄणां प्रथमसम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्। लघुकाव्यं पद्यं विमर्शालेखनं जीवनचरितम् इत्यादिषु विविधप्रकारकेषु साहित्येषु योगदानं कृत्वा उत्तमफलितांशं प्राप्तवान् अस्ति।

## **साहित्यक्षेत्रे**
**वसन्तकुसुमाञ्जली**  **निवेदन** **अन्तःपुरगीते** एताः कृतयः तस्य कविताशक्तिं निर्दिशन्ति। विश्वविख्यातस्य कवेः उमरखयामस्य रुबामतकृतेः कन्नडभाषान्तरः**उमरन वसगे** तथा **मङ्कुतिम्मनकग्ग** इति काव्ये डी.वी.जीवर्यस्य जीवनदर्शनतत्त्वानि मार्मिकतया निरूपयन्ति। मङ्कुतिम्मस्य एकैकमपि पद्यं मुक्तकम् इव अस्ति। तत्र तस्य गभीरं चिन्तनं दृश्यते।
उदा-  रे मूढ तिम्म ,अश्वशकटमिदं जीवनम्, विधिः चालकस्तस्य।
अश्वस्त्वम्, यात्रिकाणां कथनानुसारं विवाहाय वा श्मशानाय वा 
गन्तव्यं भवता, स्खलति चेत् भूमिः अस्ति। चिरकालं जनानां मनसि स्थातुं योग्यान् ग्रन्थान् एषः कन्नडसाहित्यलोकाय समर्पितवान् अस्ति। रङ्गाचार्यः, गोपालकृष्णगोखले, विद्यारण्यः एतस्य समकालीनाः। श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यं, ज्ञापकचित्रशाला, शास्त्रग्रन्थाः च तस्य इतरकृतयः। तस्य ’”जीवनधर्मयोग"’नामकस्य उपन्यासग्रन्थस्य कृते १९६१ तमे वर्षे ”’केन्द्रसाहित्य-अकाडेमी प्रशस्तिः”’ प्राप्ता अस्ति। तस्य जीवनस्य उत्तरसन्ध्यायां ”’देवरु  ”’ ”’काव्यस्वारस्य"’ नामिके द्वे कृती रचितवान्।
डी वी जी वर्यः १९३२ तमे वर्षे मडिकेरी इत्यत्र प्रवृत्तस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः आसीत्। एतस्य बहुमुखसाहित्यसेवां दृष्ट्वा मैसूरिविश्वविद्यालयेन गौरवडाक्टरेट् पदव्या तस्य सम्माननं कृतम।
डी वी जीवर्यः विश्वभ्रातृत्वे विश्वासवान् आसीत्। "उत्तमजीवनमेव देवाय समर्पयीतुं योग्या उत्कृष्टा पूजा " इत्यत्र तस्य महान् विश्वासः आसीत्।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Letters and Correspondences of D.V. Gundappa 
*D.V. Gundappa
*The Gita for Every Man 

वर्गः:कन्नडकवयः
वर्गः:कन्नडलेखकाः