open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अपाने जुह्वति प्राणं...

## श्लोकः 
:**अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।**
:**प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य नवविंशतितमः (२९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अपाने, जुह्वति, प्राणं, प्राणे ,अपानं, तथा,अपरे प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥

## अन्वयः
प्राणायामपरायणाः अपरे प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणम् अपाने जुह्वति, तथा प्राणे अपानं जुह्वति ।	

## शब्दार्थः 
:प्राणायामपरायणाः = प्रणायामतत्पराः
:अपरे = इतरे
:प्राणापानगती = प्राणापानवायुगमने
:रुद्ध्वा = निरुध्य (कुम्भकः)
:प्राणम् = प्राणवायुम् (पूरकः)
:अपाने = अपानवायौ
:जुह्वति = समर्पयन्ति
:तथा = एवम्
:प्राणे = प्राणवायौ
:अपानम् = अपानवायुम्
:जुह्वति = समर्पयन्ति (रेचकः) । 	

## अर्थः 
केचन प्राणायामपरायणाः योगिनः अपानवायौ प्राणवायुं समर्पयन्ति । इतरे प्राणवायौ अपानवायुं समर्पयन्ति । एवं कुम्भक-रेचक-पूरकादिक्रमेण प्राणायामं कुर्वन्तः आत्मसंयमनं कुर्वन्ति ।

## शाङ्करभाष्यम्
किंच-अपान इति। अपानेऽपानवृत्तौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति प्राणं प्राणवृत्तिम्। पूरकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्तीत्यर्थः। प्राणेऽपानं तथापरे जुह्वति रेचकाख्यं च प्राणायामं कुर्वन्तीत्यतत्, प्राणापानगती मुखनासिकाभ्यां वायोर्निर्गमनं प्राणस्य गतस्तद्विपर्ययेणाधोगमनमपानस्य ते प्राणापानगती एते रुद्ध्वा निरुध्य प्राणायामपरायणाः।प्राणायामतत्पराः कुम्भकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्तीत्यर्थः।।29।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यज्ञशिष्टामृतभुजो...

## श्लोकः 
:**यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।**
:**नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  एकत्रिंशत्तमः   (३१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यज्ञशिष्टामृतभुजः यान्ति ब्रह्म सनातनम् न अयं लोकः अस्ति अयज्ञस्य कुतः अन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥

## अन्वयः
कुरुसत्तम । यज्ञशिष्टामृतभुजः सनातनं ब्रह्म यान्ति । अयज्ञस्य अयं लोकः नास्ति । अन्यः कुतः ।		

## शब्दार्थः 
:कुरुसत्तम = कुरुश्रे !
:यज्ञशिष्टामृतभुजः = यज्ञे सुधातुल्यं शिष्टं भुञ्जानाः
:सनातनम् = शाश्वतम्
:ब्रह्म = परमात्मानम्
:यान्ति = प्राप्नुवन्ति
:अयज्ञस्य = यज्ञहीनस्य
:अयं लोकः = एषः भूलोकः
:नास्ति = न विद्यते
:अन्यः = परलोकः
:कुतः = कथम् ? (भवति)

## अर्थः 
अर्जुन ! यज्ञस्य अमृततुल्यं शिष्टं सेवमानाः योगिनः सनातनं परं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति । तथा ये न यजन्ते तेषाम् अत्रैव लोके सुखं नास्ति । किं पुनः परलोके ?

## शाङ्करभाष्यम्
एवं यथोक्तान्यज्ञान्निर्वर्त्य यज्ञशिष्टामृतभुजो यज्ञानां शिष्टं यज्ञशिष्टं यज्ञशिष्टं च तदमृतं च यज्ञशिष्टामृतं तद्भुञ्जत इति यज्ञशिष्टामृतभुजो यथोक्तान्यज्ञान्कृत्वातच्छिष्टेन कालेन यथाविधि कालेन यथाविधि चोदितमन्नममृताख्यं भुञ्जत इति यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति गच्छन्ति ब्रह्म सनातनं चिरंतनं, मुमुक्षवश्चेत्कालातिक्रमापेक्षयेतिसामर्थ्याद्गम्यते। नायं लोकः सर्वप्राणिसाधनसाध्यः कुरुसत्तम।।31।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
एवं बहुविधा यज्ञा...

## श्लोकः 
:**एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।**
:**कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
एवं बहुविधाः यज्ञा वितताः ब्रह्मणः मुखे कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥

## अन्वयः
एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः । तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि । एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।	

## शब्दार्थः 
:एवम् = इत्थम्
:बहुविधाः = नैकप्रकाराः
:यज्ञाः = यागाः
:ब्रह्मणः = वेदस्य
:मुखे = आदौ
:वितताः = विवृताः
:तान् सर्वान् = तान् सकलान्
:कर्मजान् = कर्मोवान्
:विद्धि = जानीहि
:एवम् = इत्थम्
:ज्ञात्वा = बुद्ध्वा
:विमोक्ष्यसे = मोक्षं प्राप्यसि ।

## अर्थः 
एवम् अनेकप्रकारकाः यज्ञाः वेदस्य आदिमे भागे कर्मकाण्डे विवृताः सन्ति । तान् सर्वान् कर्मणः एव उत्पन्नान् अवगच्छ । अनेन प्रकारेण यथार्थं जानासि तर्हि निष्कामकर्मयोगद्वारा संसारबन्धनात् मुक्तः भवसि ।

## शाङ्करभाष्यम्
एवमिति। एवं यथोक्ता बहुविधाबहुप्रकारा यज्ञां वितता विस्तीर्णा ब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे, वेदद्वारेणावगम्यमाना ब्रद्मणो मुखे वितता उच्यन्ते, तद्यथा 'वाचिहि प्राणं जुहुमः' इत्यादयः। कर्मजान्कायिकवाचिकमानसकर्मोद्भवान्विद्धि तान्सर्वाननात्मजान्। निर्व्यापारो ह्यात्मा। अत एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसेऽशुभात्, नमह्यापारा इमे निर्व्यापारोऽहमुदासीन इत्येवं ज्ञात्वास्मात्सम्यग्दर्शनान्मोक्ष्यसे संसारबन्धनादित्यर्थः ।।32।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात्...

## श्लोकः 
:**श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।**
:**सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः परन्तप सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥

## अन्वयः
परन्तप ! द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान् । पार्थ ! सर्वं कर्म ज्ञाने अखिलं परिसमाप्यते ।	

## शब्दार्थः 
:परन्तप = शत्रुतापक !
:द्रव्यमयात् = द्रव्यसाध्यात्
:यज्ञात् = यागात्
:ज्ञानयज्ञः = आत्मज्ञानरूपो यज्ञः
:श्रेयान् = वरीयान्
:पार्थ = अर्जुन !
:सर्वम् = समस्तम्
:कर्म = यज्ञरूपं कर्म
:ज्ञाने = आत्मज्ञाने
:अखिलम् = फलसहितम्
:परिसमाप्यते = पर्यवस्यति ।

## अर्थः 
हे अर्जुन ! सांसारिकवस्तुभिः सिद्धात् यज्ञात् आत्मज्ञानरूपो यज्ञः श्रेष्ठः भवति । यतः सर्वाणि कर्माणि ज्ञाने एव परिसमाप्तिं गच्छन्ति, फलत्वात् ।

## शाङ्करभाष्यम्
ब्रह्मार्पणमित्यादिश्लोकेन सम्यग्दर्शनभ्य यज्ञत्वं संपादितं यज्ञाश्चानेक उपदिष्टास्तैः सिद्धपुरुषार्थप्रयोजनैर्ज्ञानं स्तूयते। कथं-श्रेयानिति। श्रेयान्द्रव्यमयाद्द्रव्यसाधनसाध्याद्यज्ज्ञानयज्ञोहे परंतप। द्रव्यमयो हि यज्ञः फलस्यारम्भको ज्ञानयज्ञो न फलारम्भकोऽतः श्रेयान्प्रशस्यतरः। कथं, यतः सर्वं कर्म समस्तमखिलमप्रतिबद्धं पार्थ, ज्ञाने मोक्षसाधनेसर्वतः संण्लुतोदकस्थानीये परिसमाप्यते। अन्तर्भवतीत्यर्थः। 'यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं सर्व तदभिसमेति यत्किंतित्प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेदयत्स वेद' इति श्रुतेः ।।33।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* कर्मयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तद्विद्धि प्रणिपातेन...

## श्लोकः 
:**तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।**
:**उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  चतुस्त्रिंशत्तमः  (३४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तत् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥

## अन्वयः
तत् प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया च विद्धि । तत्त्वदर्शिनः ज्ञानिनः ते ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति ।

## शब्दार्थः 
तत्	 = ज्ञानम्
:प्रणिपातेन = नमस्कारेण
:परिप्रश्नेन = नानाविधया पृच्छया
:सेवया (च) = शुश्रूषया च
:विद्धि = जानीहि
:तत्त्वदर्शिनः = यथार्थद्रष्टारः
:ज्ञानिनः = आत्मज्ञानिनः
:ते = तुभ्यम्
:ज्ञानम् = आत्मज्ञानम्
:उपदेक्ष्यन्ति = वदिष्यन्ति ।

## अर्थः 
भवान् नमस्कारेण, किं सत्यम् ? किमसत्यम् ? इत्यादिना नानाविधेन प्रश्नेन शुश्रूषया च तत् ज्ञानं प्राप्नोतु । तत्त्वं जानन्तः पुरुषाः भवते आत्मज्ञानम् उपदिशन्ति । 
## शाङ्करभाष्यम्
तदेतद्विशिष्टं ज्ञानं तर्हि केन प्राप्यत इत्युच्यते-तद्विद्धीति। तद्विद्धि विजानीहि येन विधिना प्राप्यत इत्याचार्यानभिगम्य प्रणिपातेन प्रकर्षेण नीचैः पतनंदप्रणिपातो दीर्घनमस्कारस्तेन, कथं बन्धः का विद्या का चाविद्येति परिप्रश्नेन, सेवया गुरुशुश्रूषयैवमादिना प्रश्रयेणापर्जिता आचार्या उपदेक्ष्यन्ति कथयिष्यन्तिते ज्ञानं यथोक्तविशेषणं ज्ञानिनो ज्ञानवन्तोऽपि केचिद्यथावत्तत्त्वदर्शनशीला अपरे नातो विशिनष्टि-तत्त्वदर्शिन इति। ये सम्यग्दर्शिनस्तैरुपदिष्टं ज्ञानं कार्यक्षमंंभवति नेतरदिति। भगवतो मतम् ।।34।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य...

## श्लोकः 
:**गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।**
:**यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाया आचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥

## अन्वयः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय आचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ।

## शब्दार्थः 
:गतसङ्गस्य = निष्कामस्य
:मुक्तस्य = रागादिविमुक्तस्य
:ज्ञानावस्थितचेतसः = ज्ञानार्थं यतमानस्य
:यज्ञाय आचरतः = यागाय एव आचरतः जनस्य
:कर्म = कर्म
:समग्रम् = समस्तम्
:प्रविलीयते = विनश्यति ।

## अर्थः 
यः आसक्तिरहितः देहाभिमानविहीनः ममताशून्यः सततं परमात्मज्ञाने स्थिरमानसः च अस्ति यश्च ब्रह्मार्थं कर्म आचरति तस्य समग्रमपि कर्म विनश्यति ।

## शाङ्करभाष्यम्
त्यकत्वा कर्मफलासङ्गमित्यनेन शेलोकेन यः प्रारब्धकर्मा सन् यदा निष्क्रियब्रह्मात्मदर्शनसंपन्नः स्यात्तदा तस्यात्मनः कर्तृककर्मप्रयोजनाभावदर्शिनः कर्मपरित्यागेप्राप्ते कुतश्चिन्निमित्तदसंभवे सति पूर्ववत्तस्मिन्कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति स इति च कर्माभावः प्रदर्शितः, यस्यैवं कर्माभावो दर्शितस्तस्यैवगतसङ्गस्य सर्वतोऽनिवृत्तासक्तेर्मुक्तस्य निवृत्तधर्माधर्मादिबन्धस्य ज्ञानावस्थितचेतसो ज्ञाने एवावस्थितं चेतो यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थितचेतास्तस्य यज्ञाययज्ञनिर्वृत्त्यर्थमाचरतो निर्वर्तयतः कर्म समग्रं सहाग्रेण कर्मफलेन वर्तत इति समग्रं कर्म तत्समग्रं प्रविलीयते विनश्यतीत्यर्थः।।23।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अपरे नियताहाराः...

## श्लोकः 
:**अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।**
:**सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य त्रिंशत्तमः (३०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति सर्वे अपि एते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥

## अन्वयः
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः ।

## शब्दार्थः 
:अपरे = अन्ये
:नियताहाराः = परिमिताहाराः
:प्राणान् = प्राणवायून्
:प्राणेषु = प्राणेषु
:जुह्वति = क्षिपन्ति
:सर्वे अपि = समे अपि
:एते = इमे
:यज्ञविदः = यज्ञवेत्तारः
:यज्ञक्षपितकल्मषाः = यज्ञविनाशितपापाः ।

## अर्थः 
अन्ये योगिनः नियताहारं सेवमानः प्राणायामपरायणाः अपानादिगतिं रुद्ध्वा प्राणान् प्राणेषु जुति । एते सर्वेऽपि यज्ञं विदन्ति । तस्मादेव यज्ञेन नाशितपापाः भवन्ति ।

## शाङ्करभाष्यम्
किंच-अपर इति। अपरे नियताहारा नियतः परिमित आहारो येषां ते नियताहाराः सन्तः प्राणान्वायुभेदान्प्राणेष्केव जुह्वति, यस्त यस्य वायोर्जयः क्रियत इतरान्वायुभेदांस्तस्मिञ्जुह्वतिते तत्र प्रविष्टा इव भवन्ति। सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा यज्ञैर्यथोक्तैः क्षपितो नाशितः कल्मषो येषां ते यज्ञक्षपितकल्मषाः।।30।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अपि चेदसि पापेभ्यः...

## श्लोकः 
:**अपि चेदसि  पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।**
:**सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अपि चेत् असि  पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः सर्वं ज्ञानप्लवेन एव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥

## अन्वयः
अपि चेत् सर्वेभ्यः पापेभ्यः पापकृत्तमः असि (तदा) सर्वं वृजिनं ज्ञानप्लवेन एव सन्तरिष्यसि ।	

## शब्दार्थः 
:अपि चेत् = यदि पुनः
:सर्वेभ्यः = सकलेभ्यः
:पापेभ्यः = पापकारिभ्यः
:पापकृत्तमः = पापिः
:असि = भवसि
:(तदा) सर्वम् = तदा समस्तम्
:वृजिनम् = पापम्
:ज्ञानप्लवेन एव = ज्ञानोडुपेन एव
:सन्तरिष्यसि = अतिक्रमिष्यसि ।

## अर्थः 
भवान् सर्वेषां पापिनाम् अपेक्षया अधिकं पापं कृतवान् चेदपि ज्ञानरूपया नौकया निस्सन्देहं तं 	पापरूपं समुद्रं तरिष्यति ।
## शाङ्करभाष्यम्
किं चैतस्य ज्ञानस्य माहात्म्यम्-अपीति। अपिचेदसि पापेभ्यः पापकृद्भ्यः सर्वेभ्योऽतिशयेन पापकृत्पारकृत्तमः सर्वं ज्ञानण्लवेनैव ज्ञानमेव प्लवं कृत्वा वृजिनंःवृजिनार्णवं पापं संतरिष्यसि, धर्मोऽपीह मुमुक्षोः पापमुच्यते ।।36।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यथैधांसि समिद्धोऽग्निः...

## श्लोकः 
:**यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।**
:**ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ३७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  सप्तत्रिंशत्तमः (३७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यथा एधांसि समिद्धः अग्निः भस्मसात् कुरुते अर्जुन ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ३७ ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! यथा समिद्धः अग्निः एधांसि भस्मसात् कुरुते तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ।		

## शब्दार्थः 
:अर्जुन = अर्जुन !
:यथा = येन प्रकारेण
:समिद्धः = सन्दीप्तः
:अग्निः = वह्निः
:एधांसि = कानि
:भस्मसात् = भस्ममयानि
:कुरुते = करोति
:तथा = तेन प्रकारेण
:ज्ञानाग्निः = ज्ञानरूपः अग्निः
:सर्वकर्माणि = निखिलकर्माणि
:भस्मसात् = भस्ममयानि
:कुरुते = विदधाति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यथा प्रज्वलन् अग्निः काष्ठानि भस्मसात् करोति तथा ज्ञानाग्निः सर्वाण्यपि कर्माणि  भस्मीकरोति ।
## शाङ्करभाष्यम्
ज्ञानं कथं नाशयति पापमिति सदृष्टान्तमुच्यते-यथेति। यथैधांसि काष्ठानि समिद्धः सम्यगिद्धो दीप्तोऽग्निर्भस्मसाद्भस्मीभावं कुरुतेऽर्जुन एवं ज्ञानमेवाग्निर्ज्ञानाग्निः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्...

## श्लोकः 
:**यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।**
:**येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत् ज्ञात्वा न पुनः मोहम् एवं यास्यसि पाण्डव येन भूतानि अशेषेण द्रक्ष्यसि आत्मनि अथो मयि ॥ ३५ ॥

## अन्वयः
पाण्डव ! यत् ज्ञात्वा पुनः मोहम् एवं न यास्यसि । येन आत्मनि भूतानि अशेषेण द्रक्ष्यसि । अथो मयि । (तत् ज्ञानं तत्त्वदर्शिनः ते उपदेक्ष्यन्ति ।)

## शब्दार्थः 
:पाण्डव = पाण्डुपुत्र !
:यत् ज्ञात्वा = यत् विज्ञाय
:पुनः = भूयः
:मोहम् = व्यामोहम्
:एवम् = इत्थम्
:न यास्यसि = न गमिष्यसि
:येन = येन ज्ञानेन
:आत्मनि = स्वस्मिन्
:भूतानि = प्राणिनः
:अशेषेण = समग्रम्
:द्रक्ष्यसि = पश्यसि
:अथो = अनन्तरम्
:मयि = भगवति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! येन ज्ञानेन भवान् पुनः एतादृशं मोहजालं न आप्नोति, येन आत्मज्ञानेन समवायबुद्ध्या स्वस्मिन् मयि च सर्वान् जीवान् द्रष्टुं शक्नोति तादृशं ज्ञानं तत्त्वदर्शिनः ते उपदेक्ष्यन्ति । 
## शाङ्करभाष्यम्
तथाच सतीदमपि समर्थं वचनं-यदिति। यज्ज्ञात्वा यज्ज्ञानं तैरुपदिष्टमधिगम्य प्राप्य पुनप्भूयो मोदमेवं यथेदानीं मोहं गतोऽसि पुनरेवं न यास्यसि हे पाण्डव। किंचयेन ज्ञानेन भूतान्यशेषेण ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि द्रक्ष्यसिसाक्षादात्मनि प्रत्यगात्मनि मत्संस्थानीमानि भूतानीति, अथो अपि मयि वासुदेवे परमेश्वरे चेमानीति क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धं द्रक्ष्यसीत्यर्थः ।।35।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
न हि ज्ञानेन सदृशं...

## श्लोकः 
:**न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।**
:**तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  अष्टात्रिंशत्तमः (३८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह विद्यते तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥

## अन्वयः
ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह नहि विद्यते । तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेन आत्मनि विन्दति । ।

## शब्दार्थः 
:ज्ञानेन = ब्रह्मज्ञानेन
:सदृशम् = तुल्यम्
:पवित्रम् = पावनम्
:इह = अत्र
:नहि विद्यते = नास्ति
:तत् = ज्ञानम्
:स्वयम् = आत्मना एव
:योगसंसिद्धः = समाधिनिः
:कालेन = महता समयेन
:आत्मनि = स्वस्मिन्
:विन्दति = लभते ।

## अर्थः 
इह लोके ज्ञानेन समं पवित्रम् अन्यत् न किञ्चन विद्यते । तत् ज्ञानं फलापेक्षां विना कर्म कुर्वन् पुरुषः गच्छता कालेन चित्तशुद्धिम् अवाप्य स्वयमेव आत्मनि प्राप्नोति ।

## शाङ्करभाष्यम्
यत एवमतो-नहीति। नहि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं शुद्धिकरमिह विद्यते। तज्ज्ञानं स्वयमेव योगसंसिद्धो योगेन कर्मयोगेन समाधियोगेन च संसिद्धः संस्कृतोयोग्यतामापन्नो मुमुक्षुः कालेन महता त्मनि विन्दति। लभत इत्यर्थः।।38।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च...

## श्लोकः 
:**अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।**
:**नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  चत्वारिंशत्तमः(४०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अज्ञः च श्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति न अयं लोकः अस्ति न परः न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥

## अन्वयः
अज्ञः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति । संशयात्मनः अयं लोकः नास्ति, परः न, सुखं च न ।

## शब्दार्थः 
:अज्ञः च = अज्ञानी च
:अश्रद्दधानः च = श्रद्धाविहीनः च
:संशयात्मा = संशयमनस्कः
:विनश्यति = प्रणश्यति
:संशयात्मनः = संशयचित्तस्य
:अयं लोकः नास्ति = इह लोकः न विद्यते
:परः न = परलोकः न
:सुखं च न = सन्तोषः अपि न विद्यते ।

## अर्थः 
यस्य आत्मविषयकं ज्ञानं नास्ति, यस्य च तत्र श्रद्धा नास्ति तयोरेव संशयः भवति । संशये सति मुक्तिरूपं फलं न प्राप्नोति । तादृशस्य संशयात्मनः अयं लोकः न सुखदायकः, नापि परलोकः । तस्य च अस्मिन् संसारे क्लेशानुभवः एव गतिः ।

## शाङ्करभाष्यम्
अत्र संशयो न कर्तव्यः। पापिष्ठो हि संशयः कथमित्युच्यते-अज्ञश्चेति। अज्ञश्चानात्मज्ञोऽश्रद्दधानश्च संशयात्मा च विनश्यति, अज्ञाश्रद्दधानौ यद्यपि विनश्यतस्तथापिन तथा यथा संशयात्मा, संशयात्मा तु पापिष्ठः सर्वेषां, कथं, नायं साधारणोऽपि लोकोऽस्ति सथा न परो लोको न सुखं तत्रापि संशयोपपत्तेः। संशयात्मनः संशयचित्तस्य।तस्मात्संशयो न कर्तव्यः ।।40।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
योगसंन्यस्तकर्माणं...

## श्लोकः 
:**योगसन्न्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।**
:**आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  एकचत्वारिंश्त्तमः (४१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
योगसन्न्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४१ ॥

## अन्वयः
धनञ्जय ! योगसन्न्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् आत्मवन्तं कर्माणि न निबध्नन्ति ।

## शब्दार्थः 
:धनञ्जय = अर्जुन !
:योगसन्न्यस्तकर्माणम् = आत्मज्ञानसंत्यक्तकर्माणम्
:ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् = आत्मज्ञानविनष्टसन्देहम्
:आत्मवन्तम् = आत्मनिम्
:कर्माणि = यज्ञादीनि
:न निबध्नन्ति = न लिम्पन्ति ।

## अर्थः 
धनञ्जय ! यः सर्वाणि कर्माणि समत्वबुद्धियोगेन भगवदर्पितानि करोति, यस्य च संशयाः आत्मज्ञानप्राप्त्या नष्टाः सन्ति तं जितेन्द्रियं पुरुषं कर्माणि न लिम्पन्ति ।

## शाङ्करभाष्यम्
कस्मात्-योगेति। योगसंन्यस्तकर्माणं परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन संन्यस्तानि कर्माणि येन परमार्थदर्शिना धर्माधर्माख्यानि तं योगसंन्यस्तकर्माणम्। कथं योगसंन्यस्तकर्मेत्याहज्ञानेनात्मेश्वरकत्वदर्शनलक्षणेन संच्छिन्नः संशयो यस्य स ज्ञानसंच्छिन्नसंशयः। य एवं योगसंन्यस्तकर्मा तमात्मवन्तमप्रमत्तं गुणचेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणिन निबन्धन्त्यनिष्टादिरूपं फलं नारभन्ते हे धनंजय ।।41।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
श्रद्धावॉंल्लभते ज्ञानं...

## श्लोकः 
:**श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।**
:**ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  नवत्रिंशत्तमः (३९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति ॥ ३९ ॥

## अन्वयः
संयतेन्द्रियः तत्परः श्रद्धावान् ज्ञानं लभते । ज्ञानं लब्ध्वा अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति ।

## शब्दार्थः 
:संयतेन्द्रियः = जितेन्द्रियः
:तत्परः = ज्ञानपरः
:श्रद्धावान् = आस्थावान्
:ज्ञानम् = आत्मज्ञानम्
:लभते = प्राप्नोति
:ज्ञानम् = आत्मज्ञानम्
:लब्ध्वा = प्राप्य
:अचिरेण = शीघ्रम्
:पराम् = उत्कृष्टम्
:शान्तिम् = शमम्
:अधिगच्छति = प्राप्नोति ।

## अर्थः 
ज्ञानमार्गे आसक्तः श्रद्धावान् च जितेन्द्रियः आत्मज्ञानं प्राप्नोति । आत्मज्ञानं प्राप्य एव सः मुक्तिरूपां परमशान्तिम् अधिगच्छति ।

## शाङ्करभाष्यम्
येनैकान्तेन ज्ञानप्राप्तिर्भवति स उपाय उपदिश्यते-श्रद्धावानिति। श्रद्धावाञ्श्रद्धालुर्लभते ज्ञानम्। श्रद्धालुत्वेऽपि भवति कश्चिन्मन्दप्रस्थानोऽत आह।तत्परो गुरूपासनादावभियुक्तो ज्ञानलब्ध्युपाये श्रद्धावास्तत्परोऽप्यजितेन्द्रियः स्यादित्यत आह। संयतेन्द्रियः संयतानि विषयेभ्यो निवर्तितानि यस्येन्द्रियाणिस संयतेन्द्रियः य एवंभुतः श्रद्धावांस्तत्परः संयतेन्द्रियश्च सोऽवश्यं ज्ञानं लभते। प्रणिपातादिस्तु बाह्योनैकान्तिकोऽपि भवति मायावित्वादिसंभवान्नतु तथातच्छ्रद्धावत्त्वादावित्येकान्ततो ज्ञानलब्ध्यिपायः। किं पुनर्ज्ञानलाभात्स्यादित्युच्यते। ज्ञानं लब्ध्वा परां मोक्षाख्यां शान्तिमुपरतिमचिरेण क्षिप्रमेवाधिगच्छति।सम्यग्दर्शनात्क्षिप्रं मोक्षो भवतीति सर्वशास्रन्यायप्रसिद्धः सुनिश्चितोऽर्थः ।।39।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
०७. ज्ञानविज्ञानयोगः

## अध्यायस्य सारः
एषः सप्तमः अध्यायः वर्तते ।
## श्लोकानाम् आवलिः
:७.१ मय्यासक्तमनाः ...
:७.२ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञां...
:७.३ मनुष्याणां सहस्रेषु...
:७.४ भूमिरापोऽनलः...
:७.५ अपरेयमितस्त्वन्यां...
:७.६ एतद्योनीनि भूतानि...
:७.७ मत्तः परतरं नान्यत् ...
:७.८ रसोऽहमप्सु कौन्तें...
:७.९ पुण्यो गन्धः पृथिं...
:७.१० बीजं मां सर्वभूं...

:७.११ बलं बलवतां...
:७.१२ ये चैव सात्विकाः...
:७.१३ त्रिभिर्गुणमयैः...
:७.१४ दैवीह्योषा गुणम...
:७.१५ न मां दुष्कृतिनो ...
:७.१६ चतुर्विधा भजन्ते...
:७.१७ तेषां ज्ञानी नित्यं...
:७.१८ उदाराः सर्व एव...
:७.१९ बहूनां जन्मनामन्ते...
:७.२० कामैस्तै तैः ...
:७.२१ यो यो यां यां...
:७.२२ स तया श्रद्धया...
:७.२३ अन्तवत्तु फलं...
:७.२४ अव्यक्तं व्यक्तिमां...
:७.२५ नाहं प्रकाशः सं...
:७.२६ वेदाहं समतीतानि...
:७.२७ इच्छाद्वेषसमुत्यें...
:७.२८ येषां त्वन्तगतं...
:७.२९ जरामरणमोक्षाय...
:७.३० साधिभूताधिदैवं ...

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
०८. अक्षरब्रह्मयोगः

## अध्यायस्य सारः
एषः अष्टमः अध्यायः वर्तते ।

## श्लोकानाम् आवलिः
:८.१ किं तदब्रह्म किम्....
:८.२ अधियज्ञः कर्थं....
:८.३ अक्षरं ब्रह्म परमं....
:८.४ अधिभूतं क्षरोभावः....
:८.५ अन्तकाले च मामेव....
:८.६ यं यं वापि स्मरन्....
:८.७ तस्मात् सर्वेषु....
:८.८ अभ्यासयोगं....
:८.९ कविं पुराणमनुशां....
:८.१० प्रयाणकाले मनसा....
:८.११ यदक्षरं वेदविदो....
:८.१२ सर्वद्वारणि....
:८.१३ ॐ इत्येकाक्षरं...
:८.१४ अनन्यचेताः..
:८.१५ मापुपेत्य पुनर्जन्म..
:८.१६ आब्रह्मभुवनां....

:८.१७ सहस्रयुगपर्यन्तम्....
:८.१८ अव्यक्तात् व्यक्तयः....
:८.१९ भूतग्रामः स एव....
:८.२० परस्तस्मात्तु भावो....
:८.२१ अव्यक्तोक्षर....
:८.२२ पुरुषः स परः....
:८.२३ यत्र काले त्वं....
:८.२४ अग्निर्ज्योतिरहः....
:८.२५ धूमोरात्रिः तथा....
:८.२६ शुक्लकृष्णे....
:८.२७ नैते सृती पार्थ....
:८.२८ वेदेषु यज्ञेषु ....

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
तस्मादज्ञानसम्भूतं...

## श्लोकः 
:**तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।**
:**छित्त्वैनं संशयं योगमातिस्क्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  द्विचत्वारिंशत्तमः (४२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तस्मात् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिना अत्मनः छित्त्वा एनं संशयं योगम् आतिष्ठः उत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥

## अन्वयः
भारत ! तस्मात् अज्ञानसम्भूतम् आत्मनः हृत्स्थम् एनं संशयं ज्ञानासिना छित्त्वा उत्तिष्ठ । योगम् आतिष्ठ । 	

## शब्दार्थः 
:भारत = अर्जुन !
:तस्मात् = ततः हेतोः
:अज्ञानसम्भूतम् = अविवेकजनितम्
:आत्मनः = स्वस्य
:हृत्स्थम् = बुद्धिस्थितम्
:एनम् = अमुम्
:संशयम् = सन्देहम्
:ज्ञानासिना = ज्ञानरूपेण खड्गेन
:छित्त्वा = विदार्य
:उत्तिष्ठ = उत्थितः भव
:योगम् = कर्मयोगम्
:आतिष्ठ = आचर ।।

## अर्थः 
हे भारत ! अतः अज्ञानेन समुत्पन्नं बुद्धिस्थितं संशयं ज्ञानरूपेण खड्गेन छित्त्वा निष्कामकर्म आचर । युद्धार्थं च सन्नद्धो भव ।
## शाङ्करभाष्यम्
यस्मात् कर्मयोगानुष्ठानादशुद्धिक्षयहेतुकज्ञानसंच्छिन्नसंशयो न निबध्यते कर्मभिर्ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वादेव यस्माच्च ज्ञानकर्मानुष्ठानविषये संशयवान्विनश्यति-तस्मादिति।तस्मात्पापिष्ठमज्ञानसंभूतमज्ञानादविवेकाज्जातं हृत्स्थं हृदि बुद्धौ स्थितं ज्ञानासिना शोकमोहादिदोषहरं सम्यग्दर्शनं ज्ञानं तदेवासिः खड्गस्तेन ज्ञानासिनात्मनःास्वस्यात्मविषयत्वात्संशयस्य। नहि परस्य संशयः परेण छेत्तव्यतां प्राप्तो येन स्वस्येति विशेष्यतेऽत आत्मविषयोऽपि स्वस्यैव भवति। छित्त्वैनं संशयं स्वविनाशहेतुभूतंंयोगं सम्यग्दर्शनोपायं कर्मानुष्ठानमातिष्ठ कुर्वित्यर्थः। उत्तिष्ठ चेदानीं युद्धाय भारतेति ।।42।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं...

## श्लोकः 
:**त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।**
:**कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः चतुर्थोध्यायस्य ज्ञानकर्मसंन्यासयोगस्य  विंशतितमः(२०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तः निराश्रयः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि नैव किञ्चित् करोति सः ॥ २० ॥

## अन्वयः
नित्यतृप्तः निराश्रयः कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि सः किञ्चित् न एव करोति ।

## शब्दार्थः 
:नित्यतृप्तः = सदा सन्तुष्टः
:निराश्रयः = निरालम्बः
:कर्मफलासङ्गम् = कर्मफलासक्तिम्
:त्यक्त्वा = विहाय
:कर्मणि = व्यापारे
:अभिप्रवृत्तः अपि = संयुक्तः अपि
:सः = सः पुरुषः
:किञ्चित् = किमपि कर्म
:न एव करोति = नाचरति ।

## अर्थः 
यः पुरुषः संसारसम्बन्धं विना सदा परमानन्दपरमात्मनि नित्यतृप्तः भूत्वा फलासक्तिं विहाय कर्मणि आभिमुख्येन प्रवृत्तः वर्तते सः वस्तुतः कर्मशून्यः एव भवति ।

## शाङ्करभाष्यम्
यस्त्वकर्मादिदर्शी सोऽकर्मादिदर्शनादेव निष्कर्मा संन्यासी जीवनमात्रार्थचेष्टः सन्कर्मणि न प्रवर्तते, यद्यपि प्राग्विवेकतः प्रवृत्तो यस्तु प्रारब्धकर्मासन्नुत्तरकालमुत्पन्नात्मसम्यग्दर्शनः स्यात् स कर्मणि तत्फले च सङ्गरहिततया स्वप्रयोजनाभावाल्लोकसंग्रहार्थं पूर्ववत्कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति।ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वात्। तदीयं कर्माकर्मैव संपद्यत इत्येतदर्थं दर्शयिष्पन्नाह-त्यक्त्वेति। त्यक्त्वा कर्मस्वभिमानं फलासंङ्ग च यथोक्ते ज्ञाने नित्यतृप्तोनिराकाङ्क्षो विषयेष्वित्यर्थः। निराश्रय आश्रयरहितः। आश्रयो नाम यदाश्रित्य पुरुषार्थं सिसाधयिषति। दृष्टादृष्टेष्टफलसाधनाश्रयरहित इत्यर्थः। विदुषा क्रियमाणंःकर्म परमार्थतोऽकर्मैव तस्य निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वात्। तेनैवंभूतेन स्वप्रयोजनाभावात्ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यमेवेति प्राप्ते ततो निर्गमासंभवाल्लोकसंग्रहचिकीर्षयाशिष्टविगर्हणापरिजिहीर्षया वा पूर्वत्कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वान्नैव किंचित्करोति सः।।20।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://spiritual-teaching.org/ewExternalFiles/Bhagavad%20Gita%20-%20comm%20Sankara,%20tr.%20Aiyar.pdf
* http://www.srimatham.com/uploads/5/5/4/9/5549439/ramanuja_gita_bhashya.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=50UvBKzWpD4
* https://www.youtube.com/watch?v=7sEMuF3hAvU

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
* गीताप्रवेशः, द्वितीयभागः, प्रथमखण्डः, ISBN - 978-81-88276-39-8, संस्कृतभारती
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः परिचयात्मकलेखः
*श्रीमद्भगवद्गीतायाः मूलपाठः
* श्रीमद्भगवद्गीताशाङ्करभाष्येण सह आङ्ग्लानुवादः
* 
* श्रीमद्भगवद्गीता सान्वयम्, आङ्ग्लानुवादश्च

वर्गः:ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
आत्मसंयमयोगः

## अध्यायस्य सारः
श्रीमद्भगवदगीतायां ध्यानयोगस्यापि उपनिष्त्पद्धतेरनुसारं वैशद्येन वर्णनं प्राप्यते । अस्मिन् ध्यानयोगवर्णने श्वेताश्वतरस्योपनिषदः पूर्णः प्रभावो दृश्यते । गीतोक्तम्तानुसारेण मनः चञ्चलं भवति । अर्जुनो निवेदयति-“ चञ्चलं हि मनः कृष्णः प्रमाथि बलवद् दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्”॥ अर्थात् चञ्चलप्रकृतिवशात् मनसो वशीकरणम् अतिकठिनं वर्तते । भगवान श्रीकृष्णः मनोनिग्रहम् उद्दिश्य आसन-प्राणायाम्-प्रत्याहारादीनां योगसाधनानामुपदेशं प्रददौ !

ध्यानयोगेन चेतसः एकाग्रीकरणेन भगवदर्पणबुद्धिः समुदिते । प्राणायामादिभिरुपायैः विशुद्धमेव चित्तं भगवदाश्रयं लभते, नतु विषयपङ्केन कलुषितमिति विचारेण गीतायां भगवता श्रीकृष्णेनोपदिष्टं यत् योगी पुरुषः एकत्वभावनया सर्वभूतेषु विद्यमानं परमेश्वरं भजति । सः कस्यामपि अवस्थायां परमेश्वरेण सहैव निवसति । एवं ध्यानयोगस्य उपयोग एकाग्रेण चेतसा सर्वता विद्यमानस्य व्यापकस्य परमात्मनः भक्तावेव उचितोऽस्ति !

श्रीमद्भगवद्गीतायां योगिनः पदं तपस्वि-ज्ञानि कर्मयोगिभ्योऽपि श्रेष्ठं प्रतिपादितम् । योगिनां प्रकारद्वयं गीतायां निर्दिष्टम् युक्तो युक्ततम्श्च । ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्तान्तः करणः, समदर्शी, जितेन्द्रियो विकाररहितश्च योगी युक्तसंज्ञो भवति, किन्तु युक्तयोगिषु अपि यः अन्तरात्मानं परमात्मनि निधाय श्रद्धया सततम् ईश्वरं भजति, स एअव् युक्ततमो भवति । यथोक्तम् –
:**योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।**
:**श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमोमतः ॥**

गीतोक्तसिद्धान्तानुसारेण भगवतः श्रद्धया भजनं विना ध्यानयोगो मात्रं शारीरिकः व्यायामो भवति, शरीरकष्टायैव प्रवृत्तिः मात्रं तदवस्थायां स्वीकर्त्तुं शक्यते । अतः ध्यानेन सह भक्तेः सामञ्जस्यम् अत्यावश्यकं प्रतीयते ।
## श्लोकानाम् आवलिः
:६.१ अनाश्रितः कर्मफं...
:६.२ यं सन्यासमिति...
:६.३ आरुरुक्षोर्मिनेर्योगं...
:६.४ यदा हि नेन्द्रियां...
:६.५ उद्धरेदात्मनात्मानं...

:६.६ बन्धुरात्मात्मनः तस्य...
:६.७ जितात्मानः प्रशां...
:६.८ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा...
:६.९ सुहृन्मित्रार्युदासीनं...
:६.१० योगी युञ्जीत...
:६.११ शुचौ देशे प्रतिं...
:६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...
:६.१३ समं कायशिरोग्री...
:६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...
:६.१५ युञ्जन्नेवं सदा...
:६.१६ नात्यश्नतस्तु...
:६.१७ युक्ताहारविहार...
:६.१८ यदा विनियतं चित्तं...
:६.१९ यथा दीपो निवातं...
:६.२० यत्रोपरमते चित्तं ...
:६.२१ सुखमात्यन्तिकं...
:६.२२ यं लब्ध्वा चापरं...
:६.२३ तं विद्याद् दुःखं...
:६.२४ सङ्कल्पप्रभवान् ...
:६.२५ शनैः शनैः उपं...
:६.२६ यतो यतो निश्वरति...
:६.२७ प्रशान्तमनसं ह्येनं...
:६.२८ युञ्जन्नेवं सदा...
:६.२९ सर्वभूतस्थमात्मा...
:६.३० यो मां पश्यति...
:६.३१ सर्वभूतस्थितं यो...
:६.३२ आत्मौपन्येन...
:६.३३ योऽयं योगः त्वया...
:६.३४ चञ्चलं हि मनः...
:६.३५ असंशयं महाबां...
:६.३६ असंयतात्मना...
:६.३७ अयतिः श्रद्धयों...
:६.३८ कच्चिन्नोभयविभ्रं...
:६.३९ एतन्मे संशयं...
:६.४० पार्थ नौवेह न ...
:६.४१ प्राप्यपुण्यकृतां...
:६.४२ अथवा योगिनाम्...
:६.४३ तत्र तं बुद्धिसंयों...
:६.४४ पूर्वाभ्यासेन तेन...
:६.४५ प्रयत्नाद्यतमानस्तु...
:६.४६ तपस्विभ्योधिको...
:६.४७ योगिनामपि...

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सि बि ऐ शङ्कर् (चलच्चित्रम्)

वर्गः:कन्नडचलच्चित्राणि
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
राजविद्याराजगुह्ययोगः

## अध्यायस्य सारः
एषः नवमः अध्यायः वर्तते ।

## श्लोकानाम् आवलिः
:९.१ इदं तु ते गुह्यतं....
:९.२ राजविद्या राजं ....
:९.३ अश्रद्धधानाः....
:९.४ मया ततमिदं....
:९.५ न च मत्स्थानि....
:९.६ यथाकाशस्थितः....
:९.७ सर्वभूतानि कौं....
:९.८ प्रकृतिं स्वामवं....
:९.९ न च मां तानि....
:९.१० मयाध्यक्षेण प्रकृं....

:९.११ अवजानन्ति मां....
:९.१२ मोघाशा मोघं ....
:९.१३ महात्मानस्तु मां....
:९.१४ सततं कीर्तयन्तो....
:९.१५ ज्ञानयज्ञेन चापि....
:९.१६ अहं क्रतुरहं....
:९.१७ पितामह्स्य जग....
:९.१८ गतिर्भर्ता प्रभुः....
:९.१९ तपाम्यहमहं....
:९.२० त्रैविद्या मां ....
:९.२१ ते तं भुक्त्वा ....
:९.२२ अनन्याश्चिन्तयन्तो....
:९.२३ येऽप्यन्यदेवताः....
:९.२४ अहं हि सर्वं....
:९.२५ यान्ति देवव्रताः....
:९.२६ पत्रं पुष्पं फलं....
:९.२७ यत्करोषि यदं....
:९.२८ शुभाशुभफलैः....
:९.२९ समोहं सर्वभूतेषु....
:९.३० अपि चेत्सु....
:९.३१ क्षिप्रं भवति धर्मा....
:९.३२ मां हि पार्थ....
:९.३३ किं पुनर्ब्राह्मणाः....
:९.३४ मन्मना भव....

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
११. विश्वरूपदर्शनयोगः

## अध्यायस्य सारः
अस्मिन् अध्याये तावत् भगवतः विश्वरूपदर्शनं वर्णितं वर्तते ।
## श्लोकानाम् आवलिः
:11.1 मदनुग्रहाय परमं….
:11.2 भवाप्यायौ हि
:11.3 एवमेतद्यथात्थ
:11.4 मन्यसे यदि तत्
:11.5 पश्य मे पार्थ
:11.6 पश्यादित्यान् वसून्
:11.7 ह्हैकस्थं जगत्
:11.8 न तु मां शक्यासे

:11.9 एवम्जुक्त्वा ततो
:11.10 अनेकवक्रनयनं
:11.11 दिव्यमाल्याम्बरं
:11.12 दिवि सूर्यसहस्रस्य
:11.13 तत्रैकस्थं जगत्
:11.14 ततः स विस्मयां
:11.15 पश्यामि देवांस्तव
:11.16 अनेक बाहूदरं
:11.17 किरीटिनं गदिनं
:11.18 त्वमक्षरं परमं
:11.19 अनादिमध्यान्तं
:11.20 द्यावापृथिव्योरिदम्
:11.21 अमी हि त्वां
:11.22 रुद्रादित्या वसवो
:11.23 रुपं महत्ते बहु
:11.24 नभस्पृशं दीप्तम्
:11.25 दंष्ट्राकरालानि च
:11.26 अमी च त्वां
:11.27 वक्त्राणि ते त्वरं
:11.28 यथा नदीनां बहवो
:11.29 यथा प्रदीप्तं ज्वलनं
:11.30 लेलिह्यसे ग्रसं
:11.31 आख्याहि मे को
:11.32 कालोस्मि
:11.33 तस्मात्त्वमुत्थि
:11.34 द्रोणं च भीष्मं च
:11.35 एतच्छ्र्त्वा वचनं
:11.36 स्थाने हृषीकेश
:11.37 क्स्माच्च ते न
:11.38 त्वमादिदेवः पुरुषः
:11.39 वायुर्यमोऽग्निः
:11.40 नमः पुरस्तादथ
:11.41 सखेति मत्वा
:11.42 यच्चावहासार्थम्
:11.43 पितासि लोकस्य
:11.44 तस्मात्प्रणम्य
:11.45 अदृष्टपूर्वं हृषितो
:11.46 किरीटिनं गदिनं
:11.47 मया प्रसन्नेन
:11.48 न वेदयज्ञाध्ययनैः
:11.49 मा ते व्यथा मा
:11.50 इत्यर्जुनं वासुदेवं
:11.51 दृष्ट्वेदं मानुषं
:11.52 सुदुर्दर्शमिदं रुपं
:11.53 नाहं वेदैर्न तपसा
:11.54 भक्या त्वनन्यया
:11.55 मत्कर्मकृन्मत्परमो

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
१०. विभूतियोगः

## अध्यायस्य सारः
एषः दशमः अध्यायः वर्तते।

## श्लोकानाम् आवलिः
:१०.१ भूय एव महाबाहो....
:१०.२ न मे विदुः सुरगं....
:१०.३ यो मामजमनादिं....
:१०.४ बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः....
:१०.५ अहिंसा समता....
:१०.६ महर्षयः सप्त पूर्वे ....
:१०.७ एतां विभूतिं योगं....
:१०.८ अहं सर्वस्य प्रभवो....
:१०.९ मच्चिता मद्रतप्राणाः....
:१०.१० तेषां सततयुक्तानां....

:१०.११ तेषामेवानुकम्पार्थं....
:१०.१२ परं ब्रह्म परं धाम....
:१०.१३ आहुस्तामृषयः....
:१०.१४ सर्वमेतदृतं मन्ये....
:१०.१५ स्वयमेवात्मना....
:१०.१६ वक्तुमर्हस्य शेषेण....
:१०.१७ कथं विद्यामहं....
:१०.१८ विस्तरेणात्मनो....
:१०.१९ हन्त ते कथयिं....
:१०.२० अहमात्मा गुडां....
:१०.२१ आदित्यानामहं....
:१०.२२ वेदानां सामवेदो....
:१०.२३ रुद्राणां शङ्करः....
:१०.२४ पुरोधसां च मुख्यं....
:१०.२५ महर्षीणां भृगुरहं....
:१०.२६ अश्वत्थः सर्ववृं....
:१०.२७ उच्चैः श्रवसमश्वां....
:१०.२८ आयुधानामहं वज्रं....
:१०.२९ अनन्तश्चास्मि....
:१०.३० प्रह्लादश्चास्मि....
:१०.३१ पवनः पवतामस्ति....
:१०.३२ सर्गाणामादिरन्तः....
:१०.३३ अक्षराणामकारों....
:१०.३४ मृत्युः सर्वहरः....
:१०.३५ बृहत्साम तथा....
:१०.३६ धूतं छलयतामस्मि....
:१०.३७ वृष्णीनां वासुदेवो....
:१०.३८ दण्डो दमयितां....
:१०.३९ यच्चापि सर्वभूतां....
:१०.४० नान्तोऽस्ति मम ....
:१०.४१ यद्यद्विभूतिमत्सत्वं....
:१०.४२ अथवा बहुनैतेन ....

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता


वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भगवद्गीतायाः अध्यायाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
महेन्द्रः

अयं महेन्द्रपर्वतः सप्तकुलपर्वतेषु अन्यतमः पवित्रः पर्वतः । अयं पर्वतः कुत्र अस्ति इति विषये एतावत्पर्यन्तम् अपि कोपि निश्चितः अभिप्रायः नास्ति । सीतायाः शोधार्थं गच्छन् हनुमान् अस्य महेन्द्रपर्वतस्य उपरिष्टात् एव उड्डयनम् अकरोत् इति विवरणम् अस्ति रामायणे ।  तथा हनुमतः उड्डयनावसरे तस्य पादाघातेन अयं महेन्द्रपर्वतः भूगतः जातः इति ज्ञायते । अगस्त्यमुनिः एतं पर्वतं समुद्रस्य मध्ये अस्थापयत् इति उक्तम् अस्ति रामायणे । अयं पर्वतः सुन्दरः, स्वर्णमयः, देवानाम्, ऋषीणां, यक्षानां, गन्धर्वाणां च वासस्थानम् इत्यपि तत्र वर्णितम् अस्ति ।
महेन्द्रपर्वतः महानद्योः वेनगङ्गा-गोदावर्योः मध्ये स्थिते भूभागे अस्ति इति विश्वासः । कालिदासः कलिङ्गराजं "महेन्द्राधिपति:” इति अवर्णयत् इति कारणात् सः पर्वतः उत्कले (इदानीन्तने ओरिस्साराज्ये) अस्ति इति वादः पुष्टिं प्राप्नोति । इदानीम् ओरिस्साराज्यस्य गञ्जाममण्डलस्य पूर्वघट्टेषु अत्युन्नतं शिखरं "महेन्द्रः” इति वदन्ति । अस्य शिखरस्य औन्नत्यं ४९१६ पादमितम् (अडि, फीट्) । मेघहासिनी, निमैगिरिः, कोलार्वटं, च अत्रत्यानि अन्यानि शिखराणि ।

अस्माकं जीवनस्य आधारभूतानां नदीनां जलधाराणां च जन्मभूमिः अस्ति अयं पर्वतः । महेन्द्रगिरौ द्वौ प्रवाहौ प्रवहतः । त्रिभागा, ऋषिकुल्या, इक्षुदा, त्रिदिवा, अचला, ताम्रपर्णी, मूली, शरवा, विमला इत्याख्याः नद्यः उद्भवन्ति अस्मिन् महेन्द्रपर्वते इति उल्लिखितम् अस्ति मत्स्यपुराणे । इतिहासकालस्य वैभवस्य साक्षीभूतानि देवमन्दिराणि अत्र निर्मितानि सन्ति । दक्षिणभारतस्य पराक्रमी राजा राजराजेन्द्रचोलः ११ शतके अत्र एकं विजयस्तम्भं स्थापितवान् आसीत् । सप्तचिरञ्जीविषु अन्यतमः भार्गवरामः महेन्द्रगिरौ सञ्चरति । तदेव तस्य वासस्थानम् । शिवधनुः भञ्जितवन्तं रामं परीक्ष्य पराजितः सः महेन्द्रगिरिं प्रत्यगच्छत् इति घटना अस्ति रामायणे । प्रतिपर्वणि देवेन्द्रः अत्र आगच्छति स्म इति । अस्य महेन्द्रपर्वतस्य उपरि कुन्त्याः धर्मराजस्य भीमस्य च मन्दिराणि सन्ति । कुन्तिमन्दिरं गोकर्णेश्वरमन्दिरम् इत्यपि वदन्ति । एवं बहवः ऐतिहासिकाः पौराणिकाः च विषयाः अस्माकं नेत्रयोः पुरतः आयान्ति महेन्द्रपर्वतस्य स्मरणमात्रेण । किम् अयं पर्वतः अस्माकम् अभिमानस्य विषयः न ?

महेन्द्रः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतस्य पर्वताः

भारते सर्वोपि पर्वतः येन केनचित् कारणेन पूज्यः अस्ति । जगति अन्यदेशानां जनानां दृष्ट्या जडवस्तु इति यत् चिन्त्यते तादृशं पर्वतं वयं भगवदंशं मन्यामहे । अस्माकं विश्वासस्य बहूनि कारणानि सन्ति । केषुचित् पर्वतेषु देवाः वसन्ति इति वयं विश्वसिमः । केषुचित् ऋषिमुनयः साधनं कुर्वन्तः सन्ति । केषुचित् अस्मत्पूर्वजाः मन्दिराणां निर्मांणम् अकुर्वन् । केचन पर्वताः बहूनां नदीनाम् उद्भवस्थानम् । पुराणेषु, काव्येषु, जनपदसाहित्येषु पर्वतस्य माहात्म्यसम्बद्धानि बहूनि वर्णनानि विवरणानि वा सन्ति । 

प्राचीनकाले कृषकाः इन्द्रस्य अथवा पर्जन्यदेवतायाः पूजां कुर्वन्ति स्म । कृष्णस्य काले व्रजमण्डलस्य जनाः वर्षाकालस्य समाप्त्यनुक्षणम् इन्द्रोत्सवम् आचरन्ति स्म । तत्रत्यप्रजासु अधिकांशाः गोपालकाः । तेषां पर्वतेन सह सम्बन्धः अधिकः । तेषां गावः प्रतिदिनं चरणार्थं पर्वतखातं गच्छन्ति स्म । तस्मात् अधिकप्रमाणेन दुग्धं प्राप्यते स्म । एतदर्थं कृतज्ञतायाः समर्पणम् इव ते पर्वतस्य पूजाम् आरब्धवन्तः । कृष्णस्य सूचनानुसारं तैः गोवर्धनशैलोत्सवः आचरितः । तदारभ्य अस्मद्देशे पर्वतस्य पूजा प्रचलति । इदानीम् अपि कुत्रचित् कृष्णजन्माष्टम्याः अवसरे, भागवतसप्ताहस्य अवसरे च लोहेन वा मृत्तिकया वा गोवर्धनपर्वतं निर्माय पूजां कुर्वन्ति ।
 
पुराणेषु पर्वतः द्विधा विभक्तः । वर्षपर्वताः कुलपर्वताश्च इति । वर्षपर्वताः राष्ट्रस्य सीमां सूचयन्ति । उदाहरणर्थं – हिमालयः । कुलपर्वताः राष्ट्रस्य अन्तः सन्तः प्रान्तसीमां सूचयन्ति । एतादृशाः सप्त कुलपर्वताः सन्ति । 

:१.	महेन्द्रः
:२.	मलयः (नीलगिरिः)
:३.	सह्यः
:४.	शुक्तिमत् (पारसनाथः)
:५.	ऋक्षवान् विन्ध्यः
:६.	रैवतकः (गिरिनार्)
:७.	पारियात्रः (अरावली) च ।

वयं प्रातःस्मरणावसरे अस्माकं देशस्य श्रेष्ठान् पर्वतान् स्मरन्तः 
“महेन्द्रो मलयः सह्यो देवतात्मा हिमालयः ।
ध्येयो रैवतको विन्ध्यो गिरिश्चारावलिस्तथा ॥“ इत्येतं श्लोकं वदामः ।
 
एवं प्रातःकाले स्मर्यमाणाः एते पर्वताः अस्माकं श्रद्धाकेन्द्रं जाताः कथम् ? तस्य कारणानि कानि ? इति ज्ञातव्यं चेत् तेषां पर्वतानां परिचयः प्राप्तव्यः प्रथमम् । एतान् पर्वतान् विहाय अन्येऽपि बहवः पर्वताः सन्ति अस्माकं देशे । एते तु पुराणादिषु प्राचीनसाहित्त्येषु वर्णिताः पर्वताः । एतान् विहाय अन्यान् पर्वतान् "शिखरम्" इति पदेन निर्दिष्टवन्तः स्मः । हिमालये एव १४६ शिखराणि सन्ति । तेषां सर्वेषाम् अपि परिचयः कारयितुं शक्यः अस्मिन् विभागे ।

पर्वताः, भारतस्य
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया