राजयोगः

याज्ञवल्क्यस्मृतौ एवम् उल्लिखितमस्ति - 
:राजत्वान् सर्वयोगानां **राजयोगः** प्रकीर्तितः - इति ।
अरण्ये विद्यमानानां सर्वेषामपि प्राणिनां ज्येष्ठः अस्ति सिंहः । अतः एव सः मृगराजः इति निर्दिश्यते । एवं मन्त्रयोग-हठयोग-लययोग इत्यादिनां योगानाम् अपेक्षया प्रमुखतमः अस्ति **अष्टाङ्गयोगः** । अतः एव अयं योगराजः, **राजयोगः** । 
:राजन्तं दीप्यमानं तं परमात्मानमव्ययं प्रापयेद्देहिनां यस्तु राजयोगस्सकीर्तितः ।
स्वयंप्रकाशः सन् सूर्यः इव राराजमानं परमात्मानं प्रापयति अयं योगः इत्यतः राजयोगः इति उक्तम् ।
## चित्तम्
:**योगः चित्तवृत्तिनिरोधः** - पातञ्जलयोगसूत्राणि अ १ श्लो २
चित्तवृत्तेः निरोधः एव योगः । चित्तं नाम किम् ? अस्मिन् पञ्च अंशाः विद्यन्ते - 
१ विविधानाम् आलोचनानाम् आश्रयरूपं '' 'मनः** (Mind)
२ निश्चयात्मिका **बुद्धिः** (Intellect)
३ पूर्वतनान् अनुभवान् आवश्यकतायां सत्यां बहिरानयति **स्मृतिः** (Memory)
४ सर्वम् अवगच्छन् शरीरे स्थितः **पुरुषः**
५ इदं मम इति सम्बन्धं कल्पयन् **अहङ्कारः** (Ego-sense)
एतैः सर्वैः युक्तः अन्तःकरणः एव चित्तम् ।
## चित्तस्य विधाः
चित्तं जलपूर्णं सरः इव । वातस्य कारणतः, वस्तुनः पतनस्य कारणतः, अधस्तात् बुद्बुदोद्गमनेन च तरङ्गाः उत्पद्यन्ते । एवमेव चित्ते विविधैः कारणैः उत्पद्यमानानि विभिन्नानि रूपाणि एव **वृत्तिः** इति निर्दिश्यन्ते । 
१ **क्षिप्तम्** - रजोगुणेन आवृत्तं चित्तं सर्वदा विविधैः विषयैः आकृष्टं भूत्वा सदा चाञ्चल्यं प्रदर्शयति ।
२ **मूढम्** - तमोगुणेन युक्तं चित्तम् आलस्ययुक्तं सत् म्लानं तिष्ठति ।
३ **विक्षिप्तचित्तम्** - सत्त्वगुणेन आवृतं चित्तं किञ्चित्कालं यावत् शान्तं प्रसन्नञ्च तिष्ठति । ततः पुनः अन्यगुणानां प्रभावेण चाञ्चल्यं प्राप्नोति । 
४ **एकाग्रस्थितिः''' - एकस्मिन्नेव विषये स्थिरा स्थितिः एव 'एकाग्रता' ।
५ **निरुद्धस्थितिः** - सर्वाः वृत्तयः यत्र निरुद्धाः सा स्थितिः ।
## विविधाः चित्तवृत्तयः
### विपर्ययवृत्तिः
प्रत्यक्ष-अनुमान-शब्द-प्रमाणैः प्राप्यमानं यथार्थज्ञानम् । वस्तु यथा अस्ति तत् तथा अजानन् अन्यथा अवगमनमेव **विपर्ययवृत्तिः** ।
### प्रमाणवृत्तिः
दूरतः रज्जुं दृष्ट्वा सर्पः इति यत् चिन्त्यते सः विपर्ययः । समीपतः परीक्षणानन्तरं इयं रज्जुः इति अवगमनमेव **प्रमाणवृत्तिः** ।
### विकल्पवृत्तिः
'रामस्य धेनुः' इति यदा श्रूयते तदा रामस्य वशे विद्यमानं वस्तु इति भावः उदेति । 'रामस्य चैतन्यम्' इति यदा श्रुण्मः तदा रामात् पृथग्भूतं किञ्चन वस्तु न । चैतन्यं रामस्य स्वरूपमेव विद्यते । एवं पत्येकं वस्तु न चेदपि शब्दैः तथा भावः यथा अवगम्यते सा **विकल्पवृत्तिः** ।
### निद्रा
कस्यापि अनवगमने 'अभाव'स्य अवगमनहेतुः एव **निद्रावृत्तिः** ।
### स्मृतिः
पुरा प्राप्तान् अनुभवान् अभेदेन यत् स्मारयति सा **स्मृतिवृत्तिः** ।
एवं सर्वदा चित्ते काचित् वृत्तिः भवति एव । तस्याः वृत्तेः सारूप्यः भवति पुरुषः । (वृत्तिसारूप्यमितरत्र १-४)
सर्वासां वृत्तीनां निरोधः यदा क्रियते तदा पुरुषः स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः भवति । (तदाद्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् १-३)
चित्तवृत्तयः द्विधा - **क्लिष्टा अक्लिष्टा** च । क्लिष्टा नाम क्लेशयुक्ता इति । क्लेशाः पञ्चधा - 
१ **अविद्या** - यत् अनित्यं तत् नित्यमिति, या अशुचिः सा शुचिः इति, यत् वस्तुतः दुःखं तत् सुखमिति भ्रान्तिः, यः न आत्मा सः एव आत्मा इति अवगमनम् अविद्या ।
२ **अस्मिता** - पुरुषः द्रष्टा, दर्शनमेव अस्य शक्तिः । बुद्धिः (अन्तःकरणम्) तु दर्शनस्य साधनमात्रम् । साधनस्वरूपमेव तदीया शक्तिः । एतत् द्वयम् एकमिति अवगमनमेव अस्मिता ।
३ **रागः** - सुख-सुखसाधनयोः विषये इदम् अपेक्षितम् इति इच्छा एव रागः ।
४ **द्वेषः** - दुःख-दुःखसाधनयोः विषये इदम् मास्तु इति यः विरोधभावः अस्ति सः एव द्वेषः ।
५ **अभिनिवेशः** - कदापि मृतः न भवेयं सर्वदा एवमेव तिष्ठेयम् इति प्रबलः अभिलाषः एव अभिनिवेशः । 
अस्माभिः अनुभूयमानः सर्वे अपि क्लेशाः एताभिः वृत्तिभिः युक्ताः एव भवन्ति । 
एतान् क्लेशान् याः वृत्तयः निवारयेयुः ताः एव **अक्लिष्टवृत्तयः** । इयं प्रक्रिया **चित्तशोधनम्** इति उच्यते । 
## निरोधोपायौ
चित्तवृत्तिनिरोधाय उपायद्वयं सूच्यते ।
### अभ्यासः
चित्तस्य गतेः निरोधाय स्थितेः प्राप्त्यै च क्रियमाणाः प्रयत्नाः तस्य पोषकरूपेण क्रियमाणानि योगाङ्गाचरणानि **अभ्यासः** इति निर्दिश्यन्ते । 
### वैराग्यम्
रागस्य अभावः एव वैराग्यम् । रागस्य स्थाने द्वेषः न उचितः । रागद्वेषरहिता तटस्था स्थितिः एव वैराग्यम् । इहलोके परलोके वा प्राप्यमाणानां विषयभोगविषये अनास्था एव वैराग्यम् ।
वैराग्येन सह अभ्यासः, अभ्यासेन च सह वैराग्यम् एव चित्तवृत्तिनिरोधस्य उपायः ।
‎

वर्गः:योगः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः