open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मुहूर्तः

मुहूर्तः नाम भारतीयकालगणनस्य कश्चित् बिन्दुः । मुहूर्तकालः नाम अधुनिककालगणनस्य उप४८मिनिट्स् भवन्ति । लोके मुहूर्तः नामः कस्यचिदपि मङ्गलकार्यस्य समयः इत्येव प्रथितः । अमृतमुहूर्तः, ब्रह्मी मुहूर्तः च श्रेष्ठौ भवतः । ब्राह्मीमुहूर्तकालः सूर्योदयात् २५नडिभ्यः प्राक्तनः (घण्टाद्वयात् पूर्वः) कालः ।  अयं समयः योगसाधनां कर्तुं योग्यकालः ।  
:**जातकगोलनिमित्तप्रश्नमुहूर्त्ताख्यगणितनामानि**
:**अभिदधतीहषडङ्गानि आचार्या ज्योतिषे महाशास्त्रे। (प्रश्नमार्गः) **
ज्योतिश्शास्त्रे षडङ्गानि सन्ति। तेषु एकम् अङ्गं भवति मुहूर्त्तम्। शुभकार्याणि कर्तुं कालस्य गुणदोषविचिन्तम् मुहूर्त्ताङ्गे प्रतिपादितं वर्तते। 

:**सुखदुःखकरं कर्म शुभाशुभमुहूर्त्तजं।
:जन्मान्तरेऽपि तत् कुर्यात् फलं तस्यान्वयोऽपि वा।।**
वारः, नक्षत्रम्, तिथिः, करणं, नित्ययोगः, ग्रहः, राशिः इत्येते मुहूर्त्तनिर्णयोपाधयः भवन्ति।

## मुहूर्त्ते नित्यदोषाः
:उल्कोर्वीचलनोपरागगुलिकाः षष्ठाष्टमान्त्योन्द्वसद्-
:दृष्टारूढविमुक्तराशिसितदृक् सायाह्नसन्ध्यादयः।
:गण्डान्धोष्णविषं स्थिरं च करणं रिक्ताष्टमी विष्टयो
:लाटौकार्गलवैधृताहिशिरसस्सर्वत्र वर्ज्या अमी।। (मुहूर्त्तपदवी)

## षड् दोषाः
:अंहस्पतिरधिमासः संसर्पो दृश्यताह्नि गुरुसितयोः।
:मौढ्यं दृष्टिश्च मिथो वर्ज्या दिनमासकार्यतोऽन्यत्र।। (मुहूर्त्तपदवी)

कर्तृदोषाः - 
:अष्टाशीतितमांशकं परिहरेत् पूर्वं च जन्मांशतो, भं जन्माष्टममेतदिन्दुमसदच्छेशांस्तदंशानपि।
:आद्ये प्रत्यरभे विपद्यपि वधे त्याज्योऽखिलोंऽशोऽसतामन्त्येऽन्त्याद्यतृतीयभाग इतरत्रर्क्षं च लग्नाष्टमम्।।(मुहूर्त्तपदवी)

**मुहूर्तानां नामानि**

ब्राह्म-मुहूर्तः। 
ब्राह्ममुहूर्तस्य आयुर्वेदे परिभाषा एवम्।–
१ रात्रेः चतुर्दशो मुहूर्तो ब्राह्मो मुहूर्तः। - अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् 2.1 अरुणदत्तटीका
२रात्रेरुपान्त्यो मुहूर्तो ब्राह्मः।- अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् 2.1 हेमाद्रिटीका

लघ्वक्षरसमा मात्रा निमेषः परिकीर्तितः।ततः सूक्ष्मतरो कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम॥ . . .
द्वौ निमेषौ त्रुटिर्ज्ञेयः प्राणः पञ्चत्रुटिः स्मृतः।विनाडिका तु षट् प्राणाः, तत्षष्टिर्नाडिका स्मृता॥ 
अहोरात्रं तु तत्षष्ट्या नित्यमेतत् प्रकीर्तितम्।त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रे प्रकीर्तिताः।  यदा मेषं सहस्रांशुस्तुलां चैव प्रपद्यते।समरात्रिदिवः कालो मुहूर्तश्च तदा समः॥-( विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्)

त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रे प्रकीर्तिताः।
24 घण्टाः (अहोरात्रः) /30 मुहूर्ताः = 48 मिनिट् । 
 1 मुहूर्तः नाम 48 मिनिट् ।
सूर्योदयात्पूर्वं 48 मिनिट्  = रात्रेः अन्त्यः मुहूर्तः।
अन्त्यमुहूर्ताद् अपि पूर्वं 48 मिनिट् 
= सूर्योदयात्      पूर्वं 96 मिनिट् 
= रात्रेः उपान्त्यः मुहूर्तः =   ब्राह्ममुहूर्तः।

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
भयानकरसः

भयानकस्य भयं स्थायिभावो भवति । क्रूराऽऽकारादिदर्शनादिभिः प्राणिनां हृदयेषु जायमानमनर्थाशङ्कनं भयम् । व्याघ्रदर्शनादि जन्मापरमानर्थविषयको वैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो भयमिति रसगङ्गाधरकारः। यद्यपि भयत्रासशब्दौ सामान्यतस्समानार्थकौ प्रयुज्येते तथापि मरणादिरुपपरमानर्थशङ्कनं भयं, मरणभिन्नाऽनर्थशङ्कनं त्रासः इति तयोर्भेदो वर्तते । तयोर्भयं स्थायिभावः, त्रासस्तु सञ्चारी भावः । भीः धातोः अच् प्रत्यकृते अन् आदेशे "भयानक" इति रूपं सिध्यति। भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे अमुम् रसमधिकृत्य एवं निरूपितवान् अस्ति। तद्यथा, "भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः” इति। सः अस्मिन्नेव ग्रन्थे भयकारणानि कानि इति निरूपितवान् अस्ति। सः श्लोकः एवं भवति।
**विकृतरवस्त्वदर्शनसङ्ग्राममारण्यशून्यगृहगमनात्।**
**गुरुनृपयोरपराधात् कृतकश्च भयानको ज्ञेयः॥**
शृङ्गारादि रसेषु भयस्थायीभावसहितः भयानकरसः भवति। भयाय कारणम् आलम्बनविभावः भवति। अस्य भयङ्करव्यापारः उद्दीपनविभावः भवति। स्नेहः, रोमाञ्चनम्, कम्पनम्, प्रलयादय़ः व्यभिचारीभावाः भवन्ति। गद्गदस्वरेण कथनम् अनुभावः भवति। अस्य रसस्य देवः कालः (यमः)।

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
रौद्ररसः

रौद्रस्य क्रोधः स्थायिभावो भवति । शत्रुकृताऽपराधेन मनः प्रज्वलनं क्रोधः । 'गुरु बन्धु वधादि जन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः’ इति रसगङ्गाधरः । क्षुद्रापराधजन्माऽयं परुष वचन असंभाषणादि मात्र जनको भवति । महापराधजन्य स्तु पर विनाशादि हेतु र्भवति क्रोधः । क्षुद्रापराधजन्यो ऽमर्षाख्यो व्यभिचारी । परमापराधजन्मा तु क्रोधः स्थायिभावः। रुधिर् धातोः रक् प्रत्यये रुद्र इति शब्दस्य निष्पत्तिः भवति। भावार्थे अण् प्रत्यये रौद्र इति रूपं भवति। रौद्ररसस्य स्थायीभावः "क्रोधः” भवति। अस्य वर्णः रक्तः भवति। शत्रोः आलम्बन विभावः। क्रूरव्यापरः उद्दीपनविभावः। भूभङ्गः, भुजास्फालनम्, आत्मप्रशंसा, स्वेदादयः अनुभवाः भवन्ति। मोहः आमर्षक्रूरदृष्टि इत्यादयः व्यभिचारिभावाः भवन्ति। अस्य रसस्य अधिदेवता यमः भवति। अपमानेन, पराजयेन वा रौद्ररसस्य उत्पत्तिः भवति। रङ्गभूमौ प्रत्यक्षेण रक्तपानादिकं न दर्शनीयम् इति। यदि दर्शयन्ति तर्हि रौद्ररसः तत्र न भवति किन्तु जिगुप्सा उत्पद्यते। सङ्गीतक्षेत्रे शङ्करअढाणरागौ रौद्ररसप्रतिपादकौ रागौ भवतः। 
भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे रौद्ररसस्य निरूपणम् एवं कृतवानस्ति, **रौद्रोनाम क्रोधस्थायिभावात्मकः, रक्षोदानवोद्धत मनुष्यप्रकृतिः,** इति। अग्रिमः श्लोकः एवम् अस्ति।
**युद्धप्रहारादाघातनवीकृतविदारणैश्चैव।**
**सङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रः॥**

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लघु

**लघु** इति पदस्य अर्थः एव अल्पम् इति । उदाहरणार्थं महवृक्षस्य वटस्य फलं लघु भवति ।

## मूलम्
:* लघु संस्कृतमूलम् एव पदम् अस्ति ।

## अन्यार्थाः थ
:* ह्रस्वम् ।
:* सूक्षम् ।
:* क्षुद्रम् ।
:* न्यूनम् ।

## सम्बद्धशब्दाः
वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
शान्तरसः

शान्तस्य शमश्च स्थायिभावो भवति । वैराग्यादिना निर्विकारचित्तत्वं शमः । नित्याऽनित्यवस्तुविचारजन्मा विषयविरागाख्यो निर्वेदः  इति रसगङ्गाधरकारः । गृहकलहादिजस्तु निर्वेदः व्यभिचारी भवति । साहित्यदर्पणे साहित्यदर्पणकारः शान्तरसम् एवं वर्णयति,
**शान्तः शमस्थायिभावस्तूत्तमप्रकृतिर्मतः।**
**कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः॥** इति।
शान्तरसस्य शमः स्थायिभावः भवति। अस्य रसस्य वर्णः शुक्लः भवति। नारायणदेवतात्मकः रसः भवति। सकलवस्तूनि अनित्यानि अतः तेषु निस्सारत्वबुद्धिः उत परमात्मस्वरूपम् आलम्बनविभावः भवति। पुण्याश्रमाः, पुण्यतीर्थक्षेत्राणि, सुन्दरारण्यानि, सत्पुरुषाणां सहवासादयः उद्दीपनविभावाः भवन्ति। रोमाञ्चनम्, दयादयाः अनुभावाः भवन्ति। भूतदया, निर्वेदः, हर्षः, स्मरणादयाः व्यभिचारिभावाः भवन्ति। विभावानुभावव्यभिचारिभावैः मिलितः स्थायिभावः (शमः) शान्तरसमाप्नोति। अरिषड्वर्गान् जित्वा, मनसि देवं स्थापयामः चेत् तदा शान्तरसभावः उत्पद्यते। देवस्य पादाम्बुजे शरणभावम् (मानसिकः) अर्पयामश्चेत् शान्तिः प्राप्यते। मोक्षपदम् आलम्बनभावः भवति। सद्गुरोः उपदेशः, वैराग्यादयाः उद्दीपनविभावाः भवन्ति। समरसभावः तथा यमनियमादयः अनुभावाः भवन्ति। स्तम्बनम्, आनन्दाश्रु इत्यादयः सात्विकभावाः भवन्ति। धृति, स्मृति, मति, निर्वेदादयः व्यभिचारिभावाः भवन्ति। एतैः शमस्थायिभावः उत्पद्यते। शमः स्पष्टं भवति चेत् शान्तरसः दृश्यते। भरतमुनेः नाट्यशास्त्रे केवलम् अष्टौ रसाः वर्णिताः सन्ति। शान्तिरसस्य निरुपणं नास्ति। संस्कृतलक्षणग्रन्थेषु प्रप्रथमतया शान्तरसम् उद्भटकविः निरूपितवान् अस्ति। समनन्तरं आनन्दवर्धनः ध्वन्यालोके अस्य रासाय अधिकतया महत्वं दत्तवान् अस्ति। ५ शतकस्य प्राकृत अणुयोगद्वारसूत्रग्रन्थे प्रशान्तरसस्य निरूपणं दृश्यते। सर्वेषाम् अपेक्षया अस्य रसस्य वैशिष्ट्यं अधिकतया अभिनवगुप्तः स्वग्रन्थे निरूपितवान् अस्ति। श्रेष्ठस्थानञ्च दत्तवान् अस्ति।

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
युगम्

वर्गः:युगानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:विषयः वर्धनीयः
दिव्यवर्षम्

अयं भारतीयकालमानस्य कश्चित् विराट्श्रेण्याः घटकः अस्ति । एकस्य दिव्यवर्षस्य ३६००० मानववर्षाणि ।

## देवानां कालमानम् (दिव्यकालः)।
:* १ मानववर्षम् = एकः दिव्यदिवसः ।
:* ३० दिव्यदिवसाः = १ दिव्यमासः ।
:* १२ दिव्यमासः = १ दिव्यवर्षम् ।
:* दिव्यजीवनकालः = १०० दिव्यवर्षम्= ३६००००मानववर्षम् । 
:* २ अयने (षण्मासानां भागद्वयम्) = १ मानववर्षम् = एकः दिव्यदिवसः।
:* ४००० +४०० +४०० = ४८०० दिव्यवर्षाणि = १ कॄतयुगम्  = १७२८००० (४८०० दिव्यवर्षाणि X ३६०दिवसाः) मानववर्षम् ।
:* ३००० + ३०० + ३०० = ३६०० दिव्यवर्षाणि = १ त्रेतायुगम्  = १२९६००० ( ३६०० दिव्यवर्षाणि X ३६०दिवसाः) मानववर्षम् ।
:* २००० + २०० + २०० =  २४०० दिव्यवर्षाणि = १ द्वापरयुगम्      = ८६४०००(२४०० दिव्यवर्षाणि X ३६०दिवसाः) मानववर्षम् ।
:* १००० + १०० + १०० = १२००दिव्यवर्षाणि = १ कलियुगम्      = ४३२०००(१२००दिव्यवर्षाणि X ३६०दिवसाः) मानववर्षम् ।
:* १२००० दिव्यवर्षाणि = ४ युगानि = १ महायुगम् (दिव्ययुगम् अपि वदामः ।)
सहस्रचतुर्युगं वै अहर्यद्ब्रह्मणो विदु:। तथैव ब्रह्मण:रात्रिश्च। एवं द्विसहस्रचतुर्युगं ब्रह्मण:एक: दिवस:(कल्प:)। इत्थं 100 वर्षाणि ब्रह्मण: आयु:प्रमाणम्। इदानीं श्वेतवराहकल्प: प्रवर्तते। तत्रापि 14 मन्वन्तराणि सन्ति। इदानीं सप्तम: वैवस्वतमन्वन्तर: प्रचलन् अस्ति। तस्मिन् 28तमकलियुगे 5,115वर्षाणि अतीतानि। ब्रह्मण: 51तमवर्षस्य प्रथमदिवसस्य मध्याह्नकाल: इदानीम्।  इन्द्रादिदेवानां अवधि: 1 मन्वन्तरमात्र:। पूर्वद्वापरस्य अश्वत्थाम: भावीद्वापरस्य वेदव्यास: भविष्यति। अद्यतनवायुदेव: भावीब्रह्मा। वैरोचनि: बलिमहाराज: भावी इन्द्र:।

## बाह्यानुबन्धाः
[वर्गः:सनातनधर्मः(https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%83:%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%83)
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
दिवसः

भारतीयकालमानस्य कश्चित् १२होरात्मकः घटकः । दिनं ,वासरः इति अस्य पर्यायानि । दिनस्य रात्र्युत्तरकालः इत्यपि भावः अस्ति । 

प्राण एवाहोरात्रस्वरूपे कालात्मकोऽस्ति । दिवसः प्राणरूपमेवास्ति रात्रिश्चापानरूपा अस्ति । प्रातः प्राण एव सर्वाणीन्द्रियाणि शरीरे प्रसारयति । प्रतननमिदं दृष्ट्वा लोकाः कथयन्ति ‘प्रातायि' अर्थात् प्रकर्षरूपेण प्राणः विस्तृतोऽभवत् । अनेनैव कारणेन दिवसारम्भकालः यस्मिन् प्राणस्य प्रसरणं दृग्गोचरीभवति सः ‘प्रातः' इति कथ्यते । दिवसावसाने इन्द्रियेषु सङ्कोचं परिदृश्यते । अनेनैव कारणेन तं कालं सायमित्युच्यते, तस्मिन् काले कथयति ‘सामगात्' इति । विकासहेतुना दिवसः प्राणरूपोऽस्ति तथा सङ्कोचनकारणेनैव रात्रिः अपानमस्ति । प्राणस्य ध्यानमनेन प्रकारेणाहोरात्ररूपे कर्तव्यम्।
*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयः अणुः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणवः, यः सैकिण्ड् इत्यस्य १/१६८७.५ भागः ।
*एका **वेधा**  =१०० त्रुटयः।
*एका **लावा**  = ३ वेधाः।
*एकः **निमेषः** = ३ लावाः, अक्षिपटलस्य सहजनिमीलनोन्मूलनकालः ।
*एकं **क्षणम्**  = ३ निमेषाः।
*एका **काष्ठा** = ५ क्षणानि = ८ सैकिण्ड्स् ।
*एकं **लघु** =१५ काष्ठाः = २ मिनिट्स्। 
*एका **नाड़ी** (यस्य दण्डः इत्यपि वदन्ति ।)   = १५ लघूनि   
*एकः **मुहूर्तः** = २ दण्डौ ।
*एकः **यामः** (दिनस्य अथवा रात्रेः पादभागः) = ६ अथवा ७ मुहूर्ताः   । 
*एकं **दिनम्** अथवा एका **रात्रिः** = ४ यामाः अथवा **प्रहराः** 
*एकः **यामः** = ७.५ घट्यः।
*अर्धदिवसः (दिनम् अथवा रात्रिः) = ८ यामाः ।

## मूलम्
संस्कृतभाषायाः मूलम् एव अस्य शब्दस्य ।

## अन्य अर्थ
वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पद्यकाव्यम्

इदं महाकाव्यम् उपकाव्यम् इति भेदेन प्रथमं द्विविधम् । अष्टादश संख्याकवर्णनाभिः विभूषितं काव्यं महाकाव्यम् उच्यते । वर्णनानां संख्याविषये मतभेदाः सन्ति।
:**नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनम् ।**
:**उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः ॥**
:**विप्रलम्भो विवाहश्च कुमारोदयवर्णनम् ।**
:**मन्त्रद्यूतप्रयाणाऽऽजिनायकाभ्युदया अपि ॥**
:**एतानि यत्र वर्ण्यन्ते तन्महाकाव्यमुच्यते ।**
:**एषामष्टादशानां यैः कैश्चिदूनमपीष्यते ॥**
इति प्रतापरुद्रीयकारस्य विद्यानाथस्य मतम् । नरसभूपालीये द्यूतस्य स्थाने दौत्यं, मधुपानस्य स्थाने मधु (वसन्त्) वर्णनं च स्वीकृतम् । मधुवर्णनस्य ऋतुवर्णनान्तर्भूततया पृथक् परिगणनमनावश्यकमेव । साहित्यदर्पणे सन्ध्या-सूर्य-चन्द्र-रात्रि-प्रदोष-दिन-उदय मध्याह्न-मृगया- शैल-ऋतु- वन -सागर-सम्भोग-विप्रलम्भ-मुनि- स्वर्ग- अध्वर- रण-प्रयाण-विवाह- मन्त्र पुत्रोदयाः वर्णनीयाः इत्युक्तम् । एषु सन्ध्यातः सागरपर्यन्तानि वर्णनानि यथासंभवं, समभोगात् पुत्रोदयपर्यन्तानि वर्णनानि साङ्गोपाङ्गं च वर्णनीयानि- इत्युक्तम् । अप्पकविः प्रतापरुद्रीयकथितानामष्टादशवर्णनानामनन्तरं, मौनीन्द्र-पुण्याश्रम-कन्याङ्गसौन्दर्य-दौह्रुदाख्यानि चत्वारि वर्णनानि वर्ण्यांशेषु परिगणितवान् । अलङ्कारशेखरकारः द्वात्रिंशत् वर्णनांशानकथयत् । परं बहवः अष्टादशवर्णनाविशिष्टं महाकाव्यमिति तत्र केषाञ्चिदभावेऽपि न महाकाव्यत्वहानिरिति च, अङ्गीचक्रुः ।

‎

वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
काव्यवृत्तयः

व्यवहारः एव वृत्तिरित्यभिनवगुप्तो वृत्तिं व्याचरव्यौ । व्यवहारो नाम नायिकानायकयोर्व्यापारः । रत्नेश्वरोऽपि सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याख्यायां **चित्तस्य विकासविक्षेपविस्तारादि जनको व्यापारः एव वृत्ति**रिति निर्वचनमहरोत् । व्यापारोऽयं शब्दाश्रितोऽर्थाश्रितः इति द्विविधो भवति । शब्दाश्रितो व्यापारश्शब्दवृत्तिः । शब्दवृत्तयोऽपि अभिधादिवृत्तयः, उपनागरिकादिवृत्तयश्चेति द्विधद्वयं भवति । तत्राभिधादिवृत्तयो ध्वनिसोपाने व्याख्याताः । उपनागरिकादि वृत्तयस्त्वधुनाऽत्र व्याख्यास्यन्ते ।

	उपनागरिका, परुषा, ग्राम्याऽथवा कोमला चेति तिस्त्रो वृत्तयः उद्भटेन प्रतिपादिताः । प्रथममेताः अनुप्रासाश्रयाः आसन् । अत्र वृत्तिशब्देन नियतवर्णाश्रितो रसविषयो व्यापारो विवक्षितः । रुद्रटस्य मते मधुरा, परुषा, प्रौढा, ललिता, भद्रा, चेति वृत्तयः पञ्चधा भवन्ति । मम्मटस्तूद्भटप्रोक्तमुपनागरिकादिवृत्तित्रयं, वामानादि प्रोक्ते वैदर्भ्यादिरीतित्रयेऽन्तरभावयत् । अभिनवगुप्तो रीतयोऽपि गुणेष्वेव पर्यवस्यन्तीत्यभ्युपगम्य वृत्तयो रीतयश्च माधुर्यौजः प्रसादगुणेभ्योऽनतिरिक्ता एव इति आनन्दवर्धनमतमनुससार । गुणाः रसोचितशब्दाश्रिताः भवन्ति । रीतयो गुणसमूहात्मिकाः एव । रीतयः इवोपनागरिकादिवृत्तयोऽपि शब्दाश्रिता भवन्तीति तयोरभेदाङ्गीकारे नास्ति दोषलेशः । जगन्नाथोऽपि पण्डितरीतिमेव वृत्तिशब्देनापि व्यवहरन्तीति, तासां निर्माणे कविभिस्सातिशया श्रध्दा स्वीकार्येति च प्रत्यपादयत् । ततश्च तत्तद्रसानुगुणतया निरुप्यमाणेषु माधुर्यौजः प्रसादाख्येषु गुणेष्वेव वैदर्भ्यादिरीतयः, उपनागरिकादिवृत्तयश्चान्तर्भवन्तीति कथयितुं शक्यते ।

## वृत्तिभेधाः
* अर्थवृत्तिः
* शब्दवृत्तिः

‎

वर्गः:काव्यवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
द्वापरयुगम्

द्वापरयुगं मानवकालस्य तृतीयं युगं भवति । अयं कालः भगवतः विष्णोः कृष्णस्य अवतारस्य कालः । कृष्णनिर्याणेन अस्य युगस्य अन्त्यः अभवत् । 
युगानां मापनम् एतत् सन्धारं सूचयति ।

 **चतुर्युगानि** 
 ४ चरणाः (1,728,000  सौरवर्षाणि)सत्ययुगम्  
 ३ चरणाः (1,296,000 सौरवर्षाणि) त्रेतायुगम् 
 २ चरणाः (८६४००० सौरवर्षाणि)**द्वापरयुगम्** 
 १ चरणाः (४३२००० सौरवर्षाणि)कलियुगम् 

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मन्वन्तरम्

**मन्वन्तरम्**  , मनुः .

ब्रह्मणा सृष्टे जगति प्रत्येकं मन्वन्तरं केनचित् एकेन मनुना रचितं प्रशासितं च भवति यः मनुः ब्रह्मणा एव सृष्टः । एकस्य मनोः मृत्योः अनन्तरं ब्रह्मा पुनः नूतनं मनुं सृजति । पुनः सृष्टिकार्यम् अनुवर्तने ब्रह्मा । विष्णुः अपि आवश्यकतानुगुणम् अवतारान् स्वीकृत्य लोकपालनकार्यं करोति । अनेन नूतनमनुना सह इन्द्रस्य सप्तर्षीनां नियुक्तिः भवति । चतुर्दश मनवः पुनस्तेषां मन्वन्तरं मेलयित्वा एकः कल्पः भवति । एतत् ब्रह्मणः एकं दिनम् इति परिगण्यते । प्रत्येकं कल्पस्य अन्त्यः प्रलयेन भवति । यस्मिन् ब्रह्माण्डस्य संहारः भवति । विरामस्य स्थितिः आगच्छति । यस्य कालस्य ब्रह्मणः रात्रिः इति कथ्यते । अनन्तरं पुनः युगकालः प्रवर्तते । शिवः लयकर्ता जगतः अन्त्यं करोति । पुनः ब्रह्ना सृजति । एवमेव इयं प्रक्रिया अनन्ता भवति ।  .

## मन्वन्तरस्य अवधिः
विष्णुपुराणानुसारं मन्वन्तरस्य अवधिः चतुर्युगस्य समानः भवति । एकं मन्वन्तरं = ७९ चतुर्युगी = ८५२००० दिव्यवर्षाणि = ३०६७२०००० मानववर्षाणि ref>समयमापनम् विष्णुपुराणम्, translated by Horace Hayman Wilson, 1840, Book I: Chapter III. p.&nbsp;26-28. Hear the division of time which they measure, Seven Rishis, certain (secondary) divinities, Indra, Manu, and the kings his sons, are created and perish at one period 5; and the interval, called a **Manwantara**, is equal to seventy-one times the number of years contained in the four Yugas, with some additional years: this is the duration of the Manu, the (attendant) divinities, and the rest, which is equal to 852.000 divine years, or to 306.720.000 years of mortals, independent of the additional period. Fourteen times this period constitutes a Bráhma day, that is, a day of Brahmá; the term(Bráhma) being the derivative form.The Brahma life span is 100 brahma varshas. The following table will illustrate clearly the link to our years and Brahma years. One year for Human being -  one ahoratra for God ( one day and one night)
360 Ahoratras of gods    -  one Deva Vatsara
12,000 Deva Vatsaras     -  1 Caturyuga ( 36 lakh years of human beings) ( 4,800 Divya Vatsaras of Kritayuga,3,600 Divya Vatsaras of Tretayuga,2,400 divya Vatsaras of dvapara yuga, 1,200 Divya Vatsaras of Kali Yuga)
71 Caturyugas            -  one Manvantaram ( one manu's life span)
14 Manvantaras           - 1 kalpa ( one day of Brahma)
2 Kalpas                 -  One day and night of brahma ( Ahoratra)
360 days of Brahma       -  1 Brahma varsha
100 brahma varsha        - one Brahma's life span.

## श्वेतवर्राहकल्पस्य मनुः 
## उल्लेखाः
## बाह्यानुबन्धाः
वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कलियुगम्

कलियुगं पारम्परिकभारतस्य चतुर्थं युगम् अस्ति ।  आर्यभाटानुसारं महाभारतयुद्धं क्रि.पू.३१३७तमे वर्षे अभवत् । कलियुगस्य आरम्भः कृष्णरचितस्य अस्य युद्धस्य समाप्तेः ३५वर्षाणाम् अनन्तरम् अभवत् । Encyclopedia of Hinduism अस्यानुबन्धानुगुणं भगवान् श्रीकृष्णः अस्याः पृथिवीतः प्रस्थानात्  अनन्तरं क्रि.पू.३१०२वर्षतः एव कलियुगस्यारम्भः सम्भूतः ।

## पौराणिपृष्ठभूमिः 
धार्मराजः युधिष्ठिरः, भीमसेनः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः च पञ्च पाण्डवाः माहापराक्रमिणे परीक्षिताय राज्यं समर्प्य महाप्रायाणस्य आरम्बम् अकुर्वन् । अपि च तं पुण्यलोकं प्राप्नुवन् । राजा परीक्षितः धर्मानुसारं ब्राह्मणानम् आज्ञानुसारं राज्यं प्रशासितुम् आरब्धवान् । उत्तरनरेशस्य पुत्रीम् इरावतीं परिणीतवान् । अस्य सुखदाम्पत्यस्य फलरूपेण चत्वारः पुत्राः समभवन् । आचार्यं कृपं गुरुं कृत्वा जाह्नव्याः तटे त्रयः अश्वमेधयागान् अकुर्वन् । यज्ञव्याजेन यथेष्टं धनराशिं ब्राह्मणेषु वितीर्णवन्तः । पुनः दिग्विजयार्थं प्रातिष्ठन्त ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:युगानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कर्मणि प्रयोगः

प्रयोगाः त्रिधा भवन्ति।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:प्रयोगाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समासप्रवेशिका

## समासपरिचयानन्तरं कृपया मां पश्यन्तु।
समासमहत्त्वविषये किं वा वदेम? समासरहितः सन्धिरहितः वा नास्ति किञ्चनापि संस्कृतसाहित्यम्। न केवलं संस्कृतसाहित्यम् अपितु आंग्लहिन्द्यादिसाहित्यम् अपि समासेन अस्पृष्टं नास्ति। अतः एव ’किमर्थं संस्कृतम् ?’इति प्रश्ने सति समाधानमेकम् एतदपि उच्यते यत् ’वयं स्व-स्वभाषाः अपि शुद्धतया वक्तुं शक्नुयाम’ तदर्थं संस्कृतम् अध्येतव्यम् इति। समासस्य ज्ञानार्थम् अयं द्वितीयः प्रयत्नः विधीयमानः अस्ति। अत्र पाठकाः निवेद्यन्ते यत् ते पूर्वं ’समासपरिचयः’ इति पाठं सावधानतया पठेयुः, न केवलं पठेयुः अपितु समासभेदान् स्मरेयुः अपि। यतो हि अस्यां प्रवेशिकायां प्रवेशः समासपरिचयानन्तरम् एव भविष्यति। अत्र समासे प्रवेशनिमित्तम् अवश्यम् अवधातव्याः अंशाः विस्तरेण समासभेदाः समस्तपदस्य किं लिङ्गम् इत्यादयः विषयाः सन्ति।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रविवासरः

**रविवासरः** सप्ताहस्य आरम्भः इति भारतीयानां निश्चयः । अयं वासरः शनिवासरात्परं सोमवासरात्पूर्वं तिष्ठति । बालानां पञ्चाङ्गस्य बालपाठेषु अपि अयमेव क्रमः । रविवासरस्य आदित्यवासरः भानुवासरः इत्यपि कथयन्ति । सूर्यस्य नाम्नि विद्यमानः वासरः इति कारणेण सूर्यस्य अन्यनामानि अपि उपयोजयन्ति । आधुनिके काले कार्यविरामः अस्मिन् एव दिने भवति । सार्वजनिकानुकूल्यार्थं विविधाः धार्मिकसास्कृतिकाः राजकीयकार्यक्रमाः अस्मिन्नेव दिने कुर्वन्ति ।

वर्गः:वासराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सोमवासरः

**सोमवासरः** सप्ताहस्य एकं दिनं भवति । रविवासरात् अनन्तरं मङ्गलवासरात् पूर्वं सोमवासरः तिष्ठति । अस्य इन्दुवासरः अपि नामान्तरम् अस्ति । सोमः इन्दुः च चन्द्रस्य पर्यायपदे भवतः । अयं चन्द्रस्य नाम्नि विद्यमानः वासरः । सप्ताहः कस्मात् वासरात् आरप्स्यते इति वक्तुं सुकरं न भवति वीजवृक्षन्यायः इव । सामान्यतः लोकव्यवहारे कर्यारम्भस्य दिनं सोमवासरः भवति । सोमवासरः शिवपूजार्थं प्रसस्तं दिनम् इति शास्त्राधारः ।

वर्गः:वासराः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वैराग्यशतकम्

अस्मिन् शतके आशापाशविमुखता, उच्चनीचतारतम्यनिरसनम्, लाभालाभनिवृत्तिः, मनोस्थैर्यम्, ईश्वरसेवा, अवधूतचर्या, मोक्षमार्गादिषु विषयेषु बोधनं लभ्यते ।
## विषयविवरणम्
:# तृष्णादूषणम्
:# विषयपरित्याग-विडम्बना
:# याज्ञा-दैन्यदूषणम्
:# भोगास्थैर्यवर्णनम्
:# कालमहिमा
:# यति-नृपति-सम्भाषणम्
:# मनःसम्बोधन-नियमनम्
:# नित्यानित्यविचारः
:# शिवार्चनम्
:# अवधूतचर्या
## केचन श्लोकाः
:भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः
:तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः ।
:कालो न यातो वयमेव याताः
:तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥

:प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं
:न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् ।
:सम्पादिताः प्रनयिनो विभवैस्ततः किं
:कल्पस्थितास्तनुभृतां तनवस्ततः किम् ?॥

:एकाकी निःस्पृहः शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः ।
:कदा शम्भो भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षमः ॥

वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:भर्तृहरेः कृतयः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मङ्गलवासरः

सप्ताहस्य तृतीयः वासरः मङ्गलवासरः । सोमवासरात्परं बुधवासरात्पूर्वम् अयं वासरः तिष्ठति ।  कुजवासरः अङ्गारकवासरः इत्यपि अस्य नामानि भवतः । मङ्गलग्रहस्य माम्नि अयं वासरः भवति । देवीपूजार्थम् एतत् दिनं प्रशस्तम् इति भारतीयानां विश्वासः ।

वर्गः:वासराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बुधवासरः

सप्ताहस्य चतुर्थः दिवसः बुधवासरः । सौम्यवासरः इति अस्य नामान्तरम् । मङ्गलगुरुवासरयोः मध्ये अयं वासरः आगच्छति । बुधग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः निश्चितः ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:वासराः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ब्रह्मणः आयुः

भारतीयविश्वासानुगुणं ब्रह्मा विश्वस्य सृष्टा अस्ति । अस्य आयुः १०००ब्रह्मवर्षाणि भवन्ति । अस्य आयुः १०००महायुगसमानं भवति ।

विष्णुपुराणानुसारं युगानां कालगणनम् एवं भवति ।

:* २ अयने (६मासावधिः) = ३६० मानववर्षाणि = एकं दिव्यवर्षम् ।
:* ४००० + ४०० + ४०० = ४८०० दिव्यवर्षाणि = १ कॄतयुगम् ।
:* ३००० + ३०० +३०० = ३६०० दिव्यवर्षाणि = १ त्रेतायुगम्
:* २००० +२०० + २०० = २४०० दिव्यवर्षाणि = १ द्वापरयुगम् ।
:* १००० + १०० + १०० = १२०० दिव्यवर्षाणि = १ कलियुगम् ।
:* १२००० दिव्यवर्षाणि = ४ युगानि = १महायुगम् (दिव्ययुगम् इत्यपि नाम )

## ब्रह्मणः कालगणनम् 
:* १००० महायुगानि = १ कल्पः =  ब्रह्मणः १ दिवसः सूर्यस्य खगोलीयं वैज्ञानिकम् आयुः अपि ।)
:* ३० ब्रह्मदिवसाः = १ ब्रह्ममासः ।
:* २१ ब्रह्मणः मासाः = १ ब्रह्मवर्षम् ।
:* ५० ब्रह्मवर्षाणि = १ परार्धम् ।
:* २ परार्धे= १०० ब्रह्मवर्षाणि = १ महाकल्पः । (ब्रह्मणः जीवनकालः) 
ब्रह्मणः एकः दिवसः १००००भागेषु विभक्ताः । एकस्य भागस्य चरणः इति कथ्यते ।

 **चतुर्युगानि** 
 ४ चरणाः (1,728,000  सौरवर्षाणि)सत्ययुगम्  
 ३ चरणाः (1,296,000 सौरवर्षाणि) त्रेतायुगम् 
 २ चरणाः (८६४००० सौरवर्षाणि)द्वापरयुगम् 
 १ चरणाः (४३२००० सौरवर्षाणि)कलियुगम् 

एतत् चक्रवत्परिवर्तत् भवति । ब्रह्मणः एकस्मिन् दिवसे १००० महायुगानि सम्भवन्ति ।

:* एकम् उपर्युक्तयुगानां चक्रम् । = एकं महायुगम् (४३ लक्षानि २०सहस्राणि सौरवर्षाणि ।)
:*श्रीमद्भग्वदगीतानुसारां सहस्रयुगाहरयद्भ्रह्मणो विदुः । अर्थात् ब्रह्मणः एकं दिनं नाम १०००महायुगानि  इति । एतदनुसारं ब्रह्मणः एकं दिनं = = ४अर्बुदः  ३२ शतप्रयुतानि सौरवर्षाणि । एवमेव ब्रह्मणः रात्रेः अवधिः अपि भवति । 
:* एकस्मिन् मन्वन्तरे ७१ महायुगानि (३०६,७२०,००० सौरवर्षाणि) भवन्ति । प्रत्येकं मन्वन्तरस्य प्रशासकः कश्चित् मनुः भवति ।
:*प्रत्येकं मन्वन्तरस्य अनन्तरं कश्चन सन्धिकालः आगच्छति । यः कृतयुगस्य समानं भवति । (१७२८ ००० = ४चरणाः ) 
:*एकस्मिन् कल्पे १७२८०००सौरवर्षाणि भवन्ति । अस्य आदिसन्धिः इति नाम ।  यस्य अनन्तरं १४मन्वन्तरकालाः सन्धिकालाः च आयान्ति ।

:* ब्रह्मणः एकंदिनं नाम ।
::(१४ गुणाः ७१ महायुगानि)  + (१५ x ४ चरणाः)

::= ९९४ महायुगानि +  (६० चरणाः)

::= ९९४ महायुगानि + (६ x १०) चरणाः

::= ९९४ महायुगानि + ६ महायुगानि

::= १००० महायुगानि

## बाह्यानुबन्धाः
http://vedabase.net/sb/3/11/19/en1 

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
गुरुवासरः

thumb|right|गुरुः
सप्ताहे पञ्चमः वासरः गुरुवासरः भवति । बुधशुक्रवासरयोः मध्यदेने अयं वासरः भवति । गुरुग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः भवति । गुरुजननां दर्शनं पूजनार्थं च अयं वासरः प्रशस्तः इति हैन्दवानां भावः । बृहस्पतिवासरः इत्यपि अस्य नाम अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गुरुवासरः 
* Thursday

वर्गः:वासराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शनिवासरः

सप्तायस्य अन्तिमः वासरः शनिवासरः भवति । शुक्ररिवासरयोः मध्ये अयं वासरः भवति । शनिग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः भवति । शनिग्रहम् आराध्य दोषनिवारणार्थम् अयं वासरः प्रशस्तः इति हैन्दवानां भावः । स्थिरवासरः मन्दवसरः इति अस्य नामनि स्तः ।

वर्गः:वासराः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कैशिकीवृत्तिः

अत्यर्थसुकुमारार्थसन्दर्भा वृत्तिः कैशिकी । अत्यन्तसुकुमारयोः श्रृङ्गारकरुणरसयोः प्रकाशनायेयं वृत्तिरुपयुज्यते । रुचिरवस्त्रालङ्कारादिभूषिता कामोपभोगजन्मा विविधनृत्यगीतादिसमुपेता स्त्रीपात्रयुक्ता चैषा वृत्तिर्लास्याङ्गभूता भवति । यथा –
:**जितमदनविलासं काकतीयान्वयेन्दुं**
:**नरपतिमनिमेषं द्रष्टुमाशंसिनीनाम् ।**
:**सपदि विरचितासी दङ्गनानामपाङैग-** 
:**र्दिवि कुवलयदामश्यामला तोरणश्रीः ॥**

‎

वर्गः:अर्थवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
आरभटीवृत्तिः

अत्युध्दतार्थसन्दर्भयुक्ता वृत्तिरारभटी । अत्युध्दतयोः रौद्रबीभत्सयोः रसयोर्विषये वृत्तिरेषा प्रयोज्या भवति ।  एषा ताण्डवाङ्गभूता भवति । यथा –
:**खड्गाघातनिकृत्तशात्रवशिरो निष्टयूतरक्तच्छटा**
:**जालैरुद्भटशस्त्रघट्टनभवत्स्फारस्फुलिङ्गोत्करैः ।**
:**स्त्याना सृक्पिशितास्थि खण्डविकटस्थूलोज्ज्वलाङ्गारकैः**
:**उच्चण्डश्चलमर्तिगण्डनृपतेः क्रोधाग्निरायोधने ॥**

‎

वर्गः:अर्थवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
आर्षभारतीयं रत्नशास्त्रविज्ञानम्

**आर्षभारतीयं रत्नशास्त्रविज्ञानम्** ।
आधुनिककाले रत्नशास्त्रविज्ञानस्य प्रसक्तिः सुविदिता एव । 
अस्य शास्त्रस्य पठनं प्राचीनकालादेवारब्घम् । 
किन्तु प्राचीनकालीनभारतदेशसंभावनाः न सम्यक् पठिताः

वर्गः:रत्नशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
लक्ष्मणवती

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति लखनौमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति  लखनौनगरम्।

लक्ष्मणपुरम् अथवा लखनौनगरम् उत्तरप्रदेशस्य राजधानी अस्‍ति। अत्र बहूनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। प्राचीननगरमेतत् औधनवाबवंशीयानां राजधानी आसीत् । अस्मिन् नगरे अनेकानि वास्तुशिल्पानि अपूर्वाणि सन्ति । बारां इमाम्बट (१७८४) स्थले उन्नतानि गोपुराणि सन्ति । अस्मात् विशिष्टभवनात् लखनौनगरस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते । महम्मद अलिषह क्रिस्ताब्दे १८३७ वर्षे स्वस्य मृतस्मारकस्थानं निर्मितवान् । ताजमहल् सदृशमेतत् अत्र अनेकानि गोपुराणि कलशानि सन्ति । ६७ मीटर् उन्नतं घटीयन्त्रगोपुरमस्ति । पुरतः चित्रकलासङ्ग्रहालये औधनवाबानां भावचित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । लखनौसमीपे गोमतीनदीतीरे लक्ष्मणतिला , कैसट्बाग् आर्कीयालाजिकल् म्यूसियं, बनारसीबाग्, स्टेट् म्यूसियं , मृगालयः इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति ।

लक्ष्मणपुरं नगरं आधुनिककाले लखनौ (लखनऊ) नाम्ना प्रसिद्घम्।

अत्रत्यम् इमामबाडा भवनम् अवधशासकै: निर्मितम्।

वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अर्थवृत्तिः

अत्रार्थशब्दस्य वाच्यार्थः इति नार्थः । किन्तु रसऽदिर्वा रसवत्काव्यसन्दर्भः इति वार्थो वक्तव्यः । वृत्तिशब्दस्य व्यापारोऽर्थः । ततश्चार्थवृत्तिरित्यस्य, रसोचितो व्यापारः इत्यर्थस्समायाति । अभिनवगुप्तोऽपि **रसोचितश्चेष्टा विशेषोवृत्ति**रिति निर्वचनमकरोत् । रुपकेषु नायकादिभिः रसोचिततया क्रियमाणो व्यापार एव वृत्तिः । एषा वृत्तिः रीतिरिव न रचनाश्रिता किन्तु नटनाश्रिता । रीतिवृत्त्योरयमपरो भेदो यदवृत्तयो नाट्याश्रयत्वात्साक्षाद्रसोपस्कारिकाः भवन्ति । रीतयस्तु रचनाश्रयाः गुणसमाहाररुपाश्चेति परम्परया रसोपस्कारिकाः भवन्ति । यतो रीतयः प्रथमं वृत्तीरभिव्यज्य तन्माध्यमेन रसोपस्कारिकाः जायन्ते । रीतयो वाचिकाभिनयरुपाः भवन्ति  । वृत्तयः सत्वाङ्गिकाभिनयप्रधानाः भवन्ति । वाचिकाभिनयसमवेतः आङ्गिकाभिनयः एव रसाभिव्यञ्जको भवति । अर्थात् रीतिभिः, स्पष्टतामापन्नाः वृत्तयो रसाभिव्यञ्जिकाः भवन्ति सहृदयानाम् । एवं रीतिवृत्ती परस्पराश्रिते भवतः ।

वृत्तीनां संख्याविषयेऽपि मतभेदा वर्तन्ते । भरतः
# कैशिकीवृत्तिः
# आरभटीवृत्तिः
# सात्वतीवृत्तिः
# भारतीवृत्तिः 
इति चतस्रो वृत्तीः प्रत्यपादयत् । तत्र भारतीवृत्तिर्नटाश्रयो वाग्व्यापारः इति भरतः प्राकटयत् । वाग्व्यापारश्च शब्दव्यापार एव भवति । ततश्च भरतो भारतीं शब्दवृत्तिं कैशिक्यादित्रयमर्थवृत्तिरुपं चाभावयत् इति ज्ञायते । सिङ्गभूपालोऽपि भारतीं शब्दवृत्तिं इतरा अर्थवृत्तीर्भावयामास । विद्यानाथस्तु भारतीमप्यर्थवृत्तिष्वन्तर्भाव्य चतस्रोऽर्थवृत्तीरङ्गीचकार । साहित्यदर्पणकारादयोऽप्येवमेव चतस्रोऽर्थवृत्तीरभ्युपागमन् । प्रकाशवर्षो भरतोक्ताश्चतस्रोवृत्तीरभ्युपगम्य, ततोऽधिकतया ललिताख्यामर्थवृत्तिमभ्युपागमत् । ललितावृत्तिस्सर्वार्थविषयिणी नानामार्गविसारिणी कविचित्तहारिणी च भवतीति तेन प्रतिपादितम् । केचिदिमां ललितानाम्नीं वृत्तिं मिश्रवृत्तिमूचुः । सिङ्गभूपालो मिश्रवृत्तीर्नाङ्गीकृतवान् । उद्भटः न्यायचेष्टावृत्तिरन्यायचेष्टावृत्तिः फलसंवित्तिवृत्तिरिति तिस्रः प्रधानाः वृत्तयः इति, अवान्तरभेदैरेतासां वृत्तीनां संख्या षोडशतामापद्यत इति चाभ्युपागमत् । केचित् मध्यमकैशिकी मध्यमारभटीति नाम्ना द्वे वृत्ती प्रत्यपादयन् । वस्तुतः इमे वृत्तीः कैशिक्यारभटीभ्यां नातिभिन्ने भवतः ।

	प्रथममर्थवृत्तयो दृश्यकाव्यमात्रसम्बध्दाः इति भावना समुदेति । तदा ताः नाट्यव्यापाररुपाः एव सम्भाविताः । पश्चादालङ्कारिकास्ताः वृत्तीः श्रव्यकाव्येष्वपि सम्बध्दाः भवन्तीत्यमन्यन्त । अत एवानन्दनवर्धनाचार्यो रसादितात्पर्यसन्निवेशिताः वृत्तयः नाट्ये काव्ये चाऽनिर्वाच्यां शोभां जनयन्तीति पृथक् पृथक् प्रत्यपादयत् । विद्यानाथोऽप्यन्यालङ्कारिकाननुसरन् वृत्तय श्श्रव्य काव्यमात्र सम्बध्दा इत्यमन्यन्त । यतोऽयं वृत्तीनां प्रयोक्तृ नैपथ्यभाषादिकं नैवाऽवर्णयत् ।

ईषन्मृद्वर्थसन्दर्भा इति विद्यानाथो भारतीवृत्ते र्निर्वचनमकथयत् । भरतो भारतीवृत्तिं वाग्व्यापारतया प्रकटीचकार । रीतयोऽपि वाग्व्यापाराः एव ताश्च पदरचनामाश्रित्य वर्तमानाः वृत्तिः प्रकाशयन्ति । ततश्च यथा वैदर्भी गौडी पाञ्चाल्याख्यास्तिस्रः एव रीतयस्तथा वृत्तयोऽपि तिस्र एवेति कथनं युक्तम् । भरतप्रोक्ता भारतीवृत्तिरेव रीतित्रयात्मना परिणता इति च श्री सन्निधानं सूर्यनारायणशास्त्रिमहोदयास्संभावयामासुः ।

‎

वर्गः:अर्थवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
द्वितीया

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य द्वितीयं दिनं भवति ।  प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च द्वितीयं दिनम् द्वितीया तिथिः भवति । द्वितीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु बुधद्वितीया किञ्चन पर्व अस्ति ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रतिपत्

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य प्रथमं दिनं भवति । मासस्य दिनानां तिथयः इति वदन्ति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च आरम्भः अनया तिथ्या भवति । प्रतिपदि एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु बलिप्रतिपत् किञ्चन महापर्व अस्ति । कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षे प्रतिपत् बलिप्रतिपत् इति व्यवहारः ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
तृतीया

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य तृतीयं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च तृतीयं दिनं तृतीया तिथिः भवति । तृतीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु अक्षय्यतृतीया किञ्चन महापर्व अस्ति । वैशाखमासस्य शुक्लपक्षस्य तृतीयायाम् एतत् पर्व आचर्यते ।

वर्गः:तिथयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
चतुर्थी

भारतीयकालमानानुगुणं मासस्य चतुर्थं दिनं चतुर्थी तिथिः भवति । इयं तिथिः शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च आगच्छति । चतुर्थ्यां भारतीयाः नैके उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु गणेशोत्सवः प्रधानः यः भाद्रपदमासे शुक्ले पक्षे चतुर्थ्यां भवति । गणेशचतुर्थी इति नाम्ना भारते सर्वत्र विविधक्रमेण आचर्यते ।

वर्गः:तिथयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
पञ्चमी

भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य पञ्चमं दिनं भवति पञ्चमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च पञ्चमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां पञ्चम्याम् अनेकानि पर्वाणि भवन्ति । तेषु श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यमाणा नागपञ्चमी विशेषं पर्व अस्ति ।

वर्गः:तिथयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
षष्ठी

भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य षष्ठं दिनं भवति षष्ठी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च षष्ठं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । कदाचित् षष्ठी अपि पर्वदिनं भवन्ति  । तत्र सुब्रह्मण्यषष्ठी अथवा  स्कन्दषष्ठी अथवा चम्पाषष्ठी इति मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे षष्ठ्यां तिथौ आचर्यते एतत् पर्व अतिविशिष्टम् अस्ति ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सप्तमी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य सप्तमं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च सप्तमं दिनं सप्तमी तिथिः भवति । सप्तम्यां एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु रथसप्तमी इति प्रसिद्धा सूर्यनारायणस्य आराधनस्य दिनं प्रसिद्धम् ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अष्टमी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य अष्टमं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च अष्टमं दिनं अष्टमी तिथिः भवति । तृतीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु श्रावणबहुलाष्टमी तिथौ आचर्यमाना कृष्णजन्माष्टमी किञ्चन महापर्व अस्ति ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
नवमी

भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य नवमं दिनं भवति नवमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च नवमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां नवम्यां भिन्नानि पर्वाणि भवन्ति । तेषु आश्वीजमासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ आचर्यमाणा महानवमी विशेषं पर्व अस्ति । इदं नवत्रात्रपर्वणः नवमं दिनं भवति ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अद्भुतरसः

अद्भुतस्य विस्मयः  स्थायिभावो भवति । अपूर्ववस्तुदर्शनादिभिर्जायमानश्चित्तविस्तारो विस्मयः । अलौकिकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः इति रसगङ्गाधरकारः । 
अद् इति आश्चर्यार्थकाव्ययः भवति। भू धातोः डुतच् प्रत्यये कृते "अद्भुत" इति पदस्य निष्पत्तिः भवति। "तर्कातिगं तादृशं नः” इति यादवकोशात् ज्ञायते यत् तर्कस्याप्राप्तिविषयः अद्भुतरसः भवति। अयं रसः गन्धर्वदेवतात्मकः भवति। अस्य रसस्य वर्णः हरिद्रायुक्तः भवति। आश्चर्यकरणि कार्याणि यः करोति सः आलम्बनविभावः भवति। आश्चर्यकरकार्यम् उद्दीपनविभावः भवति। स्वेदः, रोमाञ्चनम्, गद्गदस्वरः, नेत्रविकासादयः अनुभावाः भवन्ति। हर्षः, वितर्कः, सम्भ्रान्त्यादयः व्यभिचारिभावाः भवन्ति। एतैः विभावानुभावव्यभिचारिभावैः मिलितः स्थायिभावः अद्भुतः रसः भवति। अदृष्टस्य दर्शनेन, अश्र्रुतस्य श्रवणेन, दिव्यदर्शनेन, विज्ञानेन, मायया, इन्द्रजालादिभिः च अद्भुतरसस्य उत्पत्तिः भविष्यति। 
अस्य रसस्य वर्णनं भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रग्रन्थे एवं निरूपितवान् अस्ति। 
**यत्त्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वा।**
**तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम्॥** इति।

‎

वर्गः:काव्यरसाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
द्वादशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य द्वादशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च द्वादशं दिनं द्वदशी तिथिः भवति । प्रतिपक्षं साधकानां एकादश्यां उपवासः भवति । अन्येद्युः द्वादश्यां पूजा पारणा च भवतः ।

वर्गः:तिथयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वसन्तपञ्चमी

**वसन्तपञ्चमी** () (, ) भारतस्य कश्चित् मुख्यः उत्सवः अस्ति । अयम् उत्सवः माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ आचर्यते ।

thumb|300px|**सरस्वतीदेवी**

अस्मिन् दिने सरस्वतीदेव्याः पूजा भवति । सरस्वतीदेव्याः पूजा प्रतिदिनं भवति किन्तु माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ सरस्वतीदेव्याः विशिष्टा पूजा भवति । सरस्वतीदेव्याः पूजा तु नित्यं करणीयम् एव । आदिशक्त्याः रूपत्रयम् अस्ति -महासरस्वती, महाकाली, महालक्ष्मी च इति । एतासाम् उत्पत्तिः कथम् ? कथम् अवतरणमभवत् ? इति कोऽपि न जानाति । अस्माकं ऋषिभिः वेदपुराणानां साहाय्येन एतासां देवीनां पूजायाः विशिष्टं दिनं निर्धारितम् । 

महाकालीदेव्याः पूजा चैत्रे आश्विने वा मासे शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ भवति । महालक्ष्मीदेव्याः पूजा कार्तिकमासस्य अमावास्यायां भवति । तेन प्रकारेण एव महासरस्वतीदेव्याः पूजा माघमासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ भवति ।

भगवती सरस्वती सत्वगुणी अस्ति । इयं वाग्देवी, ज्ञानदेवी, शारदा, गिरा, वाचा, गौ, ब्राह्मी, वाणी, भाषा इत्यपि कथ्यते । अस्याः माहात्म्यं प्रभावः च विशिष्टः अस्ति । सरस्वतीदेव्याः कृपया जनाः ज्ञानिनः, विद्वांसः, मेधाविनः भवन्ति । विद्या बुद्धिः च अस्याः कृपया एव प्राप्येते । वसन्त-पञ्चम्यां व्रतः उपवासः वा कृत्वा विधिपूर्वकं महासरस्वतीपूजा करणीया । शिशूनाम् अक्षरज्ञानस्य आरम्भः अस्मिन् दिने एव करणीयः । कारणं विद्यारम्भाय इदं दिनं पवित्रं मन्यते ।

गृहेषु बालकैः सह यज्ञादिकर्म, जपः, कीर्तनादि कृत्वा सरस्वतीदेव्याः पूजा करणीय़ा । इयं पूजा प्रातःकाले करणीया । प्रातःकाले अस्याः पूजायाः महत्त्वम् अधिकं वर्तते । कलशस्थापनां कृत्वा सरस्वत्याः आह्वानं करणीयम् । गायत्रीमन्त्रेण अपि होमकर्म कर्तुं शक्यते । ’ॐ श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा’ इति मन्त्रेण अष्टोत्तरशत(१०८)आहुतयः दातव्याः । सरस्वत्याः १००८ नामभिः पूजां कर्तुं शक्नुमः । पूजायां लेखन्यः, पुस्तकानि च देव्याः समक्षे स्थापनीयानि ।

सरस्वतीपूजापरम्परायाः गृहेषु बालकाः मेधावन्तः, संस्कारवन्तः, यशस्विनः च भवन्ति । तान् बालकान् विद्यार्जनाय विद्यादानाय च प्रेरयितुं शक्नुमः । प्राचीनाः कवयः, ऋषयः, मुनयः च स्वेषां ग्रन्थेषु सर्वप्रथमं महासरस्वतीदेव्याः पूजां कुर्वन्ति स्म । कश्चित् सरस्वती-मन्त्रः अधः प्रदत्तः अस्ति । तस्य नित्यपठनं करणीयम् ।

सरस्वती माया दृष्टा विणा पुस्तकधारिणी।
हंस वाहनसं युक्ता विद्यादानं कराेतुमे ॥

प्रथमं भारती नाम, द्वितीयं च सरस्वती ।
तृतीयं शारदा देवी, चतुर्थं हंसवाहिनी ॥

पञ्चमन्तु जगन्माता, षष्ठं वागीश्वरी तथा ।
सप्तमं कौमुदी प्रोक्ता, अष्टमं ब्रहचारिणी ॥

नवमं बुद्धिदात्री च, दशमं वरदायिनी ।
एकादशं चन्द्रघण्टेती, द्वादशं भुवनेश्वरी ॥

द्वादशैतानि नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।
जिह्वाग्रे वसते नित्यं ब्रह्म रूपा सरस्वती ॥

एकस्य हुतात्मनः कथा अपि वसन्त-पञ्चम्या सह संलग्ना अस्ति । "हकीकत राय इत्याख्यः कश्चित् बालकः आसीत् । सः मदरसा इत्यस्मिन् पठति स्म । एकदा विद्यार्थिभिः सरस्वत्याः निन्दा कृता । तेन कारणेन हकीकत राय इत्यनेन तेभ्यः प्रत्युत्तरं दत्तम् । किन्तु तत्रत्याः शिक्षकाः खिन्नाः जाताः । तेन कारणेन शिक्षकैः हकीकत राय इत्यस्मै धर्मान्तरणस्य दण्डः प्रदत्तः । किन्तु हकीकत राय इत्याख्येन न स्वीकृतम् । तदा शिक्षकेन हकीकत राय इत्यस्मै मृत्युदण्डः दत्तः । लघुवयसि एव हकीकत राय इत्याख्येन वसन्त-पञ्चम्याः पर्वदिने स्वधर्माय बलिदानं दत्तम् । अतः वसन्त-पञ्चम्यां हकीकत राय इत्यस्मै श्रद्धाञ्जलिः दातव्या" ।

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
त्रयोदशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य त्रयोदशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च त्रयोदशं दिनं त्रयोदशी तिथिः भवति । अमावास्यायाः अनन्तरं या त्रयोदशी आगच्छति तस्याः शुक्लपक्षस्य त्रयोदशी इति,  पूर्णिमायाः अनन्तरं या त्रयोदशी आगच्छति तस्य कृष्ण्पक्षस्य त्रयोदशी इति कथयन्ति ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वसिष्ठः

ब्रह्मणो मानसपुत्रोऽयं कश्चन ब्रह्मर्षिः । अस्य पत्नी महापतिव्रताऽरुन्धती । इयं नारदस्य सहोदरी । शक्तिर् अस्याः पुत्रः । पराशरोऽस्याः पौत्रः । वसिष्ठो मित्रावरुणेनोर्वश्यां जननं प्राप्तवान् । अयं वरुणस्य पुत्रः । कार्तवीर्यार्जुनेनास्याऽऽश्रमो दग्धो जातः । वसिष्ठस्य समीपे विद्यमानां कामधेनुं प्राप्तुं न शक्तः इत्यतो विश्वामित्रोऽस्मै द्विषति । ब्रह्मर्षिणा मया भवितव्यम् इति चिन्तयन् घोरं तपः आचरति । अन्ते वसिष्ठस्यानुग्रहेणैव विश्वामित्रो ब्रह्मर्षिपदं प्राप्नोति । इक्ष्वाकुवंशस्य वसिष्ठः पुरोहितः आसीत् इत्यतः सूर्यवंशस्य राज्ञां पुरोहितानां सामान्यनिर्देशो 'वसिष्ठः' इत्येव भवति स्मेति भाति ।  प्रजापतितो मरीचिर् जातः । तस्य पुत्रः एव कश्यपः । अनेनादित्यां यमलौ जातौ । एतौ एव मित्रावरुणौ । एताभ्यां क्रियमाणाय भव्ययज्ञाय देवताः, गन्धर्वाः, पितरश्चागताः आसन् । तत्राप्सरासु लावण्ययुतोर्वशी चागताऽऽसीत् । अयं दीक्षाबद्धयोर् मित्रावरुणयोर् दृष्टिपथम् आगता । तस्याः दर्शनेन तौ विकारवशौ जातौ । अखण्डनिष्ठया पालितं ब्रह्मचर्यं शिथिलतां गतम् । उभयोर् वीर्यस्खलनं जातम् । तत् कुम्बेऽरक्षन् । ततः उभौ शिशुरत्नौ अजायताम् । प्रथमः शिशुरेवागस्त्यः । कुम्भे विद्यमानं जलं सरोवरे यदा क्षिप्तं तदा तत्र विद्यमानो द्वितीयः शिशुस् तरन् कस्यचन कमलदलस्योपर्य् उपाविषत् । विशिष्टरीत्या जातः इत्यतो देवोऽयं 'वसिष्ठः'इति निर्दिष्टवन्तः ।

आपवनामकः प्रजापतिर् विसिष्ठो(ब्रह्मदेवो)ऽत्यन्तं सौन्दर्यवतीं काञ्चित् स्त्रीं निर्मितवन्तः । सैव प्रपञ्चस्य प्रथमा स्त्रीति कथ्यते । 'शतरूपे'ति तस्याः नाम । इयं महातपस्विन्य् आसीत् । वसिष्ठः इमां पत्नीरूपेण स्व्यकरोत् । अनयोः पुत्रः एव वीरः (हरिः) ।

दक्षप्रजापतिः स्वस्य पुत्रीम् ऊर्जलां वसिष्ठायायच्छत् । वसिष्ठेनैतस्यां सप्त पुत्राः पुण्डरीका नामिका कुमारी चाजायन् । एते सप्त पुत्राः एव सप्तर्षयः इति प्रसिद्धाः । 
वसिष्ठः श्वेतवर्णीयः । स्वस्य जटां शिरसः उपरी भागे दक्षिणपार्श्वेऽयं बध्नाति स्म । स्ययभोः पत्न्याः शतरूपायाः पुत्री देवहूतिः कर्दमर्षेः पत्नी । अनयोः पुत्रः कपिलः । अस्याः सहोदर्येवारुन्धतिः । अरुन्धतिः कश्यपस्य पुत्रीति वायुपुराणे उल्लेखो दृश्यते । वसिष्ठ-अरुन्धत्योः पुत्रः एव शक्तिः । शक्तेः पत्न्य् अदृश्यन्ति । अनयोः पुत्रः एव पराशरर्षिः । अस्य पुत्रः एव वेदव्यासः ।
तृत्सुर् नामको राजा शत्रुणा सह युद्धं कृत्वा पलायितः सन् वसिष्ठं शरणम् अगच्छत् । वसिष्ठः इन्द्रस्य साहाय्येन जयं सम्पाद्यायच्छत् । 
कदाचिज् जरूथनामको दैत्यो यज्ञं नाशयितुम् आरब्धवान् । तदा वसिष्ठोऽग्नेः सहाय्येन तम् अमारयत् । 
हरिश्चन्द्रस्य सत्यसन्धतायाः विषये विश्वामित्रेण सह जाते वाग्विवादे  वसिष्ठः एव जयं प्राप्तवान् ।

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सप्तर्षयः
वर्गः:स्मृतिकाराः
एकादशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य एकादशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च एकादशं दिनं एकादशी तिथिः भवति । एकादश्यां साधकाः उपवासव्रतम् आचरन्ति । पुष्यमासस्य शुक्लपक्षस्य  एकादश्यां तिथौ प्रथमैकादशी अथवा वैकुण्ठैकादशी इति पर्व भारतीयाः आचरन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* एकादश्याः उद्भवकथा

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सात्वतीवृत्तिः

ईषत्प्रौढार्थसन्दर्भयुक्ता वृत्तिस्सात्त्वती । ईषत्प्रौढयोः वीरभयानकयोर्विषये वृत्तिरियं प्रयोज्या भवति । एषा हर्षातिशयसंवलिता, सात्विकाभिनयभूयिष्ठा च विराजते । यथा –
:**दूरादाकर्ण्य विश्वप्रसृमरमहसो वीररुद्रस्य जैत्र** 
:**प्रस्थानारम्भभेरीनिनदमरिनृपाः पूर्णकर्णज्वरार्ताः ।**
:**आरुह्याद्रीन् विशन्तो गहनमतिमहत्कण्टकाकृष्टकेशाः **
:**त्रायध्वं मुञ्चतेति प्रतिनृपतिधिया पादपान् प्रार्थयन्ते ॥**

‎

वर्गः:अर्थवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शुक्रवासरः

सप्ताहे षष्टः वासरः शुक्रवासरः भवति । गुरुशनिवासरयोः मध्यदेने अयं वासरः भवति । शुक्रग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः भवति । राक्षासानाम् आचार्यः शुक्रः तस्य नाम अपि अत्र युज्यते । देवीनां दर्शनं पूजनार्थं च अयं वासरः प्रशस्तः इति हैन्दवानां भावः । भार्गववासरः इत्यपि अस्य नाम अस्ति ।

वर्गः:वासराः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भारतीवृत्तिः

ईषन्मद्वर्थसन्दर्भा भवति भारती वृत्तिः । हास्यशान्ताद्भुतेष्वियं प्रयोज्या । भारतीवृत्तिर्वाचिकाभिनयप्रधाना स्त्रीपात्रेणाऽप्रयोज्या च भवति । भारती संस्कृतपाठ्यप्रधाना भवति । एषा शब्दवृत्तिः । यथा –
:**औन्नत्यं महदन्यदेव महितः कोऽप्येष गम्भीरिमा**
:**काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाहवोः प्रथा ।**
:**सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ** 
:**सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक् क्व वा कल्पिता ॥**

‎

वर्गः:शब्दवृत्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अनन्वयालङ्कारः

अनन्वयालङ्कारः(Ananvayalankara) अलङ्कारस्य लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –
:**उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः ।**
:**इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥**
एकस्यैव वस्तुनः उपमानोपमेयत्ववर्णनमन्वयः । वर्ण्यमानमपि स्वस्य स्वेन साधर्म्यं  नान्वेतीति व्युत्पत्तेः । अनन्वयिनोऽप्यर्थस्य अभिधानं सदृशान्तरव्यवच्छेदेन अनुपमत्वद्योतनाय । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमान् इत्युक्ते श्रीमत्त्वेन चन्द्रस्य नान्यः सदृशोऽस्तीति सदृशान्तरव्यवच्छेदो लक्ष्यते । ततश्च स्वस्य स्वेनापि सादृश्यासंभवादनुपमेयत्वे पर्यवसानम् । यथा वा –
उदाहरणान्तरम् –
:**गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः।**
:**रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥**
पूर्वोदाहरणे श्रीमत्त्वस्य धर्मस्योपादानमस्ति । इह तु गगनादिषु वैपुल्यादेः धर्मस्य तन्नास्तीति विशेषः । 
चित्रमीमांसायां लक्षणम् –
:**स्वस्य स्वेनोपमा या स्यादनुगाम्येकधर्मिका ।**
:**अन्वर्थनामधेयोऽयमन्वय इतीरितः ॥**

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अमावस्या

भारतीयकालगणनानुगुणं प्रत्येकं मासस्य अन्तिमदिनम् अमावास्या भवति । कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्याः अनन्तरदिवसः पूर्णिमातिथिः भवति । यस्मिन् दिवसे चन्द्रः रात्रौ अदृश्यः भवति सा आमावास्या भवति । भारतीयानाम् इयं तिथिः तावती पवित्रा न । तथापि कानिचन पर्वाणि अस्यां तिथौ भवन्ति । आश्वीजमासस्य कार्तिकमासस्य भाद्रपदमासस्य च अमावास्याः पुण्यप्रदाः भवन्ति ।

## सर्वपितृ अमावास्या
भाद्रपदमासस्य अमावास्या एव "सर्वपितृ अमावास्या" इति उच्यते । एषा एव अमावास्या "महालय अमावास्या" इत्यपि उच्यते । अतः "महालय अमावास्या" पृष्ठं द्रष्टव्यम्  । 

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रतीपालङ्कारः

**प्रतीपालङ्कारः** (Prateepalankara) अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –
:**प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् ।**
:**प्रसिद्धोपमानोपमेयभावः प्रातिलोम्यात्प्रतीयम् ॥**
उदाहरणम् –
:**यत्त्वन्नेत्रसमानकान्तिसलिले मग्नं तदिन्दीवरं**
:**मेघैरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी ।**
:**येऽपि त्वग्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता-**
:**स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥**
:**अन्योपमेयलाभेन वर्ण्यस्यानादरश्च तत् ।**
:**अलं गर्वेण ते वक्त्र! कान्त्या चन्द्रोऽपि तादृशः ।।**
## अर्थः
अत्युत्कृष्टगुणतया वर्ण्यमानस्यान्यत्र स्वसादृश्यमसहमानस्योपमेयं किञ्चित् प्रदर्श्य तावता अस्य तिरस्कारो द्वितीयं प्रतीपं पूर्वस्यादपि विच्छित्तिविशेषशालि ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अत्रिः

अस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु अन्यतमः अयम् ऋषिः । अयं ब्रह्ममानसपुत्रः । कर्दमस्य पुत्री अनसूया अस्य पत्नी । अनयोः पुत्राः दत्तात्रेयः, दुर्वासमुनिः, चन्द्रः च । (आधारः - महाभारतम् - आदि ६६, सभा ११, मत्स्य १४४) । अस्य चन्द्रः आर्यमः इति उभौ पुत्रौ (शान्ति २०७) । अस्य नेत्रेण एव चन्द्रः अजायत । (भागवतम् ९ १४) । अस्य शत्रुञ्जयः विपाठः इत्यादयः पुत्राः । 
असुराः अत्रिं शतद्वारयुक्ते तुषाग्नौ अस्थापयन् । तदा अत्रिः अश्विनीदेवताः संस्तुतवान् । ताः प्रत्यक्षीभूय जलेन अग्निम् उपशम्य अत्रिम् अरक्षन् । ध्रुवस्य पितरम् उत्तानपादम् अत्रिः दत्तकरूपेण स्व्यकरोत् । बुधः अत्रिगोत्रीयः ।

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सप्तर्षयः
वर्गः:स्मृतिकाराः
रूपकालङ्कारः

**रूपकालङ्कारः** नाम अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –

## लक्षणम्
:**विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत् ।**
:**रूपकं तत्त्रिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥**
:**अयं हि धूर्जटिः साक्षाद्येन दग्धाः पुरः क्षणात् ।**
:**अयमास्ते विना शम्भुस्तार्तीयीकं विलोचनम् ।**
:**शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम् ।**
:**अस्याः मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥**
:**साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता ।**
:**अयं कलङ्किनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥**
चन्द्रालोके अस्य अलङ्कारस्य लक्षणमेवं विद्यते ।
:**यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते ।**
:**उपमेयमयी भित्तिः तत्र रूपकमिष्यते ॥**
विषय्युपमानभूतं पद्मादि, विषयस्तदुपमेयभूतं वर्णनीयं मुखादि। विषयिणो रूपेण विषयस्य रञ्जनं रूपकम्, अन्यरूपेण रूपवक्तरणात् । तच्च्च क्वचित्प्रसिद्धविषय्यभेदे पर्यवसितं, क्वचिद्भेदे प्रतीयमान एव तदीयधरारोपमात्रे पर्यवसितम् । ततश्च रूपकं तावद्विविधम् अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकं चेति । द्विविधमपि प्रत्येकं त्रिविधम् । प्रसिद्धविषय्याधिक्यवर्णनेन तन्न्यूनत्ववर्णनेन अनुभयोक्त्या चैवं रूपकं षड्विधम् ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्