open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मडिकेरी

**मडिकेरी** (Madikeri) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डले विद्यमानं गिरिधाम । इदं सागरस्तरतः ३८०० पादोन्नते स्थले अस्ति । राजासीट् उद्यानं निसर्गसुन्दरं रम्यं स्थलम् । इतः सूर्यास्तदर्शनं, शालीक्षेत्राणां दर्शनं, वाटिकादर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । प्रतिवर्षं राजासीटप्रदेशे फलपुष्पप्रदर्शनम् अत्युत्तमतया आयोजितं भवति । उद्यानवने सन्ध्यारागनामकः कश्चन कार्यक्रमः भवति । इदानीम् अत्र लघुधूमशकटं बालानां विनोदसञ्चाराय निर्मितम् अस्ति ।
मडिकेरीदुर्गम् एतिहासिकं भवनमस्ति । अत्र विशालं राजगृहं, प्राच्यवस्तुसङ्ग्रहालयः, जिल्लाकेन्द्रीयन्थालयः, कोटेगणपतिदेवालयः आकर्षकाः सन्ति ।

दुर्गस्य रचनायाः विशेषः नाम षड्कोणाकारकः तलविन्यासः । षट्कोणेषु कोत्तलु (विशेषदर्शकस्थानम्) निर्मितम् अस्ति दर्शकस्थानं वृत्ताकारकम् अस्ति ।
राजगृहस्य मृच्छदः आङ्ग्लैः आनीतः अस्ति । सुन्दरभवनस्य द्विस्तरीयानि तोरणानि, चतुरस्राकाराणि वातायनानि, काचकैः सम्यगलङाकृतानि सन्ति । विशालजलाशये कश्चन लघु शिलाकूर्मः अस्ति । गजाकृतयः जीवन्त्यः इव सन्ति । नगरे ओङ्कारेश्वरमन्दिरं राज्ञां मृतस्मारकाणि दर्शनीयानि सन्ति ।
ओङ्कारेश्वरमन्दिरं क्रिस्ताब्दे १८२० तमे वर्षे गार्थिक्-इस्लामिक् मिश्रशैल्या निर्मितम् ।

मडिकेरीतः तलकावेरी ४६ कि.मी दूरेऽसि । अत्रैव कावेर्याः उद्गमस्थानम् अस्ति । इर्प्पुजलपातम् अब्बीफाल्स् सदा जलपूर्णानि दर्शकाणाम् आनन्ददायकानि भवन्ति । कुशालनगरसमीपे कावेरीनिसर्गधाम सुन्दरम् अस्ति ।

कोडगुप्रदेशे पादचारणाय माकुट्ट, बर्पोळे, नीलं पोले प्रदेशाः अतिजनप्रियाः । इग्गुतप्प, तडियण्ड् मोळ्, चिन्ननप्प शिखरारोहणं साहसयात्रा एवास्ति । तडियण्ड् मोळ् सागरस्तरतः ५००० पादोन्नतम् अस्ति । सोमवारपेटे पुष्पगिरिः कुमारपर्वतशिखरं च पादचारणाय विशिष्टानि सन्ति ।

## मार्गः 
:बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । 
:मैसूरुतः १३४ कि.मी 
:मङ्गळूरुतः १३५ कि.मी।
वसत्याः कृते मडिकेरी भागमण्डलम् इत्यत्र व्यवस्थाः सन्ति ।  कुशालनगरम् इत्यादिस्थलेषु उपाहारगृहाणि सन्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः 
* मडिकेरी कूर्ग् च 
* मडिकेरी: इतिहास शिल्पकला च 
* मडिकेरीनगरे स्थातुम् गृहाणि 
* मडिकेरीनगरे द्रष्टुम् स्थानानि 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गिस् कुरियन्

**वर्गिस् कुरियन्** मूलतः केरळीयः । १९२१ तमे वर्षे प्राप्तजन्मा एषः प्रसिद्धस्य अमुलडैरी संस्थायाः संस्थापकः अस्ति । पूर्वं क्षीरोत्पादने भारतदेशः अत्यन्तं न्यूनताम् अनुभवन् आसीत् । तादृशं विश्वे भारतदेशं क्षीरोत्पादने अग्रगण्यकरणस्य श्रेयः कुरियन् वर्यस्य एव । अतः एषः क्षीरजनः (milkman) इत्येव ख्यातः आसीत् । अमुलडैरी उत्पन्नानि न केवलं भारते अपि तु विदेशे अपि पसिद्धाः सन्ति । अस्य क्षीरोत्पादनस्य साहसेन तदानीन्तनः प्रधानमन्त्री लालबहादुरशास्त्री अत्यन्तं प्रभावितः आसीत् ।
कुरियन् वर्यस्य साहसगाथायै भारतदेशस्य अत्युन्नतप्रशस्तयः प्राप्ताः आसन् - पद्मश्रीः,पद्मभूषणः,पद्मविभूषणः चेति ।
प्रसिद्धा म्याग्सेस्सेप्रशस्तिः अपि एतेन प्राप्ता आसीत् । १९९५तमे वर्षे राष्ट्रियडैरी-अभिवृद्धिमण्डलस्य निर्देशकत्वेन कुरियन् वर्यः नियुक्तः आसीत् ।
२०१२ तमवर्षस्य सप्टम्बर्मासस्य नवमे दिनाङ्के भानुवासरे एषः मरणं प्राप्तवान् ।

## शैक्षणिक
कुरियन्वर्यः विविधेभ्यः विश्वविद्यालयेभ्यः गौरवडाक्टरेट्पदवीं प्राप्तवानासीत् । अधः तेषां विवरणानि दत्तम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official Website of Verghese Kurien
* Official Biography – Amul 

### Others
* Dr. Verghese Kurien: The Making of a Legend
* The Amul Saga by Verghese Kurien
* Dr. Kurien, 1989 World Food Prize Laureate 
* Verghese Kurien passes away 
* Verghese Kurien played key role in dairy movement in Bihar

वर्गः:पद्मविभूषणप्रशस्तिभाजः
वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बिदनूरु

**बिदनूरु** (Bidanur) कर्णाटकस्य शिवमोग्गामण्डलस्य होसनगरविभागे स्थितं किञ्चन नगरम् । बिदनूरुनगरं केळदीवंशीयानां प्रशासनकाले अतीव समृद्धं जनभरितं विशालं च आसीत् । दक्षिणभारते एव अतिविशालं नगरमिति बिदनूरुप्रसिद्धम् आसीत् । अस्य वेणुपुरम् इति नाम आसीत् । केळदीनृपविजयम् इत्यस्मिन् लिङ्गण्णकवेः काव्ये एवं स्पष्टम् उल्लिखितम् अस्ति  ।

केळदीवंशीयाः इतिहासविशेषज्ञानां प्रियाः सन्ति । क्रिस्ताब्दस्य १६३८ तः १७६३ वर्षपर्यन्तं केळदीवंशीयानां प्रशासनम् अभिवृद्धिशीलञ्चासीत् । इक्केरी एतेषां राजधानी आसीत् । हिरियवेङ्कटप्पः अतीव जनप्रियः दक्षप्रशासकः च आसीत् । तस्य प्रशासनपद्धतेः अनुशासनम्  इति नाम आसीत् । नगरनिर्माणं मार्गनिर्माणं देवालयनिर्माणं व्यवसाये अभिवृद्धिः इत्यादीनां विषये वेङ्कटप्पः अनुशासनशीलः इति ख्यातः आसीत् ।

तत्समये निर्मिताः भित्तयः इदानीमपि गृहाणाम् आधारशिलासु तटाकतीररूपेण नगरसीमारूपेण द्रष्टुं शक्यन्ते । सर्वे प्रशासकाः अत्र उत्तमकार्यं कृतवन्तः । राज्ञी केळदि चेन्नम्मा वीराङ्गना आसीत् । क्रिस्ताब्दे १६७२ तः १६९८ पर्यन्तं प्रशासनं कृतवती । एषा मोगलबादशहात् मराठाराजं राजारामम् अभयं दत्त्वा रक्षितवती । राजारामः शिवाजेः पुत्रः । अतः सा मोगलसेनया साकं युद्धं  च कृतवती । क्रिस्ताब्दे १७६३ तमे वर्षे बिदनूरु मैसूरु अधिपस्य हैदरालेः अधीनम् अभवत् । तदा नगरस्य नाम हैदरनगरमित्यभवत् ।

बिदनूरुप्रदेशे अनेके स्मारकाः सन्ति । १५ कि.मी विस्तारयुतप्रदेशे अनेकानि मन्दिराणि स्मारकाणि च सन्ति । १५ कि.मीपरिधियुक्तं दुर्गं यथापूर्वम् अस्ति । दुर्गे सभामण्डपः कोशागारः जलवितरणव्यवस्था अधुनापि स्पष्टा दृश्यते । कल्मठकोप्पादिमठाः अपि ग्रानैटशिलानिर्मिताः । वर्णचित्राणि, अपि पूर्ववत् सन्ति ।

कल्मठः हिन्दुमुस्लिं शैल्या निर्मितः मठः । कोप्पदमठे महाराजानां चित्राणि इदानीमपि सुस्थितौ सन्ति । केळदीवंशीयानां राजलाञ्छनं गण्डभेरुण्डपक्षिणम् अत्र द्रष्टुं शक्नुमः । नगरस्य हृदयभागे नीलकण्ठेश्वरमन्दिरम् अस्ति । तस्य स्वर्णलेपितं गोपुरम् अतीव मनमोहकम् अस्ति । राजारामेण स्थापितः अम्मनवरदेवालयः कोल्लूरु मार्गे अस्ति ।

अत्र अपूर्वः पञ्चमुखी आञ्जनेयविग्रहः अस्ति । इतः केळदीवंशीयानां मृतस्मारकाणि, देवगङगा- सप्तकासाराणां दर्शनं शक्यमस्ति । नक्षत्राकारे अत्र उत्सनिर्माणं कृतमस्ति ।

## मार्गः
:शिवमोग्गपर्यन्तं धूमशकटमार्गः अस्ति ।
:शिवमोग्गनिस्थानतः ८५ कि.मी मिते दूरे विद्यते ।
:वासाय शिवमोग्गानगरे आनुकूल्यम् अस्ति । ग्रीष्मकालः दर्शनाय उत्तमः कालः भवति ।
### वाहनमार्गः
तीर्थहळ्ळीतः समीपे । शिवमोग्गातः ८५.कि.मी

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:शिवमोग्गमण्डलस्य नगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चम्पानेरपावागढपुरातत्त्वोद्यानम्

चम्पानेरस्य पावागडस्य पुरातत्त्वविभागस्य उद्यानम् युनेस्को निश्चितं विश्वपरम्परास्थानं भारते स्थितम् अस्ति । विश्वपरम्परावल्यां क्रि.श. २००४तमे वर्षे संयोजितम् । अत्र अतिविशाले स्थाने भारतससर्वकारस्य पुरातत्त्वविभागद्वारा उत्खननेन प्राप्तानि ऐतिहासिकानि सांस्कृतिकानि वस्तूनि प्राप्तानि। तेषु प्रागैतिहासिकविशिष्टस्थानानि, प्राचीनहिन्दुसाम्राज्यस्य राजधानीभवनं दुर्गाः, सप्तदशतमशतकस्य गुजरातप्रदेशस्य राजधान्यवशेषाः, मुख्याः भवन्ति । अपि च अत्र अष्टमशतकतः चतुर्दशशतकपर्यन्तकाले निर्मिताः दुर्गाः, प्रासादाः, धार्मिकभवनानि, आवासीयभवनानि, कृषिकर्मसम्बद्धवस्तूनि, कृषिकर्मनिर्माणानि, इत्यादीनां भग्नावशेषाः सन्ति ।

## हिन्दुतीर्थस्थानम्
पावागढपर्वतस्य मस्तके निर्मितः कालिकादेवालयः अतिप्राचीनं अतिपवित्रस्थानम् इति जनविश्वासः । अत्र आवर्षं सहस्रशः श्रद्धालवः आगच्छान्ति । एतत् किञ्चिद्विशिष्टं स्थानं यतः बहुकालं मुगलानां प्रशसने आसीदपि महम्मदीयपरिवर्तनं न प्राप्तम् । अस्य पत्तनस्य विषये वास्तुज्ञः करणग्रोवरः विशेषं लक्ष्यं दत्तवान् यः अस्त्र बहुकालम् एतत् पत्तनं पुनस्थापयितुं परिश्रमेण कार्यं कृतवान् । भारतस्य एतां सांस्कृतिकसम्पत्तिं संरक्षितुम् अस्य योगगानं महत् अस्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
* फैक्ट शीट
* यूनेस्को विश्वपरम्प्रराकेन्द्रम् चम्पानेरपावागढस्य पुरातत्त्वोद्यानम्
* http://asi.nic.in/asi_monu_whs_champaner.asp
* http://whc.unesco.org/en/list/1101/multiple=1&unique_number=1279
* http://www.worldheritagesite.org/sites/champaner.html

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्राचीनगोवा

गोवाराज्यस्य क्रैस्तमन्दिराणि, आङ्ग्लशलाः च एषियाखण्डस्य क्रैस्तमतस्य प्रधानकेन्द्रं भवति । बहुकालं यावत् पोर्चुगीसानां प्रशसनयुतायां गोवायाम् ऐरोप्यशैल्याः कलायुक्तानि  क्रैस्तमन्दिराणि, आङ्गेयशिक्षाकेन्द्राणि, इत्यादीनि भावनसङ्कीर्णानि निर्मितानि सन्ति । क्रि.श. १९८६तमे वर्षे युनेस्कोसंस्था गोवारज्यस्य प्राचीनगोवाप्रदेशः विश्वपरम्परास्थाम् इति उद्घुष्टः ।

File:Church of St. Francis of Assisi.jpg|सेण्ट् फ्रान्सिस् क्रिस्तमन्दिरम् ।
File:Goa - St. Francis Xavier's Church.JPG|बोम् जीसस् बासिलिकामन्दिरस्य सुन्दरप्रवेशद्वारम् । 
File:Churcholdgoa (64).JPG|गोवायाः किञ्चित् प्राचीनक्रैस्तमन्दिरम् । 
File:St Cajetan Goa.jpg|सेण्ट् कजेस्टो क्रैस्तमन्दिरम् । 
File:OldGoaChurch.jpg|प्राचीनगोवायां बोम् जीसस् बलिलिका क्रिस्तमन्दिरम् ।
File:Se cathedral goa.jpg|सेण्ट् केथेड्रिल् क्रैस्तप्रार्थनालयः ।

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस्

** छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस्**  भारतस्य वाणिज्यराजधान्यां विद्यमानम् अति विशिष्टं रेल्यननिस्थानकम् यत्र भारतस्य मध्यरेल्वे विभागस्य प्रशासनं भवति  । अस्य पूर्वतनं नाम विक्टोरिया टर्मिनस् इति आसीत् । दास्यस्य सङ्केतं दूरीकृत्य इदानीं महकलेः छात्रपतिशेवाजेः नाम्ना अभिजानन्ति । नाम ह्रस्वीकृत्य सि.एस्.टि. इति कथयन्ति । एतत् भारतस्य किञ्चित् वशिष्टम् ऐतिहासिकं च रेल्निस्थानकम् । अपि च मध्यभारतरेल्वेविभागस्य मुख्यभागः । भारतस्य व्यस्ततमनिस्थानकेषु अन्यतमम् । भारतस्य सर्वाधिकछायाचित्रीकृतस्थाम् एतत् छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् निस्थानकम् इति प्रसिद्दिः ।
## इतिहासः
अस्य निर्माणं फ्रेड्रिक् विलियम् स्टीवन्स् इति वस्तुतन्त्रज्ञः १६.१४लक्षरूप्यकाणां व्ययेन क्रि.श. १८८८तमे वर्षे निर्मितवान् । एषः स्टीवन्स् अस्य मानचित्रम् एक्सल् हर्मन् इत्यनेन लेखितवान् । अस्य जलवर्णचित्रं स्वयं रचयित्वा तस्य शुल्कं स्वीकृत्य यूरोपदेशस्य प्रवासार्थं प्रस्थितवान् । तत्र अनेकानि रेल्वेनिस्थानकानि परिशीलनार्थम् अटितवान् । अन्तिम रूपणेन एतत् निस्थनकं लण्डन् नगरस्य सेण्ट् पैङ्क्रास् निस्थानकस्य प्रतिरूपमिव दृश्यते स्म । निर्मणास्य आरम्भात् दशवर्षाणाम् अवधौ कार्यं सम्पन्नम् । भारतस्य स्वातन्त्रपूर्वकालः इति कारनेन विक्टोरिया राज्ञ्याः प्रशासनं चलति स्म  इति कारणेन तस्याः नम्ना रेल्निस्थानकस्य लोकार्पणम् अभवत् । क्रि.श. १९९६तमे वर्षे शिवसेनायाः अभ्यर्थनानुसारं नम्नापि भारतीकरणस्य सर्वकारीयनीत्यनुगुण अस्य निस्थानकस्य नाम परिवर्त्य, मराठाशूरवीरशासकस्य छात्रपतिशिवाजीवर्यस्य नाम महाराष्ट्रस्य राज्यसर्वकारः अकरोत् । क्रि.श. २००४तमवर्षस्य जुलै मासस्य द्वितीये दिने एतत् युनेस्कोसंस्थया विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् ।
## भौतिकविशेषता
अस्य निस्थानकस्य भवनं विक्टोरियन् गोथिक् शैल्या निर्मितम् अपि तत्र तत्र भरतीयपरम्परागतयाः स्थापत्यकलायाः अपि केचनंशाः अनुसृताः ।  अस्य अन्तर्भागे काष्टनिर्मितचित्रकलाः, लोहैः पीतललोहेन च अलङ्कृताः जालन्द्राः, चिटिकागवाक्षाः, वृहत्सोपानमार्गालङ्कारः,इत्यादयः मुम्बैकलामहाविद्यालयस्य छात्राणां कुशलकर्मयोगदानम् अस्ति । एतत् निस्थानकं विशिष्टोन्नतं संरचनया, एकविंशतिशतकस्य स्थापत्यकलायाः विचित्रैः च विश्रुतः अस्ति । मुम्बै उपनगरीयरेल्वेयानानि येषां स्थानीययानम् इति कथयन्ति तानि सर्वाणि एतस्मात् निस्थानकात् एव निस्सरन्ति । महानगरस्य जनजीवनस्य सुविधायै अस्य योगदानं महत् अस्ति । इतः उपनगरीयनिस्थानकानां, नौकानिस्थानकस्य   अन्यलघुनिस्थानकानां च सम्पर्कः अपि रेल्यनैः कृतः ।

## वीथिका

Image:Victoriaterminus1903.JPG|क्रि.श.१९०३तमे वर्षे विक्टोरियाटर्मिनस् ।
Image:Mumbai Train Station.jpg|शिवाजीटर्मिनस् इति नूतननामाङ्कितम् ।
Image:Mumbai CST.jpg|मुबै सि.एस्.टि.
Image:V.M._Doroshevich-East_and_War-British_India._Railroad_Station_in_Bombay_enhaced.jpg|शतं वर्षपूर्वस्य किञ्चिच्चित्रम् ।
Image:Mumbai CST clock.jpg|शिवाजीनिस्थानकस्य उपनगरीयस्टेशन् । 
Image:Mumbai CST interior.jpg|निस्थानके जनसम्मर्दस्य कालः । 

## बाह्यानुबन्धाः
* छत्रपति शिवाजी टर्मिनस युनेस्को जालस्थान पर
* छत्रपति शिवाजी टर्मिनस Mumbai 
* छत्रपति शिवाजी टर्मिनस का सैटीलाइट नक्शा

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
काजीराङ्गाराष्ट्रियोद्यानम्

**काजिरङ्गराष्ट्रीयोद्यानम्** भारतस्य असमराज्ये अस्ति । विश्वपरम्परास्थानेषु अन्यतमम् एतत् उद्यानं जगतः अधिकांशानां एकशृङ्गिनां खड्गमृगानाम् आश्रयस्थानम् अस्ति । आप्राचीनकालात् अनुवर्तमानेषु अल्पसङ्ख्याकेषु प्राणिषु अन्यतमाः सन्ति **खड्गमृगाः**। गोलाघाट् मण्डले नागांव मण्डले विस्तृतस्य अस्य उद्यानस्य विस्तीर्णं ४५०व.की.मी. अस्ति । अस्मिन् उद्याने शार्दूलानां सङ्ख्या निबिडा अस्ति । विश्वस्य संरक्षितारण्येषु विद्यमानां शार्दूलानां सङ्ख्यासु एषा अधिकतमा अभवत् ।

अज्ञातानि अननुमतानि च आक्रमणानि निवारयितुं १९४० तमे वर्षे घोषितम् अस्ति यत् काझिरङ्गराष्ट्रियोद्यानं वन्यजीविनां रक्षणस्थलम् इति । १९७४ तमे एतत् राष्ट्रियोद्यानत्वेन ,१९८५ तमे वर्षे युनेस्को संस्थया जागतिकपारम्परिक्स्थलत्वेन च परिगणितम् अस्ति एतत् । प्रायः एतत् उद्यानं नवम्बरतः एप्रिलपर्यन्तम् उद्धाटितं भवति सार्वजनिकदर्शनाय । यात्रिकाः गजारोहिणः सन्तः उद्याने भ्रमणं कर्तुम् अर्हन्ति । कदाचित् नौकया ब्रह्मपुत्रनदे सञ्चरद्भिः अपि उद्यानस्य वीक्षणं कर्तुं शक्यम् । काजिरङ्गस्य राष्ट्रियम् उद्यानं  क्रि.श. २००६तमे वर्षे एव व्याघ्ररक्षणारण्यम् इति उद्घुष्टम् । अत्र गजाः, वनमहिषाः, मृगाः, चित्रकाः, वनमार्जाराः, भषणमृगः, भल्लूकाः, विविधकपयः, इत्यदयः वन्यजन्तवः अधिकसङ्ख्याकाः सन्ति । विश्वस्य विरलं विशिष्टं खगोद्यानम् इत्यपि अभिज्ञातम् । पूर्वहिमालयस्य जैविकक्रियाकेन्द्रस्य निकटवर्ती काजीरङ्गः अतिविशलस्य जीववैविध्यस्य आश्रयः । 
thumb|300px|काजिरङ्गोद्यानस्य नीलनक्षा
thumb|काजिरङ्गस्य शाद्वलारण्यम्
## नदिनदोद्गमस्थानम् 
काजिरङ्गराष्ट्रियोद्यानम् उत्ततृणवैविध्यैः पूर्णं विशालप्रदेशः । सजलप्रदेशः, उष्णभूमिः, च अत्र भवतः । विशलपत्रयुताः सर्वदार्दृवातवरणयुतः भूप्रदेशः अत्र भवति । अत्र ब्रह्मपुत्रा इत्याद्यः चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । अनेकानि लघुबृहत्जलमूलानि अत्र सन्ति । असमराज्यस्य जनानां दैनन्दिनजीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् अस्ति काजिरङ्गोद्यानम् । उद्यानमधिकृत्य नैके ग्रन्थाः लेखाः गीतानि साक्ष्यचलच्चित्राणि च प्रकाशितानि । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे रक्षितारण्यम् इति उद्घुष्टस्य उद्यानस्य २००५तमे वर्षे जन्मशताब्दम् आचरितम् ।

## बाह्यानुबन्धाः 
* अधिकृतं जालस्थानम्।
* काजिरङ्ग शताब्धम् 
* काजिरङ्गम् 
* असमरज्यस्य सर्वकारस्य परिसरारण्यविभागस्य जालस्थानम् 

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:असमराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:असमराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बृहदीश्वरदेवालयः

तञ्जावूरुपत्तने विद्यमानः परमेश्वरस्य अयं देवालयः चोळराजेन प्रथमराजराजेन निर्मितः । अयं देवालयः चोळानां शिल्पकलाशैल्याः अत्युत्तमम् उदाहरणम् । युनेस्कोद्वारा अयं देवालयः विश्वपरम्परास्मारकत्वेन अभिज्ञातः । अस्य देवालयस्य गोपुरं ६४.८ मीटर् उन्नतम् अस्ति । गर्भगृहे ४ मीटर् उन्नतं महालिङ्गम् अस्ति । ५.९४ मीटर् दीर्घा नन्दिनः एकशिलामूर्तिः अपि अत्र विराजते । इयं मूर्तिः भारतस्य बृहत्तमेषु नन्दिविग्रहेषु द्वितीया । देवालयस्य अन्तर्भित्तिषु चोळकालस्य चित्राणि चित्रितानि सन्ति ।

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पट्टदकल्लुस्मारकसमूहः

**पट्टदकल्लुस्मारकसमूहः** (Pattadakal) भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलेषु अन्यतमः । हैन्दवदेवालयस्य शिल्पकलायाः सर्वप्रथमादर्शभूतः देवालयः पट्टदकल्लु । दक्षिणोत्तरभारतयोः शैली अत्र सम्मिश्रा अस्ति । पट्टदकल्लु कञ्चित्कालं चालुक्यवंशस्य दक्षिणभारतराजधानी आसीत् । अस्य वंशस्य राजानः सप्तम-अष्टमशतकयोः अत्र मन्दिराणि निर्मितवन्तः । अत्र नव मुख्यदेवालयाः कश्चित् जैनदेवालयः च अस्ति । सर्वप्रसिद्धः विरूपक्षदेवालयः क्रि.श. ७४०तमे वर्षे लोकमाहादेव्या निर्मितः । अयं देवालयः चालुक्यराजस्य जैत्रयात्रायाः स्मरणाय निर्मितः । अस्मिन् मन्दिरसमूहे मल्लिकार्जुनमन्दिरं, पापनाथमन्दिरञ्च विद्यते । अयं मन्दिरसमूहः क्रि.श. १९८७तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानस्य आवल्याम् अन्तर्गतः ।

## शिल्पवैभवम्
अत्रस्थाः शिल्पविशेषाः प्लेन्स्सङ्ग्रहालये शिल्पवीथिकायां च सुरक्षिताः सन्ति । एतेषां सङ्ग्रहालयानाम् अनुरक्षणं भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागः करोति यश्च कार्यालयः भूतनाथमन्दिरस्य मार्गे अस्ति । एतदतिरिच्य नागनाथमन्दिरम्, चन्द्रशेखरमन्दिरम्, महाकूटेश्वरदेवालयः इत्यादिषु अन्यमहत्त्वपूर्णस्मारकेषु अपि शिलालेखाः सन्ति । वर्षारम्भस्य दिनत्रये अत्र वार्षिकः नृत्योत्सवः भवति यः चालुक्योत्सवः इत्येव प्रसिद्धः । अस्य कार्यक्रमस्य आयोजनं न केवलं पट्टदकल्लुपत्तने अपि च बादामी ऐहोळे इत्यादिषु अपि भवति । उत्सवस्य एतेषु  त्रिदिनेषु सङ्गीतनृत्यासक्तानां सागरः एव अत्र भवति । उत्सवमञ्चस्य मन्दिराणां वैभवपूर्णा पृष्टभूमिका परिणतैः कलाकारैः क्रियते । ते गतेतिहासस्य पुनरुज्जीवनम् एव कुर्वन्ति ।

चित्रम्:Kasivisvanatha_temple_at_Pattadakal.jpg|काशीविश्वनाथस्य मन्दिरम्
चित्रम्:Temple_Pattadakal.JPG|पापनाथमन्दिरम्
चित्रम्:Mallikarjuna_and_Kasivisvanatha_temples_at_Pattadakal.jpg|मल्लिकार्जुनस्य काशीविश्वनाथस्य च मन्दिरम्
चित्रम्:Jain_Narayana_temple_at_Pattadakal.JPG|जैननारायणमन्दिरम्

## बाह्यानुबन्धः 
* युनेस्कोविश्वपरम्परास्थानम् जालस्थाने पट्टदकल्लु ।
* ३६०° दृश्यम् 
* पट्टदकल्लुमन्दिराणि 
* भारतीयोपद्वीपे स्थापत्यकला 
* पट्टदकल्लु अन्यदाक्षिणात्यस्थानानां चित्राणि । 
* पट्टदकल्लु चित्रम् 
* पट्टदकल्लु  जालस्थानम्
* http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal.aspभारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागस्य जालस्थाने पट्टदकल्लु ।
* भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागस्य जालस्थाने वीथिका ।

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केवलादेव्-राष्ट्रियोद्यानम्

**केवलादेवराष्ट्रियोद्यानं ** भारतदेशस्य राजस्थानराज्ये अस्ति । एतत् किञ्चित् प्रसिद्धं पक्षिधाम । पूर्वम् अस्य नाम भरतपुरखगोद्यानम् इति आसीत् । केवलदेवराष्ट्रियोद्याने प्रतिशिशिरकालं सहस्राधिकाः सैबीरियाबलाकाः आगच्छन्ति । सहस्राधिकक्रोषकेभ्यः आगच्छताम् एतेषां सन्ततीनां विनाशकालः सन्निहितः । सामान्यतः २३०जातीयाः बलाकाः अत्र वासस्थानं कल्पितवन्तः । क्रि.श. १९८५तमे वर्षे एतदुद्यानं विश्वपरम्पारास्थानस्य आवल्यां युनेस्कोद्वारा प्रवेशितम् । अधुना एतत् यात्रिकानां प्रसिद्धं पर्यटनकेन्द्रम् अस्ति । बहुसङ्ख्याकाः खगजीवविज्ञानिनः शीतकाले अत्र आयान्ति । 

## इतिहासः
अस्य पक्षिविहारस्थानस्य निर्माणं २५०वर्षेभ्यः पूर्वं कृतम् । अस्य नाम केवलादेवस्य (शिवः) मन्दिरस्य नाम अङ्कितम् । एतन्मन्दिरं तु पक्षिविहरधाम्नि एव प्रतिष्ठापितम् । एतत् प्राकृर्तिकप्रवणः इति कारणेन सर्वदा वर्षाकाले अत्र महापूरः आगच्छति । भरतपुरस्य महाराजः सूरजमलः (क्रि.श. १७२६ तः १७६३) जलबन्धं निर्मितवान् यत्र गम्भीरा बाणगङ्गा इति नदिद्वयस्य सङ्गमः अस्ति । एतत् राष्ट्रियोद्यानं भरपुरस्य महाराजानां मृगयात्रायाः प्रियतमं स्थानम् आसीत् यस्य परम्प्ररा क्रि.श. १८५०तमकालात् पूर्वम् आसीत्  । अत्र आङ्ग्ल वैसरायस्य सम्माननार्थं खगानां मृगाया आयोजिता भवति स्म । क्रि.श.१९३६तमे वर्षे  सामान्यतः ४२७३खगानां मारणम् एकस्मिन् एव दिने कृतम् । तस्मिन् काले भारते लिनलिथ्गो गवर्नर् जनरल् आसीत् यः स्वसहवर्तिना विटर् होप् इत्यनेन सह मिलित्वा मृगयाम् अकरोत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् क्रि.श. १९७२तमवर्षपर्यन्तं भरतपुरस्य पूर्वराजस्य तस्य क्षेत्रे मृगयां कर्तुम् अनुमतिः आसीत् । किन्तु क्रि.श. १९८२तमवर्षतः एतस्मात् उद्यानात् तृणस्वीकरार्थमपि प्रतिबन्धः अस्ति । एतस्मात् कारणात् गुर्जरजनानां सर्वकारस्य च मध्ये सर्वदा कलहः सम्भवति ।

## चित्रखगसमूहः
एतत् पक्षिधाम शिशिरर्तौ शीतकाले विशिष्टानां विरलदर्शनानां खगानाम् आवासः भवति । सैबेरियस्य बलाकाः, गोमराः, उत्तरीशाह चकवा, जलपक्षी, लालसरः, बत्तखः आद्ययः विचित्राः पक्षिणः विलुप्तप्रायाः अत्र दृश्यन्ते ।

## अपायः
क्रि.श.२००४तमवर्षे वसुन्धरा राजे इत्यस्याः सर्वकारः कृषकानाम् आग्रहस्य पुरतः अवनतः अभवत् । अतः पक्षिधाम्नि प्रवहणस्य जलं स्थगितम् । अस्य परिणामवशात् । एतस्मात् निर्णयकारणात् परिसरे भयानकः परिणामः आभवत् । नदितटस्य पङ्कभूमिः शुष्का अप्रयोजिका अभवत् । अधिककाधिकपक्षिणः उडीय सन्तानोत्पत्तये अन्यत्र अगच्छन् । अनेके खगाः देहलीतः ९०की.मी.दूरे गङ्गादीतटे स्थितं गढमुक्तेश्वरः इति उत्तरप्रदेशराज्यस्य स्थानम् अगच्छन् ।

## बाह्यानुबन्धाः
*युनेस्को आवल्यां केवलेवराष्ट्रियोद्यानम्
*केवलादेवराष्ट्रियोद्यनम् 
*भारतस्य पक्षिधाम
*केवलादेवराष्ट्रियोद्यानस्य अधिकृतजालस्थानम् । 

चित्रम्:Great Egret at Keoladeo Ghana National Park, Bharatpur, India.jpg|श्वेतबलाकः ।
चित्रम्:Family Breakfast.jpg|बहुवर्णबलाकाः ।
चित्रम्:Painted Stork at Bharatpur Bird Sanctuary, Bharatpur, Rajasthan India.jpg|वर्णितबलाकाः
चित्रम्:Sambhars are common sight at Keoladeo Ghana National Park Bharatpur India.jpg|कृष्णमृगाः ।
चित्रम्:Painted stork.JPG|बहुवर्णबलाकाः वृक्षनिवासे ।

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:राजस्थानस्य अभयारण्यानि
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोद्यानानि
इब्राहिं रोजा

**इब्राहिम् रोजा** (Ibrahim Roja) कर्णाटकस्य बिजापुरे विद्यमानं कश्चन सुन्दरः स्मारकः । पूर्वं बीजापुरं दक्खनप्रान्तस्य राजधानी आसीत् । तत्र अनेकवर्षाणि यावत्  आदिलशाहीवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । इब्राहिम्-२ महोदयेन स्वस्य मरणस्मारकार्थं निर्मितं वास्तुशिल्पम् अस्ति इब्राहिम् रोजा । कृष्णशिलाभिः निर्मितं कृष्णताजमहल् इति नाम्ना च ख्यातमस्ति एतत् ।

क्रिस्ताब्दे १६२६ तमे वर्षे अयं स्मारकः निर्मितः । इस्लामिक् शैल्या निर्मितम् अस्ति ।  अत्र रचनाद्वयम् अस्ति । एकम् मस्जिद् (प्रार्थनामन्दिरम्)  द्वितीयं स्मारकम् । एतादृशः परिपूर्णः रचनाविन्यासः देशे वा इतिहासे वा अन्यत्र द्रष्टुं न शक्यम् । यदि एतत् भवनम् अमृतशिलया निर्मितं स्यात् तर्हि ताजमहलम् अतिशेते स्म ।

वास्तुरचनाद्वम् अपि ३६० पादमितदीर्घतायुक्तं १५० पादमितविस्तारयुक्तं च । भवनानि अर्धगोलाच्छादकानि सुन्दराणि सन्ति । वक्रभित्तीनां पाङ्क्तिः सर्वत्र स्तम्भागोपुराणि च सन्ति । अन्तर्भागे भित्तिषु इस्लामिक् शैल्या कुरान् ग्रन्थः लिखितः अस्ति । **मल्लिकरोण्डाल्** एतत् वास्तुशिल्पं निर्मितवान् ।

इदं भवनं दृष्ट्वा **हेन्री कसिन्स्** अवदत् यत् ‘उत्तरभारते यथा ताजमहल् अस्ति तथा दक्षिणभारते इब्राहिम रोजा अस्ति’ इति । **फर्ग्यूसन्** अवदत् - ‘स्वर्गोऽपि एतदृष्ट्वा द्वितीयः स्वर्गः उत्तिष्ठन् अस्ति इति आश्चर्यचकितः अभवत्’ इति ।

बिजापुरनगरे **गोळगुम्बज्** इति एकं स्थलमपि अतीव सुन्दरम् अस्ति । द्वितीयः इब्राहिम् आदिलशाह महोदयस्य स्मारकस्थलमेतत् । १८३३७ चतुरस्रपादस्थले निर्मिते शिल्पे १७८ पादोन्नतं गोलाच्छादकं (गुम्मट) अस्ति । भित्तयः १० पादपरिमिताः सन्ति । उपरि गन्तुम् अधः आगन्तुं मार्गद्वयम् अस्ति । सुन्दरम् उद्यानम् परितः अस्ति । अत्र शिल्पे एकदा उक्तम् वचनम् स्प्तवारम् पृतिध्वनति । स्तम्भाः अत्र न सन्ति । बहुदूरतः एव महाशिल्पस्य अस्य दर्शनम् साध्यम् अस्ति ।
## मार्गः
### धूमशकटमार्गः
गदग-सोल्लापुरमार्गे  बिजापूरनिस्थानमस्ति । 
### वाहनमार्गः
बेङ्गळूरुतः धूमशकटसम्पर्कः लोकयानसम्पर्काः च सन्ति । कर्णाटके सर्वनगरतः लोकयानानि सन्ति । बिजापुरनगरे वसतिव्यवस्था कर्तुं शक्यते ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कोङ्कणधूमशकटमार्गः

कोङ्कणधूमशकटमार्गस्य कल्पना भारतदेशे शतवर्षेभ्यः  प्राक् एव कृता आसीत् । तस्याः कल्पनायाः साकारीकरणम् इदानीं जातम् अस्ति । साकारः अभवत् । भारतदेशस्य पश्चिमे अरब्बी -सागरतीरे अस्य मार्गस्य निर्माणम् अभवत् । अतीव विशिष्टः धूमशकटमार्गः एषः । अस्य दीर्घता ९८३ कि.मी अस्ति । कर्णाटककेरळगोवामहाराष्ट्रराज्येषु एषः मार्गः व्यवस्थापितः अस्ति ।
अत्र यात्रिकैः सदा समुद्रगर्जनं श्रोतुं शक्यते । मार्गः एषः नदी-पर्वत- सागरतीर- घट्टप्रदेश- सुरङ्गादिषु कृतः अस्ति । पार्श्वे नारिकेल-पूगवाटिकाः सुन्दरप्रकृतिवैभवं दर्शयन्ति । प्रकृत्याः मध्ये आनन्देन धूमशकटयानं ध्वनिं कुर्वत् गच्छतीव भाति ।

कर्णाटकस्य काश्मीरसदृशं सौन्दर्यं दर्शयित्वा कोङ्कणधूमशकटम् गोवाराज्यं प्रविशति । तत्र स्वच्छन्दसंस्कृत्याः सागरतीराणि दूरे स्थापयित्वा  अग्रे रत्नगिरिप्रदेशे घट्टप्रदेशे गच्छत् महाराष्ट्रराज्यं प्रविशति । अनेकेषु सुरङ्गेषु प्रविश्य लीलाविलासं प्रदर्शयति ।

तिरुवनन्तपुरतः मुम्बयीनगरं (९८१ कि.मी.)गच्छत् कोड्कणधूमशकटं सततं ३० घण्टाः प्रचलति । अत्र मार्गे ५२ निस्थानानि सन्ति । चिपळूण, राजापूरं, सिन्धूदुर्गं, कुडाल्, मडगाव, कारवार, अङ्कोला गोकर्णं, कुमटा, होन्नावर, भट्कळ्, कुन्दापुरम् उडुपी मङ्गळूरु कोचिन् इत्यादीनि प्रमुखानि निस्थानानि  सन्ति।
अस्मिन् मार्गे १३० दीर्घसेतवः १६७० लघुसेतवः ७१ सुरङ्गमार्गाः सन्ति । रत्नगिरिसमीपे कर्बाडे स्थले ६.५ कि.मीदीर्घः सुरङ्गमार्गः अस्ति । भारते अतीव दीर्घः सुरङ्गमार्गः एषः अस्ति ।
कोङ्कणमार्गनिर्मणे आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगः कृतः अस्ति ।  ब्लास्टलिक् ट्र्याक् अस्ति । गणकयन्त्रेण नियन्त्रितव्यवस्या अस्ति । जनानां गमनाय सञ्चारमार्गाः सन्ति । सूचनाफलकानि सन्ति । गोवानिस्थानम् (चर्च) प्रार्थनामन्दिरमिवास्ति । मुरुडेश्वरनिस्थानं देवालयः  इव अस्ति ।
अस्मिन् मार्गे प्रवासः अतीवानन्दाय भवति प्रतिदिनम् अनेकानि धूमशकटानि सञ्चरन्ति । मङ्गळूरुतः १७ घण्टाभ्यन्तरे, कोच्चितः २४ घण्टाभ्यन्तरे मुम्बयी गन्तुं शक्यते । कर्णाटके कारवारतः मङ्गळूरुपर्यन्तं गन्तुम् शक्यते । वर्षाकाले गच्छन्ति चेत्  अनेके जलपाताः द्र्ष्टुं शक्याः । पर्वत शिखराणां दर्शनं सततम् भवति ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
होगेनकल् जलपातः

**होगेनकल् जलपातः** मेलगिरिपर्वतप्रदेशे अस्ति । अत्र कावेरीनदी कर्णाटकतः तमिळ्नाडुराज्यं प्रविशति, घट्टप्रदेशतः समतलप्रदेशं गच्छति । शिलासु पतत् जलं धूमः इव जलकणान् निस्सरति । सर्वत्र धूमावृतं वातावरणम् इव भवति । अतः एव होगेनकल् (प्रादेशिकभाषया होगे नाम धूमः इति अर्थः) इति नाम आगतम् अस्ति ।
जलपातस्य दर्शनाय आदौ दोलासेतुद्वारा गन्तव्यम्  । अनन्तरं  नैकायानेन । ततः शिलामार्गद्वारा गन्तव्यम् । ७० पादपरिमितात् प्रदेशात् जलं पतति । उपरिष्ठात् वीक्षणार्थं वीक्षणगोपुराणि सन्ति ।
अत्र तैलाभ्यञ्जनव्यवस्था अस्ति । प्रशिक्षिताः अङ्गमर्दनकुशलाः जनाः अत्र सन्ति । समीपे मकराणां केन्द्रमस्ति । एतत् स्थलम् अतीव अपायकरम् अस्ति ।
## मार्गः
### धूमशकटमार्गः
चेन्नैतः प्रस्थाय( कोवै एक्स्प्रेस् ) मोरप्पूरनिस्थाने अवतरणीयम् । ततः धर्मपुरी मार्गेण (२७ कि.मी ) होगेनकल् स्थानं प्राप्तुं शक्यते । 
बेङ्गळूरुतः होसूरु –धर्मपुरी पर्यन्तम् वाहनमार्गेण १४० कि.मी गत्वा जलपातः दृष्टुं शक्यः । चामराजनगरतः मलेमहदेश्वरबेट्टद्वारापि जलपातस्थलं गन्तुं शक्यते ।
मैसूरुतः १८० कि.मी । उत्तमकालः अक्टोबरमासतः जूनमासपर्यन्तम् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केम्मण्णुगुण्डी

केम्मण्णु गुण्डि गिरिधाम

**केम्मण्णुगुण्डी** (Kemmangundi) कर्णाटकस्य चिक्कमगलूरुमण्डले तरीकेरे-उपमण्डले विद्यमानं किञ्चन गिरिधाम । बाबाबुडनगिरि पर्वतश्रेव्यां स्थितम् एतत् क्षेत्रम् अत्यन्तम् शान्तं मनोहरञ्च वर्तते । सागरस्तरतः १४३४ मीटर्मितं पादोन्नतं वर्तते । सथलमेतत् सर्वतः हरिद्वनैः परिवृत्तम् अस्ति । अति सुन्दराणि भवनानि, निर्झराः, कुल्याः च एतत् स्थलं विश्रान्तिधामयोग्यं कृतवन्तः सन्ति ।
पूर्वं श्रीनाल्वडीकृष्णराज ओडेयरमहोदयः (मैसूरुमहाराजः) अत्र आगतवान् । क्रिस्ताब्दे १९५२ तमे वर्षे अत्रत्यं शान्तम् सुन्दरं वातावरणं वीक्ष्य अतीव सन्तुष्टः महाराजः 'गिरिधाम’ इति कथितवान् । अतः अस्य गिरिधाम्नः कृष्णराजेन्द्रगिरिधाम इति नाम अस्ति ।

कर्णाटकसर्वकारस्य वननिर्माणविभागः गिरिधाम्नि अभिवृद्धिकार्याणि कृत्वा प्रवासिकेन्द्ररूपेण उत्तमं कार्यम् अकरोत् । श्रीकम्बय्यमहोदयस्य प्रयत्नेन इदं गिरिधाम नन्दनवनम् इव अभवत् ।

अत्र नानाजातीयाः फलपुष्पवृक्षाः सन्ति। विविधवर्णानि पाटलपुष्पाणि सन्ति । ऊटी गिरिधाम इव अतीव व्ययदायकमपि नास्ति । इतः समीपे हेब्बेजलपातः, कल्हत्तगिरिजलपातः, राकगार्डन् , गौरीफाल्स् शान्तिफाल्स्, जग्वारव्याली इत्यादयः  दर्शनीयप्रदेशाः सन्ति । अनेकचलनाचित्राणां चित्रणम् अत्र कृतमस्ति । वसतिव्यवस्था अस्ति ।

## मार्गः
### धूमशकटमार्गः
समीपे बीरुरु निस्थानमस्ति । ततः ५५ कि.मी ।

### वाहनमार्गः
:बेङ्गळूरुतः २५२ कि.मी । 
:चिक्कमगळूरुतः ५५ कि.मी, 
:तरीकेरेतः ३५ कि.मी । 
:बीरुरुतः वाहनानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* केम्मण्णुगुण्डी 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
के एस् सुदर्शनजी

श्रीमान् के.एस् सुदर्शनवर्यस्य (कुप्पहळ्ळी सीतारामय्य सुदर्शनः) जन्म १९३१ तमवर्षस्य जूनमासस्य १८ दिनाङ्के  इदानीन्तनछत्तीसगढ़प्रदेशस्य रायपुरे अभवत्  । एतेषां कुटुम्बीयाः मूलतः कर्णाटकीयाः । मध्यप्रदेशस्य सागरविश्वविद्यालयतः अभियान्त्रिकीं पदवीं प्राप्य   स्वस्य विद्याभ्यासानन्तरं रा.स्व.सङ्घस्य प्रचारकः सन् देशसेवाम् आरब्धवान् । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य पञ्चमः सरसङ्घचालकः आसीत् (२०००तः २००९ पर्यन्तम् )।
एषः स्वस्य ८१तमे वर्षे जन्मस्थाने रायपुरे सेप्टेम्बर् १५ दिनाङ्के विधिवशः अभवत् ।

## जन्म 
## बाल्यम् 
## शिक्षणम् 
## सङ्घदायित्वानि 
## मरणम्
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः
वर्गः:हिन्दुधर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ममता वन्द्योपाध्याय

तृणमूलकाङ्ग्रेस् दलस्य नायिका । इदानीं पश्चिमबङ्गालराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणी अस्ति ।

वर्गः:भारतीयराजनेतारः
वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९५५ जननम्
दारोजी स्लात्बेर् अभयारण्यम्

**दारोजी स्लातबेर् अभयारण्यम्** (Daroji Slothbear Sanctuary) कर्णाटकस्य बळ्ळारीमण्डले सण्डूरविभागे स्थितस्य बिळिकल्लु संरक्षितारण्यस्य भागः एषः । अस्य विस्तारः ५७ चतुरस्रकि.मी.मितः । अयं प्रदेशः कण्टकैः शिलाभिः च पूर्णः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९९४ तमे वर्षे अयं प्रदेशः अभयारण्यमिति घोषितः अस्ति । अत्र भल्लूकानां वासयोग्यं वातावरणम् अस्ति । भल्लूकाः शिलापर्वतगुहासु नैसर्गिकरूपेण निवसन्ति ।

हम्पीप्रदेशतः अभयारण्यं प्रवेष्टुं महाद्वारं निर्मितम् अस्ति । अत्र बृहद्वृक्षाः न सन्ति । भल्लूकानां दर्शनाय मजान् (वीक्षणालयाः)सन्ति । भल्लूकाः अत्र स्वशिशून् पृष्टे आरोप्य इतस्ततः सञ्चरन्ति ।  भल्लूकाः १४५ किलोमितभारभूताः भवन्ति । भल्लूक्यः ५०-५६ किलोभारभूताः । एतेषाम् आहारः पुत्तिकाः भवन्ति । एते मधुमक्षिकाः अपि खादन्ति । सहस्रशः भल्लूकाः अत्र सन्ति ।
## मार्गः
### धूमशकटमार्गः
समीपे होसपेटे निःस्थानम् अस्ति । गुन्तकल्- हुब्बळ्ळीमार्गः । ततः कमलापुरद्वारा २० कि.मी गन्तव्यम् । अरण्यविभागः दर्शाव्यवस्थां करोति । दारोजी बुक्कसागरयोः मध्ये एतत् अभयारण्यम् अस्ति । उत्तमकालः अक्टोबरमासतः मार्चमासः । होसपेटेपर्यन्तं कर्णाटकराज्यस्य सर्वेभ्यः नगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । बळ्ळारीविमाननिस्थानम् अस्ति । ततः ७५ कि.मी ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
भारतस्य पर्वतीयरेल्-मार्गाः

भारतस्य पर्वतप्रान्तस्य धूमशकटयानानां लोहशलाकामार्गाः आङ्ग्लप्रशासनकाले १९-२०तम शतकयोः मध्ये आरब्धाः इति अभिलेखाः मिलन्ति । तत्र अन्यचतुर्णां मार्गानां विषये अपि उल्लिखितम् । एतेषु पञ्चमार्गेषु  दार्जिलिङ्ग् हिमालयपर्वतमार्गः (क्रि.श. १८८१) कालकाशिमलामार्गः (क्रि.श.१८९८), काङ्ग्राकन्दरमार्गः (क्रि.श. १९२४) एते हिमालस्य पर्वतशृङ्खलायां गिरिकन्दरप्रदेशेषु व्याप्ताः । अन्यमार्गद्वयं भारतस्य दक्षिणभागे पश्चिमपर्वतप्रान्ते अस्ति । तौ दक्षिणभारतस्य नीलगिरिधूमशकटमार्गः, महाराष्ट्रराज्यस्य मथेरान्पर्वतप्रान्तस्य धूमशकटयानमार्गः च । दार्जिलिङ्ग् हिमालयस्य मार्गः, नीलगिरिपर्वतमार्गः, काल्काशिमलामार्गः च विश्वसंस्थयाः शैक्षणिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकायोगेन (युनेस्को) विश्वपरम्परास्थानानि इति संसूचितम् अपि च भारतस्य पर्वतीयाः धूमशकटमार्गाः इति सम्बोधितानि । 

भारतस्य पञ्चरेल्वेमार्गाः,

एते पञ्चमार्गाः अपि इदानीमपि कलावन्तः सन्ति । एते सर्वे मार्गाः अपि पर्वतमूलतः शिखरपर्यन्तं सम्पर्कं कल्पयन्ति । एतेषु मार्गेषु गमनावसरे गिरिकन्दराणां नैसर्गिकसौन्दर्यस्य च दर्शनम् आह्लादं जनयति । तेषां निर्माणस्य निश्चितभूप्रदेशस्य आधारेण आङ्ग्लशासनावधौ तन्त्रज्ञानाभिवृद्धेः मौल्यानां परर्परविनिमयस्य उदाहरणानि इति परिगणितम् ।

 वैसरायः सर् जान् लारेन्स् इत्येषः पर्वतश्रेणीनां प्रत्यकं स्तरम् अपि रक्षकसेनायाः केन्द्राणि कर्तुमैच्छत् । पर्वतधूमशकटमार्गः इति नाम्ना प्रस्तावं कृत्वा आराष्ट्रं भौगोलिकतया सांस्कृतिकतया च समृद्धं रेल्निस्थानकानां निर्माणम् आङ्ग्लानाम् आशयः आसीत् । तेन चिन्तनानुगुणं ते समग्रदेशं सञ्चार्य शिम्ला, हिमालयस्य पर्वतश्रेण्यः,दार्जिलिङ्ग्, नीलगिरिः, मेथेरान्गिरिः, काङ्ग्राकन्दरः इत्यादीनि स्थानानि चितवन्तः । 

 मनमोहकपर्वतभूप्रदेशेषु सञ्चारार्थं सर्वप्रथमप्रयत्नः दार्जिलिङ्ग् हिमालययोः धूमशकटमार्गनिर्माणेन क्रि.श. १८७८तमे वर्षे सफलः अभवत् । पश्चात् तदानीन्तस्य पूर्वबङ्गालस्य रेल्वेविभागस्य फ्राक्लिन् प्रेस्टेज़् इति कश्चित् लिगुरितः दार्जिलिङ्ग् पर्यन्तं पर्वतप्रदेस्य शकटयानमार्गस्य मानचित्रं स्वीकृत्य रेल्मार्गनिर्माणस्य प्रकल्पम् आरब्धवान् । क्रि.श. १८८१तमवर्षे दार्जिलिङ्ग् पर्यन्तं लोहमार्गः निर्मितः एव ।

## उल्लेखाः
वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
दूधसागरजलपातः

**दूधसागरजलपातः** अथवा क्षीरसागरजलपातः  हालिनहोळे

कर्णाटक गोवा राज्ययोः सीमाप्रदेशे पश्चिमघट्टे ५०० पादपरिमितोन्नतप्रदेशात् जलं पतति । एतदेव दूधसागरजलपातः । क्षीरमिव जलम् अत्र पतत् दृश्यते अतः दूधसागर इति नाम आगतम् अस्ति । अत्र जलं पतति । एतत् दृष्ट्वा जनाः विस्मिताः भवन्ति ।
वर्षाकाले मे जून जुलै माससमये अत्र बहुजलं पतति । तत् दृश्यं रुद्ररमणीयं भवति । जलपातस्य जलं धूमशकटमार्गे पतति । धूमशकटायाने गच्छन्तः अपि जनाः जलपातं दृष्टुं शक्नुवन्ति ।
कोलेरम् निस्थानतः जलपातपर्यन्तम् गन्तुं शक्यते । क्यासल् राकतः १८ कि.मी पादचारणेनापि जलपात प्रदेशः गन्तुं शक्यः । अनेकस्थानतः जलपातस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते ।

## मार्गः
लोण्डा-वास्कोधूमशकटमार्गे कोलेरं निस्थानतः पादचारणेन गन्तव्यम् । क्यासल् राक् तः १८ कि.मी.।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*HD Video of DudhSagar Waterfall, August 2014.
*World Waterfall Database - Dudhsagar Falls 
*Dudhsagar falls railway track trekking! 
*Photo
*A bewitching beauty called Dudhsagar 
*Video of falls
*The last tier of dudhsagar
*Pics of falls 
*A guide to the falls 
*Trekking from Castlerock to Dudhsagar 
*Itinerary of DudhSagar Tour Goa 

वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सालार् जङ्ग वस्तुसङ्ग्रहालयः

एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः विश्वे एवः प्रसिद्धः अस्ति । भारते  तृतीयः बृहत् सङ्ग्रहालयः एषः । एकेन सङ्गृहीतानि वस्तूनि (३५,०००) अत्र सन्ति । सः एव  सालारजङ्गः-३I  एषः पितुः स्काशात् पितामहस्य सकाशात्  च कतिचन वस्तूनि प्राप्तवान्  । अनेकानि वस्तूनि स्वयं सङ्गृहीतवान् । कलात्मकानि वस्तूनि अत्र सन्ति । लेखनानां सङ्ग्रहः अपि अत्र अस्ति । ४० वर्षाणां परिश्रमस्य प्रयत्नेन एषः वस्तुसङ्ग्रहालयः सुव्यवस्थितः अभवत् ।
अत्र नूतनभवने भारतीयलोहशिल्पानि ताम्रकांस्यविग्रहाः वर्णाङ्कितवस्त्राणि च सन्ति ।
एतानि चोळ-विजयनगर-अन्ध्रराज्यानां सम्बन्धीनि सन्ति । मथुरा-कौशाम्बी- कुशानविभागीयाः शिलाविग्रहाः लोहप्रतिमाः च अत्र सन्ति ।
एकत्र हस्तिदन्तैः निर्मितानि शिल्पानि सन्ति । विश्वस्य नानाविध-आयुधसङ्ग्रहः, भारतीयायुधानां, पर्शियन् देशीयानां युरोपियन् देशीयानां च सङ्ग्रहः विशिष्टोऽस्ति । शतशाः अनेकविधाः खड्गाः, छुरिकाः सन्ति । मोगलबादशाहस्य औरङ्गजेबस्य वज्रखचितखङ्गः टिप्पुसुल्तानस्य शिरोवस्त्रम् (पेट्), दन्तासनं च सुन्दरतया प्रदर्शिताः सन्ति ।
बिद्रीरचनाः, करीमनगरस्य रजतफिलिग्रीरचनाः, मिनियेचरपेण्टिङ्ग्, मोगल्-पर्शियन्-माळ्व- पहारि- बङ्गाळ-दक्खनीशैल्या सूक्ष्मावर्णचित्राणि अत्यमूल्यानि सन्ति । राज्ञः रविवर्मणः चित्राणां कृते एव एकः विभागः कृतः अस्ति ।
मृदा निर्मितानि नानाविधानि वस्तूनि आकर्षणीयानि सन्ति । मध्यपूर्वराष्ट्राणां रत्नकम्बलं काचवस्तूनि, लोहवस्तूनि, वस्त्रकटाः पृथग्रूपेण प्रदर्शिताः सन्ति ।
ईजिप्त-सिरीयादेशयोः वस्तूनामेव कश्चन विभागः अस्ति । चीना-जापानदेशयोः वस्तूनां विभागः अपरः अस्ति । तत्र काचकैः काष्ठैः च निर्मितानि वस्तूनि पीठोपकरणानि आकर्षकाणि सन्ति।
घटीयन्त्राणां एव कश्चन विभागः अत्र अस्ति । अत्रत्यं ब्राकेट् क्लाक् अतीव जनप्रियम् अस्ति । अत्र वस्तुसङ्ग्रहालये मूर्तिशिल्पानि बालानां क्रीडनकानि नग्नशिल्पानि शस्त्रास्त्राणि हस्तप्रतयः काष्ठशिल्पानि अतीव आनन्दम् जनयन्ति ।
वस्तुसङ्ग्रहालयस्य शुक्रवासरे विरामः अस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:भारतस्य सङ्ग्रहालयाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गोल्कोण्डदुर्गम्

ऐतिहासिकं दुर्गमेतत् पूर्वं वारङ्गलस्य काकतीयैः राजभिः निर्मितम् आसीत् । गोपालकानां प्रदेशः इत्यतः गोल्कोण्ड इति नाम अभवत् । राज्ञा प्रतापेन निर्मितम् एतत् इति केषाञ्चन मतम् । टर्कीदेशस्य सुल्तान क्वालि कुतुब षाह क्रिस्ताब्दे १५१२ तमे वर्षे एतस्य दुर्गस्य नवीकरणं कारितवान् । क्रिस्ताब्दस्य १५९० तम वर्षपर्यन्तम् एतत्  बहमनिसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । अनन्तरम् एष एव दिल्लीसुल्तानसैन्यम् विरुद्ध्य युद्धं कृतवान् ।
हैदराबादनगरात् पश्चिमभागे ४०० पादमितोन्नते स्थले ग्रान्नैटशिलाभिः निर्मितं दुर्गम् ७ कि.मीटर् परीधियुक्तम् अस्ति । तत्र तत्र स्फोटकशतघ्न्यः स्थापिताः आसन् । अत्र तारामती मस्जिद्, जनाना(राज्ञीवासः) रक्षकगोपुरं स्फोटकवस्तुनिर्माणागारः च आसन् ।
नगीनबाग् प्रदेशे राजवंशीयानां स्नानगृहाणि विहारस्थानानि वाटिकाः च आसन् । दुर्गे पर्वतप्रदेशे जल वितरण्व्यवस्था आसीत् । दुर्गस्य चत्वारि द्वाराणि आसन् ।  तेषु फतेमेक्का बञ्जार बालाहिसार मुख्यानि । प्रवेशद्वारेषु तीक्ष्णानि शूलानि स्थापितानि आसन् ।
प्रवेशद्वारे करताडनपूर्वकं शब्दं कुर्वन्ति चेत् राजसभायां शब्दश्रवणं कर्तुं शक्यते । एतादृशी अद्भुता व्यवस्था दुर्गे अस्ति । प्रवेशद्वारे वर्तुलाघाटकः अस्ति १२० मीटर् उपरिप्रदेशे शब्दश्रवणम् स्पष्टतया भवति । उपरिगन्तुम् ३६० सोपानानि सन्ति ।
इतिहासानुसारम् भद्राचलरामदासस्वामिनः बन्धनम् अत्रैव अभवत् । अनन्तरम् रामदासमहोदयस्य बन्धविमोचनम् अभवत् । अत्र दुर्गे वज्रवाणिज्यं भवति स्म । नाम्पल्लि महामार्गतः कि.मी दूरे एतत् दुर्गम् अस्ति । नवम्बरमासतः फेब्रवरीमासम् यावत् अत्र प्रवेशशुल्कं दत्त्वा प्रतिदिनं राजवैभवं दृष्टुं शक्नुवन्ति । सायम् ध्वनिदीपव्यवस्थापि अस्ति । अत्र अगन्तुं हैदराबादतः नगरवाहनसौकर्यम् अस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य दुर्गाणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चारमीनार्

चारमीनार-

हैदराबादनगरस्य हृदयभागे विपणिमध्ये अस्ति एतत् चारमीनार् वीक्षकगोपुरस्थानम् । हैदराबाद् नगरस्य प्रमुखम् आकर्षणस्थानम् अस्ति एतत् । क्रिस्ताब्दे १५९३ तमे वर्षे प्लेग् रोगात् मुक्तिः प्राप्ता इत्यस्य स्मरणार्थं नर्तकयाः भागमत्याः स्मरणार्थं च एतम् विशेषशिल्पं महम्मद् कुलीषा निर्मितवान् । अत्र चत्वारि गोपुराणि सन्ति ।
गोपुराणि ५० मीटर उन्नतानि ३० मीटर् विस्तृतानि च सन्ति । चतुर्षु र्भागेषु तोरणानि सन्ति । एतेषां पार्श्वभागे पाटलपुष्पाणां सुन्दरचित्रणनि , अरेबिकभाषया शासनानि च चित्रितानि सन्ति । उपरि गन्तुं सोपानानि सन्ति । गोपुरशिखरेभ्यः नगरदर्शनम् अतीवानन्दाय भवति । चारमीनारप्रदेशं परितः आपणाः सन्ति । अत्र आभरणानां विपणिः काचकङ्कणानां मौक्तिकानां च वाणिज्यं च सदा प्रसिद्धम् अस्ति ।
प्रवेशकालः –प्रातः ९ वादनतः सायं ४ वादनं यावत् । सायङ्काले ७ वादनतः ९ वादनपर्यन्तं दीपोत्सवः भवति । गोपुराणि प्रकाशे अति सुन्दराणि भवन्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
राजमहेन्द्री (नगरम्)

एतत् नगरम् आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखं नगरम् अस्ति । ५२ शक्तिपीठेषु अन्यतमम् ।
चेन्नै हौराधूमशकटमार्गे स्थितं किञ्चन निस्थानमस्ति राजमहेन्द्री । गोदावरीनद्याः वामपार्श्वे स्थितं सुन्दरं प्रसिद्धं स्थलमेतत् । धूमशकटगमनार्थं रचिता बृहत्सेतुः ९००० पादपरिमितदीर्घा अस्ति । प्रति ४५ मीटर् अन्तरेण वक्रभित्तयः (तोरणानि) रचिताः सन्ति । भारते एव अतिदीर्घा सेतुः इति ख्याता अस्ति । नदीतीरे स्नानघट्टाः सन्ति । कोटिलिङ्गघाट् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र द्वादशवर्षेषु एकवारं गोदावरीपुष्कर 'स्नानोत्सवः भवति । तदा लक्षान्तरजनाः अत्र आगच्छन्ति ।
सेतुतः नदीदर्शनम् अतीवानन्दाय भवति । राजमहेन्द्रीनगरे प्रसन्नाञ्जनेयस्वामिदेवालयः वेणुगोपालदेवालयः मार्कण्डेश्वरदेवालयः च दर्शनीयाः सन्ति । नगरे वासः कर्तुं शक्यते ।
## मार्गः
बेङ्गळूरुतः ८४० कि.मी । काकिनाडतः ५४ कि.मी । विजयवाडातः १५० कि.मी । विशाखापट्टाणतः २०० कि.मी 
### धूमशकटमार्गः
राजमहेन्द्रीनिस्थानम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Rajahmundry corporation website

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
नरसिंह महेता

"नरसिंहमहेता"  गुजरातभाषायाः प्रथमः कविः आसीत् ‌। अतः सः आदिकवि: इति उच्यते । तेन रचितासु कृतीषु "वैष्णवजनतो" भजनं प्रसिद्धम् अस्ति । तत् महात्मगान्धेः  प्रियम् आसीत् । अस्मिन् भजने गुणिजनस्य गुणानाम् उत्तमं वर्णनं दृश्यते । तेन रचिते साहित्ये कृष्णभक्ते: दर्शनं भवति।  तस्य जीवनविषये रचितं साहित्यं नाम-'शामळदासणनो विवाह', 'कुंवरबाइनु मामेरु, 'नरसिहमहेताना बापानुं श्राद्ध्' इत्यादि प्रसिद्धं वर्तते।

## सम्माननम्
प्रसिद्धानि पद्यानि प्रति गुजरातीभाषाया:  श्रेष्ठकविभ्य: 'नरसिंहमहेता' पारितोषिकं दियते। तस्य प्रारम्भ: इ  स १९९९ त: अभवत्। तत् पारितोषिकम् आद्यकवि: नरसिंहमहेता साहित्यनिधिट्रस्ट् द्वारा प्रदीयते।

## परिचयः
:जन्म - १४२४ तळाजाग्रामे
:मृत्युः १४८०
:निवासः - जुनागढम्, गुजरातम्, भारतम्
:स्नेहजं नाम - नरसैयो
:उद्योगः- कवित्वम्
:धर्मः- हिन्दु:
:पत्नी - माणेकबाई
:अपत्यम् - शामळदास:, कुंवरबाई

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*નરસિંહ મહેતાના અપ્રકાશિત  કાવ્યો PDF ફોર્મેટમાં. 
*Translation of Narsinh Mehta's poems into English by Sachin Ketkar 
*Collection of poetry, of Narsinh Mehta written for Shrinathji along with live audio 
*Largest collection of  Narsinh Mehta bhajans along with MP3 audio 
*Biographical blogpost about Narsinh Mehta
*Gujarati wiki article on Narsinh Mehta
*Poems/Bhajans by Narsinh Mehta at Rankaar.com
*Poems/Bhajans by Narsinh Mehta at Tahuko.com
*Poems/Bhajans by Narsinh Mehta at Readgujarati.com

वर्गः:गुजराती साहित्यिकाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हनुमकोण्ड

एतत् शिल्पकलायाः महोन्नतम् स्थानमस्ति । सहस्रस्तम्भदेवालयः अतीवाकर्षकः । अत्र शिवविष्णुसूर्यदेवालयाः सन्ति । बृहन्नन्दीविग्रहः शिल्पदृष्टयापि अतीव सुन्दरः । हनुमतः कारणतः अस्य नगरस्य नाम हनुमकोण्ड इति अभवत् । काकतीयानां प्रशासनकाले द्वौ सहोदरौ हनुमय्य तथा कोण्डय्य एतस्य नगरस्य स्थापनां कृतवन्तौ इति ज्ञायते । दुष्टशक्तिभ्यः ओरुगल्लुसाम्राज्यं रक्षयितुं एताभ्यां बहूनि हनुमतः मन्दिराणि स्थापितानि ।
## धूमशकटमार्गः
विशाखपट्टणं हैदराबाद् विभागे वारङ्गल् निस्थानतः ७७ कि.मी वाहनमार्गः ।
वाहनमार्गः खाजीपेटेएततः ६ कि.मी । हैदराबादतः १४८ कि.मी वारङ्गलतः ६६ कि.मी । वसतिव्यवस्था वारङ्गल् नगरे अस्ति ।

*:पुराणानुसारं हनुमान् यदा सञ्जीविनीपर्वतं स्वीकृत्य लङ्कां प्रति प्रत्यागच्छन् आसीत् तदा कतिचन शिलाः अत्र पतिताः ।अनेन अत्रत्यः पर्वतः निर्मितः अभवत् । अतः हनुमकोण्ड इति नाम प्राप्तम् ।
*:इतिहासानुसारं काकतीयानां काले हनुमकोण्डस्य उपत्यकायां वज्रस्य खनयः आसन् ।
 
*: अत्रत्यजनानां विश्वासानुसारं हनुमकोण्डस्य समीपस्थात् महेन्द्रगिरेः हनुमान् सीतान्वेषणार्थं प्रस्थितवान्।

हनुमकोण्ड -लोकसभास्थानम् अस्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानम्

**कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानं ** (Valley of Flowers National Park) भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य राष्ट्रियोद्यानम् । हिमालयस्य पश्चिमभागस्य उन्नतप्रदेशे विद्यमानम् एतत् उद्यानं प्राकृतिकसौन्दर्यस्य स्थानम् । अत्र शताधिकजातीयानां कुसुमानां सहजोद्यानम् अस्ति । जीववैविध्यस्य आवासस्थाने कुसुमकन्दरोद्याने कृष्णभल्लूकाः, हिमचित्रकाः, पिङ्गलभल्लूकाः, निलमेषाः इत्यादयः निवसन्ति । उद्यानस्य उन्नतभूप्रदेशः निबिडं दरियुक्तं नास्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य विस्तीर्णं ८७.५० च.की.मी. अस्ति । कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानं पश्चिमहिमालयस्य जीवसङ्कुलस्य प्रतिनिधिः अन्ताराष्ट्रियस्तरे महत्वपूर्णम् अस्ति । अत्र विद्यमानेषु जीवसङ्कुलेषु बहवः विनाशपथे सन्ति । अत्र विद्यमानाः काश्चन जातयः उत्तराखाण्डराज्यस्य अन्यस्थानेषु नन्दादेवीराष्ट्रियोद्याने वा न दृश्यन्ते । हिमालयस्य अन्यप्रदेशेषु लभ्यमानानाम् औषधमूलानाम् अपेक्षया अत्र अधिकानि लभ्यन्ते । सप्तजातीनां पक्षयः अत्र व्याप्ताः । कुसुमकन्दरोद्यानं क्रि.श. १९८२तमे वर्षे राष्ट्रियोद्यानम् इति उद्घुष्टम् । उत्तराखण्डराज्यस्य गडवालप्रदेशेस्य उन्नतस्थाने विद्यमानम् एतत् उद्यानं वर्षे सर्वदा गन्तुं न शक्यते । अस्य उद्यानस्य अत्युन्नतं स्थानं नाम ६७१९मी. उन्नतः गौरी पर्वतः । कुसुमकन्दरोद्याने न कापि जनवसतिः विद्यते । पालितपशूनां चारणं तत्र निषिद्धम् । जून्मासतः अक्टोबर्मासपर्यन्तम् अयं प्रदेशः हिमेन आवृतः भवति ।

## पर्वतारोहणम्
कुसुमकन्दरोद्यानं प्राप्तुं सामान्यतः १७ कि.मी. दूरं पद्भ्यां चलनीयम् । समीपस्थं बृहत्पत्तनं नाम जोषिमठः । हरिद्वारतः देहरादून्तः च जोषिमठपर्यन्तं सुगममार्गः अस्ति । जोशिमठतः बदरीनाथगमनमार्गे गोविन्दघट्टः इति ग्रामः प्राप्यते । ततः कुसुमकन्दरोद्यानं यावत् पादचलनेन गन्तव्यम् । गोविन्दघट्टतः १४कि.मी. पद्भ्यां गत्वा पश्चात् घङ्घारिया इति लघुग्रामं प्राप्य ततः ३कि.मी.अग्रे चलति चेत् उद्यानं दृश्यते । अपरः मार्गः अनुस्रियते चेत् सिख्खमतीयानां पावनक्षेत्रं हेमकुण्डसाहीबः इति स्थानं प्राप्नोति ।

## वीथिका
:* कन्दरपुष्पाणि

चित्रम्:blue100.jpg|जून्सेप्टम्बर्-मासयोः कुसुमितानि।
चित्रम्:Valley of flowers pic.jpg|उद्यानस्य कुसुमम् । 
चित्रम्:ValleyofFlowers FlowerwithBees.JPG|कीटाकर्षककुसुमम् । 
चित्रम्:ValleyOfFlowers purpleflower.JPG|हिमालयघण्टापुष्पम् ।
चित्रम्:Legge_grave.JPG|कन्दरस्य सुन्दरदृश्यम् ।

## वन्यप्राणिनः
कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्याने टाह्र, हिमचित्रकः, कस्तूरीमृगः, रक्तजम्बुकः, कपिः, भरल्, हिमालयस्य रक्तभल्लूकः, कृष्णभलूकः, पिकाल् इत्यादीनां प्राणिनां निवासः अस्ति । अनन्तजातीयाः पतङ्गाः सन्ति । अपि च हिमालयस्य गरुत्मान्, ग्रिफान्, गृध्रः, हिमकुक्कुटः, हिमकपोतः इत्यादयः पक्षिणः अपि अधिकसङ्ख्याकाः सन्ति ।

## सस्यवैविध्यम्
कुसुमकन्दरोद्याने असङ्ख्यविधानि पुष्पाणि प्ररोहन्ति । अल्फैन् , आर्खिड् , प्रैम्यूला, मेरिगोल्ड्, डैसी इत्यादीनि जातीयानि पुष्पाणि विकसन्ति । अयं प्रदेशः अल्फैन्बिर्च, रोडोडेण्ड्रान् जातीयै वृक्षैः पूरितः अस्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
* कन्दरकुसुमवाटिकायाः अधिकृतजालस्थानम् ।
* युनेस्को अधिकृतस्थानम् ।
* कुसुमकन्दरोद्यानस्य अधिकविषयः 
* कुसुमकन्दरोद्यानस्य मार्गस्य सुन्दरदृश्यम् । 
* गड्वालमण्डलस्य चारणस्य विषयः 
* कुसुमकन्दरस्य राष्ट्रियोद्यानम् 
* गुरुद्वारम्

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोद्यानानि
भीमुनिपट्टणम्

भीमुनिपट्टणम्
एतत् सुन्दरम् नगरम् सागरतीरे अस्ति । महाभारतानुसारम् अत्रैव वने भीमः बकासुरं मारितवान् । अनन्तरं लक्ष्मीनरसिंहं प्रतिष्ठापितवान् इति ज्ञातं भवति । सागरतीरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । बङ्गालोपसागरे स्नानं विहारः अतीवानन्ददायकः । अत्र अपायः नास्ति । विहारयोग्यं स्थलमेतत् ।
## मार्गः
विशाखापट्टणतः २४.कि.मी 
धूमशकटमार्गः विशाखपट्टणनिस्थानम् अस्ति।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महाचोळमन्दिराणि

**महाचोळदेवालयाः** भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये सन्ति । चोळवंशीयैः राजभिः निर्मिताः तञ्जावूरुप्रदेशस्य बृहदीश्वरदेवालयः गङ्गैकोण्डचोळपुरस्य गङ्गैकोण्डचोळेश्वरदेवालयः, दारासुरस्य ऐरावतेश्वरदेवालयः च मिलित्वा महाचोळदेवालयाः इति कथयन्ति । क्रि.श. १९८७तमे वर्षे बृहदेश्वरदेवालयं क्रि.श. २००४तमे वर्षे अन्यदेवालयद्वयं विश्वपरम्परावल्यां प्रविष्टम् । **महाचोळमन्दिराणि** चोळवंशीयैः राजभिः दक्षिणभारते निर्मितानि । 
*बृहदीश्वरदेवालयः, तञ्जावूरु
*गङ्गैकोण्डचोळेश्वामन्दिरम्
*ऐरावतेश्वरमन्दिरम्, दारासुरंप्रदेशे ।
बृहदेश्वरदेवालयः युनेस्कोसंस्थया क्रि.श.१९८७तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टः । क्रि.श. २००४तमे वशे ऐरावतेश्वरमन्दिरम् अस्याम् आवल्यां प्रवेशितम् । अद्य अयं देवालयसमूहः महचोळमन्दिराणि इति कथ्यते ।

## बृहदीश्वरदेवालयः 
अयं देवालयः भारतदेशस्य तमिळ्नाडुराज्यस्य तञ्जावूरुपत्तने स्थितः हैन्दवदेवालयः । एतन्मन्दिरं क्रि.श.१००३-१०१०तमकाले चोळवंशस्य प्रथमः राजराजचोळः निर्मितवान् । अनेन कारणेन एतन्मन्दिरं राजराजेश्वरमन्दिरम् इत्यपि कथयन्ति । तदानीन्तनकालस्य गणनायाम् एतन्मन्दिरम् अतिविशालसंरचनम् इति परिगण्यते स्म । १३अट्टानाम् अस्य गोपुरस्य औन्नत्यं ६६मीटर् अस्ति । (हैन्दवमन्दिरेषु अट्टानां सङ्ख्या असमी एव भवति) एतन्मन्दिरं शिवस्य आराधनार्थं समर्पितम् अस्ति । अयं देवालयः वास्तुकलायाः, शिलाशिल्पाङ्कनस्य, ताम्रशिल्पाङ्कनस्य, प्रतिमाविज्ञानस्य, चित्रकलायाः, नृत्यस्य ,सङ्गीतस्य, आभूषणस्य, उत्कीर्णकलायाः भाण्डारः अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भित्तिषु प्राचीनसाहित्यानि संस्कृतेन तमिळ्भाषया च उत्कीर्णानि । अस्य मन्दिरस्य निर्माणशैली विशिष्टाअ अस्ति यत् अस्य गोपुरस्य छाया भूमौ नैव पतति । गोपुरशिखरे स्वर्णकलशः स्थितः । यस्मिन् पाषाणे अयं कलशः स्थितः तस्य भारं प्रायः ८०टन् समग्रा शिला एका एव च भवति । मन्दिरस्य गर्भगृहे प्रतिष्ठापितं भव्यं बृहत् शिवलिङ्गं पश्यति चेत् अस्य बृहदीश्वरः इति नाम सार्थकम् अस्ति । मन्दिरस्य अन्तः प्रविश्य पश्यति चेत् गोपुरस्य अधः वर्गमण्डपम् अस्ति । तत्र लघुवेदिकायां बृहदीश्वाभिमुखः महानन्दी विराजमानः अस्ति । नन्देः  ६मीटर् दैर्घ्यं, २.६मी.वैशाल्यं, ३.७मी औन्नत्यं च अस्ति । भारतवर्षस्य शिलावृषभेषु द्वितीयः अतिबृहत् नन्दी अयम् अस्ति । 

चित्रम्:Brihadeeswara.jpg|बृहदेश्वरमन्दिरम् 
चित्रम्:Brihadeeswarar Temple 02.jpg|अस्यमन्दिरस्य गोपुरम्
चित्रम्:Temple Tangore 3.jpg|अस्य मन्दिरस्य रथः

## बाह्यानुबन्धाः 
* अधिकृतान्तर्जालस्थाने चोळदेवालयानां विषयः।

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरक्कू

**अरक्कू** सानुप्रदेशस्य दृश्यवैभवम् -एतत् अतिप्राचीनम् आदिवासिनाम् वासस्थानमस्ति । अत्र १९ जातीयाः आदिवासिनः १५० मीटरोन्नते प्रदेशे निवसन्ति । निबिडवनप्रदेशे फलवाटिकाः काफीवाटिकाः कौशेय वस्त्रनिर्माणकार्यागाराः दृष्टुं शक्यन्ते । सर्वतः हरितवनं घट्टप्रदेशाः, कन्दराः सुन्दरतया गोचराः भवन्ति । एतम् प्रदेशम् आन्ध्रप्रदेशस्य ऊटी इति कथयन्ति ।अत्र अनेक- चलनचित्राणां चित्रिकरणं कृतवन्तः ।

अत्र निवसतां आदिवासिनां जीवनक्रमः वचनं वक्षालङ्काराः वेषभूषणं नर्तनं सर्वं च विशिष्टम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य जानपादाध्ययनकर्तॄणाम् उत्तमं स्थानमस्ति । देशीयाः विदेशीयाः च अत्र बहवः आगच्छन्ति । राज्यसर्वकारस्य प्रवासव्यवस्था अस्ति ।
## मार्गः
विशाखपट्टणतः ११५ कि.मी । तथापि घट्टप्रदेशे गमनार्थं ५ घण्टाः आवश्यकाः भवन्ति । दर्शनाय नवम्बरमासतः जनवरीमासं यावत् उत्तमकालः । ४० कि.मी प्रदेशे पुन्नामिकुटीराणि सन्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वेल्लाप्पाटुदेवीमन्दिरम्

केरलराज्ये कोट्टयं जनपदे पाला इति नाम्ना किञ्चन लघु नगरं वर्तते। तत्र सर्वशक्त्यैश्वर्यदायिन्याः वनदुर्गादेव्याः शान्तस्वरूपिण्याः देवालयः कश्चन विद्यते। स एव वेल्लाप्पाटुदेवीमन्दिरम्।

वर्गः:केरलराज्यस्य देवालयाः
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
इङ्ग्लेण्ड्

युरोपभूखण्डे स्थितः कश्चन देशः । गतशतकं यावत् बहूनि राष्ट्राणि अस्य अधीनराष्ट्राणि आसन् । एतेषां साम्राज्ये सूर्यः अस्तं न गच्छति इति काचित् उक्तिः आसीत् । भारतदेशः अपि सामान्यतः ३००वर्षाणि यावत्  अस्य अधीने आसीत् ।

वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नागार्जुनकोण्ड

**नागार्जुनकोण्ड** (०८६८०)
एषः इदानीं कश्चन द्वीपः अस्ति । अस्मिन् स्थले क्रिस्तपूर्वत्रिसहस्रवर्षेभ्यः मानवानाम् आवासः आसीदिति इतिहासेन ज्ञातं भवति । श्रीपर्वतः इति अपि अस्य अपरं नाम अस्ति । कृष्णानद्याः जलाशयः ४००० चतुरस्र.मीमितः विस्तृतः अस्ति ।जलबन्धकारणात् एषः प्रदेशः निमज्जितः भवति इति यदा ज्ञातं तदा अत्रत्यान्  प्राचीनावशेषान्  उन्नते स्थले पुनः स्थापितवन्तः ।
जलबन्धकारणात् एषः द्वीपः अतीवसुन्दरः आकर्षकः च सञ्जातः अस्ति । अत्र संरक्षिताः अवशेषाः बौद्धमतसम्बद्धाः सन्ति । एतत्सदृशः द्वीपः ईजिप्तदेशे आस्वान् जलबन्धेन निर्मितः नुबिया द्वीपः अस्ति । एवमेव नागार्जुनकोण्डप्रदेशे चतुर्दशद्वीपाः सन्ति ।
अत्र चारित्रिकदृष्ट्या बौध्दवेदान्ती नागार्जुनः क्रिस्ताब्दे द्वितीये शतके आसीत् । विजयपुरी इति नगरस्य नाम आसीत् महान्पण्डितः श्रीनागार्जुनः उक्तमं कार्यं कृतवान् । अत्र आगताः बौद्धस्तूपानि, चैत्यानि, शिलासु बौद्धजातककथाः च दृष्टुं शक्नुवन्ति ।
## मार्गः
हैदराबाद्तः १६० कि.मी । गुण्टूरतः २४७ कि.मी । धूमशकटनिस्थानं मञ्चेरला । ततः २४ कि.मी वाहनमार्गः ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
आन्ध्रप्रदेशस्य सागरतीराणि

आन्ध्रप्रदेशराज्ये विशाखपट्टणप्रदेशे  सुन्दराणि सागरतीराणि सन्ति । एतेषु सागरतीरेषु रामकृष्णबीच्, लासन्सबे , ऋषिकोण्ड (८ कि.मी) अतिप्रसिद्धानि सन्ति । भीमुनिपट्टणम् बीच् (२५ कि.मी) विशाखापट्टणतः एतावत्पर्यन्तं विस्तृतम् अतीवदीर्घं तीरम् अस्ति । पार्श्वे एव २५ कि.मी.यावत् सागरतीरे वाहनमार्गोऽप्यस्ति । अत्र सागरस्य गभीरता अल्पास्ति । अतः जनानां अतीव आनन्दः भवति । शार्कमीनानां वासः अपि अत्र नास्ति । नगरवाहनस्य सम्पर्कः अस्ति । मछलीपट्टणसमीपे माङ्गिनपुडि बीच् (२३ कि.मी) वोडरेवु बीच नेल्लूरुसमीपे मैपाडबीच अतीवकर्षकाणि सागरतीराणि सन्ति । आन्ध्रप्रदेशे पूर्वभागे उत्तरतः दक्षिणं प्रति बहूनि सागरतीराणि सन्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया