open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
भागमण्डलम्

thumb|150px|left|भागमण्डलम्

भागमण्डलं (Bhagamandala) कर्णाटकराज्यस्य कोडगुमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । अस्य क्षेत्रस्य भगण्डेश्वरक्षेत्रम् इति प्रसिद्धिः अस्ति । भगण्डऋषिः अत्र तपः कृत्वा भगवतः अनुग्रहं प्राप्तवान् इति श्रूयते । एतत् क्षेत्रम् दक्षिणप्रयागः इत्यपि कथयन्ति । अत्र कन्निका-कावेरी-सुज्योतिनदीनां **त्रिवेणीसङ्गमः** विद्यते । अत्र स्नानकरणेन पुण्यसम्पादनं भवति इति श्रद्धालूनां विश्वासः । प्रमुखदेवालयः श्री भगण्डेश्वरदेवालयः । भगण्डमुनिना स्थापितं शिवलिङ्गम् अत्र विशिष्टम् अस्ति । प्रतिवर्षं तुलामासे तुलासंक्रमणसमये अत्र उत्सवः भवति । तदा बहवः यात्रिकाः अत्र आगच्छन्ति ।

thumb|150px|भागमण्डले कावेरी

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अधियज्ञः कथं कोऽत्र...

## श्लोकः 
:**अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।**
:**प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अधियज्ञः कथं कः अत्र देहे अस्मिन् मधुसूदन प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयः असि नियतात्मभिः ॥ २ ॥

## अन्वयः
पुरुषोत्तम ! किं तद् ब्रह्म ? किम् अध्यात्मम् ? किं कर्म ? किम् अधिभूतं च प्रोक्तम् ? अधिदैवं किम् 	उच्यते ? मधुसूदन ! अत्र अस्मिन् देहे अधियज्ञः कः ? कथम् ? नियतात्मभिः प्रयाणकाले कथं च ज्ञेयः असि ?  	

## शब्दार्थः 
:पुरुषोत्तम = पुरुषश्रे ! (कृष्ण)
:किं तत् ब्रह्म = ब्रह्मनामकं तत् किम् ?
:अध्यात्मं किम् = अध्यात्मं 	नाम किम् ?
:कर्म किम् = कर्म नाम किम् ?
:अधिभूतं च = अधिभूतम् इति
:किं प्रोक्तम्=किंस्वरूपं भणितम् ?
:अधिदैवम् = अधिदैवम् इति
:किम् उच्यते = किंस्वरूपं कथ्यते ?
:मधुसूदन = मधुविनाशक कृष्ण !
:अत्र = अत्र
:अस्मिन् देहे = एतस्मिन् शरीरे
:अधियज्ञः = अधियज्ञः इत्येषः
:कः = किंस्वरूपः ?
:कथम् = सः केन प्रकारेण भवति ?
:नियतात्मभिः = संयतचित्तैः योगिभिः
:प्रयाणकाले = मरणसमये
:कथं च =केन प्रकारेण च
:ज्ञेयः असि = ज्ञातुं योग्यः भवसि ?
## अर्थः 
पुरुषोत्तम ! ब्रह्म किम् ? अध्यात्मं किम् ? कर्म किम् ? अधिभूतं किम् ? अधिदैवं किम् ? अधियज्ञः 	कः ? मानवेन अन्तकाले त्वं कथं स्मरणीयः भवसि ?

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अक्षरं ब्रह्म परमं...

## श्लोकः 
श्री भगवानुवाच - 
:**अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।**
:**भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमः अध्यायस्य अक्ष

रब्रह्मयोगस्य तृतीय:(३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते भूतभावः उद्भवकरः विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥

## अन्वयः
परमम् अक्षरं ब्रह्म, स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते । भूतभावोद्भवकरः विसर्गः कर्मसंज्ञितः ।    	

## शब्दार्थः 
:अक्षरम् = विनाशरहितः परमात्मा, न क्षयम् क्षरणम् यस्मात्।
:परमम् = अत्युत्तमम्
:ब्रह्म = ब्रह्म (उच्यते)
:स्वभावः = जीवरूपेण देहे भवनम्
:अध्यात्मम् = अध्यात्मम्
:उच्यते = कथ्यते
:भूतभावोवकरः = भूतानाम् उत्पत्तेः वृद्धेः च कारणम्
:विसर्गः = यज्ञः
:कर्मसंज्ञितः = कर्मनामकः ।

## अर्थः 
अत्युत्तमं विनाशरहितं सर्वव्यापकं च ब्रह्म इति उच्यते

। तादृशस्य ब्रह्मणः जीवरूपेण शरीरे अवस्थानम् 	अध्यात्मं कथ्यते । सर्वेषां भूतानाम् उत्पत्तौ वृद्धौ च कारणीभूतः यज्ञः (देवतोद्देशेन चरुपुरोडाशादेः द्रव्यस्य विसर्जनम्) कर्म इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अधिभूतं क्षरो भावः...

## श्लोकः 
:**अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।**
:**अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अधिभूतं क्षरः भावः पुरुषः च अधिदैवतम् अधियज्ञः अहम् एव अत्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥

## अन्वयः
क्षरः भावः अधिभूतम्, पुरुषः च अधिदैवतम् । देहभृतां वर ! अत्र देहे अहम् एव अधियज्ञः ।

## शब्दार्थः 
:क्षरः	 = विनाशशीलः
:भावः = पदार्थः
:अधिभूतम् = अधिभूतम् इति व्यवह्रियते
:पुरुषः च =हिरण्यगर्भः च
:अधिदैवतम् = अधिदैवतम् इति कथ्यते
:देहभृतां वर = शरीरिणां श्रे ! (अर्जुन)
:अत्र = अस्मिन्
:देहे = शरीरे
:अहम् एव = अहं केवलम्
:अधियज्ञः = अधियज्ञः ।

## अर्थः 
विनाशशीलः वस्तुसमुदायः अधिभूतम् इति उच्यते । सर्वप्राणीन्द्रियाणाम् अनुग्राहकः हिरण्यगर्भः च अधिदैवतम् इति कथ्यते । अर्जुन ! अत्र शरीरे अहमेव अधियज्ञः इति ज्ञातव्यम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अन्तकाले च मामेव...

## श्लोकः 
:**अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।**
:**यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अन्तकाले च माम् एव स्मरन् उक्त्वा कलेवरम् यः प्रयाति स मद्भावं याति न अस्ति अत्र संशयः ॥ ५ ॥

## अन्वयः
यः अन्तकाले च माम् एव स्मरन् कलेवरं मुक्त्वा प्रयाति सः पुरुषः मद्भावं याति । अत्र न संशयः ।    	

## शब्दार्थः 
:अन्तकाले च = मरणसमये
:माम् एव = मामेव
:स्मरन् = चिन्तयन्
:कलेवरम् = देहम्
:मुक्त्वा = परित्यज्य
:यः प्रयाति = यः गच्छति
:सः = सः पुरुषः
:मावम् = मद्रूपताम्
:याति = प्रयाति
:अत्र = अस्मिन् विषये
:संशयः = सन्देहः
:न अस्ति = न वर्तते ।

## अर्थः 
यः अन्तकाले माम् एव चिन्तयन् शरीरं परित्यजति सः पुरुषः अवश्यं मदभेदं प्राप्नोति । अस्मिन् विषये सन्देहः न वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सहदेवः

महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति सहदेवस्य पात्रम् । सहदेवः अपि पञ्चपाण्डवेषु अन्यतमः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । माद्री अस्य माता । अश्विनीदेवतयोः वरेण जन्म प्राप्नोत् सहदेवः । नकुलः सहदेवस्य अग्रजः । युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः च नकुलस्य विमातुः कुन्त्याः पुत्राः ।

‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तस्मात्सर्वेषु कालेषु...

## श्लोकः 
:**तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।**
:**मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर युध्य च मय्यर्पितमनोबुद्धि माम् एव एष्यसि असंशयः ॥ ७ ॥

## अन्वयः
तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर युध्य च । मयि अर्पितमनोबुद्धिः माम् एव एष्यसि । असंशयः ।   	

## शब्दार्थः 
:तस्मात् = ततः हेतोः
:सर्वेषु = सकलेषु
:कालेषु = समयेषु
:माम् अनुस्मर = मां ध्याय
:युद्ध्य च = युद्धं च कुरु
:मयि = परमात्मनि
:अर्पितमनोबुद्धिः = समर्पितचित्तः
:माम् एव = परमात्मानम् एव
:एष्यसि = प्राप्नोषि
:असंशयः = संशयः नास्ति ।

## अर्थः 
ततः सकलेषु समयेषु मां ध्याय युद्धं च कुरु । यदि मय्येव मनः समर्पयसि तर्हि मामेव प्राप्नोषि । अत्र 	संशयः नास्ति । (सल्पात्मकं मनः, व्यवसायात्मिका बुद्धिः ।)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यं यं वापि स्मरन्भावं...

## श्लोकः 
:**यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।**
:**तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यं यं वा अपि स्मरन् भावं त्यजति अन्ते कलेवरम् तं तम् एव एति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! अन्ते यं यं  वा अपि भावं स्मरन् कलेवरं त्यजति (सः) सदा तद्भावभावितः तं तम् एव एति ।

## शब्दार्थः 
:कौन्तेय = कुन्तीपुत्र
:यं यं वा अपि = यादृशम्
:भावम् = देवताविशेषम्
:स्मरन् = चिन्तयन्
:अन्ते = अन्तकाले
:कलेवरम् = देहम्
:त्यजति = मुञ्चति
:(सः) सदा = सततम्
:तावभावितः =  तदनुसन्धान - संस्कृतचित्तः सन्
:तं तम् एव = तादृशं देवताविशेषमेव
:एति = प्राप्नोति ।

## अर्थः 
कौन्तेय ! जीवः स्वस्य अन्तकाले यादृशं भावं चिन्तयन् शरीरं त्यजति यस्यानुसन्धानं तेन पुनः पुनः 	कृतम्, सः तस्य भावं प्राप्नोति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अभ्यासयोगयुक्तेन...

## श्लोकः 
:**अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।**
:**परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य अषटमः(८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्था अनुचिन्तयन् ॥ ८ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! अभ्यासयोगयुक्तेन नान्यगामिना चेतसा अनुचिन्तयन् दिव्यं परमं पुरुषं याति ।    	

## शब्दार्थः 
:पार्थ	= अर्जुन !
:अभ्यासयोगयुक्तेन = आवर्तनरूपेण उपायेन सहितः
:नान्यगामिना = अनन्यगतेन
:चेतसा = मनसा
:अनुचिन्तयन् = अनुध्यायन्
:दिव्यम् = दिवि वर्तमानम्
:परमं पुरुषम् = निरतिशयं पुरुषम्
:याति = गच्छति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यः अभ्यासरूपम् उपायम् अवलम्ब्य एकाग्रेण चित्तेन ध्यायति सः दिव्यं पुरुषं प्राप्नोति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सातवाहनसाम्राज्यम्

शातवाहनाः (एते आन्ध्राः इत्यपि उच्यन्ते) क्रि पू २३० तः दक्षिणभारते मध्यभारते च शासनम् अकुर्वन् । एतेषां राज्यानाम् अन्त्यविषये विवादाः सन्ति । एते ४५० वर्षाणि यावत् शासनम् अकुर्वन् । तदभ्यन्तरे एव तेषां राज्यं दायादानां मध्ये विभक्तम् आसीत् । शकैः सह कलहः, सामन्तराजानं महवत्त्वाकाङ्क्षा च एतेषाम् अवनतेः कारणं जातम् । अग्रे अनेके राजवंशाः एतत् राज्यं प्राप्तवन्तः ।

शातवाहनसाम्राज्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
हक्षामणी साम्राज्यम्

वायुव्यभारते पर्षियातः आगतस्य **हक्षामणी साम्राज्य**स्य (पुरातन पारस्यभाषा: ) शासनमासीत्। एतत् साम्राज्यं भारते १८६ वर्षाणि यावत् शासनम् अकरोत्। ते पर्षियन्भाषायाः अरामिक्-लिपेः उपयोगं कुर्वन्ति स्म। एतदवसरे एव आक्रमणं कृतवतः सिकन्दरस्य दिग्विजययात्रा भारतस्य सिन्धुनद्याः प्रदेशपर्यन्तं प्रसृता आसीत्। अस्य साम्राज्यस्य पञ्जाबप्रदेशः, सिन्धुनद्याः प्रदेशः च सिकन्दरस्य वशं गतौ।

अकिमेनिड्-साम्राज्यम्
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कुनिन्दराज्यम्

कुनिन्दराज्यं हिमालयस्य उपत्यकायम् आसीत् । यद्यपि एतत् किञ्चित् लघुराज्यं तथापि ५०० वर्षाणि यावत् ते शासनम् अकुर्वन् । क्रि पू २ शतकतः क्रि श ३ शतकपर्यन्तं शासनं कृतं तैः । एतत् महाजनपदानां कालस्य राज्यम् आसीत् । तदानीन्तनानि राज्यानि इव एतदपि एकं लघुराज्यम् ।

कुनिन्दराज्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कविं पुराणमनुशासितारम्...

## श्लोकः 
:**कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।**
:**सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
कविं पुराणम् अनुशासितारम् अणोरणीयाम् अनुस्मरेत् यः सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥

## अन्वयः
यः कविं पुराणम् अनुशासितारम् अणोः अणीयांसं सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं 	तमसः परस्तात् अनुस्मरेत् ।

## शब्दार्थः 
:कविम् = सर्वज्ञम्
:पुराणम् = पुरातनम्
:अनुशासितारम् = जगन्नियामकम्
:अणोः = सूक्ष्मात् अपि
:अणीयांसम् = सूक्ष्मतरम्
:सर्वस्य = सकलस्य
:धातारम् = पोषकम्
:अचिन्त्यरूपम् = दुर्ज्ञेयरूपम्
:आदित्यवर्णम्= सूर्यसमानवर्णम्
:तमसः = अज्ञानान्धकारात्
:परस्तात् = परतः विद्यमानम्
:यः अनुस्मरेत्= यः ध्यायेत् ....

## अर्थः 
यः सर्वज्ञं पुरातनं जगन्नियन्तारं सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं सकलस्य धातारम् अगम्यस्वरूपं सूर्यसमप्रभम्  अज्ञानान्धकारात् परतः विद्यमानं ध्यायति । (सः दिव्यं पुरुषं याति ।)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
09
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कुशानसाम्राज्यम्

कुशानसाम्राज्यं क्रि श १ शतकतः ३ शतकपर्यन्तं शासनम् अकरोत् भारते । क्रि श १०५-२५० पर्यन्तम् उत्तुङ्गस्थितौ आसीत् । तदा तत् साम्राज्यं ताजिकिस्तानतः क्यास्टियन्-समुद्रपर्यन्तम्, अफघानिस्तानतः गङ्गानद्याः उपत्यकापर्यन्तं प्रसृतम् आसीत् । अस्य साम्राज्यस्य स्थापनं चीनदेशस्य पूर्वतुर्किस्तानस्य निवासिनः टोचारियन्-जनाः अकुर्वन् । तेषां साम्राज्यस्य संस्कृतिः उत्तरभारतस्य संस्कृतितः प्रभाविता आसीत् । एतत् साम्राज्यं पूर्व-पश्चिमजगतः वाणिज्यकेन्द्रम् आसीत् । रोम्, ससानीय, पर्षिया इत्यादिभिः देशैः सह अस्य साम्राज्यस्य निरन्तरं सम्बन्धः आसीत् । चीनादेशेन सह निरन्तरव्यवहारस्य काराणतः तत्र कालान्तरे बौद्धधर्मः प्रसृतः ।

कुशानसाम्राज्यम्
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
प्रयाणकाले मनसाचलेन...

## श्लोकः 
:**प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।**
:**भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
प्रयाणकाले मनसा अचलेन भक्त्या युक्तः योगबलेन च एव भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषम् उपैति दिव्यम् ॥ १० ॥

## अन्वयः
सः भक्त्या युक्तः प्रयाणकाले योगबलेन च एव भ्रुवोः मध्ये प्राणं सम्यक् आवेश्य अचलेन मनसा (स्मरन्) दिव्यं परं तं पुरुषम् उपैति ।  	

## शब्दार्थः 
:सः = सः योगी
:भक्त्या युक्तः = भक्त्या सहितः
:प्रयाणकाले = मरणसमये
:योगबलेन च एव = समाधिबलेन
:भ्रुवोः मध्ये = भ्रुवोः मध्यदेशे
:प्राणम् = प्राणवायुम्
:सम्यक् = साधु
:आवेश्य =स्थापयित्वा
:अचलेन = निश्चलेन
:मनसा = चित्तेन (स्मरन्)
:दिव्यम् = लोकोत्तरम्
:परम् = उत्तमम्
:तं पुरुषम् = प्रसिद्धं 	पुरुषम्
:उपैति = प्राप्नोति ।

## अर्थः 
सः अनन्यभावेन सहितः मरणसमयेे समाधिबलेन भ्रुवोः मध्ये प्राणवायुं सम्यक् स्थापयित्वा निश्चलेन चित्तेन स्मरन् लोकोत्तरम् उत्तमं तमेव पुरुषं प्राप्नोति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
श्वेतहूणाः

**श्वेतहूणाः** ५ शतकस्य आरम्भे अफघानिस्ताने राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । "बामियान्" तेषां राजधानी आसीत् । एतेषाम् आक्रमणस्य कारणतः एव गुप्तसाम्राज्यस्य नाशः अभवत् । तस्मात् उत्तरभारते सुवर्ण-अध्यायस्य आरम्भः अभवत् । किन्तु दख्खणप्रदेशे दक्षिणभारते च तेषाम् आक्रमणस्य कोऽपि प्रभावः न जातः । ६ शतकनन्तरं भारते अवशिष्टाः हूणाः भारतीयेषु एव अन्तर्भूताः अभवन् ।

श्वेतहूणाः
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति...

## श्लोकः 
:**यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।**
:**यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत् अक्षरं वेदविदः वदन्ति विशन्ति यत् यतयः वीतरागाः यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥

## अन्वयः
वेदविदः यत् अक्षरं वदन्ति, वीतरागाः यतयः यत् विशन्ति, यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् पदं ते सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ।     	

## शब्दार्थः 
:वेदविदः = वेदज्ञाः
:यत् = यद्वस्तु
:अक्षरम् = अविनाशि
:वदन्ति = कथयन्ति
:वीतरागाः =नष्टाभिलाषाः
:यतयः = संन्यासिनः
:यत् विशन्ति = यत् प्रविशन्ति
:यत् = यद्वस्तु
:इच्छन्तः = अभिलषन्तः
:ब्रह्मचर्यम् = ब्रह्मचर्यव्रतम्
:चरन्ति = आचरन्ति
:तत् पदम् = तत् स्थानम्
:ते = तुभ्यम्
:सङ्ग्रहेण = सङ्क्षेपेण
:प्रवक्ष्ये = वदिष्यामि ।

## अर्थः 
वेदज्ञाः यत् वस्तु अविनाशि इति वदन्ति, वीतरागाः सन्न्यासिनः यत् प्रविशन्ति, पुरुषाश्च यत् वस्तु 	अभिलषन्तः ब्रह्मचर्यव्रतम् आचरन्ति तत् प्रसिद्धं स्थानं तुभ्यं संक्षेपेण वदिष्यामि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पश्चिमक्षत्रपाः

**पश्चिमक्षत्रपाः** अथवा सत्रपाः वस्तुतः शकवंशीयाः एव । एते क्रि श ३५-४०५ पर्यन्तं भारतस्य पश्चिमभागे मध्यभागे च शासनम् अकुर्वन् । एतेषां राज्यं सौराष्ट्रे मालवे च प्रसृतम् आसीत् (इदानीन्तनं महाराष्ट्रं, राजस्थानं, मध्यप्रदेशः च) । उत्तरभारतस्य कुशानाः, मध्यभारतस्य शातवाहनाः (आन्ध्राः) च एतेषां समकालीनाः आसन् । ३५० वर्षाणि यावत् शासनम् अकुर्वन् एते । एते २७ राजानः आसन् । "क्षत्रप"शब्दस्य मूलं सत्रपः अथवा पर्षियन्-शब्दः "क्सत्रपवन" इत्येषः । अस्य शब्दस्य अर्थः प्रान्तप्रमुखः अथवा राजप्रतिनिधिः इति ।

पश्चिमक्षत्रपाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पाण्डुः

**पाण्डुः** महाभारतस्य किञ्चित् प्रमुखं पात्रम् अस्ति । अयं पाण्डुः चन्द्रवंशस्य राजा । अस्य पिता विचित्रवीर्यः, माता च अम्बालिका । वस्तुतः विचित्रवीर्यस्य मरणसमये अम्बालिका पुत्रवती एव न आसीत् । तस्य मरणानन्तरं सत्यवत्याः प्रार्थनानुसारं मुनिः व्यासः अम्बालिकायाः कृते पुत्रदानं करोति । अतः मुनिः व्यासः एव पाण्डोः वास्तविकः पिता । अयं पाण्डुमहाराजः पाण्डुरोगेण पीडितः आसीत् जन्मना एव । अस्य द्वे पत्न्यौ कुन्ती, माद्री च । सुप्रसिद्धानां पञ्चपाण्डवानां पिता एषः पाण्डुमहाराजः । मृगयावसरे शब्दवेधीप्रयोगेण व्याघ्रं मारयितुम् उद्युक्तः सपत्नीकम् ऋषिकुमारं मारयति । तदा सः ऋषिकुमारः "यस्मिन् क्षणे भवान् स्त्रीसङ्गं करोति सः एव भवतः अन्तिमः क्षणः भवति" इति पाण्डुं शप्तवान् । तदनन्तरं कुन्त्या विवाहात् पूर्वं दूर्वासेभ्यः प्राप्तस्य वरस्य बलेन पुत्रमान् सञ्जातः पाण्डुमहाराजः ।

‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः...

## श्लोकः 
:**आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।**
:**मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य षोडशः (१६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
आब्रह्मभुवनात् लोकाः पुनरावर्तिनः अर्जुन माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! आब्रह्मभुवनात् लोकाः पुनरावर्तिनः । कौन्तेय ! माम् उपेत्य तु पुनर्जन्म न विद्यते ।  	

## शब्दार्थः 
:अर्जुन = हे अर्जुन !
:आब्रह्मभुवनात् = ब्रह्मलोकपर्यन्तम्
:लोकाः = भुवनानि
:पुनः आवर्तिनः = आवर्तनशीलानि
:कौन्तेय = अर्जुन !
:माम् उपेत्य = मां प्राप्य (स्थितस्य)
:पुनर्जन्म = पुनर्जन्म
:न विद्यते = नास्ति ।

## अर्थः 
अर्जुन ! आब्रह्मलोकात् सर्वेऽपि लोकाः आवर्तनशीलाः इति हेतोः ते न शाश्वताः ।  कौन्तेय ! परन्तु  मां प्राप्तवतः तु सर्वथा पुनर्जन्म नास्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
16
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो...

## श्लोकः 
:**परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।**
:**यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य विंशतितमः (२०) श्लोकः ।
'

## पदच्छेदः
परः तस्मात् तु भावः अन्यः अव्यक्तः अव्यक्तात् सनातनः यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥

## अन्वयः
तस्मात् अव्यक्तात् परः यः अन्यः अव्यक्तः भावः (सः) तु सनातनः । सः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।

## शब्दार्थः 
:तस्मात् = पूर्वोक्तात्
:अव्यक्तात् = कारणीभूतात् प्रजापतेः
:परः = कारणत्वात् उत्कृष्टः
:यः अन्यः = यः विलक्षणः
:भावः = पदार्थः
:अव्यक्तः = इन्द्रियागोचरः
:(सः) सनातनः = सः चिरन्तनः
:सः = स एषः
:सर्वेषु = निखिलेषु
:भूतेषु = भूतग्रामेषु
:नश्यत्सु = विनाशं गतेषु
:न विनश्यति = नैव नाशं प्राप्नोति ।

## अर्थः 
स्थावरजमानां सर्वेषामपि पदार्थानाम् उत्पत्तौ कारणीभूतः यः अव्यक्तः प्रजापतिः वर्तते तस्यापि कारणीभूतः कश्चित् पदार्थो वर्तते । तदेव ब्रह्म । तच्च सर्वदा भवम् । तच्च ब्रह्म पदार्थान्तरेषु नाशं गतेष्वपि न नश्यति, उत्पद्यमानेष्वति नोत्पद्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
20
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सहस्रयुगपर्यन्तम्...

## श्लोकः 
:**सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।**
:**रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य सप्तदशः (१७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सहस्रयुगपर्यन्तम् अहः यत् ब्रह्मणः विदुः रात्रिं युगसहस्रान्तां ते अहोरात्रविदः जनाः ॥ १७ ॥

## अन्वयः
ब्रह्मणः यत् अहः सहस्रयुगपर्यन्तं ये विदुः ते अहोरात्रविदः जनाः रात्रिं युगसहस्रान्तां विदुः ।	

## शब्दार्थः 
:ब्रह्मणः = प्रजापतेः
:अहः = दिनम्
:सहस्रयुगपर्यन्तम् = युगसहस्रावधिकम्
:ये विदुः = ये जानन्ति
:ते अहोरात्रविदः = ते कालज्ञाः
:जनाः = मानवाः
:रात्रिम् = निशाम्
:युगसहस्रान्ताम् = युगसहस्रावधिकीम्
:विदुः = जानन्ति ।

## अर्थः 
कालज्ञाः जनाः प्रजापतेः दिनं युगसहस्रमिति वदन्ति, तथा रात्रिं युगसहस्रम् । तस्मात् ब्रह्मलोकादयः क्षणिकाः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
17
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भूतग्रामः स एवायं...

## श्लोकः 
:**भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।**
:**रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
भूतग्रामः स एव अयं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते रात्र्यागमे अवशः पार्थ प्रभवति अहरागमे ॥ १९ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! सः एव अयं भूतग्रामः अवशः भूत्वा भूत्वा रात्र्यागमे प्रलीयते । अहरागमे प्रभवति ।  	

## शब्दार्थः 
:पार्थ = अर्जुन !
:सः एव अयम् = सः एव एषः
:भूतग्रामः = भूतसमुदायः
:अवशः = कर्मपरवशः सन्
:भूत्वा भूत्वा = पुनः पुनः उत्पद्य
:रात्र्यागमे = निशारम्भे
:प्रलीयते = निलीयते
:अहरागमे = दिनारम्भे
:प्रभवति = उत्पद्यते ।

## अर्थः 
अर्जुन ! सः एषः भूतसमुदायः कर्माधीनः सन् पुनःपुनः उत्पद्य निशारम्भे निलीयते । दिनारम्भे प्रभवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
19
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः...

## श्लोकः 
:**अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।**
:**यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  एखविंशतितमः(२१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अव्यक्तः अक्षर इति उक्तः तम् आहुः परमां गतिम् यं प्राप्य न निवर्तन्ते तत् धाम परमं मम ॥ २१ ॥

## अन्वयः
अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः तं परमां गतिम् आहुः । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तत् मम परमं धाम ।   	

## शब्दार्थः 
:अव्यक्तः = परमात्मा
:अक्षरः = इति
:उक्तः = कथितः
:तम् = अक्षरम्
:परमम् = उत्तमाम्
:गतिम् = स्थानम्
:आहुः = वर्णयन्ति
:यम् = अक्षरम्
:प्राप्य = गत्वा
:न निवर्तन्ते = न प्रत्यागच्छन्ति
:तत् मम = तत् मे
:परमम् = उत्कृष्टम्
:धाम = स्थानम् ।

## अर्थः 
परमात्मा अक्षरः इति कथितः । तम् उत्तमा गतिरिति वर्णयन्ति । तम् अक्षरं प्राप्य पुरुषाः न पुनः आगच्छन्ति तदेव मम उत्कृष्टं स्थानम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
21
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पुरुषः स परः पार्थ...

## श्लोकः 
:**पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।**
:**यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  द्वाविंशतितमः (२२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
पुरुषः सः परः पार्थ भक्त्या लभ्यः तु अनन्यया यस्य अन्तस्थानि भूतानि येन सर्वम् इदं ततम् ॥ २२ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! भूतानि यस्य अन्तःस्थानि, येन इदं सर्वं ततम्, सः तु परः पुरुषः अनन्यया भक्त्या लभ्यः ।   	

## शब्दार्थः 
:पार्थ = अर्जुन !
:भूतानि = भूतसमुदायः
:यस्य अन्तःस्थानि = यस्य अन्तः वर्तते
:येन = येन
:इदं सर्वम् = इदं कृत्स्नम्
:ततम् = व्याप्तम्
:सः तु = प्रसिद्धः
:परः पुरुषः = उत्तमः परमात्मा
:अनन्यया भक्त्या = एकान्तभक्त्या
:लभ्यः = प्राप्यः ।

## अर्थः 
अर्जुन ! सर्वाणि भूतानि यस्मिन् अन्तर्गतानि सन्ति, येन च सर्वमिदं व्याप्तं वर्तते तादृशं तत् ब्रह्म केवलम् एकान्तभक्त्या एव लभ्यम् । ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
22
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यत्र काले त्वनावृत्तिम्...

## श्लोकः 
:**यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।**
:**प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥**	

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  त्रयोविंशतितमः (२३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यत्र काले तु अनावृत्तिम् आवृत्तिं च एव योगिनः प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥

## अन्वयः
भरतर्षभ ! योगिनः यत्र काले तु प्रयाताः आवृत्तिम् अनावृत्तिं चैव यान्ति तं कालं वक्ष्यामि ।	

## शब्दार्थः 
भरतर्षभ = भरतश्रे ! 
:योगिनः = कर्मिणः (अष्टायोगिनः)
:यत्र = यस्मिन्
:काले तु = समये
:प्रयाताः = मृताः
:आवृत्तिम् = प्रत्यागमनम्
:अनावृत्तिं च = अनागमनं च
:यान्ति = प्राप्नुवन्ति
:तं कालम् एव = तं समयम्
:वक्ष्यामि = वदिष्यामि ।

## अर्थः 
भरतश्रे ! कर्मिणः यस्मिन् समये मृताः आवृत्तिं वा अनावृत्तिम् एव यान्ति तं कालं वक्ष्यामि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
23
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः...

## श्लोकः 
:**अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।**
:**रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  अष्टादशः (१८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्ति अहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्र एव अव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥

## अन्वयः
अहरागमे अव्यक्तात् सर्वाः व्यक्तयः प्रभवन्ति । रात्र्यागमे अव्यक्तसंज्ञके तत्र एव प्रलीयन्ते ।	

## शब्दार्थः 
:अहरागमे = दिनारम्भे
:अव्यक्तात् = कारणीभूतात्
:प्रजापतेः सर्वाः = सकलाः
:व्यक्तयः = स्थावरजमाः भावाः
:प्रभवन्ति = उत्पद्यन्ते
:रात्र्यागमे = निशारम्भे
:अव्यक्तसञ्ज्ञके = अव्यक्तनामके
:तत्र एव = तस्मिन् एव प्रजापतौ
:प्रलीयन्ते = विलीनाः भवन्ति ।

## अर्थः 
यदा दिनस्य आरम्भः भवति तदा कारणीभूतात् प्रजापतेः सर्वे स्थावरजमात्मकाः प्राणिनः सम्भवन्ति । यदा पुनः रात्रेः आरम्भः तदा कारणीभूते अव्यक्ते तस्मिन् एव प्रजापतौ सर्वेऽपि एते प्रलीनाः भवन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
18
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः...

## श्लोकः 
:**धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।**
:**तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
धूमः रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासाः दक्षिणायनम् तत्र चान्द्रमसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥

## अन्वयः
धूमः रात्रिः कृष्णः तथा षण्मासाः दक्षिणायनं तत्र योगी चान्द्रमसं ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ।	

## शब्दार्थः 
:धूमः	 = धूमः (देवता)
:रात्रिः = निशा (देवता)
:कृष्णः = कृष्णपक्षः (देवता)
:तथा = एवम्
:षण्मासाः दक्षिणायनम् = षण्मासावधिकं दक्षिणायनम्
:तत्र = तस्मिन् समये
:योगी = कर्मयोगी च
:चान्द्रमसम् = चन्द्रसम्बन्धि
:ज्योतिः = अर्चिः (कान्तिम्)
:प्राप्य = लब्ध्वा
:निवर्तते = पुनः आगच्छति ।

## अर्थः 
यत्र धूमः (देवता) रात्रिः (देवता) एवं कृष्णपक्षः (देवता) षण्मासाः दक्षिणायनम् (देवता) तत्र 	काले गतः योगी चन्द्रलोकं प्राप्य निवर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
25
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः...

## श्लोकः 
:**अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।**
:**तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य चतुर्विंशतितमः (२४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अग्निः र्ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम् तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदः जनाः ॥ २४ ॥

## अन्वयः
अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणं तत्र प्रयाताः ब्रह्मविदः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ।	 	

## शब्दार्थः 
:अग्निः = अनलः (देवता)
:ज्योतिः = कान्तिः
:अहः = दिवसः
:शुक्लः = शुक्लपक्षः
:षण्मासाः उत्तरायणम् = षण्मासावधिकमुत्तरायणम्
:तत्र = तस्मिन् काले
:प्रयाताः = गताः
:ब्रह्मविदः = ब्रह्मोपासकाः
:जनाः = मानवाः
:ब्रह्म = परं वस्तु
:गच्छन्ति = यान्ति । 	

## अर्थः 
यत्र अनलः (देवता) कान्तिः (देवता) दिवसः (देवता) शुक्लपक्षः षण्मासावधिकम् उत्तरायणम् (देवता) तस्मिन् काले गताः ब्रह्मोपासकाः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
शुक्लकृष्णे गती ह्येते...

## श्लोकः 
:**शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।**
:**एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  षड्विंसशतितमहः (२६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
शुक्लकृष्णे गती हि एते जगतः शाश्वते मते एकया याति अनावृत्तिम् अन्यया आवर्तते पुनः ॥ २६ ॥

## अन्वयः
एते हि शुक्लकृष्णे गती जगतः शाश्वते मते । एकया अनावृत्तिं याति अन्यया पुनः आवर्तते ।  	

## शब्दार्थः 
:एते हि = इमे
:शुक्लकृष्णे = शुक्ला कृष्णा चेति
:गती = मार्गौ
:जगतः = प्रपञ्चस्य
:शाश्वते = नित्यौ
:मते = अभीष्टौ
:एकया = एकेन मार्गेण
:अनावृत्तिम् = अनागमनम्
:याति = गच्छति
:अन्यया = अपरेण मार्गेण
:पुनः = भूयः
:आवर्तते = आवृत्तिं प्राप्नोति ।

## अर्थः 
एवं शुक्लः कृष्णः चेति द्वौ मार्गौ स्तः । तत्र शुक्लमार्गेण ये गच्छन्ति ते न पुनरायान्ति । कृष्णमार्गेण पुनः ये गच्छन्ति ते चन्द्रलोकं प्राप्य पुनरायान्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
26
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मामुपेत्य पुनर्जन्म...

## श्लोकः 
:**मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।**
:**नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य पञ्चदशः (१५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
माम् उपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयम् अशाश्वतं न आप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ ॥

## अन्वयः
परमां संसिद्धिं गताः महात्मानः माम् उपेत्य अशाश्वतं दुःखालयं पुनर्जन्म न आप्नुवन्ति |

## शब्दार्थः 
:परमाम् = उत्कृष्टाम्
:संसिद्धिम् = सिद्धिम् (मोक्षरूपाम्)
:गताः = प्राप्ता:
:महात्मानः = महापुरुषा:
:माम् उपेत्य = मां लब्ध्वा
:अशाश्वतम् = अस्थिरम्
:दुःखालयम् = दु:खस्थानम्
:पुनर्जन्म = पुनर्जन्म
:न आप्नुवन्ति = न लभन्ते |

## अर्थः 
उत्कृष्टां मोक्षरूपां सिद्धिं प्राप्तवन्त: महापुरुषा: यदा मां लभन्ते पश्चात् ते क्षणिकं दु:खस्थानमिदं पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
15
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव...

## श्लोकः 
:**वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।**
:**अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य अष्टाविंशतितमः (२८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु च एव दानेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टम् अत्येति तत् सर्वम् इदं विदित्वा योगी परं स्थानम् उपैति च आद्यम् ॥ २८ ॥

## अन्वयः
योगी एतत् सर्वं विदित्वा वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु दानेषु च एव यत् पुण्यफलं प्रदिष्टं तत् अत्येति परम्  आद्यं स्थानम् उपैति ।		

## शब्दार्थः 
:योगी = समाहितचित्तः
:इदम् = एतत्
:सर्वम् = सकलम्
:विदित्वा = विज्ञाय
:वेदेषु = निगमेषु
:यज्ञेषु = यागेषु
:तपस्सु = व्रतेषु
:दानेषु च एव = वितरणेषु च
:पुण्यफलम् = सुकृतफलम्
:प्रदिष्टम् = प्रोक्तम्
:तत्सर्वम् = तत्सकलम्
:अत्येति = अतिक्राम्यति
:परम् = उत्तमम्
:आद्यम् = मूलकारणम्
:स्थानम् = प्रदेशम्
:उपैति = प्राप्नोति ।

## अर्थः 
समाहितचित्तः एतत् सर्वं विज्ञाय निगमेषु यागेषु व्रतेषु दानेषु च यत् सुकृतफलं प्रोक्तंतत् सर्वम् उपेक्षमाणः अतिक्राम्यति । सर्वेषां यत् मूलं तत् ब्रह्म प्राप्नोति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
28
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
वैराग्यम् (योगदर्शनम्)

योगदर्शनानुसारम् अत्र वैराग्यं विवृतं वर्तते ।

अस्य निर्वचनाय पतञ्जलिः सूत्र लिखति- "दृष्टानुश्रविक विषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्" (यो० सू० १-१५) इति । संसारेऽस्मिन् भोगार्थत्वेन ये पदार्थाः सन्ति ते दृष्टविषयाः इत्युच्यन्ते । गुरुमुखेन श्रुतः वेदः अनुश्रवः, वेदेन प्रतिपादितं यत् पारलौकिकं वशीकारसंज्ञा एव वैराग्यमित्युच्यते । एते सर्वे विषयाः मद्वसंगताः, अहमेवेषां वशे नास्मि इत्येवप्रकारः विचारः एव वशीकारात्मकः भवति । एवमभ्यासवैराग्याभ्यां चित्तस्य निरोधः जायते इति विदितविचारः ।
एवमस्मिन् योगशास्त्रे महर्षिणा पतञ्जलिना-क्रियायोग विचारः, अष्टाङ्गयोगविचारः, सिद्धिचतुष्टयं, प्रकृतेः कैवल्यमित्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः विस्तरभिया तेऽत्र न प्रस्तूयन्ते । यतः क्रियायोगादयः आसनाद्यनुष्ठानानां कृते अपेक्षिताः इति कृत्वा, एतावता योगशास्त्रज्ञानसम्पादनं भविष्यति इति विचिन्त्य उत्तरग्रन्थः च प्रस्तुतः ।

वर्गः:योगदर्शनम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हैदराबाद्, पाकिस्थानम्

:*एषः लेखः पाकिस्थानदेशस्य नगरस्य विषये अस्ति, यदि भवान्/भवती भारतस्य हैदराबाद-नगरस्य विषये ज्ञातुम् इच्छति, तर्हि हैदराबाद्-नगरम्, भारतम् इत्यत्र गच्छतु ।*

अड्वानी महोदयस्य शिक्षणम् अत्र अभवत्।

वर्गः:पाकिस्तानस्य नगराणि
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिजापुरमण्डलम्

**बिजापुरमण्डलम्** इति एवम् अपि भवितुम् अर्हति ।
*बिजापुरमण्डलम् (कर्णाटकम्)
*बिजापुरमण्डलम् (छत्तीसगढ़)

वर्गः:स्पष्टीकरणपृष्ठानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नैते सृती पार्थ जानन्...

## श्लोकः 
:**नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।**
:**तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टमोऽध्यायस्य अक्षरब्रह्मयोगस्य  सप्तविंशतितमः (२७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न एते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः भव अर्जुन ॥ २७ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! एते सृती जानन् कश्चन योगी न मुह्यति । तस्मात् अर्जुन ! सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः भव । 	

## शब्दार्थः 
:पार्थ	 = अर्जुन !
:कश्चन 	= कोऽपि
:योगी = समाहितचित्तः
:एते = इमे
:सृती = गती
:जानन् = विदन्
:न मुह्यति = भ्रान्तो न भवति
:तस्मात् = ततः हेतोः
:सर्वेषु = निखिलेषु
:कालेषु = समयेषु
:योगयुक्तः = समाधिविशिष्टः
:भव = वर्तस्व ।

## अर्थः 
अर्जुन ! एतौ मार्गौ विदन् कोऽपि योगी भ्रान्तो न भवति । तस्मात् सर्वेषु कालेषु समाहितचित्तः भव।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
27
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
राजविद्या राजगुह्यं...

## श्लोकः 
:**राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।**
:**प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य द्वितीयः(२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रम् इदम् उत्तमम् प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुम् अव्ययम् ॥ २ ॥

## अन्वयः
इदं राजविद्या राजगुह्यं पवित्रम् उत्तमं प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं कर्तुं सुसुखम् अव्ययम् ।

## शब्दार्थः 
:इदम् = एतद् ज्ञानम्
:राजविद्या = उत्तमविद्या
:राजगुह्यम् = अतीव गोप्यम्
:पवित्रम् = पावनम्
:उत्तमम् = श्रेष्ठम्
:प्रत्यक्षावगमम् = स्फुटबोधम्
:धर्म्यम् = धर्मोपेतम्
:कर्तुम् = आचरितुम्
:सुसुखम् = अक्लिष्टम्
:अव्ययम् = अविनाशि ।

## अर्थः 
उपासनसहितं यत् इदं ज्ञानमस्ति तत् विद्यासु श्रेम्, गोपनीयेषु अपि श्रें पावनं च । किञ्च अस्य 	प्रतीतिरपि स्फुटा भवति । तादृशमिदं सुखेन आचरणयोग्यम् अनश्वरं च ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

02
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इदं तु ते गुह्यतमं...

## श्लोकः 
:**श्रीभगवानुवाच
:**इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।**
:**ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्यामि अनसूयवे ज्ञानं विज्ञानसहितं यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ॥ १ ॥

## अन्वयः
अनसूयवे ते इदं तु गुह्यतमं विज्ञानसहितं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे ।

## शब्दार्थः 
:विज्ञानसहितम् = उपासनयुक्तम्
:गुह्यतमम् = गोप्यतमम्
:इदं तु = एतत्
:ज्ञानं = ज्ञानम्
:अनसूयवे = ईर्ष्यारहिताय
:ते = तुभ्यम्
:प्रवक्ष्यामि = वदिष्यामि
:यत् = यत् ज्ञानम्
:ज्ञात्वा = विज्ञाय
:अशुभात् = अनर्थात्
:मोक्ष्यसे = परित्यक्ष्यसे ।

## अर्थः 
अर्जुन ! यदिदम् आत्मज्ञानम् तस्य च यदुपासनं तदुभयमपि ते कथयामि यत् ज्ञात्वा अनिष्टात् 	अस्मात् संसारात् मुक्तिं प्राप्नोषि ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

01
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अश्रद्धधानाः पुरुषा...

## श्लोकः 
:**अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।**
:**अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अश्रद्दधानाः पुरुषाः धर्मस्य अस्य परन्तप अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ३ ॥

## अन्वयः
परन्तप ! अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्युसंसारवर्त्मनि निवर्तन्ते ।

## शब्दार्थः 
:परन्तप = शत्रुतापन !
:अस्य = एतस्य
:धर्मस्य = आत्मज्ञानरूपस्य धर्मस्य
:अश्रद्दधानाः = विश्वासरहिताः
:पुरुषाः = मानवाः
:माम् =  माम्
:अप्राप्य = अलब्ध्वा
:मृत्युसंसारवर्त्मनि = मरणसहित-	संसारमार्गे
:निवर्तन्ते = प्रत्यागच्छन्ति ।	

## अर्थः 
येषाम् अस्मिन् उपासनसहिते आत्मज्ञाने धर्मसम्मते श्रद्धा नास्ति ते मां न प्राप्नुवन्ति, प्रत्युत जरामरणादियुक्तम् इमं संसारमार्गमेव प्रत्यायान्ति ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

03
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
न च मत्स्थानि भूतानि...

## श्लोकः 
:**न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।**
:**भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् भूतभृत् न च भूतस्थः मम आत्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥

## अन्वयः
(वस्तुतः) भूतानि मत्स्थानि न । भूतभृत् च भूतभावनः च मम आत्मा भूतस्थः न । ऐश्वरं मे योगं पश्य ।

## शब्दार्थः 
:भूतानि = सकलवस्तूनि
:न च = न अपि
:मत्स्थानि = मयि स्थितानि
:भूतभृत् = भूतधृत्
:भूतस्थः = भूतस्थितः
:न च = न अपि
:मम = मे
:आत्मा = स्वरूपम्
:भूतभावनः = भूतोवकरः
:मे = मम
:ऐश्वरम् = असाधारणम्
:योगम् = अघटितघटनाचातुर्यम्
:पश्य = अवलोकय ।

## अर्थः 
यद्यपि अहं भूतानि सृजामि, तानि धारयामि तथा पालयामि इति तानि भूतानि मयि सन्ति इति सर्वे निर्णयन्ति, तथापि सरहितत्वात् भूतानि मयि न सन्ति इति वस्तुस्थितिः । इदमेव मम अघटित - घटनाचातुर्यरूपम् ऐश्वर्यम् । तदेव मम मायावैभवम् ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

05
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
परमात्मा (चलच्चित्रम्)

**परमात्मा** (Paramathma) इति एकं कन्नडचलच्चित्रं विद्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* परमात्म चित्रस्य अन्तर्जालक्षेत्रम् 

वर्गः:कन्नडचलच्चित्राणि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
यथाकाशस्थितो नित्यं...

## श्लोकः 
:**यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।**
:**तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
यथा आकाशस्थितः नित्यं वायुः सर्वत्रगः महान् तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानी इति उपधारय ॥ ६ ॥

## अन्वयः
यथा नित्यं सर्वत्रगः महान् आकाशस्थितः वायुः तथा मत्स्थानि सर्वाणि भूतानि इति उपधारय ।

## शब्दार्थः 
:यथा = येन प्रकारेण
:नित्यम् = सदा
:सर्वत्रगः = सर्वत्र गन्ता
:महान् = महापरिमाणः
:आकाशस्थितः = नभसि वर्तमानः
:वायुः = अनिलः
:तथा = तेन प्रकारेण
:मत्स्थानि = मयि स्थितानि
:सर्वाणि = सकलानि
:भूतानि इति = भूतानि इति
:उपधारय = जानीहि ।

## अर्थः 
यथा सदा सर्वत्र संचरन् महान् वायुः आकाशे वर्तमानोऽपि न तेन सम्बध्यते तथा सर्वाणि भूतानि मयि वर्तमानान्यपि निस्सत्वात् न मया सम्बध्यन्ते इति विजानीहि ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

06
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सर्वभूतानि कौन्तेय...

## श्लोकः 
:**सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।**
:**कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य सप्तमः(७) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् कल्पक्षये पुनः तानि कल्पादौ विसृजामि अहम् ॥ ७ ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! कल्पक्षये सर्वभूतानि मामिकां प्रकृतिं यान्ति । पुनः कल्पादौ तानि अहं विसृजामि ।

## शब्दार्थः 
:कौन्तेय = कुन्तीपुत्र !
:कल्पक्षये = प्रलयकाले
:सर्वभूतानि = समस्तभूतानि
:मामिकाम् = मदीयाम्
:प्रकृतिम् = त्रिगुणात्मिकां प्रकृतिम्
:यान्ति = प्राप्नुवन्ति
:अहं कल्पादौ = अहं सृष्टिकाले
:पुनः = भूयः
:तानि = तानि भूतानि
:विसृजामि = उत्पादयामि ।

## अर्थः 
हे अर्जुन ! यदा कल्पस्य क्षयः भवति तदा सर्वाण्यपि भूतानि मायारूपां मम शक्तिं प्रविशन्ति, अर्थात् तत्रैव लीयन्ते । यदा पुनः कल्पस्य आरम्भः तदा निलीनानि तानि सर्वाण्यपि भूतानि पुनः अहं सृजामि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

07
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य...

## श्लोकः 
:**प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।**
:**भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
प्रकृतिं स्वाम् अवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः भूतग्रामम् इमं कृत्स्नम् अवशं प्रकृतेः वशात् ॥ ८ ॥

## अन्वयः
स्वां प्रकृतिम् अवष्टभ्य प्रकृतेः वशात् अवशम् इमं कृत्स्नं भूतग्रामं पुनः पुनः विसृजामि ।

## शब्दार्थः 
:स्वाम् = स्वकीयाम्
:प्रकृतिम् = शक्तिम्
:अवष्टभ्य = अवलम्ब्य
:प्रकृतेः वशात् = स्वभाववशात्
:अवशम् = कर्मपरतन्त्रम्
:इमम् = अमुम्
:कृत्स्नम् = सर्वम्
:भूतग्रामम् = भूतसमुदायम्
:पुनः पुनः = भूयो भूयः
:विसृजामि = उत्पादयामि ।

## अर्थः 
यावन्ति भूतानि कल्पक्षये प्रकृतौ लीनानि सन्ति कल्पादौ तु तामेव प्रकृतिम् अधिाय तान्येव सर्वाणि भूतानि पुनः सृजामि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

08
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मया ततमिदं सर्वं...

## श्लोकः 
:**मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।**
:**मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य चतुर्थः(४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
मया ततम् इदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना मत्स्थानि सर्वभूतानि न च अहं तेषु अवस्थितः ॥ ४ ॥

## अन्वयः
अव्यक्तमूर्तिना च मया इदं सर्वं जगत् ततम् । सर्वभूतानि मत्स्थानि । अहं तेषु न अवस्थितः ।	

## शब्दार्थः 
:अव्यक्तमूर्तिना च मया = अतीन्द्रियेण च मया
:इदम् = एतत्
:सर्वम् = निखिलम्
:जगत् = भुवनम्
:ततम् = व्याप्तम्
:सर्वभूतानि = स्थावराणि जमानि च भूतानि
:मत्स्थानि = मयि वर्तमानानि
:अहं तेषु = अहं तेषु भूतेषु
:न अवस्थितः = न स्थितः अस्मि ।

## अर्थः 
मम स्वरूपं कस्यापि इन्द्रियाणां गोचरः न भवति । तादृशः अहं सृष्ट्वा समग्रं जगदिदं व्याप्तवान् 	अस्मि । तस्मात् सर्वाण्यपि स्थावरजमानि भूतानि मयि अधीनानि सन्ति । अहं न तेषु अधीनोऽस्मि ।

## सम्बद्धसम्प्र्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

04
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मेसिना

**मेसिना** इटली देशस्य एकः नगरं अस्ति । इटली यूरोप दक्षिणे एक: प्राचीन क्षेत्र अस्‍ति ।

वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:इटली देशस्य नगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः...

## श्लोकः 
:**मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।**
:**हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मया अध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् हेतुना अनेन कौन्तेय जगत् विपरिवर्तते ॥ १० ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! अध्यक्षेण मया प्रकृतिः सचराचरं सूयते । अनेन हेतुना जगत् विपरिवर्तते ।

## शब्दार्थः 
:कौन्तेय = अर्जुन !
:मया अध्यक्षेण = साक्षिभूतस्य मम सन्निधिमात्रेण
:प्रकृतिः = माया
:सचराचरम् =  सजमस्थावरं जगत्
:सूयते = उत्पादयति
:अनेन = एतेन
:हेतुना = कारणेन
:जगत् = प्रपञ्चः
:विपरिवर्तते = विपरिणमते ।

## अर्थः 
साक्षिभूतस्य मम सन्निधिमात्रेण प्रकृतिरियं स्थावरजमात्मकम् इमं प्रपञ्चम् उत्पादयति । उत्पन्नश्च सः मत्सन्निधिवशादेव नानाकारः प्रतिभासते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

10
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अवजानन्ति मां मूढा...

## श्लोकः 
:**अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।**
:**परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य एकादशः(११) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अवजानन्ति मां मूढाः मानुषीं तनुम् आश्रितम् परं भावम् अजानन्तः मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥

## अन्वयः
मम परं भावम् अजानन्तः मूढाः मानुषीं तनुम् आश्रितं मां भूतमहेश्वरम् अवजानन्ति ।

## शब्दार्थः 
:मम = मम
:परं भावम् = श्रेष्ठं तत्त्वम्
:अजानन्तः = अनवगच्छन्तः
:मूढाः = अविवेकिनः
:मानुषीम् = मानवीम्
:तनुम् = मूर्तिम्
:आश्रितम् = प्राप्तम्
:भूतमहेश्वरम् = भूतानाम् अधिपम्
:माम् अवजानन्ति = मां परिभवन्ति ।

## अर्थः 
सर्वेषां भूतानाम् ईश्वरोऽहं भक्तेच्छावशात् मनुष्यरूपेण भूमौ अवतीर्णः अस्मि । मम इमं मनुष्याकारं दृष्ट्वा अविवेकिनः अयं साधारणः इति भावयन्तः तिरस्कुर्वन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

11
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
माद्री

**माद्री** मद्रदेशस्य राजकुमारी । मद्रदेशस्य महाराजस्य ऋतायनस्य पुत्री । चन्द्रवंशस्य महाराजस्य पाण्डोः द्वितीयपत्नी ।  माद्र्याः सहोदरः शल्यः कदाचित् पाण्डुना सह जाते युद्धे पराजितः भवति । तथापि पाण्डुः तमेव मद्रदेशस्य राजा इति घोषयति । तदा पाण्डोः औदार्येण सन्तुष्टः मद्रदेशस्य राजकुमारः सहोदरीं माद्रीम् एव  पाण्डुमहाराजाय उपायनीकरोति । पञ्चपाण्डवाः इति प्रसिद्धेषु पाण्डवेषु द्वयोः माता माद्री । नकुलः सहदेवः च अस्याः माद्र्याः पुत्रौ । युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः च सप्त्न्याः कुन्त्याः पुत्राः । कुन्ती माद्री च यद्यपि सपत्न्यौ तथापि सहोदर्यौ इव आस्ताम् । पाण्डुः शापग्रस्तः सन् सपुत्रः भवितुं नार्हति स्म । तदा कुन्ती विवाहात् पूर्वं दूर्वासेभ्यः प्राप्तस्य वरस्य बलेन त्रीन् पुत्रान् प्राप्नोति । कुन्ती एव माद्रीम् अपि तं मन्त्रं कोधयति । तस्य मन्त्रस्य बलेन एव माद्री अपि अश्विनीदेवतयोः वरेण पुत्रौ प्राप्नोति । अन्ते पाण्डुः यदा मरणं प्राप्तवान् तदा तेन सहैव अग्निं प्रविशति माद्री ।

‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः