open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
बिभीतकीवृक्षः

अयं बीभीतकीवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन् वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । अयं बीभीतकीवृक्षः आकारेण माहान् वृक्षः । अस्य पर्णानि किञ्चित् प्रमाणेन वृत्ताकारकाणि इव भवन्ति । अस्य वृक्षस्य अपक्वानि फलानि गुच्छरूपेण भवन्ति । अस्य अपक्वानि फलानि औषधत्वेन उपयुज्यते । अस्मिन् २१.४ % “ट्यानिक्” नामकः अंशः भवति । तथैव बि-सिटोस्टेराल् गैलिक् आसिड्, चेबुलेजिक् आसिट्, ग्लूकोस्, ग्यालेक्टोस्, फ्रक्टोस्, रैमनोज् इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति ।

## इतरभाषाभिः अस्य बीभीतकीवृक्षस्य नामानि 
अयं बीभीतकीवृक्षः आङ्ग्लभाषया“बेल्लङ्क् मैरोबलन्” इति उच्यते । अस्य वृक्षस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Terminalia Belirica इति । अयं हिन्दीभाषया“बहेडा” इति, तेलुगुभाषया“ताडी” इति, बेङ्गालीभाषया“बयडा” इति, कन्नडभाषया“तारे कायि” इति च उच्यते । 

## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य बीभीतकीवृक्षस्य प्रयोजनानि 
अस्याः बीभीतक्याः रसः कषायः । अस्याः गुणः रूक्षः, लघु च । इयम् उष्णवीर्ययुक्ता । विपाके मधुरा भवति । अस्याः अपक्वस्य फलस्य बाह्यः आभ्यन्तरः च उपयोगः क्रियते ।
१. इयं बीभीतकी त्रिदोषहरा । (वातः, पित्तं, कफः च)
२. अस्याः बीभीतक्याः फलं शोथं वेदनां च परिहरति । शोथस्य वा वेदनायाः वा स्थाने अस्य फलस्य लेपः क्रियते ।
३. अस्याः बीजात् निर्मितं तैलं चर्मरोगेषु, श्वेतकेशेषु च उपयुज्यते । इदं तैलं अपि शोथं वेदनां च निवारयति ।
४. व्रणात् रक्तस्रावः जायमानः अस्ति चेत् अस्याः चूर्णस्य लेपनेन रक्तस्रावः स्थगितः भवति ।
५. सामान्येषु दौर्बल्येषु, विशेषतया रसस्य, रक्तस्य, मांसस्य, मेदसः च विकारेषु च अस्याः उपयोगः हितकरः । 
६. अस्याः बीभीतक्याः अर्धपक्वं फलं मलबद्धतां निवारयति ।
७. अस्याः शुष्कं फलम् अतिसारस्य प्रवाहिकायाम् उपयुज्यते ।
८. प्रतिदिनम् अस्याः बीभीतक्याः एकस्य बीजस्य सेवनेन निश्शक्तिः अपगच्छति ।
९. इयं मृदु वीरेचिका अपि ।
१०. अनया बीभीतक्या निर्मितं “त्रिफलाचूर्णं” ५ ग्रां – १० ग्रां यावत् प्रतिदिनं रात्रौ शयनावसरे चषकमितेन दुग्धेन सह सेवनम् अपि बहु उपयोगकरम् ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नारीछन्दः

**नारी**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 3

मो नारी।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.

ऽऽऽ

म

उदाहरणम् १

गोपानां नारीभि: श्लिष्टोऽव्यात्कृष्णो व:॥ - नृसिंहदेवरचिता रत्नप्रभा टीका।

उदाहरणम् २

यस्मिन्यस्मिन्काले ।ग्लानिर्वा धर्मस्य॥                        
यस्मिन्यस्मिन्काले ।वृद्धिर्वाधर्मस्य॥  
तस्मिंस्तस्मिन्काले ।पार्थाहं जायेय  ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
तनुमध्याछन्दः

**तनुमध्या।**
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 6 
## लक्षणम्
त्यौ स्तस्तनुमध्या।  –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.७
ऽऽ। ।ऽऽ
त    य

## उदाहरणानि
उदाहरणाम् १
ग्लानिर्यदि धर्मे
वृद्धिर्यदधर्मे।
तस्मिन्समयेऽहं 
मामेव सृजामि ॥1  कौंतेय शृणु त्वम्।

उदाहरणम् २
सन्त्यक्तविभूषा 
भ्रष्टाञ्जननेत्रा
हस्तार्पितगण्डा
किं त्वं तनुमद्ध्या । - नाट्यशास्त्रम्

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
दाडिमवृक्षः

**दाडिमवृक्षः** भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः भारतस्य अत्यधिकेषु प्रदेशेषु वर्धते । केषुचित् प्रदेशेषु केवलं न वर्धते । तद्विना अफघानिस्ताने, बलूचिस्थाने, इराक् इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । अयं वृक्षः न महान् अपि तु लघ्वाकारकः । अस्य वृक्षस्य त्वक् धूसरवर्णीयं मृदु च भवति । अस्य वृक्षस्य पर्णानि २.५ – ६.३ से.मीयावत् दीर्घानि भवन्ति । पर्णस्य उपरितनः भागः कान्तियुक्तः भवति । अस्य वृक्षस्य पुष्पं ३ – ८ से.मीयावत् दीर्घं केसरवर्णीयं च भवति । अस्य दाडिमवृक्षस्य फलानि ३.८ – ७.५ से.मीयावत् व्यासयुक्तं भवति । 
thumb|200px|left|दाडिमफलम्
तस्य फलस्य त्वक् दृढं भवति । फलस्य अन्तः  अनेकानि बीजानि भवन्ति । बीजानाम् उपरि कृशं, पारदर्शकं, मधुररसयुक्तं, पाटलवर्णीयं च किञ्चन आवरणं भवति । इमानि फलानि औषधत्वेन यथा उपयुज्यन्ते तथैव आहारत्वेन अपि उपयुज्यन्ते । एतेषां वृक्षाणां पर्णानि उपयुज्य ताक्रम् अपि निर्मीयते । अस्य वृक्षस्य त्वक्, फलं पर्णं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते ।
thumb|left|200px|दाडिमबीजानि
thumb|left|200px|उद्घाटितं दाडिमफलम्  
## इतरभाषाभिः अस्य दाडिमवृक्षस्य नामानि 
अयं दाडिमवृक्षः आङ्ग्लभाषया“पोमोग्रानेट्” इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Punica Granatum इति । हिन्दीभाषया अयं वृक्षः “अनार्” इति, तेलुगुभाषया“दडिमा” इति, तमिळ्भाषया “मदलाय्” इति, मलयाळभाषया“मटालम्” इति, कन्नडभाषया“दाळिम्बे मर” इति च उच्यते ।  
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य दाडिमस्य प्रयोजनानि 
अस्मिन् दाडिमे २२.२% यावत् “ट्यानिन्” नामकः अंशः भवति । तथैव शर्करा, निर्यासः, १५% “पेक्विन्” नामकः अंशः, “पेलेक्ट्रिन्”, “ऐसोपेलेक्ट्रिन्”, “प्युनिकोट्यानिक्” इत्यादयः अंशाः अपि भवन्ति । अस्यः रसः कषायः, आम्लः च । विपाके अयं मधुरः भवति । अयं शीतवीर्यः चापि ।

१.	अस्य दाडिमस्य पक्वानि मधुराणि फलानि दाहं (पिपासां) निवारयन्ति ।

२.	अपक्वस्य अथवा अवर्धितस्य दाडिमफलस्य कषायः अतिसारं (सर्वविधम् अतिसारं) निवारयति । सः कषायः रक्तस्रावम् अपि शमयति ।

३.	अस्य फलस्वरसः १ औन्स् यावत्, त्वचः कषायः ५ चमसान् यावत् सेवितुं शक्यते ।

४.	अस्य फलं बलवर्धकम् । दुर्बलानां, निश्शक्तानां च हितकरम् । 

५.	अस्य दाडिमस्य सेवनेन ज्वरः, निश्शक्तिः, मूत्रविकाराः च अपगच्छन्ति ।

६.	इदं दाडिमं बुभुक्षां वर्धयति, मुखे जातान् पिटकान् अपि शमयति ।

७.	दाडिमम् अरुचौ, क्रिमिबाधायां, आम्लपित्ते चापि उपयुज्यते ।

८.	 अनेन दाडिमेन निर्मितानि “दाडिमाष्टकचूर्णं”, “दाडिमावलेह्यं”, “दाडिमादिचूर्णम्” इत्यादिकानि आयुर्वेदस्य औषधानाम् आपणेषु उपलभ्यन्ते ।
वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
विद्युन्मालाछन्दः

विद्युन्माला

प्रति-पादम् अक्षर-सङ्ख्या - ०८

मो मो गो गो विद्युन्माला ।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१५

ऽऽऽ ऽऽऽ ऽऽ

म   म गग

यति:- चतुर्भि: चतुर्भि:।

उदाहरणम् –१    
छाया देया सन्तप्ताय देयं चान्नं क्षुत्क्षामाय । 
द्रव्यं देयं सत्पात्राय देया विद्या सच्छिष्याय॥

उदाहरणम् –२
धर्मो ग्लानो वृद्धोऽधर्म:, यस्मिन्यस्मिन्काले पार्थ। संस्रष्टाहं स्वस्यैवास्मि, तस्मिंस्तस्मिन्काले पार्थ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
शशिवदनाछन्दः

**शशिवदना।** 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ६ 
शशिवदना न्यौ ।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.८
।।। ।ऽऽ
न य
प्रवहितकाले क्वचिदपि पार्थ शबलितधर्मं सबलमधर्मम्।।1 अहमवलोक्य विधृतशरीर:।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
विद्युल्लेखाछन्दः

**विद्युल्लेखा।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 6

विद्युल्लेखा मो म:। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.९

।।। ।।।

म म

उदाहरणम् - 
यस्मिन्यस्मिन्काले ग्लानिर्वा धर्मस्य, 
यस्मिन्यस्मिन्काले वृद्धिर्वाधर्मस्य॥1 तस्मिंस्तस्मिन्काले पार्थाहं जायेय ।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
धूमपानरहितदिनम्

समाजे उत्तमाः अंशाः पूर्वकालतः अपि अनुसरणॆ सन्ति तथैव धूमपानं ताम्बूलचर्वणं मद्यपानम् इत्यादि दुरभ्यासा अपि मानवेषु पुरुषैः सम्बध्दाः सन्ति । विश्वे अनेक देशेषु महिलाः अपि धूमपानं कुर्वन्ति । धूमपानासक्ताः धूमपानाभ्यासेन उत्साहसहिताः प्रचोदिताः भवन्ति । धूमपानेन बहिरागतेन धूमेन तेषां तथा अन्येषाम् अपारहानिः सम्भवति । आयुः प्रमाणं धूमपानेन न्यूनं भवति इति संशोधकाः वदन्ति । अत एव विश्वे धूमपान रहितदिनम् इति एप्रिल सप्तमे दिने आचरन्ति ।

धूमपानरहितदिनाचरणेन धूमपाने आसक्तानां त्यागं कर्तुं प्रोत्साहकरणं तथा, ये धूमपानं न कुर्वन्ति तेषाम् अपायः न भवतु इति सदुद्देशः अस्ति । महानगरेषु प्रतिवर्षं धूमपानकारणात् हृद्रोगेन बहवः मृता भवन्ति । ‘धूमपानं हानिकरं’ इति सर्वत्र प्रचारः कृतः अस्ति ।	तमाखु सेवनं, तमाखूत्पन्नसेवनं जगति बहुविधं प्रचलति । तमाखुचूर्णं नश्यम् इति भवति । तमाखुः बीडी सिगरेट् इत्यादिषु उपयुक्तं भवति । धूमपानेन धूमे अङ्गाराम्लवायुः मिश्रितः भवति । निकोटिन् इत्यंशः हृदयरोगाणां कारणं भवति । रक्तपरिचलने च बाधां करोति । अन्ते हृदयाघातस्य च कारणं भवति । अतीवधूमपानेन हृदये क्षयरोगः भवति । श्वासोच्छ्वासे बाधा भवति । गर्भिणीस्त्री धूमपानं करोति चेत् अग्रे शिशूनां वर्धनेऽपि दोषाः भवन्ति । धूमपानेन वातावरणे अङ्गाराम्लवायुः प्रसरति । अनेन अन्येषामपि कुपरिणामः भवति ।

प्रथमतया अन्ताराष्ट्रिय धूमपान रहितदिनाचरणं क्रिस्ताब्दे १९८८ तमे वर्षे एप्रिल्  सप्तमे दिने आचरितम् । इदानीं सार्वजनिकस्थलेषु धूमपान निषेधः कृतः अस्ति । विद्यालय वाचनालय चिकित्सालय भूसम्पर्कवाहन स्थानकानि , विमानोड्डुयनकेन्द्राणि, उद्यानानि, चलनचित्रमन्दिराणि देवालयः सार्वजनिकवाहनं, धूमशकटबाह्नम् इत्यादिस्थलेषु निषेधः कृतः अस्ति ।	यः धूमपानासक्तः भवति तस्य अधिकायुः अपेक्षितं चेत् धूमपानत्यागः आवश्यकः अस्ति । मानवानां जीवनं सफलं सुदीर्धं भवतु इत्याशा धूमपानरहितदिनाचरणस्य उद्देशः अस्ति । धूमपानासक्ताः अल्पाहारसेविनः भवन्ति । अन्ते मृताः भवन्ति । अतः एव धूमपानासक्तानां दीर्धजीवनाय साधारण जनानाम् आरोग्यविषये च संरक्षणाय च धूमपाननिषेधः उत्तमः उपायः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*No Smoking Day

वर्गः:अन्ताराष्ट्रियविशेषदिनम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वसुमतीछन्दः

**वसुमती** 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 6

त्सौ चेद्वसुमती।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१०

ऽऽ। ।।ऽ

त स

उदाहरणम् -  
धर्म: शबलितोऽधर्मो विकसित:।
एवं यदि क्वचिज्जातं भवति चेत् ।।1
पार्थ स्वयमहं जायेय समये ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
प्रमाणिकाछन्दः

प्रमाणिका जरौ लगौ।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१९ 
।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ 
ज  र  लग

उदाहरणम् –१ 
प्रियं वदेदृतं वदेद्धितं वदेन्मितं वदेत् । 
तपो य आचरेदिदं स सर्वदा सुखी भवेत्॥
 
उदाहरणम् – २
न येन वन्दितो गुरुर्न मातृदेवता तथा।
मुखस्य तस्य दर्शनाद् भवेद्धि पापसञ्चय:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मदलेखाछन्दः

**मदलेखा।** 
 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 7

म्सौ ग: स्यन्मदलेखा। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१२

ऽऽऽ ।।ऽ ऽ

म स ग
उदाहरणम्  - धर्मो नष्टबलो वाधर्मो पुष्टबलो वा ।कौन्तेय क्वचिदेवं जायेहं तु तदानीम्॥1

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कार्मिकदिनाचरणम्

प्रतिवर्षं मे मासस्य प्रथमदिनं कार्मिकदिनम् इति आचरन्ति । प्राचीनकाले वसन्तोत्सव इति श्रमिकाः पर्वं अचरन्ति स्म । स्वगृहणि सम्यगलङ्कृत्य मेराज्ञीं किरीटेन च अलङ्कुर्वन्ति स्म । रष्यादेशे यदा महाक्रान्तिः अभवत् तदनन्तरं वसन्तोत्सवः एव कार्मिकदिनमिति परिवर्तितम् अभवत् । एवं मेमासस्य प्रथमे दिने विश्वे एव श्रमिकाणां विषये चिन्तनं भवति ।

रष्यादेशे समतावादस्य अतीव गौरवम् आसीत् । यन्त्रागाराणां स्थापनया ग्रामीणजनाः उद्योगार्थं नगरम् आगतवन्तः । यन्त्रागारेषु सहस्रशः जनाः कार्यं कुर्वन्ति । तेषाम् अनेकविधसमस्याः आसन् । मुख्यतः अपघातपरिहारः, अपत्यानां शिक्षणं, परिवारजनानाम् आरोग्यम् इत्यादि प्रापत्यर्थं कार्मिक सङ्घनाम् उदयः अभवत् ।

	सङ्घद्वाराः कार्मिकाः स्वमूलभूतसौकर्यान् प्राप्तवन्तः । यन्त्रागारस्वामिनः अपि कार्मिकाणाम् अनेकानुकूलताः काल्पितवन्तः । एतदर्थ सर्वकारेण अपि कार्मिकनियमाः कृता अभवन् । एवम् अष्टादशवर्षं पूरितवन्तः श्रमिकाः इति निर्णयः अभवत् । तत्पूर्वं जनाः कार्यं कुर्वन्ति चेत् ते बालकार्मिकाः इति प्रसिध्दाः

	रष्यादेशे झरप्रभोः काले पेट्रोग्राड् प्रदेशे लक्षापरिमिताः कार्मिकाः आन्दोलनं कृतवन्तः । कार्मिकाणां विरुध्दं सेनायै गोलिकाप्रहाराय आरप्रभुः आदेशं दत्तवान् । किन्तु सेना गोलिका प्रहारं कर्तुं न इष्टवती आरप्रभुः धूमशकटयानेन आगतवान् आसीत् । तत्रापि मार्गावरोधः कृतः अभवत् । अन्ते आरप्रभुः अधिकारं त्यक्तवान् । क्रान्तेः विजयः अभवत् ।

	क्रिस्तशक १९१८ तमे वर्षे गात्यादेशे कम्युनिस्ट(समतापक्ष) पक्षस्य अधिकारः आरब्धः अभवत् । तदा कार्मिकाणां कल्याणाय योजनाः रुपिताः आसन् । यन्त्रागाराः अपि अनेके आरब्धाः अभवन् । पञ्चवार्षिकयोजनाः अपि आरब्धाः । एवं विश्वे एव कार्मिकाणां कल्याणकार्यक्रमाः सर्वदेशेषु व्यवस्थिताः सन्ति । सर्वत्र प्रत्येकतया यन्त्रागारेषु स्थलीय सङ्घाः सन्ति । अथापि श्रमयोग्यं वेतनं न ददति । सर्वकारेणापि उत्तमा व्यवस्था कृतास्ति । सा व्यवस्था सर्वकारीय श्र मिकाणां एव उपयोगिनी अस्ति । स्वायत्तसं स्थासु कार्यकतृणां कृषिकार्येषु स्थितानां किमपि उत्तमं सौलभ्यं न भवति ।

	देशे कार्मिकाणां तेषां परिवारजनानां च उत्तमरीत्या सौलभ्यानि दातव्यानि सन्ति । प्रतिदिनम् अष्टघण्टाकार्यकालः भवतु ।क्षेमकार्याणि कर्तव्यानि सन्ति । देशे तत्र तत्र आन्दोलनानि प्रवर्तितानि भवन्ति । अतः कार्मिकदिनाचरणसमये कार्मिकाणां समस्यानां विषये चर्चा करणीया । क्षेमविषये नियोजनाः रुपितव्यानि सन्ति । एवं कार्मिकदिने कार्मिकाणां विरामः भवति । तद्दिनेकार्यक्रमः भवति । कार्मिकाणां सौलभ्यानां विषये च चिन्तनानि भवन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* http://www.capetownmagazine.com/public-holiday-workers-day

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वनमहोत्सवदिनम्

नगरीकरणं, वननाशः, गृहनिर्माणं यन्त्रागाराणां स्थापनम् इत्यादिकारणात् भूमण्डले वनप्रदेशाः न्यूनाः सञ्जाताः सन्ति । अत एव भूमण्डले उत्तमपरिसर निर्माणाय वनमहोत्सवाचरणं भारते स्वातन्त्र्यानन्तरम् आरब्धम् अस्ति ।
	
जगति जनसङ्ख्या यथा यथा अधिका अभवत् तदा सर्वेषां निवासाय, आहारोत्पादनाय, गृहनिर्माणाय च वनस्य नाशोऽपि अधिकः सञ्जातः । वृक्षाणाम् उपयोगः गृहनिर्माणे अग्निज्वालने च पूर्वकालतः प्रचलति । वनेन भूमण्डले अधिका वृष्टिः भवति । तेन च कृषिक्षेत्रे उत्तमधान्यादीनाम् उत्पादनं भवति । अनेन मानवानाम् आहारः प्राप्तः भवति स्म ।

	यदा वननाशात् भूमण्डले उष्णता अधिका सञ्जाता तदा । वृष्टिः न्यूना अभवत् । नद्यः तटाकानि शुष्काणि अभवन् । ग्रामे कृषिकार्यार्थं जलम् अलभ्यम् अभवत् । नगरे पेयजलपूरणं समस्यापूर्णम् अभवत् । सर्वत्र वातावरणे अधिकोष्णतया कुपरिणामः अधिकः अभवत् । वनरक्षणार्थम् अनेकविधाः कार्यक्रमाः आयोजिताः सन्ति । जनजागर्तिकरणं , वृक्षारोपणम्, उद्याननिर्माणं, सामूहिकसुरक्षितवननिर्माणम वननाशस्य निर्बन्धः इत्यादि सफलाः सञ्जाताः सन्ति ।

	भारतदेशे चिपकोआन्दोलने उत्तमं कार्यं कृतम् अस्ति । श्रीसुन्दरलालबहुगुणः अस्यान्दोलनस्य नेता आसीत् । इदानीं देशे सर्वत्र प्रकृतिप्रियाः जागरिताः  वननाशविरोधिप्रदर्शनानि कृतवन्तः सन्ति ।	सर्वकारेणापि प्रतिवर्षं कोटिकोटिवृक्षाणाम् आरोपणं भविष्यति । वनरक्षणं न केवलं सर्वकारस्य कार्यम् अपितु सर्वेषां कार्यमस्ति । सर्वेषां जनानां हितमिच्छन् सदा मानवः वननाशं न करोतु । वृक्षारोपणं च करोतु इति दिनाचरणस्य उद्देशः अस्ति । वनैः जनानाम् अनेकोपयोगाः सन्ति । वने अनेकविधवस्तूनाम्  उत्पत्तिः भवति । अनेकौषधसस्यानि वने भवन्ति । अनेकपुष्पफलवृक्षैः जनानां सन्तोषः आहारः च प्राप्तः भवति । मधु, श्रीगन्धः रक्त चन्दनं, नीलगिरितैलं, रळर द्रव्यं धूपः, हिङ्गु लवङ्गादिद्या  आहारपदार्थाः वनेनैव सुलभ अस्ति ।

	प्रकृतौ समतोलनं स्थापयितुं वनप्रदेशानाम् आवश्यकता अधिकास्ति । ग्रामीणप्रदेशे च वनस्य वीक्षणम एव सन्तोषाय भवति । नगरप्रदेशेषु सर्वत्र वनानां स्थापनमपि असाध्यमअस्ति । वृक्षैः मानवानां शुध्दाम्लजनकस्य पूरणं भवति । एवं वृक्षाः मानवोपयोगिनः इत्यत्र संशयः नास्ति ।

	सर्वैः जनैः वनस्य रक्षणं करणीयम् । नूतनानां वनानाम् उपवनानां स्थापनं कर्तव्यम् । तेन सह वननाशविरोधः कर्तव्यः अस्ति । एतेन सर्वेषां मानवानां हितं भवति इति सर्वेषां सम्यक् ज्ञापनीयम् एव दिनाचरणस्य उद्देशः ।
	वनमहोत्सव कार्यक्रमेषु विद्यालयेषु बालानामेव वनरक्षणार्थं प्रेरयन्ति । वृक्षारोपणं कुर्वन्ति । वृक्षाणां महत्वं विद्यार्थिनां स्मारयन्ति ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
विश्वकर्मदिनम्

देवशिल्पी विश्वकर्मा रामायण महाभारतपुराणेषु च विख्यातः वास्तुशिल्पकारः । भारतदेशे विश्वकर्मवंशीयाः बहवः शिल्पिनः सन्ति । प्रायः नवम्बर मासे भारते विश्वकर्मदिनम् आचरन्ति । मुख्यतः भारतीयमजदूरसङ्घः एतद्दिनं सम्भ्रमेण आचरति । विश्वकर्मा भारतीयशिल्पिनां स्फूर्तिदायकः अस्ति । विश्वकर्मा प्रभासस्य सुतः । अस्य माता बृहस्पतेः सुता ब्रह्मवदिनी । बाल्यादेव विश्वकर्मणः वास्तुनिर्माणाभिलाषः आसीत् । एतदर्थं बहु अध्ययनं कृतवान् । विश्वकर्मा परशिवस्य साक्षात्कारेण अनुग्रहेण च स्थापत्य विद्यां प्राप्तवान् । अनन्तरं देवस्थपतिः इति प्रसिध्दः अभवत् ।
	
पुराणेषु विश्वकर्मणः सृष्टिविषये बहुधा ज्ञातुं शक्यमस्ति । महातन्त्रज्ञः देवशिल्पी विश्वकर्मा काशीनगरे श्रीविश्वनाथमन्दिरं निर्मितवान् । यज्ञमण्डपनिर्माणकार्ये सदा व्यस्तः आसीत् । अनेकदेवाः एतं भवननिर्माणार्थं प्रार्थितवन्तः । प्राचीनभारते प्रसिध्देषु अनेकनगरेषु विश्वकर्मणः कार्यं वयं पश्यामः ।
	
श्रीकृष्णस्य द्वारकापुरिं पाण्डवानां कृते इन्द्रप्रस्थनगरं, कुबेराय लङ्कानगरं तथा अलकापट्टणं विश्वकर्मा एव निर्मितवान् । विश्वकर्मा अनेकविशेषवस्तूनां निर्माणमपि कृतवान्  पाण्डवानाम् इन्द्रप्रस्थे स्थितानि भव्यभवनानि अतीव सुन्दराणि आश्चर्यकराणि आसन् । तेनैव दुर्योधनः दुखितः अभवत् । पाण्डवानां देषाय एतानि भवनानि पाण्डवानां वैभवोऽपि कारणानि अभवन् ।
	
विविधवादनानि आयुधानि, शिवधनुलुः, इन्द्रस्य वज्रायुधं परशुरामस्य वैष्णवधनुः कुबेरस्य पुष्पकविमानम् इत्यादिवस्तूनि विश्वकर्मणः सृष्टेः उल्लेखः प्राप्यते ।

	भारतदेशे विश्वकर्मजनाः कारुशिल्पं, वास्तुनिर्माणं, मूर्तिशिल्पं, शिल्पमूर्ति, लोहमूर्तिः इत्यादि निर्माणे आसक्ताः सन्ति । ते सर्वत्र प्राचीनसूत्राणामेव उपयोगं कुर्वन्ति । आधुनिककाले तन्त्रज्ञानक्षेत्रे महत् साधनं कृतमस्ति । अत्यन्तसुन्दरतया मूर्तिनिर्माणम् इदानीं कुर्वन्ति । एवं विश्वकर्मदिनाचरणेन भारतीय कुशलकर्मिणां स्मरणं, तेषां कृतीनां दर्शनं, वस्तुप्रदर्शनम्, इत्यादि आयोजयन्ति । एतेन मानवीयकलात्मकतायाः दर्शनं प्रत्यक्षं भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
Vishwakarma Pooja

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
गोकुरासस्यम्

इदं गोकुरासस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं सस्यं  भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु अपि वर्धते । इदं सस्यं भूमौ प्रसारितम् इव वर्धते । अस्य सस्यस्य औन्नत्यं २ – ३ पादमितं भवति । अस्य गोकुरासस्यस्य पत्राणि अत्यन्तं लघ्वाकारकाणि, विभिन्नानि आकारकाणि च । अस्य पुष्पाणि अत्यन्तं मनोहराणि, पीतवर्णीयानि च भवन्ति । अस्य सस्यस्य फलेषु ५ – १० कण्टकानि भवन्ति । तानि कण्टकानि अत्यन्तं तीक्ष्णानि भवन्ति । अस्य गोकुरासस्यस्य मूलं ४ – ६ अङ्गुलं यावत् दीर्घं भवति ।   
## इतरभाषाभिः अस्य गोकुरासस्यस्य नामानि 
इदं गोकुरासस्यम् आङ्ग्लभाषयाTribulus terrestris इति उच्यते । हिन्दीभाषया“गोखरू” इति, तमिळ्भाषायां “पान्नेरु मुल्लु” इति, मलयाळभाषया“नेरेङ्गळ्” इति, कन्नडभाषया“नेग्गिलगिड’ इति च उच्यते ।
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गोकुरासस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य गोकुरासस्यस्य रसः मधुरः । इदं गुरुगुणयुक्तं स्निग्धं च सस्यम् । अस्य बीजे ३.५ – ५ % यावत् तैलांशः (सुगन्धतैलम्), टैनिन्, सेपोनिन्, क्षारः च भवन्ति । अस्य सस्यस्य फलं मूलं चापि औषधत्वेन उपयुज्यते ।

#     इदं गोकुरासस्यं वातं पित्तं च शमयति । 
#	नाडीनां दौर्बल्ये  अस्य उपयोगः हितकरः ।
#	इदम् अग्निदौर्बल्यं, शोथं, रक्तपित्तं, मूलव्याधिं च निवारयति ।
#	अस्य गोकुरासस्यस्य उपयोगेन कासः, श्वासरोगः, मूत्रकृच्छं, गर्भपातसमस्या च परिहृताः भवन्ति ।
#	अस्य फलस्य चूर्णं ३ – ६ ग्रां यावत्, कषायं ३० मि. ली. यावत् सेवनीयम् ।
#	मूत्रले इदं गोकुरासस्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् औषधीयं सस्यम् ।
#	इदं हृद्रोगे, सर्वाङ्गानां शोथे चापि उपयुज्यते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निर्गुण्डिसस्यम्

इदं निर्गुण्डिसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्य सस्यस्य पर्णेषु वर्णरहितः, गन्धयुक्तः, भाष्पीभवनयोग्यः कश्चन तैलांशः, तथा च “रेसिन्” नामकः अंशः च भवतः । अस्य फलस्य बीजे “आर्ग्यानिक् आसिड्”, “मेलिक् आसिड्”, अत्यल्पेन प्रमाणेन क्षारपदार्थः च भवन्ति । अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णं, मूलं, पुष्पं, बीजं चापि औषधत्वेन उपयुज्यन्ते । अस्य सस्यस्य बीजेभ्यः तैलम् अपि निर्मीयते ।
## इतरभाषासु अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य नामानि 
इदं निर्गुण्डिसस्यम् आङ्ग्लभाषया vitex Negundo इति उच्यते । इदं हिन्दीभाषया“सम्बालु”, “निन्धुवार”, “मेलुडि” इति वा उच्यते । तत् सस्यं तेलुगुभाषया“तेल्लावाबली” अथवा “बावली” इति, तमिळ्भाषया “नोच्चि” इति, मलयाळभाषया “करिनोच्चु” इति, मराठीभाषया“लिङ्गड्” अथवा “निगड्” इति, कन्नडभाषया“लेक्के” इति च उच्यते । 
## आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य प्रयोजनानि 
अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य रसः कटुः, तिक्तः, कषायः च । सः उष्णवीर्यः, विपाके कटुः , लघुः च । 
१.	इदं निर्गुण्डिसस्यं बुभुक्षां वर्धयति, वेदनां निवारयति च ।
२.	इदं कफं, वातं च परिहरति ।
३.	निर्गुण्डिसस्यं मूत्रम् आवर्तं च वर्धयति ।
४.	अस्य उपयोगेन शोथः, विषं चापि अपगच्छति ।
५.	इदं ज्वरम्, आमवातं, कासम्, अजीर्णं च निवारयति ।
६.	अस्य उपयोगेन महिलानां श्वेतस्रावः, चर्मरोगः, व्रणः च अपगच्छति ।
७.	पादे ज्वलनं जायते चेत् अस्य निर्गुण्डिसस्यस्य पर्णानि बद्धव्यानि ।
८.	शिरोवेदनायां सत्याम् अस्य पर्णानि सम्पेष्य लेपनीयानि। अथवा अस्य पुष्पस्य चूर्णं नस्यवत् नासिकया जिघ्रातव्यम् ।
९.	कीलवेदनायां, शोथे, व्रणे, चर्मरोगेषु च अस्य मूलेभ्यः अथवा पर्णेभ्यः  निर्मितं तैलम् उपयोक्तव्यम् ।
१०.	कर्णवेदनायाम् अपि अस्य तैलं कर्णे स्थाप्यते ।
११.	कर्णस्रावः जायते चेत् अस्य तैलं मधुना सह कर्णे स्थापनीयम् ।
१२.	ज्वरावसरे शरीरात् दुर्गन्धः निस्सरति चेत् शरीरे अस्य कषायस्य लेपनेन दुर्गन्धः निर्गच्छति । ज्वलनम् अपि अपगच्छति । कषायस्य पानम् अपि शक्यते ।
१३.	“सैयाटिक” (Sciatica) इत्यस्मिन् नाडीरोगे अपि अस्य कषायं पातुं दीयते ।

वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुमतीछन्दः

**मधुमती।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 7

मधु यदि ननगा:।

।।। ।।। ऽ

न न ग

उदाहरणम् – 
विकचमसुकृतं ह्यविकचसुकृतम्।
जगति भवति चेत्क्वचिदपि समये ॥1 स्वयमवतरणं मम भवति तदा ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
अल्लमप्रभु

भारतीयेतिहासे द्वादशशतककाले कर्णाटकप्रदेशे महत्वपूर्णपरिवर्तनं शरणक्रान्तिरुपं प्रसिध्दम् अभवत् । अल्लमप्रभुः, अक्कमहादेवी, बसवेश्वरः, सिध्दरामः, हरणय्यः चेन्नय्यः इत्यादयः सहस्रशः शिवशरणाः वचन रचनया सदाचारेण च प्रसिध्दाः आसन्। तेषु महामहिमः अल्लमप्रभुः साक्षात्परशिवस्वरुपः आसीत् । बसवेश्वरेण स्थापिते अनुभवमण्डपे अल्लमप्रभुः अध्यक्षः आसीत् ।अल्लमप्रभुजयन्तीं युगादिसमये सर्वत्र आचरन्ति ।
## चरितम्
अल्लमप्रभोः चरितस्य चामरसकवेः प्रभुलिङ्गलीलामहाकव्ये, हरिहरकवेः प्रभुदेवररगळॆ काव्ये च विवरणानि मिलन्ति । अल्लमप्रभुः बनवासीसमीपे "बळ्ळिगावेग्रामे" जन्म प्राप्तवान् । अस्य पिता "निरहङ्कारः" माता च "सुज्ञानि" । बाल्ये एव अल्लमः अतीव विशिष्ट चमत्कारं कृतवान् । एकदा परशिवस्य सभायां पार्वतीदेवी लोके सर्वे मायावशे सन्ति इत्यवदत् । तदा शिवः अल्लमः इति मायातीतः अस्ति इत्युक्तवान् सः ज्ञानी महामहिमः इति च उक्तवान् । तदा पार्वतीदेवी तामसीशक्तिं भूमिं प्रेषयित्वा अल्लमप्रभुं जित्वा प्रदर्शयामि इति अवदत् । पार्वत्याः तामसी शक्तिः मायारुपेण भूमौ जन्म प्राप्तवती । ममकार मोहिनी दम्पत्योः सुता माया नर्तनकलां ज्ञातवती । अल्लमः मृदङ्गवादको भूत्वा तद्देशम् आगतवान् । मायादेव्याः नर्तनस्य अल्लमप्रभोः मृदङ्गवादनं योजितम् । अन्ते अल्लमः मृदङ्गं स्फोटयित्वा गतवान् । मायादेवी तम् अन्विष्यन्ती सर्वत्र गता अल्लमप्रभुः कुत्रापि नासीत् । अन्ते माया पराजिता भूत्वा कैलासम् आगच्छति । शिवः अहमेव भूमौ अल्लमरुपेण वसन्नस्मि इत्युक्तवान् । अल्लमप्रभुः शिवशरणानां परीक्षां कुर्वन् सर्वत्र गतवान् । दाने अहं सर्वश्रेष्ठ इति ज्ञातवन्तं बसवेश्वरं भोजनकार्येणा अहङ्काररहितमकरोत् । सिध्दरामः शरणः देवालयनिर्माणे रतः अभिमानी च आसीत् । तम् ओडु इति कथयन् निराकारः सन् अभिमानं दूरिकृतवान् । अक्कमहादेवी अपि शून्यसिंहासनाधीश्वरं अल्लमप्रभुं दृष्टुं अनुभवमण्डपं आगतवती । अल्लमप्रभुः परीक्षां कृत्वा तस्याः विशेष भक्तिं स्पष्टं कारितवान् । एवमेव भारतयात्रां कृत्वा अल्लमप्रभुः सत्यदर्शनं कृतवान् । अन्ते च कदलीवने अहभ्यः अभवत् । अल्लमप्रभुः  ‘गुहेश्वर’ अङ्कितेन अनेकानि सुन्दराणि महत्वपूर्णानि वचनानि रचितवान् वचनानि ज्ञानविषयकानि उपदेशवचनानि अतीव मनोज्ञानि तत्त्वयुक्तानि सन्तिं । उदाहरणार्थं “ होन्नुमाये येम्बरु होन्नु मायेयल्ल । हेण्णु मायेयेम्बरु हेण्णुमायेयल्ल मण्णुमायेयेम्बरु मण्णुमायेयल्ल । मनद मुन्दण आशेये माये काणा गुहेश्वर । (स्वर्णं मायेति वदति, स्वर्णं न माया  वनिता मायेति वदति, वनिता न माया मृत्तिका मायति वदति मृत्तिका न माया । मनसि स्थितैकाशा मायावलोक गुहेश्वर ।
	
## काचनकानिवचनानि
वेदवेम्बुदु ओदिनमातु, शास्त्रवेम्बुदु सन्तेय सुद्दि, मातु एम्बुदु ज्योतिर्लिङ्ग तन्न तानरिदोडे तुदियल्लि तत्वनोडा’ पुण्यपाप बेरे एरडु सेरि ओडलायितु, हरनोळगण प्रकृति स्वभावगळु हरभावदिच्छेत्रे तोरुववु ‘विनर्ग नीने गुरुवल्लवे’ ‘मर्त्यलोकद जनरु देगुलदोळगोन्दु देवरमाडिदडे आनु बेरगादेनु ’ (वेद इत्येषा पठनभाषा, शास्त्रमित्येषा विक्रयवार्ता, वचनमित्येतत् ज्योतिर्लिङ्गम्, स्वयमात्मानं वेत्ति चेत् अन्ते तत्त्वमालोक, पुण्यपापयोर्भिन्नयोः सङ्गमेन उदरमापन्नम् हरस्यान्तः प्रकृति स्वभावा हरभावेच्छैव दृश्यते ) (निसर्ण त्वमेव गुरुः खलु तावत्’) ‘मर्त्यलोकजना देवालयन्तः देवं निर्मातीति चकितौऽहमभवम्’ ) आत्मज्ञानबेधकः शरणानां मार्गदर्शकः वचनकर्ता अल्लमप्रभुः अद्वितीयः गुरुणां गुरुः च आसीत् । तस्योपदेशाः अपि मार्गिकाः तत्वयुक्ताः सन्ति ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Allama Prabhu in Lingayat Religion
*Allama Prabhu - Life and Legacy 
*Poems of AllamaPrabhu

वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माणवकछन्दः

माणवकम्

प्रति-पादम् अक्षर-सङ्ख्या - ०८ 
माणवकं भात्तलगा:। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१६
ऽ।। ऽऽ। ।ऽ
भ  त  लग  
यति: -चतुर्भि: चतुर्भि:।
उदाहरणम् –१
हस्तगतो वा विभवो वीर्यजिता वा प्रभुता।
जीवनयात्रान्तपदे न प्रभुता वा विभव:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कुमारललिताछन्दः

**कुमारललिता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 7

कुमारललिता ज्सौ ग:।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१३

।ऽ। ॥ऽ ऽऽ

ज स ग

वृषो यदि च दीनोऽवृषो यदि च पीन:।पृथासुत तदाहं भवामि धृतदेह:॥1

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वितानच्छन्दः

**वितानम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या  ८

वितानमाभ्यां यदन्यत्।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२०

।ऽ। ऽऽ। ऽऽ

ज त ग ग

यदा च धर्मप्रणाशो यदा ह्यधर्मप्रकर्ष:। तदा तदात्मानमेव सृजाम्यहं सव्यसाचिन् ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
चित्रपदाछन्दः

**चित्रपदा।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ८

भौ गिति चित्रपदा ग:–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१४

ऽ।। ऽ।। ऽऽ

भ भ ग

धर्ममतं यदि नष्टं पुष्टमधर्ममतं वा। पार्थ यदैव तदैव देहधर: प्रभवामि ॥1

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
हंसरुतछन्दः

**हंसरुतम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ८

म्नौ गौ हंसरुतमेतत्।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१७

ऽऽऽ ।।। ऽ ऽ

म    न  ग ग

धर्मग्लानिमवलोक्याधर्मोत्कर्षमपि काले।
आत्मानं त्ववसृजामि तस्मिन्पार्थ समयेऽहम् ॥१

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
समानिकाछन्दः

**समानिका।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ८

र्जौ समानिका गलौ च।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.१८

ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।

र ज ग ल

नाशितं सुधर्ममार्गमुत्थितं ह्यधर्मवर्त्म। पार्थ लक्षये यदैव संसृजाम्यहं स्वमेव॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कबीरदासजयन्ती

सन्तः श्रेष्ठः  कविः निर्गुणब्रह्मोपासकः कबीरदासमहोदयः सर्वधर्म समताम् उपदिष्टवान् उत्तरभारते साधुभिः सह वसन् समाजसुधारणकार्यम् अपि कृतवान् । एतेषां जयन्तीन्त्युत्सवं ज्योष्ठमासस्य पूर्णिमादिने आचरन्ति । मानवजीवनाय कबीरदासमहोदयस्य उपदेशाः मार्गदर्शकाः सन्ति । कबीरदासस्य जन्म वाराणसीनगरे एकस्मिन् ब्राह्मणपरिवारेऽभवत् । किन्तु सः बाल्यात् मुस्लिमपरिवारे पालितः अभवत् । क्रिस्तशके १४०० वर्षे समये हिन्दुविधवायां जातः परिवारेण त्यक्तः *नीरु* महम्मदीयेन तन्तुवायेन पालितः । बाल्ये कबीरः अपि वस्त्रनिर्माणं ज्ञातवान् ।

	हिन्दुमुस्लिंधर्मयोः धर्मतत्वानि ज्ञात्वा कबीरः साधुभिः सदा आध्यात्मिकधार्मिकचर्चां करोति स्म । एकदा स्वामिरमानन्दस्य दर्शनं प्राप्तवान् । शिष्यत्वेन स्वीकर्तुं प्रार्थितवान् । स्वमिरमानन्दः कबीरस्य विनयं दृष्ट्वा सन्तोषेण शिष्यत्वेन अङ्गीकृतवान् । कबीरस्य पत्न्याः नाम लोई इत्यासीत् । जीवननिर्वहणार्थं तन्तुवायवृत्तिमेव कबीरदासः आश्रितवान्  । कबीरदासः सद्भिः साकमेव व्यवहारज्ञानम् आध्यात्मिकज्ञानं च प्राप्तवन्तः । स्वमिरामानन्दात् सन्यासदीक्षां स्वीकृत्य कवितारचनासु च प्रतिभां प्रदर्शितवान् । प्रथमं निर्गुणोपासकः कबीरदासः अनन्तरं रामभक्तः अभवन् । रामरहीमयोः अन्तरं हृष्टवन्तः । नाम भेदेऽपि देवः एकः एव इत्युक्तवान् ।

	*दोहा* इति द्विपादात्मकेषु काव्येषु अति सुन्दरतया व्यवहारज्ञानं नीतिमुक्तवान् । गुरोः स्थानं अतीवमहत्त्वपूर्णमस्ति । गुरुः भगवान् एकदैव पुरतः आगच्छन्ति चेत् अहं गुरुमेव प्रथमं पूजयामि यतः गुरुः एव भगवन्तमपि दर्शितवान् इति कबीरदासः उक्तवान्  ।

	‘साई इतना दीणि ए. जा मे कुटुम्ब समाय । मै भी भूखा न रहूं साधुभी भूखा न जाय’ एवम् अधिकं धनं कबीरदासस्य अस्ति । तस्य  उपदेशेषु सुविचाराः अन्धविश्वासनिरासः मार्गदर्शनव्यवहाराः सम्यक् निरुपिताः सन्ति ।  (‘स्वामी एतावद् ददाति येन मम कुटुम्बं सम्भाल्यते । अहमपि न बुभुक्षितोऽस्मि साधवोऽपि न बुभुक्षिताः स्युः’॥)भक्तिः, ज्ञानं, गुरुपूजा, संसारत्यागः, कर्तव्यनिर्वहणादिविषये अनेकानि सुन्दराणि पद्यानि अपि कबीरदासः रचितवान् । *कहत कबीर सुनो भाई साधो* एतत् वाक्यं कबीरदासस्य पद्येषु भवति ।

	कबीरदासस्य जातिविचाराः उच्चनीयभावनिरासः सम्प्रदायविरोधिभावनाः जनेभ्यः इष्टाः न आसन् । कबीरदासः भक्तिनटनां कटुशब्दैः निन्दितवान् । स्वीये वृध्दाप्ये कबीरदासः गोरखपुरे वासं कृतवान् । तत्रैव क्रिस्तशके १५०८ तमे वर्षे दिवङ्गतः । भारतदेशे कबीरदासस्य जयन्ती महोत्सवं जूनमासे आचरन्ति ।
## अत्रापि अललोक्यताम्
*:hi:भक्ति काल
*:hi:भक्त कवियों की सूची
*:hi:हिंदी साहित्य

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Gutenberg: Songs of Kabir by Rabindranath Tagore
* Poems of Kabir
* Songs of Kabir (tr. Rabindranath Tagore) at sacred-texts.org
* Kabir Association of Canada
* Kabir poems and dohe in Hindi complete list 
* कबीर के दोहे
* संत कबीर के दोहे एवं कविताएँ 

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गोडचिनमल्किजलपातः

**गोडचिनमल्किजलपातः** गोकाक नगरतः प्रायशः १९ कि.मी. दूरे अस्ति । गोकाक नगरतः ७ कि.मी. दूरे स्थितं गोकाकजलपातं दृष्ट्वा ततः ९ कि.मी. दूरे गोडचिनमल्कि ग्रामः लभते । एषः ग्रामतः वाहने इतोपि २ कि.मी. अग्रे गच्छति चेत् गोडचिनमल्किजलपातः लभति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* गोडचिनमल्कि जलपातः
* Godchinmalki falls

वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
तिलकजयन्ती

लोकमान्यः इति ख्यातः श्रीबालगङ्गाधरतिलकः महोदयः दार्शनिकः न्यायवादी पत्रिकाकर्ता  स्वात्रन्त्र्यान्दोलने रतः च आसीत् शिक्षण क्षेत्रे विद्यालयान् स्यापयित्वा महाराष्ट्रे शिक्षाप्रसारकार्यं कृतवान्  । स्वातन्त्र्यप्रियः तिलकमहोदयः ‘स्वराज्यं मम जन्मसिध्दः अधिकारः’ इति घोषितवान् । जुलैमासे बालगङ्गाधरतिलकमहोदयस्य जयन्तीं विशेषतः महाराष्ट्रे वैभवेन आचरन्ति । 
	
श्री बालगङ्गाधरतिलकः महाराष्ट्रराज्ये रत्नगिरि जिल्लायां २३- जुलै १८५६ तमे दिने जन्म प्राप्तवान् । बालतिलकस्य पिता गङ्गाधरतिलकः, बाल्ये बालतिलकः गणिते अतीव कुशलः आसीत् । संस्कृतं सम्यक् अधीतवान् । बालतिलकः न्यायशास्त्रे १८७९ तमे वर्षे पदवीधरः अभवत् । अनन्तरं न्यायवादिवृत्तिम् आरब्धवान् ।

	आङ्ग्लानां विरुध्दं न्यायशास्त्रानुसारमेव न्यायालये विविधप्रसङ्गेषु वादं कृतवान् । तिलकमहोदयः आङ्ग्लानां भयकारकः इत्येव प्रसिध्दः आसीत् । बालगङ्गाधरतिलकः तस्मिन्नवसरे श्री गोपालकृष्ण गोखलेमहोदयः महाराष्ट्रे भारतसेवकसङ्घस्य स्थापनां कृतवान् आसीत् । बालगङ्गाधरतिलकः श्री गोखले महोदयं स्वराजकीयगुरुः इति स्वीकृतवान् । भारतसेवकसङ्घं प्रविश्य स्वातन्त्र्यान्दोलनकार्ये प्रवृत्तः अभवत् । तास्मिन् समये शिक्षणस्य सौलभ्यं सर्वत्र नासीत् । अतः तिलकमहोदयः ग्रामेष्वपि अनेकेषां विद्यालयानां स्थापनां कृतवान् । अनेके विद्यालयाः अद्यापि कार्यम् उत्तमतया कुर्वन्तः सन्ति । एते ‘तिलक विद्यापीठः इति खाताः सन्ति ।

	बालगङ्गाधरतिलकः सुभाषचन्द्रबोसः लालालजपतरायः बिपिन चन्द्रपाल इत्यादिभिः साकम् उग्रमार्गे स्थितः आन्दोलनकर्ता आसीत् । जनेषु जागर्तिं कर्तुं गणेशोत्सवं शिवाजीजयन्तीं च सार्वजनिकस्व  रुपेण आचरितुम् आरम्भं कृतवान् । पर्वेर्वसु नृत्यगीतादि साम्स्कृतिक विषयैः साकं देशप्रेम अपि योजितवान् । धार्मिकसांस्कृतिकविकासेन साकं जनानां राजकीयज्ञानं च दत्तवान् । उत्तमलेखकः श्रीबालगङ्गाधरतिलकः केसरी ’इति मराठीभाषायां ‘मराठा’ इति आङ्गलभाषायां च पत्रिके प्रकटितवान् । पत्रिकासु राष्ट्रियविषये उत्तमलेखान् प्रकटयति स्म । महाराष्ट्रराज्ये स्वराज्य्विषये उत्तमजागर्तिं कर्तुं बहुधा प्रयत्नं कृतवान् । श्रेष्ठचिन्तकः दार्शनिकः श्रीबालगङ्गाधरतिलकः भगवदगीतायाः ‘गीतारहस्यम्’ इति उत्तमां व्याख्यां कृतवान् । तत्र कर्मसिध्दान्तस्य महत्वं दत्तवान् ।

	भारतदेशे स्वातन्त्र्यान्दोलनं प्रवर्तितमासीत् । सर्वे जनाः बालगङ्गाधरतिलकं ‘लोकमान्य’ इति गौरवं दत्तवन्तः । देशभक्तः अभिमानी बालगङ्गाधरतिलकः स्वकीयं सर्वस्वं तिलकविद्यापीठाय देशाय च अर्पितवान् । क्रिस्तशके १९२० तमे वर्षे बालगङ्गाधरतिलकः मृतः अभवत् । महाराष्ट्रे श्रीबालगङ्गाधरतिलकस्य पुण्यतिथिमपि भक्त्याया आचरन्ति । श्री बालगङ्गाधरतिलकस्य जीवनं देशभक्तिः कार्याणि च सर्वैः अनुसरणीयानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Remembering Tilak Maharaj by Jyotsna Kamat
* Full & authentic report of the Tilak trial (1908) being the only authorised verbatim account of the whole proceedings with introduction and character sketch of Bal Gangadhar Tikak: Together with press opinion, 1908, Narsinha Chintaman Kelkar

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
प्रशस्तपादः

प्रशस्तपादनामकः आचार्यः वैशेषिकसूत्रेषु *उपस्कारभाष्यं* रचितवान् । अनेन वैशेषिकत्तत्वानाम् अवबोधाय पदार्थधर्मसंग्रहस्यापि रचना कृता । वर्तमाने वैशेषिकसूत्रार्थं बोधयिंतु प्रशस्तपादभाष्यमेव प्रामाणिकं मन्यते । परमाणुवादः सृष्टिः, प्रलयः, प्रामाणानि, गुणाश्चेति प्रशस्तपादभाष्यस्य प्रतिपाद्यविषयाः वर्तन्ते । प्रशस्तपादभाष्योक्तानां विषयाणां न्यायभाष्ये उपयोगो विहितः, बौद्धाचार्येण वसुबन्धुना च तत्खण्डनं कृतम्, अतः आभ्यां प्रमाणाभ्यां प्रशस्तपादस्य कालः एतत्पूर्ववर्ती अथवा प्रथम-द्वितीयशताब्दमिति स्वीकर्तुं शक्यते ।

‎

वर्गः:वैशेषिक-दार्शनिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
व्योमशिवाचार्यः

अयमाचार्यो दाक्षिणात्य आसीत् । अनेन प्रशस्तपादभाष्यमधिकृत्य "व्योमवती टीका" विरचिता या हि प्राचीनतमा मन्यते । अस्योल्लेखः उदयनाचार्य-राजशेखरादिभिरादरेण विहितः । अस्य स्थितिकालविषये सम्राजः हर्षवर्धनस्य शासने उल्लेखः वर्तते । अयमाचार्यः शब्दस्यापि प्रामाण्यं स्वीकृतवान् । एवं न्यायस्य प्रभावः अस्य कृतित्वे परिलक्ष्यते ।

‎

वर्गः:वैशेषिक-दार्शनिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वाद्ययन्त्राणि

]]
ढोल , मृदंग , दुन्दुभि , वीणा , शततन्त्री , एतादृशाः अनेके  भारतीय वाद्यानि सन्ति । येषां वाद्यानां वादनं कर्णप्रियं , सुमधुरं च भवति । अनेके  भारतीयाः युवकाः सततम् अभ्यासं कुर्वन्ति । अभ्यासेन ते वादननिपुणाः भवन्ति , श्रेष्ठाः वादकाः च भवन्ति । भारतीयरागपरम्परानुसारं यदा ते वादयन्ति तदा जनाः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति । प्रातःकालस्य रागः , सायंकालीनः रागः , वर्षा रागः , युद्ध समयस्य रागः , शोककालस्य रागः एतेषु रागेषु यदा ते सुरावलिँ जनयन्ति तदा मनसि तदनुसारमेव भावः जायते । अस्माकं भारतीय वादन , गायन परम्परा बहु पुरातना समृद्धा च अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 

वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
महेन्द्र कपूर

महेन्द्र कपूरः (जीवितकालः क्रि.श. १९३४तमवर्षस्य जनवरीमासस्य ९दिनाङ्कतः क्रि.श. २००८तमवर्षस्य सप्टम्बर् मासस्य२७दिनाङ्कपर्यन्तम्) [हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य प्रसिद्धः नेपथ्यगायकः । एषः [बि.आर्.चोपडा इति चलच्चित्रनिर्मातुः हमरा़ज़्, गुमराह, धूल का फूल, वक्त, धुन्ध इत्यादिषु चलच्चित्रेषु सर्वकालस्मरणीयगीतानि गीतवान् । अस्य अधिकानि गीतानि सङ्गीतकारेण रविना स्वरसंयोजितानि सन्ति । अस्य जन्म पञ्जाबराज्यस्य अमृतसरनगरे अभवत् । नेपथ्यगायगस्य वृत्तिम् अन्विष्य एषः अल्पे वयसि एव मुम्बैनगरम् अगच्छत् । क्रि.श १९५३तमे वर्षे  "मदमस्त्" इति चलच्चित्रस्य साहिर् दुधियनवी इत्यस्य "आप आये तो खायल ए दिल् ए नशाद आया " इति गीतं गीत्वा स्वस्य गानवृत्तिम् आरभत । क्रि.श.२००८तमे वर्षे सप्टम्बर मासस्य २७तमे दिनाङ्के कस्यचित् व्यधेः कारणेन अयं दिवङ्गतः । तदा अस्य आयुः ७४वर्षाणि आसन् । 

## वृत्तिजीवनम्
क्रि.श १९६८तमे काले " उपकार " इति चलच्चित्रस्य "मेरे देश की धरती सोना उगले " इति बहुचर्चितगीतस्य गानार्थम् एषः सर्वश्रेष्ठनेपथ्यगायकः इति पुरस्कारं प्राप्तवान् । एतं महत्वपूर्णं पुरस्कारम् अतिरिच्य अनेन क्रि.श. १९६३तमे वर्षे "गुमराह" इति चलच्चित्रस्य "चलो एक बार फिर् से अजनबी बन् जाएँ " इति गीतस्य गानार्थं फिलं फेर् प्रशस्तिं प्राप्तवान् । तत्पश्चात् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हमराज़् इति चलच्चित्रस्य " नीले गगन के तले " इति गीतस्य गानार्थम् अपि फिलं फेर् पुरस्कारं प्राप्तवान् । अस्य कलाजीवनस्य तृतीयः फिलंफेर् पुरस्कारः क्रि.श.१९७४तमे वर्षे लोकार्पितस्य' रोटि कपडा और् मकान ' इति चलच्चित्रस्य "नहीं नहीं और् अहीं " इति गानार्थम् आगतः । एतदनन्तरं पद्मश्रीप्रशस्तिः महारार्ष्ट्रसर्वकारस्य लतामङ्गेश्कर् सम्माननं च प्राप्तम् । हिन्दीभाषाम् अतिरिच्य एषः दादा कोण्डके इत्यादीनाम् अनेकेषां मराठीभाषायाः चलच्चित्रे अपि कण्ठं योजितवान् । एषः मोहम्मद रफी, तलत् महमूदः, मुकेशः, किशोरकुमारः, हेमन्तकुमारः इत्यादीनां प्रसिद्धगायकानां काले एव साफल्यं प्राप्तवान् । 

## अस्य सुमधुरगीतानि
अपि अतिप्रसिद्धस्य दूरदर्शनधारावाहीकथायाः महाभारतस्य शीर्षिकागीतम् अपि गीतवन् यत् अतीव लोकप्रियम् अभवत् । रोहनकुमारः इति अस्य पुत्रः क्रि.श. १९८०तमे वर्षे केषुचित् चलचित्रेषु अभिनयं कृतवान् । तेषु लव् ८६इति चलच्चित्रं प्रसिद्धम् अभवत् । महेन्द्र कपूरस्य लोकप्रिय गीतेषु हमराज़् चित्रस्य " नीले गगने के तले "," किसी पत्थर की मूरत सी ", गुमराह चित्रस्य " चलो एक बार फिर से ", किस्मत् चित्रस्य " लाखों हैं यहाँ दिलवाले ", उपकार चित्रस्य " मेरे देश की धरती ", पूरब और पश्चिम चित्रस्य  " है प्रीत जहाँ की रीत सदा ", फकीरा चित्रस्य " पकीरा चल चला चल ", क्रान्ति इति चित्रस्य " अब के बरस तुझे ", धूल का फूल चित्रस्य " तेरे प्यार का आसरा ", इत्यादीनि गीतनि । 

## प्रशस्तिपुरस्काराः
* क्रि.श.१९६३ - फिल्मफेर् पुरस्कारः (पुरुषनेपथ्यगायकः) - चलो इक बार फ़िर से (ग़ुमराह)
* क्रि.श. १९६७ - फिल्मफेर् पुरस्कारः (पुरुषनेपथ्यगायकः) - नीले गगन के तले (हमराज़)
* क्रि.श. १९७४- फिल्मफेर् पुरस्कारः (पुरुषनेपथ्यगायकः) - नहीं नहीं (रोटी कपड़ा और मकान)

## उल्लेखाः
वर्गः:चलच्चित्रगायकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
साहित्यकारः

**साहित्यकार:** स: यो सुस्पष्ट भाषायां लोकहितकारी सृजनम करोति

वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:साहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्h
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारतीयभूगोलम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
संस्कृतजगत्सङ्गणकप्रशिक्षणसंस्थानम्

संस्‍कृतजगत् एका सक्रिया असर्वकारीया संस्‍था (एन.जी.ओ.) अस्ति ।  अस्‍याः कार्यं केवलं संस्‍कृतभाषायाः प्रचार-प्रसारकार्यम् अस्ति ।  अस्‍याः कार्यकर्तारः निःस्‍वार्थभावेन निर्मूल्‍येन सहयोगं दीयन्‍ते ।  संस्‍कृतसम्‍बन्धि कस्‍याः अपि समस्‍यायाः समाधानार्थं सम्‍पर्कः कर्तुं शक्‍यन्‍ते ।  संस्‍कृतजगता सम्‍पादितानां कार्यानां किमपि शुल्‍कं देयं न भवति ।  मूल्‍यं तेषामेव वस्‍तूनां देयमस्ति येषां कृते संस्‍कृतजगत् अन्‍यान् जनान् सम्‍पर्कयति, तेषां जनानां सहयोगं च स्‍वीकरोति ।  संस्‍कृतजगतः (संस्‍कृतजगत् ईपत्रिका)  ईपत्रिकाः अपि प्रकाश्‍यते ।  एषा पत्रिका त्रैमासिकी प्रकाश्‍यते ।  अस्‍यां पत्रिकायां कश्चिदपि आत्‍मनः संस्‍कृतलेखान् प्रकाशयितुं शक्‍यते ।
संस्‍कृतजगतपत्रिकायाम् आत्‍मनः लेखान् प्रकाशयितुं लेखान् sanskritjagat@zohomail.in ईपत्रे प्रेषयेत् ।

संस्‍कृतजगतः संस्‍थापकः संस्‍कृतभारतीसंस्‍थायाः एकः सक्रियकार्यकर्ता मान्‍यः डाॅ विवेकानन्द पाण्‍डेयः  इति अस्ति ।  अस्‍याः संस्‍थायाः प्रेरकेषु फैजाबाद, उत्‍तरप्रदेशस्‍य '''मान्‍यः कविः श्री अनिरुद्धमुनिपाण्‍डेयः 'आर्त' वर्यः**, ***संस्‍कृतभारत्‍यः संस्‍थापकः आदरणीयः श्रीचमूकृष्‍णशास्त्रिवर्यः*** एवं च अन्‍ये महानुभावाः ये संस्‍कृतकार्यं वहन्‍तः सन्ति ते एव ।  अस्‍याः संस्‍थायाः स्‍थापना अगस्‍तमासे 03 दिनांके 2010 वर्षे ख्रीस्‍ताब्‍दे जातासीत् ।  सम्‍प्रति **जालसूच्याः (ब्लाग)** पाठकानां संख्‍या 140000तः अपि अधिकमस्ति ।  संस्‍कृतजगत् ईपत्रिकायाः पाठकाः 500तः अधिकाः अभवन् ।  लेखप्रेषकाः अपि शताधिकाः सन्ति ।
 
**अस्‍माकं मुख्‍यकार्याणि'''

वयं सक्रियसंस्‍कृतलेखाः (Online Posts) प्रकाशयामः ।
अन्‍येषां संस्‍कृतविदुषां संस्‍कृतग्रन्‍थाः संस्‍कृतजगति निर्मूल्‍येन प्रकाशयामः ।
संस्‍कृतगीतानि, ग्रथनानि (Files) च प्रकाशयामः ।
निःशुल्‍कं संस्‍कृतप्रशिक्षणं प्रददामः ।
न्‍यूनमूल्‍येन संस्‍कृतग्रन्‍थानां सक्रियशिक्षाः (Online Tution) प्रददामः ।
न्‍यूनमूल्येन एव संस्‍कृतग्रन्‍थानां तलपूर्तिः (Downloading) प्रददामः ।
संस्‍कृत-गतिविधयः सम्‍पादयामः ।

संस्‍कृतजगतः फेसबुकपृष्‍ठम् 
संस्‍कृतजगतः ट्विटरपृष्‍ठम् 
जालसूचिका (ब्‍लाग)
संस्‍कृतजगतः जालपृष्‍ठम् 
संस्‍कृतजगत् शब्दकोशः
 
इत्‍युक्‍ते संस्‍कृताय एव अस्‍माकं जीवनम् ।  यदि भवन्‍तः अपि संस्‍कृतजगतः कार्यकर्ता भवितुं इच्‍छन्ति चेत्  sanskritjagat@zohomail.in ईपत्रे लिखतु ।  सदस्‍यतां विना एव संस्‍कृतस्‍य सेवां कर्तुमिच्‍छन्ति चेदपि उपर्युक्‍ते ईपत्रे लिखन्‍तु । 
धन्‍यवादाः

वर्गः:संस्कृतसंस्थाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्रभास्

**प्रभासराजु उप्पलापाटिः** (Prabhasaraju Uppalapati) () तेलुगुचलच्चित्रक्षेत्रे विद्यमानः एकः प्रमुखः अभिनेता वर्तते । 
## चित्रेतिहासः
## सन्दर्भाः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* IMDb Internet Movie Database
* Prabash Raju  Short Bio

वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धनिष्ठा

रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते **धनिष्ठानक्षत्रम्** । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् धनिष्ठानक्षत्रं भवति त्रयोविंशतितमं नक्षत्रम् । 
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।

## आकृतिः
**धनिष्ठा शीर्षत्रयम्** - शीर्षाकृतौ विद्यमानानि त्रीणि नक्षत्राणि ।
## सम्बद्धानि अक्षराणि
**गा गी गू गे** - धनिष्ठानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
## अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्
:अष्टौ देवा वसवः सोभ्यासः चतस्रो देवीरजराः श्रविष्ठाः ।
:संवत्सरोणाममृतं पान्तु । यज्ञं नः पान्तु दक्षिणतोऽभियन्तु ।
:पुण्यं नक्षत्रमभिसंविशाम मा नो अरातिरघशंसागन् ॥ 
वैदिककाले धनिष्ठानक्षत्रं श्रविष्ठानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते स्म । **श्रविष्ठानक्षत्रं वसवो देवता** इति उल्लिखितम् अस्ति । तन्नाम धनिष्ठानक्षत्रस्य स्वामी वसुदेवता ।  तैत्तिरीयब्राह्मणस्य अनुसारम् अष्ट वसवः सौम्याः । अस्य नक्षत्रस्य अनुग्रहेण वयं संवत्सरस्य अमृतं प्राप्नुयाम । इदं नक्षत्रं दक्षिणदिक्तः आगच्छति । अस्माकं शत्रून् पापानि च नाशयति । 
## आश्रिताः पदार्थाः
:वसुभे मानोन्मुक्ताः क्लीबाचलसौहृदाः स्त्रियां द्वेष्याः ।
:दानाभिरता बहुवित्तसंयुताः शमपराश्च नराः ॥
मानोन्मुक्ता मानवर्जिता निरहङ्काराः । क्लीबाः षण्ढाः । अचलसौहृदाः स्थिरमैत्राः । स्त्रियां द्वेष्याः स्त्रीष्वप्रियाः । दानाभिरता दानशीलाः । बहुवित्तसंयुताः प्रभूतधनान्विताः । ये च नरा मनुष्याः शमपरा जितेन्द्रियाः । एते सर्व एव वसुभे धनिष्ठायाम् ।
## स्वरूपम्
:उपनयनं चौलविधिं जलतुरगोष्ट्रेभदेवनिर्माणम् ।
:कृषिभवनाहवमम्बरविपिनोद्यानाश्मभूषणं वसुभे ॥
धनिष्ठानक्षत्रे उपनयनम्, चूडाकर्म, जलकर्म, अश्व-उष्ट्र-गजसम्बद्धं कर्म, देवताप्रतिष्ठापनम्, कृषिकर्म, भवनसम्बद्धकर्म, वस्त्रकर्म, उद्यान-शिला-आभूषणकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
## चरसंज्ञकनक्षत्राणि
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ 
श्रवणत्रयं [[श्रवणा|] धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।

## पश्य
*नक्षत्र सूची

वर्गः:नक्षत्राणि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
हलमुखीछन्दः

**हलमुखी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ९

रान्नसाविह हलमुखी। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२१

ऽ।ऽ ।।। ।।ऽ

र न स।

यति: त्रिभि: षड्भि:च।

उदाहरणम्

लुप्तधर्ममथ विकचाधर्ममार्गमपि समये। वीक्ष्य पार्थ मम जननं भाव्यते स्वयमपि मया॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
भुजगशिशुभृताछन्दः

**भुजगशशिभृता।**

भुजगशिशुभृता नौ म:।  –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२२

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ९

।।। ।।। ऽऽऽ

न    न    म।

यति: सप्तभि: द्वाभ्यां च।

उदाहरणम् - 
ग्लपनमति यदा धर्मे बहुबलमथवाधर्मे। भवति मम तदा सृष्टि: स्वयमिव जनिता पार्थ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वितानम्छन्दः

**वितानम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ८

वितानमाभ्यां यदन्यत्। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२०

।ऽ। ऽऽ। ऽऽ

ज त ग ग

उदाहरणम्

यदा च धर्मप्रणाशो यदा ह्यधर्मप्रकर्ष:। तदा तदात्मानमेव सृजाम्यहं सव्यसाचिन् ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
पणवनामछन्दः

**पणवनाम।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

म्नौ य्गौ चेति पणवनामेदम्।– केदारभट्टकृत-वृत्तरत्नाकर:३.२४
 
ऽऽऽ ।।।   ।ऽऽ   ऽ

म    न     य   ग।

यति: पञ्चभि: पञ्चभि: च।

उदाहरणम्-

ग्लानं धर्ममतमथाधर्म: पुष्ट: पार्थ भवति यदैव। साधुत्राणखलविनाशार्थं धर्मं स्थापयितुमहं जाये॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
रुक्मवतीछन्दः (चम्पकमाला)

**रुक्मवती (चम्पकमाला)**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम्।  –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२६

चम्पकमाला चेद्भमसाद्गा।–केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२६

ऽ।। ऽऽऽ ।।ऽ ऽ

भ म स ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम्-

धर्मविलोपोऽधर्मविकास:कालवशाज्जातो यदि पार्थ। स्वं स्वयमेवाहं च सृजामि साध्ववनायासाधुवधाय॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
अर्जुनरावणीयम्

## **अर्जुनरावणीयम्** 
भारतीयसंस्कृतशास्त्रकाव्येषु अन्यतमं भवति अर्जुनरावणीयम् नामक व्याकरणशास्त्रकाव्यम्। 'भट्टिभौमककाव्यादी काव्यशास्त्रं प्रचक्षते' इति क्षेमेन्द्रकविना स्वस्य सुवृत्ततिलकनाम्नि ग्रन्थे प्रतिपादितः। अस्य कर्ता भूमभट्टः काश्मीरवासी आसीत्। रावणार्जुनीयम् इति नामद्वयं प्रचारे वर्तते। घोषः इत्येकनाम्नापि क्वचिदस्य प्रसिद्धिरस्ति। 
कार्तवीरार्जुनस्य तथा लङ्काधीशरावणस्य च युद्धकथा अस्मिन् काव्ये वर्णिता। अष्टाध्यायीस्थानि सूत्राणि क्रमेण अस्मिन् काव्ये श्लोकेषु उदाहृतानि इत्येतत् अस्य काव्यस्य महत्त्वम्।

‎

वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:पञ्चमशताब्द्याः कृतयः
वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
शुद्धविराट्छन्दः

**शुद्धविराट् ।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

म्सौ ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम्। –केदारभट्टकृत-वृत्तरत्नाकर:३.२३

ऽऽऽ ।।ऽ ।ऽ। ऽ
 
म स ज ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम्-

धर्मग्लानिरधर्मपोषणं जातं चेत्क्वचिदर्जुनेदृशम्। आत्मानं तु सृजाम्यहं तदा साधुत्राण-खलक्षयाय च॥

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्