open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कथासाहित्ये पशुपक्षिकथाः

संस्कृतभाषायां विविधाः कथाः प्राप्यन्ते । प्रथमाः मनोरञ्जनमात्रफलाः बृहत्कथाप्रवर्त्तितरुपाः द्वितीयाश्च पञ्चतन्त्रप्रवृत्ताः सदाचारराजनीत्योः शिक्षाप्रदायिन्यः । अनयोर्बाह्यरुपसम्येऽपि आन्तरिकस्वरुपे महदन्तरम् । अतो बृहत्कथापथप्रवृत्ताः कथा लोकप्रियकथाशब्देन पञ्चतन्त्रपथप्रवृत्ताश्च कथाः शिक्षाकथायां पशुपक्षिकथाशब्देनाभिधातुं शक्यन्ते ।

## पशुपक्षिकथाविकासः
वैदिकसाहित्ये ईदृश्यः कथा न सन्ति । छान्दोग्योपनिषदि सत्यकामस्य ऋषभहंसादिसकाशाद् ब्रह्मज्ञानं लभमानस्य कृते पशुपक्षिकथाया बीजं दृश्यते । महाभारते पशुपक्षिकथानां स्वरुपं किञ्चित् स्फुटम् तत्र मार्जारमूषककथायां धृतराष्ट्रं प्रत्युपदेशः प्रकाशितः ।

बौध्दधर्मप्रचारेणेदृशकथासाहित्यस्य महानुदयो जातः । स्वधर्मप्रचाराय बौध्दैर्विविधाः पश्वादिकथाः प्रथिताः । भरहुत नामके स्थाने यद् बौध्दानां स्मारकमुपलब्धं तेन ख्रीष्टपूर्वद्वितीयशतके पश्वादिकथायाः प्रचार सिद्ध्यति । नीतिशिक्षार्थं प्रवर्त्तितासु कथासु पञ्चतन्त्रकृता नीतिशास्त्रात् अर्थशास्त्राच्च विपुला सामग्री संगृहीता ।
:**मनवे वाचस्पतये शुक्राय पराशराय ससुताय ।**
:**चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नयशास्त्रकर्त्तृभ्याः ॥**
इति पञ्चतन्त्रस्य भूमिकायां नामस्कारविधया नानानीतिशास्त्रकृतामुल्लेखो दृश्यते । तदयं पञ्चतन्त्रनामा पशुपक्षिकथाप्रभेदा नितरां शिक्षाप्रदो विद्यते । अयं पञ्चतन्त्रग्रन्थः कतिचनान्यानपि ग्रन्थानाधारीकरोति । वेतालपञ्चविंशतिका, शुकसप्ततिः, सिंहासनद्वात्रिंशतिका, हितोपदेश इत्यादयो ग्रन्थाः पञ्चतन्त्रमेवाश्रित्य निर्मिता इति प्रसिध्दम् ।
	
पञ्चतन्त्रस्य पञ्चाशद्भाषास्वनुवादो जातः इति ग्रन्थस्यास्य लोकप्रियता प्रत्यायिता भवति । भारतवर्षस्यानेकासु भाषासु अन्यदेशभाषास्वपि च पञ्चतन्त्रस्यानुवादो दृश्यते । संसारे धर्मग्रन्थानतिरिच्य केनाप्यन्येन लौकिकग्रन्थेनैतावानादरो नाधिगतः इति कथनभूतार्थव्याहृतिरेव ।

## एतदपि पश्यन्तु
* पञ्चतन्त्रम्

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
१९०१

**१९०१** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## अज्ञाततिथीनां घटनाः 
:अस्मिन् वर्षे आस्ट्रियादेशस्य कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् नामकः रक्तं "ए", "बी", "सि" तथा "ओ" इति विभक्तवान् ।

:अस्मिन् वर्षे जपान्-देशीयः रसायनविज्ञानी जोकिचि टकमीन् नामकः "अड्रिनलीन्" नामकं "हार्मोन्" संशोधितवान् ।

:अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयः जीवविज्ञानी क्लारेन्स् मेक्क्लुङ्ग् नामकः लिङ्गसम्बद्धान् वर्णतन्तून् संशोधितवान् ।

:अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः एमिल् अडाल्फ् वान् बेह्रिङ्ग् नामकः "डिप्तीरिय आण्टीटाक्सिन्" इत्यस्य प्रतिविषस्य संशोधनस्य निमित्तं "नोबेल्"पुरस्कारं प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे रवीन्द्रनाथ ठाकुरः शान्तिनिकेतने विश्वभारतिविद्यापीठस्य स्थापनम् अकरोत् ।

:अस्मिन् वर्षे कन्नडभाषायाः प्रसिद्धः लेखकः फ.गु. हलकट्टिः बि ए परीक्षायाम् उत्तीर्णः जातः ।

:अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् दार्शनिकः श्री अरविन्दः भूपालचन्द्रबोसस्य पुत्रीं मृणाळिनीं परिणीतवान् ।

:अस्मिन् वर्षे प्रवृत्ते लण्डन्–नगरस्थायाः रायल्–सोसैट्याः अन्ताराष्ट्रिय–विज्ञानसम्मेलने प्रसिद्धः भारतीयः जीवविज्ञानी जगदीशचन्द्रबोसः "रासायनिकानां प्रयोगेण सस्यानि अपि प्रज्ञाहीनानि कर्तुं शक्यन्ते" इति प्रत्यपादयत् ।

:अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य सिद्धगङ्गाक्षेत्रे यात्रामहोत्सवः आरब्धः ।

:अस्मिन् वर्षे वैद्यकीये क्षेत्रे क्ष-किरणक्रमस्य संशोधकः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् भौतशास्त्रस्य निमित्तम् एव आरक्षितेन "नोबेल्”पुरस्कारेण भौतशास्त्रस्य क्षेत्रे एव प्रथमवारं सम्मानितः ।

:अस्मिन् वर्षे निवेदिता भारतम् आगतवती ।

:अस्मिन् वर्षे भारतस्य क्रान्तिकारिणः विनायकदामोदरसावरकरस्य विवाहः सम्पन्नः ।

## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## निधनानि 
:अस्मिन् वर्षे सुप्रसिद्धः कन्नडकविः मुद्दणः इहलोकम् अत्यजत् ।
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१९०१
१९०१
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
१८९४

**१८९४** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
:अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के प्यारिस्-नगरे "अन्ताराष्ट्रिया ओलम्पिक् समितिः" आरब्धा ।

:अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के लण्डन्-नगरे विद्यमानः "टवर्" नामकः सेतुः सञ्चारार्थं सज्जः अभवत् ।
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## अज्ञाततिथीनां घटनाः 
:अस्मिन् वर्षे जपान्देशीयः शिबसबुरो किटसाटो "ब्युबानिक् प्लेग्"रोगस्य कारणीभूतान् "ब्यासिलस्" इत्येतान् संशोधनम् अकरोत् ।

:अस्मिन् वर्षे ब्रिट्न्-देशीयौ षेफर् तथा आलिवर् नामकौ "अड्रिनालिन्" इत्येतत् हार्मोन् संशोधितवान् ।

:अस्मिन् वर्षे मलेरियासंशोधकः सर् रोनाल्ड् रास् प्रख्यातं विज्ञानिनं सर् प्याट्रिक् म्यान्सन् इत्येतम् अमिलत् ।

## जन्मानि 
### जनवरी-मार्च् 
:अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य प्रथमे दिनाङ्के प्रख्यातः भौतविज्ञानी सत्येन्द्रनाथ बसु जन्म प्राप्नोत् ।
### एप्रिल्-जून्  
:अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १० दिनाङ्के भारतस्य प्रसिद्धः उद्यमी घनश्यामदास बिर्ला जन्म प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे मेमासस्य २० तमे दिनाङ्के भारतस्य प्रसिद्धः धार्मिकविद्वान् चन्द्रशेखरेन्द्र सरस्वती जन्म प्राप्नोत् ।
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य १९ दिनाङ्के पाकिस्तानस्य भूतपूर्वः प्रधानमन्त्री ख्वाज नजीमुद्दिन् जन्म प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १० दिनाङ्के भारतस्य चतुर्थः राष्ट्रपतिः, भरतरत्नविभूषितः वराहगिरि वेङ्कटगिरिः जन्म प्राप्नोत् ।
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## निधनानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून्  
:अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य ८ दिनाङ्के बङ्गालीभाषायाः प्रसिद्धः कविः बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायः इहलोकम् अत्यजत् ।
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य २८ तमे दिनाङ्के मैसूरुसंस्थानस्य भूतपूर्वः महाराजः चामराज ओडेयर् मरणम् अवाप्नोत् ।

## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१८९४
१८९४
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
जानकीहरणम्

**जानकीहरणं** चिरमप्राप्तमेवासीत्, केवलं – ‘जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे स्थिते सति । कविः कुमारदासश्च यदि क्षमः’ इति स्तुतिपद्यमेवा तत्सत्त्वमनुमापयति स्म । सिंहलभाषानुवादाधारेण् राजसुन्दरः पञ्चद्शसर्गान्तां जानकीहरणामुद्धृतवान् । नन्दर्गीकरमहाशयः हरप्रसादशास्त्रिमहाशयश्च ये संस्करणे प्रकाशितवन्तौ ते अपि क्रमशः १०, १४ सर्गानेव धारयतः । षोडशः सर्गः बार्नेटमहोदयेन पश्चात्सम्पादितो मुद्रितश्च् लन्दन- नगरे सम्प्रति अन्येऽपि लेखाः प्राप्ता ये पुस्तकस्य स्वरुपद्वयमुपस्थापयन्ति । रामकृष्णकविना प्राप्ते लेखपुस्तके प्रकाशितपुस्तकेभ्योऽधिकाः श्लोकाः सन्ति ।
	
जानकीहरणस्य प्रथमसर्गे दशरथवृत्तम्, द्वितीये रावणपराजितानामिन्द्रदिदेवानां नागलोके विष्णुसमीपोपसदनम्, तृतीये ऋतुवर्णनम्, चतुर्थे पुत्रेष्टियागो रामस्य जन्म शिक्षाग्रहणं, वसिष्ठाज्ञया राक्षसवधोद्योगश्च, पञ्चमे वसिष्ठाधिष्ठिततपोवनवर्णनम्, षष्ठे मिथिलाप्रस्थानम्, सप्तमे विवाहः, अष्टमे रामसीतयोर्मधुयामिनीवर्णनम्, नवमे वरवध्वोः, अयोध्याप्रत्यावर्त्तनम्, दशमे रामवनवासः भरतकृतं तत्प्रार्थनं, सीताहरणञ्च, एकादशे गरुडरावणयोर्युध्दं गरुडवधः सुग्रीवसख्यादिकञ्च, द्वादशे शरद्वर्णनम् त्रयोदशे सीतावियोगे रामस्य विलपितम् चतुर्दशे सेतुबन्धनम्, पञ्चदशे रामेण रावणं प्रति सन्देशप्रेषणञ्च । शेषभागे रामायणकथैवानुसृता ।

‎

वर्गः:संस्कृतकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:प्रथमशताब्द्याः काव्यानि
१९०८

**१९०८** तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।

## घटनाः 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून् 
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## अज्ञाततिथीनां घटनाः 
:अस्मिन् वर्षे {सर् सिरिल् बर्ट्]] इत्यस्य नेतृत्वे "आक्स्फर्ड्" मध्ये विश्वे प्रथमवारं "बीने" इत्यनेन निर्मितस्य "बुद्धिमापक"स्य उपयोगेन बुद्धिमापनं कृतम् ।

:अम्सिन् वर्षे जर्म्नीदेशीयः रासायनिकचिकित्सायां तज्ञः पाल् एर्लख् नामकः "रोगनिग्रहशक्तेः" अध्ययनार्थं "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः ।

:अस्मिन् वर्षे क्रीडोत्सवं उडुपचालनक्रीडा प्रविष्टा ।

:अस्मिन् वर्षे केनडादेशीयः प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी डा. लेस्लि सि. कोल्मन् भारतदेशस्य मैसूरुराज्यस्य (इदानीन्तनं कर्णाटकराज्यम्) कृषिविभागे कीटः तथा शिलीन्ध्रविभागे तज्ञरूपेण नियुक्तः ।

:अस्मिन् वर्षे जीवनिरोधकस्य संशोधकः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे "मनोविज्ञानस्य अध्वर्युः" इत्येव प्रसिद्धस्य सिग्मण्ड् फ़्रुड् इत्यस्य नेतृत्वे प्रथमम् अन्ताराष्ट्रियं मनोविश्लेषणवैद्यानां सम्मेलनं प्राचलत् ।

## जन्मानि 
:अस्मिन् वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्ययोद्धा भारतरत्नविभूषिता अरुणा असफ् अलि पश्चिमबङ्गालराज्ये जन्म प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे कर्णाटकस्य बालसाहित्यकारेषु अत्यन्तं प्रसिद्धः, बहुभाषाज्ञः जी. पी.राजरत्नम् बेङ्गळूरुनगरस्य रामनगरे जन्म प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानस्य "विधानसौध"स्य निर्मापकः मैसूरुराज्यस्य द्वितीयः मुख्यमन्त्री केङ्गल् हनूमन्तय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
### जनवरी-मार्च् 
:अस्मिन् वर्षे फेब्रवरिमासस्य २३ तमे दिनाङ्के प्रसिद्धः कन्नडचित्रसाहितिः चि सदाशिवय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
### एप्रिल्-जून्  
:अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य तुमकूरुमण्डलस्य सिद्धगङ्गाक्षेत्रस्य कर्मयोगी शिवकुमार स्वामी जन्म प्राप्नोत् ।

:अस्मिन् वर्षे मेमासस्य ६ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डलस्य "अरकलगूडु" इत्यत्र कन्नडभाषायाः महान् साहितिः अ न कृष्णरायः जन्म प्राप्नोत् ।
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे आगस्ट्-मासस्य १० दिनाङ्के कन्नडचलनचित्रक्षेत्रस्य प्रसिद्धः निदेशकः एम् आर् विठ्ठलः जन्म प्राप्नोत् ।
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
:अस्मिन् वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ८ दिनाङ्के भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य हासनमण्डले विश्वविख्यातः भारतीयः आङ्ग्लसाहितिः राजारावः जन्म प्राप्नोत् ।

## निधनानि 
### जनवरी-मार्च् 
### एप्रिल्-जून्  
### जुलै-सेप्टेम्बर् 
### अक्टोबर्-डिसेम्बर् 
## बाह्य-सूत्राणि 
Calendopedia

१९०८
१९०८
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतीयकालमानः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* संस्कृतम्
* भारतम्
हरिणः

thumb|right|हरिणः
thumb|right|हरिणी

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भूगोलम्

भौतिक-मानचित्रम् राजनीतक-सीमानि च]]
**भूगोल**शास्त्रं पृथिव्याः विषयकं ज्ञानम् अस्‍ति । पृथिव्यां सप्त महाद्वीपा: सन्‍ति -- एशिया, यूरोप, अफ्रीका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, आस्ट्रेलिया, अण्टार्क्टिका ।

## सन्दर्भाः
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कर्णाटके ज्ञानपीठप्रशस्तिभाजः

## भारतीयज्ञानपीठन्यासः
एषा **ज्ञानपीठप्रशस्तिः** भारते कृतां साहित्यक्षेत्रीयाम् अपूर्वां सिद्धिम् अभिलक्ष्य दीयते प्रतिवर्षम् । ‘दि टैम्स् आफ् इण्डिया’-पत्रिकायाः प्रकाशकैः साहुजैनपरिवारीयैः ‘भारतीयज्ञानपीठ’नामकः न्यासः प्रतिष्ठापितः । श्री साहुशान्तिप्रसादजैन, श्रीमती रमा जैन च एतस्य प्रतिष्ठापकौ । एतेन न्यासेन दीयते एषा प्रशस्तिः । प्रशस्तिरेषा पञ्चलक्षरूप्यकात्मिका भवति  इदानीम् । संविधानेन अनुमतया ययाकयाचिदपि भाषया कृता कृतिरचना एव एतां प्रशस्तिं प्राप्तुम् अर्हा भवति ।

## साहुशान्तिप्रसादजैनः
साहुशान्तिप्रसादजैनवर्यः १९११ तमे वर्षे उत्तरप्रदेशे नजीबाबादनगरे जन्म  प्राप्नोत् । बनारसहिन्दुविश्वविद्यालये आगराविश्वविद्यालये च तेन विज्ञानविषयिणी स्नातकपदवी प्राप्ता । वाराणस्याम् अखिलभारतीयं प्राच्यविद्यासम्मेलनं यत् प्रवृत्तं तत्र विद्वद्भिः सूचितं यत् साहित्यक्षेत्रस्य प्रोत्साहनाय राष्ट्रस्तरीया गौरववर्धिका काचित् विशिष्टा प्रशस्तिः प्रदातव्या, तदर्थं कश्चन न्यासः प्रतिष्ठापनीयः इति । ततः १९४४ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १८ दिनाङ्के ‘ज्ञानपीठप्रशस्ति’न्यासः प्रतिष्ठापितः जातः । शान्तिप्रसादजैनवर्यः अस्ति न्यासस्यास्य संस्थापकन्यासी । तस्य पत्नी रमाजैनवर्या न्यासाध्यक्षा जाता । २७.१०.१९७७ तमे वर्षे शान्तिप्रसादवर्यः दिवं गतः । १९६५ तमात् वर्षात् ज्ञानपीठप्रशस्तिप्रदानप्रथा आरब्धा । आदौ प्रशस्तिमूल्यं सार्धैकलक्षरूप्यकात्मकम् आसीत् । इदानीं तु प्रशस्तिमूल्यम् अस्ति पञ्चलक्षरूप्यकात्मकम् ।

## कन्नडसारस्वताः ज्ञानपीठिनः
कर्णाटकं दक्षिणभारते सहित्यसृद्धं राज्यम् अस्ति । अत्र निरन्तरं प्रादेशिकभाषासरस्वत्याः सेवां कुर्वाणाः सहस्राधिकाः सन्ति । प्रतिदिनं शताधिकाः ग्रन्थाः लोकर्पिताः भवन्ति । राज्ये बहुत्र काव्यसाहित्यसम्बधाः कार्यक्रमाः प्रचलन्त भवन्ति । कन्नडभाषायाः साहित्यसेवारताः अपि एताम् उन्नतां प्रशस्तिभाजनम् अभवन् । भाषायाः अस्याः विविधप्रकारस्य लेखकाः कवयः च अनया प्रशस्त्या भूषिताः अभवन् । एतावति काले अष्ट साहित्यकाराः ज्ञानपीठप्रशस्तिं प्राप्तवन्तः । साहित्यक्षेत्रे सर्वतः अग्रे विराजते कर्णाटकराज्यम् । साहित्यक्षेत्रार्थं भारते दीयमाना परमोच्चा प्रशस्तिः अष्ट जनैः कर्णाटकीयैः प्राप्ता अस्ति इत्यत्र आश्चर्यं किमपि नास्ति।
ते च अष्ट -
:१. कुवेम्पु
:२. द.रा.बेन्द्रे
:३. मास्ति वेङ्कटेश ऐय्यङ्गार्यः
:४. वि.कृ.गोकाकः
:५. शिवराम कारन्तः
:६. यु.आर्.अनन्तमूर्तिः
:७. गिरीशकार्नाडः
:८. डा.चन्द्रशेखरकम्बारः

वर्गः:कर्णाटके पुरस्कारभाजः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गणितक्षेत्रे भारतीयानां योगदानम्

## पीठिका
गणितक्षेत्रे भारतीयानां योगदानं शून्यमिति सर्वविदितम् । किन्तु एतदतिरिच्यापि गणितक्षेत्रे भारतस्य योगदानं विपुलं वर्तते । अपि च तस्य योगदानस्य प्रभावः आधुनिकगणितशास्त्रे अपि वरीवर्त्ति इत्येव विशेषः । भारतीयसंस्कृतेः विकासे गणितम् अपि प्रमुखं पात्रं निरवहत् ।
अधुना जगति उपयुज्यमाना  संख्यापद्धतिः भारतीयानां योगदानमेव । तथा च बीजगणितस्यापि मूलं भारतमेव । 
सिन्धुनागरिकता क्रिस्तपूर्वं ३००० वर्षेभ्यः प्रागेव प्रारब्धा । तदानीन्तनं प्रख्यातं नगरद्वयं हरप्प मोहेंजदारो इति । यदा  प्राक्तनैः संशोधकैः इतिहासज्ञैः च एतयोः नगरयोः अवशेषाः ऐदम्प्राथम्येन प्राप्ताः तदा सिन्धुनागरिकतायाः जनजीवनस्य स्पष्टं चित्रणम् उपलब्धम् । तेषां पत्तनरचनाक्रमः भवननिर्माणविन्यासः च तेषां जनानां अगाधगणितज्ञानस्य निदर्शनानि । भवनानां प्रमाणानि दशमांशपद्धतेः अनुगुणम् आसीत् । सिन्धुनागरिकतायाः अपेक्षया प्राचीनं खगोलशास्त्रम्  अपि गणितसिद्धान्तान् अवलम्ब्यैव निरूपितम् । अपि च त्रिकोणमित्यादिगणितक्षेत्रीयविकासे खगोलशास्त्रस्य योगदानं नितान्तं वर्तते । 
## इतिहासः
वेदसाहित्ये अपि गणितशास्त्रस्य उपयोगम् अधिकृत्य अनेके विचाराः सन्ति । क्रिस्तपूर्वं १८०० तमस्य कालस्य शुक्लयजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणे यज्ञवेदिकायाः रचनायाः विषये सुदीर्घं विवरणं प्रदत्तम् । वेदस्य अनुबन्धाः चत्वारि शुल्बसूत्राणि सन्ति । बोधायनशुल्बसूत्रम् ( क्रि.पू. ६०० ) मानवशुल्बसूत्रम्  ( क्रि.पू.७५० ) आपस्तम्भशुल्बसूत्रम्  ( क्रि.पू. ६०० ) कात्यायनशुल्बसूत्रम् ( क्रि.पू. २०० ) एतानि शुल्बसूत्राणि तल्लेखकानां नामभिः एव विख्यातानि । तेषु पैथागोरस् संशोधनमिति कथ्यमानस्य प्रमेयस्य् अपि विवरणं वर्तते ।

वर्गः:गणितशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कर्नूलुमण्डलम्

**कर्नूलुमण्डलम्** (Kurnool district) दक्षिणभारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं कर्नूल् नगरम्।

## इतिहासः
स्वातन्त्र्यात् पूर्वं यस्य प्रान्तस्य नाम कन्देनवोलू, कन्दनूलै इत्याख्यातं तदेव कर्नुलु सञ्जातम् । अयं प्रदेशः चोलाः 
चालक्याः काकतीयाः,. ढिल्लीसुल्तानजनाः, अरविटिवंशजाः, रेड्डिराजाः,विजयनगरराजाः, कर्नूलुनवाबजनाः, मराठीयाः अन्ते ब्रिटिष् पालकाश्च अपालयन् । १९५३ तमे वर्षे  कर्नूलुनगरं राजधानीत्वेन आन्ध्रराष्ट्रम् आविर्भूतम् । गिद्दलूरु, मार्कापुरं, मण्डलानि १९७० तमे वर्षे प्रकाशमण्डले संयोजितानि ।

## भौगोलिकम्
वन्यमृगसम्पदा, पावनतीर्थैः, बृहदरण्यैः च इदं मण्डलं विराजते । नल्लमल, एर्रमल इत्यादिपर्वतश्रेण्यः प्रकृतिशोभां वर्धयन्ति । १९.२% भूभागे अटवीप्रान्तं व्यापृतम् । मण्डलेस्मिन् नागपूर्,बेङ्गलूर्  सप्तसंख्याख्यः राजमार्गः ९३ कि.मी. विस्तृतः वर्तते । गुन्तकल्, सिकिन्दराबाद्,हुब्लि,गुण्टूरु,मद्रास्,मुम्बई प्रदेशान् प्रति रेल्मार्गाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य ,प्राक्दिशि प्रकाशं मण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे  
महबूब् नगरमण्डलम्, दक्षिणे च अनन्तपुरम्,कडपा च सीमायां विराजन्ते ।

## कृषिः वाणिज्यं च
सुधाशिला खनिजं ९०% अस्मिन् मण्डले एव विरलतया लभ्यते । अयसः धातुः ओकर्, श्वेतमृत्तिका इत्यादीनि अत्रैव उपलभ्यन्ते । एम्मिगनूरु वस्त्रपरिश्रमा, पाण्ये सुवर्णा सिमेण्ट् इत्यादि १४ बृहत् सिमेण्ट् कर्मागाराः वर्तन्ते । मण्डले ७०% भूम्यां सेद्यं क्रियते । व्रीहिः कलायः आढ्की इत्यादिसस्यानि उप्यन्ते । आम्रफलानि, भिण्डिः, पलाण्डुः इत्यादिशाखानां सेद्यं कृषकाः कुर्वन्ति । तुङ्गभद्रा, हगिरि, कुन्देरु, सिगिलेरु इत्याद्युपनदीभ्यः, हन्द्रीनदीद्वारा च जलं प्रेष्यते । श्रीशैले विद्यमानजलविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युदुत्पादनं क्रियते ।        

## वीक्षणीयस्थलानि
मन्त्रालयस्थितः राघवेन्द्रमठः, अहोबिलस्थः नरसिंहस्वामिदेवालयः, महानन्दिशिवालयः,      श्रीशैलपुरस्य भ्रमराम्बा, मल्लिकार्जुनस्वामी देवालयः, बनगानपल्लिस्थः यागन्टि, सङ्गमेश्वरस्थः ईश्वरालयाश्च भक्तान् पारवश्यं नयन्ति ।

## तालूकाः
## वीथिका

चित्रम्:Way to The Banian Tree.jpg|बेलूंगुहा
चित्रम्:Shivanandi-temple2.JPG|शिवानन्दी देवालयः
चित्रम्:Ragavendratemple.jpg|राघवेन्द्रस्वामी देवालयः, मन्द्रालयम्
चित्रम्:Naganandi-lingam-nandi.JPG|नागानन्दी लिंङ्गं, नन्द्याल

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Official Website
*Kurnool Website 
*

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि
निर् (उपसर्गः)

**निः पृथक्करणे खेदे वहिष्कृत्याग्रहे भृशे । 
          **भोगेऽधिश्रयणे शान्तावन्तर्धानपदार्थयोः ॥ 
'''आनिष्करणसम्पत्त्योर्वियोगे दर्शने सुखे ॥ 

## प्रयोगाः
१ पृथक्करणे – निवारयति , निष्कासयति ।  २ खेदे – निर्गच्छति ।  ३ आग्रहे – निर्बन्धः ।  ४ भृशे – निष्पतति , निरीक्षते ।  ५ भोगे – निर्विशति ।  ६ अधिश्रयणे – आग्नेयमष्टाकपालं चरुं निर्वपेत् ।  ७ शान्तौ – दीपः निर्याति ।  ८ अन्वाख्याने – निर्वक्ति ।  ९ सम्पत्तौ – निष्पत्तिः ,निर्मितिः ।  १० वियोगे – निर्मुक्तः , निरामयः ।  ११ दर्शने – निर्दिशति ।  १२ सौख्ये – निर्वाणम् ।  १३ अभावे – निर्मक्षिकम् ।

वर्गः:उपसर्गाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रङ्गारेड्डिमण्डलम्

**रङ्गारेड्डिमण्डलम्** (Ranga Reddy district)तेलङ्गाणाराज्यम् स्थितमॆकं मण्डलमस्ति । 

## इतिहासः
तेलङ्गाणाप्रान्तस्य प्रमुखनायकः के.वि.रङ्गारेड्डी नाम्ना १९७० प्रान्ते आविष्कृतमिदं रङ्गारेड्डी मण्डलम्  । 

## भौगोलिकम्
प्राच्यां नल्गोण्डमण्डलं, पश्चिमायां कर्णाटकराज्यम्, उत्तरे मेदकमण्डलम्, दक्षिणे महबूब् नगरमण्डलं च सीमायां वर्तन्ते । जनपदे ९.७% भूम्यां अरण्यं विद्यते ।

## कृषिः वणिज्यं च
शतशः परिश्रमाः वर्तन्ते अत्र । भाग्यनगरसीमायां विद्यमानानि कर्मागाराणि अस्य मण्डलस्य परिधौ आयान्ति । “ताण्डूरु” प्रान्ते सिमेण्ट् कर्मागारः वर्तते । इष्टिकाः, शौचवाहकाः, जम्बालाः च उपलभ्यन्तेऽत्र । पिङ्गलमृत् फेलोपेन् क्वर्तज्, लैम्स्टोन् अपि उपलभ्यते । वृष्टिपातः अल्पः इत्यतः एरण्डादिसस्यानि अधिकानि भवन्ति । माषाः, मुद्गाः, पलाण्डुः, इत्यादीनां सेद्यं क्रियते कृषकैः । षामीर्पेटा, हकीम्पेटा इत्यादिप्रान्तेषु द्राक्षाणां सस्यं क्रियते । राजेन्द्रनगरे कृषिविश्वविद्यालयः संस्थापितः १९६४ तमे वर्षे । अनन्तगिरिपर्वतोत्पन्ना मूसीनदी वाडपल्लिसमीपे कृष्णानद्यां विलीना भवति । अस्याः आलेरु इत्याख्या उपनदी अपि अस्ति । अस्मिन् आर्थिकतालूकात्रयं वर्तते । मण्डले महाविद्यालयाः “उस्मानिया” विश्वविद्यालयस्य परिधौ चाल्यन्ते । माध्यमिककर्मागाराणाम् अधिकभागः अस्मिन् मण्डले एव विराजन्ते । मिथानी, हेच्. एम्. टि., इ. सि. ऐ. एल्, इत्यादिकेन्द्रसर्वकारसंस्थासु अधिकानाम् उपलब्धिः वर्तते । अनेन वाणिज्यरीत्या वर्धमानमिदं मण्डलम् ।

## तालूकाः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official website
* Birds of Ananthagiri Hills
* Butterflies of Ananthagiri Hills
* Flora of Ananthagiri Hills

वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि
शिल्पशास्त्रम्

:शील समाधौ इति धातोः निष्पन्नं पदम् "शिल्पम्" । समाधिः नाम चित्तैकाग्र्यम् ।

पाणिनीये व्याकरणे बौद्धसाहित्ये च शिल्पशब्दः कलापरत्वेन सम्प्रयुक्तः । शिल्पम् इति पदं कलापर्यायम् भवतीति भरतः नाट्यशास्त्रे प्रोक्तवान् । कलायाः सर्वा अभिव्यक्तयः शिल्पशब्देन व्यवह्रियन्ते । यथा नाट्यकलायाः प्राचीनं नाम "शिल्पम्" इत्यासीत् | यथा अमरकोशे- "शिल्पं कर्म कलादिकम्" अपि च "मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः" इति प्रोक्तम् । **शिल्पशास्त्रम्** नाट्यशास्त्रम् च अन्योन्याश्रयिणी भवतः । अत एव शिल्पकला शिल्पविद्या इत्यादीनि पदानि शिल्पशास्त्रस्य पर्यायपदानि भवन्ति । वास्तुशास्त्रम् शिल्पशास्त्रस्य अङ्गभूतं शास्त्रम् । चतुष्षष्टिकलासु शिल्पकला सामाजिकी विश्वजनीना वैज्ञानिकी च भवति । तस्मात् **शिल्पशास्त्रं** भौतिके विज्ञाने अन्तर्भवति । शिल्पशास्त्रम् विश्वकर्मा (विश्वं कर्म यस्य सः) प्रणीतवान् ।
 
## शिल्पशास्त्रम् वेदमूलम्
शिल्पम् वेदमूलम्, यथा- ऋग्वेदे-"मह्यं त्वष्टा वज्रं तक्षदायसम्" (ऋग्.१,४८,३) हे त्वष्टः, मह्यं वज्रम् आयुधम् आयसम् निर्माय प्रयच्छ । इति इन्द्रः त्वष्टारं प्रार्थयते । शिल्पशास्त्रं नाम सृष्टिशास्त्रम् । वेदोक्तरीत्या विश्वसृष्ट्या सह शिल्पम् समारब्धम् । वेदेषु सृष्टिरेव शिल्पम् इति पदेन निरुक्तम् ।
:येभिः शिल्पैः प्रप्रधानामदृग्ङहत् । येनद्यामभ्यपिग्ङ्शत् प्रजापतिः । येभिर्वाचं विश्वरूपाग्ङ् समव्ययत् । तेनेममग्न इह वर्चसा समङ्दि । तैत्तरीयब्राह्मणम्, २:८:२५:२.
अस्यार्थः - "प्रजापतिः विश्वकर्मा स्वस्य शिल्पकौशलेन सुविस्तृतां पृथिवीं निर्ममे । तेनैव कौशलेन आकाश-चन्द्र-ताराश्च अन्वसृजत् । पुनस्तेनैव वाचम् असृजत् । हे अग्ने, एनं राजानं राज्यं च समृद्धं विधेहि" इति । शिल्पाभिवृद्धिः राज्याभिवृद्धेः मूलभूतम् अङ्गम् । वेदकाले शिल्पिनः सङ्कृतिः इति अभिधानम् आसीत् । तथा च स्रष्टाऽपि सङ्कृतिः इत्यभिधीयते । यथा- 
:"स प्रथमः सङ्कृतिर्विश्वकर्मा । स प्रथमो मित्रो वरुणोऽग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वान् । यजु. ब्राह्मणम्.१ अष्टकम्-१. ।
विश्वकर्मा प्रथमः सङ्कृतिः, सएव बृहस्पतिः । अतः शिल्पी स्थपतिपदवीं प्राप्तुं गीष्पतीष्टिनामकं बृहस्पतिसवनं कुर्यात् । कोशेऽपि यथा-
:"सगीष्पतीष्ट्या स्थपतिः" ना.लि.शा.(ब्रह्मवर्गः)।
ऐतरेयब्राह्मणे(६/२१/५) उक्तरीत्या शिल्पे द्वैविध्यं ज्ञेयं दैवं मानुषं चेति । दैवं तु यज्ञकुण्डः, यज्ञवेदी, यज्ञपात्रम्, देवमूर्तिः, देवालयः, देवोपकरणम् इत्यादि । केवलं मनुष्योपयोगि शिल्पम् मानुषम् । शिल्पशास्त्रोक्तरीत्या तत्तत् प्रमाणैः विनिर्मिताः मूर्तयः यज्ञोपकरणादयश्च यजमानस्य अन्तरङ्गं पावयन्ति । अत एव "एतैर्यजमान आत्मानं संस्कुरुते" इत्युक्तम् । 
:यत्ते शिल्पं कश्यपरोचनावत् -तैत्तरीयब्राह्मणम्,२/७/२५.३.

## शिल्पप्रकल्पम्
*नौकाशिल्पम्
*रथशिलपम्
*विमानशिल्पम्
*गृहवास्तुशिल्पम्
*प्राकारशिल्पम्
*नगरशिल्पम्
*यन्त्रशिल्पम्
*सैन्यायुधशिल्पम्
*देवमूर्तिशिल्पम्
-आधारः-->"काश्यपशिल्पशास्त्रम्"

वर्गः:शिल्पशास्त्रम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
गोवर्धनाचार्यः

अयं गोवर्धनाचार्यो (Govardhanacharya) मैथिलदेशस्य  पण्डितो वङ्गीयस्य राज्ञो लक्ष्मणसेनस्य सभायां  आसीत् । तथा चोक्तम्-
:**गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उपापतिः ।**
:**कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य तु ॥**
श्रीजयदेवकविनाऽपि स्यर्यतेऽयम् –
शृङ्गारोत्तरसत्प्र्मेयरचनैराचार्यगोवर्धनस्पर्द्धी कोऽपि न विश्रुतः । तदयं द्वादशशताब्द्या आदौ विद्यमान आसीदिति निश्चीयते, यतो लक्ष्मणस्य समयः तत्प्रवर्तितेन सम्प्रति प्रचरितेन संवत्सरेणैव निश्चितः ।
	
अनेन कविवरहालविरचितां प्राकृतमर्थी गायासप्तशतीमाश्रित्य आर्यामयो मुक्तकरुपः शृङ्गासर्वस्वभूतो ग्रन्थः आर्यासप्तशतीनाम्ना कृतो यो विद्वत्समाजे सुप्रसिध्दः । अस्य कवेरुवत्यैव ज्ञायते यदस्य शिष्य उदयनो भ्राता च बलभद्रनामा आसीत्, याभ्यामस्य ग्रन्थो लिखितः परिष्कृतश्च –

           **उदयनबलभद्राभ्यां सप्तशती शिष्यसोदराभ्यां मे ।
                            **द्यौरिव रविचन्द्राभ्यां प्रकाशिता निर्मलीकृत्य ॥
मङ्गलाचरणत एवायं स्वयं शृङ्गारमयकैवित्वं व्यञ्जयितुं प्रारभते –
              **मा वम् संवृणु विषमिदमिति सातङ्कं पितामहेनोक्तः ।
                        **प्रातर्जयति सलज्जः कज्जलमलिनाधरः शम्भुः ॥
               **सन्ध्यासल्लिज्जलिमपि कङ्कणफणिपीयमानमविजानन् ।
                       **गौरीमुखार्पितमना विजयाहसितः शिवो जयति ॥ 
वस्तुतोऽस्यार्यासु शृङ्गारस्य मार्मिकी व्यञ्जना विद्यते, तद्विषये स्वयमुक्तं गोवर्धनेन- ‘मदनाद्वयोपनिषदो विशदा गोवर्धनस्यार्थाः । न केवलं शृङ्गारस्य कामकलाकलाप एवानेन प्रस्तुतोऽपि तु प्रणयस्य सौम्यं सत्त्विकौपमपि व्यञ्जितम्-
:**अन्यमुखे दुर्वादो यः प्रियमुखे स एव परिहासः ।**
:**इतरेन्धनजन्मा यो धूमः सोऽगुरुसमुद्भवो धूपः ॥**
इदं  तु सत्यं यत् गाथासप्तशतीमनुकुर्वती अपि आर्यासप्तशती गाथासप्तशतीवत् जीवनस्यान्यानि रहस्यानि नोद्घाटयति, तथापि शृङ्गारवर्णनमात्रे कुतोऽपि ग्रन्थादस्यापकृष्टता वक्तुं न शक्यते । क्वचित् क्वचिदनेन लोकवृत्तस्यापि साधु समावेशः कृतो । यथा –
:**भोगाक्षमस्य रक्षां दृङ्मात्रेणैव कुर्वतोऽनभिमुखस्य ।**
:**वृध्दस्य प्रमदापि श्रीरपि भृत्यस्य भोगाय ॥**

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:एकादशशताब्द्याः कवयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शतावधानी गणेश

## बाल्यशिक्षावृत्तयः
क्रि.श.१९४२ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य चतुर्थे दिने जातः एषः प्रसिध्दः अवधानविद्यानिष्णातः । कन्नडभाषायां अवधानविद्यां प्रचार्य विश्रुतोऽयं महाभागः । विद्याधिपस्य भगवतः विनायकस्य आशीर्भिः वर्धितः डा.आर् गणेशमहोदयः अवधानविद्यातुरेषु भारतीयेषु प्रथमश्रेणिमलङ्करोति । अल्पावधावेव विभिन्नक्षेत्रेषु कृतभूरिसाधनः एषः भारतीयाभाषासास्वतलोके औन्नत्यमाप्नोति । 
## उपलब्धयः
तान्त्रिकशिक्षणात् तत्त्वशास्त्रपर्यन्तं नानाविषयेषु प्राप्तपरिणतिः गणेशमहाभागः कन्नडस्य अन्यभाषायाः च सारस्वतलोके एकः प्रतिभापूर्णपुरुषः इत्यत्र न काऽपि संशितिः । कन्नडजनानां सौभाग्यमिदं यत् यन्त्रशास्त्रे तान्त्रिकपदवीं तथा स्नातकोत्तरपदवीं, लोहशास्त्रे वस्तुविज्ञाने च पि. एच.डि पदवीं च प्राप्य अध्यापकवृत्तिमाश्रितः एषः अवधानाविद्याकृष्टः अभवत्, तस्याः प्रचारमप्यकरोत् । ‘कन्नडभाषायाम् अवधानकला’ इति महाप्रबन्धमनुलक्ष्य हम्पीकन्नड विश्वविद्यानिलयः स्वस्य प्रथमां डि.लिट् पदवीम् अस्मै प्रदाय सममानयत् । अधुना भारतीय विद्या भवनस्य बेङ्गलूरु शाखायां संस्कृतविभागस्य निर्देशको भूत्वा सेवां कुर्वन् आर् गणेश् महोदयः कर्नाटकस्य तथा अस्य जनानां कृते महार्धनिधिरिवास्ति ।
	गणेशमहाभागः एतावतपर्यन्तं त्रिशताधिकं अष्टावधानं, शताबधानत्रयं च प्रदर्श्य इदानीं सहस्रावधान प्रदर्शनार्थं सिध्दोऽस्ति । तथैव तेलुगुतमिळु संस्कृत भाषासु अष्टावधानं कृत्वा कीर्तिमर्जितवान् । एवं भाषा चतुष्टयेऽपि कृतावधानप्रदर्शनः एषः एक एव भारतीयः यः एतादृशकलासाधकः । काव्य –तत्वशास्त्र इतिहास-कला अलङ्कारादिषु शास्त्रविषयेषु परिणतमतिः श्री गणेशमहाभागः सङ्गीत – नृत्य चित्रश्चनादि ललितकलासु अपि कृतपरिश्रमः प्रयोगकुशलश्च । कन्नडम्, संस्कृतम् तेलुगु, तमिळु, हीन्दी,पाली, शौरसेनी, मराठी, बङ्गली, इत्यादि भारतीयभाषाः तवमेव आङग्लम्, ग्रीक्, ल्याटिन् इटालियन् आदिवैदेशिकभाषाः आहत्य अष्टदशभाषाः न केवलं जानाति, किन्तु परिणतिरप्यस्ति ।
## प्रकृतम्
स्वयं कविः उपन्यासकः विचारविमर्शकः श्री गणेशमहाभागः शताधिकान् प्रौढप्रबन्धान् लिखितवान् । तेषु कन्नडसंस्कृततेलुगुवाङ्मयमधिकृत्य तथा तत्त्वशास्त्रनीतिशास्त्रालङ्कारशास्त्रयक्षगाननृत्यतन्त्रज्ञानविज्ञानादीन् विषयान् अवलम्ब्य चिन्तिताः विशिष्टविचाराः सन्ति । प्राचीन भारते वास्तुशास्त्रं तन्त्रज्ञान च तथा ‘वेदानां ऐतिह्यम् इत्यादिषु विरलाति विरलेषु विषयेषु संशोधनं कृतवान् । संस्कृते द्वादशाधिक नाटकानि, षोडशप्ड्यकाव्यानि च विरचय्य्, कन्नडे अष्टकाव्यानि त्रीन् कथाग्रन्यान च लिखितवान् । अन्यभाषायाः षडग्रन्थानां भाषान्तरं कृतवानस्ति । विद्वज्जनैः सहृदयैः सर्वकारेण च सम्मानितः श्री गणेश महोदयः स्वपाण्डित्येन, सरलतया, चातुर्येण,मैत्रीभावेन च् साधारणासाधारणयोरुभयोरपि जनयोः प्रतिभाचनमस्ति । लोकसुकृतफलमिव, कर्नाटकजनानां भाग्योदय इव श्री आर्. गणेश सदृशाः अवधानिनः अत्र जन्म प्राप्ताः । दिने दिने भाषा साहित्यादिक्षेत्रेषु आसक्तौ अपचीपमाने समयेऽस्मिन् गणेशसदृशानां अस्तित्वं, भाषापुनसज्जीवनार्थ बध्दपरिकराणां नवचैतन्यदायकं भवति । मर्गदर्शकंचास्ति । 

वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:१९६२ जननम्
मुरारिः

**मुरारिपदचिन्ता चेत्तदा माघे रतिङ्कुरु ।
                                                            **मुरारिपदचिन्ता चेत्तदा माघे रतिङ्कुरु ॥
                                           **मुरारिपदचिन्तायां भवभूतेस्तु का कथा ।
                                                            **भवभूतिमनादृत्य मुरारिमुररीकुरु ॥ 
इत्यादिना प्रशंसितपाण्डित्यस्य मुरारेः (Murari) कः काल इति विचारे प्रस्तुते –
:(क)	भवभूतेः पद्यद्वयस्योध्दरणात्ततोऽर्वाचीनो मुरारिः
(ख) काश्मीरनृपस्यावन्तिवर्मणः (८५५-८८४) काले वर्तमानः तत्कृपोपजीवो च हरविजयकर्त्ता रत्नाकरः –
‘अङ्कोत्थनाटक इवोत्तमनायकस्य नाशं कविर्व्यधित यस्य मुरारिरित्थम्’ इत्यादिनो मुरारिं स्मृतवानिति ततोऽयं प्राचीनः । ११३५ ख्रीष्टाब्दे वर्त्तमानोऽथ श्रीकण्ठचरितरचयिता मङ्खः मुरारिं राजशेखरात् प्राचीनं मन्यते । इदं सर्वं विचार्य ख्रीष्टनवमशतकपूर्वार्ध्दे मुरारिरजायतेति प्रतीयते ।
मुरारिपाण्डित्यम्
	
संस्कृतकविषु मुरारेर्महती प्रतिष्ठा विद्यते । भाषाप्रौढिव्याकरणपाटवं चास्य विपश्चितो रञ्जयति । स हि  बालवाल्मीकिर्महाकविश्चाख्यायते । तस्य प्रशंसा न केवलमितरैः कृताऽपि तु स स्वयमप्याह –

                                **देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं 
                                              **जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लिष्टो मुरारिः कविः।
                                **अब्धिर्लङ्घित एव वानरभटैः किन्त्वस्य गम्भीरता –
                                             **मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः॥ 
अस्य रचनायामतिशयोक्तेः प्राचुर्य दृश्यते । असत्यामपि उपमाचमत्कृतौ सत्यामपि क्लिष्टतायां बन्धदाढर्येन सङ्गीतकृतमाधुर्येण चास्य कवित्वं रमणीयशैलीसम्पन्नं मन्वते ।
:

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:एकादशशताब्द्याः कवयः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
श्रीकृष्णमिश्रः

प्रबोधचन्द्रोदयप्रस्तावनायां कीर्त्तिवर्मणः उल्लेखो दृश्यते, कीर्त्तिवर्मणः समयश्च १०४९ तमख्रीष्टाब्दतः ११०० तमख्रीष्टाद्बपर्यन्तमिति पुरातत्त्वविदो वदन्ति । अनेनैव कीर्त्तिवर्मणा १०६५ ख्रीष्टाब्दसमीपे कर्णवर्मा जितः । अस्य कर्णवर्मविजयस्योल्लेखोऽपि प्रवोधचन्द्रोदयप्रस्तावनायां विद्यते । अतः प्रबोधचन्द्रोदय- प्रणेतुः श्रीकृष्णमिश्रस्य जीवनकाल एकादशशतकस्योत्तरार्धभागोऽवधारयितुं शक्यते । अयं बङ्गदेशोद्भव इति वस्तुवृत्तविदः ।
	
श्रीकृष्णमिश्रस्यैकमेव प्रबोधचन्द्रोदयाभिधानं रुपकं प्राप्यते । इदं रुपकं प्रतीकेषु प्रथमत्वेन सरसरचनाशालित्वेन च प्रसिध्दम् । अमूर्त्ता भावा धर्मादयोऽत्र मूर्त्तप्राणिरुपतया कल्पिताः । इदमेव चास्य प्रतीकरुपकत्वम् । अस्यैव सरसस्य सरलस्य च ग्रन्थरत्नस्यानुकरणे तैस्तैः कविपण्डितैः चैतन्यचन्द्रोदयविद्यापरिणयामृतोदयादीनि प्रतीकरुपकाणि विरचितानीति संस्कृते प्रतीकरुपकप्रणयनपथि प्रदर्शकोऽयं मन्यते । अत्र प्रबोधचन्द्रोदये स्वशिष्यान्यतमस्य कस्यचन मन्दमतेः शिक्षायै श्रीकृष्णामिश्रोऽमूर्तान् धर्मादिभावेन परिकल्प्य सरसया शैल्या अद्वैतमतप्राधान्यं प्रदर्शितवान्

‎

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:दशमशताब्द्याः कवयः
रामकृष्ण हेगडे

उत्तरकन्नडमण्डलस्य सिद्धपुरोपमण्डलस्य केन्द्रतः १७कि.मी दूरे विद्यमाने दोड्मने इति लघुग्रामात् देहली पर्यन्तं संवृद्धः माहानायकः रामकृष्णहेगडे महोदयः । राजकीयेऽपि सांस्कृतिकां गरिमां सङ्गृहीतवान् विशिष्टः राजकीयपटुः हेगडेमहोदयः । सर्वेषां वचांसि शृण्वन् अपि स्वान्तरङ्गस्य ध्वनिं श्रोतुं न विस्मरति स्म । तदृशः अतिविरलराजकीयपटुषु अन्यतमः रामकृष्णमहोदयः । सदा महत्स्वप्नं पश्यन् तस्य साकारार्थं सततप्रयत्नशीलः राजतन्त्रे यशः प्राप्नोत् ।  

## बाल्यं शिक्षा च
रामकृष्ण हेगडेमहोदयः पश्चिमपर्वतश्रेण्यां काननैः परिवृते ग्रामे विशिष्टसंस्कारयुक्ते हव्यकब्राह्मणकुटुम्बे क्रि.श. १९२७तमे वर्षे अगष्ट् २७दिनाङ्के महाबलेआश्वर हेग्डे सरस्वतम्मा दम्पत्योः पुत्रत्वेन जातः । तदा अस्य गृहे स्वातन्त्र्यस्य देशप्रेम्णः च वातारणम् आसीत् । ज्येष्टपितृव्यः कृष्ण हेगडे महोदयः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे भागं वहन् रात्रिगोष्ठीं सञ्चालयति स्म । अनेन बालः रामकृष्णः प्रभावितः । नैके स्वातन्त्र्यप्रेमिणः अस्य गृहे वसन्ति स्म । आङ्ग्लाधिकारिणः प्रकरणम् आरोप्य यान् अन्वष्यन्ति स्म ते अस्य गृहे रहसि वसन्ति स्म । एतादृशे परिसरे अविभक्ते कुटुम्बे संवर्धितः रामकृष्ण हेगडे महोदयः सिद्धापुरे प्रौढशालाशिक्षां समापितवान् । शान्तस्वभावस्य उत्तमचिन्तनस्य बालकः रामकृष्णाः अग्रे पठितुम् आसक्तः चेदपि कौटुम्बिकोपजीविकार्थं पूगकृषिः अनिवार्या अभवत् । अतः पूर्णकालिकः कृषकः अभवत् ।  गान्धिमहात्मनः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामविषये श्रुतवान् रामकृष्णः तेन प्रभावितः टोपिकां धरति स्म । अक्कमहादेव्या विनोबा भावेमहोदयस्य परिचयः अभवत् । युवानः रामकृष्णस्य जीवने विनोबा भावे बहुधा प्रभावम् अकरोत् । मेट्रिक् पिपूसि परिक्षाम् समानकाले समाप्य बि.ए.समानां पदवी शास्त्री परीक्षाम् उत्तीर्णवान् । उन्नतविद्यां प्राप्तुं लखनौ नगरम् अगच्छत् । तत्र राज्यशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवीम् अधुनिकन्यायशास्त्रपदवीं च प्राप्तवान् । अनन्तरं शकुन्तला नाम हव्यककन्यां परिणीतवान् । कुटुम्बजीवनस्य फलरूपेण पुत्रः पुत्र्यौ च सञ्जाताः । अस्य लखनौवासस्य अवसरे लालबहाद्दूरशास्त्रिमहोदयस्य राममोहन लोहियामहोदयस्य च परिचयः अभवत् । शिरसिनगरे न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । दीनकृषिकानां परतया विना शुल्कं न्यायवादं कृतवान् । 

## राजकीयजीवनम्
पञ्चवर्षानन्तरं क्रि.श.१९५४तमे वर्षे स्वमण्डले एव राजकीयरङ्गं प्राविशत् । काङ्ग्रेस् पक्षस्य मण्डलाध्यक्षः भूत्वा वर्षत्रयं सेवां कृतवान् । मण्डलस्य समग्राभिवृद्धये यतमानः रामकृष्णमहोदयः विख्यातः अभवत् । 
१९५४ तमे वर्षे सः काङ्ग्रेस्पक्षस्य मण्डलाध्यक्षरूपेण राजनैतिकक्षेत्रं प्राविशत् । १९५७ तमे वर्षे ऐदम्प्राथम्येन सः कर्णाटकविधानसभायाः सदस्यत्वेन चितः । 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कुन्दमाला

रुपकेषु *कुन्दमाला* नामकमेकं रुपकम् । इयं हि **कुन्दमाला** रामायणस्योत्तरकाण्डगतां सीतापरित्यागकथामाधारीकृत्य लिखिता । वाल्मीकेराश्रमपरिसरे गोमत्यां नाम नद्यां वहर्न्तीं कुन्दपुष्पमालां निरीक्ष्य रामस्तदभिज्ञानेन सीतां विज्ञातवानिति कथाभागमूलकमस्य कुन्दमालेति नामकरणम् ।
## कुन्दमालाकर्त्ता दिङ्नागो धीरनागो वा
कुन्दमाला – प्राणेता दिङ्नाग – नाम्ना धीरनाग- नाम्ना व स्मर्यते । महीशूर (गन्र्द्मदृध्दड्ढ् ) नगरे कुन्दमालाया यत् पुस्तकमासादितं तत्र **दिङ्नागः** इति नाम प्रस्तावनायां लिख्यते । तञ्जोर –प्राप्तपुस्तकावसाने च ‘धीरनाग’ इति नाम दृश्यते । प्रथमः प्रस्तावनागतो नामनिर्देशः, अपरश्च ग्रन्थान्तागतो नामनिर्देशः । तत्र प्रथमो लेखो ग्रन्थकर्त्तुः सम्भवति, द्वितीयश्च कस्यचिल्लेखकस्यापि । प्रथमे दिङ्नाग इति नाम, द्वितीये धीरनाग इति । अनयोः प्रस्तावनागतलेखस्य ग्रन्थकृल्लेखत्वेनाधिकप्रामाणिकतया संस्कृतसाहित्ये दिङ्नागनाम्नः प्रसिध्दतया च कुन्दमाला प्रणेता दिङ्नाग एवेति वक्तुं शक्यते  ।
## कुन्दमाला प्रणेतुः कालः
१. राजशेखरः भवभूतिनामोल्लेखं कुर्वन्नपि कुन्दमालाया नाम न निर्दिष्टवान् ।
२. कुन्दमालायाः प्राचीनतम उल्लेखो भोजदेवेन कृतः । तत्कालः -१०१८-१०६० ख्रीष्टीयः ।
३. द्वादशे त्रयोदशे वा ख्रीष्टशतके जाते महानाटके कुन्दमालाया उल्लेखो विद्यते ।
४. द्वादशशतकोद्भवेन शारदातनयेन कुन्दमालोदाहृता स्वीये भावप्रकाशने ।
५. चतुर्दशशतकोत्पन्नो विश्वनाथः साहित्यदर्पणे कुन्दमालां समुदाहृतवान् ।
कुन्दमालायाः समीक्षया ज्ञायते यद्दिङ्नागो भवभूतेरुत्तररामचरितमवलोक्यैव कुन्दमालां प्रणीतवान् । एतत्सकलं विचारयद्भिः कुन्दमाला – प्रणेतुर्दिङ् नागस्य दशमं शाताब्दं समय इति वक्तुं शक्यते ।

## उत्तररामचरितं कुन्दमाला च
कुन्दमालासमीक्षा – भवभूतेरुत्तररामचरितं कुन्दमालाया भित्तिभावेन समर्थयते । कतिपयस्थलविचारेणोत्तर- रामचरितकथा कुन्दमालायां समेधैतरुपा प्रतीयते । उत्तरे रामचरिते केवलेनाङ्गस्पर्शेन रामः सीतां परिचिनोति । इह कुन्दमालायाम् अङ्गस्पर्शस्तद्दिगायातो वायुः, कुन्दमाला, जले प्रतिबिम्बिता सीताया आकृतिः सीतोपभुक्तं दुकूलञ्चेति पञ्चकं मिलित्वा रामेण सोतां स्मारयति । उत्तररामचरिते सकृदेव सीतारामयोर्मेलनं वर्णितम्, कुन्दमालायां द्विः ।
	
काव्यकलायां भवभूतिरुत्कृष्ट इति कथयञ्जनो नाटयकलायां दिङ्नागस्योत्क्रुष्टतामपि समर्थयेत । पात्राणां चरितान्यपि भवभूतिचितपात्र – चरितापेक्षया विशदतराणि रम्याणि च कुन्दमालायाम् । दीर्घभाषण्दुरुहवर्णन- दीर्घसमासाप्रयुक्तपदत्वादयो ये दोषा भवभूतिकृतौ लब्धावकाशास्ते दिङ्नागकृतौ न लभ्यन्ते । उत्तररामचरिते वीराद्युपस्कृतः करिणो रसः कुन्दमालायां तु केवल एव करुणः । भवभूतिर्यदि नाटयकाव्यान्यरचयत्तदाऽभिनयार्हं नाटकमरचियदिति कथनं वस्तु स्थितिपरिचयाय पर्याप्तम् ।

‎

वर्गः:संस्कृतनाटकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अनङ्गहर्षः

**तापसवत्सराजा** नाटकस्य प्रणेता **अनङ्गहर्षाप**रनामधेयो मातृराजा आसीत् https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.368714। अयं मातृराजा ‘माउराज’ इति विकृतनाम्ना राजशेखरेण-
		‘माउराजो जज्ञे नान्यः कलचुरिः कविः ।
		उदन्वतः समुत्तस्थुः कति वा तुहिनांशवः॥’
इति स्मृतः । मालतीमाधवमनुसृत्यायं मातृराजाः तत्रत्यकामन्दकीसमानां साङ्कृत्यायनीनामिकां बौध्दसन्न्यासिनीं पात्रं सृष्टवान् । एतेनास्य भवभूतिपरवर्तित्वं सिध्दं भवति । तापसवत्सराजस्य उध्दरणानि मम्मट- कुन्तक –राज शेखर –भोजराज – अभिनवगुप्त – हेमचन्द्र- आनन्दवर्धनैः सर्वैरेव स्वस्वग्रन्थेषु दत्तानि । तेषु प्राचीनतममुध्दरणम् ’ उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता’ इति पद्यम् आनन्द वर्धनस्य ध्वन्यालोके दृश्यते । एतेनानन्दवर्धनात्पूर्वभवत्वमस्थायातम् । तदित्थं भवभूत्यानन्दवर्धनयोर्मध्येऽर्थात् ख्रीष्टाष्टमशतकोत्तरार्धेऽनङ्गराजापरनामकस्य मातृराज्ञः   स्थितिरवसीयते ।

तापसवत्सराज नामकमिदं नाटकमुदयनस्य प्रसिध्दां कथामाश्रित्य रचितम् । उदयनस्य कथा भासेन स्वीययोः अभिनेययोः प्रतिज्ञायौगन्धरायण- स्वप्नवासवदत्तायाः, हर्षराजेन रत्नावलीप्रियदर्शिकयोः, सुबन्धुना वासवदत्तानाट्यधारायाम् विशाखदेवेन च भिसारिकावञ्चितके निबध्देति कथ्यते । तापसवत्सराजस्य एकं खण्डितपुस्तकं बर्लिनस्थराज्यपुस्तकालये प्राप्यते स्म । तदाधारेणास्यैकं संस्करणं यदुगिरिस्वामिना सम्पादकत्वे १९२९ तमख्रीष्टाब्दे महीशूर- नगरात् प्रकशितमभूत ।
	
अत्र नाटके उदयनेन वासवदत्तायां दग्धत्वेन ज्ञातायाम् नितान्तं खिद्यमानेन प्रयागे आत्महत्या चिकीर्षिता । अनेकयुक्तिभिः तस्य प्राणरक्षा कृता । तदनन्तरं स्वीकृततापसवेषोऽसौ भ्रमन् क्वचनाश्रमे वसर्न्ती वासवदत्तां साक्षादकृत । अवसाने पद्मावत्या सहोदयनस्य विवाहो जात इति कथा वर्णिता । सेयं कथतीव करुणायां कविः साधु निबध्दवान् । तापसवत्सराजेऽनङ्गहर्षेण सरला सुबोधा च भाषा प्रयुक्त । कविताशैल्यपि रम्या । वासवदत्तावियोगे करुणपरिदेवनमुदयनस्य –
:::**अत्सर्पिणी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती ।**
:::**क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि ॥**
उदयनः स्वं विरहं वर्णयति –

                        **तदवक्त्रेन्दुविलोकनेन  दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा 
                                  **तद्गोष्ठ्यैव निशाऽपि मन्मथकृतोत्साहैस्तदङ्गार्पणैः ।
                        **तं सम्प्रत्यपि मार्गद्त्तनयनां द्र्ष्टुं प्रवृत्तस्य मे 
                                     **बध्दोत्कण्ठमिदं मनः किमथवा प्रेमाऽसमाप्तेत्सवः ॥ 

कियती तन्मयताऽत्र प्रतीयते, यस्यां विरहेऽप्युत्सवपरम्परा प्रक्रमते

वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:अष्टमशताब्द्याः कवयः
उपरूपकाणि

नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासकम् ।
:::प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा ॥
:::संलापकं श्रीगदितं शिल्पकं च विलासिका ।
:::दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च ॥
:::अष्टादश प्राहुरुपरुपकाणि मनीषिणः ।
:::विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम् ॥

:१.	नाटिका- दशरुपके प्रकरणनाटकयोर्मिलितं रुपं नाटिकेत्युक्तम् । नायके प्रख्यातिवंशे सत्यपि वृत्तं तस्य कल्पितमुपादीयते । संस्कृते महाराजहर्षस्य रत्नावली प्रियदर्शिका चेति नाटिकाद्वयं प्रसिध्दम् (अनयोः परिचयः प्राक् दत्तः) । मदनपालसरस्वतीकृता पारिजातमञ्जरी- समाख्या नाटिका, यस्याः केवलमङ्कद्रव्यं धारानगर्यां शिलासूट्टङिकतं प्राप्यते । मथुरादासकृता वृषभानुजा नाटिका । अयं मथुरादासः गङ्गातीरस्थसुवर्णशेखराभिधनगरवासी कायशकुलजश्च ।
:२.	त्रोटकम्- दिव्यमानुषसंश्रयं, पञ्चाङ्कतोऽन्यूनं, प्रत्यङ्कं सविदूषकञ्च भवति । यथा – कालदासस्य विक्रमोर्वशीयम्, अशातकर्तृकं लम्भितरम्बञ्च ।
:३.	गोष्ठी – पञ्चषड्योषिदन्विता, नवर्दशभिर्वा प्राकृतपात्रैर्युक्ता, एकाङ्कंविनिर्मिता च भवति, यथा रेवतमदनिका ।
:४.	सट्ट्कम् – प्राकृताशेषपाट्या नाटिका सट्टकं नाम । यथा-राजशेखरस्य कर्पूरमञ्जरी प्रसिध्दा ।
:५.	नाट्यरासकम् – हास्यरसं बहुगेयञ्च भवति । यथा – नर्मवती ।
:६.	प्रस्थानकम् – हीनो नायकः, दासी नायिका, सुरापानं विषयः, सर्वमिदं प्रस्थानके भवति । यथा –शृङ्गारतिलकम् ।
:७.	उल्लाप्यम्- उदात्तनायकम्, एकाङ्कम्, संग्रामरोदनगीतादिबहुलञ्च भवति । यथा देवीमहादेवम् ।
:८.	काव्यम्- एकाङ्कं, स्त्रीनायकम्, आरभटीहीनञ्च काव्यं नामोरिपकम् । यथा – यादवोदयम् ।
:९.	प्रेङ्खणम् –हीननायकमसूत्रधारञ्च । यथा वालिवधम् ।
:१०.	रासकम् – पञ्चपात्रयुतम्, भाषाविभाषाबहुलम्, ख्यातनायिकं मूर्खनायकञ्च । यथा- मेनकाहितम् ।
:११.	संलापकम् – चतुरङ्कं, पाखण्डनायकं, पुरसंरोधसंग्रामवर्णानपरं भवति । यथा- मायाकापालिकम् ।
:१२.	श्रीगदितम्- वृत्तनायकौ प्रख्यातौ, नायिकाऽपिप्रसिध्दा, श्रीशब्दयुतं च पद्यं भवत्यत्र । यथा – क्रीडारसातलम् ।
:१३.	शिल्पकम्- चतुरङ्कं, ब्राह्मणनायकं, श्मशानवर्णनयुतम् । यथाकनकावतीमाधवम् ।
:१४.	विलासिका – एकाङ्का शृङ्गारबहुला च भवति । उदाहरणग्रन्थो न प्रसिध्दः ।
:१५.	दुर्मल्लिका- चतुरङ्का, कैशिकीवृत्तिशालिनी । यथा- बिन्दुमती ।
:१६.	प्रकरणिका – नाटिकेव प्रकरणीसार्थवाहादिनायका, समानवंशजा यत्र नेतुर्नायिका । उदाहरणग्रन्थो नोपलभ्यते ।
:१७.	हल्लीशः- एक एवाङ्कः, सप्त वा दश वा स्त्रियः । यथा –केलिरैवतकम् ।
:१८.	भाणिका – भाणसमा । यथा कामदत्ता ।

‎

वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:उपरूपकाणि

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
प्लूटो-ग्रहः

]]
**प्लूटो** (चिह्नम्:   च) कश्चन ग्रहः। प्लूटो नामकः अयं ग्रहः हिन्दूचिन्तने **यमः** इति निर्दिश्यते । अयं ग्रहः १९३० तमे वर्षे "क्लैड् टाम्बाग्" अन्विष्टवान् । सौरकुटुम्बे नवमः ग्रहः इति निर्दिश्यते। अस्य ग्रहस्य विस्तारः १८०० मैल्-परिमितः । अस्य ग्रहस्य **खारोन्**नामकः उपग्रहः अस्ति । स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः ९ घण्टाधिक ६ दिनानि स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय २४७.७ वर्षाणि स्वीकरोति । लोवेल्ल १९१५ तमे संवत्सरे नूतनग्रहाणाम् अन्वेषणाय अपेक्षितं गणितं कृतवान्। क्लिष्टानि नूतनसूत्राणि अनेन अर्पितानि। अज्ञातग्रहाय एक्स्(x)इति नामस्थापनमकरोत्। अस्य अन्वेषणे मग्नाः इति। एतदर्थमेव एकं दूरदर्शकं निर्मितवन्तः। लोवेल्ल वीक्षणालयस्थाः अस्य आशयं पूरितवन्तः। १९३० तमे संवत्सरे जनेवरि मासस्य २१,२३,२९ तथा फेब्बर्वरि मासस्य १९ तमे दिनेषु पूरितवन्तः। अस्यैव वीक्षणालयस्थाः स्वीकृतेषु छायाचित्रेषु नूतनं ग्रहमेकं दृष्टवन्तः। एते यदा अस्य पथस्य अनुसरणं कृतवन्तः,तदा अयं ग्रहः "पर्सिपेल् लोवेल्लेन" सूचितेन मार्गेण एव परिक्रमति इति ज्ञातवन्तः। अस्मै एव यमः(प्लोटो)इति नामकरणमकरोत् । अस्य संशोधनानन्तरं पूर्वतनछायाचित्राणां परिशीलनेन एवम् अस्यैव ग्रहस्य बिम्बः तत्रापि अस्ति इति हेतोः, अस्य पथस्य निष्कर्षस्य कार्यं सुलभतरं जातम्। आकाशे प्रत्येकस्मिन् अङ्गुले विद्यमानानां प्रकाशसहितानां नक्षत्राणां शोधनम् उत नामकरणकार्यं असाध्यकरकार्ये भवतः। तेषां छायाचित्राणि भवन्ति चेत्, ईदृश संशोधनकार्याणि सूलभकार्याणि भवन्ति इति अस्याः घटनायाः अनन्तरं ज्ञातं भवति। लोवेल् १९१६ तमे संवत्सरे दिवङ्गतः। किन्तु अस्य मरणकालात् एकसंवत्सरात् पूर्वमेव अस्यैव शिष्यः क्लैव टाम्बागाय प्रथमवारं दृष्टिगोचरः सञ्जातः यमग्रहः(प्लोटो) इति। लोवेलेन सूचितस्थलास्य ६ डिग्रि समीपे दृष्टिगोचरः सञ्जातः। एरिजोनायां विद्यमानाः लोवेल् वीक्षणालयस्थाः १९३० तमे संवत्सरीय मार्च मासस्य १३ दिनाङ्के अमुं विषयं लोकाय दर्शितवन्तः। शैत्यकाले अयं ग्रहः मिथुनराशौ नक्षत्रपरिमाणे दृश्यते। क्रमशः सम्भूयमानस्य प्रकाशस्य व्यत्यासान् परिशील्य एवम् अतिसूक्ष्म छायाचित्राणि परिशील्य च १९७८ तमे संवत्सरे अमेरिकादेशस्य जेम्स् क्रिस्ट्मि (प्लोटो)यमस्य विद्यमान एकैक **शारण्**नामकम् उपग्रहं संशोधितवान्।

## पथः, गात्राम्
भूमेरर्धं अस्य व्यासोऽस्ति। सूर्याय एकवारं परिक्रमणार्थम् अस्मै २४८ वर्षाणि अपेक्षन्ते । सूर्यात् बहुदूरे अयमस्तीति एतावान् कालः अपेक्षते । एवं दीर्घपथस्यापि कारणत्वम् अस्त्यत्र। अस्य वेगः प्रतिक्षणं ३ कि.मि. भवति। अस्य विदूरं ४,६५० मिलीय मैलुपरिमितम्। अदूरं ३,५०० कि.मि. परिमितम् अस्ति। पथस्य अग्रभागः वरुणस्य पथे प्रविश्य सरति। अस्य पथः वरुणपथाय १७ डिग्रि अभिनतः अस्ति । यमग्रहः(प्लोटो) भूमेः इव घनगोलः भवति। सूर्यात् बहुदूरे अस्तीति अस्मै प्राप्तिप्रकाशः प्रायः अस्माकं मासानां प्रकाशपरिमितः दुर्बलप्रकाशः स्यात्। अत्र शाखप्रकाशौ न्यूनौ भवतः। भूम्यै प्राप्तिसूर्यरश्मेः १\१५०० भागः अस्मै लभ्येत। यमस्यापेक्षया बहिः अन्यग्रहाः सन्ति वा? इति चेत्, प्रो.पिकरिङ्ग् (१८४६-१९१९) सदृशाः खगोलज्ञाः अन्यग्रहाः सन्ति बहिः इति ऊहितवन्तः।    
## बाह्यानुबन्धाः
* Pluto Profile  at NASA's Solar System Exploration site
* NASA Pluto factsheet 
* Website of the observatory that discovered Pluto
* Earth telescope image of Pluto system
* Keck infrared with AO of Pluto system
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:नवग्रहाः
स्तोत्ररत्नम्

श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ।
## स्तोत्ररत्नम्
:विगाहे यामुनं तीर्थं साधुबृन्दावने स्थितम् ।
:निरस्तजिह्मगस्पर्शे यत्र कृष्णः कृतादरः ॥

आळवन्दार् इति प्रख्यातैः श्रीमद्यामुनमुनिभिः अनुसंहितं पञ्चषष्टिश्लोकात्मकं **स्तोत्ररत्नं** नाम श्रीमन्नारायणं स्तुवत् स्तोत्रकाव्यं वर्तते । श्रीवैष्णवसिद्धान्तप्रवर्तकमुनित्रये मध्यमणिभूताः यामुनाचार्याः । श्रीमन्नाथमुनिः, श्रीमद्यामुनमुनिः, श्रीमद्रामानुजमुनिः च मुनित्रयसिद्धान्तस्थापनाचार्याः इति प्रख्याताः । बाल्ये एवात्यन्तं प्रतिभशालिनः यामुनाचार्याः आक्कियाळ्वान्नामकं विद्वांसं वादे निर्जित्य राजपदवीं प्राप्तवन्तः इति कथा श्रूयते ।

श्रीवैष्णवमतानुयायिभिः अष्टाक्षरद्वयचरमश्लोकमन्त्राः रहस्यत्रयमिति व्यवह्रियन्ते । त्रयाणामेतेषां मन्त्राणाम् अक्षरसंख्या पञ्चषष्टिः, या च अस्य स्तोत्रस्य  श्लोकानां सङ्ख्या वर्तते ।

स्तोत्रग्रन्थः अयम् उत्तरस्मिन् काले सकलश्रीवैष्णवाचार्याणां स्तोत्रकरणे आदर्शभूतः बहुभिः व्यख्यातश्च । अस्य रचनानन्तरं यानि स्तोत्राणि अन्यैः आचार्यैः रचितानि विद्यन्ते तेषु सर्वेषु स्तोत्ररत्नच्छाया समस्ति । श्रीभाष्यकारैः भगवद्रामानुजाचार्यैः स्तोत्ररत्नस्य बहवः श्लोकाः पादाश्च अक्षरशः गद्येऽनूदिताः दृश्यन्ते । अस्य बह्व्यः व्याख्याः सन्ति । पेरियवाच्चान्पिळ्ळै इति ख्यातैः श्रीकृष्णपादैः द्रामिड्याम् अस्य व्याख्या कृतास्ति । श्रीमद्वेङ्कटनाथाभिधानां वेदान्ताचार्याणां कृतिषु रहस्यरक्षायां द्वितीयोऽधिकारः स्तोत्ररत्नभाष्यमस्ति । तत्रैव प्रथमोऽधिकारः यामुनाचार्यैः एव विरचितस्य श्रीविषयकस्तोत्रस्य चतुश्श्लोक्याः व्याख्यास्ति ।

**नलन्तिगழ் नारायणजीयर्** इति प्रसिद्धैः नारायणमुनिभिपि काचिद् व्याख्या कृतेति आचार्यैः वेदान्तदेशिकैः रहस्यरक्षायां कृतात् अस्या व्याख्यायाः ग्रन्थलेशोदाहरणात् ज्ञायते । श्रीसुदर्शनसूरिभिः श्रुतप्रकाशिकाचार्यैः स्तोत्ररत्नव्याख्या काचित् कृतेति  श्रीभाष्यप्रकाशिकाभूमिकायां प्रतिपादितम् । किन्तु इयं नोपलभ्यते । अर्वाञ्चोपि केचिदमुं ग्रन्थं व्याचख्युः ।  वडपल्ली पद्मनाभाचार्यैः काचन लघ्वी स्तोत्ररत्नव्याख्या Government manuscript Library, Madras R. 2155 इत्यत्र उपलभ्यते । अन्योऽपि कश्चन स्तोत्ररत्नभाष्यसंग्रहः इति ग्रन्थः अस्ति D 10462 संख्यायां यत्र मूलस्य अतिसंक्षेपणार्थः उच्यते । अयञ्च रामानुजसुधीः इति नामभिः आरचित इति ज्ञायते । तिरुवहीन्द्रपुरम्. पण्डितभूषणम्---- भगवद्विषयम्. महामहोपाध्याय चेट्टलूर्. नरसिंहाचार्यैः द्राविडविवरणं स्तोत्रभाष्यस्य कृतं प्रकाशितं च बहोः कालात् पूर्वम् । प्रतिवादिभयङ्करम्. अण्णङ्गराचार्यैः द्राविडतात्पर्यचर्चादिविशिष्टं व्याख्यानं कृतमस्ति । अभिनवदेशिक. उत्तमूर्. ति. वीरराघवाचार्यैरपि द्राविडतात्पर्यसहितं स्तोत्रमेतत् प्रकाशितम् ।

भगवद्रामानुजाचार्याणां चरिते श्रूयते यत् – ते यदा यादवप्रकाशानां सकाशात् सामान्यशास्त्राणि अधीयानाः आसन् तदा यामुनाचार्याणाम् शिष्यैः पठ्यमानान् विष्णुपारम्यवाचकान् **कः श्रीः श्रियः परमसत्त्वसमाश्रयः कः ……..**  इत्यादीन् स्तोत्ररत्नश्लोकान् श्रुत्वा अत्यन्तं प्रभाविताः भूत्वा यामुनाचर्यानां दर्शनकाङ्क्षिणः जाता इति । किन्तु ते जीवितदशायां यामुनाचार्यान् द्रष्टुं नापारयन्नित्येतत् श्रीवैष्ण्वमतानुयायिनां दौर्भाग्यं मन्यते ।

‎

वर्गः:स्तोत्रकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
ध्रुवसन्धिः

अयोध्याकुले जातः **ध्रुवसन्धिः** हिरण्याभस्य पौत्रः । पुष्यः एतस्य पिता । अतः एतस्य अपरं नाम पौष्यः इति । तस्य पत्नीद्वयम्। लीलावती मनोरमा चेति । मनोरमा निषधदेशाधिपतेः वीरसेनस्य पुत्री । लीलावत्याः पुत्रं शत्रुजितं उत्तराधिकारिरूपेण नियोक्तुम् इच्छति ध्रुवसन्धिः । तदा मनोरमा पुत्रस्य सुदर्शनस्य यौवराज्याभिषेकं कर्तुम् इच्छन्ती पितुः वीरसेनस्य समीपे स्वेच्छां प्रकटयति । वीरसेनः अयोध्यायाः उपरि आक्रमणं करोति ।जामातृश्वशुरयोः युद्धे  वीरसेनस्य मरणं भवति । मनोरमा पुत्रेण सुदर्शनेन सह देशन्तरं गत्वा प्रयागे भारद्वाजमहर्षेः आश्रमे तिष्ठति ।
पुत्रविरहेण ध्रुवसन्धिः मरणं प्राप्नोति । लीलावत्याः पुत्रः शतृजित् मातुलस्य युधाजितः साहाय्येन राजा अभवत् । किन्तु अनन्तरं सुदर्शनः एव राजा भविष्यति  ।
‎

वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
संस्कृतविकिपीडिया

**संस्कृतविकिपीडिया**  विकिमीडिया फाउन्डेशन् पोषितः संस्कृतविश्वकोशोऽस्ति। अस्यैकादशसहस्राः लेखाः स्वयंसेवकैः आलिखिताः सन्ति । संस्कृतविकिपीडियायाः आरम्भः २००३तमे वर्षे जातः । संस्कृतविकिपीडियायां विषयसंवर्धनकार्यं २०११तमस्य वर्षस्य मे मासे संस्कृतभारत्या प्रकल्परूपेण स्वीकृतम् । कार्यकर्तृगणस्य सक्रिययोगदानेन लेखानां संवर्धने द्रुतगतिः प्राप्ता ।

## सन्दर्भः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* समाचारपत्रे संस्कृतविकिपीडिया 
* समाचारपत्रे संस्कृतविकिपीडिया
* चित्राणि
*मर्डान संस्कृत - संस्कृत ओयेवसाईट 
वर्गः:विकिपीडिया
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बीदसरम्

**बीदसरं** भारतस्‍य राजस्थान प्रान्‍ते सीकर जिलायाम् एकं ग्रामम् अस्‍ति।
## उद्धरण
वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:राजस्थानराज्यम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अन्दाज (चलच्चित्रम्)

## External links
*
*Andaz, a classic revisited

वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्