विपारित्कारणी

***विपारित्कारणी*** इति संस्कृतपदं यस्य द्वयोः शब्दयोः विभक्तिः कर्तुं शक्यते - " विपारित् " अर्थात् "विपर्ययम्" अथवा "विपरीतम्," तथा " करणी " यस्य अर्थः "कर्म" अथवा "करणम्" इति अतः *विपरित्कारणी* इति नाम "विपर्ययक्रिया" अथवा "विपर्ययकर्म" इति अनुवादयति, अस्मिन् मुद्रायां भवति शरीरस्य व्यावृत्तिः प्रतिबिम्बयति । सामान्यतया आङ्ग्लभाषायां "Legs Up the Wall Pose" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्य आसनस्य सरलतायाः गहनपुनर्स्थापनलाभानां च कारणेन बहुधा प्रशंसितम् अस्ति ।

*विपरित्करणस्य* उत्पत्तिः योगपरम्परायाः अन्तर्गतं विशेषतः हठयोगस्य अन्तः एव अस्ति । व्यावृत्तियुक्तेषु अनेकेषु आसनेषु अन्यतमः अस्ति, यत्र शिरः हृदयस्य अधः स्थितः भवति । यद्यपि *विपरित्कारणीयाः* उत्पत्तिं अनन्यतया अभिलेखयति इति कोऽपि एकः, निश्चितः ग्रन्थः नास्ति तथापि सः योगविवृत्तिमुद्राणां व्यापकव्यवहारस्य भागः अस्ति, यः *हठयोगप्रदीपिका* , *घेरण्डसंहिता* इत्यादीनां *प्रारम्भिकग्रन्थानां कालस्य अस्ति* एते ग्रन्थाः सम्पूर्णशरीरे ऊर्जाप्रवाहं (प्राण) वर्धयितुं, परिसञ्चरणं सुधारयितुम्, संतुलनं प्रवर्धयितुं च व्यावृत्तेः महत्त्वं बोधयन्ति । *विपरित्कारणी* विशेषतः भित्तिना सह अभ्यासे समर्थकत्वात् अधिकसुलभविपर्ययेषु अन्यतमः इति गण्यते ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या योगे व्यावृत्तिः शरीरस्य विषमुक्तीकरणाय, तंत्रिकातन्त्रस्य उत्तेजनाय, मनसि संतुलनं आनेतुं च उपयुज्यते स्म । *विपरित्कारणी* सौम्यं चिकित्साविपर्ययः प्रदाति यत् अधिकांशस्य चिकित्सकानाम् कृते सुलभं भवति । आधुनिकयोग-अभ्यासेषु विशेषतः अय्यङ्गार-हठयोग-आदिषु विद्यालयेषु प्रायः तीव्रशारीरिकक्रियाकलापस्य अनन्तरं पुनर्स्थापन-मुद्रारूपेण अथवा आराम-विषये केन्द्रितस्य क्रमस्य भागरूपेण अस्य उपयोगः भवति

## **प्रयोजनं लाभाः च** 
*विपरित्करणस्य* प्राथमिकलाभाः शारीरिकात् मानसिकं आध्यात्मिकं च सुधारं यावत् भवन्ति । पुनर्स्थापनात्मकव्यावृत्तिरूपेण एतत् आसनं शरीरे अनेकधा प्रभावं करोति ।

### **शारीरिक-लाभः** 
* **संचारः सुदृढः** : पादौ उन्नयनं कृत्वा *विपरित्कारणी*     रक्तस्य सामान्यप्रवाहं विपर्ययति, यत् विशेषतः शरीरस्य उपरितनं शिरः च परिसञ्चरणं     सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति एतेन विभिन्नेषु अङ्गेषु उत्तमं आक्सीजनीकरणं, पोषकद्रव्याणां     वितरणं च प्रवर्तयित्वा समग्रस्वास्थ्यस्य समर्थनं कर्तुं शक्यते ।
* **सूजनं, क्लान्तता च न्यूनीभवति** : उन्नता स्थितिः     अधः अङ्गेभ्यः द्रवस्य निष्कासनं प्रोत्साहयति, येन सूजनं, वैरिकास् नाडयः, पादयोः     भारस्य भावः च न्यूनीकर्तुं शक्यते ये स्थिताः उपविष्टाः वा दीर्घकालं यापयन्ति     तेषां कृते विशेषतया लाभप्रदम् ।
* **पृष्ठवेदनातः निवृत्तिः** : मुद्रायाः सौम्यविपर्ययः     मेरुदण्डस्य काटिप्रदेशस्य च दबावस्य निवारणे सहायकं भवति, येन दीर्घकालीनकटिवेदनायुक्तानां     कृते राहतं प्राप्यते मेरुदण्डस्य समीपे मांसपेशिनां शिथिलतां दत्त्वा तनावः,     कठोरता च न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।
* **पाचनं वर्धितम्** : धडस्य उल्टा स्थितिः पाचनमार्गेण     अन्नस्य अपशिष्टस्य च गतिं प्रोत्साहयित्वा पाचनं सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति     एतत् विशेषतया तेषां जनानां कृते सहायकं भवितुम् अर्हति ये कब्जं वा पाचन-असुविधां     वा प्राप्नुवन्ति ।

### **मानसिकलाभः** 
* **तनावनिवृत्तिः** : मुद्रा शान्तं भवति, यत् शरीरस्य     तनावप्रतिक्रियां न्यूनीकर्तुं आरामं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।     अद्यतनस्य द्रुतगतिजगति *विपरित्कारणीयाः कतिपयानि निमेषाणि शान्तिस्य* शान्तिस्य     च गहनं भावः प्रोत्साहयितुं शक्नोति .
* **निद्रायाः उन्नतिः** : अस्य आसनस्य नियमितरूपेण     अभ्यासः अनिद्रायाः चिन्ता च लक्षणं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन     उत्तमः अधिकविश्रामयुक्तः च निद्रा भवति परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयित्वा     गहनविश्रामं मानसिकस्पष्टतां च ददाति ।
* **भावनात्मकसन्तुलनम्** : एषा मुद्रा निहितं तनावं     तनावं च मुक्तुं साहाय्यं कृत्वा भावनात्मककल्याणस्य समर्थनं कर्तुं शक्नोति,     भावनात्मकलचीलतायां योगदानं ददाति। एतेन अभ्यासकारिणः शरीरं ग्राउण्ड् कृत्वा     भावनात्मकं सामानं मुक्तुं शक्नुवन्ति तथा च मनः आरामं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

### **आध्यात्मिक-लाभः** 
* **ऊर्जाप्रवाहः (प्राणः)** : व्यावृत्तिरूपेण *विपरित्कारणी*     सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य गतिं उत्तेजयति, ऊर्जायाः मार्गं उद्घाटयति, जीवनबलस्य     मुक्तप्रवाहस्य अनुमतिं ददाति च समग्ररूपेण आध्यात्मिकस्वास्थ्यस्य कृते एतत्     महत्त्वपूर्णं यतः एतत् मनः, शरीरं, आत्मा च सन्तुलनं करोति, सामञ्जस्यं च करोति     ।
* **मनःसन्धानं ध्यानं च** : शान्तप्रकृतेः कारणात्     *विपरित्कारणी* मनःसंवर्धनार्थं शरीरस्य ध्यानार्थं च सज्जीकरणाय उत्तमः     आसनः अस्ति । अभ्यासकारिणः यदा अस्मिन् सौम्ये, समर्थिते व्यावृत्ते भवन्ति तदा     स्वश्वासेन, भावनाभिः च अधिकं गभीरं सम्बद्धुं शक्नुवन्ति ।

## **क्रमशः निर्देशाः** 
*विपरित्कारणीं* कर्तुं एतानि सरलपदानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

# **भित्तिं अन्वेष्टुम्** : भित्तिपार्श्वे उपविशन्तु,     पादौ सीधा पुरतः प्रसारिताः भवन्ति। स्कन्धाः शिरः च आरामेन आश्रिताः इति सुनिश्चित्य     भूमौ पुनः शयनं कुर्वन्तु ।
# **पादौ स्थापयतु** : पादौ भित्तितः उपरि डुलन्तु,     सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् ते सीधाः नितम्बसङ्गमे च सन्ति। यदि भवतः पादौ अति तनावग्रस्ताः     अनुभवन्ति तर्हि भवतः नितम्बस्य अधः कुशनं वा बोल्स्टरं वा स्थापयित्वा तान् किञ्चित्     उन्नतयितुं शक्यते ।
# **बाहून् आरामं कुर्वन्तु** : बाहून् तलम् उपरि     स्थापयन्तु। एतेन वक्षःस्थलस्कन्धयोः आरामः, मुक्तता च प्रोत्साहयितुं साहाय्यं     भवति ।
# **कोरं संलग्नं कुर्वन्तु** : पृष्ठस्य अधःभागस्य     रक्षणार्थं उदरस्य मांसपेशिनां किञ्चित् संलग्नतां कुर्वन्तु। मेरुदण्डः दीर्घः     आश्रितः च भवति, पृष्ठस्य अधःभागः कमानयुक्तः न भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु     ।
# **श्वसितु** : यथा यथा मुद्रां धारयसि तथा गभीरं     मन्दं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम्। श्वसनं स्वाभाविकतया प्रवहतु, भवतः उदरं     वक्षःस्थलं च गभीरं गच्छति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
# **कतिपयनिमेषान् यावत् तिष्ठतु :** *विपरित्कारणीयां*     ५ तः १५ निमेषपर्यन्तं स्थातुं शक्यते । एतस्य समयस्य     उपयोगं कृत्वा गभीरं आरामं कृत्वा श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम्।

## **सामान्यानि त्रुटयः तानि कथं परिहरितव्यानि च** 
*विपरित्कारणीयां* अभ्यासकारिणः निम्नलिखितदोषाणां विषये मनः स्थापयितव्याः : १.

* **पादौ दुर्संरेखणं** : भवतः पादौ सीधाः नितम्बेन     सह संरेखिताः च इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। यदि भवतः पादौ विस्तृताः अथवा नताः     सन्ति तर्हि भवतः आसनस्य लाभः पूर्णतया न भवति ।
* **Arching the Lower Back** : अस्मिन् मुद्रायां     पृष्ठस्य अधः भागस्य अति-आर्किंग् न कर्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। उदरस्य मांसपेशिनां     किञ्चित् संलग्नता पृष्ठस्य अधःभागस्य कमानीकरणं निवारयितुं साहाय्यं करिष्यति     तथा च मेरुदण्डस्य उत्तमं समर्थनं प्राप्स्यति ।
* **कण्ठस्य तनावः** : कण्ठं आरामं कृत्वा शेषमेरुदण्डेन     सह संरेखितं कुर्वन्तु। कण्ठस्नायुषु तनावः परिहरन्तु, यतः एतेन असुविधा वा तनावः     वा भवितुम् अर्हति ।
* **Holding the Pose Too Long** : *विपरित्कारणी     यद्यपि* पुनर्स्थापनात्मका मुद्रा अस्ति तथापि भवतः शरीरस्य श्रवणं महत्त्वपूर्णम्     अस्ति। यदि भवन्तः असुविधां वा तनावं वा अनुभवन्ति तर्हि शनैः शनैः मुद्रातः बहिः     आगन्तुं महत्त्वपूर्णम्।

## **मांसपेशीसमूहलक्षितम्** 
एतत् आसनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति ।

* **पादौ** : पादौ उन्नतीकरणेन पादौ, वत्साः, पृष्ठस्य     अधः मांसपेशीः च तानने, आरामं च कर्तुं साहाय्यं भवति ।
* **कोर** : उदरस्य मांसपेशिकाः स्थिरतां स्थापयितुं     पृष्ठस्य अधःभागे कमानीकरणं निवारयितुं च संलग्नाः भवन्ति ।
* **मेरुदण्डः** : व्यावृत्तिः मेरुदण्डस्य तानने     सहायकं भवति तथा च पृष्ठस्य मांसपेशिषु तनावस्य निवारणं करोति ।
* **बाहुस्कन्धः** : बाहू स्कन्धौ च ऊर्ध्वशरीरस्य     समर्थने, मुद्रायाः स्थिरतां निर्वाहयितुं च प्रवृत्ताः भवन्ति ।

## **श्वसनप्रौद्योगिकी** 
*विपरित्कारणीं* कर्तुं श्वसनम् अभिन्नम् अस्ति | अभ्यासकारिणः मन्दं, स्थिरं श्वासं प्रति ध्यानं दातुं प्रोत्साहिताः भवन्ति। आरामं गभीरं कर्तुं भवन्तः **उज्जयी श्वासं (विजयी श्वासम्)** समावेशयितुं शक्नुवन्ति । मृदुः श्वासः तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, मुद्रायाः पुनर्स्थापनप्रभावं च वर्धयितुं साहाय्यं करोति ।

## **विरोधाभासः एवं सावधानताः** 
* **कण्ठस्य वा पृष्ठस्य वा विषयाः** : कण्ठे वा पृष्ठे     वा चोटं प्राप्यमाणाः जनाः मुद्रां परिहरन्तु अथवा परिवर्तनं कुर्वन्तु।
* **गर्भधारणम्** : गर्भिणीभिः प्रथमत्रिमासिकस्य     अनन्तरं उदरस्य श्रोणिस्य च सम्भाव्यतनावस्य कारणेन विपर्ययस्य परिहारः करणीयः     ।
* **हृदयस्य स्थितिः** : हृदयरोगयुक्ताः व्यक्तिः     विपरित्कारणी सहितं *विपर्ययस्य अभ्यासात् पूर्वं वैद्येन सह परामर्शं कुर्वन्तु*     ।

## **योगाभ्यासे भूमिका** 
विपरित्कारणीयां ऊर्जा ऊर्ध्वं अन्तः च गच्छति, योग-अभ्यासस्य पुनर्स्थापन-चरणस्य योगदानं करोति *।* एषा मुद्रा शान्तक्रमस्य भागरूपेण कर्तुं शक्यते, प्रायः शरीरस्य शीतलीकरणाय, पुनर्प्राप्त्यर्थं च अधिकगतिशीलमुद्राणां अनुसरणं कर्तुं शक्यते ।

## **मनोवैज्ञानिकः एवं भावनात्मकः प्रभावः** 
एतत् आसनं मनः शान्तं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, भावानाम् स्थिरीकरणे च सहायकं भवति । एतत् मानसिकविरामं ददाति, भावनात्मकविमोचनं मानसिकस्पष्टतां च ददाति ।

**दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व**

आध्यात्मिकदृष्ट्या *विपरित्कारणी* मनः शरीरं च विपर्यय्य संतुलनं जीवन्तं च पुनः स्थापयितुं क्रियायाः प्रतीकः अस्ति । भौतिक-मानसिक-आध्यात्मिक-क्षेत्रयोः मध्ये सामञ्जस्यस्य निर्माणस्य योग-सिद्धान्तेन सह सङ्गच्छते ।

**उन्नतविविधता तथा प्रगति**

मुद्रायाः अवधिं वर्धयित्वा, किञ्चित् श्रोणि-झुकनं योजयित्वा, अथवा अतिरिक्तसमर्थनार्थं प्रॉप्स्-उपयोगं कृत्वा भिन्नतां योजयित्वा *विपरित्करणस्य* अनुभवं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति

## **विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम्** 
योगस्य विभिन्नपरम्परासु *विपरित्करणस्य* अभ्यासः भिन्नशैल्याः अनुकूलतया विविधताभिः सह क्रियते । अय्यङ्गरयोगे प्रायः संरेखणार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भवति, विन्यासे तु पुनर्स्थापनीयमुद्राणां क्रमस्य भागरूपेण प्रवाहितः भवितुम् अर्हति ।

## **दैनिकजीवने एकीकरणम्** 
विशेषतः कार्यानन्तरं वा तनावपूर्णक्षणेषु वा आरामं कर्तुं *विपरित्कारणीं* भवन्तः स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयितुं शक्नुवन्ति । अस्मिन् मुद्रायां कतिपयानि निमेषाणि अपि मानसिकं शारीरिकं च संतुलनं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

## **वैज्ञानिकं एवं चिकित्सा अनुसन्धानम्** 
*विपरित्कारणी* -इत्यस्य शारीरिक-मानसिक-लाभानां समर्थनं कृतम् अस्ति , यत् परिसञ्चरणं, तनाव-निवृत्तिः, पाचन-स्वास्थ्यं च इत्यत्र तस्य सकारात्मकं प्रभावं दर्शयति । अध्ययनेन ज्ञातं यत् पुनर्स्थापनात्मकविपर्ययः परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य सक्रियीकरणं प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति, येन आरामः, पुनर्प्राप्तिः च भवति ।

## **सन्दर्भाः** 
* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हॉटन मिफ्लिन् हार्कोर्ट, २००५.
* तिवारी, नरेन्द्र। *हठयोग प्रदीपिका* . योग विद्या, 2015.
* हरिः, उषा, राजेश कुमारः च। "शारीरिक स्वास्थ्य पर पुनर्स्थापनात्मक     योग मुद्राओं के प्रभाव।" *योग अध्ययन जर्नल* , vol. १०, न. 2,     2018, पृष्ठ 121-130।

मिश्र, सीता। "मानसिकस्पष्टतां तनावनिवृत्तिं च वर्धयितुं व्यावृत्तिमुद्राणां भूमिका।" *योग शोध पत्रिका* , vol. 25, 2017, पृष्ठ 45-58।