open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
फुफ्फुसात्यन्तसूक्ष्मदृश्यकणशिलिकातत्त्वज्वालामुखिसंलग्नधूलिसंश्वासजन्यरोगः

**फुफ्फुसात्यन्तसूक्ष्मदृश्यकणशिलिकातत्त्वज्वालामुखिसंलग्नधूलिसंश्वासजन्यरोगः** (आङ्ग्लभाषा: '''''***) इति शब्दः एकः कृत्रिमः दीर्घशब्दः अस्ति, यः संवत्सरे १९३५ तमे अमेरिकादेशीयपद्यप्रश्नसंघस्य अध्यक्षेन एवरिट् एम्॰ स्मिथ् इत्यनेन निर्मितः। एषः शब्दः पञ्चचत्वारिंशदक्षरयुक्तः अस्ति। कदाचित् एषः शब्दः शिला-धूलि-वात-श्वासरोग (शिलिकोसिस्) इत्याख्यातस्य व्यावसायिकफुफ्फुसरोगस्य पर्यायशब्दरूपेण प्रयुज्यते, किन्तु एतत् यथार्थं न युक्तम्, यतः अधिकांशः शिला-धूलि-वात-श्वासरोग रोगः ज्वालामुखिधूलिकणखननक्रियया न सम्बद्धः। शिला-धूलि-वात-श्वासरोग इत्याख्यातः रोगः क्रिस्टलशिलिकातत्त्वधूलिकणानां संश्वासेन उत्पद्यते, यः फुफ्फुसयोः ऊर्ध्वखण्डेषु ग्रन्थिपर्यवस्थायुक्तं शोथं च चिह्नीकुर्यात्। एषः रोगः फुफ्फुसधूलिकणजन्यरोगः इत्याख्यातस्य रोगसमूहस्य एकः प्रकारः। फुफ्फुसात्यन्तसूक्ष्मदृश्यकणशिलिकातत्त्वज्वालामुखिसंलग्नधूलिसंश्वासजन्यरोगः इत्येषः शब्दः आक्स्फोर्ड् शब्दकोषे प्रकाशितः आङ्ग्लभाषायां दीर्घतमः शब्दः अस्ति, यः "अत्यन्तसूक्ष्मरजःकणानां संश्वासेन उत्पन्नः फुफ्फुसरोगः" इति कृत्रिमपरिभाषायां निर्दिष्टः।

ज्वालामुखिजन्यक्रिस्टलशिलिकातत्त्वे कृते वैद्यकीयं विषविज्ञानं च परिशीलनं यत् कृतम्, तेन शिला-धूलि-वात-श्वासरोग अथवा फुफ्फुसधूलिकणजन्यरोगः सदृशरोगोत्पत्तेः प्रमाणं न्यूनं प्राप्तम्। भू-रासायनिकविश्लेषणैः अपि दर्शितम् यत् क्रिस्टलशिलिकातत्त्वस्य आन्तरिकसंरचनायां विद्यमानानि तत्त्वानि ज्वालामुखिजन्यशिलिकातत्त्वं अन्यशिलिकातत्त्वेभ्यः न्यूनरोगोत्पादकं कुर्वन्ति।

## शब्दोत्पत्तिः च इतिहासः 
न्युमोनो-अल्ट्रा-माइक्रो--ज्वालामुखी-रोगस्य विश्लेषणं निम्नलिखितरूपेण कर्तुं शक्यतेः

फुफ्फुसात्यन्तसूक्ष्मदृश्यकणशिलिकातत्त्वज्वालामुखिसंलग्नधूलिसंश्वासजन्यरोगः इत्यस्य विश्लेषणं निम्नप्रकारेण कर्तुं शक्यते—

१. **फुफ्फुस** — शरीरस्य श्वसनयन्त्रं, यत्र प्राणवायुः ग्रह्यते।

२. **अत्यन्त** — अतीव, अतिशयेन, अधिकतया।

३. **सूक्ष्म** — लघुत्वेन दृश्यं, सूक्ष्मदर्शकयन्त्रेण ज्ञेयम्।

४. **दृश्य** — यत् चक्षुषा दृष्टुं शक्यते।

५. **कण** — अणुरूपः पदार्थः, रजःकणः।

६. **शिलिका** — खनिजविशेषः, यः शिलिकातत्त्वं अभिव्यञ्जयति।

७. **तत्त्व** — मूलद्रव्यं, पदार्थस्वरूपम्।

८. **ज्वालामुखि** — पर्वतविशेषः, यतः अग्निः वा धूमः निस्सरति।

९. **संलग्न** — सम्बद्धः, युक्तः।

१०. **धूलि** — रजःकणः, वायुवाहितः सूक्ष्मपदार्थः।

११. **संश्वास** — श्वासक्रिया, प्राणवायोः ग्रहणम्।

१२. **जन्य** — उत्पन्नः, कारणेन उत्पादितः।

१३. **रोगः*' — शरीरविकारः, आरोग्यं बाधमानः।

## सन्दर्भः
आर्यभटाङ्कपद्धतिः

लघुचित्रम्|500x500अणवः|संख्याः शब्दरूपेण रूपान्तरयितुं आर्यभटेन प्रयुक्ता वर्णाक्षराङ्कपद्धतेः सूची (जर्मनभाषायाम्, पश्चिमारबसंख्योपयोगेन)
**आर्यभटाङ्कपद्धतिः** एकः वर्णाक्षराङ्कपद्धतिः अस्ति या संस्कृतध्वन्याधारितम्। एषा पद्धतिः भारतदेशे षष्ठशताब्द्यां आर्यभटेन प्रवर्तिता, तस्य ग्रन्थे "आर्यभटीयं" इत्यस्य प्रथमाध्याये "गीतिकापदम्" इत्याख्यायाम्। अस्यां पद्धतौ प्रत्येकं व्यञ्जनस्वरसंयोगं सङ्ख्यात्मकमूल्येन योज्यते—उदाहरणार्थं "क" इत्यस्य मूल्यं १, "हौ" इत्यस्य मूल्यं १०^१८ इत्यादि।

## इतिहासः 
अस्याङ्कपद्धतेः मूलं "आर्यभटीयस्य" प्रथमाध्यायस्य द्वितीयश्लोके उल्लिखितम्।

वर्गवर्णाः—"क" इत्याद्याः "म" पर्यन्ताः—वर्गस्थानेषु स्थापनीयाः (प्रथमः, शतमः, दशसहस्त्रतमः इत्यादि)। अवर्गवर्णाः—"य", "र", "ल" इत्यादयः—अवर्गस्थानेषु स्थापनीयाः (दशमः, सहस्त्रतमः, लक्षतमः इत्यादि)।

वर्गवर्णानां मूल्यं १, २, ३ ... २५ पर्यन्तम्। अवर्गवर्णानां मूल्यं ३०, ४०, ५० ... १०० पर्यन्तम्। नवमस्वरस्थानात् परं नवचिह्नानि अपि प्रयुज्यन्ते।

स्वराणां मूल्यनिर्धारणम्—

* अ = १
* इ = १००
* उ = १००००
* ऋ = १००००००
* ऌ = १०^८
* ए = १०^१०
* ओ = १०^१२

आर्यभटः एतां पद्धतिं लघु-महदङ्कयोः गणनायां, खगोलगणनायां च प्रयुक्तवान्।

एषा प्रणाली भिन्नाङ्कानां मिश्रभिन्नाङ्कानां च प्रतिनिधित्वाय अपि योग्यते। 

उदाहरणम्—

* ङ = १⁄५
* ञ = १⁄१०
* झार्दम् (झ = ९; अर्धम्) = ४ + १⁄२

## उदाहरणम् 
भारतीयाङ्कक्रमेण एककस्थानात् आरम्भः, ततः दशकस्थानम्, शतकस्थानम्, सहस्त्रस्थानम्, अयुतस्थानम्, लक्षस्थानम् इत्यादि। अतः आर्यभटः एककस्थानात् आरम्भं कृतवान्। 

अन्यं उदाहरणम्—ङिशिबुणॢष्खृ (अर्थः—१५८२२३७५००)। अत्र १०⁶ (ऋ) तथा १०⁸ (ॢ) स्थानानि परस्परं परिवर्तितानि। १०⁶ (ऋ) स्थानं संयुक्ताक्षररूपेण दृश्यते।
मखि भखि फखि धखि णखि ञखि ङखि हस्झ स्ककि किष्ग श्घखि किघ्व घ्लकि किग्र हक्य धकि किच स्ग झश ङ्व क्ल प्त फ च कलार्धज्याः

## सङ्ख्यापट्टिका 
आर्यभटाङ्कपद्धत्यां सङ्ख्यावर्णनाय लघुस्वराः—अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ—नियततया प्रयुज्यन्ते। दीर्घस्वराणां च पृथग्भावः न कृतः। अधोलिखितपत्तिकायां केवलं "क"-सम्बद्धाः (१ × १०ˣ) मूल्याः प्रदत्ताः, किन्तु एते सर्वाङ्कवर्णेषु प्रयोज्यन्ते।

## अपि पश्यतु 
* अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला

## सन्दर्भः 
१. **कुर्ट् एल्फेरिङ्** — *आर्यभटस्य गणितशास्त्रम् भागः १*। मूलसंस्कृतग्रन्थस्य पाठः, अनुवादः, टिप्पणी च। विल्हेल्म् फिङ्क् प्रकाशनसंस्था, म्यूनिख् नगरे, संवत् १९७५ ई०।

२. **जॉर्ज् इफ्राह्** — *संख्यानां सार्वत्रिकइतिहासः*। आदिकालेभ्यः संगणकस्य आविष्कारपर्यन्तम्। जॉन् वाइली एण्ड् सन्स् प्रकाशनसंस्था, न्यूयॉर्क् नगरे, संवत् २००० ई०।

३. **बी॰ एल्॰ वान् डेर् वेर्डेन्** — *प्रबुद्धं विज्ञानम्*। मिश्रदेशीयं, बाबिलोनियं, यवनदेशीयं च गणितशास्त्रम्। बिर्खहौसर् प्रकाशनसंस्था, बासेल्-श्टुट्गार्ट् नगरे, संवत् १९६६ ई०।

४. *आर्यभटस्य संख्याव्यक्तिपद्धतिः* — मासः जनवरी, संवत् १९११ ई०। पृष्ठसङ्ख्या १०९–१२६।

५. *आर्यभटस्य संख्याव्यक्तिपद्धतिः* — पृष्ठसङ्ख्या १०९–१२६।
वर्गः:भारतीयगणितम्
शिमा स्पेन विला

thumb|right|200px
**शिमा स्पेन विला**(志摩スペイン村) जापानदेशस्य मी प्रान्ते शिमा-नगरस्य एकः विषय-उद्यानः अस्ति, यः १९९४ तमे वर्षे एप्रिल-मासे उद्घाटितः ।
यथा नाम सूचयति, अयं विषय-उद्यानः स्पेन्-देशाय एव समर्पितः अस्ति ।

## बाह्यलिङ्कः
* आधिकारिक साइट

वर्गः:जपान्-देशः
मार्यादेवालयश्वेतभाण्डीलगर्तवेगभ्रामस्रोतःसन्निकटतिसिलियदेवालयलोहितगुहासन्निकटग्रामः

**मार्यादेवालयश्वेतभाण्डीलगर्तवेगभ्रामस्रोतःसन्निकटतिसिलियदेवालयलोहितगुहासन्निकटग्रामः** ('***) इत्येतत् वेल्स् देशे आङ्ग्लसीद्वीपे स्थितं ग्रामसमुदायं च सूचयति। एषः ग्रामः मेनैस्रोतसः तटे स्थितः अस्ति, यः ब्रिटानियासेतुना सह सन्निकटः। संवत्सरे २०११ तमे जनगणनायां तस्य जनसंख्या ३१०७ आसीत्, यत्र सप्तत्यधिकशतम् प्रतिशतं जनाः वेल्श् भाषां भाषितुं शक्नुवन्ति। संवत्सरे २०२१ तमे जनगणनायां जनसंख्या २९०० इत्यस्ति (निकटतमशतं पर्यन्तं परिमितम्)। जनसंख्यया एषः ग्रामः तस्य जनपदे षष्ठं महत्त्वपूर्णं वासस्थानम्।वामतः|लघुचित्रम्|एङ्ग्लसीमार्क्वेस् इत्यस्य स्तम्भः, यः थोमस् हॅरिसन् इत्यनेन निर्मितः, वाटरलूयुद्धे हेनरी पॅगेट् इत्यस्य (प्रथम एङ्ग्लसीमार्क्वेस्) शौर्यं स्मारयन् निर्मितः। एषः स्तम्भः सप्तविंशतिमितः मीटरः (अष्टनवत्यधिकः पादः) उन्नतः अस्ति, यतः एङ्ग्लसीद्वीपं मेनैस्रोतसः च दृष्टुं शक्यते।मार्यादेवालयश्वेतभाण्डीलगर्तवेगभ्रामस्रोतःसन्निकटतिसिलियदेवालयलोहितगुहासन्निकटग्रामः इत्येतत् नाम दीर्घरूपेण किञ्चन सन्दर्भे प्रयुज्यते। अष्टादशाक्षरविभागयुक्तं अष्टपञ्चाशदक्षरात्मकं च एतत् नाम युरोपमहाद्वीपे दीर्घतमं स्थाननाम इति प्रसिद्धम्, विश्वे च एकशब्दरूपेण द्वितीयं दीर्घतमं स्थाननाम इति कथ्यते। 

**टीका**
एतत् नाम संस्कृतभाषायां समासबद्धरूपेण रूपान्तरितम्—

* **मार्यादेवालयः** — सन्त टिसिलियः इत्यस्य देवालयः
* **श्वेतभाण्डीलगर्तः** — श्वेतवर्णस्य हेजल् वृक्षस्य समीपस्थं गर्तम्
* **वेगभ्रामस्रोतः** — तीव्रवेगयुक्तं जलप्रवाहम्
* **लोहितगुहा** — गोगो नामकं गुहास्थानं
* **सन्निकटग्रामः*' — समीपस्थं ग्रामः

## सन्दर्भः
यूनिवर्सल स्टूडियोज जापान

**यूनिवर्सल स्टूडियोज जापान**(ユニバーサル・スタジオ・ジャパン) इति जापानदेशस्य ओसाका-नगरे स्थितं विषय-उद्यानम् अस्ति ।
२००१ तमे वर्षे मार्चमासस्य ३१ दिनाङ्के उद्घाटितम् अयं विश्वव्यापीषु षट् यूनिवर्सल-स्टूडियो-विषय-उद्यानेषु अन्यतमः अस्ति, अमेरिका-देशात् बहिः प्रथमः उद्घाटितः च ।
अस्य उद्यानस्य विन्यासः यूनिवर्सल स्टूडियोस् फ्लोरिडा इत्यस्य सदृशः अस्ति तथा च यूनिवर्सल ऑर्लाण्डो तथा यूनिवर्सल स्टूडियो हॉलीवुड् इत्येतयोः चयनितानि आकर्षणानि सन्ति, तदतिरिक्तं अल्पसंख्याकाः अद्वितीयाः आकर्षणाः सन्ति

## बाह्यलिङ्कः
* आधिकारिक साइट

वर्गः:जपान्-देशः
तामतेमहाजङ्घावलनारोहणगिरिग्रासनभूमिपर्यटनप्रियनासिकावंशीवादनप्रेयसीस्मरणशिखरप्रदेशः

**तामतेमहाजङ्घावलनारोहणगिरिग्रासनभूमिपर्यटनप्रियनासिकावंशीवादनप्रेयसीस्मरणशिखरप्रदेशः** (**Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu**) इत्येषः किञ्चन पर्वतः अस्ति, यः न्यूज़ीलैण्डदेशे हॉक्‌स् बे प्रदेशस्य दक्षिणभागे वायपुकुरौ नगरस्य दक्षिणे पोरङ्गहौ इत्याख्यातस्य ग्रामस्य समीपे स्थितः। अस्य पर्वतस्य शिखरं समुद्रतलात् त्रिशतपञ्च मीटर् (१००१ पादः) उन्नतम् अस्ति।

एषः पर्वतः विशेषतः तस्य असाधारणदीर्घनाम्ना प्रसिद्धः, यत् माओरीभाषायाः उत्पत्तिमत्। सामान्यतः एतत् नाम संक्षेपेण “तौमाता” इत्याख्याय प्रयुज्यते। एषः नाम आङ्ग्लभाषायां दीर्घतमं स्थाननाम इति प्रसिद्धम्, विश्वे अपि दीर्घतमं स्थाननाम इति सम्भाव्यते। गिनिस् विश्वविक्रमसङ्ग्रहे अपि एतत् नाम (पञ्चाशदधिकाष्टविंशत्यक्षरयुक्तम्) दीर्घतमं स्थाननाम इति सूचितम्। अन्यानि नामरूपाणि, दीर्घतराणि अपि, कदाचित् प्रयुज्यन्ते।

## **नामविवरणम्** 
तामतेमहाजङ्घावलनारोहणगिरिग्रासनभूमिपर्यटनप्रियनासिकावंशीवादनप्रेयसीस्मरणशिखरप्रदेशः इत्येतत् नाम यथार्थतः अनुवादे-**“शिखरप्रदेशः यत्र तामते नामकः महाजङ्घः, यः अवलनकर्ता, आरोहणकर्ता, गिरिग्रासकर्ता, भूमिपर्यटनकर्ता च, स्वप्रेयस्यै नासिकावंशीवादनं कृतवान्।”****नामस्य विग्रहः (समासविच्छेदः)**

## सन्दर्भः
लोप्त्रम्

लघुचित्रम्|फ्राङ्कफुर्टनगरस्य यहूदिपथस्य लोप्त्रम्  श्रावणमासे, शुक्लपक्षे, द्वाविंशतितमे दिने, संवत्सरे १५७६ कलियुगे (ई॰ सन् १६१४)
**लोप्त्रम्** इति शब्दः बलात् अपहरणस्य वा चौर्यकर्मणः क्रियाम् सूचयति, यः सामान्यतः सैन्य-राजनैतिक-सामाजिक-संकटकालेषु दृश्यते, यथा युद्धे, प्राकृतिकविपत्तिषु (यत्र विधिनियमपालनं च अस्थायि अप्रभावि च भवति), वा दङ्गे। एतेषां सर्वेषां क्रियाणां निष्पत्तिः 'अपहारः', 'लोप्त्रम्', 'अपलवः', 'विजयलाभः', 'द्रव्यहरणम्' इत्यादिभिः शब्दैः वर्णनीयम्।

इतिहासे यावत् लिपिबद्धं ज्ञानं अस्ति, तावत् विजयी सैन्येन युद्धे लोप्त्रस्य आचरणं सामान्यं दृष्टम्। आधुनिकं अन्तर्राष्ट्रीयं मानवताविधानं यावत् न प्रवर्तितम्, तावत् युद्धे विजयी सैन्यानां लोप्त्रं स्वाभाविकं अधिकाररूपेण स्वीकृतम्।

नापोलियनयुद्धानन्तरं विशेषतः द्वितीयमहायुद्धस्य पश्चात् युद्धे लोप्त्रविरोधिनः मान्यताः व्यापकतया स्वीकृताः। अद्यतनयुद्धेषु लोप्त्रं अन्तर्राष्ट्रीयविधिना निषिद्धम् अस्ति, च युद्धापराधरूपेण परिगण्यते। हाग्-सन्धयः (ई॰ सन् १८९९ तथा १९०७) स्पष्टतया लोप्त्रं च अपलवं च निषेधयन्ति, याः युरोपदेशीययुद्धेषु पूर्वं प्रवृत्तानां नियन्त्रणप्रयत्नानां विधिस्वरूपेण स्थापयन्ति।

## सन्दर्भः
शतरञ्ज्

लघुचित्रम्|द्वौ शतरञ्जक्रीडकौ १४३० तमे वर्षे निर्मिते बायासङ्घोरी शाहनामे इत्यस्मिन् पार्सीचित्रे दृश्ये।
**शतरञ्ज्** (अरबीः शत्रञ्ज् उच्चारणम् [शाˈत्रञ्ज्] मध्यपार्सीभाषायाः चत्रङ्ग इत्यस्मात् उद्भूतः) नामकः एकः प्राचीनः चतुरङ्गखेलः अस्ति  यः सासान्यसाम्राज्ये प्रचलितः आसीत्। अस्य खेलस्य मूलं भारतदेशीयं चतुरङ्गनामकं युद्धक्रीडां प्रति गच्छति। आधुनिकः चतुरङ्गः शनैः अस्मात् एव विकसितः जातः  यः मुस्लिमअल्अन्दालुस् (अधुनातनः स्पेनदेशः) तथा च सिसिलीदेशे दशमे शताब्दे सम्पर्कद्वारा युरोपदेशे प्रविष्टः। अधुनातनपार्सीभाषायाम् अपि शतरञ्ज् इत्येतत् शब्दः चतुरङ्गस्य अनुवादरूपेण प्रयुज्यते।

## शब्दोत्पत्तिः च उत्पत्तिस्थानम् 
अस्मिन खेले प्रयुक्तः शब्दः चतुरङ्ग इत्यस्मात् उत्पन्नः इति समीपस्थेषु राष्ट्रेषु दृश्यते। पार्सीभाषायां चत्रङ्ग  अरबीभाषायां शतरञ्ज्  तिब्बतीभाषायां चन्देरकि इत्यादयः उदाहरणरूपेण दृश्यन्ते। एते सर्वे दर्शयन्ति यत् एषः खेलः भारतदेशात् एव आगतः। पार्सीदेशे अपि एषः विश्वासः आसीत् यत् एषः खेलः भारतात् आगतः इति।

पार्सीभाषायां शतरञ्ज् इत्येतत् शब्दः अन्ततः संस्कृतस्य चतुरङ्ग इत्यस्मात् उद्भूतः। संस्कृतशब्दे चतुरङ्गे चतु: (चत्वारि) अङ्गानि (सेना  अश्व  रथ  गजः) इत्यर्थः। मध्यपार्सीभाषायां एषः शब्दः चत्रङ्ग इत्यरूपेण दृश्यते  यत्र 'उ' इत्यस्य लोपः स्यात् (संकोचः)  'अ' इत्यस्य अपि लोपः स्यात् (अपोकोपः)। उदाहरणरूपेण सप्तमशताब्दे रचिते ग्रन्थे मादायान् ई चत्रङ्ग (चतुरङ्गस्य पुस्तकं) इत्यत्र दृश्यते।
लघुचित्रम्|प्राचीनः उत्तरभारतीयः मुग्धलशतरञ्ज् क्रीडासङ्ग्रहः — चन्दनकाष्ठेन निर्मितः।
कर्णनामकः ग्रन्थः कर्णनामकः आर्दशीरः पबगानः आर्दशीरः प्रथमः इत्यस्य चतुरङ्गे कौशलं वर्णयति। दैवस्य सहायेन आर्दशीरः सर्वेभ्यः अधिकं विजयी च युद्धकुशलः जातः  पोलो क्रीडायां  अश्वारोहणे  चत्रङ्गे  विने आर्तख्शीरे च  अन्येषु च कलासु। इत्यत्र उक्तम्। तथापि  कर्णनामकः ग्रन्थः बहूनि आख्यानानि च किंवदन्त्यः च धारयति  अतः एषः उल्लेखः केवलं तस्य कालस्य चत्रङ्गस्य लोकप्रियतां सूचयति।
सञ्चिका:Persianmss14thCambassadorfromIndiabroughtchesstoPersianCourt.jpg|पार्सीभाषायां चतुर्दशशताब्दे लिखितं हस्तलिखितं यत्र भारतदेशात् एकः राजदूतः चतुरङ्गं पार्सीदरबारं प्रति अनयत् इति वर्णितम्।
सञ्चिका:A_treatise_on_chess_2.jpg|भारतदेशीयः राजदूतः सम्भवतः मौखरीराज्ञः कन्नौजस्थः सर्ववर्मा इत्यस्मात् प्रेषितः खोस्रवः प्रथमः इत्यस्य दरबारे चतुरङ्गं प्रस्तुतवान्।
सञ्चिका:Shams_ud-Din_Tabriz_1502-1504_BNF_Paris.jpg|शंसे तब्रीजीः १५०० तमे वर्षे चित्रितः रूमेः काव्यस्य एकस्मिन् पृष्ठे दृश्यते।
सञ्चिका:Radha-Krishna_chess.jpg|कृष्णः राधा च अष्टपदपट्टे (८×८) चतुरङ्गं क्रीडन्तौ दृश्ये।

## नियमः 
## सन्दर्भः
यन्त्रत्रिचक्रिका

लघुचित्रम्|हरितपीतवर्णयुक्ता यन्त्रत्रिचक्रिका इन्द्रप्रस्थे नवीदेहली-नगरमार्गे दृश्यते।
**यन्त्रत्रिचक्रिका** इत्येतत् खृष्टयन्त्रेण सञ्चालितस्य त्रिचक्रवाहनस्य रूपम् अस्ति, यः खृष्टेण तुष्टयन्त्रेण सञ्चालितस्य चक्रवाहनस्य यथा खृष्ट-रिक्शा वा चक्र-रिक्शा यान्त्रिकविकल्पः।

यन्त्रत्रिचक्रिका इत्येतत् यातायातस्य सामान्यं रूपम् अस्ति, यत् विश्वे बहुषु स्थलेषु दृश्यते भाडेन वा स्वस्वाम्येन वा। एषः वाहनप्रकारः विशेषतया उष्णकटिबन्धीय-उपोष्णकटिबन्धीयप्रदेशेषु प्रचलितः, यतः एते वाहनानि पूर्णतया आवृतानि न भवन्ति। विकासशीलदेशेषु अपि एषः वाहनप्रकारः लोकप्रियः, यतः एषां स्वामित्वं सञ्चालनं च तुलनया सुलभं सुलभं च।

यन्त्रत्रिचक्रिकायाः विविधरूपाणि सन्ति। सामान्यतमं रूपं त्रिचक्राधिष्ठितं पत्रधातु-शरीरं वा उद्घाटितं ढाँचा, छदिना छत्रम्, पक्षपतनपटैः युक्तम्, चालकस्य कृते अग्रे लघु-कक्षः यः हस्तदण्डनियन्त्रणैः सञ्चालितः, पश्चात् मालवहनं यात्रिवहनं द्वैगुण्यवहनं वा। अन्यं रूपं यत् द्विचक्रवाहनम् अस्ति, यत्र पार्श्वकक्षः विस्तारितः, वा यदा कदा यात्रिककक्षं तेन ध्रियते वा तस्य पृष्ठतः सञ्चालितं वा।

शकसंवत्सरे १९४५ भारतदेशः विद्युत्-यन्त्रत्रिचक्रिकानां क्षेत्रे विश्वे अग्रगण्यः जातः, चीनदेशं अतिक्रम्य।

शकसंवत्सरे १९४६ भारतस्य बजाज्-यन्त्रत्रिचक्रिका इत्याख्यया विश्वे प्रमुखः उत्पादकः अभवत्।

## सन्दर्भः
जुबिन् गर्ग्

**जुबिन् गर्ग्** (; १८ नवेम्बर् १९७२ – १९ सेप्टेम्बर् २०२५) असमः, भारतः देशस्य प्रसिद्धः गायकः आसीत्। सः एव सङ्गीतनिर्देशकः, गीतकारः, सङ्गीतकारः, चलचित्रनटः, चलचित्रनिर्माता, चलचित्रनिर्देशकः, पटकथालेखकः, वादकः, कविः च समाजसेवी च आसीत्। सः असमीया, हिन्दी, बाङ्ग्ला, बोरो, राजबंशी, मिसिङ्, गारो, डिमासा, नेपाली, भोजपुरी, ओडिया, तमिल्, तेलुगू, कन्नड, आङ्ग्ल, संस्कृत, उर्दू इत्यादि भाषासु चत्वारिंशदधिकासु गीतानि गायति स्म।

बाङ्ग्ला चलचित्रे ‘‘शुधु तुमी’’ इत्यस्मिन् सः २००५ तमे वर्षे ‘‘श्रेष्ठसङ्गीतनिर्देशकः’’ पुरस्कारं प्राप्तवान्। ‘‘या आली’’ गीतस्य कृते सः २००६ तमे वर्षे ‘‘ग्लोबल् इण्डियन् फिल्म् अवार्ड् (GIFA)’’ तथा ‘‘स्टार्डस्ट् अवार्ड्’’ इत्यत्र ‘‘श्रेष्ठः पाश्र्वगायकः (पुरुषः)’’ इति पुरस्कारौ अपि अलभत। ‘‘Echoes of Silence’’ (आङ्ग्ल-खासी चलच्चित्रम्) इत्यस्य कृते सः राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं (रजतकमलं) प्राप्तवान्।

आधुनिकासमीयसङ्गीते नवधारां नीतवानिति कारणेन सः २०१४ तमे वर्षे ‘‘रेनेसाँ असम’’ इत्यस्मात् पुरस्कारं लब्धवान्। २०२४ तमे वर्षे मेघालयविज्ञानप्रविधिविश्वविद्यालयेन तस्मै मानद् D.Litt उपाधिः प्रदत्ता। २०२५ तमे वर्षे बेल्तला-बोहागोत्सवसमितिना तस्मै आजीवनसाधनायाः सन्मानरूपेण भूपेन हाजरिका पुरस्कारः प्रदत्तः।

जुबिन् गर्ग् बहुवाद्यवादकः अपि आसीत्। सः गिटारम्, कीबोर्ड्, तबलम्, ढोलः, हार्मोनियम्, मण्डोलिन् इत्यादीनि वाद्यानि वादयितुं शक्नोति स्म। सः असमस्य अतिप्रसिद्धः तथा अधिकं पारिश्रमिकं लभमानः गायकः आसीत्।

त्रिंशदधिकत्रये वर्षेषु तेन चत्वारिंशदधिकासु भाषासु प्रायः अष्टत्रिंशसहस्रं गीतानि रेकॉर्ड् कृतानि।

सप्टेम्बर् १९, २०२५ तमे दिवसे सः सिङ्गापुरे निधनं गतवान्।

## अपि च 
* 
* 
* List of songs recorded by Zubeen Garg

## सन्दर्भाः 
वर्गः:गायकाः
बुढानीलकण्ठ मन्दिरम्

लघुचित्रम्|बुढानीलकण्ठः विग्रह
बुढानीलकण्ठः मन्दिरम् काष्ठमण्डप उपत्यकां स्थितं नारायणमन्दिरम्। नेपालस्य संघीयराजधानी काष्ठमण्डप नगरस्य सर्वोच्चस्थाने चतुशताधिक-सहस्त्र मीटर परिमितं आरोहं इयम् मन्दिरम् स्थितम्। प्रागैतिहासिक एतस्य विग्रहस्य निर्माणमिति ख्रिस्तपूर्वे द्वितीयशताव्द्या समीपं अभवत् इति जनाः मन्यन्ते। जलकुण्डमध्ये एकेन शीलेन निर्मितम् शेषशयनात्मक नारायणस्य विराट् विग्रह बुढानीलकण्ठ नाम्ना ख्यातः। 

विश्वस्य प्राचीनकालतः द्वार, हर्म्य, संस्कृती, कलाकृति, मठ, मन्दिर, मूर्तीकलादिनां च कृते विश्वप्रसिद्दा सन्ति। अत्र भगवान बिष्णुः प्रत्यक्षरुपेण तथा भगवान् शिवः अप्रत्यक्षरुपेण उपस्थितौ स्तः 

## चित्र दीर्घाः 

सञ्चिका:बुढानिलकण्ठ_भगवान.jpg|बूढानिलकण्ठ भगवानः
सञ्चिका:Budhanilkantha2.jpg|बूढानिलकण्ठ भगवानः
सञ्चिका:बुढानिलकण्ठ.jpg|बूढानिलकण्ठको मुर्ती दर्शनार्थ
सञ्चिका:Budhanilkantha_temple,_kathmandu_Pano.jpg|बूढानिलकण्ठ मन्दिर परिसर:
सञ्चिका:Budhanilkantha-Vishnu-28-Wasserholen-2013-gje.jpg
सञ्चिका:Budhanilkantha-Vishnu-34-Altar-2007-gje.jpg
सञ्चिका:Budhanilkantha-Vishnu-60-Zeremonienmeister-2013-gje.jpg
सञ्चिका:Budhanilkantha-Vishnu-56-Musiker-2007-gje.jpg

**सन्दर्भ सूत्र**

वर्गः:नेपालदेशस्य स्थानानि
वर्गः:मन्दिराणि
वर्गः:नेपालदेशस्य मन्दिराणि
विमर्शकः

विमर्शकः सः  भवति   विषयाणां सूक्ष्मं परीक्षां कृत्वा यथार्थं निश्चिनोति ।

सः न केवलं दोषान् अन्वेषयति, किन्तु गुणदोषयोः सम्यग्विवेचनेन सत्यं प्रकाशयति ।

अतः विमर्शकः निन्दकः न, अपितु समालोचकः इति गण्यते ।
कृष्ण मन्दिर पाटन

ललितपुरमण्डलस्य पाटनदरबारक्षेत्रे **पाटनस्य कृष्णमन्दिरम्** अस्ति . एतत् मन्दिरं विक्रमस्य १७ शताब्दे सिद्धिनर्सिंहमल्लराजेन निर्मितम् । पाटनस्य कृष्णमन्दिरं शिखरशैल्या निर्मितं प्रथमं मन्दिरम् इति प्रसिद्धम् अस्ति | नेपाले सर्वाधिकं २१ गजुराः सन्ति इति एतत् मन्दिरं पाषाणेन निर्मितम् अस्ति ।

## संरचना 
एतत् मन्दिरं सप्तदश शताब्द्यां मल्ल राज्ञ सिद्धिनार्सिंहमल्लेन निर्मितम् आसीत् | राज्ञेन पाटननगरे कियत् भूमौ महादेवमन्दिरनिर्माणाय आरक्षिता आसित्।  एकदा स्वप्ने कानिचित् राज्ञ सिद्धिनरसिंहं यत् निर्दिष्टं तत्भूमौ कृष्णमन्दिरस्य निर्माणं करोतु इति  । यदा राजा तत्रगत्वा खनितवान् तदा सः भूमौ अधः कृष्ण मूर्तिं प्राप्नोत् । तदनन्तरं अधः कृष्णमन्दिरं, उपरि शिवमन्दिरं च स्थापितं इति इतिहास।

## वास्तुकला 
अस्य मन्दिरस्य त्रयः तलाः सन्ति । त्रितलस्य मध्यतलस्य श्रीकृष्णस्य मूर्तिः अस्ति । श्रीकृष्णस्य मूर्तिं परितः विष्णुस्य दशावतारस्य मूर्तयः अपि सन्ति | 

अस्य मयूखाः महाभारतकथायाः आधारेण बिम्बैः उत्कीर्णाः सन्ति ।

## २०७२ भूकम्प 
२०७२ तमे वर्षे भूकम्पेन अस्य मन्दिरस्य आंशिकक्षतिः अभवत् ।

### पुनर्स्थापनम् 
काष्ठमण्डप उपत्यकासंरक्षणन्यासेन (केवीपीटी) मन्दिरस्य पुनर्स्थापनार्थं वर्षत्रयं यावत् समयः अभवत् इति उक्तम् आसीत् । मन्दिरस्य पुनर्निर्माणकार्यं काष्ठमण्डप उपत्यकासंरक्षणन्यासेन कृतम् ।

पुनर्निर्माणकार्यं तुल्यकालिकरूपेण शीघ्रमेव सम्पन्नम् यतः मन्दिरस्य केवलं आंशिकरूपेण क्षतिः अभवत् । प्रायः ५७ लक्षरूप्यकाणां व्ययेन अस्य मन्दिरस्य निर्माणं कृतम् । पुनर्निर्माणं सम्पन्नं जातं ततः परं मन्दिरं सर्वेषां कृते उद्घाटितम् । 

## उत्सवः 
श्रीकृष्णजन्माष्टम्या अवसरे कृष्णमन्दिरे महति उत्सव भवति। बहब जनाः पाटन आगत्य मन्दिरस्य दर्शनम् अर्चना च कुर्वन्ति। तदवसरे नेपालस्य राष्ट्राध्यक्ष मन्दिर दर्शनम् अर्चनां च कुर्वन्ति इति पम्परा अस्ति। तीज पर्वावसरे च जनसंघ भवति।

## सन्दर्भ सामग्री 
वर्गः:नेपालदेशस्य मन्दिराणि
सूर्यवंशः

सूर्यवंशः इति नाम भारतीयपुराणानां तथा इतिहास-परंपराणां मध्ये प्रसिद्धः एकः राजवंशः अस्ति, यः सूर्यदेवः (सूर्य) इति दिव्य् उपाध्यायेन संलग्नः आह्वानः अस्ति। 

विस्तारपूर्वक् विवरणम्

1. नामार्थः

“सूर्यवंशः” इति सङ्कीर्णसमासः — “सूर्य + वंशः” — “सूर्यस्य वंशः” इति अर्थः। अर्थात्, यः सूर्यदेवस्य वंशात् वा वंशजः अस्ति, सः सूर्यवंशः इति कथ्यते। 

2. उत्पत्तिः एवं पौराणिकः इतिहासः

पुराणेषु अस्य वंशस्य आरम्भः प्रतिपादितः अस्ति यत्र इक्ष्वाकु नाम राजा, सूर्यदेवस्य शत- or अनेक पीढीन् अनुवर्त्तमानः आसीत्, सः सूर्यवंशस्य आरम्भ‚ मान्यते। 

इक्ष्वाकुराजवंशः (Sūryavaṃśa) मुख्यतया उत्तरभारते, अयोध्यायाः (अयोध्या) राजधान्याः आसीत्। 

3. विशिष्ट पुरुषाः

इस वंशस्य प्रमुखः योद्धा एवं आदर्शः राजा रामचन्द्र (रामः) आसीत्, यः मित्राणां, धर्मस्य, न्यायस्य संस्थापकः इति कथितः। सः स्वयं सूर्यवंशसम्भवः इति पुराणेषु वर्णितः। 

4. सामाजिक-राजनीतिकरूपः

प्राचीन कशत्रिय-परम्परायां, “सूर्यवंशी” इति संज्ञा प्राप्ताः ये राजा-कुलाः वा क्षत्रिय-वंशाः एस्सु सूर्यवंशसम्बन्धिनि इति अभिज्ञायन्ते। 

अन्यप्रमुखः वंशः “चन्द्रवंशः” इति च अस्ति, यः चन्द्रदेवेन वा चन्द्रवंशिनी संज्ञया परिचेयते। 

5. धार्मिक-आध्यात्मिकप्रसंगः

सूर्यवंशस्य राजाः केवलं युद्ध-बहादुरी एव न, किन्तु धर्म-पालनं, सत्य-निष्ठा च आदर्शरूपेण धारयन्ति इति मिथकः अस्ति। सूर्यदेवस्य उपासना च तेषां कुलपूजायां महत्त्वपूर्णा आसीत्।
बोधिसत्त्वचर्यावतार:

**बोधिसत्त्वचर्यावतारः** (*Bodhisattvacaryāvatāraḥ*) अथवा **बोधिचर्यावतारः** (*Bodhicaryāvatāraḥ*), यः *“बोधिसत्त्वाचारप्रवेशः”* अथवा *“बोधिमार्गप्रवेशः”* इति व्याख्यायते, (तिब्बतीभाषायाम् — བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་པ་ *byang chub sems dpa’i spyod pa la ’jug pa*;चीनीभाषायाम् — 入菩薩行論 *Rù púsà xíng lùn*),अयं ग्रन्थः *महायानबौद्ध*परम्परायां प्रसिद्धः। सः *शान्तिदेवेन* (*Śāntideva*), *नालन्दाविहारवासिना भिक्षुणा*,सप्तमशतके (ईसवीयसंवत्सरे प्रायः ७००) संस्कृतश्लोकैः विरचितः तत्रैव नालन्दायां रचितश्चासीत्।क्षणसम्पदियं सुदुर्लभा प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनीयदि नात्र विचिन्त्यते हितं पुनरप्येष समागम: कुत:।

## बाह्यसम्पर्कः
तंदूर नान

लघुचित्रम्|विपण्यां विक्रियमाणा तंदूर नान।
तंदूर नान मध्येशियायां निर्मितः एकः पारम्परिकः पूपिका-प्रकारोऽस्ति, यः उष्ण-मृत्तिका-चुल्लिकायाः (तंदूर-नामधेयस्य) अन्तः भित्तिषु लेपयित्वा पच्यते। एषा पूपिका वर्तुलाकारा, किण्वेन उत्फुल्ला, उपरि च कूर्च-सुवर्णवर्णीया भवति। बहुधा एषा पूपिका विशिष्टैः मुद्रणयन्त्रैः चिह्निता भवति, उपरि च तिलानि, कलौञ्जी, वा सूक्ष्मं कर्त्तितं पलाण्डुं (प्याज) विकीर्यते।

## निर्माणम् 
बृहत्सु तंदूर-चुल्लिकासु नानं पच्यते, यत्र मांसमपि पच्यते। मध्येशियायां तंदूरः कदाचित् तिर्यक् वा ऋजुतया स्थापितः भवति, परन्तु पूपिका तु सर्वदा अन्तर्भित्तिषु लेपयित्वा पच्यते।

## आकार-चिह्नानि च 
नानस्य मध्यभागे वर्तुलाकृतौ चिह्नानि क्रियन्ते। उज्बेकिस्तान-देशे एतानि चिह्नानि कर्तुं चेकीच-नामकं मुद्रणं प्रयुज्यते, तुर्कमेन-उइग़ुरजनाः च तत् दुर्तलिक इति कथयन्ति।

### तोहकम् / तुखाचम् 
एषा पूपिका शिनजियाङ्-प्रदेशे बहुषु मध्येशियायीय-क्षेत्रेषु च खाद्यते।

### परोसनेन प्रकारः 
तंदूर-पूपिका प्रायः मुख्यभोजनैः (यथा-कोर्म-मांस-व्यञ्जनैः) सह सद्यः उष्णतया परोस्यते। एषा पूपिका तु सर्वकालेषु खाद्यते। उज्बेकिस्तान-देशे परम्परानुसारम् एषा पूपिका हस्तेन भज्यते, न तु छुरिकया कर्त्यते इति नियमः अस्ति। एतादृशं करणं (छुरी से काटना) अपशकुनं मन्यते। पाकस्य अनन्तरं पूपिका तंदूर-कुण्डात्नि ष्कास्यते, अनन्तरं च त्वरितमेव उपयुज्यते। अस्याः सुवासः अत्यन्तं मनोज्ञः भवति।

### उत्पत्तिः 
तंदूर-पूपिकायाः उत्पत्तिः मध्य एशिया तथा पश्चिम एशिया-क्षेत्रेषु बहुप्राचीना वर्तते। तंदूर-इति नाम्नः चुल्लिकायाः उपयोगः अपि बहुप्राचीनः अस्ति। पुरातत्व-साक्ष्यैः ज्ञायते यत् सिन्धु-सभ्यता-काले अपि एतादृशाः मृत्तिका-चुल्लिकाः प्रचलिताः आसन्। पूपिकायाः नाम 'नानम्' इति फ़ारसी-शब्दात् आगतम्, यस्य अर्थः 'रोटी' इति भवति, येन ज्ञायते यत् इयं पाककला पारसीक-साम्राज्येन सह विस्तृता।

## सन्दर्भाः
समरकंद

**समरकन्द्** (उज्बेकभाषायां समरकन्द्) उज्बेकिस्तानदेशस्य एकं नगरं विश्वस्य प्राचीनतमनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । मध्य एशियायां स्थितं ऐतिहासिकदृष्ट्या भौगोलिकदृष्ट्या च महत्त्वपूर्णं नगरम् अस्ति । अस्य नगरस्य महत्त्वं पश्चिम-चीनयोः मध्ये रेशममार्गे स्थितस्य कारणम् अस्ति । भारतस्य इतिहासे अस्य नगरस्य महत्त्वं किम् यतः बाबरः अस्य स्थानस्य शासकः भवितुम् प्रयतमानोऽभवत्। पश्चात् यदा सः असफलः अभवत् तदा सः काबुल-नगरे एव स्थितवान्, तदनन्तरं सः देहल्याः ग्रहणे सफलः अभवत् । 'बिवी खानिम् की मस्जिद' इति अस्य नगरस्य प्रसिद्धतमं भवनम् अस्ति । २००१ तमे वर्षे यूनेस्को-संस्थायाः २७५० वर्षाणि पुरातनस्य नगरस्य विश्वविरासतस्थलसूचौ अनेकानि स्थलानि समाविष्टानि । अस्मिन् सूचौ एकं नाम अस्ति : 'समरकन्द् - संस्कृतिस्य चौराहाः'।
नेताजी महाविद्यालयः

{short description|College in West Bengal}}

लघुचित्रम्|दक्षिणतः|नेताजी महाविद्यालयः

कालिपुर-महाविद्यालयः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धं नेताजी-महाविद्यालयं भारतस्य पश्चिमबङ्गालराज्यस्य हुग्ली-मण्डलस्य आरामबाग प्राचीनतमेषु महाविद्यालयेषु अन्यतमम् अस्ति। एषः कला, वाणिज्य, विज्ञानविषयेषु स्नातकपाठ्यक्रमान् प्रदास्यति। एषः विश्वविद्यालयः बर्धमान-विश्वविद्यालयेन सह सम्बद्धः अस्ति । अस्य स्थापना १९४८ तमे वर्षे अभवत् ।

## इतिहास
अरम्बागस्य जनाः स्वातन्त्र्यसङ्घर्षे भागं गृहीतवन्तः ।  स्वतन्त्र नेताजी महाविद्यालय के बाद एक परिणाम विकास कार्य प्रारब्ध।  प्रफुल्ला सेन् & अन्ये केचन वर्तमानचिकित्सालये समीपे एकस्मिन् स्थाने महाविद्यालयस्य स्थापनायाः isea आरब्धवन्तः।  परन्तु राधाकृष्णपाल & अन्ये केचन डार्केश्वरस्य पश्चिमभागे कालीपुरे आरब्धवन्तः।

१९६६ तमे वर्षे नेताजीमहाविद्यालयस्य छात्रैः महाविद्यालयस्य विकासाय आन्दोलनस्य आयोजनं कृतम्, यत् पश्चात् प्रफुल्लासेनविरोधी आन्दोलनं प्रति गतं, न तु सर्वकारविरोधी ।  आन्दोलन।  अरम्बाग महकुमा छात्रसंग्राम समिति बनाकर छात्र नेता अब्दुल मन्नान, नारायण च घोष, बनिबिकाश मल्लिक आदि ने छात्रों को आन्दोलित किया तथा फलस्वरूप प्रोफुल्ला सेन की सीट गंवा।  पश्चिमबङ्गराजनीत्यां एषः एकः मोक्षबिन्दुः आसीत् ।

पश्चात् नेताजी महाविद्यालयस्य पूर्वछात्रः नारायण च घोषः गणितस्य पुस्तकानि लिखितवान् यत् पश्चिमबङ्गस्य माध्यमिकशिक्षामण्डलेन विशेषज्ञैः संशोधनानन्तरं प्रकाशितम्।  तानि पुस्तकानि पश्चिमबङ्गस्य & त्रिपुरहस्य सर्वेषु विद्यालयेषु पाठ्यन्ते स्म ।

## विभागाः पाठ्यक्रमाः च
महाविद्यालयः भिन्नाः स्नातक-स्नातक-उत्तर-पाठ्यक्रमाः प्रदाति तथा च अरम्बाग-नगरस्य तत्समीपस्थेषु क्षेत्रेषु च निम्न-मध्यम-वर्गीय-जनानाम् स्नातक-शिक्षकाणां कृते शिक्षां प्रदातुं उद्दिश्यते।

### विज्ञानम्‌
विज्ञानसंकाये रसायनशास्त्रं, भौतिकशास्त्रं, गणितं, कम्प्यूटरविज्ञानं तथा अनुप्रयोगं, वनस्पतिशास्त्रं, प्राणीविज्ञानं, वनस्पतिसंरक्षणं, पर्यावरणविज्ञानं, अर्थशास्त्रं च विभागाः सन्ति।

### कला एवं वाणिज्य
कलाव्यापारसंकाये बङ्गला, आङ्ग्ल, संस्कृत, संताली, इतिहास, भूगोल, राजनीतिशास्त्र, दर्शन, संगीत, शारीरिकशिक्षा, शिक्षा, वाणिज्य, व्यापारप्रशासनविभागाः सन्ति।

### मान्यता
सद्यः एव नेताजीमहाविद्यालयं राष्ट्रियमूल्यांकन-मान्यता-परिषद् (NAAC) द्वारा पुनः मान्यतां प्राप्य B++ ग्रेड्-पुरस्कृतम् अस्ति ।  विश्वविद्यालयानुदानआयोगेन (UGC) अपि अस्य महाविद्यालयस्य मान्यता अस्ति ।
लकी बिष्ट

लकी बिष्टः पूर्व एनएसजी कमाण्डो तथा जासूसः अस्ति यः प्रधानमन्त्री श्री नरेन्द्र मोदी इत्यस्य व्यक्तिगत सुरक्षा अधिकारीरूपेण कार्यं कृतवान् । बिष्टः २००९ तमे वर्षे बेस्ट एनएसजी कमाण्डो आफ् इण्डिया इति पुरस्कारं प्राप्तवान् ।

## प्रारम्भिकजीवनं सैन्यवृत्तिश्च
उत्तराखण्डस्य पिथोरागढमण्डलस्य गङ्गोलीहाट्-नगरे जन्म प्राप्य १६ वर्षीयः सन् २००३ तमे वर्षे विशेषसेनायाः सदस्यः अभवत् ।विशेषगुप्तचर-कमाण्डो-प्रशिक्षणं सम्पन्नं कर्तुं सः इजरायल्-देशे सार्धद्वयवर्षं व्यतीतवान् लक्की बिष्टः नरेन्द्रमोदी (यदा सः गुजरातस्य मुख्यमन्त्री आसीत्) सुरक्षापदाधिकारीरूपेण अपि कार्यं कृतवान् । २००९ तमे वर्षे सः राष्ट्रियसुरक्षारक्षकस्य सर्वोत्तमः कमाण्डो इति चयनितः । २०२२ तमे वर्षे लक्कीसिंहस्य साक्षात्कारः भारतीयः अपराधलेखकः लेखकः च प्रसिद्धः हुसैन जैदी इत्यनेन RAW Research and Analysis Wing इत्यस्य एजेण्टरूपेण गुप्तचरक्षेत्रे विश्वे तस्य जीवनस्य, करियरस्य, शोषणस्य च विषये कृतम् बिष्टः यदा अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः बराक ओबामा २०१० तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य ८ दिनाङ्के भारतं गतः तदा सुरक्षाविवरणे कार्यं कृतवान् ।सः राष्ट्रियसुरक्षारक्षकदलम्, भारतीयसेना, अनुसन्धानविश्लेषणविभागः, विशेषसेनाः, असम-राइफल्स् च इत्यादिभिः अनेकैः सर्वकारीयसुरक्षासंस्थाभिः सह अपि कार्यं कृतवान्, विभिन्नेषु देशेषु मिशनानाम् नेतृत्वं च कृतवान्।

## विवाद
उत्तराखण्डस्य एकस्य अत्यन्तं वांछितस्य गुण्डस्य द्विगुणहत्यायाः आरोपी बिष्टः अस्ति। २०११ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासस्य ५ दिनाङ्के उत्तराखण्डपुलिसः लक्की इत्यस्य सहकारिणः उत्तराखण्डस्य सर्वाधिकवांछितस्य गुण्डस्य द्विगुणहत्यायाः आरोपं कृतवान् । सः वर्षत्रयाधिकं कारावासं कृत्वा ११ कारागारेषु गतः, ततः २०१५ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य ११ दिनाङ्के मुक्तः अभवत् ।२०१८ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य ६ दिनाङ्के नैनीताल-जिल्लान्यायालयेन प्रमाणाभावात् क्लीन्-चिट्-पत्रं दत्तम् लक्की २०१८ तमे वर्षे पुनः विशेषसेनायाः सदस्यतां प्राप्तवान्, २०१९ तमे वर्षे निवृत्तः च अभवत् ।२०१९ तमे वर्षे सः बालिवुड्-क्षेत्रे स्वस्य करियरस्य आरम्भं कृतवान् ।

## भारतीय चलचित्र उद्योग
तन्त्रयुक्तयः

ग्रन्थानां विषयावतरणे शास्त्रसङ्केतानां उपयोग अनिवार्यः। तत्र तन्त्रगुणानं तन्त्रदोषाणां च विवेचनं करणीयमिति आचार्यवर्याः अभिप्रयन्ति। तत्र तन्त्रयुक्तीनां संख्या भट्टारहरिचन्द्र पर्यन्तं 40 भवन्ति।

## बाह्यसम्पर्कः
*तन्त्रयुक्तिः
माजिवाला

भारतस्य राजस्थान-राज्यस्य बालोत्रा-मण्डलस्य पचपदरा-उपमण्डले **मजीवला**-ग्रामः अस्ति। 2011 तमस्य वर्षस्य भारतस्य जनगणनानुसारं अस्य ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या 5882 अस्ति। 

## सन्दर्भ
वसुधैव कुटुम्बकम्

लघुचित्रम्|वसुधैव कुटुम्बकम्
[लघुचित्रम्|वसुधैवकुटुम्बकम् [भारतीयसंसत्|भारतसंसदभवनस्य प्रवेशमण्डपे उत्कीर्णम्।]]
**वसुधैव कुटुम्बकम्** (अ॰सं॰लि॰व॰ : Vasudhaiva Kuṭumbakam, ) इति संस्कृतपदं महोपनिषदि दृश्यते, यस्य अर्थः सर्वा वसुधा एकं कुटुम्बम् इति।

## इतिहासः 
एषः श्लोकः महोपनिषदि षष्ठाध्याये (वर्गे ७१–७३) दृश्यते। भारतीयसमाजे एषः श्लोकः परमं नैतिकमूल्यम् इति मन्यते। अस्य श्लोकस्य लेखनं भारतसंसदभवनस्य प्रवेशमण्डपे दृश्यते।

अनन्तरश्लोकाः वदन्ति ये अनासक्ताः सन्ति ते ब्रह्मणं प्राप्नुवन्ति। अस्य श्लोकस्य प्रसङ्गः तस्य व्यक्तेः गुणानां वर्णनं, यः परमार्थिकं आध्यात्मिकं प्रगतिं प्राप्तवान्, यश्च भौतिकसम्पत्तिषु अनासक्तः सन् स्वकर्माणि कर्तुं समर्थः।

## प्रभावाः 
महोपनिषत् परं हिन्दुधर्मग्रन्थेषु महत्त्वपूर्णं प्रभावं कृतवती। भागवतपुराणे शिक्षाः वसुधैवकुटुम्बकम् इत्यस्य महोपनिषद्वचनं “परमं वेदान्तदर्शनम्” इति निर्दिशन्ति।

प्राचीनं वसुधैवविचारः अद्यापि प्रासङ्गिकः। सः वैश्विकदृष्टिं प्रोत्साहयति, व्यक्तिपरिवारहितं च महत्साधारणहितं प्राधान्यं ददाति। सः परहितचिन्तनं, वैश्विकैक्यभावं, उत्तरदायित्वं च विविधानि विषयाणि प्रति प्रोत्साहयति जलवायुपरिवर्तनं, धारणीयविकासः, शान्तिः, भेदसहिष्णुता च।

वसुधैवकुटुम्बकम् केवलं मानवसम्बद्धं न, अपि तु सर्वजीवसम्बद्धम्। मनुष्याः, पशवः, वनस्पतयः, सम्पूर्णं प्रकृतिजगत् च अस्मिन् अन्तर्भवति। एषा परस्परसम्बद्धता सीमाभिः न नियता, किन्तु सम्पूर्णं विश्वं व्याप्नोति।

वैद्य एन्॰ राधाकृष्णन्, पूर्वगान्धिस्मृतिदर्शनसमितिनिर्देशकः, मन्यते गान्धीयदृष्टिः सर्वाङ्गविकासे सर्वजीवेषु च सम्मानः, अहिंसामूलकं विवादनिवारणं च, एते सर्वे प्राचीनभारतीयवसुधैवकुटुम्बकस्य विस्ताररूपेण दृश्यन्ते।

## आधुनिकप्रयोगः 
लघुचित्रम्|300x300अणवः|बलिद्वीपे लेखनम्। वसुधैवकुटुम्बकम् इति पदं बालिनदेशीयलिप्या उत्कीर्णम्, यत् सविशेषं “सर्वे लोके जनाः भ्रातरः स्मः” इत्यर्थे अनुवादितम्।
भारतानां प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदीना एषः पदः विश्वसंस्कृतिमहोत्सवे भाषणे प्रयुक्तः। सः अवदत् “भारतीयसंस्कृतिः अतीव समृद्धा, अस्माकं प्रत्येकं महत्सद्गुणैः संस्कृतः। वयं ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इत्यस्मात् ‘वसुधैवकुटुम्बकम्’ पर्यन्तं आगताः। वयं उपनिषद्भ्यः उपग्रहपर्यन्तं आगताः।”

एषः पदः सप्तमे अन्तर्राष्ट्रीयभूतविज्ञानस्पर्धायाम् (महिषपुरम्, भारतम्, संवत्सरे २०१३) चिह्ने प्रयुक्तः। अस्य चिह्नस्य रचनां मङ्गळूरुविश्वविद्यालयस्य आर्॰ शङ्करः, श्वेत बी॰ शेट्टी च अकुर्वन्।

भारतस्य जी२० अध्यक्षपदस्य विषयः चिह्नं च मार्गशीर्षमासस्य १ दिनाङ्कात् २०२२ संवत्सरपर्यन्तं कार्तिकमासस्य ३० दिनाङ्कं २०२३ संवत्सरपर्यन्तम् “वसुधैवकुटुम्बकम्” अथवा “एकं पृथिवी एकं कुटुम्बम् एकं भविष्यत्” इत्युक्तम्। एषः चिह्नः २४०० भारतव्यापीप्रस्तावानां परीक्षायाः अनन्तरं चयनितः। किन्तु चीनदेशस्य विरोधेन, यः अवदत् “संस्कृतं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य षट् अधिकृतभाषासु नास्ति” इति, एषः पदः बहुषु जी२० आधिकारिकपत्रेषु न दृश्यते।

## सन्दर्भाः
नरसिंह देव प्रथम

**प्रथमः नरसिंहदेवः** पूर्वीगङ्गवंशस्य राजा आसीत् यः १२३८ तः १२६४ पर्यन्तं उत्कलस्य शासनं कृतवान् ।तस्य शासनकाले निर्मितेषु उल्लेखितेषु मन्दिरेषुकोणार्कस्थः सूर्यमन्दिरः, बालासोरनगरस्य रायबनियादुर्गसङ्कुलः, ढेनकनालनगरस्य कपिलसशिवमन्दिरः, रेमुनानगरस्य क्षीरचोरागोपीनाथमन्दिरः च सन्ति ।

सः १२४३ तमे वर्षे कतासिन्-युद्धे ममलुक-साम्राज्यस्य बङ्गाल-राज्यपालं तुघ्रल-तुघन-खान्-इति तं पराजित्वा अतिरिक्तक्षेत्राणाम् उपरि जयं प्राप्तवान्  

## निर्माणम् एवं सांस्कृतिकयोगदान म् 
चन्द्रशेखरमन्दिरस्य शिलालेखे नरसिंहदेवप्रथमस्य परमहमेश्वरः, दुर्गापुत्रः, पुरुषोत्तमपुत्रः इति निर्दिश्यते । एतैः उपाधिभिः ज्ञायते यत् सः स्वशासनकाले शैव-शक्ति-जगन्नाथ-सम्प्रदाययोः रक्षकः अनुयायी च आसीत् । तेन निर्मितस्य कोणार्क सूर्यमन्दिरस्य प्रतिमायां तस्य उपाधिनुसारं, पुरोहितस्य च अनुसारं सम्प्रदायानाम् त्रयाणां मुख्यदेवतानां पुरतः प्रणामं कृत्वा चित्रितम् अस्ति| लिङ्गराजमन्दिरस्य शिलालेखे उक्तं यत् सः राहाप्रदेशात्, गौडराज्यात् च पलायितानां शरणार्थीनां आश्रयाय सदाशिवमठस्य निर्माणं कृतवान् । श्रीकुर्ममन्दिरस्य शिलालेखानुसारं सः शान्तः व्यक्तिः आसीत्, यस्य दुर्भावः, आन्दोलनं वा नासीत् । सः बहुमूल्यं लेखं धारयति स्म, कला-वास्तुकला-धर्मयोः भक्तः शिक्षार्थी आसीत् । 

सः नीतिशास्त्रस्य (न्यायपुस्तकस्य) आश्रित्य मरीचि - पराशर- ऋषीणां परम्परां अनुसृत्य राज्यस्य प्रशासनं कृतवान् । आस्था-आध्यात्म-भक्ति-कारणात् सः कोणार्क, कपिलश, खिराचोरागोपीनाथः, श्रीकुर्मम्, वराहलक्ष्मीनरसिंहमन्दिरं, सिंहचलम्, अनन्तवासुदेवमन्दिरं च इत्यादीनां अनेकानाम् मन्दिराणां निर्माणपरियोजनानि आज्ञापयित्वा सम्पन्नवान् कृतवान् | तस्य शासनकाले संस्कृत - ओडिया- भाषे  दरबारीभाषारूपेण संरक्षणं प्राप्तम्, अस्मिन् एव काले विद्याधरस्य एकावली इत्यादयः संस्कृतग्रन्थाः रचिताः । तेन निर्मितस्य कपिलशमन्दिरस्य एकः शिलालेखः तस्य तुलनां विष्णोःवराहावतारेन सह करोति, यः वेदं जगत् च अनिश्चिततासागरेभ्यः उद्धारितवान्, उत्थापितवान् च । ओडिशाराजानाम् मध्ये सः प्रथमः राजा आसीत् यः "गजापतिः" अथवा युद्धगजानां स्वामी इति उपाधिं प्रयुक्तवान् । 

## सन्दर्भः
चन्दनेश्वर मंदिर

दक्षिणतः|लघुचित्रम्|280x280अणवः|चन्दनेश्वरशिवमन्दिरम्
**चन्दनेश्वरशिवमन्दिरं**  उत्कलराज्यस्य बालेश्वरमण्डलस्य प्रमुखं शिवमन्दिरम् अस्ति ।

वहुवर्ष पूर्वे अस्मिन् स्थाने घञ्च-अरण्यम् आसीत् । पौराणिकगाथानुसारं लछमी नाम्नी काचित् महिला गोचारणार्थं अस्मिन् अरण्ये आगतवती । तस्याः एका धेनुः प्रतिदिनं अरण्यस्य मध्यभागे गत्वा दुग्धप्रदानं करोति स्म । एवं गेहे यदा दुग्धदोहनं भवति, तदा सा दुग्धं न ददाति स्म । बहुकालान्तरं सा (लछमी) अन्वेषणं कृत्वा यदा पश्यति अत्र किमपि विशेषता अस्ति इति विचिन्त्य तत्रैव तपस्यां कृतवती । कलान्तरे देववाणी अभवत्। अह चन्दनेश्वरः महादेवः अस्मि मम पूजा भवतु अत्रैव । तदारभ्य इदानीं पर्यन्तं अत्र महावैभवेन शिवपूजा प्रचलिता अस्ति । प्रतिवर्षं चैत्र मासात् आरभ्यः वैशाख मासपर्यन्तं अत्र चड़कमेला नाम्ना एक महान् पर्वः प्रचलति अस्ति । प्रत्येक सोमवासरे, शिवरात्रौ तथा च अन्यस्मिन् दिने विशेषरूपेण चैत्र मासे लक्षाधिकं भक्ताः सन्यासव्रतः धारयन्ति ।

*
अनङ्गभीमा देव (तृतीय) ९.

अनङ्गभीम देव तृतीयः (1211–1238 ई.) गंगवंशस्य राज्ञः राजराज तृतीयस्य पुत्रः आसीत् । पितुः मृत्योः अनन्तरं १२११ तमे वर्षे सिंहासनारोहणं कृत्वा सप्तविंशतिवर्षपर्यन्तं ओडिशा-नगरे शासनं कृतवान् । तस्य शासनकालः ओडिशा - नगरस्य इतिहासे संघर्षमयकालः आसीत् | ओडिशा-देशस्य उत्तरदिशि बङ्गालदेशात् मुसलमानानां निरन्तर-आक्रमणं, पश्चिमे शाश्वतशत्रु-कल्चुरी-राजानां युद्धं, दक्षिणे काकतीया राजस्य असहयोगि-वृत्तिः च अनङ्गभीम-देव-तृतीयं दुःख जनयति स्म ।परन्तु स्वस्य बलेन, बुद्ध्या, कौशलेन च शत्रून् दमयित्वा प्रत्येकं आपदं अविफलं निवारयति स्म । अतः गंगवंशस्य इतिहासे चोडगङ्गदेवस्य शासनकालानन्तरं सः स्वनामधन्यः सफलः च शासकः इति मन्यते । 

दाक्षिणात्य अभियान समये स्वराज्यस्य सीमां कृष्णानदीपर्यन्तं विस्तारितवान् । सः १२३० तमे वर्षे कृष्णानद्याः उपत्यकाम्, काञ्चीपुरम-मन्दिर-नगरं च गृहीतवान् ।तत्र अलालनाथ-मन्दिरस्य उल्लेखः काञ्चीपुरम्-शिलालेखे अस्ति, यः तृतीयस्य अनङ्ग-भीम-देवः दानं दत्तः आसीत् । अस्मात् काञ्चीपुरमशिलालेखात् गङ्गराज्यस्य दक्षिणसीमा कृष्णानदीपर्यन्तं विस्तृता इति विश्वासः अस्ति । 

अनङ्गभीमः तृतीयः न केवलं कुशलः योद्धा: आसीत्, अपितु वास्तुकला, कला, शिल्पकला इत्यादीनां संरक्षकः अपि आसीत् ।  अभिनव वारणासी राजधानी कटकः इत्यत्र सः नूतनराजधानीम् अस्थापयत् । अत्र भगवतः पुरुषोत्तमस्य कृते नूतनं मन्दिरं चित्राश्वरं विश्वेश्वरं च शिवमन्दिरद्वयं च निर्मितवान् । द्राक्षारामःकाञ्चीपुरम-शिलालेखेषु अनङ्गभीम-तृतीयः भगवतः जगन्नाथस्य सेवकः, रूपेण च इति वर्णितः अस्ति । अनङ्गाभिमतृतीयकालात् प्रचलिता जगन्नाथपरम्परा का

अद्यापि समयप्रवाहे परीक्षतं भूल सार्वत्रिकप्रेमस्य भ्रातृत्वस्य च दर्शनं सम्पूर्णे विश्वे प्रसारयति।
टी.ए. सरस्वती अम्मा

**टी. ए.सरस्वती अम्मा** (**तेक्काथः अमायंकोट्टुकुरुस्सी कलाथिलः सरस्वती** ; जन्मः 26 दिसम्बर 1918  – 15 अगस्त 2000 मिचियो योनो इत्याखयः सरस्वती अम्माद्वारा लिखित प्राचीनः मध्ययुगीनः भारतीयभू{मितिः इति पुस्तकस्य समीक्षां कृतवान् । अनेन पुस्तकेन भारतीयभूमितितेः अभ्यासाय दृढं मूलं स्थापितम्। 

डेविड् ममफोर्डमहोदयस्य  मतानुसरं, किम प्लोफ्कमहोदयस्य "भारते गणितम्" इति पुस्तकेन सह "एकः एव अन्यः सर्वेक्षणः अस्ति, १९३८ दत्ता पुनः सिंहमहोदयस्य "हिन्दुगणितस्य इतिहासः "... प्राचीनमध्ययुगीनभारते सरस्वतीयाः भीमितेः अन्वेष्टुं तावत् कठिनम् अस्ति। अम्मा (  ७९), यत्र, " भारतीयगणितस्य अधिकांशविषयाणां अवलोकनं प्राप्तुं शक्यते ।

तस्याः ग्रन्थः Geometry in Ancient and Medieval India इति भारतस्य संस्कृत-प्राकृत-वैज्ञानिक-अर्ध-वैज्ञानिक-साहित्यस्य सर्वेक्षणम् वर्तते,  यत् वैदिक-साहित्यात् आरभ्य १७ शताब्द्याः आरम्भे समाप्तम् ।  एदं वैदिक साहित्येषु शुल्ब सूत्रान्सह,जैन साहित्ये विहितकार्यस्य गणितीयभागः एवं हिन्दुशिद्धान्तः पुनः खगोलशास्त्रज्ञः आर्यभट्टः १ एवं आर्यभट्टः २,श्रीपतिः, भास्करः १ भास्करः २ संग्राममहोदयेन भूमितीशास्त्रेकृतं योगदाननेन सह "तपशील" ग्रन्थस्योपरि भाष्यं रचितवती । माधवः, परमेश्वरः नीलकन्ठः तेषां शिष्यः तथैव इतरानेकाः यथा महावीरः, श्रीधरः, नारायण पंडितश्च अस्याः गणितज्ञायाः कार्यस्य एवं बक्षाली हस्तलेखस्याऽपि अभ्यासः कृतः ।भारतीय गणितम् अलौकिक बुद्धिमत्ता प्रामुख्येन बीजगणितीयः पुनः संगणकीयः आसीत् तेन प्रमाणं एवं तर्कंत्यज्या अस्य शिद्धान्तस्य स्फोटं कर्तुं  प्रयत्नः कृतः आसीत् ।बीजगणितीयपरिमाणामां भौमितीयप्रदर्शनेषु आनन्दितः एकः विद्यालयः आसीत् । 
वर्गः:केरळीयः
वर्गः:१९१८ जननम्
वर्गः:२००० मरणम्
पाण्डरीनाथाचार्य गलागली

**पण्डरिनाथाचार्यगलागली इत्यस्य** जन्म बीजापुरमण्डलस्य गलगलिग्रामे १९२२ तमे वर्षे जुलैमासस्य १० दिनाङ्के अभवत् । पिता  कूर्माचार्यः माता गङ्गाबाई च । पाण्डरीनाथाचार्यस्य प्राथमिकशिक्षा गलगलिनगरे एव अभवत् । पश्चात् १९४४ तः १९६० पर्यन्तं  बागलकोटस्य  सक्रि विद्यालये संस्कृतशिक्षकरूपेण कार्यं कृतवान् । १९६१ तमे वर्षे गदुगनगरम् आगत्य तत्र 'वीरनारायणसंस्कृतपाठशाला' इति प्रारब्धवान् तथा च 'मधुरावाणी' 'पञ्चामृत' इति मासिकपत्राणि अपि आरब्धवान् । १९७१ तमे वर्षे गलगलि हुब्बल्लीनगरम् आगत्य 'वेद, पुराणसाहित्यमाला' न्यासस्य स्थापनां कृतवान् । अनेन न्यासेन गलगलि अनेकानि संस्कृतपुराणानि कन्नडभाषायाम् अनुवादितवान् । कन्नडभाषायां संस्कृतभाषायां च बहूनि पुस्तकानि रचितवान् ।

पण्डरिनाथाचार्यगलगलि अनेकान् पुरस्कारान् प्राप्तवान्  । पूर्वराष्ट्रपतिः बाबुराजेन्द्रप्रसादः, शङ्करदयालशर्मा पूर्वप्रधानमन्त्री इन्दिरागान्धी च तस्य सम्मानं कृतवन्तः | २ लक्षं तथा प्रशस्ति पत्रयुक्त दाल्मिया प्रशस्ति कर्णसिङ्गेन प्राप्तम् । तेन पेजावर प्रथमपुरस्कारः इत्यनेन १ लक्षं रुप्यकं तथा उत्तरादि मठात् ध्यानप्रमोद प्रशस्ति द्वारा १ लक्षं रुप्यकं प्राप्तम्। सः काञ्ची कामकोटी मठतः स्वर्णपदकं तिरुपतिविश्वविद्यालयात् 'महामहोपाध्याय' उपाधिं च प्राप्तवान् । पेजावर स्वामी इत्यस्मात् 'कविकुलतिलक', भंडाराकेरे स्वामी इत्यस्मात् 'शास्त्र प्रवचन रत्न 'तथा 'पुराणा तीर्थ', मुलुबागिलुमठ इत्यस्मात् 'विद्याधिराज पुरस्कार', बेंङ्गलूरु नागरिकेभ्यः 'विद्वत कुलतिलक', विबुधेशा तीर्थात् 'साहित्यरत्न ', धारवाड धर्म-संस्कृति प्रतिष्टानात् 'संस्कृतिवाहक' इति प्रशस्तिं गलगलिः प्राप्तवान्। &#x5B; &#x5D;

संस्कृततः कन्नडभाषायां अनुवादिताः ग्रन्थाः : हरिवंशपुराण, विष्णुपुराण, वराहपुराण, वामनपुराण, दक्षपुराण,नारदपुराण,ब्रह्मपुराण,ब्रह्मवैवर्तपुराण,भविष्यपुराण,पद्मपुराण,स्कन्दपुराण ।

संस्कृतभाषायां लिखिताः ग्रन्थाः : रामरसायनम्, कृष्णकण्ठभरणम्, पवनपावन शम्भुलिङ्गेश्वर, पण्डरपुरविठ्ठलशतक, कोल्हापुर महालक्ष्मी शतक, कृष्णवेणी वैभवं, राघवेन्द्रकाव्यपञ्चकम्, भारत सङ्ग्रामस्य इतिहास, लोकमान्यतिलकचरितम्, क्रांतिस्फूलिङ्गाह, तात्याटोपित गान्धीतोपी पर्यन्तम् ।

कन्नडभाषायां लिखिताः ग्रन्थाः : रागविराग, पौराणिक कथासंग्रह, महाभारत दल्लि मिञ्चिद महिलेयरु, गङ्गलाहरी, भामतिकाव्यः।
प्रतापरुद्र देवः

प्रतापरुद्रदेवः (१४९७–१५४१) सूर्यवंशस्य तृतीयः अन्तिमः च महान् राजा आसीत् ।[१] तस्य पश्चात् सूर्यवंशस्य विशालसाम्राज्यस्य महिमा क्षीणः अभवत् । ओडिशायां सूर्यवंशस्य शासनकाले प्रतापरुद्रदेवस्य महती भूमिका आसीत् । तस्य शासनकाले ओडिशा-नगरस्य धर्मसाहित्यक्षेत्रे नूतनजागरणस्य निर्माणं जातम् । धर्मक्षेत्रे चैतन्यस्य प्रभावः, साहित्यक्षेत्रे पञ्चसखायाः प्रभावः च अतीव महत्त्वपूर्णः आसीत् । परन्तु राजनैतिकक्षेत्रे आन्तरिक-अराजकतायाः, शक्तिशालिनः शत्रुणां च कारणेन ओडिशा-देशः संकुचितः, पूर्ववैभवं च नष्टवान् आसीत् । सूर्यवंशस्य तृतीयराजस्य शासनकालः शुभाशुभकालमिश्रितस्य मध्ये आसीत् । पुरुषोत्तमदेवस्य मृत्योः अनन्तरं तस्य पुत्रः उत्तराधिकारी च प्रतापरुद्रदेवः १४९७ तमे वर्षे एप्रिलमासे ओडिशा-राजसिंहासनं प्राप्तवान् । तस्य सिंहासने विवादरहितम् आसीत् । परन्तु एतत् निर्विवादं सिंहासनं तस्य सुखं चिरं न जनयति स्म। उत्तरदिशि बङ्गाल-गङ्गा-नद्याः आधुनिकनेल्लोर-मण्डलं, दक्षिणे च कावेरी-नद्याः च विस्तृतं साम्राज्यं तस्य उत्तराधिकारः अभवत् । सः राजगुणैः एतत् विशालं क्षेत्रं शासितवान् । [२] ९.

प्रतापरुद्रदेवः प्राचीनमध्ययुगीनकालस्य महान् उत्कलराजानाम् अन्तिमः इति मन्यते । ओडिशा-नगरस्य राजनैतिकघटनानां दृष्ट्या तस्य शासनकालः अतीव कठिनः आसीत् । तस्य जीवनं पारिवारिक-अशान्ति-प्रशासनिक-क्लेशैः, नौकरशाही-नौकरशाहीभिः, सेनापतयः, समीपस्थैः शत्रुभिः क्रूर-आक्रमणैः च व्याकुलम् आसीत् । तस्य शासनकाले गजपतिसाम्राज्यस्य परिमाणं प्रतिष्ठा च महतीं न्यूनता अभवत् । तदपि गजपतिप्रतापरुद्रदेवः हुसैनशाहेन, कृष्णदेवरायेन, कुलिकूटवशाहेन च सह युद्धं कृत्वा गङ्गातः गोदावरीपर्यन्तं ओडिशादेशस्य सीमानां रक्षणं कृतवान् । तस्य शासनकाले ओडिशा-नगरस्य परिमाणं खलु न्यूनीकृतम्, परन्तु धर्म-साहित्यक्षेत्रे पर्याप्तं प्रगतिः अभवत् । एतत् ओडिशासाहित्यक्षेत्रे पुनर्जागरणम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । श्रीचैतन्यस्य धार्मिकप्रवचनं तथा पञ्चसाखादिसाहित्यदर्शनेन ओडिशा-नगरस्य सामाजिक-आध्यात्मिक-जीवने कम्पनं निर्मितवान् ।रायरामचन्द्रेण रचितःजगन्नाथवल्लभनाटकम्   , जीवदेबाचार्यस्य भक्तिभागवतं, जगन्नाथदासस्य ओडियाभागवतं, प्रतापरुद्रदेवस्य सरस्वतीविलासं च प्रतापरुद्रदेवस्य संरक्षणस्य प्रेरणायाश्च उदाहरणानि सन्ति । उण्डावली सिलालेखायां प्रतापरुद्रदेवः सर्वकलाविज्ञानेषु निपुणः इति वर्णितः अस्ति । सः लौकिकः राजा आसीत् । यद्यपि सः स्वयं वैष्णवधर्मस्य अनुयायी आसीत् तथापि अन्यधर्मेषु तस्य द्वेषः नासीत् । १५३८ तमे वर्षे तस्य मृत्युः अभवत् ।[१]
वासुदेव सुधालदेव

**वासुदेवसुढलदेवः** बामण्डा इति नाम्नः देशीयराज्यस्य २७तमः राजा आसीत् । तस्य शासनकाले बामण्डा सर्वतोमुखी प्रगतिम् अपश्यत् । सः ओडियाभाषायाः साहित्यस्य च संरक्षकः आसीत् | 

## बाल्यकालः 
वासुदेवस्य जन्म बामण्डाराजपरिवारे १६ मे १८५० तमे वर्षे अभवत् ।तस्य अग्रजः व्रजसुन्दरराम त्रिभुवनदेवः *दत्तकं* गृहीतवान् । त्रिभुवनदेवस्य अनन्तरं वासुदेवः केवलं १८ वर्षे एव बामण्डायाः सिंहासनं प्राप्तवान् ।

वासुदेवः ग्रामस्य पाठशालायां प्राथमिकशिक्षां प्राप्तवान् । सिंहासनग्रहणात् पूर्वं पण्डितानन्दब्रह्मात् संस्कृतस्य अलङ्कारस्य च ज्ञानं, पण्डितपुरुषोत्तमात् पण्डितभुवनेश्वरबडपण्डात् च वेदोपनिषदं च प्राप्तवान् ।

  

वर्गः:१९०३ मरणम्
वर्गः:१८५० जननम्
कृष्णशास्त्री चिपलुणकर:

चित्रपाठ्यम्=कृष्णशास्त्री चिपळूणकर|लघुचित्रम्|कृष्ण शास्त्री चिपलुंकर
**कृष्णशास्त्री चिपळुणकर:** ( 1824 - 1878 ) मराठीसाहित्यकार: तथा समाजसेवक: आसीत् | 

एकोनविशंत्या: शताब्द्या:  मध्यभागे मराठीभाषायाः गुणवत्तापूर्णपद्यरचनाभिः अलङ्कृतवन्तः तेषु कृष्णशास्त्री  चिपळूणकर: इति एक: मन्यन्ते। पुणेनगरस्य संस्कृतपाठशालायां अध्ययनं कृतवान्  पश्चात् पुणेमहाविद्यालयत:  आड़्गलभाषाया:  शिक्षां समापितवान्, १८५२ तमे वर्षे अनुवादकरूपेण सर्वकारसेवायां सम्मिलितः । तस्मिन् एव वर्षे सः 'सुकरातस्य जीवनी' इति अनुवादितं पुस्तकं लिखितवान् । तदनन्तरं सः पुणे पाठशालायां सहायकप्रोफेसरः, दक्षिणपुरस्कारसमितेः सचिवः, पूनाप्रशिक्षणमहाविद्यालयस्य प्राचार्यः, नेटिव्ह  प्रेस -पत्रिकायाः रिपोर्टरः इत्यादिषु पदेषु कार्यं कृतवान् । यदा तस्य क्षेत्रकार्यं प्रचलति स्म तदा सः विविधप्रकारस्य पुस्तकस्य अपि लेखनं कृतवान् । तेन लिखितेषु पुस्तकेषु १८५५ तमे वर्षे प्रकाशितं 'अर्थशास्त्रपरिभाषा प्रथमाध्यायः' इति पुस्तकं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । एतत् पुस्तकं जॉन् स्टुअर्ट मिल  इत्यस्य 'राजनैतिक अर्थव्यवस्थायाः सिद्धान्ताः' इति पुस्तकस्य अनुवाद: अस्ति | एतत् पुस्तकं मिल  महोदयस्य पुस्तकस्य  एकस्य एव अध्यायस्य अनुवादः अस्ति । शास्त्रिण:  १८५६ तमे वर्षे द्वितीयप्रकरणस्य अपि अनुवादं कृतवान् आसीत्, परन्तु तस्य प्रकाशनं न अभवत् । अस्मिन् ग्रन्थे तस्य अनुवादकौशलं प्रदर्शितम् । 

तस्य एतत् गुणं प्रदर्शयति ‘अनेकविद्यामूलत्वसङ्घः’ इति पुस्तकं यत् १८६१ तमे वर्षे प्रकाशितम् । अस्मिन् ग्रन्थे रसायनशास्त्रं , ज्योतिषशास्त्रं, गणितं, साहित्यं, कला, राजनीतिः इत्यादयः अनेकविषयाणां सूचनाः प्रदत्ताः आसन् । 

कृष्णशास्त्री इत्यनेन १८६५ तमे वर्षे 'पदरत्नावली' इति पुस्तकं प्रकाशितम् । अस्य ग्रन्थस्य मेघदूत: , अन्योक्तिककलापः, विद्याप्रशंसा , प्रश्नोत्तरावली, विलाप: इत्यादयः पञ्च अध्यायाः कालिदास:, भवभूति:, विल्हन:, जगन्नाथराय:  इत्यादीनां अत्यन्तं रोचकपूर्णं  प्राचीनानां च कविनां कृतीनां आधारेण लिखिताः आसन्। ग्रन्थे भावात्मकानां मर्मस्पर्शीनां च कथानां श्लोकाः, आर्यस्य, साक्यस्य, डिण्ड्यायाः च कथाः सन्ति । 

यदा कृष्णशास्त्री चिपळूणकरः अस्मिन् कार्ये तस्य अनुवादलेखनकार्यं च कुर्वन् आसीत्, तदा सः किञ्चित्कालं यावत् 'विचारलहरी', 'मराठीशालापत्रक':  इति पत्रिकाणां सम्पादनं अपि कृतवान् ।

## कृष्णशास्त्री चिपळूणकरस्य  साहित्यिक: कृतय: 
* विचारस्य तरङ्गः (१८५२) २.
* सुकरातस्य जीवनी (१८५२) २.
* अर्थशास्त्रस्य परिभाषा (१८५५) २.
* संस्कृतभाषायाः लघुव्याकरणम् (१८५९)
* पद्यारत्नावली (१८६५) २.
* अरबीभाषायां सूराः चमत्काराः च (१९६१)
वर्गः:मराठीभाषालेखकाः
वर्गः:१८७८ मरणम्
वर्गः:१८२४ जननम्
पुरुषोत्तमदेव:

**पुरुषोत्तमदेवः** (१४६८–१४९७ ई.) ओडिशा-नगरस्य गजपतिवंशस्य द्वितीयः महान् सम्राट् इति मन्यते । कपिलन्द्रदेवस्य  उपयुक्तः उत्तराधिकारीरूपे सः गजपतिवंशस्य, विशेषतः ओडिशादेशस्य उत्तरभागस्य च उन्नतिं कृतवान् । सः स्वस्य बलेन, बुद्ध्या, व्यक्तित्वेन च सूर्यवंशस्य गजपतिषु असाधारणः शासकः इति स्थापितः । सः तथाकथितायाः *काञ्ची-कावेरी-* आख्यायिकायाः मुख्यनायकः आसीत् । दक्षिणभारते उत्कलसंस्कृतेः सभ्यतायाः च प्रसाराय सः अनेकानि पदक्षेपानि अङ्गीकृतवान् । सः जगन्नाथचेतनायाः समर्थकः आसीत् । प्रतिभाशालीशासनेन सः प्रत्येकस्य ओडिशा-देशस्य प्रियः अभवत् । 

## सिंहासनम् आरोहणम् 
पुरुषोत्तमदेवः गजपतिवंशस्य प्रथममहाराजस्य कपिलन्द्रदेवस्य अष्टादशसुपुत्रेषु अन्यतमः आसीत् । उत्तराधिकारस्य दृष्ट्या कपिलेन्द्रदेवस्य ज्येष्ठः पुत्रः हम्बिरदेवः ओडिशासिंहासनस्य अधिकारी असीत् | परन्तु कपिलन्द्रदेवः हाम्बिरदेवस्य अवहेलनं कृत्वा स्वस्य प्रियं कनिष्ठं पुत्रं पुरुषोत्तमदेवं स्वस्य उत्तराधिकारीरूपेण चयनं कृतवान् । कपिलेन्द्रदेवः भगवान् जगन्नाथस्य स्वप्न-निर्देशानुसारं पुरुषोत्तमदेवं स्वस्य उत्तराधिकारीराज्ञः इति ज्ञातवान् इति मदलपञ्जीमध्ये वर्णितः अस्ति । १४६८ तमे वर्षे कपिलन्द्रदेवस्य मृत्योः अनन्तरं करिन्नगरे कृष्णनद्याः तटे पुरुषोत्तमदेवस्य राज्याभिषेकसमारोहः अभवत् ।

## उपलब्धि: 
पुरुषोत्तमदेवः सिंहासनमारूढः सन् मुख्यतया द्वाभ्यां समस्याभ्यां सम्मुखीनः अभवत्।

## कान्ची-कावेरी: अभियानमाख्यायिका 
पुरुषोत्तमदेवस्य एषः अभियानः पद्मावत्याः उपाख्यानेन तथा च पुरी-रथयात्राकाले आयोजितेन 'छेरा-पहँरा' उत्सवेन सह संबद्धः अस्ति।   काञ्ची-राज्यस्य सुन्दरी राजकन्यापद्मावत्यै : सह पुरुषोत्तमदेवस्य विवाहाय प्रस्ताव-प्रेषणं तथा च काञ्चीराज्ञः तस्मिन् विवाहे असम्मतिः—एते एव अस्य अभियानस्य मूलकारणम् आसन्।
कपिलेन्द्रदेवः

कपिलेन्द्रदेवः (१४३५–१४६५, जन्म कपिलेन्द्र राउत) उत्कलसम्राटः आसीत् । तस्य शासनकाले उत्कलस्य सीमाः उत्तरदिशि गङ्गानद्याः , दक्षिणदिशि कावेरीनद्याः यावत् विस्तृताः आसन् । तस्य प्रदेशस्य कृते "गजपति-गौडेश्वर-नवकोटि-कर्णाट-कलवर्गेश्वरः” इति उपाधिः दत्ता । सः सूर्यवंशस्य संस्थापकः, प्रथमः पुरुषशासकः च आसीत् । "गौडेश्वरः" अर्थात् गौडः अर्थात् बङ्गालस्य स्वामी, तथा "नवकोटि कर्णाटकलवर्गेश्वरः" इत्यस्य अर्थः कर्णाटस्य (विजयनगरसाम्राज्यस्य) कलवर्गस्य (बहमनीसाम्राज्यस्य पूर्वराजधानी गुलबर्गा) च निवासिनः नवकोटिषु स्वामी इति । सः स्वं जगन्नाथस्य परमसेवकं मत्वा गजपति इति उपाधिना अलङ्कृतवान् ।

## प्रशासनम् 
कपिलन्द्रदेवः १४३५ तः १४६५ पर्यन्तं शासनं कृतवान् ।१४५९ तमे वर्षे १४६० तमे वर्षे च दामोदरपुरस्य गोपीनाथपुरस्य च ब्राह्मणशासनस्य स्थापना कृतवान् ।सः गङ्गवंशस्य (४९८–१४३५ ई.) अनन्तरं सूर्यवंशस्य स्थापना कृतवान् । सः तस्य वंशजैः सह संस्कृतस्य प्रचारः कृतवान् । तेन संस्कृतनाटकं परशुरामविजयं रचितम् । तस्य संरक्षणे ओडिआसाहित्यस्य महती उन्नतिः अभवत्, उत्कलनगरे कलानिर्माणपरियोजनानां विकासाय कार्यं कृतवान् । कपिलन्द्रदेवस्य समकालीनः कविः सारलादासः ओडिआभाषायां महान् महाकाव्यं महाभारतं रचितवान् ।

## पुराणेषु वर्णनम् 
कपिलेन्द्रदेवविषये कथाः मादला पाञ्ज्यां दृश्यन्ते । तेषु कपिलेन्द्रदेवस्य शिरसि सर्पफणां उत्थाप्य छायाप्रतिरोधं कृत्वा राजा भवितुं कथा अस्ति ।कपिलः वृक्षस्य अधः सुप्तः आसीत्, मुखस्य उपरि सूर्यस्य प्रकाशः यदा पतितः तदा नागसर्पः फणां उत्थाय दण्डाययमानः आसीत्। इति दृष्ट्वा कपिलं ब्राह्मणः आहूय दृष्टवान् किमपि आपदः नास्ति इति । ततः ब्राह्मणः कपिलेन सह अतीव प्रसन्नः अभवत् । कतिपयदिनानन्तरं कपिलः ब्राह्मणस्य गृहात् निर्गत्य तेरटिया सह मित्रतां कृत्वा अपहृतवान् । कतिपयदिनानन्तरं श्रीपुरुषोत्तमः याचकः भूत्वा क्षेत्रेषु याचते स्म । इत्युक्त्वा राजा विम्बलैं दृष्ट्वा तं पृष्टवान् - कीदृशो भवान् ? कपिल उवाच अहं सूर्यवंशी राउत इति। इति श्रुत्वा राजा, मया सह भृत्यत्वेन तिष्ठतु इति अवदत् । कपिल राउतः सेवकत्वेन स्थितः । कतिपयदिनानन्तरं ईश्वरः कपिलराउतं राजानं कृत्वा तस्य आज्ञां दत्तवान् । 

## आधारः
महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य:

महामहोपाध्यायपंडित: **महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य:**(२२ फेब्रुवरी १८३६ – १२ एप्रिल १९०६) बङ्गालपुनर्जागरणकाले भारतीयसंस्कृतविद्वान् आसीत् । सः १८७६ तः १८ ९५ पर्यन्तं संस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यरूपेण कार्यं कृतवान् ।ईश्वरचन्द्रविद्यासागरस्य अपि सहचरः आसीत् ।

## जीवनस्य विशेषाः 
महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्यस्य जन्म २२ फेब्रुवरी १८३६ तमे वर्षे नरीत् कुलिन् ब्राह्मणभट्टाचार्यपरिवारे अभवत् । तस्य पिता हरिनारायणतर्कसिद्धान्तः, तस्य पण्डितपितृव्यद्वयं  गुरुप्रसादतर्कपञ्चानन्, ठाकुरदासचुरमणिः च । एतेषाम् अग्रजः पंडित माधबचन्द्र सार्वभौम: महिषादलस्य राजसभापंडित: आसीत्।

१८४८ तमे वर्षे पंडितरामचन्दतर्कबागिशस्य पुत्री मन्दाकिनी इत्यस्याः विवाहः हुगली-जहानाबाद नामकनगरे  अभवत् ।

तस्य पुत्री मनोरमा, त्रयः पुत्राः च आसन् । मन्मथनाथविद्यावर्णभट्टाचार्यः (जन्म एप्रिल १८६३), यः मद्रासनगरे भारतस्य लेखाधकाररूपेण कार्यं कृतवान्, मुनीन्द्रनाथभट्टाचार्यः (जन्मः फरवरी १८६८), यः कलकत्ता उच्चन्यायालये अधिवक्तारूपेण कार्यं कृतवान्, महिमानाथभट्टाचार्यः (जन्मः एप्रिल १८७०), यः भारतसर्वकारस्य करसङ्ग्राहकविभागे संग्राहकः अभवत् ।

१९०६ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य १२ तमेदिनाङ्के ७० वयसि तस्य मृत्युः अभवत् ।

१८७६ तमे वर्षे प्रसन्नकुमारसर्वाधिकारी इत्यस्य उत्तराधिकारी संस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्यः अभवत् । १९ वर्षीयकार्यकाले सः संस्कृतशिक्षणविशेषक्षेत्रेषु छात्राणां उपाधिप्रदानार्थं संस्कृत उपाधिपरीक्षां प्रवर्तयति स्म ।

अनन्तरं १८८५ तमे वर्षे स्वग्रामे नरीत्-नगरे नरीतन्यायरत्नसंस्था इति नाम्ना माध्यमिकम् आङ्ग्लसंस्कृतविद्यालयं प्रारब्धवान् ।

वङ्गराष्ट्रपतित्वकाले सः संस्कृतशिक्षायाः उत्तरदायी आसीत्, यस्मिन् काले पश्चिमबङ्गालः, बिहारः, उड़ीसाराज्याः च मिलित्वा आसन् |

सः काव्यप्रकाशः, मीमांसादर्शनं, कृष्णयजुर्वेदं च इत्यादीनां पुस्तकानां लेखनं सम्पादनं च कृतवान् । दयानन्दसरस्वतीमहोदयस्य वेदभाष्यस्य, तुलसिधरस्य मीमांसायाः, मृच्छकटिकस्य लेखकस्य लुप्तसंवत्सरस्य, महेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्यस्य सम्पादनम् (१८८९) इति। दि मीमांसा दर्शन (Bibliotheca Indica) (हिन्दी भाषायां)। बैपटिस्ट मिशन प्रेस। नरीत्-हावरा-नगरयोः ट्राममार्गस्य स्थापनेन सह मार्गानाम् आधारभूतसंरचनानां च विकासे सः योगदानं दत्तवान् ।

### पुरस्काराः 
प्राच्यविद्यायां तस्य विशिष्टयोगदानार्थं  १६ फेब्रुवरी १८८७ तमे वर्षे विक्टोरिया-राज्ञ्याः शासनकालस्य  शतजयंत्युत्सवस्य अवसरे "*महामहोपाध्याय* : "नामकोपाधिः प्रदत्ता । अनेन नाममात्रराजानाम् अनन्तरमेव आस्थानपदं धारयितुं योग्यः अभवत् ।

सः  १८८१ तमवर्षस्य मईमासस्य २४ तमे दिनाङ्के भारतीयसाम्राज्यस्य सर्वाधिकप्रसिद्धक्रमस्य सहचरः इति  इत्यस्मिन् पदे नियुक्तः। तस्य न्यायरत्न:  नामकोपधिः अपि आसीत् ।

सः हौरानगरे शिवपुरस्य शासकीयाभियन्त्रिकमहाविद्यालयस्य सन्दर्शकपदं इत्यादीनि प्राप्तवान् ।

उत्तरकोलकाताप्रदेशस्य श्याम्बाजारनगरस्य न्यायरत्न पङ्क्तिः , मन्मथाभट्टाचार्यमार्गः च तस्य नामधेयेन निर्मिताः सन्ति ।

वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि