कोमलासनम्

**कोमलासनम्** अल्पज्ञाता किन्तु गहनतया प्रभावी योगमुद्रा अस्ति । अस्य कृते बलं लचीलता च, मानसिकस्पष्टता, एकाग्रता च आवश्यकी भवति । **कोमलासन** इति नाम संस्कृतशब्दाभ्यां प्राप्तम् : १.

* **कोमल** : "मृदु", "सौम्य",     अथवा "सुकुमार" अर्थः।
* **आसन** : "मुद्रा" अथवा "आसन"     अर्थ, जो विशिष्ट योग स्थिति निर्दिशति।

एवं **कोमलासनस्य** अनुवादः "सौम्यतायाः मुद्रा" अथवा "मृदुमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते । मुद्रायां मृदुता, लचीलापनं, समर्पणं च गुणाः सन्ति, तथैव निर्वाहार्थं महत्त्वपूर्णं बलं, सहनशक्तिः च आवश्यकी भवति ।

= **संस्कृतार्थः कोमालासनस्य** =
कोमलशब्दः कोमलता, अनुग्रहः, सूक्ष्मता च इति अभिप्रायं वहति **।** सौम्यम् द्रवगतिम् अथवा सत्तास्थितिं सूचयति, **कोमलासन-** मुद्रा च एतेषां गुणानाम् अनुभवाय अभ्यासकान् आमन्त्रयति, शरीरे मनसि च अस्य कृते बलस्य मृदुतायाः च सुकुमारं सन्तुलनं आवश्यकं भवति-जीवनस्य कृते सुन्दरं रूपकं भवति।

## **कोमलासनस्य ऐतिहासिकः एवं सांस्कृतिकः संदर्भः** 
योगस्य अन्येषां बहूनां मुद्राणां विपरीतम् **कोमलासनस्य मूलं** प्राचीनग्रन्थेषु अथवा **महाभारत** - **रामायण- सदृशेषु पौराणिक-महाकाव्येषु गभीररूपेण न स्थापितं भवति** । **अपितु बृहत्तरहठयोगविन्यासपरम्पराणां अन्तः** आधुनिकविकासः अधिकः इति दृश्यते । आसनं शास्त्रीयग्रन्थेषु बहुधा न दृश्यते, तथा च, प्रायः "समकालीन" अथवा "आधुनिक" योगमुद्रारूपेण वर्गीकृतं भवति यत् अन्तिमेषु दशकेषु लोकप्रियं जातम्

अपेक्षाकृतं हाले एव परिचयस्य अभावेऽपि **कोमलासनस्य** अभ्यासः सामान्यतया पुनर्स्थापनीय-गतिशीलयोग-अनुक्रमयोः भवति, विशेषतः **हठयोग** , **विन्यासः** , **अय्यङ्गरयोगः इत्यादीनां** शैल्याः अन्तः इदं ग्राउण्डिंग् तथा सेण्टरिंग् मुद्रारूपेण कार्यं करोति, यत् अभ्यासकारिणः नितम्बस्य सौम्य उद्घाटने शरीरे तनावस्य विमोचनं च केन्द्रीक्रियितुं साहाय्यं करोति ।

## प्रयोजन एवं लाभ 
कोमलासन **-** मुद्रा विविधान् शारीरिक-मानसिक-भावनात्मक-लाभान् प्रदाति, येन लचीलतां, आन्तरिक-शान्तिं च प्रवर्धयति । अत्र तस्य प्राथमिकलाभानां विच्छेदः अस्ति ।

**शारीरिक लाभ**

* **लचीलापनं सुधरयति** : **कोमलासनः नितम्बस्य फ्लेक्सर्**     , **कटिबन्धं** , **आन्तरिकं ऊरुं च** मन्दं तानयति | कालान्तरे पादौ     नितम्बयोः च लचीलतां वर्धयति ।
* **कोर मांसपेशीं सुदृढं करोति** : यथा अनेकेषु उपविष्टानां     ग्राउण्डिंग्-मुद्राणां च, **कोमलासनः कोर-मांसपेशीनां** संलग्नतायै सहायकः     भवति । संतुलनं स्थापयितुं उदरस्य पृष्ठस्य च मांसपेशिनां सूक्ष्मसक्रियता आवश्यकी     भवति ।
* **नितम्बस्य गतिशीलतां प्रवर्धयति** : अस्मिन् मुद्रायां     नितम्बस्य उद्घाटनं गतिशीलतां वर्धयितुं साहाय्यं करोति, यत् समग्रसन्धिस्वास्थ्यस्य     कृते लाभप्रदं भवति तथा च निम्नशरीरस्य तनावस्य निवारणाय।
* **मुद्रासंरेखणं वर्धयति** : **कोमलासनं** अभ्यासकर्तुः     तटस्थमेरुदण्डं निर्वाहयितुं वक्षःस्थलं च संलग्नं कर्तुं आवश्यकं भवति, येन उत्तममुद्रायाः     संरेखणस्य जागरूकतायाश्च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं भवति।

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

* **मनःसन्तोषं संवर्धयति** : **कोमलासनं** अभ्यासकर्तुः     स्वस्य श्वसनस्य शरीरस्य च संवेदनानां विषये ध्यानं दातुं आवश्यकम् अस्ति। मनः     शान्तं कर्तुं विचाराणां केन्द्रीकरणे च सहायकः ध्यानात्मकः मुद्रा अस्ति ।
* **तनावः न्यूनीकरोति** : ग्राउण्डिंग् मुद्रारूपेण     **कोमलासनः** परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं करोति, यत् आरामस्य उत्तरदायी     भवति । एतेन तनावस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति तथा च शान्ततायाः संतुलनस्य     च अवस्था उत्पद्यते ।
* **भावनात्मकविमोचन** : नितम्बस्य मृदु उद्घाटनेन     कदाचित् शरीरे संगृहीताः भावनात्मकाः अवरोधाः मुक्ताः भवितुम् अर्हन्ति । अभ्यासकारिणः     अस्य आसनस्य अभ्यासं कृत्वा भावनात्मकविमोचनस्य, लघुतायाः च भावाः अनुभवितुं शक्नुवन्ति     ।

**आध्यात्मिक लाभ**

* **मनः-शरीर-सम्बन्धः** : **कोमलासनः** अभ्यासकर्तारं     मन्दं कर्तुं, गभीरं श्वसितुम्, शरीरस्य सूक्ष्मसंवेदनानां प्रति ध्यानं दातुं     च आमन्त्रयति। एषा गहनजागरूकता आध्यात्मिकवृद्धौ प्रमुखतत्त्वं स्वस्य वर्तमानक्षणस्य     च सम्बन्धस्य भावः पोषयति ।
* **समर्पणं प्रवर्धयति** : मुद्रायाः मृदुस्वभावः-नितम्बस्य     उद्घाटनेन सह-शारीरिकतया मानसिकतया च सौम्यसमर्पणस्य प्रतीकं भवति। एषा मुक्तता     समर्पणं च गहनतरं आत्मनिरीक्षणस्य समर्थनं कर्तुं शक्नोति, येन अभ्यासकारिणः स्वस्य     अन्तःकरणेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।

## पदे पदे निर्देश 
**कोमालासनं** कथं प्रभावीरूपेण कर्तुं शक्यते इति विषये अत्र मार्गदर्शकः अस्ति :

# **आरामदायके उपविष्टस्थाने आरभत** : भवतः पुरतः     सीधा बहिः प्रसारितौ पादौ कृत्वा स्वस्य चटके उपविशन्तु। पृष्ठं ऋजुं स्कन्धं     च शिथिलं कुरु । सुनिश्चितं कुरुत यत् भवन्तः आरामदायकाः, ग्राउण्ड् च सन्ति।
# **जानुनि मोचयन्तु** : जानुनि नत्वा शनैः शनैः पादतलं     एकत्र आनयन्तु, जानुनि बहिः पतन्तु । श्रोणिसमीपे पादौ स्थापयन्तु। एतत् **बद्धसदृशम्     कोनासन** (बद्ध कोण मुद्रा)।
# **भवतः संरेखणे ध्यानं ददातु** : मेरुदण्डं लम्बयित्वा     स्वस्य कोर-स्नायुषु किञ्चित् संलग्नं कुर्वन्तु। स्कन्धान् कण्ठं च शिथिलं कुर्वन्तु।     वक्षःस्थलं उद्घाटितं कृत्वा हनुमत्पादं मन्दं न्यस्तं कुर्वन्तु।
# **वक्षःस्थलं तलपर्यन्तं न्यूनीकरोतु** : नितम्बात्     अग्रे कपाटं कर्तुं आरभत, धड़ं मन्दं तलं प्रति अधः आनयन्तु। कोणौ नमन्तु, अग्रभुजौ     च आश्रयार्थं भूमौ अवलम्ब्यताम् ।
# **नितम्बं संलग्नं कुर्वन्तु** : जानुभ्यां मन्दं     अधः तलं प्रति निपीडयन्तु, परन्तु तान् बलात् कर्तुं परिहरन्तु। लक्ष्यं न तु     पादौ गभीरे व्याप्तौ बलात् कर्तुं अपितु नितम्बस्य मन्दं उद्घाटनं कर्तुं शक्यते     ।
# **गभीरं श्वसितुम्** : गभीरं श्वसितुम्, मन्दं,     स्थिरं श्वासं, निःश्वासं च केन्द्रीकृत्य। शरीरं तनावं मुञ्चति चेत् श्वसनं भवन्तं     मुद्रायां गभीरतरं मार्गदर्शनं कर्तुं अनुमन्यताम् ।
# **Hold the Pose** : १-३ निमेषान् यावत्, अथवा यावत्कालं     यावत् सहजं भवति तावत् मुद्रायां तिष्ठन्तु। शरीरे मृदुतां, समर्पणस्य भावः च     स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
# **Release the Pose** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं मन्दं     धड़ं पुनः ऊर्ध्वस्थाने उत्थापयन्तु। नितम्बेषु यत्किमपि तनावं भवति तत् मुक्तुं     पुरतः पादौ बहिः प्रसारयन्तु ।

**विविधताः परिवर्तनानि च**

* **आरम्भकानां कृते** : यदि पूर्णविस्तारः अतितीव्रः     भवति तर्हि समर्थनार्थं जानुभ्यां अधः खण्डान् स्थापयितुं वा धडं किञ्चित् अधिकं     ऊर्ध्वं स्थापयितुं वा शक्नोति।
* **उन्नत-अभ्यासकानां कृते** : खिञ्चनं गभीरं कर्तुं     भवन्तः चटके हस्तौ दूरं अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति, येन वक्षःस्थलं तलस्य समीपं     आगन्तुं शक्नोति।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **जानुनि अधः बाध्यं कर्तुं** : जानुनि भूमौ अतिदूरं     बाध्यं कर्तुं परिहरन्तु, यतः एतेन नितम्बयोः पृष्ठस्य च अधः अनावश्यकं तनावः     भवितुम् अर्हति । जानुभ्यां मन्दं मार्गदर्शनं कुर्वन्तु, गुरुत्वाकर्षणं सहायतां     कर्तुं शक्नुवन्ति।
# **Backing the Lower Back** : सुनिश्चितं कुर्वन्तु     यत् भवतः मेरुदण्डः दीर्घः तटस्थः च तिष्ठति। उदरस्य मांसपेशीं नियोजयित्वा पृष्ठस्य     अधोभागं गोलीकरणं परिहरन्तु ।
# **Holding the Breath** : गहनेन, मनःपूर्वकं श्वसनेन     सह **कोमलासनस्य अभ्यासं कुर्वन्तु।** निःश्वासस्य धारणं परिहरन्तु, यतः एतेन     शरीरे तनावः वर्धते । श्वसनं मन्दं लयात्मकं च भवतु।
# **मेरुदण्डस्य अतिविस्तारः** : सम्पूर्णे मुद्रायां     तटस्थं मेरुदण्डं स्थापयन्तु। वक्षःस्थलं न पातयेत् पृष्ठं वा न आच्छादयेत् ।

## मांसपेशी समूह लक्षित 
**कोमलासनः** अनेकाः प्रमुखाः मांसपेशीसमूहाः लक्ष्यं करोति : १.

* **Hip Flexors** : सौम्यः नितम्बस्य उद्घाटनं **नितम्बस्य     फ्लेक्सर्स्** तथा **adductors** (आन्तरिक ऊरुस्नायुः) च तानयति ।
* **आन्तरिक ऊरु** : मुद्रा **एड्यूक्टर्स्** (आन्तरिक     ऊरुस्नायुः) तानयति, लचीलापनं सुधरति ।
* **पृष्ठस्य अधः भागः** : ऊर्ध्वं मेरुदण्डं निर्वाहयित्वा     अथवा मन्दं अग्रे लम्बयित्वा पृष्ठस्य अधः **भागः कटिप्रदेशः च** तानितः भवति     ।
* **कोर मांसपेशी** : संतुलनं स्थापयितुं पृष्ठस्य     अधःभागस्य कमानीकरणं न कर्तुं च उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नता आवश्यकी भवति ।

## श्वसन तकनीक 
**Komalasan** इत्यस्मिन् श्वसनम् अत्यावश्यकम् , आरामं प्रवर्धयितुं खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च सहायकं भवति। भवान् निम्नलिखित-विधिनाम् उपयोगं कर्तुं शक्नोति : १.

* **दीर्घश्वासः** (त्रिभागीयः श्वासः) : उदरं, ततः     पृष्ठपार्श्वे, अन्ते च वक्षःस्थले गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु । उदरं मेरुदण्डं     प्रति आकृष्य शनैः शनैः निःश्वासं कुर्वन्तु । एषा गभीरश्वासप्रविधिः तंत्रिकातन्त्रं     शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
* **उज्जायी श्वासः** : अस्मिन् श्वासप्रविधिषु कण्ठं     मन्दं संकुचितं कृत्वा मृदुः, समुद्रसदृशः शब्दः भवति । मनः एकाग्रतां स्थापयितुं     साहाय्यं करोति, सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरं श्वसनं च प्रवर्धयति ।

## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
* **जानु वा नितम्बस्य चोटः** : यदि भवतः जानु वा     नितम्बस्य चोटः अस्ति तर्हि जानुः भूमौ प्रति अधः बाध्यं कर्तुं परिहरन्तु। जानुनां     समर्थनार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
* **पृष्ठस्य समस्याः** : यदि भवतः पृष्ठस्य समस्याः     सन्ति, विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागे, तर्हि मेरुदण्डस्य अतिविस्तारं परिहरन्तु तथा     तटस्थसंरेखणं निर्वाहयितुम् कार्यं कुर्वन्तु।
* **गर्भावस्था** : गर्भावस्थायां विशेषतः परवर्तीपदे     एषा मुद्रा उपयुक्ता न भवेत्, यतः अस्मिन् गभीरं नितम्बस्य उद्घाटनं भवति ।

## योगाभ्यास में भूमिका 
**कोमलासनस्य** उपयोगः प्रायः सज्जतामुद्रारूपेण अथवा पुनर्स्थापनस्य अभ्यासस्य भागरूपेण भवति । इदं ग्राउण्डिंग् तथा शान्तमुद्रारूपेण कार्यं करोति, अधिकतीव्रमुद्राणां मध्ये संक्रमणार्थं आदर्शरूपेण अथवा अभ्यासस्य आरम्भस्य समाप्तेः वा मार्गरूपेण ।

विन्यासे अथवा **हठयोगे , नितम्बं उद्घाटयितुं सहायकं भवति तथा च शरीरं गभीरतरविस्तारार्थं वा उपविष्टध्यानार्थं वा** सज्जीकर्तुं प्रवाहरूपेण एकीकृत्य स्थापयितुं शक्यते।

## मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
एषः सौम्यः मुद्रा मनः शान्तं कर्तुं तनावस्य न्यूनीकरणे च सहायकः भवति । श्वसनस्य विषये ध्यानं नितम्बस्य उद्घाटनेन सह भावनात्मकविमोचनं प्रोत्साहयति, शान्तिभावं च पोषयति । अनेकाः अभ्यासकारिणः पश्यन्ति यत् **कोमलासनः** मनःसन्तोषस्य संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं करोति, तेषां शरीरेण भावनाभिः च सह तेषां सम्बन्धं वर्धयति च ।

## दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 
**कोमलासनः** बलस्य सौम्यतायाः च सन्तुलनस्य प्रतीकः अस्ति । जीवने आव्हानानां प्रति स्वस्य दृष्टिकोणं मृदु कर्तुं अभ्यासकारिणः आमन्त्रयन् वर्तमानक्षणस्य समर्पणस्य प्रतिनिधित्वं करोति । अस्मिन् मुद्रायां यत् भावविमोचनं भवितुम् अर्हति तत् त्यक्त्वा आन्तरिकशान्तिं संवर्धयितुं विचारं प्रतिबिम्बयति ।

## उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकानां कृते बाहून् अग्रे प्रसारयित्वा, जानुभ्यां सक्रियरूपेण तलस्य समीपे निपीड्य गभीरतरं नितम्ब-उद्घाटनं प्राप्तुं शक्यते दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयितुं कार्यं करणं अपि अभ्यासं गभीरं कर्तुं शक्नोति ।

## विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
* **हठयोग** : पारम्परिकहठयोगे संरेखणं, नियन्त्रितश्वासः,     ध्यानं च इति विषयेषु बलं दत्त्वा **कोमलासनस्य अभ्यासः क्रियते स्म ।**
* **विन्यासः अय्यङ्गरः च** : एताः गतिशीलाः संरेखणकेन्द्रितशैल्याः     च क्रमस्य अन्तः संक्रमणमुद्रारूपेण अथवा पुनर्स्थापनमुद्रारूपेण **कोमलासनस्य     उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति।**

## दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
**कोमलासनस्य** अभ्यासं कृत्वा व्यक्तिः स्वस्य लचीलतां, आसनं च सुधारयितुं शक्नोति, येन उपविष्टः, स्थितः, चलनं च इत्यादीनां दैनन्दिनक्रियाणां वर्धनं भवति भावनात्मकं ग्राउण्डिंग् लाभाः अभ्यासकारिणः अधिकसुलभतायाः स्पष्टतया च दैनिकतनावकारकाणां मार्गदर्शने सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति ।

## वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
अद्यतन-अध्ययनेन ज्ञातं यत् नियमित-योग-अभ्यासः, यत्र **Komalasan - इत्यादीनां मुद्राणां सह** , लचीलापनं सुधरति, तनावः न्यूनीकरोति, समग्र-मानसिक-कल्याणं च प्रवर्धयति दैनन्दिनजीवने असुविधायाः सामान्यस्रोतानां नितम्बस्य, पृष्ठभागस्य च तनावस्य निवारणं योगेन अपि दर्शितम् अस्ति ।

## सन्दर्भाः 
# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 2002.
# तिवारी, एस *योग की कला एवं विज्ञान* . मोतीलाल बनारसीदास ,     2006.
# Desikachar , TKV *योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* .     आन्तरिक परम्परा, 1995.
#" कोमलासनः तस्य लाभाः च।" *समकालीन योग अभ्यास के जर्नल* , vol. १८, न. 2, 2023, पृष्ठ 12-24।