open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गूगल् पृथ्वी

**गूगल् पृथ्वी** () इत्युक्तौ भूमेः समग्रनक्षाप्रदर्शकः कश्चन तन्त्रांशः । पूर्वं भूमि वीक्षकः इति अभिधीयते स्म । एतं तत्न्त्राशं Keyhole, Inc, इति द्वे संस्थे निर्मितवत्यौ । २००४ वर्षे गूगल्संसंस्था एतं तन्त्रांशं क्रीतवती । अत्र च भूमेः उपग्रहचित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन जगति विद्यमानानां नगराणां, गृहाणां सर्वेषाम् अपि चित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन तन्त्रांशेन गृहीयवीळासः अपि अन्वेष्टुं शक्नुमः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
### औद्योगिकजालतन्तवः
* 
* Google LatLong - News and notes by the Google Earth and Maps team

### अनधिकृतसूच्यः
* Google Earth Blog: Google Earth news, tips, and updates
* Google Sightseeing - Guide to interesting and unusual sights
* Ogle Earth - Google Earth news site charting innovative uses and political implications of Google Earth
* Google Earth in Education  - A guided tour by a teacher for teachers, students and all.
* Google Earth 2 Mapsource  Edit GPS tracks in Mapsource and Google Earth.
* Google Earth Germany : Germany's Google Earth Portal

### Placemarks and overlays
* North Korea Uncovered - An extensive mapping of North Korea's economic, cultural, political, and military infrastructures, featured in the Wall Street Journal.
* Google Earth Hacks - A collection of over 25,000 files for use with Google Earth
* King's College London's Collection of KML databases
* STScI's community contributions to Sky website
* Google Earth Anomalies- Satellite imagery of documented, scientific anomaly sites including mound sites and unexplained circular features via Google Earth

### Tools
* GeoServer  - Server to generate KML from Shapefiles, ArcSDE, Oracle, PostGIS, MySQL, GeoTiff, ArcGrid, with support for Network links, superoverlays, time and custom pop-ups.
* GPSVisualizer - Will convert GPS data for use in Google Earth.
* GoogleEarthToolbox - Matlab & Octave functions that output KML.
* PlaceSurf - Dynamic KML file generator

वर्गः:तन्त्रांशाः
वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बनासकाठामण्डलम्

**बनासकाठामण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पालनपुरम् इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
बनासकाठामण्डलस्य विस्तारः १०,४०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे साबरकाठामण्डलं, पश्चिमे कच्छमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे पाटणमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,५५० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- बनास, सरस्वती, सिपु ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं बनासकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या ३१,१६,०४५ अस्ति । अत्र १६,०९,१४८ पुरुषाः १५,०६,८९७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २९० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २९० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २४.४३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.३९% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ अमीरगढ २ भाभर ३ दाता ४ दान्तीवाडा ५ डीसा ६ धानेरा ७ दियोदर ८ काङ्करेज ९ पालनपुरम् १० थराद ११ वडगाम १२ वाव

## कृषिः वाणिज्यं च
'बाजरा', 'मेइज्', तमाखुः ('टोब्याको'), 'जवार', एरण्डं ('क्यास्टर्-सीड्स्'), 'सिलियम्', आलुकं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । न केवलं गुजरातराज्ये अपि तु समग्रे भारते आलुकस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'इसब्गुल्'-उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य आद्यं स्थानम् अस्ति । कलायस्य उत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । सुगन्धद्रव्याणाम्/परिव्ययानाम् ('स्पैसस्') उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । कृषिः, आहारसंस्करणं ('फूड्-प्रोसेसिङ्ग्'), प्रवासोद्यमः, 'सिरेमिक्स्', वस्त्रोत्पादनं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितम् अम्बाजीमन्दिरं प्रसिद्धं यात्रास्थलम् अस्ति । भारते विद्यमानेषु ५१ शक्तिपीठेषु इदम् अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले पुरातनं कुम्भारिया-जैनमन्दिरम् अस्ति । पालनपुरात् ३२ किलोमीटर्दूरे जेसोर् इत्यत्र केदारनाथमहादेवमन्दिरम् अस्ति । इदमपि एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । बलराम-अम्बाजी वन्यजीविधाम, बलरामपुरस्य 'बलराम प्यालेस् रेसोर्ट्', जेसोर्-भल्लूक-धाम च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
वडोदरामण्डलम्

thumb|200px|right|**मध्यगुजरात**

**वडोदरामण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वडोदरा इति महानगरम् ।

## भौगोलिकम्
वडोदरामण्डलस्य विस्तारः ७,५५५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे आणन्दमण्डलम्, उत्तरे पञ्चमहलमण्डलं, दक्षिणे नर्मदामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १७३२ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले षट् नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- महीसागरः, नर्मदा, जाम्बुवा, सूर्या, विश्वामित्री, दादर ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं वडोदरामण्डलस्य जनसङ्ख्या ४१,५७,५६८ अस्ति । अत्र २१,५०,२२९ पुरुषाः २०,०७,३३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५५१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५५१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.१६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.२१% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले द्वादश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ छोटा-उदयपुरं २ डभोई ३ जेतपुर-पावी ४ करजण ५ कवाण्ट ६ नसवाडी ७ पादरा ८ सङ्खेडा ९ सावली १० शिनोर ११ वडोदरा १२ वाघोडिया

## कृषिः वाणिज्यं च
तण्डुलः, गोधूमः, 'जवार्', कलायः, तमाखुः, कार्पासः, इक्षुः, कदलीफलं, वृन्ताकं, 'ग्वावा', भिण्डकं, वार्तिकी, हरिद्रा, पपितफलं, सीताफलं, भल्लातकं ('क्याश्यू नट्') च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कदलीफलस्य उत्पादने इदम् एकं प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । वृन्ताकस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'ग्वावा'-फलस्य, भिण्डकस्य, वार्तिक्याः, हरिद्रायाः च उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । पपितफलस्य, सीताफलस्य च उत्पादने अस्य मण्डलस्य तृतीयं स्थानम् अस्ति । 'केमिकल्स् एण्ड् फर्टिलैसर्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'फार्मस्युटिकल्स्', तमाखुः, 'बायोटेक्नोलजी', मत्स्योद्यमः, 'एञ्जिनियरिङ्ग्', क्षीरोत्पादनं, काचः ('ग्लास्'), 'मषीन् टूल्स्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अरबिन्दो समाजः, बरोडा सङ्ग्रहालयः, 'दरबार हाल्', खण्डेरावविपणिः, कीर्तिमन्दिरं, चाम्पानेर्, लेहरीपुराद्वारं, लक्ष्मीविलासहर्म्यं, मकरपुराहर्म्यं, महात्मागान्धिनगरगृहं, महाराजा-फतेसिंहसङ्ग्रहालयः, माण्डवीद्वारं, मकबरा (हजीरा), नजरबागहर्म्यं, न्यायमन्दिरं (मण्डलस्यास्य न्यायालयः), प्रतापविलासहर्म्यं, सय्याजीबाग, सय्याजीसरोवरः, सुरसागरतडागः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि ऐतिहासिकानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । छोटा-उदयपुरे स्थितः 'ट्रैबल्'-सङ्ग्रहालयः अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
राजकोटमण्डलम्

**राजकोटमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति राजकोट इति महानगरम् ।

## भौगोलिकम्
राजकोटमण्डलस्य विस्तारः ११,२०३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे सौराष्ट्रे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे सुरेन्द्रनगरमण्डलं, पश्चिमे जामनगरमण्डलम्, उत्तरे कच्छमण्डलं, दक्षिणे जुनागढमण्डलम्, अमरेलीमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६०० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले तिस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- भादर, मच्छु, आजी ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं राजकोटमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३७,९९,७७० अस्ति । अत्र १९,७५,१३१ पुरुषाः १८,२४,६३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३३९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३३९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.८७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.२०% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ धोराजी २ गोण्डल ३ जामकण्डोरणा ४ जसदण ५ जेतपुरं ६ कोटडासाङ्गाणी ७ लोधिका ८ मालिया ९ मोरबी १० पडधरी ११ राजकोट १२ टङ्कारा १३ उपलेटा १४ वाङ्कानेर

## कृषिः वाणिज्यं च
कार्पासः, कलायः, आम्रफलं, चिकूफलं, बृहज्जम्बीरं, पपितफलं, पलाण्डुः, लसुनं, जीरकः, गन्धद्रव्याणि च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु कार्पासस्य उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । कलायस्य, पलाण्डोः, गन्धद्रव्याणां च उत्पादने अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । 'एञ्जिनियरिङ्ग्', कर्गजं, 'सिरेमिक्स्', क्षीरोत्पन्नानि, 'इलेक्ट्रोनिक्स्', वस्त्रोत्पादनं, 'फार्मस्युटिकल्स्', रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
'काबा गान्धि नो डेलो' इत्येतत् १८८०-८१ वर्षे गान्धिना निर्मापितं गृहम् अस्ति । इदं गृहं राष्ट्रियस्मारकत्वेन उद्घोषितम् अस्ति । वाट्सन्-सङ्ग्रहालये पुरातत्वशास्त्रसम्बद्धवस्तूनि, नैकानि प्राचीनवस्तूनि च रक्षितानि सन्ति । १८७० वर्षे निर्मितं राजकुमार-महाविद्यालये अनेकाः राजकुमाराः, राजसुताः, धनिकाः अधीतवन्तः । शक्ति-उद्यानम् ('एनर्जी पार्क्') इत्येतत् जनेषु शक्तिविषयकजागरणार्थं संस्थापितम् अस्ति । 'कम्युनिटि' विज्ञानकेन्द्रं, तारालयः च इत्येतत् कयाचित् 'एन् जी ओ' द्वारा स्थापितम् अस्ति । 'रोटरि'-पुत्तिका-सङ्ग्रहालये भारतस्य गुजरातराज्यस्य च सांस्कृतिकाः, पारम्परिकाः च पुत्तिकाः सङ्गृहीताः सन्ति । मुक्तिधाम, रामकृष्णमन्दिरं, स्वामिनारायणमन्दिरम्, आजी-जलबन्धः ('आजी ड्याम्') च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
पोरबन्दरमण्डलम्

**पोरबन्दरमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पोरबन्दर इति नगरम् । अस्मिन्नेव नगरे मोहनदासकरमचन्दगान्धिः जन्म अलभत ।

## भौगोलिकम्
पोरबन्दरमण्डलस्य विस्तारः २,२९५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे अर्थात् सौराष्ट्रे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजकोटमण्डलं, पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः, उत्तरे जामनगरमण्डलं, दक्षिणे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६६० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- भादर, ओझत, मीनसरः, मधुवन्ती ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं पोरबन्दरमण्डलस्य जनसङ्ख्या ५,८६,०६२ अस्ति । अत्र ३,००,९६७ पुरुषाः २,८५,०९५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २५५ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २५५ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ९.१७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४७ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.६३% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ कुतियाणा २ पोरबन्दर ३ राणावाव

## कृषिः वाणिज्यं च
कलायः, 'बाजरा', गोधूमः, 'जवार्', धान्यानि, कार्पासः, एरण्डं, पलाण्डुः, वृन्ताकं, वार्तिकी च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । 'सिमेण्ट्', रासायनिकोद्यमः, लोहसम्बद्धाः उद्यमाः, नौकानिर्माणम्, मत्स्यसंस्करणं च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
कीर्तिमन्दिरम् इत्येतत् गान्धेः जन्मस्थलम् अस्ति । भारतमन्दिरं, नेहरू-तारालयः, विजयविलासश्च प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि । पोरबन्दर-तः ३० किलोमीटर्दूरे बरडा-गिरिधाम अस्ति । इदमपि वीक्षणीयस्थलम् । अस्य मण्डलस्य भासरानामके ग्रामे सप्तमशतके निर्मितानि सप्त मन्दिराणि सन्ति । माधवरायजी हवेली मन्दिरं, सुदामपुरी मन्दिरं, हजूर् सभा, सागरतटाः च अस्य मण्डलस्य अन्यानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
गान्धीनगरमण्डलम्

**गान्धीनगरमण्डलं** (, ) गुजरातराज्ये स्थितं प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य केन्द्रम् अस्ति गान्धीनगरम् । गान्धीनगरम् इतीदं नगरं गुजरातराज्यस्य राजधानी, प्रशासनकेन्द्रं च । प्राक् इदं मण्डलम् अहमदाबादमण्डले अन्तर्भूतम् आसीत् । १९६४ तमे वर्षे अहमदाबादमण्डलात् अस्य मण्डलस्य पृथक्करणं जातम् ।

## भौगोलिकम्
गान्धीनगरमण्डलस्य विस्तारः २,१६३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे साबरकाठामण्डालं, पश्चिमे अहमदाबादमण्डलम्, उत्तरे मेहसाणामण्डलं, दक्षिणे खेडामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६६७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, खारी, वात्रक, मेश्वो ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं गान्धीनगरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,८७,४७८ अस्ति । अत्र ७,२२,४५९ पुरुषाः ६,६५,०१९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ६६० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६६० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.१५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२० अस्ति । अत्र साक्षरता ८५.७८% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ गान्धीनगरम् २ दहेगाम ३ कलोल ४ माणसा

## कृषिः वाणिज्यं च
तण्डुलः, गोधूमः, एरण्डं, सर्षपः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि सस्यानि सन्ति । बृहज्जम्बीरं, 'ग्वावा', दाडिमफलं, पपितफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि फलानि सन्ति । आलुकं, वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्'), भिण्डकः, वार्तिकी ('टमेटो'), 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि शाकानि सन्ति । वस्त्रोत्पादनम्, 'इलेक्ट्रिकल् एण्ड् इलेक्ट्रोनिक्स्', आहारसंस्करणं, 'इन्फर्मेषन् टेक्नोलजी' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अक्षरधाम तु अस्य मण्डलस्य प्रमुखम्, आकर्षकं च वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । अस्मिन्नेव मण्डले विद्यमानम् अडालज-वाव इत्येतत् विश्वपारम्परिकस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । इदमपि प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । 'इन्द्रोडा डायनोसार् एण्ड् फोसिल् पार्क्' अपरं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । इदम् उद्यानम् 'जियोलोजिकल् सर्वे आफ् इण्डिया' द्वारा संस्थापितम् अस्ति । समग्रे विश्वे विद्यमानेषु डायनोसार्-उद्यानेषु अस्य उद्यानस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । समग्रे भारते इदम् उद्यानम् एकमात्र'डायनोसार्'-सङ्ग्रहालयः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
दाहोदमण्डलम्

thumb|200px|right|**मध्यगुजरात**

**दाहोदमण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दाहोद इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
दाहोदमण्डलस्य विस्तारः ३,७३३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । इदं मण्डलं गुजरातराज्यस्य मध्यभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे पञ्चमहलमण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे वडोदरामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले १,१०७ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले चतस्रः नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- अनास, पानम, माछन, काली ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणम् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्या २१,२६,५५८ अस्ति । अत्र १०,७०,८४३ पुरुषाः १०,५५,७१५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ५८२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ५८२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २९.९५% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८६ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.६०% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ दाहोद २ देवगढबारिया ३ धानपुरं ४ फतेपुरा ५ गरबाडा ६ लीमखेडा ७ झालोद

## कृषिः वाणिज्यं च
इदं मण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । गोधूमः, 'मेइज्', फलानि, शाकाः च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । सस्योत्पादने गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् अस्ति । आहारोत्पादनं, 'रब्बर् एण्ड् प्ल्यास्टिक्', 'क्वार्ट्ज्'-उत्पादनं, 'ग्लास् एण्ड् सिरेमिक्' च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
अस्मिन् मण्डले स्थितः औरङ्गजेब-दुर्गः एकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । द्वादशे शतके निर्मितम् एकं शिवमन्दिरं दाहोद इत्यस्मिन् नगरे अस्ति । इदमप्येकं वीक्षणीयस्थलम् । छब-तलाव (छबनामकः तडागः) आकर्षकं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । दाहोद इत्यस्मिन् नगरे विद्यमानं रतनमहल-वन्यजीविधाम तु पर्यटकानां प्रियतमं वीक्षणीयस्थलम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
क्रौञ्चपदा

**क्रौञ्चपदा ।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 25

क्रौञ्चपदा भ्मौ स्भौ ननना न्गाविषु शरवसुमुनिविरतिरिह भवेत्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०७

ऽ।। ऽऽऽ ।।ऽ ऽ।। ।।। ।।। ।।। ।।। ऽ

भ म स भ न न न न ग।

यति: पञ्चभि: पञ्चभि: अष्टभि: सप्तभि:च।

उदाहरणम् -

धर्मविलोपोऽधर्मविकासो भवति जगति यदि तदनु निजबलात्,

स्वां प्रकृतिं चास्थाय भवामि स्वयमहमजनिरपि च जननयुत:।

धर्मपदं कर्तुं स्थिरमत्रासुरमवदलितुमवितुमपि च सुजनम्

कर्म जनिं मे वेत्ति च दिव्यं जनन-मरण-विततिमभिभवति स:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
भुजङ्गविजृम्भितम्। (भुजङ्गविलसितम्।)

**भुजङ्गविजृम्भितम्। (भुजङ्गविलसितम्।)**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 26

वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्ग-विजृम्भितम्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. १०८

ऽऽऽ ऽऽऽ ऽऽ। ।।। ।।। ।।। ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ

म म त न न न र स ल ग।

यति: अष्टभि: एकादशभि: सप्तभि:।

उदाहरणम् -

धर्मग्लानिर्वृद्धोऽधर्मो जगति भवति यदि समवस्थित: प्रकृतिं निजां,

जन्मातीतश्चाहं जाये सदवन-खलजनहतये च पार्थ युगे युगे।

धर्मस्थैर्यार्थं दिव्यं मे जननमिदमपि च करणं यदा विदितं भवेन्

मामेवायं प्राप्नोत्यन्तेऽनवरत-जनन-मरणत: स मुक्तिमवाप्नुयात्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
शिखरिणीछन्दः

**शिखरिणी।**

## लक्षणम्
रसै रुद्रैश्छिन्ना  यमनसभला ग: शिखरिणी।केदारभट्टकृत- त्तरत्नाकर:३. ९०

।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। । ऽ

य म न स भ ल ग।

यति: षड्भि: एकादशभि:च।

अस्मिन् छन्दसि **सप्तदशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः यगणः¸

एकः मगणः, एकः नगणः, एकः सगणः एकः भगणः एकः लघुः एकः गुरुश्च भवति तदेव **शिखरिणी**ति वृत्तं कथ्यते ।

यतिस्तु षष्ठे द्वादशे च भविष्यति ।

## उदाहरणम्
:यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम्

:तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदलिप्तं मम मनः।

:यदा किञ्चित् किञ्चित् बुधजनसकाशाद् अवगतम्

"तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः।।

## अर्थः
यदा अहम् अत्यल्पज्ञः आसम्, तदा मदेन उन्मत्तः गजः इव अहङ्कारेण अहमेव सर्वज्ञः इत्यविचारयम् ।

किन्तु विद्वत्सङ्गमात् यदा किञ्चित् किञ्चित् अवगतम्, तदा ज्ञातं यद् अहं तु मूर्खः अस्मीति ।

तथा च मम अहङ्कारः ज्वरः इव विनष्टः ।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
साबरकाठामण्डलम्

**साबरकाठामण्डलम्** (, ) इत्येतत् गुजरातराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हिम्मतनगरम् इति नगरम् ।

## भौगोलिकम्
साबरकाठामण्डलस्य विस्तारः ७,३९० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । गुजरातराज्यस्य उत्तरभागे इदं जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजस्थानराज्यं, पश्चिमे मेहसाणामण्डलम्, उत्तरे राजस्थानराज्यं, दक्षिणे खेडामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ५००-१००० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा- साबरमतीनदी, हाथमती, खारी, मेश्वो, वात्रक, मझाम, हरणाव ।

## जनसङ्ख्या
२०११ जनगणनानुगुणं साबरकाठामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४,२७,३४६ अस्ति । अत्र १२,४४,४९१ पुरुषाः ११,८२,८५५ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३२८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.५६% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५० अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.६०% अस्ति ।

## उपमण्डलानि
अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ बायड २ भिलोडा ३ धनसुरा ४ हिम्मतनगरम् ५ इडर ६ खेडब्रह्मा ७ मालपुरं ८ मेघरजः ९ मोडासा १० प्रान्तिज ११ तलोद १२ वडाली १३ विजयनगरम्

## कृषिः वाणिज्यं च
गोधूमः, एरण्डं, कलायः, तमाखुः, 'बेर्', आम्रफलं, दाडिमफलं, आलुकं, वृन्ताकं, कपिशाकं ('क्याबिज्') ('पर्णशाकम्' इति अपि), वार्तिकी, 'कोलीफ्लवर्' च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यमानानि प्रमुखाणि कृष्युत्पादनानि सन्ति । गुजरातराज्यस्य मण्डलेषु धान्यानाम् उत्पादने अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । 'बेर्', दाडिमफलस्य उत्पादनेऽपि अस्य मण्डलस्य प्रथमं स्थानम् अस्ति । कृषिः, 'सिरेमिक्स्', क्षीरोत्पादनं, 'प्ल्यास्टिक्', आहारसंस्करणं, रासायनिकोद्यमः च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाः उद्यमाः सन्ति ।

## वीक्षणीयस्थलानि
इडरगिरिः, 'क्लोक् टवर्', 'रूठी राणी नो महल्', शान्तिनाथमन्दिरं, श्रीमद् राजचन्द्रविहारश्च अस्य मण्डलस्य प्रमुखाणि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । खेडब्रह्मा, विजयनगरं, पोशिना अपि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । अस्मिन्नेव मण्डले स्थितं भगवतः कृष्णस्य शामलाजी-मन्दिरं गुजरातराज्यस्य प्रसिद्धयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति । विजयनगरे प्राचीनानां हिन्दूमन्दिराणां, जैनमन्दिराणां च अवशेषाः दृश्यन्ते । अतः विजयनगरस्य प्राकृतिकम्, ऐतिहासिकं च सौन्दर्यं वर्तते । 'पोलो'-अरण्यप्रदेशः अपि वीक्षणीयस्थलम् अस्ति । श्रीप्रतापसिंह-राजप्रासादः अपरं वीक्षणीयस्थलम् ।

## बाह्यानुबन्धाः
* Official site 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:गुजरातराज्यस्य मण्डलानि
स्रग्धराछन्दः

**स्रग्धरा।**

## लक्षणम्
:**म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०२**

यच्छन्दः म्रभ्नैर्युतम्, यानां त्रयेण युतं, मुनिषु यतियुतं भवति तदेव स्रग्धराछन्दः इत्युच्यते ।

अर्थात् यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸ एकः रगणः, एकः भगणः,

एकः नगणः, यगणत्रयं भवेत् अपि च सप्तसु अक्षरेषु यतिः भवेत् तदा **स्रग्धरा** ज्ञेयम् ।

अस्मिन् वृत्ते **एकविंशत्यक्षराणि** भवन्ति ।

ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ

म र भ न य य य ।

यति: सप्तभि: सप्तभि: सप्तभि:च।

## उदाहरणम्
जन्मध्वंसं ह्यतीत: प्रकृतिमथ निजामास्थित: सम्भवामि, 
ग्लानो धर्मोऽप्यधर्मो भवति यदि बली स्वीयमायाबलेन। 
साधुत्राणाय तद्वत्खलजनहतये धर्मसंस्थापनाय,
एवं मे दिव्यकर्म जननमपि च यो वेत्ति मुक्त: स पार्थ॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
अश्वललितम् = अद्रितनया

**अश्वललितम् = अद्रितनया।** 
प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 23 
यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदाश्वललितं हरार्कयतिमत्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०४

नजभजभा जभौ लघुगुरू बुधैस्तु गदितेतमद्रितनया।

।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ
न ज भ ज भ ज भ ल ग। 
यति: एकादशभि: द्वादशभि: च।
उदाहरणम् - 
जनिरहितोऽप्यहं प्रकृतिमान्भवामि निजमायया तनुधर:,
बलवदधर्ममीक्ष्य यदि वा प्रणष्टमपि धर्ममार्गमवनौ। 
सुजनसुरक्षणाय जननं च दिव्यमसतां वधाय भविता, 
रचयितुमत्र धर्मपदवीं प्रबुद्धमिति चेन्न तस्य जननम्॥
वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मत्ताक्रीडा

**मत्ताक्रीडा ।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 23

मत्ताक्रीडा मौ त्नौ नौ न्लौ गिति भवति वसुशरदशयतियुता। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०५

ऽऽऽ ऽऽऽ ऽऽ। ।।। ।।। ।।। ।।। ।ऽ

म म त न न न न ल ग।

यति: अष्टभि: पञ्चदशभि:च।

उदाहरणम् - 
धर्मग्लानिर्वृद्धोऽधर्मो जगति भवति तदनु मदवतरणं,
क्रोडीकृत्य स्वीयां मायां भवति मम च जननमजननमृते:। 
धर्मस्थैर्यं साधुत्राणं खलजनकुलदलनमपि च विदधे, 
दिव्यं मे वेत्त्येवं कर्म जननमपि च जननमभिभवति स:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
तन्वी

**तन्वी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 24

भूतमुनीनैर्यतिरिह भतना: स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०६

ऽ।। ऽऽ। ।।। ।।ऽ ऽ।। ऽ।। ।।। ।ऽऽ

भ त न स भ भ न य ।

यति: पञ्चभि: सप्तभि: द्वादशभि:च।

उदाहरणम् - 
धर्मविलोपो जगति यदि भवेत्पुष्टमधर्ममतमपि च काले 
ह्यात्मवशस्य स्वयमवतरणं यद्यपि जननमरणरहितोऽहम् ।
साधुसुरक्षां खलदलदलनं सुस्थिरधर्मपदमपि च कर्तुं 
जन्म च दिव्यं मम कृतिमपि यो वेत्ति स जन्ममरणभयमुक्त:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
ऋणम्

**ऋणम्** - अर्यते-ऋ (गतौ) 'क्तः' (३-२-१०२) । नत्वम् (८-२-६०) । निपा. ।

**ऋणं** भवति द्विविधम् - लौकिकम् अलौकिकञ्चेति ।

मनुष्यः स्वस्य कुटुम्बस्य आवश्यकतायाः पूरणाय, वाणिज्यादिनिमित्तं वा धनिकात् धनं यत् प्राप्नुयात् तत् लौकिक-ऋणम् इति उच्यते । 
:कर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः ।
:समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्याच्छ्रेयांस्तु तच्छनैः । (मनु ८-१७७)

प्रत्येकस्य मनुष्यस्य ऋणत्रयं भवति - 
:देवऋणम् 
:ऋषि-ऋणम् 
:पितृ-ऋणम् च । इदम् अलौकिकम् ऋणम् इति उच्यते । 
:देवानां च पितॄणां च ऋषीणां च तथा नरः ।
:ऋणवान् जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतैन्नरः । वि ध

जगति सर्वः अपि व्यवहारः ऋणमयाः । यस्मात् या गतिः प्रकाशिता भवति पुनः तस्मिन् एव तस्याः गतेः विलयनमेव 'ऋणम्' इति उच्यते । तदा एव तस्य विमुक्तिः । अस्याः पृष्ठभूमिकायामेव धर्मस्य स्वरूपं निर्णीतं भवति । यावत् ऋणबन्धः स्यात् तावत् धर्मस्वरूपम् अव्यक्तं भवति । ऋणस्य गतौ व्यत्ययः यदि स्यात् तर्हि धर्मस्वरूपमेव नष्टं भवेत् । अतः तस्य आदान-प्रदाने विवेकपूर्णः व्यवहारः अपेक्षितः । अन्यथा ऋणस्य सम्पर्कः सूक्ष्मरीत्या भवति एव । तावत् अधमर्णत्वम् अनुवर्तते, धर्मस्य पुरोगतिः न भविष्यति ।

मानवजन्म ऋणत्रयेण युक्तमस्ति । एतेषां प्रत्यर्पणं विना जीवने औन्नत्यं प्राप्तुं न शक्यते । तद्विना धार्मिकप्रज्ञा न प्राप्यते । तदा जगत् भवति अन्धकारमयम् । अतः स्मृतिकाराः 'ऋणादान'प्रकरणे ऋणानां वैविध्यम्, व्याप्तिञ्च विवृण्वन्ति । एतदाधारेण धर्मस्य गतिं निर्णयस्य गतिं च स्पष्टीकुर्वन्ति स्मृतिकाराः। ऋणं प्रत्युपकारसापेक्षं भवति । तदा एव तस्य वासुस्थितिः प्रकाशिता भवति । अस्यां स्थितौ धर्मः सापेक्ष-निरपेक्ष-उपाधिरहितः सन् स्वस्थितौ रमते ।

ऋणस्य स्वरूपं गतिः च क्षेत्रभेदात् भिन्नाः भवन्ति । स्थूल-सूक्ष्मस्तरेषु अस्माकं जीवने युक्ताः भवन्ति । स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः सन् अनन्त-निरुपाधिकस्थितौ जीवनस्य आनन्दम् अनुभोक्तुम् ऋणं बन्धकं भवति । अतः मानवः जीवने क्रियमाणेषु लोकव्यवहारेषु जागरूकतया विवेकेन गतिशीलः स्यात् । तदा ऋणानि परमानन्दानुभवस्य पोषकाः भवन्ति ।

धर्मस्य गतिः गहना । तदीयं तत्त्वं तपोभूमिकायां निगूहितं भवति । अतः तस्य अवगमनमपि तपोभूमिकायामेव शक्यं न तु बाह्यव्यवहारभूमिकायाम् । इदं सम्यक् जानद्भिः ऋषिभिः दिव्यव्यवस्था परिकल्पिता अस्ति । अस्य प्रभावः भवति दिव्यः । स्थूलबुद्ध्या गोचरितं न भवेत् । अनया दृष्ट्या एव स्थूलव्यवहारः व्यवस्थितः अस्ति । अतः ऋणस्य व्याप्तिः प्रभावश्च दिव्यः भवति । दिव्यभूमिकायां सृष्टायाः ऋणस्य गतेः अनुसृत्य भौतिकक्षेत्रे व्यवस्थितसोपानानि भवन्ति ।

वर्गः:ऋणत्रयम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मातृगया (सिद्धपुरम्)

कपिलमहर्षेः जन्मस्थानमिति इदं सिद्धपुरमिति ख्यातम् अस्ति  । स्त्रीस्थलमिति अभिदाङ्कितः अयं प्रदेशः मातृगया इत्यपि ख्यातः, सरस्वतीनद्याः तीरे अस्ति । महाभारतस्य वनपर्वणि एतस्य वर्णनमस्ति । पौराणिकतया अपि मुनेः कर्दमस्य तपोभूमिः । कर्दम-ऋषिः विष्णुम् उद्दिश्य तपः आचरितवान् । कृपालुः सः अश्रूणि स्रावितवानिति । तानि अश्रूणि एव सरोवररूपेण परिणमितानि । नारायणस्य नेत्राभ्याम् आगतम् आनन्दबाष्पं तत्  । अन्ये केचन वदन्ति – कस्यचित् ब्राह्मणस्य अलका पुत्री कर्दममहर्षेः पत्न्याः देवहूत्याः सेवां कुर्वती सती ज्ञानप्राप्तिं कृत्वा जलरुपिणी अभूदिति कथा श्रूयते । तत् एव अलकासरोवरं अथवा बिन्दुसरोवरम् ।
साङ्ख्यशास्त्रस्य प्रवर्तकः कपिलमहर्षिः, तथा कर्दमर्षेः पत्नी देवहूती अत्र मोक्षं प्राप्तवन्तौ । कपिलमहर्षिः अत्रत्याः सरस्वतीनद्याः तीरे पुत्राय साङ्ख्यशास्त्रं बोधितवान् । देवहूत्याः मोक्षप्राप्तेः अनन्तरम् अत्रत्यं बिन्दुसरोवरं मातृश्राद्धार्थं प्रसिद्धम् अभवत् । सिद्धपुरस्थं बिन्दुसरोवरं तादृशम् एकैकं स्थानम् अस्ति भारते यत्र मातृश्राद्धं क्रियते । अतः सहस्रशः जनाः मातुः अपरकर्माणि श्राद्धकर्माणि च निर्वतयितुं कार्त्तिकमासे अत्र आगच्छन्ति।
ऐतिह्यानुसारं परशुरामः अत्र स्वस्य पापनिवारणार्थं पूजां कृत्वा मातृश्राद्धं निर्वर्तितवान् ।
ऋग्वेदे सरस्वत्याः तीरे विद्यमानं विष्णुस्थानम्(श्रीस्थलम्) इति अस्य उल्लेखः अस्ति । अतः अत्र ब्राह्मणैः अत्रत्य-अश्वत्थवृक्षस्य अधः मोक्षसम्बद्धानि कर्मकाण्डानि क्रियन्ते ।  
मध्यकालीनानि सुन्दराणि चित्ताकर्षकानि बोह्रा वणिजां भवनानि अत्र सन्ति । एतानि गृहाणि अतिसूक्ष्मतक्षणार्थं  आन्तरिकसज्जतार्थं च प्रसिद्धानि सन्ति

वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पवन् कल्याण्

**पवनकल्याणः** (Pawan Kalyan) तेलुगुचलच्चित्रक्षे प्रमुखः अभिनेतात्वेन विद्यते । चिरञ्जीवेः वंशीयः अपि एषः ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*

वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेतारः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काजल् अगरवाल्

**काजल् अगरवाल्** एषा एका चलच्चित्रक्षेत्रे अभिनेत्री वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* Kajal Aggarwal Fan Website 

वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९८५ जननम्
विकिमीडिया

**विकिमीडिया** इति एका संस्था यया ज्ञानप्रसारणार्थं विकिपीडिया इति तन्त्रांशः आविष्कृतः । सर्वकारसाहाय्येन एषा संस्था न चाल्यते । स्वयं ये ज्ञानं संविभक्तुम् इच्छन्ति तादृशजनैः एषः तन्त्रांशः प्रचाल्यते ।

## सन्दर्भाः 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* 
* 
* [irc://irc.freenode.net/wikimedia Wikimedia on freenode], irc.freenode.net
* Wikimedia Foundation mailing list archives

### Documents (reports, plans इत्यादि) 
* Wikimedia Foundation 2010–11 Annual Plan (published on June 29, 2010)
* Wikimedia Foundation's financial report , wikimediafoundation.org
* The Wikimedia Foundation annual report , wikimediafoundation.org
* , wikimediafoundation.org
* , upload.wikimedia.org

### अन्यानि 
* Wikimedia-pedia, knowledge-base, strategy.wikimedia.org
* Public Record for Wikimedia Foundation Inc., Division of Corporations&nbsp;– Florida Department of State, sunbiz.org
* The Wikimedia Foundation profile at Charity Navigator, charitynavigator.org
* Sheldon Rampton's WikiEN-l post, mail.wikipedia.org
* en.Wikizine.org  (An independent internal news bulletin for the members of the Wikimedia community)

वर्गः:विकिपीडिया प्रशासनम्
वर्गः:विकिपीडियासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मयूरसारिणी

**मयूरसारिणी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १०

र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात्। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.२५

ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ

र ज र ग।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् - नष्टधर्ममुत्थितं ह्यधर्मं वीक्ष्य संसृजाम्यहं स्वमेव। दुष्टनाशसाधुरक्षणाय सम्भवाम्यहं युगे युगे च॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वंशपत्रपतितम्

**वंशपत्रपतितम्।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 17

दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगै:। - केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९२

ऽ।। ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ।।। ।ऽ

भ र न भ न ल ग।

यति: दशभि: सप्तभि:च।

उदाहरणम् -

धर्मविनष्ट्यधर्मभरणं जगति यदि भवेत्सम्भवनं त्वजस्य भविता मम तदवसरे।

सज्जनरक्षणाय च पुन: खलजनहतये, धर्ममतं पुना रचयितुमवनितले॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
नर्कुटकम्

**नर्कुटकम् ।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 17

यदि भवतो नजौ भजजला गुरुनर्कुटकम् । केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९५

।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ

न ज भ ज ज ल ग।

यति: सप्तभि: दशभि:च।

उदाहरणम् -

विगलितधर्मता भवति पुष्टमधर्ममतं, जगति यदा यदा स्वयमहं प्रभवामि तदा।

सुजनसुरक्षणं खलजनोन्मथनं विदधे, पुनरपि धर्मसंस्थितिमिहारचयामि सदा॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मेघविस्फूर्जिता

**मेघविस्फूर्जिता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 18

रसर्त्वश्वैर्य्मौ न्सौ ररगुरुयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ९८

।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ

य म न स र र ग।

यति: षड्भि: षड्भि:सप्तभि:च।

उदाहरणम् -

अजन्माहं पार्थ जगति यदि पश्यामि दुर्बलधर्मं,

तथाधर्मोत्थानं स्वयमवतराम्येव काले तदानीम्।

परित्रातुं साधून्खलजनविनाशं च कर्तुं ममैतद्,

भवेद्दिव्यं कर्म जननमपि यो वेत्ति बन्धात्स मुक्त:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कुसुमितलतावेल्लिता

**कुसुमितलतावेल्लिता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या 18

स्याद्भूतर्त्वश्वै: कुसुमितलता वेल्लिता म्तौ नयौ यौ । केदारभट्टकृत-वृत्तरत्नाकर:३.९७

ऽऽऽ  ऽऽ। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ

म त न य य य।

यति: पञ्चभि: षड्भि: सप्तभि:च।

उदाहरणम् -

धर्मग्लानिर्वापि बलवदधर्मो यदा जायते च,

तस्मिन्नात्मानमवसृजाम्यव्ययोऽजोऽपि चाहम्।

साधूनां रक्षां खलविदलनं धर्मसंस्थापनं च,

कर्तुं मे दिव्यं जननमपि कर्मेति बुद्ध्वा विमुक्ति:॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
हरिणीछन्दः

**हरिणी ।**

## लक्षणम्
:**नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता**
रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा। - केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.९३

अस्मिन् वृत्ते **सप्तदशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः नगणः¸ एकः सगणः,

एकः मगणः, एकः रगणः एकः सगणः, एकः लघुः एकः गुरुश्च भवति  तदेव वृत्तं **हरिणीवृत्त**मिति कथ्यते ।

यतिस्तु षष्ठे चतुर्थे सप्तमे च भवति ।

।।। ।।ऽ  ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ

न स म र स ल ग।

यति: षड्भि: चतुर्भि: सप्तभि:च।

## उदाहरणम्
 अक्षरसङ्खया - 17 (।।। ।।ऽ  ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ) न स म र स ल ग 
यदि विकलता धर्मेऽधर्मोत्थितिर्भवतीह वा, जननरहित: सन्नेवाहं तदा प्रभवामि च।  
सुचरितजनान्त्रातुं दुष्टान् विनाशयितुं तथा, युगमनुयुगं धर्मस्थैर्यं पुनर्विदधाम्यहम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संसारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सुवदना

**सुवदना।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या २०

ज्ञेया सप्ताश्वषड्भिर्मरभनययुता भ्लौ गः सुवदना। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१००

ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ऽ।। ।ऽ

म र भ न य भ ल ग।

यति: सप्तभि: सप्तभि: षड्भि: च।

उदाहरणम् -

भूतानामीश्वरोऽहं न जननमरणं मे पार्थ तदपि,

धर्मग्लानिस्तथा स्याद्यदि बलवदधर्मो जन्म विदधे।

सद्रक्षां चैव कर्तुं खलदलमथनं धर्मस्य रचनां,

दिव्यं यो वेत्ति कर्मापि च मम जननं प्राप्नोति स च माम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
साहिबजादा-अजितसिंहनगरम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* 

वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गिरिनगरम्

गिरिनगरं बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानम् एकं नगरं वर्तते । गिरिः इत्युक्ते लघुपर्वतः इत्यर्थः । नामानुगुणं निम्नोन्नतप्रदेशयुक्तः अयं प्रदेशः। प्रशान्तः सुन्दरः प्रदेशः एषः । संस्कृतक्षेत्रे जनप्रियस्य सङ्घटनस्य संस्कृतभारत्याः केन्द्रकार्यालयः 'अक्षरम् ’ अत्र वर्तते । भूतपूर्वप्रधानमन्त्रिणां वि वि गिरिमहोदयानां नाम स्थापितं वर्तते प्रदेशस्यास्य ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:बेङ्गळूरु
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
२०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग्

## पृष्ठभूमिका
'इण्डियन् प्रीमियर् लीग्' इत्येषः भारते विंशतिः-२० क्रिकेट्-सर्वविजयत्वाय विद्यमानः कश्चन वृत्तिपरः गणः विद्यते । अयं मुम्बयीनगरे विद्यमानेन भारतीयक्रिकेट्-नियन्त्रणमण्डल्या आरब्धः । अस्य अध्यक्षः अस्ति मण्डल्याः उपाध्यक्षः राजीवशुक्लः । अद्यत्वे अस्मिन् जगतः क्रीडापटूनां नव गणाः विद्यन्ते । 
२०१० तमे वर्षे यूट्यूब्-माध्यमेन क्रीडायाः प्रसारम् ऐदम्प्राथम्येन अनेन ऐ पि एल् गणेन कृतम् । चतुर्थे चक्रे अस्य मूल्यं २.९२ बिलियन्-यु एस् डालर्स्परिमितम् इति ऊहितम् । किन्तु अनेन गणेन नैके भ्रष्टाचारसम्बद्धाः आरोपाः प्राप्ताः ।

## परिचयः
२०१२ इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येषः इन्डियन् प्रीमियर् लीग् इत्येतस्य पञ्चमः घट्टः विद्यते । अस्य क्रीडाचक्रम् एप्रिल्-मासस्य ४ दिनाङ्कतः मे-मासस्य २७ दिनाङ्कपर्यन्तम् आसीत् । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणः विजयी जातः । चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्गणः पराजयं प्राप्नोत् । कोचि टस्कर्स् केरल इत्येतस्य गणस्य निर्गमनानन्तरं नव गणाः अवशिष्टाः ।

अस्य क्रीडाचक्रस्य वीक्षकसङ्ख्या अधिकतमा आसीत् । पूर्वतनचक्रे ७३ क्रीडाः १६२ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अस्मिन् क्रीडाचक्रे ७४ क्रीडाः १६३ दशलक्षजनैः वीक्षितम् । अत्र प्रवृत्तेषु १९ क्रीडासु स्पर्धा रोचकरी आसीत् । क्रीडाचक्रस्य अन्त्ये विविधानि कष्टानि अनुभूतानि ।

कोल्कत नैट् रैडर्स्, चेन्नै सूपर् किङ्ग्स्, देहली डेर्डेविल्स् - इत्येते त्रयः श्रेष्ठाः गणाः २०१२ चाम्पियन्स् लीग् ट्वेण्टि-२० इत्येतस्मिन् भारतस्य प्रतिनिधिरूपेण क्रीडिष्यन्ति । राजस्थान् रायल्स् गणेन उत्तमप्रदर्शनपुरस्कारः प्राप्तः । किङ्ग्स् XI पञ्जाबगणस्य ताडकः मन्दीप् सिङ्घः क्रीडाचक्रस्य 'उदयमानतारा' इति पदेन भूषितः जातः । कोल्कत नैट् रैडर्स् गणस्य कन्दुकक्षेपकः कूटस्य क्रीडालुः इति पदेन भूषितः जातः ।

## क्रीडाङ्गणम्
### Group stage
----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

### Playoff stage
:*All times local (UTC+5:30)*
;Qualifier 1

;Eliminator

;Qualifier 2

;Final

## बाह्यसम्पर्कतन्तवः
वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग्
वर्गः:अन्यभाषालेखाः
पाण्डुरङ्ग वामन काणे

**डा. पाण्डुरङ्ग वामन काणे** ( क्रि.श. १८८०तः १९७२) प्रसिद्धः संस्कृतभाषायाः तथा भारतशास्त्रस्य (इण्डलजि) पण्डितः । अस्य जन्म  भारदेशस्य महाराष्ट्रराज्यस्य रत्नागिरिमण्डलस्य साम्प्रदायिके चित्पवनविप्रकुटुम्बे अभवत् ।
## जीवनम्
धर्मशास्त्रस्य इतिहासः भारते प्राचीनाः तथा मध्ययुगीयाः धर्माः प्रजाधर्मः च इति आङ्ग्लभाषा महाग्रन्थरचनेन डा. काणेवर्यः सुप्रसिद्धः । प्राचीनकाले तथा मध्यकाले धर्मशास्त्रस्य विकासस्य विषये अयं महाग्रन्थः अनेकशतमानस्य ग्रन्थान् हस्तप्रतयः च संशोध्य प्रणीतः । पञ्चभागेषु प्रकाशितः । अस्य प्रथमस्कन्दः क्रि.श. १९२०तमे वर्षे लोकार्पितः अन्तिमः क्रि.श १९६२तमे वर्षे प्रकाशितः । डा.काणेवर्यः मुम्बैनगरस्य एशियाटिक् सोसैटि तथा पुणेनगरस्य भण्डार्कर ओरियण्टल रिसर्च इन्स्टिट्यूट् इत्यादिसंस्थानां ग्रन्थानाम् अध्ययनम् अकरोत् । महाभारतम्, पुराणानि, कौटिल्यः इत्यादीन् वैशाल्ययुक्तविषयान् गाढं संशोध्य लिखितः इति अस्य ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यम् । अस्य संस्कृतपाण्डित्येन पुरातनग्रन्थान् न वैभवीकृत्य वसुनिष्ठदृशा विमर्शितवान् इति अस्य कृतेः विशेषता । व्यवहारमयूखम् इति ग्रन्थं काणेमहोदयः लिखितवान् । पाठकानां धर्मशास्त्रस्य स्थूलपरिचयार्थं प्राक्कथनरूपेण धर्मशास्त्रस्य इतिहासं योजितुम् इष्टवान् । किन्तु तदेवविस्तारतां प्राप्य पञ्चभागेषु बृहद्ग्रन्थः अभवत् । तथापि आङ्ग्लभाषया धर्म इति पदस्य समानर्थकपदं नास्तीति प्रतिपादितवान् । संस्कृतम्, मराठी, आङ्ग्लम् इति भाषासु आहत्य १५०००पुटानि लिखितवान् ।

## प्रशस्तिपुरस्काराः
डा. काणेवर्यः स्वस्य अपारेण पाण्डित्येन महामहोपाध्यायः इति सम्मानितः मुम्बैविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिरिति सेवाम् अकरोत् । कुरुक्षेत्रविश्वविद्यालये भारतशास्त्रस्य विभागं समारब्धुम् अस्य साहाय्यम् प्रार्थितम् । क्रि.श. १९५६तमे वर्षे तस्य महाग्रन्थस्य चतुर्थभागः संस्कृतभाषासंशोधनविभागे साहित्याकादमीपुरस्कारेण सम्मानिततः । एष भारतीयविद्याभवनस्य गौरवसदस्यः अपि आसीत् । शिक्षाक्षेत्रे अस्य योगदनं परिगणय्य राज्यसभायाः डा.काणे सदस्यत्वेन नामाङ्कितः। क्रि.श. १९६२तमे वर्षे एषः भारतस्य अत्युच्चनागरिकप्रशस्त्या भारतरत्नेन सम्मानितः ।

## अन्यविष्ययाः
भारतस्य संविधानम् जनानां मनसि प्रत्येकं केवलम् अधिकरः अस्ति कर्तव्यं न इति भावं जनयति भारतस्य साम्प्रदायिकमौल्येभ्यः दूरं तिष्ठति इति काणेवर्यस्य अभिप्रायः । अस्य ग्रन्थस्य विश्वकोशीयव्याप्तेः विषयाणाम् आधिकारिकनिरूपणेन च राजनैतिकचर्चासु अस्य ग्रान्थानाम् उल्लेखः भवति स्म । अटल बिहारी वाजपेयी वर्यस्य मन्त्रिमण्डलस्य काले प्राचीनभारतीयाः गोवधासक्ताः उत न इति चिन्तने समागते परविरोधिनः च काणेमहोदयस्य ग्रन्थात् एव विषयान् समुद्धरन् ।

## काणेस्मरणार्थम्
क्रि.श. १९७४तमे वर्षे पौर्वात्याध्यायनस्य प्रोत्साहनर्थं मुम्बैनगरस्य एशियाटिक् सोसैटि इति संस्थया पि.वि.काणे वर्यस्य संस्मरणे महामहोपाध्ययः पिविकाणे स्नातकोत्तरसंशोधनकेन्द्रम् आरब्धम् । वैदिकधर्मशास्त्रे अथवा अलङ्कारशास्त्रे अमूल्यं योगदानं येषां भवति तेभ्यः वर्षत्रये एकवारं पि.वि.काणे सुवर्णपदकसहितं सम्माननं क्रियते । 
## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Rare letters of Panduranga Kane 

वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:१८८० जननम्
वर्गः:१९७२ मरणम्
तीर्थहळ्ळी

**तीर्थहळ्ळी** शिवमोग्गामण्डलस्य उपमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । तथा तत्रत्यं शासनकेन्द्रम् अपि । तुङगानद्याः तटे विद्यमानं तीर्थहळ्ळीनगरं शिवमोग्गतः ६० कि .मी.दूरे अस्ति । तीर्थहळ्ळी  कर्णाटकस्य दक्षिणभागे अस्तीति कारणतः अत्यधिकवृष्टिपतनस्य प्रदेशेषु अन्यतमम् ।  तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलं पूर्णतया सह्याद्रिपर्वतश्रेण्याः नित्यहरिद्वर्णस्य सान्द्रं वनम् अस्ति ।  पूगस्य कृषिः तत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । उपफलोदयरूपेन एलां कृष्णमरीचं तथा कदलीम् अपि संवर्धयन्ति ।
## प्रसिद्धाः लेखकाः कवयः च
कन्नडकवेः कुवेम्पुवर्यस्य स्थानं तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलस्य ‘कुप्पळ्ळी ’ । कन्नडस्य प्रमुखलेखकस्य हा.मा.नायकस्य जन्मस्थानम् अस्य एव उपमण्डलस्य ‘हारोगद्दे’ । ज्ञानपीठपुरस्कृतलेखकः यु.आर्.अनन्तमूर्तिः,कविः एस् .वि परमेश्वरभट्टः, कादम्बरीलेखिका एम्.के.इन्दिरा,‘अलक’ तीर्थहळ्ळी एते सर्वे मूलतः तीर्थहळ्ळीनगरीयाः। ख्यातः समाजवादिधुरीणः शान्तावेरी गोपालगौडः अस्य एव  उपमण्डलस्य जनः। सः तीर्थहळ्ळीविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचितः शासकः अभवत् । पुरुषोत्तमरावः तथा देवङ्गिप्रफुल्लचन्द्रमहोदयः सहजकृषिं कृत्वा अनन्यपरिश्रमं कृतवन्तौ प्रगतिपरकृषिकौ अस्मात् प्रदेशात् एव । 
कन्नडचलनचित्रस्य प्रसिद्धस्य नटस्य दिगन्तस्य तथा चलनचित्रलेखकस्य कविराजस्य अपि स्वग्रामः तीर्थहळ्ळी । नटस्य दिगन्तस्य चलनक्षेत्रं प्रति परिचयं कारितवान् कूड्लु रामकृष्णः तीर्थहळ्ळीयः । आधुनिकतन्त्राणि उपयुज्य कृषिकरणे अस्य नगरस्य जनाः सर्वदा अग्रेसराः । अस्मिन् विषये  “कृषि-ऋषिः” इति ख्यातस्य पुरुषोत्तमरावस्य नाम उल्लेखार्हम् अस्ति ।
## प्रेक्षणीयस्थानानि
वीक्ष्णार्थं कवलेदुर्गं (१८ कि. मी),कुन्दाद्रिः (२४ कि. मी ),कुप्पळ्ळी (१७कि मी ), आगुम्बे (३२कि.मी.),बर्कणजलपातः (३५कि.मी), शरावत्याः उगमस्थानम् अम्बुतीर्थं (१८. कि.मी) मण्डगद्दे (३० कि.मी), तथा चिब्बलगुड्डे{१० कि.मी} एतानि स्थालनि आकर्षणीयानि सन्ति ।

## पौराणिकमहत्त्वम्
तीर्थहळ्ळी पौराणिकदृष्ट्या महत्वपूर्णं पुण्यक्षेत्रम् अस्ति । अत्रत्यपुराणप्रसिद्धं श्रीरामेश्वरमन्दिरं पवित्रनद्याः तुङ्गायाः तटे अस्ति। देवालयस्य गर्भगृहस्य अन्तः विद्यमानं शिवलिङगं महामुनिः परशुरामः प्रतिष्ठापितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । गर्भगृहात् बहिः दुर्गायाः तथा गणपतेः प्रतिमे स्तः । परशुरामः स्वस्य परशुं पवित्रायाः तुङगायाः जलेन प्रक्षालितवान् इति कारणतः एतत् स्थलं तीर्थहळ्ळी इति प्रसिद्धं अभवत् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आनन्दतीर्थः

**अानन्दतीर्थ** एव ‘मध्व' इत्येतेन नाम्ना ख्यातिं ययौ । अयं मध्वः स एव यो द्वैतवादं प्रवर्तयामास । एष बहून् ग्रन्थान् अजग्रन्थत्। कतिपयांश्च वैदिकान् मन्त्रानपि व्याचख्यौ । व्याख्येयं छन्दोबद्धाऽस्ति ।

## कालः 
आनन्दतीर्थस्य आविर्भावकालः विक्रमस्य पञ्चपञ्चाशदधिकद्वादशाब्दतः विक्रमस्य पञ्चत्रिंशदधिकत्रयोदशाब्दपर्यन्तं स्वीकर्तुं शक्यते । श्रूयते चानन्दतीर्थोऽयम् अशीतिवर्षपर्यन्तम् ऐहिकसुखं भुक्त्वा परलोकं ययौ ।

## ऋग्वेदनस्य भाष्यम् 
ऋग्वेदप्रथममण्डलस्य कतिपयानां मन्त्राणाम् उपर्येवेयं व्याख्याऽस्ति । अस्मिन् सन्दर्भे राघवेन्द्रयतेः कथनमिदं पर्याप्तरूपेण प्रमाणितोऽस्ति - “ऋक्शाखागतैकोत्तर-सहस्रसूक्त-मध्ये कानिचित् चत्वारिशत् सूक्तानि भगवत्पादैः ******** व्याख्यातानि । इति' श्रीमद्भगवद्गीतायाम् आत्मविषये श्रीकृष्णस्य कथनमिदमस्ति — ‘वेदैश्च सर्वेरहमेव वेद्यः' अर्थात् सर्वे वेदाः मदीयैव प्रतिपादनं कुर्वन्ति । स्वभाष्यारम्भे आनन्दतीर्थेन एवोक्तम्—

''''स पूर्णत्वात् पुमान् नाम पौरुषे सूक्त ईरितः ।**

**स एवाखिलवेदार्थः सर्वशास्त्रार्थ एव च ॥''''

अर्थात् नारायणः पूर्णपुरुषोऽस्ति । अतः पुरुषसूक्ते-‘सहस्रशीर्षा पुरुषः' इत्यादौ ऋचि ‘स एव' पुरुषपदेन अभिहितोऽस्ति । समस्तवेदानां शास्त्राणाश्चाभिप्रायः तस्यैव पूर्णपुरुषस्य प्रतिपादनमेवाऽस्ति । अनया दृष्ट्यैव वैष्णवाचार्येणानन्दतीर्थेन वैदिकऋचामर्थः कृतः । जयतीर्थस्य कथनानुसारेण भाष्येऽस्मिन् अधिभौतिकाधिदैविकयोः अर्थस्यातिरिक्तः अाध्यात्मिकार्थस्याऽपि प्रतिपादनमस्ति- ‘ऋगर्थश्च त्रिविधो भवति - एकस्तावत् प्रसिद्धाग्निरूपः, अपरस्तदनन्तर्गतेश्वरलक्षणः, अन्योऽध्यात्मरूपः, तत्त्रितयपरञ्चेदं भाष्यम् ॥'

विलक्षणमिदम् ऋग्वेदस्य माध्वभाष्यम् । द्वैतवादिषु प्रसिद्धम् अस्ति भाष्यमिदम् । अस्य मध्वभाष्यस्य रचनाकालात्त्रिंशद्वर्षाभ्यन्तरे एव प्रसिद्धमाध्वाचार्येण जयतीर्थेन अस्य टीका कृतेति । अस्याः टीकायाः विवृत्तिः १७१८ विक्रमाब्दे नरसिंहेन लिखितेति । 

### नारायणेन उल्लेखः 
नारायणेन अपि अपराविवृत्तिः 'भावरत्नप्रकाशिका'-नाम्ना लिखिताऽस्ति । नारायणस्तु वैदिकसाहित्यस्य विद्वान् प्रतीतो भवति । 

नारायणपण्डिताचार्यैः उच्यते,**यद्दिनं मध्वराजस्य कतासल्लापवर्जितम्।****तद्दिनं दुर्दिनं मन्ये मेघच्छन्नं न दुर्दिनम्॥** इति॥

##  सम्बद्धाः लेखाः 
* माधवभट्टः
* वैदिकसाहित्यम्
* स्कन्दस्वामी
* वेदभाष्यकाराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:ऋग्वेदस्य भाष्यकाराः
वर्गः:द्वैतदर्शनम्
नोबेल् प्रशस्तिः

**नोबेल् प्रशस्तिः** अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं व्यक्तेः अथवा संस्थानाम् अत्युच्चजनोपकारककार्यार्थं दीयमानः पुरस्कारः । अधो दर्शितेषु विभागेषु साधकेभ्यः समर्पयन्ति । इयं प्रशस्तिः जगतः सर्वोच्चः पुरस्कारः । क्रि.श. २०११तमवर्षपर्यन्तं ८२६साध्यकेभ्यः २०संस्थाभ्यः च इयं प्रशास्तिः प्रदत्ता अस्ति । 
## प्रशस्तेः इतिहासः 
अल्फ्रेड् नोबेल् वर्यः डैनमैट् इति विस्फोटकरासायनिकस्य संशोधकः । एषः विस्फोटकः विमानयाने विशेषतः उपयोगाय भवति अतः एषः अपारां सम्पत्तिं सङ्गृहीतवान् । किन्तु स्वकारणेन सम्भूतैः मृत्युघातैः विचलितः क्रि.श. १८९५तमे वर्षे स्वस्य सम्पत्तेः ९४%अंशम् अस्याः प्रशस्तेः संस्थापनार्थं विनियोक्तव्यम् इति मृत्युपत्रे अभिलिखितवान् । तदनुगुणं क्रि.श.१९०१तमे वर्षे प्रथमनोबेल्प्रशस्तिः समर्पिता ।

## विविधप्रशस्तिपुरस्काराः 
:* भौतशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
:* रसायनशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी निश्चिनोति ।
:* वैद्यशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिः - अर्हतां क्यारोलिन्स्कासंस्था निश्चिनोति ।
:* साहित्ये नोबेल्प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।
:* नोबेल् शान्तिप्रशस्तिः - नार्वेदेशस्य केन्द्रसंसदा नियुक्ता समितिः योग्यतां निश्चिनोति । 
:* अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य संस्मरणे ब्याङ्क् आफ् स्वीडन् संस्थायाः प्रशस्तिः - रायल् स्वीडीष् विज्ञानाकदमी योग्यतां निश्चिनोति ।

## नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः 
क्रि.श. २००९पर्यन्तं ८भारतीयाः अनया प्रशस्त्या भूषिताः । 
* १. रवीन्द्रनाथ ठाकुरः - साहित्ये (क्रि.श.१९१३)
* २. चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् - भौतविज्ञाने (क्रि.श. १९३०)
* ३. हरगोविन्द खुराना - वैद्यशास्त्रे (क्रि.श. १९६८)
* ४. मदर तेरेसा - शान्तिप्रशस्तिः (क्रि.श. १९७९) 
* ५. सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरः - भौतविज्ञाने(क्रि.श. १९८२)
* ६. अमर्त्यसेनः - अर्थशाश्त्रे (क्रि.श.१९९८)
* ७. डा.राजेन्द्रकुमारः पचौरि- परिसरसंरक्षणार्थं शान्तिप्रशस्तिः(क्रि.श.२००७)
* ८. वेङ्कटरामन् रामकृष्णन्,रसायनशास्त्रे(क्रि.श.२००९)

वर्गः:नोबेल् प्रशस्तिः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अहोबलः

भारतीयसङ्गीतस्येतिहासे ****अहोबल**** इत्येतदेकमविसमरणीयं नाम। दक्षिणभारतेऽयं जातः। प्रायशः सप्तदशशतकस्य पूर्वार्धेऽयं जात इति तर्क्यते। अस्य पिता कृष्णपण्डितः संस्कृतज्ञः। स पुत्रं संस्कृतमपाठयत् । ततोऽहोबलः सङ्गीतविद्यामधीतवान्। दाक्षिणात्ये सङ्गीते स नैपुण्यमध्यगच्छत्। ततस्तेनोत्तरभारतीयसङ्गीतस्याध्ययनमारब्धम्। १९५०तमे ख्रिस्ताब्दे सङ्गीतपारिजातनामा ग्रन्थस्तेन विरचितः। अस्मिन्ग्रन्थ उत्तरभारतीय-दक्षिणभारतीयसङ्गीतयोर्विवेचनमस्तीत्युभयत्रायं प्रमाणभूतो जातः। वीणातन्तौ १२ स्वराणां स्थाननिर्धारणं तेन कृतम्।स्वारानुगुणं तन्तुदैर्घ्यं तेन निश्चितम्। ततः पूर्वं स्वराणामुच्चनीचताया निर्धारणं श्रुतुद्वारा भवति स्म। स्वराणां द्वादशेति सङख्यापि तेनैव निश्चिता। तसय निर्वाणं १७तमे शतके उत्तरार्धे अभवत्।

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मानसिंह तोमर

**मानसिंह तोमर:।**

भारतीयगानक्षेत्रे नाना वंशा: सन्ति।एतेषु गानवंशेषु ग्वालियरवंश: प्रसिद्ध:।अस्य वंशस्य प्रवर्तक: मानसिंह-तोमर:।१५शताब्दस्य उत्तरार्धत: १६शताब्दस्य पूर्वार्धं यावत् मानसिंह: शासक: आसीत्।तस्य सभायां नैके सङ्गीतज्ञा: आसन्, यथा बख्शु:, चरजु:, भगवान्, रामदास: इति।

तदा जनेभ्य: पुरातनं सङ्गीतं न रोचते स्म।लोकरुचौ परिवर्तनमालक्ष्य मानसिंह: ध्रुपदं नाम नूतनीं गानसरणिम् आविष्कृतवान्।एतेन पूर्वतनी शास्त्रपरम्परापि रक्षिता, जनमनस्सु सङ्गीतविषये प्रीतिरपि वृद्धिं गता।

मानसिंहेन मानकौतूहल: नाम ग्रन्थ: रचित:।तत्र सङ्गीतशास्त्रविषये तु चर्चा अस्ति एव, परं स्वरलिपीनामपि समावेश: अस्ति।ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपयपदानि स्वयं मानसिंहकृतानि सन्ति।तेन तस्य काव्यप्रतिभापि अनुमीयते।

१६७३तमे ख्रिस्ताब्दे फकीरुल्ला नाम सङ्गीतज्ञ: मानकौतूहलस्य फारसीभाषया अनुवादमकरोत्।अनुवादस्यनामास्ति सङ्गीतदर्पण:।एष: फकीरुल्लामहोदय: मुक्तकण्ठेन मानसिंहस्य स्तुतिं करोति स्म।स वदति ईशकृपा हि एषा यद् मानसिंहस्य जन्म अभवत्।भविष्यत्काले ईदृशी प्रतिभा सर्वथा असम्भवा।अस्माकं दुर्भाग्यमिदं यदेतादृशस्य अनुपमग्रन्थस्य हस्तलिखितं लुप्तम्।

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मतङ्गः

**मतङ्ग:**(Mathanga) 

मतङ्गस्य ग्रन्थ: उपलभ्यते परं ग्रन्थकारस्य विवरणं क्वापि न लभ्यते। ग्रन्थस्य रचनाकाल: अनिर्णीत:।प्रायश: ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थशतकत: सप्तमशतकपर्यन्तं विद्यमाने कालखण्डे कदाचिदस्य रचना जाता इति तर्क:।ग्रन्थे भरतमुने: नाट्यशास्त्रस्य उल्लेख: अस्ति।अत: भरतादनन्तरं मतङ्ग: जात: इति ध्रुवम्।ग्रन्थेऽस्मिन् एते विशेषा: विषया:-

१)मूर्च्छनाविषयस्य सविस्तरं विवेचनम्।

२)राग: इति अस्य शब्दस्य प्रप्रथमतया उल्लेख:।

३)य: राग: सामान्यजनेषु प्रथित: स देशी राग: इति देशि-रागस्य लक्षणं कृतम्।

४)ग्रामरागाणामुत्पत्ति: जातित: भवतीति प्रतिपादितम्।

५)संवादिस्वरेषु ९श्रुतीनामथवा १३ श्रुतीनामन्तरमस्ति।विवादिस्वरेषु केवलं श्रुतिद्वयस्यान्तरमस्तीति प्रतिपादितम्।श्रुतिविषये भरतस्यापि मतमेवमेवास्ति।

‎

वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
रामामात्य

**रामामात्य:।**

एतस्य मूलं नाम राम: । अमात्य इति तस्य पदवी । पितु: नाम तिम्बराज:। स विजयनगरसाम्राज्ये सदाशिवराजस्य प्रधानमन्त्री आसीत्।पितु: निधनादनन्तरं राम: प्रधानमन्त्री जात:।तेन **स्वरमेलककलानिधि:** नाम ग्रन्थ: कृत:(ख्रिस्ताब्दं १५५०)।ग्रन्थोऽयं सङ्गीतक्षेत्रे विख्यात:।

""

वर्गः:ऐतिहासिकराजाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः