प्रणवासनम्

प्रणवासनं प्रणव ( प्रणव) आसन ( आसन) इत्यादिभ्यः संस्कृतशब्देभ्यः निष्पन्नम् । प्रवा पदस्य अर्थः "अग्रे गमनम्" अथवा "प्रगतिः" इति, आसनः तु योगकाले स्वीकृतां आसनं वा शारीरिकं वृत्तिं वा निर्दिशति । अतः प्रणवासनस्य अनुवादः "अग्रगतिमुद्रा" अथवा "अग्रगतिमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते ।
अस्मिन् आसने शारीरिकं रूपकगतिः च मूर्तरूपं भवति । एतत् अभ्यासकर्तुः आध्यात्मिक-मानसिक-प्रगतेः यात्रायाः प्रतीकं भवति यदा ते वर्तमान-क्षणाय समर्पणं कुर्वन्ति, स्वं च उद्घाटयन्ति । मुद्रायां अभ्यासकर्तुः अग्रे नमनं आवश्यकं भवति, शरीरं भूमौ विस्तारं कृत्वा, यत् आत्मनः विनयस्य क्रियारूपेण द्रष्टुं शक्यते, भौतिकरूपं विनयस्य, समर्पणस्य च अन्तः अवस्थायाः सह संरेखणं कृत्वा
ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रवासनसदृशाः अग्रे गुच्छाः योग-अभ्यासस्य अभिन्नः भागाः अभवन्, यतः ते न केवलं शारीरिक-लचीलतां अपितु मनोवैज्ञानिक-लचीलतां अपि प्रवर्धयन्ति, येन शरीरं ध्यानस्य आत्मनिरीक्षणस्य च गहनतर-अवस्थायाः कृते सज्जीकरोति
#### आध्यात्मिकलाभ: 
प्रणवासनस्य आध्यात्मिकलाभाः गहनाः सन्ति, यतः तस्य आन्तरिकशान्तिः, विनयः, भूमिगतिः च सह निकटतया सम्बद्धः अस्ति । एषा मुद्रा अभ्यासकर्तारं अन्तः ध्यानं दत्तुं, विक्षेपान् मुक्तं कर्तुं, आत्म-जागरूकतायाः गहनतरपक्षैः सह सम्बद्धतां च प्रोत्साहयति ।
•	विनयः समर्पणं च : शरीरं भूमौ प्रति गुञ्जयित्वा अभ्यासकः प्रतीकात्मकरूपेण अहङ्कारं व्यक्तिगतसङ्गतिं च विहाय ब्रह्माण्डं प्रति समर्पणं करोति। एतत् वशीकरणक्रिया गहनं आध्यात्मिकवृद्धिं जनयितुं शक्नोति, यतः एतत् अभ्यासकारिणः स्वस्य नियन्त्रणं मुक्तुं जीवनस्य प्रवाहं स्वीकुर्वितुं च प्रोत्साहयति ।
•	ग्राउण्डिंग् तथा स्थिरता : अग्रे मोचनं मूलचक्रस्य ( मुलाधारा ) संतुलनं कर्तुं सहायकं भवति, यत् कस्यचित् सुरक्षायाः ग्राउंडिंगस्य च भावः नियन्त्रयति । By stimulating this energy center , प्रवासनः स्थिरतायाः आत्मविश्वासस्य च भावः प्रदातुं शक्नोति, शरीरं पृथिव्याः सह, अभ्यासकर्तारं च स्वपर्यावरणेन सह संरेखणं कर्तुं साहाय्यं करोति।
•	आत्म-जागरूकता वर्धिता : मुद्रायाः कृते केन्द्रितं ध्यानं श्वसननियन्त्रणं च आवश्यकं भवति, यत् मनःसन्तोषं वर्धयति तथा च अभ्यासकारिणः स्वस्य शारीरिक-भावनात्मक-स्थितीनां अन्वेषणं प्राप्तुं शक्नुवन्ति इदं मनःप्रधानं आत्मनिरीक्षणं आध्यात्मिकस्तरस्य परिवर्तनकारी भवितुम् अर्हति, स्वस्य यथार्थस्वभावस्य स्पष्टतां, अन्वेषणं च पोषयति ।
## प्रयोजन एवं लाभ 
### प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ 
शारीरिकलाभाः : १.
प्रवासनः पूर्णशरीरस्य खिन्नतां प्रदाति, विशेषतः मेरुदण्डं, हम्स्ट्रिंग्, पृष्ठस्य अधःभागं च लक्ष्यं कृत्वा । अग्रे मोचनं लचीलतां वर्धयितुं, कठोरताम् न्यूनीकर्तुं, शरीरे तनावस्य निवारणे च सहायकं भवति । तंत्रिकातन्त्रस्य शान्तीकरणाय, मानसिकक्लान्तिनिवारणाय च उत्तमः आसनः अस्ति । पृष्ठस्य, पादौ च मांसपेशिनां ताननेन मुद्रां, संरेखणं च सुदृढं भवति ।
मानसिकलाभाः : १.
अग्रे गुच्छं मानसिकं अव्यवस्थां स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं करोति इति दर्शितम् अस्ति, मानसिकनिश्चलतायाः भावः उत्पद्यते । एतेन ध्यानं, भावनात्मकसन्तुलनं, मानसिकस्पष्टता च सुदृढा भवति । ग्राउण्डिंग इफेक्ट्स् इत्यस्य कारणात् योगे प्रायः प्रणवासनस्य उपयोगः चिन्ताग्रस्तं मनः शान्तं कर्तुं भवति, स्थिरतायाः, शान्तिस्य च भावः प्रदाति ।
आध्यात्मिक लाभ : १.
यथा पूर्वं चर्चा कृता, प्रणवासनः वर्तमानक्षणेन सह गहनतरं सम्बन्धं प्रोत्साहयति। न केवलं शारीरिकः अभ्यासः अपितु आध्यात्मिकः अभ्यासः यतः एतत् विनयं, समर्पणं, मनः-शरीर-सम्बन्धस्य गहन-जागरूकतां च प्रवर्धयति । मुद्रा मनसः शान्तीकरणं सुलभं करोति, अभ्यासकर्तारं अधिकमनःशान्तिपूर्णं च अवस्थां प्रति उद्घाटयितुं साहाय्यं करोति ।
### दीर्घकालीन लाभ 
प्रणवासनस्य अभ्यासस्य दीर्घकालीनलाभाः अन्तर्भवन्ति- १.
•	लचीलापनं बलं च वर्धते : कालान्तरे अस्य आसनस्य नियमित-अभ्यासः विशेषतः हैमस्ट्रिंग्, वत्स-मेरुदण्डयोः मांसपेशिनां खिन्नतां, टोन् च कर्तुं साहाय्यं करोति एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनेन पृष्ठवेदना, पादयोः कठिनता इत्यादीनां दीर्घकालीन-असुविधायाः निवारणं कर्तुं शक्यते ।
•	मुद्रासुधारा : यतः प्रणवासनः मेरुदण्डं नियोजयति, पृष्ठस्य अधः गभीरं खिन्नतां च प्रोत्साहयति, तस्मात् कशेरुकस्तम्भस्य संरेखणे सहायकं भवति, येन मुद्रायां सुधारः भवति एतत् दुर्बलमुद्रासम्बद्धानां स्नायु-अस्थि-विषयाणां निवारणे लाभप्रदं भवति ।
•	पाचनस्वास्थ्यं : प्रवासनसदृशाः अग्रे मोचनाः उदरस्य अङ्गानाम् उत्तेजनाम् अयच्छन्ति, पाचनकार्य्ये सहायकाः भवन्ति, विषहरणं च प्रवर्धयन्ति । एषा मुद्रा कब्जस्य निवारणं कर्तुं शक्नोति, सम्पूर्णशरीरे ऊर्जायाः प्रवाहं च प्रवर्धयितुं शक्नोति ।
## पदे पदे निर्देश 
प्रणवासनं सम्यक् कथं करणीयम् : १.
1.	प्रारम्भिकस्थानं ( ताडासन ) : पादौ नितम्बविस्तारं कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा लम्बं स्थित्वा आरभत। स्कन्धाः शिथिलाः, मेरुदण्डः ऋजुः च कृत्वा मुद्राः संरेखितः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
2.	मेरुदण्डं श्वासयन्तु दीर्घं कुर्वन्तु : मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्, लम्बं स्थित्वा स्वस्य कोरं संलग्नं कर्तुं सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
3.	निःश्वासं कृत्वा अग्रे गुठयन्तु : यथा यथा भवन्तः निःश्वासं गृह्णन्ति तथा तथा नितम्बेषु कपाटं कृत्वा अग्रे गुठयन्तु, मेरुदण्डं लम्बं कुर्वन्तु। आवश्यकतानुसारं जानुनि किञ्चित् नतम् कृत्वा वक्षःस्थलं ऊरुं प्रति आनेतुं लक्ष्यं कुर्वन्तु । लक्ष्यं भवतः ह्यः, पृष्ठस्य कनिष्ठिका, वत्सयोः च गहनं व्यायामं अनुभवितुं शक्यते ।
4.	हस्तस्थापनम् : अतिरिक्तसमर्थनार्थं आवश्यकता चेत् तलस्य उपरि वा खण्डेषु वा हस्तौ स्थापयन्तु। यदि भवन्तः आरामेन तलम् प्राप्तुं शक्नुवन्ति तर्हि हस्तौ समतलं विश्रामं कुर्वन्तु।
5.	Deepen the Stretch : प्रत्येकं श्वासेन सह मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन्तु। प्रत्येकं निःश्वासेन सह खिन्नं गभीरं कुर्वन्तु, येन भवतः शिरः कण्ठः च तलम् प्रति शिथिलः भवति । शनैः शनैः पुनः उपरि आगमनात् पूर्वं कतिपयानि निःश्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु।
परिवर्तनं विविधता च : १.
•	For beginners , यदि भवन्तः तलम् प्राप्तुं न शक्नुवन्ति तर्हि हस्तयोः समर्थनार्थं खण्डानां उपयोगं कुर्वन्तु। पृष्ठस्य अधः तनावः न्यूनीकर्तुं जानुनि किञ्चित् नतवन्तः ।
•	For intermediate practitioners , जानुनि कुण्डलं विना पादौ ऋजुं कर्तुं लक्ष्यं कुर्वन्तु, ऊरुसमीपं वक्षःस्थलं प्राप्य अग्रे गुच्छं गभीरं कुर्वन्तु
•	For advanced practitioners , एकं हस्तं विपरीतपादं प्रति गत्वा, अतिरिक्तं खिञ्चनं योजयित्वा मुद्रां गभीरं कृत्वा एकं बन्धनं समावेशयितुं विचारयन्तु।
## सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
त्रुटिः १ : गोलमेरुदण्डः
•	सुधारः : अग्रे गुञ्जयन् मेरुदण्डः दीर्घकालं विस्तारितः च तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। कोरस्नायुषु संलग्नं कृत्वा पृष्ठं गोलीकरणं परिहरन्तु तथा च गुञ्जनं कुर्वन् वक्षःस्थलं उद्घाटितं स्थापयन्तु ।
त्रुटिः २ : अतितनावः
•	सुधारः : केवलं तावत्पर्यन्तं तानयन्तु यत्र भवन्तः मृदुकर्षणं अनुभवन्ति, न तु वेदना। सज्जतायाः पूर्वं गभीरे गुच्छे शरीरं बाध्यं कृत्वा विशेषतः पृष्ठस्य कनिष्ठिकायाः चोटः भवितुम् अर्हति ।
त्रुटिः ३ : जानुनि तालाबद्धाः
•	सुधारः : जानुषु किञ्चित् मोचनं कृत्वा सन्धिषु रक्षणं कुर्वन्तु तथा च स्नायुबन्धेषु, कण्डरासु च अनावश्यकं तनावं न भवेत्।
## मांसपेशी समूह लक्षित 
प्रणवासनः अनेकान् मांसपेशीसमूहान् संलग्नं करोति : १.
•	हैम्स्ट्रिंग्स् : अग्रे मोचनेन हैमस्ट्रिंग्स् तानन्ति, येन लचीलता सुधरति, ऊरुपृष्ठे जठनं न्यूनीकरोति च ।
•	मेरुदण्डः : आसनं मेरुदण्डस्य लम्बीकरणे सहायकं भवति, मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं प्रवर्धयति, आसनं च सुदृढं करोति ।
•	वत्साः पृष्ठस्य अधः च : अग्रे गुच्छः एतान् क्षेत्रान् संलग्नं करोति, तनावं मुक्तं करोति, रक्तप्रवाहं च वर्धयति ।
•	कोर : मुद्रायां संतुलनं स्थापयितुं शरीरस्य स्थिरीकरणाय कोरस्नायुषु संलग्नता आवश्यकी भवति।
## श्वसन तकनीक 
प्रणवासने , श्वासस्य उपयोगः खिन्नतां गभीरं कर्तुं तथा मुद्रायाः शारीरिकं मानसिकं च लाभं वर्धयितुं भवति । मनः शान्तं कर्तुं ध्यानं च केन्द्रीक्रियितुं उज्जयी श्वासस्य (विजयी श्वासस्य) उपयोगं कुर्वन्तु । उदरं गभीरं निःश्वसन्तु, प्रत्येकं निःश्वासे तस्य विस्तारं कृत्वा, निःश्वासे वायुम् मन्दं मुक्तं कुर्वन्तु । एषा युक्तिः मनः केन्द्रीकृत्य शरीरं च शिथिलं स्थापयितुं साहाय्यं करोति ।
## विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
प्रणवासनं कतिपयानां स्वास्थ्यस्थितीनां कृते उपयुक्तं न भवितुमर्हति : १.
•	गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः विशेषतः गर्भधारणस्य उत्तरपदेषु गभीरं अग्रे मोचनं परिहरितव्यम् ।
•	पृष्ठस्य निम्नभागस्य समस्याः : येषां पृष्ठस्य तीव्रसमस्याः सन्ति, यथा हर्नियाचक्राः, ते सावधानीपूर्वकं अभ्यासं कुर्वन्तु, गभीरं अग्रे मोचनं च परिहरन्तु ।
•	जानुक्षतिः : जानुप्रकरणं येषां भवति तेषां आसनस्य समये जानुषु किञ्चित् मोचनं करणीयम्, येन अतितनावः न भवति।
## सन्दर्भाः 
[1] योग पत्रिका। “अग्रे मोचनस्य लाभाः।” योग जर्नल , www.yogajournal.com . 
[2] अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1995. 
[3] चोपड़ा, दीपक. योगस्य सप्त आध्यात्मिकनियमाः . थ्री रिवर्स प्रेस, 2004. 
[4] सिवानन्द योग. “ प्रणवासन (अग्रे गुना) - सिवानन्द योग।” सिवानन्द योग , www.sivananda.org . 
[5] Desikachar , TKV योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः . आन्तरिक परम्परा, 1995.