सुलादी

सुलादी-कथा : कर्नाटकस्य सांस्कृतिक-संगीत-परम्परा

परिचयः –
प्रत्येकसंस्कृतेः आध्यात्मिकता, कला, सामुदायिकजीवनं च मिश्रणस्य विशिष्टाः मार्गाः सन्ति । कर्नाटकदेशे एतादृशी परम्परा या अस्य संश्लेषणस्य सुन्दरं स्वरूपं दर्शयति सः सुलादी अस्ति । साहित्यिकं सङ्गीतरूपं च सुलादी भक्ति-(भक्ति)-आन्दोलने, विशेषतः १५-१७ शताब्दयोः मध्ये प्रफुल्लितस्य हरिदासपरम्परायां गभीरं मूलं धारयति ।

सुलादी इत्यस्याः द्वयात्मका भूमिका अस्ति यत् कन्नडभाषायां काव्यरचना अस्ति तथा च कर्णाटकसङ्गीतस्य युगपत् सङ्गीतरूपम् अस्ति । शास्त्रीयस्य लोकस्य च, अभिजातस्य लोकप्रियस्य च, पवित्रस्य कलात्मकस्य च अन्तरं पूरयति । मन्दिरसंस्कारेषु उत्पत्तितः आरभ्य सङ्गीतशिक्षाशास्त्रे भक्तिसमागमेषु च भूमिकापर्यन्तं सुलादी कर्नाटकस्य सांस्कृतिकविरासतां अभिन्नं भागं वर्तते |

एतेन सुलादी-नगरस्य विस्तरेण अन्वेषणं कृतम् अस्ति: तस्य ऐतिहासिक-उत्पत्तिः, संरचना, साहित्यिक-पक्षः, दार्शनिक-विषयाः, सांस्कृतिक-भूमिका, आधुनिक-सान्दर्भिकता च, सुलादी-महोदयः शताब्दशः कथं यात्रां कृतवान् इति व्यापक-कथां बुनति |

सुलादी इत्यस्य उत्पत्तिः –
सुलादीशब्दः कन्नडमूलात् सुला इत्यतः आगतः, यस्य अर्थः सुलभः सरलः वा । यथा नाम सूचयति, रचनाः एतादृशरीत्या निर्मिताः आसन् यत् सामान्यजनैः गायितुं स्मर्तुं च शक्यते स्म । अत्यन्तं संस्कृतकाव्यस्य जटिलशास्त्रीयसङ्गीतस्य वा विपरीतम् सुलादी सुलभतायाः लक्ष्यं कृतवती ।

कर्नाटकस्य भक्ति-आन्दोलनस्य समये सुलादी-महोदयस्य प्रमुखता प्राप्ता, यदा कवयः, साधवः च संगीतेन, सरलभाषायाः च माध्यमेन भक्ति-प्रसारं कर्तुं प्रयतन्ते स्म । एषः सामाजिकधर्मसुधारस्य कालः आसीत्, यदा वाचन-आन्दोलने बसवन्ना (१२ शताब्दी) इत्यादयः व्यक्तिः पश्चात् हरिदासाः (१५–१७ शताब्दी) इत्यादयः आकृतयः संस्कारस्य अपेक्षया भक्तिः, श्रेणीक्रमस्य अपेक्षया समावेशीत्वं, ईश्वरस्य मार्गरूपेण सङ्गीतस्य च उपरि बलं दत्तवन्तः |

हरिदाससन्ताः विशेषतः पुरन्दरदासः कनकदासः च सुलादीं सम्माननीयकलारूपेण उन्नतिं कृतवन्तः । पुरन्दरदासः, यः प्रायः कर्णाटसङ्गीतस्य पिता इति उच्यते, सः न केवलं सुलादीनां रचनां कृतवान् अपितु सङ्गीतस्य छात्राणां कृते शिक्षाशास्त्रीयरूपरेखायां व्यवस्थितवान् |

सुलादी इत्यस्य संरचना –
सुलादी-नगरस्य एकः आकर्षकः पक्षः अस्य अद्वितीयः सङ्गीतसंरचना अस्ति । न केवलं गीतं अपितु लयस्य, रागस्य च स्तरैः सह सावधानीपूर्वकं परिकल्पिता रचना अस्ति । 
गीत
i) संस्कृतभाषायाः अपेक्षया कन्नडभाषायां लिखिताः, येन सामान्यजनानाम् कृते सुलभाः भवन्ति।
ii) सरलः शब्दकोशः, तथापि बिम्ब-दर्शनेन समृद्धः।
iii) विषयाः भगवतः विष्णुकृष्णयोः स्तुतितः आरभ्य नैतिकपाठानां वा पौराणिककथानां वा कथनपर्यन्तं भवन्ति ।
iv) प्रायः कविस्य अङ्किता नाम (हस्ताक्षर, यथा “पुरन्दर वित्तला”) इत्यनेन समाप्तं भवति । 

संगीतरूपरेखा
i) एकः सुलादी प्रायः एकस्मिन् रागे (रागात्मकविधा) स्थापिता भवति परन्तु बहुविधतालेषु (लयचक्रेषु) व्याप्तः भवति ।
ii) रचना मन्दतालैः आरभ्य क्रमेण द्रुततरतलं प्रति गच्छति, प्रगतिः, उत्साहः च सृजति ।
iii) एकः विशिष्टः सुलादी क्रमेण षट् वा सप्त वा तालानां प्रयोगं कर्तुं शक्नोति ।
iv) एषा बहुताला-व्यवस्था सुलाडी-नगरं छात्राणां कृते भक्ति-सङ्गतिं कुर्वन्तः लय-विषये निपुणतां प्राप्तुं शैक्षिक-अभ्यासं कृतवती ।

प्रदर्शनशैली
i) संस्कारेषु वा शोभायात्रासु वा मन्दिरेषु परम्परागतरूपेण गाय्यते ।
ii) एकल वा समूहे वा प्रायः मृदङ्गं, तन्पुरा, मोर्सिंग, हस्तझंझरी च सहितं भवति ।
iii) तालानां प्रगतिः संस्कारस्य प्रवाहं प्रतिबिम्बयति-गम्भीरतया आरभ्य आनन्देन पराकाष्ठया समाप्तं भवति।

दासा साहित्ये सुलादी –
हरिदास-आन्दोलनेन सुलादी-महोदयाय सांस्कृतिक-आध्यात्मिक-गहनता प्राप्ता । सन्ताः सहस्राणि भक्तिगीतानि (दाससाहित्यम्) रचयन्ति स्म, येषां सुलादी महत्त्वपूर्णं रूपम् आसीत् ।

पुरन्दर दास (१४८४–१५६४) २.
संगीता पितामहा (कर्नाटकसंगीतस्य पिता) इति नाम्ना प्रसिद्धः । न केवलं भक्त्यर्थं अपितु तालरागं च व्यवस्थितरूपेण पाठयितुं सुलादीनां रचनां कृतवान्।

उदाहरणम् : सप्ततालव्यवस्थायां सुलादिस् (सप्त मौलिकतालः), या पश्चात् कर्णाटकतालवर्गीकरणस्य मेरुदण्डः अभवत् ।

कनक दास (१५०९–१६०९) २.
अब्राह्मणसमुदायस्य आसीत् तथापि तस्य कृतीषु समानतायाः समावेशस्य च उपरि बलं दत्तम् आसीत् । विनयं, सेवा, नैतिक आचरणं च प्रकाशयन् सुलादीः रचिताः।

विजयदासः, जगन्नाथदासः, गोपालदासः इत्यादयः अन्ये हरिदासाः अपि सुलादीनां योगदानं दत्तवन्तः, येन रूपस्य निरन्तरता सुनिश्चिता अभवत् ।

सुलादीभाषायां दार्शनिकविषयाः –
यद्यपि सङ्गीतरूपेण सुलादीः विषयवस्तुतः गहनतया दार्शनिकाः सन्ति । ते प्रायः अन्वेषणं कुर्वन्ति-

i) भक्ति (भक्ति): केन्द्रीय विषय विष्णु/कृष्ण के प्रति पूर्ण समर्पण।
ii) नैतिकपाठाः - अभिमानस्य, लोभस्य, पाखण्डस्य च निन्दा; प्रशंसन् विनयं, करुणाम्।
iii) समता : सर्वे भक्ताः जातिं लिङ्गं वा न कृत्वा ईश्वरं प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
iv) पौराणिक आख्यानानि : रामायणस्य, महाभारतस्य, अथवा पुराणानां प्रकरणाः सरलशैल्या पुनः कथिताः।
v) आध्यात्मिक प्रतीकवादः - अज्ञानात् मुक्तिपर्यन्तं आत्मायाः यात्रायाः प्रतीकात्मकत्वेन प्रायः व्याख्यायते भिन्न-भिन्न-तालानां प्रगतिः ।
vi) उदाहरणम् : कश्चन सुलादी कृष्णस्य बाल्यकाले कृतानां विनोदानां वर्णनेन आरभ्य रक्षकरूपेण स्वस्य भूमिकां प्रति गत्वा दिव्यमानवसम्बन्धस्य सम्पूर्णं वर्णक्रमं प्रतिबिम्बयन् मुक्तियाचनेन समाप्तं कर्तुं शक्नोति | 

सुलादी की सांस्कृतिक भूमिका –
सुलादी न केवलं कला; कन्नडपरिचयस्य आकारं दत्तवती सांस्कृतिकप्रथा अस्ति । 
धार्मिक संस्कार
i) मन्दिरपूजा तथा हरिदास आराधना (सन्तों के उत्सव) के अभिन्न।
ii) मन्दिरदेवतान् वहन् शोभायात्रासु गायितम्।

सामुदायिक बन्धन
i) सरलभाषा, पुनरावर्तनीयसंरचना च जनसहभागितायाः अनुमतिं दत्तवती ।
ii) सामूहिकभक्तिभावं सांस्कृतिकैकतां च सुदृढं कृतवान्।

साहित्यिक योगदान
i) सुलादीसः कन्नडसाहित्यं भक्तिकाव्येन समृद्धवान् ।
ii) दार्शनिकशिक्षां गीतात्मकरूपेण संरक्षितम्।

शैक्षिक साधन
i) रागतालशिक्षणार्थं व्यावहारिकव्यायामरूपेण कार्यं कृतवान्।
ii) अद्यत्वे अपि सङ्गीतस्य छात्राः स्वप्रशिक्षणे सुलादीनां सम्मुखीभवन्ति ।

सुलादी तथा कर्नाटक संगीत –
सम्भवतः सुलादी इत्यस्य महती विरासतः कर्नाटकसङ्गीतस्य उपरि तस्य प्रभावः अस्ति ।

सप्ततालव्यवस्था (कर्नाटकसङ्गीतस्य सप्त मूलभूततालाः : ध्रुवः, मात्यः, रूपकः, झम्पा, त्रिपुटः, अता, एकः) सुलादीरचनाद्वारा संहिताकृतः ।

पुरन्दरदासः प्रत्येकस्मिन् ताले आदर्शसुलादीनां रचनां कृतवान्, ये सङ्गीतकारानाम् पीढीनां सन्दर्भबिन्दुः अभवन् ।

सुलाडिस् लोकभक्तिसङ्गीतस्य शास्त्रीयकर्नाटिकसङ्गीतस्य च अन्तरं अपि पूरितवान्, यत्र अभिजातवर्गस्य लोकप्रियरूपस्य च परस्परक्रियायां संस्कृतिः कथं समृद्धा भवति इति दर्शितवान्

एवं सुलादी न केवलं भक्तिरूपं अपितु दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य शिक्षाशास्त्रीयं साधनं सैद्धान्तिकं आधारं च आसीत् ।

प्रसिद्धानां सुलादीनां उदाहरणानि –
केचन सुप्रसिद्धाः सुलादीः अत्र सन्ति : 

पुरन्दरदासस्य सुलादीः भिन्न-भिन्न-तालेषु स्थापिताः, सङ्गीतशिक्षणे प्रयुक्ताः ।
कृष्णस्य बाल्यकालस्य वर्णनं कुर्वन्तः सुलादिस् (बालकृष्णसुलादिस्)।
जीवनस्य अनित्यता इव दार्शनिकसत्यं कथयन् सुलादीः।
यद्यपि अद्यत्वे कीर्तनानां इव व्यापकरूपेण लोकप्रियता नास्ति तथापि शास्त्रीयसङ्गीतकारानाम् विद्वान् च सुलादीनां सम्मानः वर्तते । 

क्षयः पुनरुत्थानम् च –
कालान्तरे सुलादी-नगरे अनेककारकाणां कारणेन क्षयः अभवत् : १.

अस्य जटिलतालसंरचना सरलतरभजनकीर्तनानां तुलने अस्य सुलभतां न्यूनीकृतवती ।
नगरीकरणेन आधुनिकीकरणेन च भक्तिप्रथाः स्थानान्तरिताः ।
युवानां पीढीनां जागरूकतायाः अभावः।

तथापि पुनरुत्थानस्य प्रयासाः प्रचलन्ति : 
कर्नाटक-सङ्गीतकाराः परम्परायाः रक्षणार्थं सुलादी-सङ्गीतसमारोहेषु समावेशयन्ति ।
कर्नाटकदेशे सांस्कृतिकसंस्थाः कार्यशालाः उत्सवाः च कुर्वन्ति ।
कन्नडसाहित्यस्य, संगीतशास्त्रस्य च भागत्वेन विद्वांसः सुलादीनां अध्ययनं कुर्वन्ति ।
अधुना अङ्कीयमञ्चेषु सुलाडिस् इत्यस्य रिकार्डिङ्ग्स् भवन्ति, येन वैश्विकदर्शकानां कृते उपलभ्यन्ते ।

आधुनिक सन्दर्भे सुलादी –
एकविंशतितमे शतके सुलादी बहुधा प्रासंगिकतां धारयति : 

आध्यात्मिक साधना : अद्यापि वैष्णवमन्दिरेषु हरिदासराधनासु च गाय्यते।
संगीतशिक्षा : छात्राः लय-राग-विषये निपुणतां प्राप्तुं सुलादी-भाषां शिक्षन्ति ।
सांस्कृतिकविरासत: सुलादी कन्नडगौरवं पहिचानं च मूर्तरूपं ददाति।
वैश्विकमञ्चः : सम्पूर्णे भारते विदेशे च कर्नाटकसङ्गीतसमारोहेषु प्रदर्शितम् ।
सङ्गीतात् परं सुलादी सांस्कृतिकरूपकरूपेण अपि तिष्ठति: एतत् दर्शयति यत् परम्पराः कथं परिष्कारेन सह सुलभतायाः, कलात्मकतायाः सह भक्तिस्य, सार्वभौमिक-आकर्षणेन सह स्थानीयपरिचयस्य च संतुलनं कर्तुं शक्नुवन्ति। 

निगमन –
सुलादी-कथा कर्नाटकस्य सांस्कृतिक-लचीलतायाः, सृजनशीलतायाः च कथा अस्ति । “सरल” भक्तिरूपरूपेण उद्भूतः अयं जटिलः, बहुस्तरीयः परम्परारूपेण वर्धितः, या साहित्यं, दर्शनं, शास्त्रीयसङ्गीतं च आकारयति स्म ।

सुलादी भक्तिस्य सारं प्रतिबिम्बयति- भक्तिः सुलभा कृता, सङ्गीतं ईश्वरस्य मार्गरूपेण, सामाजिकविभाजनेषु समावेशी च। तस्मिन् एव काले कर्नाटकसङ्गीतस्य व्यवस्थितीकरणे योगदानं दत्तवान्, येन सिद्धं जातं यत् भक्तिरूपाः बौद्धिकरूपेण कलात्मकरूपेण च कठोरताम् अपि भवितुम् अर्हन्ति ।

अद्यत्वे सुलादी-नगरस्य लोकप्रियभक्तिसङ्गीतस्य आधिपत्यं न स्यात्, परन्तु मन्दिरेषु, कक्षासु, संगीतसङ्गीतभवनेषु च तस्य विरासतः अद्यापि वर्तते । अतः अपि महत्त्वपूर्णं यत्, कन्नडभाषिषु सांस्कृतिकगौरवं निरन्तरं प्रेरयति, अस्मान् स्मारयति यत् सच्चा कला कालातीयः अस्ति-सा प्रत्येकं पीढीं अनुकूलतां प्राप्नोति, जीवति, समृद्धं च करोति।

यदा वयं एकं सुलादीं शृणोमः, तस्याः लयात्मकप्रगतेः, गीतात्मकभक्तिना च, तदा वयं न केवलं सङ्गीतं अपितु मानवस्य दिव्यस्य च मध्ये सदैव सामञ्जस्यं अन्विष्यमाणायाः संस्कृतियाः हृदयस्पन्दनं शृणोमः |.