मिवारप्रतापम्

**मिवारप्रतापं** नाम नाटकं १६४४ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । अस्य प्रथमोऽभिनयो १९४५ ख्रीष्टाब्दे कोलकातानगरे स्टाररङ्ग-मञ्चे समभूत् । प्रस्तावनायां सूत्रधारः संस्कृतभाषायाम् अमरताविषये स्पष्टयति -

**वेदादि-शास्त्र-निचय-स्फुट-दिव्यमूर्तिः,**

**सा वाक् किमन्यवचनादमरा म्रियेत॥**

**मध्याह्नसूर्यकरणो हि यदि ब्रवीति,**

**रात्रिः किलेयमिति हन्त स एव मूढः॥**

## कथावस्तु 
मानसिंहो राणाप्रतापस्य गृहमागच्छति पङ्किभोजनार्थं च निवेदयति । नानुमतोऽयं प्रस्तावः प्रतापेन। तिरस्कारजनितक्रोधान्धेन । मानसिंहेन सपद्येव प्रतिज्ञातम् -

**यद्यमुष्य प्रतीकारं न कुर्यां वीर्यवानपि।**

**तदाम्बरं न यास्यामि यास्याम्यम्बरतां पुनः।।**

मानसिंहस्य प्रस्थानानन्तरं प्रतापेनानुमितं यद् अकबरस्य आक्रमणमासन्न एवास्ति । प्रतिक्रियार्थं सन्नद्धोऽयं वीरान् सम्बोधयति ।

द्वितीयाङ्के महिलासम्मेलनं वर्तते । सौन्दर्यप्रतियोगितायां मुगलराज्ञ्यः सुन्दरीभ्यः पुरस्कारान् वितरयिष्यन्ति । प्रतियोगितायां पृथ्वीराजस्य पत्नी कमला सम्राजः अकबरस्य आज्ञया समागता । मार्गे मुगलोद्यानस्य पालिका कमलाम् अकबरहस्तपाशबद्धां विधातुं प्रयत्नशीलासीत् । कमला कथमपि शस्त्रसाहाय्येन गृहं परावर्तत ।

तृतीयेऽङ्के मानसिंहेन अकबरो राणाप्रतापकृतापमानविषये निवेदितः। चतुर्थेऽङ्के हल्दीघाटीस्थाने सञ्जातस्य सङ्ग्रामस्य वर्णनं विद्यते । अस्यैव गर्भाङ्के शक्तसिंहार्पित-तुरङ्ग-साहाय्येन प्रतापस्य प्राणरक्षा वर्णिता ।

पराजयानन्तरं प्रतापो मिवारशैलस्य पर्णकुटीरे सपरिवारो न्यवसत् । एकस्मिन् दिवसे वनमार्जारो तस्य कन्यकायाः करात् रोटिकां गृहीत्वा भक्षितवान् । क्षुधापीडितायाः कन्यकायाः करुण-क्रन्दनं समाकर्ण्य प्रतापस्य हृदयं द्रवीभूतम् । दुःखमेतत् सोढुम् अशक्नुवन्नसौ अकबरसन्निधौ सन्धिपत्रं प्रेषयामास । पश्चात् पृथ्वीराजस्य प्रबोधनेन सन्धितो विरतः स्वायत्तोऽभवत् ।

पश्चाद् भामाशाहामात्येन प्रतापाय अतुलधन-राशिः समर्पितः । तद्बलेन प्रतापेन महती सेना सज्जीकृत्य कमलमीरमुदयपुरं च क्रमशो जयः प्राप्तः।

षष्ठेऽङ्के देवी-दुर्ग-ग्रहणस्य चर्चा वर्तते । तत्रापि यवनैः साकं तुमुलं युद्धं समभूत् । निर्वहणे प्रताप एवाजयत् ।

नृत्यगीतादेः योजनं कवेः रोचकं संविधानं शोभते । कालीपर्वताद्धस्तादागत्य भिल्लसैनिकाः गायन्ति -

**महु महु महुरं सी सीहु णिअरं पिउ पिउ चतुरं वीर।**

**लहु लहु चरणं वहु वहु करणं संहर जवणं धीर।।**

**करेहि जीवणपणं धरेहि णु पहरणं।**

**मारेहि जवणगणं पत्थरसमसरीर।।**

तृतीयाङ्केऽकबरद्वारा सम्राजः पदस्य विडम्बना, कमलाद्वारोपेक्षा विविध-धर्मानुयायिभिः विघ्नोत्पादनं मनसि महती चिन्ता प्रदर्श्यते। अस्मिन्नङ्के मानसिंहस्य दीर्घतरं स्वगतभाषणं नास्ति नाट्योचितम् ।

चतुर्थाङ्कस्यारम्भे शक्तसिंहस्यैकोक्तिर्वर्तते । सोऽत्र मानसिंहप्रतापयोः स्थितिमाकलयन् कांक्षति -

‘यदि वयमत्र संग्रामे विजयलक्ष्मीं लप्स्यामहे तदावश्यमेव भारताद् यवनापसारणेन साम्राज्यमारोपयितुमेव यतिष्यामहे' इति।

रङ्गपीठे चेतकनामकस्य प्रतापतुरङ्गमस्य मृत्योः प्रदर्शनं संस्कृतनाट्यसाहित्ये परमाकर्षणस्य केन्द्रम्।

नाटकस्यास्य प्रथमाङ्कस्य आवश्यकतैव नासीत् । अस्मिन्नकबरस्य चरित्रस्य दूषितपक्ष एव प्रकाशितः । वस्तुतोऽस्य अङ्कस्य कथावस्तु नाट्यकथया सर्वथासम्बद्धम् । भारतीय-स्वातन्त्र्ययुद्धस्य अन्तिमचरणे हरिदासोऽगायत् -

**स्व-स्वजीवनदानेन रक्षणीयैव जन्मभूः।**

**आदत्ते हि महद् वस्तु स्तोकत्यागेन बुद्धिमान्॥**

भारतवर्ष हिन्दूनामेव निवासस्थानम् -

**हिन्दुस्थाने यवनवसतिर्नोचिता भारतेऽस्मिन्,**

**नीहारौघस्थितिरिव शरव्योम्नि नक्षत्रदीप्ते।**

**तस्मादस्मान्निजनिजधिया यात यूयं स्वदेशान्**

**अस्रस्रोतः स्रवतु न खलु च्छिन्नभिन्नाच्छरीरात्।।**

लोकोक्तीनामन्योक्तीनां च प्रयोगः प्रभविष्णुरस्ति । यथा -

**अयं कल्याणकल्लोलः स्वयं सम्मुखमागतः।**

**दृढेन स विशालेन शिलाबन्धेन वारितः।।**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* राजस्थानम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:भारतम्
वर्गः:महाराणाप्रतापः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः