open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
परिणामालङ्कारः

**परिणामालङ्कारः** (Parinamalankara)अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति –
:**परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना ।**
:**प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥**
यत्र आरोप्यमाणो विषयी किञ्चित् कार्योपयोगित्वेन निबध्यमानः स्वतस्तस्य तदुपयोगित्वासंभवात् प्रकृतात्मना परिणतिमपेक्षते तत्र परिणामालङ्कारः । अत्रोदाहरणम् प्रसन्नेति । अत्र हि अब्जस्य वीक्षणोपयोगित्वं निबध्ये न तु दृशः । मयूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यात् । नचोपमितसमासाश्रयणेन दृगब्जमिवेति पूर्वप्राधान्यमस्तीति वाच्यम् । प्रसन्नेति सामान्यधर्मप्रयोगात् । "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” इति तदप्रयोग एवोपमितसमासानुशासनात् । अब्जस्य वीक्षणोपयोगित्वं न स्वात्मना सम्भवति । अतस्तस्य प्रकृतदृगात्मना परिणत्यपेक्षणात् परिणामालङ्कारः ।
यथा वा –
:**तीर्त्वा भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्ममासौतृतीय-**
:**स्तस्मै सोमित्रिमैत्रीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय ।**
:**व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभिः काउतुकोदञ्च दक्षं**
:**कृच्छादन्वीयमानः क्षणमचलमथो चित्रकूटं प्रतस्थे ॥**
अत्रारोप्यमाण आतरः सौमित्रिमैत्रिरूपतापत्या गुहोपकारलक्षणकार्योपयोगी न स्वात्मना, गुहस्य रघुनाथप्रसादैकार्थिकत्वेन वेतनार्थित्वाभावात् ॥ परिणामोऽनयोर्यस्मिन्नभेदः पर्यवस्यति  । कान्तेन पृष्टा रहसि मौनमेवोत्तरं ददौ ॥

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
उल्लेखालङ्कारः

:**बहुभिर्बहुधोल्लेखात् एकस्योल्लेख इष्यते ।**
:**स्त्रीभिः कामार्थिभिः स्वर्द्रुः कामः शत्रुभिरैक्षि सः ॥**
## अर्थः
यत्र नानाविधधर्मयोग्यमेकं वस्तु तत्तद्धर्मयोगरूपनिमित्तभेदेन अनेकेन गृहीत्रानेकधा उल्लिख्यते तत्रोल्लेखः । अनेकधोल्लेखने रुच्यर्थित्वभयादिकं यथार्हप्रयोजकम् । रुचिः अभिरतिः । अर्थित्वं लिप्सा । स्त्रीभिः इत्युदाहरणम् । अत्रैक एव राजा सौन्दर्यवितरणपराक्रमशाली इति कृत्वा स्त्रीभिः अर्थिभिः प्रत्यर्थिभिः च रुच्यर्थित्वभयैः कामकल्पतरुकालरूपः दृष्टः । 
यथा वा-
:**गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः ।**
:**यथास्थितिश्च बालाभिः दृष्टः शौरिः सकौतुकम् ।**
अत्र यः तथा भीतं भक्तं गजं त्वरया त्रायते स्म सोऽयमादिपुरुषोत्तम इति वृद्धाभिः संसारभीत्या तदभयार्थिनीभिः कृष्णोऽयं मथुरापुरं प्रविशन् दृष्टः । यस्तथा चञ्चलत्वेन प्रसिद्धा याः श्रियः अपि कामोपचारवैदग्ध्येन नित्यं वल्लभः सोऽयं दिव्ययुवा इति युवतिसमूहैः सोत्कण्ठैः दृष्टः । बालाभिः तु तद्वाह्यगतरूपवेशालङ्कारदर्शनमात्रलालसाभिः यथास्थितवेषादियुक्तः दृष्टः इति बहुधोल्लेखः । पूर्वः कामत्वाद्यारोपः रूपकसङ्कीर्णः । अयं तु शुद्ध इति भेदः ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सार
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
उपमेयोपमालङ्कारः

:**पर्यायेण द्वयोस्तच्चेतुपमेयोपमा मता ।**
:**धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि ॥**
द्वयोः धर्मार्थयोर्हि कस्यचित्केनचित् सादृश्ये वर्णिते तस्याप्यनेन सादृश्यमर्थसिद्धमपि मुखतो वर्ण्यमानं तृतियसदृशव्यवच्छेदं फलति । पर्यायेणोपमानोपमेयत्वकल्पनं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थम् 
उदाहरणान्तरम् –
:**खमिव जलं जलमिव खं हंस इव चन्द्रः चन्द्र इव हंसः ।**
:**कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥**
पूर्वत्र पूर्णश्रीरिति धर्मः उपात्तः । इह निर्मलत्वादिधर्मो नोपात्तः इति भेदः । उदाहरणद्वये अपि प्रकृतयोरेव उपमानोपमेयत्वकल्पनम् । राज्ञि धर्मार्धसमृद्धेः शरदि गगनसलिलादिनैर्मल्यस्य च वर्णनीयत्वात्प्र कृताप्रकृतयोरप्येषा संभवति । यथा वा –
:**गिरिरिव गजराजोऽयं गजराज इवोच्चकैर्विभाति गिरिः ।**
:**निर्झर इव मदधारा मदधारेवास्य निर्झरः स्रवति ॥**

## बाह्यसम्पर्कः
उपमेयोपमा

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
आश्विनमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं सप्तमः मासः । भाद्रपदमासस्य अनन्तरं कार्तिकमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भारतीयानाम् अयं मास विशेषः यतः अमिन् मासे अनेकानि पर्वाणि सम्भवन्ति । विजयदशमीसहितं दशदिनात्मकं पर्व नवरात्रम् अस्मिन् एव मासे आयाति । आश्वयुजशुक्लप्रतिपत् तः नवमीपर्यन्तम् (९ दिनानि)  नवरात्रोत्सवः । अनन्तरदिनं विजयदशमी इति आचर्यते । आश्वयुजकृष्णचतुर्दशी नरकचतुर्दशी  इति दीपावलीपर्वणः एकं दिनं भवति ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कार्त्तिकमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२ मासेषु अयम् अष्टमः मासः । कृत्तिकानक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । आश्विनमासस्य अनन्तरं मार्गशीर्षमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भारतीयानाम् अयं मासविशेषः यतः अमिन् मासे दीपाराधनस्य उत्सवः आयाति । अस्य मासस्य प्रथमं दिनम् एव बलिप्रतिपत् इति पर्वदिनम् । एनं मासं प्रकाशमानमासः इति कथयन्ति यतः दीपाराधनं दीपोत्सवाः अस्मिन् एव मासे मठमन्दिरेषु ग्रामजनपदेषु च प्रचलन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Festivals in Karthika masam 

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अपह्नुत्यलङ्कारः

अपहनुति: इत्यस्य निषेध: इत्यर्थ:, सच सादृश्यमूलकाभेदमतिपतिपूर्वक: अलकारः। अपहनुति: षट्विधा:  - 

(१) शुद्धापह्नुति: (२) हेत्वापह्नुतिः (३) पर्यस्तापह्नुतिः  (५) भ्रान्तापह्नुतिः (५) छेकापह्नुतिः 

(६) कैतवापह्नुति:।
* **(१) शुद्धापह्तुति:**
:**शुद्धापह्नुतिरन्यस्य आरोपार्थो धर्मनिह्नवः ।**
:**नायं सुधांशु किं तर्हि? व्योमगङ्गसरोरुहम् ॥**
## अर्थः
वर्णनीयवस्तूनि तत्सदृशधर्मारोपफलकः तदीयो धर्मः निह्नवः कविमतिविकासित-उत्प्रेक्षितधर्मान्तरस्यापि निह्नवः शुद्धापह्नुतिः । यथा चन्द्रे वियन्नद् पुण्डरीकत्वारोपफलकस्तदीयधर्मस्य चन्द्रत्वस्यापह्नवः ।

## उदाहरणान्तरम्
:**अङ्कं केऽपि शशङ्किरे जलनिधेः पङ्कं परे मेनिरे**
:**सारङ्गं कतिचिच्च सञ्जगदिरे भूच्छायमैच्छन् परे ।**
:**इन्दौ यत् दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते **
:**तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्षते ॥**

अत्र उत्प्रेक्षितधर्माणां अपि अपह्नवः परपक्षत्वोपन्यासादर्थसिद्धिः ।

## बाह्यसम्पर्कः
http://sa.wikibooks.org/wiki/काव्यालङ्कारभेदकोश:#अपह्नुति:

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शब्दालङ्कारः

ये अलङ्काराः वर्णेन शब्देन वा एव चमत्कारं कुर्वन्ति, न तत्र अर्थस्य विशेषा भूमिका, ते शब्दालङ्कारा (Shabdalankara) उच्यन्ते । अनुप्रासः, यमकः, श्लेषः च शब्दालङ्काराः सन्ति ।

‎

वर्गः:अलङ्काराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पौषमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं दशमः मासः । पुष्यक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । मार्गशीर्षमासस्य अनन्तरं माघमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । अस्य मासस्य शून्यमासः इति लोके व्यवहारः । यतो हि अस्मिन् मासे पर्वदिनानि पुण्यतममुहूर्तानि च न भवन्ति । अस्मिन् मासे भारतीयाः जनाः विशेषतः विश्रान्ताः भवन्ति ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:विषयः वर्धनीयः
मार्गशीर्षमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं नवमः मासः । मृगशिरनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । कार्तिकमासस्य अनन्तरं पुष्यमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भगवान् श्रीकृष्णः गीतायां ”मासानां मार्गशीर्षोऽहम्” इति उक्तवान् अतः साधकानाम् अयं मासः पुण्यतमः । मार्गशीर्षामावास्या तिथौ तिलामावास्या आयाति ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माघमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयम् एकादशः मासः । मृगशिरनक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । पुष्यमासस्य अनन्तरं फाल्गुणमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । पुण्यनदीनां स्नानार्थम् अयं पुण्यकालः । लोके माघस्ननम् इत्येव प्रसिद्धम् । शैत्यकाल प्रकृतरमणीयः अस्य मासस्य कालः । समग्रे माघमासे उषःकाले स्नातुं न शक्यते चेदपि सङ्क्रमणरथसप्तमी माघी इत्याख्येषु त्रिषु दिनेषु वा स्नातव्यमेव इति शास्त्रवाक्यम् । माघमासे प्रवर्तमानः महाकालस्य उत्सवः उज्जयिन्याः उत्सवः अस्ति । माघमासे शुक्ळपक्षस्य पञ्चमदिने भारतदेशे वसन्तपञ्चमी उत्सवः भवति । विविधेषु स्थलेषु, देवालयेषु च पारम्परिकरीत्या इमम् उत्सवम् आचारन्ति ।

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
फाल्गुनमासः

भारतस्य कालगणनानुगुणं संवत्सरस्य १२मासेषु अयं मासः अन्तिमः । नववर्षारम्भस्य चैत्रमासात् पूर्वं माघमासोत्तरम् अयं मासः आयाति । चैत्रमासे प्रकृतिसौन्दर्यपरिवर्तनार्थं सौन्दर्यं वर्धयितुम् अयं मासः पूरकः अस्ति । समग्रे देशे आचर्यमानः होलिकोत्सवः अस्मिन् एव मासे आयाति ।

वर्गः:भारतीयमासाः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जमदग्निः

अयं कश्चन ऋषिः । अस्य पत्नी प्रसेनजितः पुत्री रेणुका । अयं मुनेः ऋचीकस्य पुत्रः । अस्य माता गाधिराजस्य पुत्री सत्यवती । जमदग्नेः रुमण्वन्तः, सुषेणः, वसुः, विश्वावसुः, परशुरामश्चेति पञ्च पुत्राः । 
रेणुका कदाचित् स्नानाय नदीतीरं गतवती आसीत् । तत्र स्वस्य पत्नीभिः सह जलक्रीडायां मग्नस्य गन्धर्वस्य चित्रतथस्य दर्शनेन मोहयुक्ता जाता । तत्रैव अधिकं समयं याप्य विलम्बेन आश्रमं प्रत्यागतवती । जमदग्निः पत्न्याः चारित्र्यविषये क्रुद्धः सन् चतुरः पुत्रान् उद्दिश्य मातरं मारयितुम् आदिष्टवान् । किन्तु ते चत्वारः अपि तूष्णीम् अतिष्ठन् । तदा जमदग्निः तान् उद्दिश्य 'जडाः भवन्तु’ इति शप्तवान् । ततः परशुरामम् आदिष्टवान् । भ्रातृभिः प्राप्तां दुर्गतिं दृष्ट्वा परशुरामः अचिरात् पितुः आदेशम् परिपाल्य आगत्य पितरं नमस्कृतवान् । 
तेन परमसन्तुष्टः जमदग्निः वरं पृच्छ्यताम् इति अवदत् । जननी पुनरुज्जीविता स्यात्, सा प्रवृत्तं न किमपि स्मरेत्, भ्रातरः पूर्वस्थितिं प्राप्नुयुः, जमदग्निः कोपं परित्यजेत् इत्येषा मम अपेक्षा इत् अवदत् पुत्रः परशुरामः । जमदग्निः स्वस्य सम्मतिम् असूचयत् । 
जमदग्निः कार्यवीर्यस्य पुत्रेण शूरसेनेन हतः जातः । अयम् इदानीं प्रवर्तमानस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य सप्तर्षिषु अन्यतमः । अयं गोत्रप्रवर्तकः अस्ति ।

जमदग्नि

प्रकार हिन्दू पुराणे, **जमदग्नि** सप्त महर्शयोहो एकम् अस्ति, प्रस्तुत मन्वन्तर:। ते विश्नुवस्य षट् अवतारे परशुरामस्य पित: । सृष्टि कर्ता ब्रह्मेण सृष्ट्य प्रजापत्याम् एकम् भ्रुगॊ: वम्शस्तह् आसीत्। जमद्ग्निम् पत्नि रॆणुकाभ्याम् स: पन्च शिशॊ: सन्ति, तॆभि: कनिष्ट: विश्णॊ: अवतारात् परशुराम:। जमदग्नि कॊपि शिक्षणम् लभ्यम् नास्ति परन्तु धर्मज्रन्थानि, शत्रास्त्राणि च ज्ञानम् उत्त्मम् अस्ति।

आरम्बिक जीवनम्

ऋषि भ्रुगॊ: सन्तति: जमदग्नि अक्षरस: ज्वालाम् खादितुम् इति अर्थम्, स: रिचिक: च गादी नाम क्षत्रियराजस्य पुत्री सत्यवति तस्या: जनित:। स: वर्धमान समये स्वप्रयत्नेन अथि कष्ट प्रयत्नम् क्रुत्वा फलात् पाण्दित्यम् साधितवान्। स: कॊपि शिक्षणम् लभ्यम् नास्ति परन्तु शत्रास्त्रात् विज्ञानम् ज्ञानम् सम्पादितवान्। 

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:ऋषयः
त्रुटिः

अयं भारतीयकालमानस्य लाघुबिन्दुः अस्ति ।

*एकः **तृसरेणुः**  = ६ ब्रह्माण्डीयः अणुः ।
*एका **त्रुटिः**  = ३ तृसरेणवः, यः सैकिण्ड् इत्यस्य १/१६८७.५ भागः ।
*एका **वेधा**  =१०० त्रुटयः।

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कश्यपः

अयं कश्चन महर्षिः । ब्रह्मणः पुत्रेण मरीचिमहर्षिणा कर्दमपुत्र्या कलायां जातः । अनेन अदितिः, दितिः, दनुः, कला, दनायुः, सिंहिका, क्रोधा, प्राधा, विश्वा, विनता, कपिला, मुनि, कद्रु - इत्येताः त्रयोदश दक्षपुत्रीः परिणीतवान् । सृष्टिकार्ये चतुर्मुखस्य अनन्तरम् अयमेव प्रमुखः । 
कश्यपः कदाचित् यज्ञं कर्तुम् इच्छन् गाः वरुणात् आनीतवान् । यज्ञस्य अनन्तरं यद्यपि बहुधा पृष्टः तथापि गाः न प्रत्यर्पितवान् । क्रुद्धः वरुणः लोभग्रस्तं **कश्यपं** तत्पत्न्यौ च उद्दिश्य मनुष्यजन्म प्राप्नुवन्तु इति शप्तवान् । गाः बन्धने स्थापितवन्तः इत्यतः कारागारवासः अनुभूयताम् इत्यपि शापं दत्त्वा चतुर्मुखस्य समीपं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् । चतुर्मुखः पौत्रं कश्यपम् आहूय अवदत् - *सर्वज्ञः सन् अपि भवता लोकपालस्य वरुणस्य गावः किमर्थं न प्रत्यर्पिताः ? भूभारहरणाय धर्मसेतुस्थापनाय च भवान् भूलोके जन्म प्राप्नोतु* इति । 
अदितिः दितेः पुत्रान् सर्वान् संहृतवती । इदं दुःखम् असहमाना दितिः 'भवत्याः पुत्राः अपि जन्मसमनन्तरमेव मरणं प्राप्नुवन्तु । भवती अपि पुत्रशोकम् अनुभवतु । इन्द्रः अपि लोभग्रस्तः सन् एतादृशानि नीचकार्याणि कृतवान् इत्यतः सः अपि राज्यभ्रष्टः भवतु' इति शापम् अयच्छत् । 
वरुणस्य शापानुसारं कश्यपः दिति-अदितिभ्यां सह भूलोके २८तमे द्वापरयुगे वसुदेवरूपेण देवकी-रोहिणीभ्यां सह जन्म प्राप्नोत् । देवक्याः षट् पुत्राः अपि जननसमनन्तरमेव कंसेन संहृताः अभवन् । इन्द्रः देवलोकाधिपत्यात् च्युतः जातः । तदा देवताः बृहस्पतेः द्वारा अश्वमेधयागम् अकारयन् । तस्मात् इन्द्रः ब्रह्महत्यादोषात् मुक्तः जातः । पुत्रकामेष्टिद्वारा बहून् पुत्रान् प्राप्नोत् । आदित्यः, दैत्यः, दानवः, गरुडः, गन्धर्वः, नागः, पशुः, पक्षी, वृक्षः, गुल्मलतादयः अस्य सन्ततिः । अस्य १७ पत्न्यः । विष्णुः अदिति-कश्यपयोः पुत्रः सन् वामनरूपेण जन्म प्राप्नोत् । 
कदाचित् काश्यपः परशुरामेण अश्वमेधयागम् आचरय्य दक्षिणारूपेण भूमण्डलं प्रतिगृहीतवान् । अतः एव भूमिः 'काश्यपी' इति कथ्यते । 
अयं गोत्रप्रवर्तकेषु महर्षिषु आदिमः अस्ति । अयं मन्त्रद्रष्टा । अज्ञातगोत्राः कश्यपमेव स्वस्य मूलपुरुषं मन्यमानाः काश्यपगोत्रीयाः इति घोषयितुम् अर्हन्ति इति बोधयन्ति धर्मशास्त्राणि । (लिङ्गपुराणम् ६३)
अस्य वैश्वानरस्य कुमर्यौ काला पुरोमा च पत्न्यौ आस्ताम् । कालया  राक्षसाः कालकेयाः जाताः । पुलोमया राक्षसाः पौलोमाः जाताः । पर्वतनामकः देवर्षिः, विभण्डकनामकः ब्रह्मर्षिश्च अस्य पुत्रौ । अन्ये अपि पुत्राः आसन् इति श्रूयते । 
:# दितिः - दैत्याः
:# अदितिः - आदित्याः (देवताः)
:# दनुः - दानवाः
:# दनायुः - सिद्धाः
:# प्राधा - गन्धर्वाः
:# मुनिः - अप्सरसाः
:# सुरसा - यक्षाः नागाः
:# इला - वृक्ष-लता-तृणजातयः
:# क्रोधवशाः - मांसहारिणः दुष्टमृगजातयः
:# ताम्रा - अश्व-अश्वतर-गर्दभ-श्येन-गृध्रादयः
:# कपिला (सुरभिः) - गावः
:# विनता - अरुण-गरुडादयः
:# कद्रू - सर्पजातयः

वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:स्मृतिकाराः
उत्प्रेक्षालङ्कारः

:**संभावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तु हेतुफलात्मना ।**
:**उक्तानुक्तास्पदाद् यत्र सिद्धऽसिद्धास्पदे परे ॥**

## उदाहरणानि
:**धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम् ।**
:**लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ॥**
:**तक्तौ तवाघ्री मृदुलौ भुवि विक्षेपणाद् ध्रुवम् ।**
:**त्वन्मुखाभेच्छया नूनं अद्मैर्वैरायाते शशी ॥**
:**मध्यः किं कुचयोर्धृत्यै बद्धः कनकदामभिः ।**
:**प्रायोऽब्जं त्वत्पदेनैक्यं प्राप्तुं तोयो तपस्यति ॥**

## विवरणम्
	अन्यधर्मसम्बन्धनिमित्तेन अन्यस्य अन्यतादात्म्यसंभावनमुत्प्रेक्षा । सा च वस्तुहेतुफलात्मगोचरत्वेन त्रिविधा । अत्र वस्तुनः कस्यचित् वस्त्वन्तरतादात्म्यसंभावना प्रथमा स्वरूपोत्प्रेक्षा इत्युच्यते । अहेतोर्हेतुभावेन अफलस्य फलत्वेन उत्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा इत्युच्यते । अत्र आद्या स्वरूपोत्प्रेक्षा उक्तविषया अनुक्तविषया चेति द्विविधा । परे हेतुफलोत्प्रेक्षे सिद्धविषया असिद्धवैषया चेति प्रत्येकं द्विविधे । एवं षण्णामुत्प्रेक्षाणां धूमस्तोममित्यादिक्रमेण उदाहरणानि ।

## बाह्यसम्पर्कः
उत्प्रेक्षा

उत्प्रेक्षा

काव्यालङ्कारभेदकोश:

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
वटसावित्रीव्रतम्

ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायां भारतीयाः ’वटसावित्रीव्रतम्’ आचरन्ति । इदं व्रतं सन्तानसौभाग्यप्राप्तये विशेषतः महिलाः आचरन्ति । व्रतमेतत्  भारतीयसंस्कृतौ आदर्शनार्याः प्रतीकं भवति । स्कन्दपुराणानुगुणं ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायाम् आचरेत् । निर्णयामृतानुगुणम् अस्य आचरणं ज्येष्ठमासस्य आमावास्यायाम् इति मतभेदः अस्ति ।

## उद्देश्यः
तिथिभेदः अस्ति चेदपि उद्देशः एकः एव सत्सन्तानप्राप्तिः सौभाग्यवृद्धिः च । अनेन भारतीयमहिलाः स्वपतिव्रताधर्मम् आत्मसात् कुर्वन्ति । विशेषज्ञाः ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदशीतः अमावास्यापर्यन्तं दिनत्रयस्य व्रतम् इति वदन्ति । अस्मिन् व्रते वटस्य (वटवृक्षस्य) सावित्र्याः च द्वयोः महत्त्वम् अस्ति । सामान्यतः भारतीयपरम्पपरायाम् अश्वत्थवृक्षः पवित्रः । अस्मिन् वृते तु न्यग्रोधस्य प्राधान्यम् अस्ति । पराशरमुनिना उक्तं यत् ’वटमूले तोपवासाः’ इति । वटवृक्षे ब्रह्मा विष्णुः महेश्वरः च वसन्ति इति  पुराणेषु उक्तम् । अस्य छायायाम् उपविश्य व्रतपूजादिभिः कथाश्रवणेन च मनोकामनाः पूर्णिताः भवन्ति इति । अस्य विश्वासस्य पृष्ठभूमौ एवं वैज्ञानिकं सत्यमपि भवेत् । वटवृक्षः स्ववैशाल्यविषयेऽपि प्रसिद्धः एव । ज्येष्ठमासस्य तीक्ष्णातपात् अपि रक्षणं भवति इति चिन्तनं स्यात् ।

## दार्शनिका दृष्टिः
दार्शनिकदृष्ठिकोणे यदि पश्यामः चेत् वटवृक्षस्य आयुः दीर्घम् अस्ति । पत्युः दीर्घायुष्यर्थम् अपि पतिव्रताः अस्य पूजनं कुर्वन्ति । अयं वृक्षः ज्ञानस्य निर्वाणस्य च प्रतीकोऽपि अस्ति । महिलाः वटसावित्रीव्रतकथाश्रवणपूर्वकं वृटवृक्षस्य काण्डे सूत्रबन्धनम् अपि कुर्वन्ति ।

## कथा
वटवृक्षस्य पूजनं कृत्वा सत्यवतः सावित्र्याः च कथाश्रवणम् अपि कुर्वन्ति । अतः अस्य वटसावित्रीव्रतम् इति नाम प्राप्तम् । भारतीयसंस्कृतौ, अल्पायुषः सत्यवतः पत्नी सावित्री तु ऐतिहासिकी नारी । सावित्री पदस्य अर्थः तु वेदमाता गायत्री अथवा सरस्वती इति भवति । अस्याः सावित्र्याः जन्म अपि विशेषरीत्या एव अभवत् । भद्रदेशस्य राजा अश्वपतिः । तस्य बहुकालं यावत् सन्तानप्राप्तिः नाभवत् । सत्सन्तानप्राप्तये सः अष्टदशवर्षाणि प्रतिदिनं मन्त्रोच्चारणपूर्वकं लक्षाहुतिपूर्वकं यज्ञं करोति स्म । यज्ञस्य फलरूपेण देवी सावित्री प्रकटीभूता ते तेजस्विनी कन्या जायते इति वरम् अयच्छत् । सावित्रीदेव्याः कृपानुग्रहेण पुत्री जाता इति तस्याः नाम सावित्री इत्येव अङ्कितम् । कन्या तारुण्यं प्राप्य रूपवती अभवत् । किन्तु अनुरूपः वरः न प्राप्तः इति कारणात् पिता अतीव दुःखितः अभवत् । वरस्य अन्वेषनार्थं राजा अश्वपतिः स्वयं प्रस्थितवान् । सावित्री तपोवनेषु अटन्ती राज्यभ्रष्टं साल्वदेशस्य नृपं द्युमत्सेनं दृष्टवती । तेन सह विद्यमानं तस्य पुत्रं सत्यवन्तं दृष्ट्वा तेन अनुरक्ता नारदमुनेः वचनमपि निरकृत्य तं पतित्वेन स्वीकृतवती । किन्तु पतिः सत्यवान् अल्पायुः आसीत् । पत्युः मरणकालत् पूर्वम् एव सावित्री घोरं तपः समाचरत् । तस्य फलं सा अन्ते प्राप्तवती एव ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भूविज्ञानस्य विविधानि मुखानि

## भूमेः उद्भवः
अस्यां सृष्टौ सर्वस्य अपि वस्तुनः यथा आरम्भः इति भवति तथैव अन्त्यम् इत्यपि भवति इत्येषः प्रकृतेः नियमः । प्राणिनां, वृक्षसस्यानां, पक्षिणां वा जननं मरणं च अस्माभिः दृश्यते एव । तथैव भूमिः अपि प्रकृतेः एव सृष्टिः खलु ? तथा चेत् तस्याः भूमेः अपि जननं मरणं चापि भवेत् खलु ? तर्हि भूमिः कथं जाता ? तत्रत्याः शिलाः वा खनिजाः वा कथं रूपिताः अभवन् ? आकाशे दृश्यमानानि ग्रहनक्षत्रादीनि कदा जातानि ? तेषां सर्वेषां जन्मतः आरभ्य अद्यपर्यन्तं तेषु जातानि परिवर्तनानि कानि ? इत्यादयः कौतुकयुक्ताः प्रश्नाः मानवानां मनसि सदा उद्भवन्ति एव ।
### पुराणेषु कल्पनाः
अस्माकं पुराणेषु भूमेः उद्भवस्य विषये स्वारस्यपूर्णाः कल्पनाः सन्ति । भगवतः महाविष्णोः रोमरन्ध्रेभ्यः असंख्यानि ब्रह्माण्डानि उद्भवन्ति । तथा उद्भूतं प्रत्येकम् अपि ब्रह्माण्डं विष्णुः अन्येन रूपेण प्रविशति । तस्य सर्वस्य अपि ब्रह्माण्डस्य अर्धभागे सः एव विष्णुः पुरुषरूपेण (मानवः इत्यस्मिन् अर्थे न उपयुक्तः पुरुषशब्दः) शयितवान् अस्ति । ब्रह्माण्डस्य स च भागः तस्य देहबलेन आवृत्तः अस्ति । सः पुरुषः गर्भोदकः विष्णुः इति निर्दिष्टः अस्ति । तस्य नाभितः कमलम् एकम् उद्भूतम् अस्ति । तत् कमलं सकलानां जीविनां सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः जन्मस्थानम् । सः ब्रह्मा ब्रह्माण्डस्य सम्पर्कव्यवस्थायां, निर्माणे च निरतानां विभिन्नानां देवतानां यजमानः । तस्य कमलकाण्डस्य अन्तर्भागे १४ लोकाः (ग्रहव्यूहाः) सन्ति । तेषु अस्माकम् एषा भूमिः कमलकाण्डस्य मध्यभागे स्थिता अस्ति । ततः उपरि उत्तमाः लोकाः सन्ति । अधः ७ अधोलोकाः सन्ति । एवं क्रमेण एव अग्रे गच्छन्ति ताः कल्पनाः । आधुनिकस्य विज्ञानस्य क्षेत्रे एतादृशीणां कल्पनानां किमपि मूल्यं न भवति चेदपि अस्माकं पूर्वजानां कल्पनाविलासस्य उत्तमः साक्षी अस्ति एषा कल्पना ।
### आधुनिकचिन्तनम्
पुराणेषु यःकोपि उल्लेखः भवतु नाम । वयम् इदानीं भूमेः जन्मनः विषये आधुनिकानां चिन्तनानां परिशीलनं कुर्मः । अस्माकं सर्वेषां ज्ञानानुसारं भूमिः अपि आकाशकायेषु अन्यतमः आकाशकायः (ग्रहः) । इयं भूमिः अपि अन्ये आकाशकायाः इव सूर्यं परितः भ्रमति । अतः अस्याः भूमेः जन्मनः अन्येषाम् आकाशकायानाम् उद्भवेन सह च सम्बन्धः अस्ति ।
## आकाशकायाः
आकाशकायाः कथं जाताः ? इति प्रश्नः प्रायः शतकद्वयतः विज्ञानिनां मनसि उद्भवन् अस्ति एव । किन्तु अस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अप्रत्यक्षाणाम् आधाराणां द्वारा एव प्राप्तव्यं भवति । आकाशकायानां गात्रं, तेषु द्रव्यप्रमाणस्य वितरणं, कक्षापथानां वैशिष्ट्यम् इत्यादिभिः सह तेषु आकाशकायेषु सूर्ये च विद्यमानस्य मूलवस्तुनः सापेक्षसान्द्रताम् अपि मनसि निधाय चिन्तनीयं भवति । तदनन्तरम् एव ग्रहाणां जन्मनः विषये काचित् निश्चिता व्यवस्था कल्पनीया भवति । तदर्थं स्पष्टस्य तार्किकचिन्तनस्य आधारः अपि अपेक्षितः भवति । आधुनिके खगोलविज्ञानस्य क्षेत्रे जातानां सुदीर्घाणाम् अध्ययनानां फलरूपेण अद्य अस्माभिः आकाशकायाणां विषये बहुविधानि विवरणानि प्राप्यन्ते । 
## सौरव्यूहः
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अतिशयोक्त्यलङ्कारः

:**रूपकातिशयोक्तिः स्यात्रिगीर्याध्यवसानतः ।**
:**पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निस्सरन्ति शिताः शराः॥**
## विवरणम्
विषयस्य स्वशब्देन उल्लेखनं विनापि विषयिवाचकेनैव शब्देन ग्रहणं विषयनिगरणं तत्पूर्वकं विषयस्य विषयिरूपतया अध्यवसानमाहार्यनिश्चयस्तस्मिन् सति रूपकातिशयोक्तिः । यथा नीलोत्पल-शरशब्दाभ्यां लोचनयोः कटाक्षाणां च ग्रहणपूर्वकं तद्रूपताध्यवसानम् ।
### उदाहरणान्तरम्
:**वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्मा-**
:**सोपानालीमधिगतवती काञ्चनीमैन्द्रनीली ।**
:**अग्रे शैल् सुकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्नदेशो**
:**तत्रत्यानां सुलभममृतं संनिधानात्सुधांशोः ॥**
अत्र वाप्यादिशब्दैः नाभिप्रभृतयः निगीर्णाः । अत्रातिशयोक्तौ रूपकविशेषणं रूपके दर्शितानां विधानामिहापि संभवः अस्तीत्यतिदेशेन प्रदर्शनार्थम् । तेन अत्रापि आधिक्यन्यूनताविभागश्चेति सर्वमनुसन्धेयम् ।

## बाह्यसम्पर्कः
अतिशयोक्ति:

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
गुरुनानकजयन्ती

कार्तिकपौर्णिमायाः दिने भारतदेशे सर्वत्र गुरुनानकजयन्ती आचर्यते । सिख्खसम्प्रदायस्य प्रतिष्ठापकः धर्मगुरुः गुरुननकः अस्मिन् एव दिने जातः इति तेषां पवित्रतमं दिनम् एतत् । अस्मिन् दिने सिख्खमतानुयायिनः प्रातः स्नात्वा गुरुद्वारेषु(सिख्खमन्दिरेषु) सम्मिलिताः गुरुवाणीं श्रुण्वन्ति । गुरुणा नानकेन उक्तेषु मार्गेषु चलनस्य प्रतिज्ञां कुर्वन्ति । अस्य गुरुपर्व इत्यपि ते कथयन्ति ।

वर्गः:सिखमतम्
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
शरत्पूर्णिमा

आश्वयुजमासस्य पूर्णिमां **शरत्पूर्णिमा** **रासपूर्णिमा**, **कौमुदीपूर्णिमा**, **कोजागर्ति पर्व**, **नवान्नपूर्णिमा**, (लोकभाषासु *कोजागरी*) च इति कथयन्ति । दीपावली पर्वणः एकपक्षात् अनन्तरम् आचर्यमाणं प्रसिद्धम् इदं पर्व देशस्य विविधप्रदेशेषु विविधरीत्या आचर्यते ।

## दिनम् 
इदं पर्व प्रतिवर्षं शरदृतौ आश्वयुजमासस्य पूर्णिमा पर्वणि सम्पद्यते, यच्च क्रिस्ताब्दे २०२० तमे अक्टोबर्मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के आपतितम् ।

ज्योतिष्कशास्त्रानुसारं चन्द्रः अस्यां पूर्णिमायां केवलं रात्रौ षोडषकलायुक्तः भवति । अस्मिन् दिने श्रीकृष्णः महारासलीलाम् अकरोत् । अस्यां पूर्णिमारात्रौ चन्द्रः अमृतकिरणान् स्रावयति इति विश्वासः । अतः उत्तरे भारते पायसं कृत्वा रात्रौ चन्द्रिकायां स्थापनस्य पद्धतिः अस्ति ।

## पौराणिकम् 
भविष्यपुराणं कौमुदीपूर्णिमायां लक्ष्मीपूजनं निर्दिशति ।

आश्विने पौर्णमासी तु कौमुदीति प्रकीर्तिता। अस्यां चन्द्रोदये लक्ष्मीं पूजयेद्विधिवन्नरः॥भविष्यपुराणे २-८-१३२॥

## प्रादेशिकरीतिः 
### उत्कलेषु
उत्कलेषु सूर्योदये नारिकेलपर्णैः निर्मिते **कुळ** इति पुटे भ्रष्टतण्डुलैः साकं नारिकेलं कदली उर्वारुकं इत्यादि सप्त फलानि संस्थाप्य नीराजनेन सूर्यम् अर्चन्ति । आदिनम् उपवासं कृत्वा प्रातः अर्चितैः तण्डुलैः साकं दधिगुडे मेलयित्वा मिष्टान्नं पचन्ति । तत् चन्द्राय निवेद्यते, यत् पारणरूपेण भक्ष्यते च । 

तत्पश्चात् कौमुद्यां कन्याः महिलाश्च क्रीडन्ति । उत्कलेषु कन्याः उत्तमवरप्राप्त्यै अस्मिन् देने उपवासं कुर्वन्ति इति विशेषः ।

### महाराष्ट्रेषु
### उत्तरभारते
#### कथा
कस्यचित् धनिकस्य पुत्र्यौ आस्ताम् । अभावपि पूर्णिमाव्रतम् आचरन्ति स्म । किन्तु ज्येष्टा पूर्णं व्रतं करोति स्म कनिष्ठा अर्धमेव करोति स्म । कालान्तरेण तयोः विवाहः सम्पन्नः । किन्तु कनीयस्याः जतसन्तानं सर्वं म्रियते स्म । सा ज्योतिष्कान् आहूयम् अस्य कारणम् अपृच्छत् । ते तु पौर्णिमाव्रतभङ्गं स्मारयन्तः पुनः पूर्णिमाव्रतं विधिपूर्वकं समाचरिष्यति चेत् सन्तानं प्राप्स्यति तत् जीवति च इति उक्तवन्तः । तेषां वचननुसारं सा द्वितीया पुत्री पूर्णिमाव्रतं विध्युक्तरीत्या कृतवती । कालन्तरेण तस्याः पुत्रः अजायत । किन्तु शीघ्रमेव मरणं गतः । पुत्रस्य कलेवरं विष्टरे शाययित्वा उपरि आच्छादनं कृत्वा स्वाग्रजाम् आहूय तस्मिन् उपवेष्टुम् अवदत् । ज्येष्टायः स्पर्शनेन पुत्रः क्रन्दितुम् आरब्धवान् । तत् दृष्ट्वा सन्तुष्ठा बालकस्य माताः स्वसहोरी प्रशंस्य वृत्तान्तं सर्वम् अवदत् । तदनन्तरं सा पूर्णिमाव्रतं पूरयमीति राज्ये सर्वत्र उद्घोषितवती ।

#### आचरणविधिः
अस्मिन् दिने कर्ता शुचिर्भूत्वा निराहारः जितेन्द्रियः सन् ताम्रस्य अथवा मृदः कलशस्योपरि वस्त्रमाच्छाद्य तदुपरि स्वर्णरचितां लक्ष्मीप्रतिमां संस्थाप्य षोडषोपचारपूजां करोति । सायं चन्द्रोदयस्य अनन्तरं रजतस्य अथवा मृदः प्रणत्यां १००घृतदीपकान् ज्वालयन्ति । घृतयुक्तं पायसं निर्मीय अनेकेषु पात्रेषु पूरयित्वा चन्द्रिकायां स्थापयन्ति । घण्टात्रयानन्तरं सर्वाणि पायसपात्राणि लक्ष्मीदेव्यै निवेदयन्ति । तदनन्तरं सात्विकविप्रान् निमन्त्र्य सपायसं भोजयन्ति । मङ्गलपद्यानि गायन्तः आरात्रं जागरिताः भवन्ति । प्रातः पुनः शिचिर्भूत्वा स्वर्णमयीं लक्ष्मीमूर्तिं सम्पूज्य आचार्याय प्रयच्छन्ति । अस्यां रात्रौ देवी लक्ष्मीः, ये जनाः जागरिताः पूजां कुर्वाणाः भवन्ति तेभ्यः सर्वसम्पत् ददामि इति निश्चित्य प्रपञ्चे सञ्चरति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
संस्कृतोत्सवः

**संस्कृतोत्सवः** विश्वस्मिन् प्रतिवर्षं श्रावणमासे सप्तदिनानि यावत् आचर्यते । श्रावणमासस्य शुक्लद्वादशीतः, श्रावणमासस्य कृष्णतृतीयापर्यन्तं भारतसर्वकारेण संस्कृतसप्ताहः आचर्यते । भारतस्य विभिन्नेषु स्थानेषु संस्कृतप्रेमिणः संस्कृतोत्सवम् अत्युत्साहेन आचरन्ति । पाठशालासु, विद्यालयेषु, संस्कृतप्रचारकर्तृसंस्थासु च संस्कृतसप्ताहस्य विशिष्टम् आयोजनं भवति । नाटकानि, नृत्यानि, प्रदर्शन्यः, पदयात्राः, संस्कृतगीतानां गायनम् इत्यादयः पवृत्तयः आभारते भवन्ति । २०१४ तमे वर्षे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी 'अगस्त'-मासस्य सप्तदिनाङ्कात् त्रयोदशदिनाङ्कपर्यन्तं सप्तदिनानि संस्कृतसप्ताहत्वेन अघोषयत् । तस्मात् पुरा अपि संस्कृतोत्सवस्य आयोजनं भवति स्म । परन्तु भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री एषः, यः आभारतं संस्कृतोत्सवस्य विशिष्टम् आयोजनं कृत्वा संस्कृतप्रेमिणां हर्षस्य कारणम् अभवत् ।

श्रावणपूर्णिमा संस्कृतोत्सवस्य दिनम् । तत: पूर्वतनानि त्रीणि दिनानि, अनन्तरीयाणि त्रीणि दिनानि च मेलयित्वा संस्कृतसप्ताह: आचरणीय: इति केन्द्रसवर्र्कारेण उद्घुष्टम् अस्ति । यद्यपि भारते वर्षस्य ३६५ दिनानि अपि संस्कृतदिनानि भवेयु:, तथापि अद्य सा स्थिति: नास्ति । आनेतव्या तादृशी परिस्थिति: इति उद्देशेन साङ्केतिकरूपेण संस्कृतदिनस्य सप्ताहस्य च आचरणं कुर्म: । संस्कृतभारत्या: एकैकया शाखया अपि एष: उत्सव: आचरणीय: । एतस्मिन् अवसरे कार्यकर्तॄणां कल्पकतानुगुणं प्रतिवर्षं विनूतनरूपेण संस्कृतसप्ताह: आचरितुं शक्यते । संस्कृतं केवलं संस्कृतशिक्षकाणां संस्कृतच्छात्राणां च विषयत्वेन न तिष्ठेत्, संस्कृतं समाजव्यापि भवेत् इति कारणेन अयम् उत्सव: संस्कृतभारत्या अन्यसङ्घसंस्थाभि: सह मिलित्वा विभिन्नस्थानेषु आचरणीय: । तत्र च संस्कृतेतरजनानां प्रमुखभूमिका भवेत् । एतेन प्रसङ्गेन संस्कृतस्य, संस्कृतभारत्या: च प्रभाववलयस्य विस्तार: भवेत् ।

वर्गः:संस्कृतभाषा
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जीवविज्ञानिनः

जीवविज्ञानस्य क्षेत्रे ये संशोधनं कार्यं वा कृतवन्तः ते **जीवविज्ञानिनः** इति उच्यन्ते । तादृशाः महान्तः जीवविज्ञानिनः असंख्याकाः सन्ति समग्रे विश्वे । तेषु केचन प्रमुखाः जीवविज्ञानिनः एते -
  
# ए. आर्. गोपाल अय्यङ्गारः
# एम् एस् स्वामिनाथन्
# चरकः
# जगदीशचन्द्रबोसः
# डा मनमोहन अत्तावरः
# डा. जे. जे. चिनायः
# हरगोविन्द खुराना
# डा. सालिम् अलिः
# बीरबल साहनी
# यल्लाप्रगडसुब्बरावः
# सुश्रुतः
# अगस्ट् वीस्मान्
# अरिस्टाटल्
# आडुबान् जान् जेम्स्
# आण्ड्रियेस् वेसेलियस्
# आन्तोन् वान् ल्यूवेन् वोक्
# आल्बर्ट् स्याबिन्
# इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव्
# एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल्
# एड्वर्ड् जेन्नर्
# एरासिस्ट्राटस्
# एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्
# ओट्टो हेन्रिक् वार्बर्ग्
# कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्
# केरोलस् लीनियस्
# गाब्रियोलो फालोपियस्
# गेलेन्
# ग्रिगोर् जान् मेण्डेल्
# चार्ल्स् एल्टन्
# चार्ल्स् डार्विन्
# जार्ज् क्युव्ये
# जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्
# जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क्
# जे. बि. एस्. हाल्डेन्
# जेर्टि थेरेसा कोरि
# जेम्स् डि व्याट्सन्
# जोनास् एड्वर्ड् साक्
# जोसेफ् लिस्टर्
# डा. बि. पि. पाल्
# डा. लेस्लि सि. कोल्मन्
# डारोति क्रोफट् हाज्किन्
# थामस् हण्ट् मार्गन्
# थामस् हेन्रि हक्स्लि
# थियोडोर् स्छ्वान्
# थियोफ्रास्टस्
# पारासेल्सस्
# पाल् एर्लख्
# फ्रान्सिस् एच् सि क्रिक्
# फ्रान्सिस् गाल्टन्
# फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ्
# बार्बर मेक्लिन्टाक्
# मारीस् एच् विल्किन्स्
# मार्सेलो माल्पीगिः
# म्याथयास् जेकब् ष्लेडन्
# राबर्ट हुक्
# राबर्ट् कोख्
# राबर्ट् ब्रौन्
# लूथर् बर्ब्याङ्क्
# लूयीस् पाश्चर्
# विलियं हार्वे
# विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन्
# सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग्
# सर् जेम्स् सिम्सन्
# सर् रोनाल्ड् रास्
# साम्युयेल् हानिमन्
# सिग्मण्ड् फ़्रुड्
# हर्मन् जोसेफ् म्यूल्लर्
# हिप्पाक्रटीस्
# हीरोफिलस्
# ह्यूगो द व्रीस्

वर्गः:वैज्ञानिकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
चतुर्दशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य चतुर्दशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च चतुर्दशं दिनं चतुर्दशी तिथिः भवति । अमावास्यायाः अनन्तरं या चतुर्दशी आगच्छति तस्याः शुक्लपक्षस्य चतुर्दशी इति, पूर्णिमायाः अनन्तरं या चतुर्दशी आगच्छति तस्य कृष्ण्पक्षस्य चतुर्दशी इति कथयन्ति । आश्वीजमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां दीपावली पर्वणः आरम्भः भवति । इयं चतुर्दशी नरकचतुर्दशी इति नाम्ना ख्याता । भगवान् श्रीकृष्णः नरकासुरं संहार्य १६सहस्रं नारीणां बन्धमोक्षं कृतवान् इति भारतीयेतिहासकथा अस्ति । अग्रिमदिनम् अमावास्या भवति । अस्यां तिथौ लक्ष्मीपूजायाः पर्व भवति । परेद्युः कार्तिकप्रतिपत् तिथौ बलिप्रतिपत् इति नम्ना बलिचक्रवर्तिनः पूजा भवति । एतस्मात् दिनात् एव कार्तिकदीपोत्सवः भारते सर्वत्र आरप्स्यते ।

वर्गः:तिथयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उपाकर्म

## प्रवेशः
श्रावणमसस्य सिंहमासे पूर्णिमायां यजुर्वेदीनां नूतनोपकर्मणः आचरणं भवति । सामवेदीनां भाद्रपदमासस्य ऋग्वेदीनां तु सिंहमासस्य श्रवणनक्षत्रदिने उपाकर्म यज्ञोपवीतधारणं च भवतः । उत्सर्जनं नाम त्यागः उपाकर्म नाम स्वीकरणम् इत्यर्थः । वेदान् त्यक्त्वा स्वीकरणस्य उत्सर्जनोपाकर्म इति व्यवहारः । अतः उपाकर्म विधिं वेदग्रहणसंस्कारः इति कथयन्ति । 
## कुतो वा वेदत्यागः
अस्य प्रश्नस्य उत्तरम् ऋषिमुनयः विविधदृष्टिकोणेन दत्तवन्तः । कालम् अतिक्रम्य असारस्य यातयामः इति नाम । ओदनं १२घण्टासु यातयामं भवति । अथवा सूर्योदयं कृतम् ओदनं सूर्यास्तस्य अनन्तरं याकयमं भवति इत्यर्थः । एवमेव अधीतवेदाः एकवर्शानन्तरं यातयामाः भवन्ति । तादृशस्य वेदमन्त्रपठनेन किमपि प्रयोजनं नास्ति । अतः अधीतवेदानां प्रतिवर्षं नवीकरणम् अनिवार्यम् । अस्य एव नाम उत्सर्जनोपाकर्म । उत्सर्जनस्य सङ्कल्पे विषयोऽयम् उल्लिख्यते । अधीतानां छन्दसां यातयानुतानिरासेन पुनराप्यायनार्थम् इति ।  उत्सर्जनं माघमासस्य पूर्णिमायाम्, उपाकर्म श्रावनपूर्णिमायां भवतः। कृषिकर्म कुर्वाणाः धान्यार्जनकाले वेदध्ययनं त्यजन्ति । पुनः वर्षाकालारम्भे उनः वेदग्रहणं भवति । 
## आचरणम्
कश्यपः अत्रिः भरद्वाजः विश्वामित्रः गौतमः जामदग्निः वसिष्टः इति सप्तर्षीनां पूजां कृत्वा तेषाम् अनुमतिं प्राप्य ऋग्वेदस्य दशमण्डलानाम् आद्यन्तमन्त्रैः आहुतिं दत्त्वा देवर्षिपित्राचार्येभ्यः तर्पणं दत्त्वा ’उत्सृष्टा वै वेदाः’ इति वदन् वेदोत्सर्जनं कुर्यात् । ततः उपाकर्माचरणम् । ’उपाकृता वै वेदाः’ इत्युक्त्वा वेदस्वीकरणं कुर्यात् । अत्र दधिसक्तुप्राशनं यज्ञोपवीतधारणं च भवतः । उपवीतं वेददीक्षितं इति कारणेन दीक्षाकङ्कणम् इव भवति ।
## नूतनोपाकर्म
नूतनोपनीतस्य वटोः उत्सर्जनं नोक्तम् । यतो हि अस्वीकृतेन किं त्यक्तुं शक्यते । उपनयनविधौ गायत्रीग्रहणम् अभवत् न तु वेदग्रहणम् । अयां कार्त्तिकपूर्णिमायां नान्दीसमारधनेन आरभ्य पितृदेवान् उपासित्य उपनयनकाले उपयुक्तं दण्डं मौञ्जीं अजिनम् उपवीतं च विसर्ज्य नूतनोपवीतधारणं कुर्यात् । नूतनोपाकर्माङ्गतया अन्नदानमपि युक्तम् ।

## यज्ञोपवीतपरिवर्तनस्य अवसराः
:* उपवीतस्य तन्तुः भग्नः चेत् ।
:* प्रमादवशात् उपवीतं शारीरात् पृथक् भवति चेत् ।
:* शवस्य काकस्य रजस्वलास्त्रियाः सपर्शः भवति चेत् ।
:* रोगकारणात् अस्नात्वा भोजनं कृतं चेत् ।
:* जाताशौचस्य मृताशौस्य समाप्तेः अनन्तरम् ।
:* नूतनोपाकर्मसु ।

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
दृष्टान्तालङ्कारः

## लक्षणश्लोकः
:**चेद्बिम्बप्रतिबिम्बित्वं दृष्टान्तस्तदलङ्कृतिः ।
:**त्वमेव कीर्तिमान् राजन्! विधुरेव हि कान्तिमान् ॥
यत्र उपमानोपमेयवाक्ययोः भिन्नावैव धर्मौ बिम्बप्रतिबिम्बभावेन निर्दिष्टौ तत्र दृष्टान्तः । त्वमेव कीर्तिमान् इत्यत्र कीर्तिकान्त्योः बिम्बप्रतिबिम्बभावः ।

### उदाहरणान्तरम्
:**कामं नृपाः सन्ति सहस्रशोऽये राजन्वरीमाहुरनेन भूमिम् ।**
:**नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलपि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥**

ननु अत्र उपमानोपमेय्वाक्ययोर्ज्ञानमेक एव धर्म इति प्रतिवस्तूपमा युक्ता । मैवम् अचेतने विवक्षितत्वात् । अत्र उदाहरणे पदावृत्तिदीपकाद्विशेषः पूर्ववत् प्रस्तुताप्रस्तुतविषयत्वकृतः द्रष्टव्यः ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
दीपकालङ्कारः

## लक्षणश्लोकः
:**वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः ।**
:**मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः ॥**

## अर्थः
प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दीपकम् । यथा कलभमहीपालयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्भानक्रियान्वयः ।

## उदाहरणान्तरम्
:**मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो**
:**मदक्षीणो नागः शरदिसरितः श्यानपुलिनाः ।**
:**कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता**
:**तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥**

## अर्थः
अत्र प्रस्तुतानां नृपाणाम् अप्रस्तुतानां मण्यादीनां च शोभैकधर्मान्वयः । प्रस्तुतैकनिष्ठः समानो धर्मः प्रसङ्गादन्यत्र उपकरोति प्रसादार्थमारोपितो दीपः इव रथ्यामिति दीपसाम्याद्दीपकम् ।

## बाह्यसम्पर्कः
दीपकः

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
आवृत्तिदीपकालङ्कारः

## लक्षणाश्लोकः
:**त्रिविधं दीपकावृत्तै भवेदावृत्तिदीपकम्**
:**वर्षत्यम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी ।**
:**उन्मीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्गमाः ।**
:**माद्यन्ति चातकास्तृप्ताः माद्यन्ति च शिखावलाः ॥**

## अर्थः
दीपकस्यानेकोपकारार्थतया दीपस्थानीयस्य पदस्य अर्थस्य उभयोर्वा आवृत्तौ त्रिविधमावृत्तिदीपकम् । क्रमेणार्धत्रयेणोदाहरणानि दर्शितानि ।

## उदाहरणान्तरम्
:**उत्कण्ठयति मेघानां मालावर्गं कलापिनाम् ।**
:**यूनां चोत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वजः ॥**
:**शमयति जलधरधारा चातकयूनां तृषं चिरोपनताम् ।**
:**क्षपयति च वधूलोचनजलधारा कामिनां प्रवासरुचिम् ॥**
एवं चावृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतोभयविषयत्वाभावे अपि दीपकच्छायापत्तिमात्रेण दीपकस्य व्यपदेशः ॥

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
निदर्शनालङ्कारः

## लक्षणश्लोकः
:**वाक्यार्थयोः सदृशयोरैक्यारोपो निदर्शना ।**
:**यद्दारुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलङ्कता ॥**

## विवरणम्
अत्र दातृपुरुषसौम्यत्वस्य उपमेयत्वस्य उपमेयवाक्यार्थस्य पूर्णेन्दोरकलङ्कत्वस्य उपमानवाक्यार्थस्य यत्तद्भ्यामैक्यारोपः ।

### उदाहरणान्तरम्
:**अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्वर्तितं**
:**स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचितमूषरे वर्षितम् ।**
:**श्वपुच्छमवनामितं वधिरकर्णजापः कृतो**
:**धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधोजनसेवितः ॥**

अत्र बुधजनसेवायाः अरण्यरोदनादीनां च यत्तद्भ्यामैक्यारोपः ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शाकाम्भरीजयन्ती

## पीठिका
पुष्यपूर्णिमायां शाकाम्भरीजयन्तीम् आचरन्ति । बनद हुण्णिमे इत्यत्पि उत्तरप्रदेशम ,कार्णाटाकराज्ये कथयन्ति । शाकाम्भरीपूर्णिमादिने आदिशक्तिरूपधारणायाः तारकरूपस्य लयकारि तत्त्वं ब्रह्माण्डे भ्रमणं कुर्वत् भवति । एतत् तत्त्वं जीवस्य मनःशक्तिरूपि धारणं जागरयन् जीवनस्य विशिष्टम् अध्यात्मध्येयं स्मारयति । इयं पूणिमा प्राणशक्तिदायिनी अपि अतः अनेकेषां रोगाणाम् उपशमनम् अपि करोति । अस्मिन् दिने लयकारिभावस्य तारकशक्तिरूपस्य तत्त्वं देहमूलस्य रजतामात्मकं धारणं नाशयति । जैनमातावलम्बिनः इमां पूर्णिमां विशेषरूपेण आचरन्ति । भारतदेशस्य छत्तीसगढस्य जनाः छेरता इति  कञ्चन उत्सवम् अस्मिन् दिने महता वैभवेन आचरन्ति । नवधान्यानां पायसम् इत्यादीनि भक्ष्यानि कृत्वा सामूहिकं भोजनं कुर्वन्ति । बालानां गणः ”बोल छेर छेरता काठी के धान हेर लरिका” इति हिन्दिभाषया वदन्  गृहात् गृहम् अटति ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तुल्ययोगितालङ्कारः

## लक्षणश्लोकः
:**वर्ण्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता ।**
:**संकुचन्ति सरोजानि स्वैरिणी वदनानि च ॥**
:**त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते ।**
:**मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥**

## विवरणम्
प्रस्तुतनामप्रस्तुतानां वा गुणक्रियारूपैकधर्मान्वयः तुल्ययोगिता । संकुचन्तीति प्रस्तुततुल्ययोगितायाः उदाहरणम् । तत्र प्रस्तुतचन्द्रोदयकार्यतया वर्णनीयानां सरोजानां प्रकाशभीरुस्वैरिणीवदनानां च संकोचनरूपैकक्रियान्वयो दर्शितः । उत्तरश्लोके नायिकासौकुमार्यवर्णने प्रस्तुते अप्रस्तुतानां मालत्यादीनां कठोरतारूपैकगुणान्वयः ।

## उदाहरणान्तरम्
:**संजातपत्रप्रकरान्वितानि समुद्वहन्ति स्फुटपाटलत्वम् ।**
:**विकस्वराण्यर्ककराभिमर्शाद्दिनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः ॥**

## विवरणम्
अत्र ग्रीष्मवर्णने तदीयत्वेन प्रस्तुतानां दिनानां पद्यानां चैकक्रियान्वयः । ऊरुवर्णने अप्रस्तुतानां करिकराणां कदलीविशेषाणां चैकगुणान्वयः ।

वर्गः:अर्थालङ्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
सोमवासरव्रतम्

## प्रवेशः
धार्मिकस्य प्रत्येकं दिवसः अपि विशिष्टः एव । भारतीये सम्प्रदाये साधकानां प्रतिदिनम् अपि कस्याचित् देवतायाः आराधनस्य विशेषः भवति । सोमवासरः चन्द्रस्य नाम्नि अस्ति । अयं वासरः उपवारससप्ताहस्य प्रथमं दिनं भवति । सोमः इत्यस्य शिवः इत्यपि अर्थः शिवस्य आराधनार्थमपि सोमवासरोपवासस्य व्रतम् आचरन्ति । 
## आचारणविधिः
१६सोमवासराः व्रतनिष्ठाः भवन्ति । प्रदोषकाले शिवस्य पूजां कुर्वन् अर्धकिलोमितस्य गोधूमपिष्टेन सह घृतं गुडं योजयित्वा पाकं कृत्वा नैवेद्यं कुर्वन्ति । प्रसादस्य द्विपादभागं ग्रहणं कृत्वा सात्विकेभ्यः वितरं कुर्वन्ति । अन्तिमे दिने साङ्गं व्रतस्य उद्यापनं कृत्वा सात्त्विकजनान् आहूय प्रसादद्रव्यवस्तूनि दानं कुर्वन्ति ।

## व्रतकथा
कदाचित् भगवान् शिवः मर्त्यलोके विवाहस्य इच्छया पार्वत्या सह आगच्छति । विदर्भदेशस्य सर्वसुखसम्पन्नाम् अमरावती इति पुरीम् आगतः । अस्यां नगर्यां राजनिर्मितः कश्चित् सुन्दरः शिवालयः आसीत् । तत्र शिवः पत्न्या  सह अवसत् । कदाचित् पार्वत्याः शिवेन सह चतुरङ्गं खेलितुम् इच्छा अभवत् । तदा मन्दिरस्य अर्चकः प्रविष्टवान् । पार्वती तम् आपृच्छत् स्पर्धायां कस्य विजयः भविष्यति इति । तदाः अर्चकः शिवस्य एव विजयः भविष्यति इति उक्तवान् । किन्तु चतुरङ्गखेलने पार्वत्याः विजयः अभवत् । अर्चकः असत्यम् उक्तवान् इति पर्वती  तं श्वित्री भवतु इति शप्तवती । कतिपयदिनानन्तरं देवलोकस्य अप्सराः एतत् शिवमन्दिरम् आगच्छन् । कुष्ठरोगिनं तं दृष्ट्वा ताः कारणम् अपृच्छन् । अर्चकः निस्सङ्कोचं सर्वं न्यवेदयत् । अप्सराः तं षोडशसोमवासरस्य व्रतम् आचरितुम् उक्त्वा तत् उपादिशन् । तस्य उपर्युक्तविधिं च उक्त्वा ताः तत्रैव स्थित्वा व्रतमकारयन् । शिवस्य कृपया अर्चकः रोगमुक्तः अभवत् । कदाचित्  तत्र पुनरागता पर्वती रोगमोक्षस्य कारणम् अपृच्छत् । तदा सः अर्चकविप्रः सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत् ।  सन्तुष्टा  पर्वती स्वयं तत् व्रतम् आचरितवती । तस्य मनोरथः अपि आपूरितः । व्रतफलरूपेण गर्विष्ठः तस्याः पुत्रः  कार्तिकेयः तस्याः विधेयः अभवत् । तदा कार्तिकेयः (सुब्रह्मण्यः) तस्य मनःपरिवर्तनस्य कारणं पृष्टवान् । पार्वती व्रतमहिमाम् अवदत् । तेन आकृष्टः कार्तिकेयः स्वयं तत् व्रतं समाचरत् । तस्य मनस्सङ्कल्पः अपि सिद्धः । तस्य अनेकानि मित्राणि अर्चकविप्रं पृष्ट्वा तत् व्रतम् समाचरन् । एवं पृथिव्याम् अस्य व्रतस्य प्रसारः अभवत् ।

वर्गः:धार्मिकपर्वाणि
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
श्रीदत्तात्रेयजयन्ती

## पीठिका
मार्घशीर्षपूर्णिमायां भगवतः दत्तारेयस्य जयन्त्युत्सवम् आचरन्ति । गुरुः दत्तात्रेयः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणाम् अवताररूपः इति विश्वासः । त्रिमूर्तियः अत्रयनसूयादम्पत्योः पुत्ररूपेण अजायन्त । दत्तात्रेयस्य अवतरणकथा ब्रह्माण्डपुराणे एवम् उक्ता अस्ति । 
## अवतारकथा
इन्द्रादयः देवाः अत्रिमहर्षेः पत्न्याः अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य गुणगानं कुर्वन्ति स्म । एतत् श्रुत्वा अनन्दिताः त्रिमूर्तयः स्वयं गत्वा तां सन्दृष्टुम् उत्सुकाः अभवन् । ते ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः कस्मिंश्चित् मध्याह्नकाले विप्रवेशेण अत्रिमुनेः आश्रमपदम् आगच्छन्  तदा अत्रिमहर्षिः तत्र नासीत् । भवति भिक्षां देहि इति वदतः तान् विप्रान् दृष्ट्वा अनसूया श्रद्धया आमन्त्र्य आश्रमस्य अन्तः उपावेश्य भोजनसिद्धतां कर्तुम् उद्युक्ता अभवत् । पाके समाप्ते सा भोजनं परिवेशयितुं यदा सिद्धा अभवत् तदा ते त्रिमूर्तयः एवम् अवदन् । भिक्षार्थीनां भवती इच्छाभोजनं कारयतीति श्रुतम् इदानीं भवती विवस्त्रा भूत्वा भोजनं परिवेषयतु इति । अन्यथा वयम् अन्यत्र गमिष्यामः इति । एतत् श्रुत्वा देवी अनसूया एते असामान्याः एव जनाः मम पातिव्रत्यं परिक्षितुम् एव आगताः महात्मनः इति विचिन्त्य स्वपतिं ध्यात्वा विवस्त्रा बहिरागत्य पश्यति त्रिमूर्तयः शिशवः भूत्वा चङ्क्रमन्तः आसन् । क्रन्दद्भ्यः बालेभ्यः दुग्धं पाययित्वा सन्दने शायययित्वा स्वापितवती । गृहमागतः पतिः अत्रिमहर्षिः एतान् बालन् दृष्ट्वा के एते इत्यपृच्छत् । तया वृत्तान्तं सर्वं ज्ञात्वा एते त्रिमूर्तयः इत्येव निश्चित्य तान् बालान् नमस्कृतवान् । तदा ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः प्रकटीभूताः अनसूयायाः पातिव्रत्यं प्रशंस्य वरं याचितुम् अवदन् । तदा सा साध्वी भवन्तः त्रिमूर्तयः स्वयं बालरूपेण मद्गृहमागताः अत्रैव तिष्ठन्तु इति वरम् अयाचत । तथास्तु इति वदन्तः तत्रैव न्यवसन् । यदा प्रौढाः अभवन् ब्रह्मा चन्द्रः भूत्वा चन्द्रलोकं महेश्वरः दूर्वासः भूत्वा गतवन्तौ । गमनावसरे स्वशक्तिं विष्णौ सन्यस्तवन्तौ । तदा विष्णुस्वरुपस्य दत्तस्य मुखत्रम् अभवत् । अयमेव विष्णोः अवताररूपेण दत्तात्रेययः इति ख्यातः । 
## आचरणम्
भक्ताः परिशुद्धः भूत्वाः तत्तात्रेयमन्दिराणि गत्वा षोडषोपचारपूजाः अर्पयन्ति । दत्तगुरुभजनं नर्तनं कुर्वन्ति । विथिषु शोभायात्राः सङ्गीतगोष्टयः सार्वजनिककार्यक्रमाः भवन्ति । ५२ अध्यायायुक्तस्य गुरुचरित्रम् इति ग्रन्थस्य पारायणं कुर्वन्ति ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सत्ययुगम्

चतुर्षु युगेषु सत्ययुगं अथवा कृतयुगं प्रथमं युगं भवति । यद्यपि प्राचीनवैदिकग्रन्थेषु सत्यत्रेतादीनां युगानां स्पष्टप्रसावः नास्ति तथापि स्मृतिषु पुराणेषु च विशेषतः चतुर्युगानां सविस्तारं प्रतिपादनम् अस्ति । पुराणेषु सत्ययुगस्य विषये एवं विवरणं लभते । वैशाखशुक्लस्य अक्षय्यतृतीयायां भानुवासरे अस्य युगस्य आरम्भः अभवत् । अस्य युगस्य परिमाणहः  सौरवर्षाणि । अस्मिन् युगे भगवतः मत्स्यः कूर्मः वराहः नरसिहः इति अवताराः अभवन् । अस्मिन् कले स्वर्णमयस्य व्यवहारपत्राणि प्रचुराणि आसन् । मनुष्यः अत्यन्तं दीर्घकायः अतिदीर्घायुष्मान् आसीत् । अस्य प्रधानं तीर्थक्षेत्रं तु कुरुक्षेत्रम् आसीत् । अस्मिन् युगे ध्यानस्य ज्ञानस्य तपसः प्राधान्यम् आसीत् । प्रत्येका प्रजा पुरुषार्थसिद्धिं प्राप्य कृतकृत्या भवति स्म । अतः अस्य कृतयुगम् इति कथ्यते । चतुष्पादः (पूर्णः) धर्मः परिपालितः असीत् । मनुना अवलम्बितं शास्त्रं केवलं धर्मशास्त्रम् आसीत् । महाभारते (वनपर्वणि) अस्य युगस्य विषये विशेषमतं प्राप्यते यत् कलियुगात् अनन्तरं कल्किद्वारा अस्ययुगस्य पुनः स्थपनं भविष्यति ।

ब्रह्मणः एकः दिवसः नाम १००००भगेषु कृतेषु एकस्य चरणः इति कथ्यते ।

 **चतुर्युगानि** 
 ४ चरणाः (1,728,000 सौरवर्षाणि)सत्ययुगम्  
 ३ चरणाः (1,296,000 सौरवर्षाणि) त्रेतायुगम् 
 २ चरणाः (८६४००० सौरवर्षाणि)द्वापरयुगम् 
 १ चरणाः (४३२००० सौरवर्षाणि)कलियुगम् 

वर्गः:युगानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अयोध्याकाण्डम्

## अयोध्याकाण्डस्य कथा
रामसीतयोः विवाहोत्सवस्य अनन्तरं द्वादशवर्षाणि अतीतानि । दशरथः रामस्य पट्टाभिषेकं कर्तुम् इष्टवान् । तन्निमित्तं सभासदः प्रजाश्च आनन्देन सम्मतिम् असूचयन् । किन्तु दुष्टसेविकया मन्थरया दुष्प्रेरिता सती कैकेयी दशरथम् उद्दिश्य बहु पूर्वम् अङ्गीकृतं वरद्वयं प्रदातुं प्रार्थितवती । रामः चतुर्दशवर्षाणि यावत् अरण्यवासं कुर्यात् भरतस्य पट्टाभिषेकः कर्तव्यः इति आसीत् तस्याः अपेक्षाः । एतस्य श्रवणेन नितरां खिन्नः दशरथः दत्तं वचनमपि निराकर्तुं न अशक्नोत् । 
रामः पितृवाक्यपरिपालनाय शान्तभावेन स्वसहज-आत्मनिग्रहेण च सिद्धः जातः । तेन सह गमनाय पत्नी सीता अनुजः लक्ष्मणश्च सज्जौ जातौ । रामस्य विरहं सोढुम् अशक्नुवन् दशरथः अचिरादेव इहलोकम् अत्यजत् । अत्रान्तरे मातुलगृहं गतवता भरतेन अयोध्यायां प्रवृत्तं सर्वम् अवगता भवति । भरतः मातुः दुराग्रहं कटुवचनैः खण्डयन् रामस्य दर्शनाय वनं प्रति गमिष्यति । रामस्य चरणौ गृहीत्वा प्रत्यागत्य राज्यभारः क्रियताम् इति बहुधा प्रार्थयति । किन्तु पितृवाक्यपरिपालने बद्धादरः रामः वनवासस्य स्माप्तिपर्यन्तं न प्रत्यागमिष्यामि इति अवदत् । भरतः रामस्य पादुके एव स्वीकृत्य प्रतिगच्छति । रामस्य प्रतिनिधिरूपेण तस्य पादुकयोः एव राज्याभिषेकं कारयति ।
## अयोध्याकाण्डस्य केचन नीतिश्लोकाः

१ भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥ (३-४२)

२ सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्यमेवाप्यते परम् ॥ (१४-७)

३ धर्मार्थकामाः किल तात लोके 
&nbsp;&nbsp;&nbsp;समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
&nbsp;&nbsp;&nbsp;भार्येव वश्याभिमता सुपुत्रा ॥ (२१-५६)

४ मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ (३९-३०)

५ अविज्ञाय फलं यो हि कर्मत्वेवानुधावति ।
&nbsp;&nbsp;&nbsp;स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥ (६३-९)

Pls. see details here -  http://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/अयोध्याकाण्डम्

वर्गः:रामायणस्य काण्डानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दीपाराधनम्

कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदशीत: आरभ्य मार्गशीर्षशुद्धद्वितीयापर्यन्तं ५ दिनानि यावत् आचर्यते एतत् पर्व । दीपावली इत्युक्ते दीपानाम् आवली । एतत्पर्वावसरे गृहे, देवालये, आश्रमे, मठे, नदीतीरे, समुद्रतीरे एवं सर्वत्रापि दीपान् ज्वालयन्ति । प्रतिगृहं पुरत: आकाशदीप: प्रज्वाल्यते । दीपानां प्रकाशेन सह स्फोटकानाम् अपि प्रकाश: भवति । एवं सर्वरीत्या अपि एतत् पर्व दीपमयं भवति । अस्य पर्वण: दीपालिका, दीपोत्सव:, सुखरात्रि:, सुखसुप्तिका, यक्षरात्रि:, कौमुदीमहोत्सव: इत्यादीनि नामानि अपि सन्ति । अस्मिन्नवसरे न केवलं देवेभ्य: अपि तु मनुष्येभ्य: प्राणिभ्य: अपि दीपारतिं कुर्वन्ति ।

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
मङ्गलवासरव्रतम्

भारतीये सम्प्रदाये साधकानां प्रतिदिनम् अपि कस्याचित् देवतायाः आराधनस्य विशेषः भवति । धार्मिकस्य प्रत्येकं दिवसः अपि विशिष्टः एव ।  **मङ्गलवासरः** अङ्गारकस्य नाम्नि अस्ति । अयं वासरः मङ्गलवासरः देव्याः अपि प्रियदिनम् । अतः कुजस्य देवीनां चाराधनम् अस्मिन् दिने भारते सर्वत्र प्रचलति । ये देव्याराधकाः भवन्ति ते अस्मिन् दिने एव उपवासम् आचरन्ति । दक्षिणभारते  विशेषतः सुमङ्गल्यः मङ्गलगौरीव्रतम् आचरन्ति ।

## आचरणविधिः
अस्मिन् व्रते गोदूमगुडयोः आहारः स्वीकरणीयः । २४घण्ठेषु एकवारम् एव आहारस्य स्वीकृतिः । रक्तवस्त्रं दृत्वा रक्तपुष्पैः पूजां कुर्यात् । अन्ते हनुमान्|हनूमतः]] पूजाम् अपि कुर्यात् ।

## व्रतपूर्वकथा
कस्यचित् निस्सन्तानः ब्राह्मणः सपत्नीकः दुःखी आसीत् । सः पूजां कर्तुं वनम् अगच्छत् । तत्र हनूमन्तं पूजयित्वा सत्सन्तानार्थं प्रार्थयत् । गृहे पत्नी अपि तस्मिन् मङ्गलवासरव्रतं कृत्वा पुत्रप्राप्तये अयाचत । व्रतस्यानन्तरं हनूमते नैवेद्यं समर्प्य भोजनं कृतवती । व्रतस्य दिने कदाचित् सा पाकं कर्तुम् अशक्ता अभवत् । अतः हनूमते नैवेद्यम् अपि नाभवत् । अतः सा प्रतिज्ञा कृतवती यत् अग्रिममङ्गलवासरे एव नैवैद्यं कृत्वा प्रसादभोजनं करोमि । तावत् निराहारा भविष्यामि इति । किन्तु उपवासकारणेन सा प्रज्ञाहीनां स्थितिमवाप्नोत् । तस्याः निष्टां भक्तिं च ज्ञात्वा प्रसन्नः हनूमान् दर्शनं दत्त्वा सुन्दरं बालकम् अनुग्रह्य अन्तर्हितः अभवत् । ब्रह्मणी अनेन अतीव सन्तुष्टा बालकस्य मङ्गलः नामाङ्कितवती । कञ्चित्कालानन्तर आगतः विप्रः कोऽयं बालकः इति अपृच्छत् । पत्नी सर्वं वृत्तान्तम् अवदत् । किन्तु तस्याः वचने अविश्वस्तः विप्रः तस्याः चारित्र्यविषये एव शङ्काम् अकरोत् । अवकाशं दृष्ट्वा कस्मिंश्चित् दिने बालकं कूपे पातितवान् । गृहे पत्न्याः प्रश्नेन भीतः  अभवत् । तस्य पृष्टभागे एव बालकं मङ्गलं मन्दस्मितं दृष्ट्वा ब्राह्मणः आश्चर्यचकितः अभवत् । रात्रौ तस्य स्वप्ने हनूमान् दर्शनं दत्त्वा सर्वं वृत्तान्तं सम्प्रबोधितवान् । तेन ब्राह्मणः अतीव हृष्टः अभवत् । तदनतरं तौ दम्पती सुखेन आस्ताम् ।

## दक्षिणभारतीयक्रमः
मङ्गलगौरीव्रतम्
मङ्गलगौरीव्रतं नवविवाहिता स्त्रीः पञ्चवर्षाणि आचरति । मङ्गलस्नानं कृत्वा पूजागृहं रङ्गवल्या पुष्पैः च् अलङ्कृत्य काष्टासने वस्त्रमाच्छद्य तस्मिन् असने ताम्रस्थल्यां सर्वमङ्गलां पार्वतीं प्रतिष्ठापयेत् । श्रीगणेशम् अपि संस्थाप्य हरिद्राकुङ्कुमादिभिः अलङ्कुर्यात् । अन्यानि पर्णफलानि दर्मणं कलशाः इत्यादीनि मङ्गलद्रव्याणि समीपे एव भवेयुः । त्रीणि मङ्गलवस्त्राणि त्रिकोणाकारेण पुटीकृत्य स्थापयेत् । रजतस्य अथवा ताम्रस्य लघुकलशे तण्डुलान् संस्थाप्य त्रिकोणीकृतवस्त्रं तमुखे स्थापयित्वा तदुपरि कज्जलेन मुखाङ्कितं नारिकेरफ्लं स्थापयेत् । उभयपार्श्वयोः नागवल्लीदरैर्युतं पूगफलानि स्थापयेत् । सुमङ्गलिभ्यः दातुं वायनदानस्य वस्तूनि सज्जीकृत्या स्थापयेत् । एतदतिरिच्य यथाशक्ति यथाभक्तिः देव्याः कलाम् अलङ्कर्तुं शक्नुवन्ति । आदौ गणपतिं समर्च्य तदन्तरं मङ्गलगौरीमाराधयेत् । १६तन्तूनां कर्पासहारेण देवीं समलङ्कुर्यात् । नैवेदार्थे मुद्गदलस्य परमन्नं गुडन्नं वा कुर्यात् । १६ वारं नीराजयेत् । दीपशिखया नागव्ल्यां अञ्जनं कृत्वा मङ्गलगौर्यै समर्प्य स्वयं नेत्रयोः लेपयेत् । पूजायाः अनन्तरम् आचार्यमुखेन मङ्गलगौरीव्रतकथां श्रुणुयात् । प्रतिवर्षम् अन्तिमपूजायाः सप्ताहान्ते शूर्पे ४विधधान्यानि गुडं, नारिकेलफलं, १६तन्तुकार्पासहाराः इत्यादीनि मङ्गलद्रव्याणि संस्थाप्य स्वमात्रे दानं कुर्यात् । नववधूः वैवाहिकजीवनारभे व्रतम् एवं पञ्चवर्षाणि कुर्यात् ।

वर्गः:पूजाविधयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया