वेमान

भारतीयानां महाकवीनां मध्ये, तेलुगु साहित्यस्य इतिहासे उज्वलः प्रकाशते वेमना नामकः कविः कविः अस्ति। सः न केवलं कविः अपि तु दार्शनिकः, सामाजिकसुधारकः च अस्ति, सामान्यजनानां मार्गदर्शकः च। तस्य काव्यम् अतीव सरलम् अस्ति, किन्तु तत्र गूढार्थः अस्ति। अनेकशताब्दानां पश्चात् अपि, आम्द्रप्रदेशः च तेलंगणम् च तस्य वाक्यानि यथावृत्तिम् स्मरन्ति। तस्य कवित वेमना पाद्यालु इति प्रसिद्धा अस्ति, या नैतिककविता सरलश्च लेखिता यता सर्वः जनः तानि अवगन्तुं शक्नोति।

वेमानस्य जीवितस्य सटीकविवरणानि न स्पष्टानि। विभिन्नपण्डिताः तस्य जन्मकाले विषये विभिन्नविचाराणि करोति। तेषां प्रचुरता तिष्ठति यः सः 17वीं शताब्द्यात् वा 18वीं शताब्द्या प्रारंभे जीवति स्म। सः आन्ध्रप्रदेशस्य कडप्पाजीले जन्म प्राप्यते, किन्तु केचन तस्य रायालसीमादेशस्थं जातम् अवदन्ति।तस्य परिवारपृष्ठभूमौ अपि किमपि रहस्यं अस्ति। किंचन पुराणानि कथन्ति यः सः एकस्मिन् आचार्यकुले जातः किन्तु सत्यम् आत्मतत्त्वं च अन्वेष्टुं सांसारिकजीवने त्यक्त्वा गत्वा उपवर्तते। एषः कारणात् जनाः तं योगी इत्यभिधातुं प्रीयन्ते च अद्यपि सः एकस्मिन् संतप्रमाणे प्रतिष्ठितः अस्ति।

वेमनायाः काव्यस्य सर्वाधिकं शक्ति तस्य साधारणता अस्ति। सः क्लिष्टानि शब्दानि वा जटिलं व्याकरणं न उपयुज्यते। किन्तु, सः तस्मिन् सामान्यग्रामवासिभ्यः भाषायाम् लेखति। तस्य काव्यani लघवः, साधु स्मरणीयाः, च प्रायः “विश्वदाभिराम, विनुरा वेमा” इत्यस्मिन् चरयन्ति, यः अर्थयति, “हे विश्वस्य प्रियतम, श्रोष्याः वेमा।” एषः अन्तः तस्य हस्ताक्षरशैली अभवत्, च जनाः तस्य काव्यani उक्तेन रेखायाः द्वारा त्वरितं गृहीत्वा ज्ञायन्ति।  लघुचित्रम्

1. सत्यं च धर्मम् – सः सदā जनानां सत्यजीवनं जीवितुं प्रोत्साहितवान्। सः विश्वासति यः सत्यं सर्वस्य गुणानां स्थम्भः अस्ति। लघुचित्रम्

2. समानता – वेमना जातिवर्णव्यवस्थां च अप्रेम मानतां दृढं निरोद्धृतवान्। यदा समाजः गम्भीरं विभक्तः आसीत्, तदा सः उक्तवान् यः सर्वे मनुष्याः समानाः अस्ति। तस्य अनुसारं, जातिः वा जन्मः न महत्वपूर्णं, किन्तु गुणाः च व्यक्तित्वं महत्त्वपणं अस्ति।

3. वेषभङ्गस्य आलोचना – वेमना मिथ्याशाधकानां, लोभात् युक्तानां याजकानां च आर्तम् न रोचयति, न च जनाः यः धार्मिकं केवलं धनं च शक्तिं प्रदर्शयन्ति। सः धर्मे च समाजे वेषभङ्गं खुलेन आलोचितवान्।

4. ज्ञानस्य मूल्यं – सः उक्तवान् यः सत्यं ज्ञानं आत्मा-प्रबोधः उपरि अस्ति। शिक्षा च प्रज्ञायाः यः जनं विनम्रं, प्रियं, च सेवायुक्तं करोतु।

5. भौतिकतायाः विमुक्तिः – वेमना योगी आसीत्। सः विश्वासति यः अधिकं सम्पत्तिः, रूपं, अधिकं च सांसारिकानन्देषु आसक्तिः केवलं दुःखं उपदिशतु। वास्तविकं सुखं आत्मनं जñātुं च सरलजीवनं जीवितुं अस्ति.

वेमना केवलं मनोरञ्जनाय लेखनं कर्ता नासीत्। सः समाजं परिवर्तनाय लेखनं कृतवान्। तस्य समये, जनाः अनुशासनैः मर्मज्ञतां न प्रति नीतवत्सर्वं धारयामासुः। समाजः अनेकानि जातयः विभक्तः अस्ति, दरिद्राणां धनदातृणां च अत्याचारः भूषितः अस्ति। वेमना वीर्यं कृत्य काव्यैः स्वस्य वाचं उद्देपयामास।सः आगच्छति यः ईश्वरः देवालयेषु वा प्रतिमासु वा न निवसति, किन्तु प्रतिव्यक्तिं हृदयेन निवसति। सः जनानां सहानुभूत्याः समत्वेन च व्यवहारं कर्तुं प्रोत्साहितवान्। एषः तस्य लोकप्रियता सामान्य जनसामूहरे अत्यधिकं आसीत्, किन्तु जातियः धर्मस्य च अधिकारं धारणं कर्तुम् इच्छन्ति तेषां विषये अभिप्रायः न आसीत्।

वेमनस्य तत्त्वदर्शने रहस्यमयता, मानवतावादः, च आध्यात्मिकता च समाहितमस्ति। स योगम् आत्मसाक्षात्कारं च विश्वसते। स नित्यं भिन्नशरीरः इति अभिप्रायः वदति, किन्तु आत्मा शाश्वतः अस्ति। आत्मोपदेशः मुक्ति (मोक्ष) पन्थः इति उपदिशति। तथापि, स अत्यन्तं यथार्थतः आसीत्। स जनानां प्रति केवलं ईश्वरं चिन्तयितुं अपि न केवलं, किन्तु समाजे सत्येन जीवितुं च तेषां प्रति इच्छति। स अन्यानां साहाय्यम् अर्चनस्य उच्चतमं रूपम् इति विश्वसते।

व विशेषं शिल्पं उपयुज्यते। तस्य काव्यानि पाद्यालूनाम रूपेण सन्ति। सन्ति च तानि चत्वारि सरल रेखासु लेखितानि। सः उपमा, उदाहरणानि, च दैक्ति अनुभवानि उपयुज्यते यतः जनाः तस्य वाक्यानां सह सरलतया संपर्कयन्ति। उदाहरणम्, सः कृषी, पक्वान्नं, वा ग्रामजीवनस्य चित्राणि उपयुज्यते, यतः तानि तस्य दर्शकानां परिचितानि सन्ति। एषः कारणः यः कारणेन तस्य काव्यानि शीघ्रं प्रसिद्धानि जातानि च एकोतरेन पीढ्या: श्रवणेन प्रचारितानि। अद्यापि, अनेक ग्रामेषु, जनाः वेमनस्य पाद्यालूनि उपदेशानां इव पठन्ति।

वेेमनातः आपः अनेकानि पाठानि उपकरिष्यामः:सत्यं प्रीणयति – सत्यम् विना, जीवनं निरर्थकम् भवति।जातिना वा जन्मना न परीक्षणं कर्तव्यं – हृदयस्य गुणः प्रमुखः अस्ति।लोभं गर्वं च त्यज – एते विनाशं प्रति नेतुं।महिलानां परिवारस्य च जीवनं सम्मानं कुरुत – तस्मिन् मोराल् मूल्याणां आरम्भः गृहात् इति बोधः।स्व स्वयं ज्ञानं सर्वश्रेष्ठं ज्ञानं – यदा त्वम् आत्मं अवबोधसि, तदा त्वं ईश्वरं अवबोधसि।

यद्यपि वेमना अनेकशताब्दानि पूर्वं वासितम्, तस्य विचाराः अद्यापि उपयोगिनः सन्ति। वयं जाति, धर्म, धन, तथा शक्तिं लेकर मर्मज्ञं जगति वसामः। वेमनायाः समता, सरलता, च सच्चाइके प्रति सन्देशः अस्मान् उत्तमजीवितं युञ्जन्तु। तस्य असत्य आध्यात्मिकता च अंधपरंपराणां प्रति प्रवृत्तिः अपि अस्मान् तार्किकं चिन्तितुं च तत्त्वानुसारं मानवमूल्यानां अनुकरणं प्रेरयति।विद्यालयेषु च महविद्यालयेषु च, वेमनायाः काव्याणि प्रायः बालकानां शिक्षायाम् उपदिशन्ति यतः तानि लघु, मधुराणि, च ज्ञानपर्णानि सन्ति। बहवः तेलुगु गृहेषु तस्य श्लोकाः दैनंदिनजीवने नैतिकनिर्देशाः इव उपयुज्यन्ते।

वेहानस्य वार्ताः प्रबलाः सन्ति। तथ् यः योगी वेहमान इति उच्यते तत् तस्य गूढात्मदर्शनात्। तस्य कवेः संग्रहः वेहमानसतकम् इति उपसिद्धः, यः तात्त्विकरूपेण वेहमानस्य शते काव्यानि इति वदति। किन्तु वास्तवतः तस्मिन् अधिकानाम् शतद्वयं अस्ति।सः केवलं कविना न स्मृतिः, किंतु जनानां दार्शनिकः अपि स्मृतः। तस्मिन् साधारणग्रामवासिभिः सह उक्तिः कुर्वन् अद्भुतः कवी सन्। यतः तस्य स्मृतिः अद्यापि तेलुगु संस्कृतौ जीवति।

अन्ते, तेलुगु कवी वेमने लेखकत्वात् अधिकः अभवत्। सः तत्त्वदर्शी च, आध्यात्मिकमार्गदर्शकः च आसीत्। तस्य जीवनं रहस्यमयम् अस्ति, किन्तु तस्य वाक्यानि स्पष्टतया प्रकाशम् करोति। तस्य सत्यस्य, समानतायाः, दयायाः, आत्मसाक्षात्कारस्य शिक्षाः अमूल्याः सन्ति।विभाजितानि च भौतिकसंपत्तिजातानि समाजे, वेम्नस्य कविता साक्षात्कारयति यः जीवनस्य वास्तविकः उद्देश्यः दयालुः, सत्यवान् च, आत्मज्ञानं च साध्यते। तस्य प्रसिद्धं समापनकवक्त्रं “विश्वदाभिराम, विनुर वेम” यथा, तस्य स्वरः मानवतायाः प्रति आवाहनं करोति: “हे जगतां प्रिय, वेमाम अवश्यं शृणु।”