open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वामनपुराणम्

thumb|250px

अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते **वामनपुराणम्**। इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम्। पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते।नारदपुराणे १०५ अध्याये १०,००० श्लोकात्मकस्य वामनपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। तद्यथा,

**शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि पुराणां वामनाभिधम्।**
**त्रिविक्रमचरित्राढ्यं दशसाहस्रसंख्यकम्॥**

**कूर्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानकम्।**
**भागद्वयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम्॥**
मत्स्यपुराणे ब्रह्म त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य त्रिवर्गस्य कीर्तनं कृतमस्ति। तदेव वामनपुराणं भवति। प्रमाणं दर्शयति एकेन श्लोकेन,

**त्रिविक्रमस्य महात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः।**
**त्रिवर्गमभ्यधात्तच्च वामनं परिकीर्तितम्॥**

**पुराणं दशसाहस्रं कूर्मकल्पानुगं शिवम्।** इति।

## अन्तर्विषयाः
वामनपुराणे विभिन्नावताराणां कथाः सन्ति। विशिष्य वामनावतारस्य कथाः  विद्यन्ते। शिवमाहात्म्यम्, शिवतीर्थम्, शिवशिवाविवाहः, गणेशस्य उत्पत्तिः, कार्तिकेयादीनाम्विशेषतः विष्णोः नैके कथाः विद्यन्ते। अस्मिन् पुराणे १०,००० सहस्रश्लोकाः सन्ति। अस्मिन् पुराणे ९२ अध्यायाः सन्ति। वामनपुराणं द्विदाविभक्तम् अस्ति। उत्तरार्दम्, पूर्वार्दम् इति। उत्तरभागस्य बृहद्वामन इति नामान्तरं भवति। अस्मिन् चतस्रः संहिताः सन्ति। 
*माहेश्वरी संहिता – अस्यां कृष्णस्य तथा तस्य भक्तानाञ्च कथाः सन्ति।  
*भागवती संहिता – अस्यां जगदम्बायाः अवतारकथाः सन्ति।
*सौरी संहिता – अस्यां पापनाशकस्य सूर्यदेवस्य कथाः विद्यन्ते।
*गाणेश्वरी संहिता- अस्यां गणेशस्य चरित्रं विद्यते।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Synopsis of Vamana Purana 

वर्गः:पुराणानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:विष्णुः
अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि

Presently, the Union Territory of Andaman and Nicobar Islands comprises 3 districts:
# North and Middle Andaman district
# South Andaman district
# Nicobar district
image_ Andaman and Nicobar Islands in India (disputed hatched).svg
## History
On August 1, 1974 Nicobar district was separated from Andaman district. On August 18 2006, Andaman district was bifurcated into two districts: North and Middle Andaman district and South Andaman district.

## External links
* Andaman and Nicobar Islands website

* १) उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम्
* २) दक्षिण-अण्डमानमण्डलम्
* ३) निकोबारमण्डलम्

वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नारदपुराणम्

thumb|250px
नारदपुराणं (NaradaPuranam) अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमं वर्तते । इदं किञ्चन प्राचीनं पुराणम् । पुराणस्य पञ्च अपि लक्षणानि अत्र दृश्यन्ते। नारदीयपुराणे ९७ अध्याये नारदपुराणस्य लक्षणम् उक्तमस्ति। 
तद्यथा,

**शृणु विप्र ! प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम्।**
**पञ्चविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम्॥** इति।

## रचनाकालः
बृहन्नारादीयस्य पुराणस्य नारदपुरणस्य च अतीव सामिप्यमस्ति। "राजेन्द्र चन्द्रस्य" मतानुसारम् अस्य पुराणस्य रचना कालः ८५० तः ९५० शतकम् इति।

## अन्तर्विषयाः
**“नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते।“** 
अनेन श्लोकार्धेन ज्ञायते यत् नारदेन उक्तं पुराणं नारदपुराणं भवति। नारदपुरणं विभागद्वये विभक्तम् अस्ति। उत्तरखण्डः तथा पूर्वखण्डश्च इति। पूर्वभागे चत्वारः पादाः सन्ति। १२५ अध्यायाः सन्ति। एवं उत्तरभागे ८२ अध्यायाः सन्ति। २२,००० सहस्र श्लोकाः अस्मिन् पुराणे सन्ति। नारदपुराणं वैष्णवपुराणं भवति। अस्मिन् पुराणे वैष्णवसम्प्रदायस्य अनुष्ठानपद्धतिः वर्णितः अस्ति। पूर्वभागे वर्णाश्रमदर्माणां निरूपणं कृतं दृश्यते। आश्रमाणां आचारविचाराश्च निरुपितम् अस्ति। श्राद्धकर्म, एवं प्रायश्चित्तादीनां विशेषनिरूपितम् अस्ति। एवम् अतिरिक्ततया
व्याकरणम्, निरुक्तम् तथा छन्दःशास्त्रादीनां विवरणम् अस्मिन् पुराणे लभ्यते। अस्मिन् पुराणे रामस्य, कृष्णस्य, विष्णोः,काल्याः, हनूमतस्य शिवस्यच विवरणानि समन्त्रपूर्वकं लभ्यन्ते। अस्य पुराणस्य वैशिष्ठ्यं किम् इति चेत्, १८ पुराणानां विषयानुक्रमणिका विस्तृतरूपेण विद्यते अस्मिन् पुराणे। अनेन संक्षेपेण १८ पुराणानां ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते। कार्तिकमाहात्म्यम्, पार्थिवलिङ्गमाहात्म्यम्, दत्तात्रेयस्तोत्रम्, सङ्कटगणपतिस्तोत्रम्, श्रीकृष्णमाहात्म्यम्, यादवगिरिमाहात्म्यम्, मृगव्याधकाथाः इत्यादि अनेन पुराणेन उत्पनाः ग्रन्थाः भवन्ति।           
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Synopsis of Narada Purana 

वर्गः:पुराणानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम्

भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । अत्रत्येषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति **उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलम्** । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मायाबुन्दर् नगरम् । एतस्य मण्डलस्य निर्माणं 
## इतिहासः
एतस्य मण्डलस्य निर्माणं २००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् । 
## विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
* दिग्लिपुरम्
* मायाबुन्दर्
* रङ्गत्
## भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,२२७ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम्  (१,२४६ चतुरस्रमैलमितम्)
## इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या १०५,५३९ । अतः जनसङ्ख्या विषये भारते ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य ६१४तमं स्थानं विद्यते । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३२ अस्ति । गतदशकतः जनसङ्ख्यायाः वर्धनगतिः ०.०७%। अस्मिन् मण्डले लिङ्गानुपातः सहस्रपुरुषाणां ९२५ महिलाः। साक्षरता ८४.२५% |

जनसङ्ख्यायां बेङ्गालीजनानाम् एव आधिक्यम् ।
## आर्थिकमूलम्
२०१० तमवर्षस्य गणनानुसारं व्रीहिः, नारिकीलानि, रबिधान्यं,  पूगः, कदलीफलानि  च प्रधानानि कृष्युत्पन्नानि ।

वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दक्षिण-अण्डमानमण्डलम्

भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः । बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दक्षिण-अण्डमानमण्डलम् । अस्य केन्द्रशासितप्रदेशस्य राजधानी पोर्ट ब्लेयर एव  अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नगरम् । 
## इतिहासः
एतस्य मण्डलस्य निर्माणं २००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् । 
## विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
* पोर्ट ब्लेयर
* फेर्रार् गञ्ज
* लिट्ल् अण्डमान्
## भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः ३,१८१ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम् ।
## इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या २३७,५८६ ।

वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
निकोबारमण्डलम्

भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः ।बङ्गालोपसागरे विद्यमाने अस्मिन् द्वीपसमूहे त्रीणि मण्डलानि सन्ति । तेषु त्रिषु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति निकोबारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कार् निकोबार् नगरम् । 
## इतिहासः
२००६ तमवर्षस्य आगष्टमासस्य १८ दिनाङ्के अभवत् । 
## विभागाः
अत्र त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
* १)कार् निकोबार्
* २)नान्कोव्री
* ३)कमोर्टा
* ४)तेरेस्सा
* ५)कट्चल
* ६)ग्रेट् निकोबार्
* ७)लिटल् निकोबार्
## भौगोलिकता
अस्य मण्डलस्य विस्तारः १८४१ चतुरस्रकिलोमीटर् मितम्  (१,२४६ चतुरस्रमैलमितम्)
## इतरविवरणानि
२०११ तमे वर्षे कृतायाः जनगणनायाः अनुसारम् उत्तरमध्य-अण्डमानमण्डलस्य जनसङ्ख्या ३६,८१९ । अतः जनसङ्ख्या विषये भारते ६४० मण्डलेषु अस्य मण्डलस्य ६३६तमं स्थानं विद्यते । जनसान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २० अस्ति । गतदशकतः जनसङ्ख्यायाः वर्धनगतिः -१२.४८%। अस्मिन् मण्डले लिङ्गानुपातः सहस्रपुरुषाणां ७७८ महिलाः। साक्षरता ७७.५% |

वर्गः:अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि
वर्गः:भारतीयकेन्द्रशासितप्रदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उष्ट्रासनम्

उष्ट्रासनम्योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
thumb
## आसनकरणविधिः
* वज्रासने उपविशतु ।
* जानुद्वये दण्डायमानः भवतु ।
* पादद्वयं जानुतः शरीरस्य पृष्ठदेशं प्रति ऋजुतया स्थापयतु 
* हस्तद्वयं कटिमुभयतः स्थापयित्वा, हस्तद्वयेन कटिदेशमवलम्बयतु ।
* पूरकेण मस्तकं ग्रीवां च पृष्ठदेशं प्रति अवनमय्य उदरं पुरतः प्रसारयतु ।
* शनैः शनैः हस्तद्वयं कटिप्रदेशात् आनीय गुल्फद्वयं गृह्णातु ।
* सहजश्वासक्रियया पञ्च निमेषान् यावत् तिष्ठतु ।
* ततः शनैः शनैः पूर्वावस्थामागत्य वज्रासने उपविशतु ।

## लाभः 
* वक्षस्स्थले श्वासकोषस्य पेशयः सम्प्रसारिताः सन्तः श्वासकार्यं सुगमीकरोति ।
* मुखमण्डलस्य स्नायवः, नासिकारन्ध्रः श्वासनलं, श्वासकोषश्च समग्रश्वासप्रणालीं त्वरयति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Step by Step Instruction

वर्गः:योगासनानि

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
चक्रासनम्

**चक्रासनं** योगासनेषु अन्यतमम् ।

## आसनकरणविधिः
* शवासने शयनं करोतु ।
* जानुतः पादद्वयं पुटीकृत्य, गुल्फद्वयं नितम्बयोः समीपं स्थापयतु ।
* करतलद्वयं मस्तकम् उभयतः स्थापयतु ।
* शनैः शनैः हस्तद्वयं पादद्वयं च दृढतया भूमिं नोदयन् पूरकं कुर्वन् शरीरभागम् ऊर्ध्वदिशि उत्थापयतु ।
* मेरुदण्डः वक्राकारेण भवतु ।
* शरीरं चक्रवत् शोभते ।
* पञ्चनिमेषान् यावत् अस्याम् अवस्थायां स्थित्वा शनै शनैः रेचकपूर्वकं सामान्यावस्थां प्रति आगच्छतु ।

## लाभः 
* मणिबन्धः, बाहू च दृढौ भवतः ।
* मस्तकं प्रति रक्तसञ्चालनं सम्यक् भवति ।
* वक्षस्थलस्य पेशीनां, श्वासकोषस्य च सम्प्रसारणत्वात् श्वासक्रिया सुलभा भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Technique

वर्गः:योगासनानि

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पवनमुक्तासनम्

पवनमुक्तासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।

## आसनकरणविधिः
* पृष्ठमवलम्व्य भूमौ शयनं करोतु । 
* हस्तद्वयं शरीरमुभयतः भूमौ स्थापयतु । 
* एकं जानु पुटीकृत्य हस्तद्वयेन दृढं गृह्णातु । 
* पूरकेण वक्षस्स्थलं प्रति जानु आकर्षतु । 
* मस्तकम् अल्पमुत्थाप्य नासाग्रं स्पृशतु । 
* अपरपादं ऋजुतया भूमौ स्थापयतु । 
* पञ्चनिमेषान् तस्यामवस्थायां तिष्ठतु । 
* शनैः शनैः रेचकेण पादम् ऋजुकृत्य भूमौ स्थापयतु । 
* निमेषमेकं विश्रम्य अपरजानु पूर्ववत् करोतु । 
* ततः परं जानुद्वयमेकस्मिन् समये वक्षस्स्थलं प्रति आकर्षतु । 
* पुनः भूमौ पादद्वयं स्थापयतु ।

## लाभः 
* यकृतः पाकस्थल्याः च उपरि अस्य आसनस्य प्रभावः सम्यक् भवति ।
* आसनमिदम् उदरस्य दोषयुक्तवायुं नाशयति ।
* अम्लदोषं विनाश्य कटिग्रन्थिं मृदु करोति ।
* कोष्ठकाठिन्यं , पाकस्थलीरोगाः च नश्यन्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शशाङ्कासनम्

शशाङ्कासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।

## आसनकरणविधिः
* वज्रासने उपविशतु ।
* शनैः पूरकेण हस्तद्वयं ऊर्ध्वम् उत्तोलयतु ।
* रेचकेण शनैः हस्तद्वयं पुरतः प्रसार्य करतलद्वयं भूमौ संस्थाप्य कूर्परं यावत् हस्तद्वयं भूमौ स्थापयतु ।
* ललाटमपि भूमौ स्थापयतु ।
* निमेषं यावत् तस्यामवस्थायां स्थित्वा पूरकेण शनैः शनैः वज्रासनं प्रति आगच्छतु ।

## लाभः
* अन्त्रं ,यकृत्, अग्न्याशयः, मूत्रग्रन्थिः इत्यादयः बलं प्राप्नुवन्ति ।
* चिन्ताक्रोधादयः मानसिकरोगाः दूरीभवन्ति ।
* स्त्रीणां गर्भशयः दृढः भवति ।
* उदरस्य नितम्बयोश्च स्थूलता न्यूनीभवति ।

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस्

एतत् विशेषधूमशकटयानं गौतमबुद्धस्य सम्बद्धानि स्थानानि सर्वाणि प्रदर्श्य आगच्छति ।
## मार्गः
उत्तरप्रदेशबिहारपश्चिमबङ्गालराज्येषु सञ्चरति । कोलकातातः–गोरखपुरम्-कुशिनगरम् –वाराणसी– सारनाथः-राजगिर-नलन्दा-बुद्धगया स्थानानि दर्शयति ।
## विवरणम्
वैस् प्रेसिडेण्ट्, अशोकट्रावेल्स् अण्ड टूर्स् (I.T.D.C) नवादेहली ।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बिहारराज्यस्य विशेषधूमशकटयानानि
वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि‎
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
पटना

**पटना** बिहारराज्यस्‍य राजधानी अस्ति । **पाटलीपुत्रं** पुरातनभारतस्य किञ्चन नगरम् आसीत्। एतत् नगरम् अजातशत्रुणा स्थापितम्। तदनन्तरं पाटलीपुत्रं मगधमहाजनपदस्य राजधानी अभवत्। द्वौ बौद्धसङ्घौ अत्रैव अभवताम् । महाराजस्य अशोकस्य शासनकाले पाटलीपुत्रं भूमौ वरिष्ठं नगरम् आसीत्। यवनराजदूतः मेगास्तनीस् अस्य सौन्दर्यं वर्णितवान् अस्ति । द्वादशशतके मुसल्मान् आक्रमकाराः एतत् नगरं नाशितवन्तः। अस्य अवशेषाः इदानीन्तनपटनानगरस्य अधः सन्ति ।
बिहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य पाटलीपुत्रम् इति नाम आसीत् गङ्गानद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपाटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति ।
गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः।  लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पाटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं,  पाटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं  शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः ।
कुम्राहार अशेकचक्रवर्तेः राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके चन्द्रगुप्तमौर्यस्य बिन्दुसारस्य च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं  बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पाटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि वैशाली राजगिर नलन्दा इत्यादीनि ।

## धूमशकटमार्गः
पूर्वविभागे देहली-पाटना, कोलकाता-पाटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पाटना बृहन्निस्थानमस्ति । 
## विमानमार्गः
देहलीवाराणसी- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पाटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति ।

वर्गः:बिहारराज्यम्
वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
नालन्दानगरम्

बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । गौतमबुद्धः अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् ।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
राजगिर

बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । गौतमबुद्धः अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् ।
## चित्रशाला

image:Vulturepeak.jpg|गृध्रशिखरे ध्यानस्थाः बौद्धभिक्षवः
Image:Pipphali.jpg|पिप्पलीकावा
Image:Venuvana.jpg|वेणुवनम्

Image:Vulturepeak1.jpg|गृध्रशिखरात् किञ्चन दृश्यम्
Image:jivakambavana.jpg|जीवकम्बवनम्

Image:Bimbisarajail.jpg|बिम्बसारस्य कारागृहम्
File:New Excavated Stupa - Rajgir - 1.jpg|जरास्न्धस्य मल्लयुद्धस्थानम्
File:New Excavated Stupa - Rajgir - 2.jpg|जरास्न्धस्य मल्लयुद्धस्थानम्

## मार्गः
नलन्दातः १९ कि.मी

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बौद्धधर्मः
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
जानुवातः सन्धिवातश्च

“ मम जानुद्वये सन्धिषु च पीडा भवति, अहं सन्धौ ज्वलनपीडामनु भवामि, कश्चिद्वदति मम जानुनि शोथः जायते, मम जानु रक्तवर्णं दृश्यते” इत्येवं प्रकारेण बहुधा अस्य रोगस्य विषये श्रूयते । वातजनितशरीरचालनं कष्टकरं भवति । वातरोगाः विभिन्नप्रकारकाः सन्ति । तेषु जानुवातः, सन्धिवातः, कटिवातः, हस्तग्रन्थिवातश्च प्रधानाः । बहुव्यापकत्वात् अस्य रोगस्य मूलकारणं वर्णयितुं न शक्यते । तथापि एवम् ऊहितुं शाक्यते यत् –समीचिनखाद्याभावः, स्वस्थस्य यत्नाभावः, नियमितयोगासनस्याभावः, शरीरदौर्बल्यं, कोष्ठकाठिन्यं, विश्रान्त्यभावः इत्यादीनि कारणानि । रोगः बहुप्राचीनः भवति चेत् , औषधेन अस्य उपशमः न भवितुमर्हति । हृत्पिण्डः अपि दुर्बलः भवति ।

इदानीं समग्रविश्वे यः कोऽपि अनेन रोगेण आक्रान्तः भवति, तत्क्षणादेव औषधेन सह योगासनं कर्तुं वैद्येन सूच्यते । नियमितरुपेण निर्दिष्टानि कानिचन आसनानि यदि रोगी अभ्यसेत्, तर्हिनूनं शनैः शनैः औषधं विना अपि रोगस्य उपशमः भवति । अवश्यं, नियमितरुपेण आसनाभ्यासेन सह समुचितखाद्यविश्रान्त्यादीनामपि आवश्यकता अस्ति । रोगी एतान् सर्वान् प्रति जाग्रतः भवति चेत् औषधस्य आवश्यकता न भवति ।

## सन्धिवातरोगिभ्यः खाद्यसूची
प्रकृतरोगिभिः उपयोग्यनुपयोगिखाद्यानां च विषये अवश्यं ज्ञातव्यम् ।

:अनुपयोगि खाद्यानि – ब्रीहिः, कन्दमूलं. स्तम्भालुकं, पूतिका, पक्वरम्भाफलम् । अम्लं यथा –दधि, तिन्त्रिणी ।
:उपयोगिखाद्यानि –अङ्कुरितबीजं  हरीतशाकनिर्मितं व्यञ्जनं ,गोधूमरोटिका, अल्पोष्णम् अन्नं दुग्धंच ।
:फलेषु –नारङ्गफलं, स्वादुफलं, पूर्णशाकं, धान्यकपत्रं, कर्कटीरक्तवृन्ताकयोः मिश्रणेन निर्मितं  ‘सालाड्’, जम्बीरफलं, तरम्बुजफलम्, अनत्रासं, विल्वं, पारावतम् इत्यादीनि फलानि ।
:रोगी प्रत्यहं विंशतिचषकपरिमितं जलम् अवश्यं पिबेत् । प्रातः उत्थाय मुखप्रक्षालनं विना एव चषकद्वयपरिमितं जलम् अवश्यं पिबेत् । किमर्थं मुखप्रक्षालनं विना जलं पातव्यम् इति चेत् उत्तरम् –रात्रौ शयनसमये मुखगह्वरे याः लालाः क्षरिताः भवन्ति । तासां लालानां बहुसुगुणाः वर्तन्ते । यथा लालानां पचनशक्तिः, मलनिष्कासनशक्तिः , दुषितवायुनिष्कासनशक्तिः इत्यादयः । 
सन्धिवातस्य प्रधानकारणं तु कोष्ठकाठिन्यम् । अतः रोगी स्वेदरपरिष्कारार्थं यत्नं कुर्यात् । तदर्थमपि  सः पर्याप्तं जलं पिबेत् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 
* American College of Rheumatology
* 
* American College of Rheumatology – US professional society of rheumatologists
* Arthritis Foundation – US national not-for-profit organization for arthritis
* Arthritis Research UK  (UK medical research charity)

वर्गः:रोगाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:वैद्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वैशाली

भगवतः महावीरस्य जन्मस्थलमेतत् । प्राचीनकाले राजधानी आसीत् । २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रजाप्रभुत्वराज्यमासीत् ।
## चित्रशाला

File:Ablution bath, Vaishali.jpg|अभिषेकपुष्करिणे
File:Anandastupa.jpg|आनन्दस्तूपः, अशोकस्तम्भश्च
File:Buddha's ashes Stupa, Vaishali, Bihar.jpg|लिच्छविवंशीयैः निर्मितं बुद्धस्मारकम्

Image:Vulturepeak1.jpg|गृध्रशिखरात् किञ्चन दृश्यम्
Image:jivakambavana.jpg|जीवकम्बवनम्

File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|अशोकस्तम्भः

### मार्गः
पाटनातः ४४ कि.मी

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
धनुरासनम्

योगासनेषु अन्यतममस्ति **धनुरासनम्** ।

## आसनकरणविधिः
* उदरमवलम्ब्य शयनं करोतु ।
* जानुतः पादद्वयं पुटीकरोतु ।
* जानुद्वयं पादद्वयं च परस्परं योजयतु ।
* हस्तद्वयेन गुल्फद्वयं गृह्णातु ।
* पुरकेण क्रमशः ऊरुद्वयम् उपरि उत्थापयतु ।
* उदरस्य उपरिभागं,वक्षस्स्थलं,ग्रीवां, मस्तकं च शनैः उपरि उत्थापयतु ।
* नाभितः उदरं यावत् स्वल्पांशं भूमौ स्थापयतु ।
* शरीरस्य पृष्ठभागः, पुरोभागश्च उपरि उत्थाप्य धनुस्सदृशं शरीरं  स्थापयतु ।
* दशनिमेषपर्यन्तम् अस्याम् अवस्थायां तिष्ठ्तु ।
* रेचकेण क्रमशः पूर्वावस्थाम् आगच्छतु ।
* त्रिचतुर्वारम् एवमभ्यासं करोतु ।

## लाभः 
*  मेरुदण्डः सन्तुलितः भवति ।
* उदररोगस्य उपशमाय लाभदायकः भवति ।
* अग्न्याशयः स्वस्थः भवति ।
* नाभिचक्रं स्वस्थं भवति ।
* मूत्रग्रन्थिः स्वस्थो भूत्वा मूत्रविकारम् अपसारयति ।
* क्रमाङ्कितसूच्यंशाः

## सम्बन्धितपुस्तकानि
* 
* 
* 

वर्गः:योगासनानि

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:हठप्रदीपिकायाः आसनानि
बिहारराज्यस्य मण्डलानि

मण्डलानि]]
भारतस्य बिहारराज्ये सम्प्रति ३८ प्रशासनिकमण्डलानि, १० उपविभागाः (अनुमण्डलानि), ५३४ प्रखण्डाः च सन्ति ।

## मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सुप्तवज्रासनम्

योगासनेषु अन्यतमम् आसनमस्ति **सुप्तवज्रासनम्** ।

## आसनकरणविधिः
* वज्रासने उपविश्य हस्तद्वयं नितम्बम् उभयतः भूमौ स्थापयतु ।
* कूर्परद्वयं शनैः, भूमौ अवलम्ब्य शरीरं पृष्ठभागं प्रति अवनमयतु ।
* भूमौ मस्तकं निधाय शयनं करोतु ।
* जानुद्वयं संयोज्य भूमौ स्थापयतु ।
* रेचकेण शनैः शनैः स्कन्धं ग्रीवां, पृष्ठदेशं च भूमौ स्थापयतु ।
* हस्तद्वयं मस्तकस्योपरि स्थापयतु ।
* निमेषद्वयानन्तरं कूर्परद्वयं हस्तद्वयं च भूमौ अवलम्ब्य पुरकेण वज्रासनं प्रति आगच्छतु ।

## लाभः 
* आसने उदरस्य निम्नांशः शिथिलः भूत्वा कोष्ठवध्दता दूरीभवति ।
* अग्न्याशयः स्वस्थः भवति ।
* मूत्रग्रन्थिः स्वस्यः भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* 

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शुनकः

**शुनकः** (**श्वा** वा **कुक्कुरः** वा) गार्ह्यपशुः अस्ति। प्रायः ४ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ मयासिस् इति क्रूरजन्तुः आसीत्। मयासिस् एव शुनकस्य पूर्वजाः इति उहयन्ति। १२ सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं मानवस्य सन्निहिताः आसन् इत्यस्मिन् विषये अधाराः लभ्यन्ते। भारतीय पुराणादिषु शुनकस्य उल्लेखाः सन्ति। मृगयार्थं श्वानस्य उपयोगं सर्वदा पूर्विकाः कुर्वन्तिस्म। युद्धे, एवं गृहादिरक्षणार्थम् उपयोगं कुर्वन्ति। अस्य मुख्यः गुणः घ्राणशक्तिः भवति। अद्यापि विश्वे “श्वानदळः” रक्षणाकार्ये सर्वदा सन्नद्धोऽस्ति। वैद्यकीय संशोधनकार्येषु शुनाकानां उपयोगः नितराम् अस्त्येव। शुनकेभ्यः संशोधितम् औषधं आदौ परीक्षार्थं दास्यन्ति इति।

## गुणाः
**सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्।**
**वायुसात्पञ्च शिक्षेच्च षट् शुनस्त्रीणि गार्दभात्॥**
अनेन श्लोकेन शुनकेभ्यः षट् गुणाः ज्ञातव्याः भवन्ति इति ज्ञायते। के ते गुणाः, 
**बह्वाशीः स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रो लघुचेतनः।**
**स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः॥**
* सप्रसङ्गभोजनम्
*अल्पतृप्तः
*गाढनिद्रा
*लघुचेतनः
*स्वामीभक्तः
*शूरः
## जातयः
## आहारः
वैद्यानां सलहानुसारेण निद्रिष्टम् आहारं देयं भवति। मनष्याणां खाद्यवस्तूनि नदेयानि। उदाहरणार्थं बिस्कत्, चाकलेहः, पयोहिमम्, फिज्जादीनि नदेयानि भवन्ति। 
शुनकेभ्यः दिनेषु देयाहारप्रमाणम् (ग्राम् परिमिते)

### स्नानम्
शुनकेभ्यः जन्मात् ८-१० सप्ताहादनन्तरमेव स्नादिकं कारणीयम्। प्रतिनित्यम् अनपेक्षते। ३-४ सप्ताहेषु एकवारं स्नानादिकं कारणीयम्। श्वानफेनकस्यैव उपयोगः कर्तव्यः। अस्मिन् समये श्वुनकस्य कर्णयोः कार्पासं स्थापनीयम् अन्यथा जलं कर्णयोः प्रविश्य पीडाभवेत्।
### औषधम्
रोगनिरोधकौषधानि सकाले देयानि भवन्ति। रेबिस्, डिस्टेम्पर्, पार्वो, हेपटैटिस्, लेप्टोस्टैरोसिस्, प्यारायिन्फ्लुयेन्जा, करोनाच शुनकसम्बन्धितरोगाः भवन्ति। एतेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणार्थं सकाले वैद्यस्य समीपे नयनादिकं सुकरं भवति। शिशुभ्यः मासद्वये एकवारं रोगनिरोधकौषधं देयम् इति। 
## वीथिका

चित्रम्:YellowLabradorLooking new.jpg
चित्रम्:Siberian_Husky_pho.jpg
चित्रम्:Family pet.jpg
चित्रम्:Dog in Clark.jpg
चित्रम्:Acd santa.jpg
चित्रम्:Livre de Chasse 40v.jpg
चित्रम्:Dog anatomy lateral skeleton view (full).jpg 
चित्रम्:Poligraf Poligrafovich.JPG
चित्रम्:Cavalier King Charles Spaniel trio.jpg
चित्रम्:Golden retriever eating pigs foot.jpg
चित्रम्:Wilde huendin am stillen.jpg
चित्रम्:Timba+1.jpg
चित्रम्:Black Figured Olpe depicting the return of a hunter and his dog.jpg
चित्रम्:Riders Leagros Group Louvre CA4716 n2.jpg
चित्रम्:Dundas TTC mural dogs.jpg
चित्रम्:DetailofTheImperialPrinceandhisdogNerobyJean-BaptisteCarpeaux1865MarbleMuseed'Orsaymharrsch.jpg
चित्रम्:Ofthedogingeneral.jpg

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* American Kennel Club
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Canis lupus familiaris*
* CompareCanines.com – Compare 150+ dog breeds in over 50 different categories 
* Canadian Kennel Club
* Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation
* New Zealand Kennel Club 
* The Kennel Club (UK)
* Dogs in the Ancient World, an article on the history of dogs
* Dogs driving cars in New Zealand

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मण्डूकासनम्

योगासनेषु अन्यतमम् आसनमस्ति मण्डूकासनम् ।

## आसनकरणविधिः
* वज्रासने उपविशतु ।
* मुष्टिद्वयं पिधाय नाभिप्रदेशे स्थापयतु ।
* रेचकेण शनैः पुरतः शरीरम् अधोमुखीकरोतु ।
* निमेषद्वयानन्तरं पुनः पूरकेण वज्रासनं प्रति आगच्छतु ।
* अनेन प्रकारेण त्रिवारं, चतुर्वारं वा करोतु ।

## लाभाः
* अग्न्याशयः सक्रियः भवति ।
* अनेन आसनेन अग्न्याशये ‘इनसुलिन्’ निर्माणम् अनायासेन भवति ।
* उदररोगाय उपयोगि आसनम् ।
* मूत्रग्रन्थिः अपि स्वस्था भवति ।

वर्गः:योगासनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वसुदेवः

**वसुदेवः** महाभारते, भागवते च विद्यमानं किञ्चन पात्रमस्ति । वसुदेवः श्रीकृष्णस्य पिता ।  
[thumb|200px|right|कृष्णबलरामवसुदेवानां  मेलनस्य - [राजारविवर्मः|राजारविवर्मविरचितं चित्रम्]]

दशसु अवतारेषु अष्टमः श्रीकृष्णावतारः श्रेष्ठः । पूतन्याः संहारः, गोवर्धनोद्धारः, कालिङ्गमर्दनम्  इत्यादिकं महत्साहसम् अवातारपुरुषः एव कर्तुं शक्नोति ।  दुष्टसंहारः , शिष्टरक्षणम् , पाण्डवकौरवाणां युद्धम्, अर्जुनस्य सारथ्यम् इत्यादीनि कार्याणि धर्मसंस्कृतिरक्षणार्थं, लोककल्याणार्थं कृतवान् कृष्णः । गीतोपदेशः अपि लोककल्याणाय एव । एतादृशस्य कृष्णस्य जन्मदाता एव वसुदेवः ।

यदुवंशोत्पन्नः शूरः तस्य पिता, माता मारिषा । एतयोः सुपुत्रः वसुदेवः । एतस्य जन्मसमये देवताः दुन्दुभिं नादितवन्तः । यतः देवताः जानन्ति यत् अग्रे एतस्य गृहे भगवतः अवतारः भविष्यति इति । अतः एव वसुदेवस्य **अनेकदुन्दुभिः** इति नाम ।

वसुदेवस्य अनुजस्य देवभागस्य पुत्रः भक्ताग्रेसरः उद्धवः । महान् विद्वान् एषः । देवसमाना कीर्तिः एतस्य उद्धवस्य अपरं नाम देवश्रवः इति । वसुदेवस्य अन्यः सहोदरः अनादृष्टिः । अनादृष्टेः अश्मक्यां निवृत्तशत्रुः इति पुत्रः जातः । वसुदेवस्य अन्यः अनुजः देवशिवः । देवशिवस्य शत्रुघ्नः इति पुत्रः जातः । शत्रुघ्नं तस्य पिता येनकेनचित् कारणेन वने एव परित्यक्तवान् । एषः अटव्यां बिल्लवैः परिपालितः । एषः एव अग्रे एकलव्यः इति प्रसिद्धः धनुर्धरः जातः ।

वसुदेवस्य पौरविः, रोहिणिः, मादिरा, भद्रा, वैशालिः, देवकी इत्यादयः पत्न्यः । तासु रोहिणी बलभद्रः, सारणः, दुर्मदः इत्यादीन् प्रसूतवती । वैशाल्यां कौशिकः उत्पन्नः, देवक्यां कीर्तिमान्, सुषेणः, दायुः, भद्रसेनः, ऋजुदासः, भद्रदेवः समुत्पन्नाः । परन्तु कंसः एतान् मारितवान् । अन्ते सप्तमं गर्भं भगवत्प्रेरिता माया आकृण्य रोहिण्यां स्थापितवती । आकृण्य स्थापितम् इति कारणतः बलरामस्य सङ्कर्षः इत्यपि नाम अस्ति । अष्टमे गर्भे सञ्जातः श्रीकृष्णः ।

## कृष्णस्य जन्म
वसुदेवस्य पत्नी देवकी । विवाहसन्दर्भे "देवक्याः अष्टमपुत्रतः मातुलस्य कंसस्य मरणम्" इति आकाशवाणी श्रुता । एषा देवकी देवकस्य पुत्री । कंसस्य अनुजा । अशरीरवाणीं श्रुत्वा भीतः कंसः देवकीं मारयितुं सज्जः । तदा वसुदेवः "मास्तु , तां न मारयतु, तस्यां ये पुत्राः जायन्ते तान् भवते अर्पयामि" इत्युक्तवान् । एवं वचनं दत्तवान् इति कारणतः देवकी रक्षिता । 

कारागृहे पूर्णगर्भिणीं देवकीं वसुदेवेन सह स्थापितवान् कंसः । श्रावणकृष्णाष्टम्यां रोहिणीनक्षत्रे मध्यरात्रे श्रीकृष्णस्य जन्म अभवत् । तदा "नन्दगोकुले यशोदायाः पुत्री जाता । ताम् अत्र आनयतु । एतं पुत्रं यशोदायाः समीपे त्यजतु"- इति अशरीरवाणी वसुदेवेन श्रुता । बद्धाः श्रृङ्खलाः स्वयम् उन्मुक्ताः जाताः । द्वाराणि उद्घाटितानि । एतैः अद्भुतदृश्यैः वसुदेवः ज्ञातवान् एषः अवतारपुरुषः इति । शिशुम् उन्नीय यमुनातीरं गच्छति । यमुना मार्गं कल्पयति । 

वसुदेवस्य स्वपुत्रौ बलरामश्रीकृष्णौ प्रकृतिपुरुषस्वरूपिणौ इति ज्ञानं भवति । अतः वसुदेवः अग्रे यदा तौ पश्यति अभिनन्दनपूर्वकं श्रद्दापूर्वकञ्च पश्यति । कृष्णं बाल्ये पालितवन्तं नन्दगोपं पालितवतीं यशोदां च सम्मान्य बहुमूल्यानि आभरणानि, वस्त्राणि उत्तमवस्तूनि च ददाति ।

## सम्बन्धितपुस्तकानि
*RG Bhandarkar: "Vasudeva of Panini" 4.3.98. ***Journal of the Royal Asiatic** Society*, 1910.

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
भूकम्पः

भूमेः विभिन्नकारणेभ्यः सम्पन्नः कम्पनमित्यादी वैपरीत्यमेव **भूकम्पः** । 

## भूकम्पस्य लक्षणानि 
भूकम्पः यदा सम्भवति तदा तरङ्गाणां सरण्या भूमिः कम्पिता भवति । भूकम्पस्य केन्द्रं परितः एते तरङ्गाः प्रसरन्ति ।(आ) भूमेरन्तः वर्तमानानां  शिलास्तराणां भङ्गेन जायमानात् कम्पनकेन्द्रं  गणयित्वा भूमेरुपरि भूकम्पकेन्द्रम् इति  वदन्ति । 

## भूकम्पस्य परिणामाः
कदाचित् भूकम्पस्य परिणामतःभूमि एकनिमेषतः अपि अधिकं कालं यावत् कम्पते । भूकम्पात् जायमानस्य नष्टस्य  कारणं भूकम्पस्य तीव्रता एव । अधिकजनयुतेषु प्रदेशेषु अधिका  हानिः सम्भवति ।

मर्क्यालिमानम् – एतत् मानं भूकम्पस्य तीव्रतां मापयित्वा , अमुके प्रदेशे  प्रवृत्तस्य भूकम्पस्य प्रमाणं विवृणोति ।एतस्मिन् रोमन् संख्या I  तः  XII पर्यन्तं भवति | अत्र परिणामाः संक्षिप्ततया प्रदत्ताः।

	

## रिक्टर् मापनम् 
एतत्मापनं भूकम्पस्य प्रमाणं अथवा विस्तारं मापयितुं उपयुनक्ति  ।सेस्मोग्राफ उपकरणेन भूकम्पतः उत्पन्नां शक्तिं मापयितुं शक्यते ।

## व्याप्तिः 
एतान्मानचित्रम् बृहत्भूकम्पवलयं दर्स्शयति । शान्तसागरस्य तटपर्यन्तं तथा आल्फपर्वतश्रेण्यां, हिमालयमध्ये वर्तमानपर्वतश्रेणीनां  तथा तासां समीपि भूकम्पः सामान्यतया सम्भवति ।
प्रगतशतमानस्य विपत्कारिणं भूकम्पाः प्रत्येकं भूकम्पः रेक्टर् उपकरणे  अष्टमस्थानं अतिक्रान्तः ।

:१९०६ - 	कोल्म्बियातटप्रदेशः -	८.६
:१९०६ -	स्यान्फ्रान्सिस्को	 - ८.३
:१९२० -	कान्षुप्रदेशः, चीना -	८.६
:१९२३ -	क्याण्टोक्षेत्रम्, जपानदेशः	- ८.३
:१९५० - 	अस्साम्, भारतदेशः	 - ८.६
:१९५२ -	कञ्चट्का -	८.५
:१९५७ -	अलीषियन् द्विपाः(यू.एस्.ए)	 - ८.३
:१९६० -	लेबु ,चिलिदेशः	-८.३
:१९६४ -	अङ्कोरेज् ,अलास्कदेशः - 	८.५
:१९७६ -	टाङ्षन् ,चीनादेशः	 - ८.२

## ऐतिहासिकाः भूकम्पाः
१७५५ तमे वर्षे लिस्बन्प्रदेशे सम्भूतः भूकम्पः रिक्टर्मापने ८.७५ तः ९ पर्यन्तं तीव्रतायुक्तः आसीत् । चीनादेशस्य षेंन्सिप्रदेशे प्रवृत्ते १५५६ तमे वर्षे प्रवृत्ते भूकम्पे ८,३०,००० जनाः कालकवलीभूताः ।

## प्राणहानिः
:१९०८	- मेस्सिना 	इटलि	 - ८०,०००
:१९०६	- अवेज्ञानो	इटलि	- २९,९७०
:१९२०	 - कान्षु	चीना	 - १,८०,०००
:१९२३	- क्य़ाण्टो	जपान्	 - १,४२,८०२
:१९५०	 - कान्षु	चीना	- ७०,०००
:१९५२	- क्वेट्टा	भारतम् - ६०,०००
:१९५७	 - एर्जिङ्कान्	टर्कि	 - ३०,०००
:१९६०	 - उत्तर्पेरुमध्ये	- ६६,८००
:१९६४	 - ताङ्ग्टान्	चीना	 - २,४२,०००
:१९७६	 - तबस्	इरान्	 - २५,०००

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* U.S. Geological Survey Earthquake Hazards Program
* European-Mediterranean Seismological Centre
* European-Mediterranean Seismological Center, real-time earthquake information website.
* Seismological Society of America.
* Incorporated Research Institutions for Seismology.
** IRIS Seismic Monitor - Recent Earthquakes
* Open Directory - Earthquakes 
* World earthquake map captures every rumble since 1898 | MNN - Mother Nature Network—Mother Nature Network (29 June 2012)
वर्गः:भूमिशास्त्रम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जलपातः

नदीस्रोतः यत्र  बहुसङ्कीर्णः भवति तदा जलपाताः जायन्ते । जगतः दश अत्युन्नतजलपातेषु पञ्च जलपाताः नार्वे देशे सन्ति ।

## अत्युन्नत जलपाताः
## एञ्जेल्जलपातः
प्रायः एककिलोमीटर्मितह् जलपातः एषः कारोनिनद्याः उपनद्या सम्पन्नः । १९३७ तमे वर्षे विमानापघातेन अत्र आगतः वाइमानिकः जेम्स् एञ्जेलस्य नाम अस्य कृते स्थापितम् । जलापातस्य तलभागः १५० मीटर्युतः अस्ति ।

## अतिविस्तृतः जलपातः 
आग्नेय एषिया मध्ये लावोस्मध्ये स्थितः मेकाङ्गनद्याः खोणे जलपातः जगतः अत्विस्तृतः जलपातः वर्तते । केवलं १५ तः २१ मीटर् उन्नतः एषः १०.८ किलोमीटर् विस्तृतः  अस्ति ।

वर्गः:जलाशयाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कुञ्जीफलकम्

सङ्गणकप्रविधौ **कुञ्जीफलकं** नाम टङ्कणयन्त्रवद् उपकरणं भवति। तस्मिँश्च कुञ्जीनां यान्त्रिकविधिना अथवा वैद्युतविधिना प्रचालनं भवति। छिद्रितपत्राणां (punch cards) तथा च कर्गजपट्टिकानां लोकाद् विलोपः यथा जातः तेन सह दूरमुद्रकस्य इव कुञ्जीफलकस्य प्रयोगः सङ्गणकस्य मुख्यनिवेशनोपकरणत्वेन वर्धितः।

कुञ्जीफलके कुञ्जीषु उत्कीर्णानि अथवा मुद्रितानि अक्षराणि भवन्ति। प्रायेण एकैकेन कुञ्जीनोदनेन सह एकं लेख्यचिह्नं निविष्टं भवति। परन्तु केषाञ्चित् चिह्नानां उत्पादनार्थं बह्वः कुञ्ज्यः नुद्येरन् इत्यावश्यकम्, सममेव वा क्रमेण वा। प्रायशः अधिकाभिः कुञ्जीभिः अक्षराणि, अङ्कानि अथवा चिह्नानि निवेश्यन्ते, परन्तु काश्चित् तत्र सङ्गणनादेशान् अपि जनयन्ति।

अपि चेत्तत्र बहवः निवेशनोपकरणानि आगतानि, यथा हि मूषकं, स्पर्शफलकं, लेखन्युपकरणानि, अक्षराभिज्ञानं तथा च ध्वन्यभिज्ञानं इत्यादीनि, कुञ्जीफलकं तु अद्यापि बहुसामान्यं निवेशनोपकरणं सङ्गणकेषु।

वर्गः:सङ्गणकोपकरणानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
माइक्रोसाफ्ट्

**माइक्रोसाफ्ट्** कार्पोरेशन् इति कश्चित् अमेरिकीयः बहुराष्ट्रियो निगमो वर्तते। मुख्यालयश्चास्य रेड्मण्ड् इत्यत्र वाशिङ्ग्टन्-नगरे। एषः समवायः सङ्गणकसम्बद्धान् बहून् उत्पादान् सेवाश्च विकासयति, निर्मापयति, अनुज्ञापयति तथा च अवलम्बयति। समवायस्यास्य संस्थापना बिलगेट्स्-महोदयेन तथा च पौल्-एलेन्-महोदयेन एप्रिल्-मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के 1975 तमे ख्रिष्टाब्दे कृता। राजस्वगणनाम् आधृत्य माइक्रोसाफ्ट् तु संसारस्य विशालतमः तंत्रांशनिर्मापकः।

## सन्दर्भाः
## बाह्यतन्तूनि
* 
* 

वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम्
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एप्पल्

**एप्पल् इन्क्.** (), प्राग्वर्ती **एप्पल् कम्प्यूटर् इन्क्.**), इति कश्चित् अमेरिकीयो बहुराष्ट्रियो निगमो वर्तते।मुख्यालयश्चास्य क्युपर्टिनो इत्यत्र कैलिफोर्नियायाम् अस्ति। समवायोऽयम् उपभोक्त्रीय-वैद्युतोपकरणानि, तन्त्रांशाः, वैयक्तिकसङ्गणकानि च अभिकल्पयति, विकासयति, विक्रीणाति च। एतस्य सुख्याताः यन्त्रांशोत्पादाश्च सन्ति मैक्शृङ्खलावर्तीनि सङ्गणकानि, आइपोड्, आइफोन्, आइपैड् चेत्यादयः।
## सन्दर्भाः
* 
* 
* 
* 

## बाह्यतन्तूनि
* 
* Finance information about Apple Inc.

वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम्
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बाङ्कामण्डलम्

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाङ्कामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाङ्का नगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
औरङ्गाबाद्, बिहार

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति औरङ्गाबादमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति **औरङ्गाबाद**नगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बाङ्का

भारतस्य बिहारराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बाङ्कामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बाङ्कानगरम्।

वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ॐ मणि पद्मे हूँ

**ॐ मणि पद्मे हूँ** - भूमण्डले गौतमबुद्धः.

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:बौद्धधर्मः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
अरियलूर्

भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये  किञ्चनमण्डलम् अस्ति अरियलूर् मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अरियलूर् नगरम् ।

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गिटार् (वाद्यम्)

thumb|250px
**गिटार्-वाद्यम्** (Guitar) एकं सुप्रसिद्धं तन्त्रीवाद्यम् । प्लक्ट्रम्(Pluctrum) नामकस्य साधनस्य साहाय्येन उत अङ्गुलीनां साहाय्येन वा स्वरोत्पत्तिः कर्तुं शक्नुमः । गिटार्वाद्यस्य त्रयः भेदाः - अकोस्टिक्, एलेक्ट्रिक् उत सेमि अकोस्टिक् इति । गिटार्वाद्यं १९ शतकतः प्रसिद्धम् अस्ति । सर्वेषु सङ्गीतप्रकारेषु अस्य वाद्यस्य उपयोगः कृतः दृश्यते । गिटार्वाद्यं पाश्चात्यसङ्गीतप्रकारयोः राक् तथा ब्लूस् - प्रकारयोः मुख्यं वाद्यं भवति । गिटार्वादकं “गिटारिस्ट्” इति सम्बोधयन्ति । 

## इतिहासः
thumb
गिटार्वाद्यसदृशानि वाद्यानि प्रायशः "५००० वर्षेभ्यः"  पूर्वम् आसन् इति श्रूयते ।  एशियाभागे विद्यमानयोः तन्त्रिवाद्ययोः गिटारवाद्यस्यच सादृश्यं दृश्यते इत्यतः गिटार्वाद्यस्य मूलम् एशियाखण्डः इति वक्तुं शक्यते । गिटार् इति पदं “स्पानिष्”भाषातः उत्पन्नम् । अरब्ब्-पारसि-संस्कृत(गीत+ तार् (तन्त्री)भाषासु गिटार् इत्येतस्य पदस्य मूलं विद्यते इति अन्येषां मतम् । प्रायः इण्डो-युरोपियन् भाषातः उत्पन्नम् इत्यपि अभिप्रायोऽस्ति । ल्यूट्-वाद्यम् अस्य गिटार्वाद्यस्य पूर्वजरूपं भवेत् इत्यभिप्रायोऽप्यस्ति । अडाल्फ् रिकन्ब्याकर्, जार्ज ब्युक्याम्प् तथा पौल् बर्त् एतेषां साहाय्येन १९३१ तमे संवत्सरे विद्युत् गिटार्वाद्यस्य संशोधनं कृतम् ।

## गिटार्वाद्यस्य विभागाः
thumb|200px|**गिटार्वाद्यस्य विभागाः**
#शिरः (हेड् स्टाक्)
#नट् 
#मशीन् हेड्स्
#सोपानानि (फ्रेट्स्)
#ट्रस् राड्
#अन्तस्तन्तुः (इन् लेस्)
#शिरोधरः (नेक्)
#शिरोधरमेलनम् (नेक् जायिण्ट्)
#शरीरः (बौडि)
#पिक्कप्स्
#विद्युत्पिञ्जः(एलेक्ट्रानिक्स्)
#सेतुः(ब्रिड्ज्)
#पिक् गार्ड

## शृतिः
गिटार्वाद्यम् भिन्न भिन्न शृतिषु योजयितुं शक्यते । प्रायः अत्र पाश्चात्यसङ्गीतानुसारेण स्वरपद्धतेः (इ ए डि जि बि इ) वर्णनम् एवं भवति ।
*षष्ठतन्त्री : इ (कम्पनाङ्क ८२. ४ हर्ट्ज्)
*पञ्चमतन्त्री : ए (कम्पनाङ्क ८२. ४ हर्ट्ज्)
*चतुर्थतन्त्री : डि (कम्पनाङ्क १४६.८ हर्ट्ज्) 
*तृतीयतन्त्री : जि  (कम्पनाङ्क १९६.० हर्ट्ज्)     
*द्वितीयतन्त्री : बि  (कम्पनाङ्क २४६.९२ हर्ट्ज्)
*प्रथमतन्त्री   : इ  (कम्पनाङ्क ३२९.६ हर्ट्ज्)

## प्रसिद्धाः वादकाः
*जिम्मि हेण्ड्रिक्स्
*एरिक् क्याप्टन्
*जिफ् बेक्
*रिचि ब्याक्मोर्
*एड्डि व्यान् हेलेन्
*जो साट्रियानि
*स्टीव् वाय्
*यिङ्ग्वे माम्स्टीन्
*स्म्याष्
*बि बि किङ्ग्
*चेट् आट्किन्स्
*जार्ज् ह्यारिसन्
*कीत् रिचर्ड्स्
*आल् डि मियोल
*नूनो बेट्टन्कोर्ट्
*जान् पेट्रूचि
*स्टीवी रे वान्
*कर्लोस् स्याण्टान्
*जान् म्यक्लाक्लिन्
*मार्क नाफ्लर्
*एरिक् जान्सन्
*कर्ट् कोबैन्
*कर्क ह्यामेट्ट्

## वीथिका

चित्रम्:Classical Guitar two views.jpg
चित्रम्:A guitar ubt.jpeg
चित्रम्:Guitares type Selmer Maccaferri.jpg
चित्रम्:A rare Fender Prodigy guitar.jpg
चित्रम्:Honoré Daumier 029.jpg
चित्रम्:Jan Vermeer van Delft 013.jpg

## श्रव्यम्
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb

## बाह्यानुबन्धाः
*Instruments In Depth: The Guitar  An online feature from Bloomingdale School of Music (October 2007)
*Stalking the Oldest Six-String Guitar
*Guitar physics 
*International Guitar Research Archive 
*The Guitar, Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art featuring many historic guitars from the Museum's collection

वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
कडलूरु

**Cuddalore** {{IPAc-en|audio=Cuddalore.ogg|k|ʌ|

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
दिण्डुगल्

भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये  किञ्चनमण्डलम् अस्ति दिण्डुगलमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दिण्डुगल् अथवा दिण्डिगल् नगरम् ।

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सेलम, तमिळनाडु

भारतस्य तमिळ्नाडुराज्ये मण्डलमस्ति सेलं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति सेलं नगरम्।

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
काञ्चिपुरम्

एतत् पीठं भारतस्य तमिळ्नाडु राज्ये कञ्चीनगरे अस्ति। काञ्चीपुरस्य अपरं नाम काञ्ची ।

## सम्पर्कः 
कञ्ची अथवा काञ्चीपुरं चेन्नैनगरात् ८० की.मी. तिरुपतितः ९० .की.मी. दूरे च अस्ति । देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति ।

## वैशिष्ट्यम् 
अत्रत्या देवी कामाक्षी नाम्ना पूज्यते ।एताम् ‘’’आदिपीठेश्वरी’’’ ‘’’आदिपीठपरमेश्वरी‘’’ इत्यपि वदन्ति ।अत्रत्यः शिवः ”’कालभैरवनाम्ना पूज्यते। अत्र देव्याः मेखला पतिता आसीत् इति प्रतीतिः अस्ति । पूर्वं पल्लवानां राजधानी आसीत् एषा नगरी । कौशेयशाटिकानां निमित्तम् अत्यन्तं प्रसिद्धा अस्ति। कञ्च्याः कामाक्षीदेवालयः द्राविडशैल्या अस्ति । शङ्कराचार्यस्य कारणतः अपि एतत् स्थानं प्रसिद्धं जातम् अस्ति । शङ्कराचार्याणां सौन्दर्यलहर्यां शक्तिपूजायाः विशेषमहत्त्वं बिम्बितम् अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Kancheepuram Municipality &nbsp;– municipality.tn.gov.in/kancheepuram/

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तबला (वाद्यम्)

thumb|250px|**तबलावाद्यम्**
**तबलावाद्यं** (Tabla) दक्षिण एषियाभागस्य एकं जनप्रियं  शास्त्रीयसङ्गीतताळवाद्यम् भवति । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते, सुफिसङ्गीते , भजनादिषु सहवाद्यत्वेन प्रसिद्धिरस्य वाद्यस्य । 
लघुत्तम|भाजे लेणे, येथील कोरीवकामात दिसणारी तबला वाजवणारी स्त्री
## रचना 
हस्ताङ्गुलीभ्यां वादयन्ति वादकाः । दायाम्, बायाम्, इति द्वेवाद्ये भवतः । “दायां” नाम प्रायशः दक्षिणहस्तेन यद्वाद्यते तत् “दायां” नाम्ना सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धम् । (दायाम्) लघु भवति दक्षिणहस्ते विद्यमानम् । (दायाम्) इदं वाद्यं मुख्यं भवति । वामहस्ते यद्वाद्यं भवति तत् “बायाम्” इति सङ्गीतप्रपञ्चे प्रसिद्धं भवति । बायां दायाम् अपेक्षया बृहत् भवति । बायां वाद्येन गाढशब्धः अयाति ।

## तबलाघराणाशैल्यः 
* दिल्लिघराणाशैली 
* लखनौघराणाशैली
* आघ्राघराणाशैली
* फारुखाबाद् घराणाशैली
* बनारस् घराणाशैली
* पञ्जाब उत पटियालाघराणाशैली 
## प्रसिद्धवादकाः 
* झाकीर् हुसेन्
* उस्ताद् अल्लारखा
* त्रिलोक् गुर्तु
* विक्रम् घोष्
* तौफीक् खुरेषी
* फजल् खुरेषी
* विजय् घाटे
* तल्वीन् सिंहः
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* Largest Hand Drum Ensemble Guinness World Record (321 Students playing tabla non stop for 1 hour)

वर्गः:सङ्गीतवाद्यानि
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
उत्तराखण्डस्य मण्डलानि

उत्तराखण्डराज्यं भौगोलिकदृष्ट्या द्विधा विभक्तम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये १३ मण्डलानि सन्ति ।
* कुमांवविभागः
* गढवालविभागः
च इति। 
## कुमांवविभागः
*   अल्मोरामण्डलम्
*    बागेश्वरमण्डलम्
*   चम्पावतमण्डलम्
*   नैनितालमण्डलम्
*    पिथौरागढमण्डलम्
*    उधमसिङ्गनगरमण्डलम्

## गढवालविभागः
*    चमोलीमण्डलम्
*    देहरादूनमण्डलम्
*    हरिद्वारमण्डलम्
*    पौरीगढवालमण्डलम्
*    रुद्रप्रयागमण्डलम्
*    टिहरीगढवालमण्डलम्
*    उत्तरकाशीमण्डलम्

## उत्तराखण्डराज्यम् (UK)
वर्गः:उत्तराखण्डराज्यम्
वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बागेश्वरम्

उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति बागेश्वरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बागेश्वरनगरम् ।

वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गढवालविभागः

उत्तराखण्डराज्यं भौगोलिकदृष्ट्या द्विधा विभक्तम् अस्ति । अस्मिन् राज्ये १३ मण्डलानि सन्ति ।

*  कुमाऊंविभागः
*  गढवालविभागः

गढवालविभागे एतानि मण्डलानि सन्ति ।

*    चमोलीमण्डलम्
*    देहरादूनमण्डलम्
*    हरिद्वारमण्डलम्
*    पौडीगढवालमण्डलम्
*    रुद्रप्रयागमण्डलम्
*    टिहरीगढवालमण्डलम्
*    उत्तरकाशीमण्डलम्

वर्गः:उत्तराखण्डराज्यम्
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चमोली गोपेश्वरम्

उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति चमोलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोपेश्वरनगरम् ।

वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:उत्तराखण्डसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पौडीगढवालमण्डलम्

**पौडीगढवालमण्डलम्** ( ) (, ) उत्तराखण्डराज्यस्य गढवालविभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पौरी इति नगरम् । पौडीगढवालमण्डलं 
जलपात-नदी-उपत्यकादिप्राकृतिकसौन्दर्येभ्यः प्रख्यातमस्ति ।

## भौगोलिकम् 
पौडीगढवालमण्डलस्य विस्तारः २,३६० च.कि.मी.-मितः अस्ति । उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि टिहरीगढवालमण्डलं, रुद्रप्रयागमण्डलं च, दक्षिणदिशि नैनितालमण्डलम्, उत्तरप्रदेशराज्यं च, पूर्वदिशि चमोलीमण्डलम्, अल्मोडामण्डलं च, पश्चिमदिशि हरिद्वारमण्डलं, देहरादूनमण्डलं च अस्ति ।

## जनसङ्ख्या 
left|250px

पौडीगढवालमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६८६ ५२७ अस्ति । अत्र ३,२६,८२९ पुरुषाः, ३,६०,४४२ स्त्रियः, ८३,९०१ बालकाः (४४,०५५ बालकाः, ३९,८४६ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः -१.४१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-११०३ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.०२% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ९२.७१% स्त्री – ७२.६०% अस्ति ।

## उपमण्डलानि 
अस्मिन् मण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि- पौरी, श्रीनगर, तैलीसेन, चौबट्टाखल, साकपुली, यमकेश्वर, लेन्सडाउन्, धूमकोट, कोटद्वार

## वीक्षणीयस्थलानि 
### खिर्सु 
खिर्सु-पर्वतः सर्वदा हिमाच्छादितः । हिमालयस्य नयनाभिरामं दृश्यं दृष्टुं पर्यटकाः तत्र गच्छन्ति । पौरी-नगरात् एकोनविंशतिः (१९) कि.मी. दूरे स्थितमस्त्येतत् स्थानम् । तत्र अतिथिगृहादिवसनस्य सुविधाः सन्ति ।

### दूधतोरी 
चलचित्रेषु हिमाच्छादिते मार्गे यदा नायकः स्रंसते, तदा जनाः स्वं तादृशे स्थले अनुमीयन्ते । परन्तु तदनुमानं दूधतोरी इतीदमं स्थलं सम्प्राप्य पूर्णं भवति । ३१,००० पादं यावति शिखरे स्थितः अस्ति दूधतोरी । पौरी-नगरात् शतम् (१००) कि.मी. दूरे स्थितं थालीसैन् इतीदं स्थलं बस-यानेन गत्वा ततः चतुर्विंशतिः (२४) कि.मी. चलित्वा गन्तव्यं भवति ।
 
### कण्वाश्रमः 
मालिनीनद्याः तीरे स्थितः कण्वाश्रमः कोटद्वार-पत्तनात् चतुर्दश (१४) कि.मी. दूरेऽस्ति । पौराणिककथानुसारं विश्वामित्रर्षिः अस्मिन् स्थले स्थित्वा तपस्तप्यति स्म । देवराजः इन्द्रः विश्वामित्रस्य घोरतपसा भितो जातः । विश्वामित्रर्षेः तपः भग्नाय इन्द्रः मेनकानामिकां अप्सरसं प्रैषयत् । विश्वामित्रर्षिं मेनका स्वीये मोहपाशे बध्नाति । एवं तस्य तपभङ्गे सति इन्द्रः शान्ततामनुभवत् । समये व्यतीते मेनका एकां कन्यां जनयति । सा कन्या शकुन्‍तला नाम्ना विख्यातास्ति । सा शकुन्‍तला हस्तिनापुरस्य राज्ञा सह परिणयति (marry) । तयोः बालकः भरतः जातः । तस्य भरतस्य नाम्नैवास्माकं देशस्य नाम भारतवर्षमिति ।

## टिप्पणी
## बाह्यानुबन्धः 
http://dcteh.uk.gov.in/ 

http://tehri.nic.in/

http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/pauri.php 

http://villagemap.in/uttarakhand/tehri-garhwal.html

http://www.census2011.co.in/census/district/579-pauri-garhwal.html

वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि
देहल्याः मण्डलानि

## देहली (DL)
वर्गः:देहल्याः मण्डलानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
श्रीधराचार्यः

**श्रीधराचार्यः** भारतीय प्रसिद्धगणीतशास्त्रज्ञेषु अन्यतमः। स्वर्णयुगे आविष्कृतानां नूतनगणीतशास्त्रस्य प्रक्रियादीनाम् उत्तमागतिः न प्राप्तासीत्। अमुं कार्यं श्रीधरः स्वकृतिषु अत्यन्तं स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति। श्रीधरस्य जन्म, स्थानादीनां विषये ऐतिहासिकानम् ऐक्यमत्यं नास्ति इति। "८ शतमाने" अस्य अस्तित्वम् आसीत् इति। श्रीधराचार्यः अङ्कगणीतक्षेत्रगणीतयोः विषये "पाटीगणितम्", "पाटीसारः" इति द्वे पुस्तके रचितवान्। पाटीसारः नाम्नैव सूच्यते यत् पाटीगणीतस्य सारांशः अस्मिन् पुस्तके अस्ति। पाटीसारे पाटीगणितस्य मुख्यनियमाः तथा उदहाणानिच किञ्चित् व्यत्यासेन निरूपितानि सन्ति। केचन विषयाः योजिताः सन्ति। "पाटीगणीते" ९०० श्लोकाः सन्ति। अतः अस्य बृहत् पाटी उत नवशति इति प्रसिद्धिरपि अस्ति। "पाटीसारे" ३०० श्लोकाः सन्ति। अस्य “त्रिशतिका” इति नामोऽपि अस्ति। वृत्तखण्डस्य क्षेत्रफलाय, गोलस्य घनफलाय च निकटतम मूल्यदानसूत्राणि “त्रिशति” पुस्तके विद्यन्ते। पाटीगणीतं विद्यार्थिनाम् एवं सामान्यजनानां कृते बहु उपयोगी अस्ति। छात्रान् ,सामान्यजानान् च मनसि निधाय रचितवान् अस्ति। पाटीसारः प्राथमिकस्थरीयग्रन्थः भवति सामान्येभ्यः उपयुक्तम् अस्ति। अस्य पुस्तकस्य पाटीसारस्य प्रसिद्धिरपि अस्ति। अस्य कृतयः बहुसरलया भाषया स्पष्टञ्च विद्यन्ते। सामान्यजनाः श्रीधरम् “आदर्शगणीतज्ञः” इति परिगणिताः। पाटीगणीते गुणाकारः, भागाकारः, वर्गमूलम्, घनमूलम्, भिन्नराशिः, त्रैराशिकम्, समतलरेखाकृतीणां क्षेत्रफलादि विषयाः सन्ति। अस्मिन्  शून्यसहितपरिकर्मेभ्यः अष्टौ नियमाः सन्ति। किन्तु शून्यात् भागाकारप्रक्रियां न दर्शितवान् अस्ति। मिश्रकानां गणीतं तथा समान्तश्रेडि, गुणोत्तरश्रेडिणां फलप्राप्तिविषयस्य नियमाः स्वारस्यकराः सन्ति। अत्र विद्यमानाः नियमाः “आर्या” छन्दसि वर्तन्ते। ax2+bx=c इति समीकरणस्य मूलज्ञानाय नियमम् एकम् निरूपितवान् अस्ति। एनं नियमं प्रप्रथमतया श्रीधरः एव निरूपितवान् अस्ति। अतः "श्रीधरस्य सूत्रम्" इति प्रसिद्धिरपि अस्ति।

वर्गः:गणितज्ञाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पूर्वदेहलीमण्डलम्

भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति पूर्वदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति प्रीतविहार ।

वर्गः:देहल्याः मण्डलानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
पञ्चाङ्गम्

तिथिवारकरणयोगनक्षत्राणि **पञ्चाङ्गानि** भवन्ति। अस्मिन् भारतदेशे हैन्दवाः वेशेषतया शुभाशुभकार्येषु पञ्चाङ्गानाम् उपयोगं कुर्वन्ति। 
**तिथेश्च श्रियमाप्नोति वारादायुष्यवर्धनम्।** 
**नक्षत्रात् हरते पापं योगात् रोगनिवारणम् ।।** 
**करणात् कार्यसिद्धिः स्यात् पञ्चाङ्गफलमुत्तमम्।** 
**एतेषां श्रवणान्नित्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ।।**
प्रतिनित्यम् एतेषां श्रवणेन गङ्गास्नानफलं लभ्यते इति पूर्विकाणां विद्वत्तल्लजानाम् आशयः। प्रत्येकस्य अङ्गस्य श्रवणेन कानि कानि फलानि लभ्यन्ते इत्यपि अस्मिन् श्लोके वर्णितं दृश्यते। तिथेः श्रवणेन श्रियमाप्नोति। वारात् आयुष्यवर्धनं भवति। नक्षत्रात् पापं हरति । योगात् रोगनिवारणं भवति। करणात् कार्यसिद्धिः भवति। एवं पञ्चाङ्गानां श्रवणेन उत्तमोत्तमफलानि लभ्यन्ते। 
## तिथिः
**प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च चतुर्थिका।**
**पञ्चमी च तथा षष्ठी सप्तमी चाष्टमी तथा॥१॥**
**नवमी सा तिथिः प्रोक्ता दशम्यैकादशी तथा।**
**द्वादशी च तथा प्रोक्ता तथा चैव त्रयोदशी॥२॥**
**चतुर्दशी पूर्णिमा चाप्यमावास्या तिथयः षोडशस्मृताः।** 
१.प्रतिपत् २. द्वितीया,३. तृतीया, ४. चतुर्थी, ५.पञ्चमी, ६.षष्ठी, ७.सप्तमी, ८.अष्टमी, ९.नवमी, १०.दशमी, ११.एकादशी, १२.द्वादशी, १३.त्रयोदशी, १४.चतुर्दशी, १५.पूर्णिमा, १६.अमावास्या इति षोडशस्मृताः तिथयः।
*३० तिथयः इत्यपि कथयन्ति। शुक्लपक्षस्य (१५) पञ्चदश तिथयः। कृष्णपक्षस्य (१५) पञ्चदश तिथयः।

## वासरः
**भानुश्च सोमवारश्च मङ्गलो बुधसंज्ञकः।**
**बृहस्पतिश्शुक्रशनी सप्तवाराः प्रकीर्तिताः॥**
१.भानुवासरः, २.सोमवासरः, ३.मङ्गलवासरः, ४.बुधवासरः, ५.गुरुवासरः, ६.शुक्रवासरः, ७.शनिवासरः इति सप्तवासराः सन्ति।

## नक्षत्रम्
**अश्विनी भरणी चैव। कृत्तिका रोहिणी तथा॥१॥**
**मृगशीर्षा च आरिद्रा तथैव च पुनर्वसु।**
**पुष्यम्याश्लेषपितृभं फल्गुनीजोत्तरा तथा॥२॥**
**हस्त-चित्त-स्वातिभं च विशाखाभिदमेव च।**
**अनूराधा-ज्येष्ठ-मूल-पूर्वाषाढस्तथैव च॥३॥**
**उत्तराषाढ-विष्णुश्च धनिष्ठा शततारकम्।**
**पूर्वाभाद्रोत्तराभाद्र रेवती ऋक्षमेव च॥४॥**      
१.अश्विनी, २.भरणी, ३.कृत्तिका, ४.रोहिणी ५.मृगशीर्षा, ६.आद्रा, ७.पुनर्वसू, ८. पुष्यः, ९.आश्लेषा, १०. मघा, ११.पूर्वफल्गुनी, १२.उत्तरफल्गुनी, १३.हस्ता, १४.चित्रा, १५.स्वाती, १६.विशाखा, १७.अनुराधा, १८.ज्येष्ठा १९.मूला, २०.पूर्वाषाढा, २१.उत्तराषाढा, २२.श्रवणा, २३.धनिष्ठा, २४.शततारा, २५.पूर्वाभाद्रा, २६.उत्तराभाद्रा, २७.रेवती  इति २७ नक्षत्राणि भवन्ति।

## योगः
**विष्कम्भः प्रीतिरायुष्मान् सौभाग्यश्शोभनस्तथा।**
**अतिगण्डः सुकर्मा च धृतिः शूलस्तथैव च॥१॥**
**गण्डो वृद्धिः धृवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा।**
**वज्रसिद्धिव्यतीपाताः वरीयान् परिघश्शिवः॥२॥**
**सिद्धः साद्ध्यः शुभः शुक्लः ब्रह्म ऐन्द्रश्च वैधृतिः ।**
**एते योगास्तु विज्ञेयाः सप्तविंशतिसंख्यकाः॥३॥**
१.विष्कम्भः, २.प्रीतिः, ३.आयुष्मान्, ४.सौभाग्यः, ५.शोभनः, ६.अतिगण्डः, ७.सुकर्मा, ८.धृतिः, ९.शूलः, १०.गण्डः, ११.वृद्धिः, १२.धृवः, १३.व्याघातः, १४.हर्षणः, १५.वज्रः, १६.सिद्धिः, १७.व्यतीपातः, १८.वरीयान्, १९.परिघः, २०.शिवः, २१.सिद्धः २२.साद्ध्यः २३.शुभः, २४.शुक्लः, २५.ब्रह्मा, २६.ऐन्द्रः, २७.वैधृतिः इत्येते २७ योगाः विज्ञेयाः भवन्ति। 
## करणः
**बवश्च बालवश्चैव तैतिलो गरजो वणिक्।**
**भद्रश्च शकुनिश्चैव चतुष्पान्नागवांस्तथा॥१॥**
**किंस्तुघ्नमितिचैवोक्ता करणैकादशस्मृताः ॥२॥**
१.बवः, २.बालवः, ३.तैतिलः, ४.कौलवः, ५.गरजः, ६.वणिक्, ७.भद्रः, ८.शकुनिः ९.चतुष्पात्, १०.नागवान्, ११.किंस्तुघ्नम् इति ११ करणाः सन्ति।

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
सङ्गणकविज्ञानम्

सङ्गणकशास्त्रम्, ( अङ्गलभाषायाम्: Computer Science, चीनी-भाषायाम्: 计算机科学, जापानी-भाषायाम्: 日本語 ) सङ्गणकस्य वैज्ञानिकस्य, प्रयोगात्मकस्य च शोधस्य शास्त्रम् अस्ति। सङ्गणकवैज्ञानिकः सङ्गणक-सिद्धान्ते, सङ्गणक-वैचित्र्ये निपुणः अस्ति। सङ्गणकम् आधुनिक-सामाजस्य, राष्ट्रस्य, सेनायाः, विद्यालयस्य, गृहस्य, च  अवियोज्यसदस्य:  अस्ति। सः सूचना तथा संगणनस्य आधारे शोधम् करोति। 
सङ्गणकशास्त्रस्य अनेकाः भागाः सन्ति। मुख्यभागौ सैद्धांतिक तथा अनुप्रयुक्त सङ्गणकशास्त्रम् स्तः।

=संगणकस्य=इतिहासः==

## सैद्धांतिकसङ्गणकशास्त्रम्
### संगणना-सिद्धान्तः
### सूचना-सङ्केत-सिद्धान्तः
### कलनविधिः तथा सूचना-स्थापत्यः
### अभिकलक-भाषा-सिद्धान्तः
### सूचनाधारम्
## अनुप्रयुक्त-सङ्गणक-शास्त्रम्
### कृत्रिमा प्रज्ञा
### सङ्गणक-स्थापत्य तथा यन्त्रनिर्माणविद्या
### सङ्गणक-चित्रम्
### सूचना-विज्ञानम्
## उल्लेखाः
वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः