कठोरासनम्

**कठोरासनम्** एकः उन्नतः शक्तिशाली च योगमुद्रा अस्ति या मुख्यतया पृष्ठस्य सुदृढीकरणाय, लचीलतां च सुधारयितुम् कार्यं करोति । “ कथोरासन ” इति नाम **“ कठोरा ”** ("कठोर" अथवा "बलवान्" इत्यर्थः) **“आसनम्”** ("मुद्रा" अथवा "आसनम्" इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्देभ्यः आगतः । एतत् आसनं प्रायः गहनशारीरिकमानसिकसहिष्णुतायाः सह सम्बद्धं भवति, यतः अस्य कृते विशेषतः मेरुदण्डे, पादौ, नितम्बयोः च निश्चितस्तरस्य बलस्य, लचीलतायाः च आवश्यकता भवति। **कठोरासनस्य** तस्य विविधपक्षस्य च अवलोकनं भवति ।

**==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**कथोरासनः** एकः चुनौतीपूर्णः मुद्रा अस्ति यस्मिन् महत्त्वपूर्णं पृष्ठस्य कोरस्य च शक्तिः भवति, गभीरस्य नितम्बस्य, पादौ च लचीलतायाः सह मिलित्वा । प्रायः संतुलनं, स्थिरतां, मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं च सुधारयितुम् विनिर्मितेषु अनुक्रमेषु समाविष्टं भवति । यद्यपि प्राचीनयोगग्रन्थेषु अस्य स्पष्टतया उल्लेखः न भवति तथापि शरीरे बलस्य लचीलतायाः च निर्माणे केन्द्रीकृत्य आधुनिकहठविन्यासयोगपरम्परायाः भागः इति मन्यते

नाम कठोरं वा “बलिष्ठं” मुद्रां सूचयति, यत् तस्य स्वरूपं बहुविधस्नायुसमूहान् विशेषतः पृष्ठं कोरं च नियोजयति इति मुद्रां सूचयति, निपुणतायै च धैर्यस्य आवश्यकता **भवति**

ऐतिहासिकदृष्ट्या कथोरसान् इत्यादीनां मुद्राणां विकासः शारीरिकसहनशक्तिं, मुद्रासंरेखणं च वर्धयितुं व्यावहारिकप्रयोगरूपेण अभवत् स्यात् । कालान्तरे आधुनिकयोगजगति शारीरिक-अभ्यासस्य माध्यमेन तथा च संतुलनं समग्रस्वास्थ्यं च प्राप्तुं विनिर्मितानां योग-अनुक्रमानाम् अभिन्न-अङ्गत्वेन कथोरासनस्य विकासः लोकप्रियः च अभवत् स्यात्

**== संस्कृत अर्थ कथोरासन ==**

कथोराशब्दस्य अर्थः "कठोर" अथवा "कठोर" इति, **आसनस्य** अनुवादः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति भवति **।** अतः कथोरसनस्य व्याख्या "कठोरमुद्रा" अथवा "दृढमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते । एतत् नाम अस्य मुद्रायाः प्रभावीरूपेण कर्तुं आवश्यकस्य शारीरिकबलस्य, लचीलापनस्य च सूचकम् अस्ति । मुद्रा अभ्यासकं कोरं नियोजयितुं, मेरुदण्डं दृढं कर्तुं, शरीरं कठोररूपेण तथापि नियन्त्रितसंरेखणे धारयितुं च आव्हानं करोति ।

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिकलाभाः : १.**

* **मेरुदण्डं सुदृढं करोति** : कथोरासनः पृष्ठं मोचयति     इति मुद्रा अस्ति या मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं करोति, मुद्रां सुधारयितुम्     अपि सहायकं भवति । पृष्ठस्य कमानीकरणस्य क्रिया कशेरुकानां कार्यं करोति, तेषां     संरेखणं कर्तुं साहाय्यं करोति, मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यस्य समर्थनं च करोति ।
* **लचीलापनं सुधारयति** : एतत् आसनं नितम्ब, पृष्ठं,     पादौ च लचीलापनं वर्धयति, येन समग्रगतिशीलतासुधारार्थं लाभप्रदं भवति।
* **कोर तथा पादयोः संलग्नता** : मुद्रायाः समये उदरस्य     मांसपेशिनां पादौ च संलग्नता कोरस्य अधोशरीरस्य च शक्तिं प्रवर्धयति ।
* **संतुलनं प्रवर्धयति** : कथोरासनः बहुविधमांसपेशीसमूहानां,     विशेषतः पृष्ठस्य कोरस्य च संलग्नतायाः कारणेन संतुलनं समन्वयं च विकसितुं साहाय्यं     करोति ।

**मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.**

* **मनः शान्तयति** : यथा अनेकेषु योगमुद्रासु कथोरसन्     मनः केन्द्रीकृत्य तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति । श्वसनस्य,     संरेखणस्य च केन्द्रीकरणं मानसिकस्पष्टतां पोषयति ।
* **तनावनिवृत्तिः** : वक्षःस्थलं उद्घाट्य पृष्ठभागं     तानयित्वा कथोरासनः शरीरस्य उपरितनभागे संगृहीतं तनावं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं     करोति, यत् तनावस्य निवारणे सहायकं भवितुम् अर्हति

**आध्यात्मिक लाभ : १.**

* **हृदयचक्रं उद्घाटयति** : अस्मिन् आसनस्य पृष्ठमोचः     वक्षःस्थलं हृदयं च उद्घाटयति, प्राणस्य (जीवनशक्तिः) प्रवाहं प्रोत्साहयति, भावनात्मककल्याणं     च प्रवर्धयति।
* **धैर्यं दृढतां च संवर्धयति** : शारीरिकरूपेण आग्रही     मुद्रारूपेण कथोरसनः धैर्यं, दृढनिश्चयं, मानसिकधैर्यं च शिक्षयति, ये योगमार्गे     महत्त्वपूर्णाः गुणाः सन्ति।

**== पदे पदे निर्देश ==**

**कथोरासनं** कथं कर्तव्यमिति पदे पदे मार्गदर्शिका अस्ति :

# **उपविष्टस्थितौ आरभत** : पादौ सीधा पुरतः प्रसारितौ,     मेरुदण्डं च ऊर्ध्वं कृत्वा भूमौ उपविशतु। स्वस्य कोर-स्नायुः अवश्यं नियोजयन्तु।
# **जानुनि मोचयन्तु** : पादौ नितम्बं प्रति आनयन्तु,     पादौ भूमौ समतलं कृत्वा, नितम्बविस्तारं पृथक् कृत्वा।
# **हस्तौ पृष्ठतः स्थापयतु** : हस्तौ नितम्बस्य पृष्ठतः     स्थापयतु, अङ्गुलीः पादं प्रति दर्शयन्ति। कोणौ वक्रं कृत्वा कूर्परे समीपे एव     स्थापयन्तु।
# **नितम्बं उत्थापयन्तु** : नितम्बं छतम् प्रति उत्थापयितुं     हस्तपादयोः माध्यमेन निःश्वासं कृत्वा निपीडयन्तु। श्रोणिम् ऊर्ध्वं उत्थापयन्     पादौ दृढं नियोजितं च भवतु ।
# **Arch the Back** : यथा यथा भवतः नितम्बः उत्थापितः     भवति तथा तथा मन्दं पृष्ठं कमानं कुर्वन्तु। वक्षःस्थलं उद्घाटितं, स्कन्धपट्टिकाः     च परस्परं निपीडयितुं प्रयतध्वम् ।
# **Hold the Pose** : अनेकाः श्वासाः यावत् मुद्रां     धारयन्तु, स्वस्य कोरं नियोजितं कृत्वा पृष्ठे कमानं निर्वाहयन्तु।
# **Release the Pose** : मुद्रातः बहिः आगन्तुं निःश्वासं     कृत्वा मन्दं नितम्बं पुनः तलपर्यन्तं अधः कृत्वा शनैः शनैः पृष्ठस्य मोचनं मुक्तं     कुर्वन्तु।

**आरम्भकानां कृते परिवर्तनम्** : १.

* यदि भवान् पृष्ठमोचने नूतनः अस्ति तर्हि नितम्बं भूमौ समीपे एव स्थापयित्वा     पृष्ठे गहनं तोरणं परिहरन् मुद्रां परिवर्तयितुं शक्नोति ।
* अतिरिक्तसमर्थनार्थं नितम्बस्य अधः खण्डान् वा कुशनं वा स्थापयन्तु।

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

* **Arching Too Much** : यदि भवता तस्य कृते लचीलापनं     न विकसितं तर्हि पृष्ठं गभीरे कमानं न धक्कायन्तु। मृदुपृष्ठवक्रतां निर्वाहयितुम्     ध्यानं दत्त्वा क्रमेण कालान्तरे तोरणस्य गभीरताम् वर्धयन्तु।
* **कोरं न संलग्नं विना नितम्बस्य उत्थापनम्** :     कोरस्य संलग्नता अत्यावश्यकी भवति यत् पृष्ठस्य अधःभागस्य समर्थनं करोति तथा च     चोटं परिहरति। नितम्बं उत्थापयन् उदरस्नायुः नियोजिताः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु     ।
* **वक्षःस्थलस्य पतनम्** : वक्षःस्थलं मुक्तं तिष्ठेत्,     स्कन्धाः अन्तः न पतितव्याः। वक्षःस्थलं उत्थापितं स्कन्धं च शिथिलं कृत्वा कर्णेभ्यः     दूरम्।

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

* **मेरुदण्डस्य पृष्ठस्य च मांसपेशिनां** : पृष्ठस्य     मोचनस्य समये इरेक्टर् स्पाइन, ट्रेपेजियस्, रोम्बोइड्स् च कार्यं कुर्वन्ति,     येन पृष्ठस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं, दीर्घीकरणं च भवति
* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य मांसपेशिकाः पृष्ठमोचनस्य     समर्थनार्थं नियोजिताः भवन्ति तथा च मुद्रायाः समये स्थिरतां निर्वाहयन्ति ।
* **Hip Flexors and Quadriceps** : यथा यथा भवन्तः     स्वस्य नितम्बं उत्थापयन्ति तथा तथा नितम्बस्य फ्लेक्सर् तथा चतुष्कोणाः तानिताः     भवन्ति, सुदृढाः च भवन्ति ।
* **वक्षःस्थलं स्कन्धं च** : वक्षःस्थलं उद्घाट्यते,     वक्षःस्थलं प्रसारयति, स्कन्धाः च शरीरस्य समर्थनं कुर्वन्तः दृढाः भवन्ति ।

**== श्वसन तकनीक ==**

* **निःश्वासः** : यथा यथा भवन्तः मुद्रायाः सज्जतां     कुर्वन्ति तथा नितम्बं उत्थापयितुं आरभन्ते तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कर्तुं वक्षःस्थलं     च उद्घाटयितुं गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु।
* **निःश्वासः** : पृष्ठस्य मोचनं गभीरं कर्तुं स्वस्य     कोरं संलग्नं कर्तुं च निःश्वासस्य उपयोगं कुर्वन्तु। सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरं     श्वसनं स्थापयन्तु।
* **उज्जयि श्वास** : कण्ठस्य मृदुसंकोचनेन लक्षणीयायाः     अस्याः तकनीकस्य उपयोगेन श्वसनं गभीरं कृत्वा मुद्रां धारयन् शान्तप्रभावं दातुं     शक्यते

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

* **पृष्ठे वा कण्ठे वा चोटः** : पृष्ठे वा कण्ठे     वा चोटस्य इतिहासं येषां जनानां भवति तेषां प्रयासात् पूर्वं एतस्य मुद्रायाः     परिहारः करणीयः अथवा योग्ययोगप्रशिक्षकेन सह परामर्शः करणीयः।
* **गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः** कथोरसान् इत्यादीनां     गहनपृष्ठमोचनस्य परिहारः करणीयः यतः एतेन पृष्ठस्य अधः उदरस्य च उपरि तनावः भवितुम्     अर्हति
* **कटिबन्धस्य वा स्कन्धस्य वा विषयाः** : येषां     कटिबन्धस्य स्कन्धस्य वा चोटः अस्ति ते अस्मिन् मुद्रायां हस्तेषु भारं स्थापयन्     सावधानीम् आचरितव्याः।

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

कथोरासनं प्रायः योगक्रमेषु समावेशितं भवति यत् शक्तिं, लचीलतां, समग्रशरीरसंरेखणं च सुधारयितुम् विनिर्मितम् अस्ति । हठयोगे अथवा विन्यासयोगे प्रवाहक्रमस्य भागरूपेण सामान्यतया अग्रे झुकावस्य आसनस्य च प्रतिसन्तुलनार्थं अभ्यासस्य मध्यभागे वा अन्ते वा अस्य उपयोगः भवति

**== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==**

एतस्य मुद्रायाः मानसिक-भावनात्मक-कल्याणे गहनः प्रभावः भवितुम् अर्हति । हृदयं वक्षःस्थलं च उद्घाट्य कथोरसनः भावनात्मकं तनावं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, मुक्ततायाः भावः च प्रवर्धयति । संगृहीतं तनावं चिन्ताञ्च मुक्तुं अपि साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, अभ्यासकर्त्रे स्पष्टतायाः शान्ततायाः च भावः आनयति ।

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

योगदृष्ट्या कथोरसन् विघ्नानाम् अतिक्रमणं शारीरिकं मानसिकं च बलं प्राप्तुं प्रतीकं भवति । योगे गहनपृष्ठमोचनस्य अभ्यासः प्रायः हृदयचक्रस्य ( Anahata ) उद्घाटनेन सह सम्बद्धः भवति, यत् प्रेम, करुणा, भावनात्मकसन्तुलनस्य च सह सम्बद्धम् अस्ति

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

* **पूर्णचक्र मुद्रा ( उर्ध्व धनुरासन )** : उन्नतसाधकानां     कृते कठोरासनं **उर्ध्वं** प्रति प्रगतं कर्तुं शक्यते **धनुरासन** , पूर्णचक्र     मुद्रा इति अपि ज्ञायते । एतदर्थं गभीरतरं पृष्ठमोचनं, अधिकं उन्नतस्तरस्य बलस्य,     लचीलतायाः च आवश्यकता भवति ।
* **एकपादः कथोरासनः :** पृष्ठस्य मोचनं निर्वाहयन्     एकं पादं वायुना उत्थाप्य कथोरासनस्य अभ्यासं कृत्वा भवान् स्वस्य स्थिरतां अधिकं     चुनौतीं दातुं शक्नोति ।

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

अभ्यासस्य योगशैल्याः आधारेण कथोरसन् किञ्चित् भिन्नं भवितुम् अर्हति : १.

* **विन्यासयोग** : प्रायः गतिशीलप्रवाहेषु समावेशितस्य     कथोरासनस्य उपयोगः तापस्य, बलस्य च निर्माणार्थं भवति ।
* **हठयोग** : हठयोगे सहनशक्तिः, ध्यानं च निर्मातुं     प्रायः दीर्घकालं यावत् कथोरासनं भवति ।
* **अय्यङ्गर योग** : बैकमोडस्य समये पृष्ठस्य समुचितसंरेखणे     सहायतार्थं पृष्ठस्य समर्थनाय च ब्लॉक् इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भवितुं     शक्नोति।

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

यद्यपि **कथोरासनः** मुख्यतया योगमुद्रा अस्ति तथापि तस्य शक्तिस्य लचीलतायाः च सिद्धान्तान् भवतः दैनन्दिनकार्यक्रमे एकीकृत्य भवतः मुद्रां सुधारयितुम्, तनावं न्यूनीकर्तुं, शारीरिकसहनशक्तिं वर्धयितुं च सहायकं भवितुम् अर्हति विशेषतः पृष्ठस्य, नितम्बस्य, पादस्य च कृते दिनभरि सरलाः व्यायामाः अस्य मुद्रायाः लाभस्य पूरकं भवितुम् अर्हन्ति । 

**= = वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

कथोरासनस्य विशिष्टाध्ययनं सीमितं भवति तथापि समानपृष्ठमोडानां विषये शोधं मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं, लचीलतां, शक्तिं च सुधारयितुम् लाभं दर्शयति । योगेन दीर्घकालीनपृष्ठवेदनायाः लक्षणं न्यूनीकरोति, लचीलतां वर्धयति, मुद्रासुधारं च भवति इति दर्शितम् अस्ति ।

**== सन्दर्भाः ==**

* अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1966.
* सिवानन्द, स्वामी। *योग आसन: द क्लासिक पिक्चर सीरीज* . सिवानन्द     योग वेदान्त केन्द्र , 2001.
* टीकेवी देशिकाचर . *योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः* .     आन्तरिक परम्परा, 1995.