पूंजीबजटीकरणम्

पूंजी बजटीकरण

आमुख

पूंजीबजटिंग् इति प्रक्रिया यया व्यवसायः निर्णयं करोति यत् भविष्ये लाभं जनयिष्यमाणासु परियोजनासु स्वस्य दीर्घकालीननिधिं कथं निवेशयितव्यम् इति। एतेषु परियोजनासु प्रायः बृहत् धनराशिः भवति, तेषां कम्पनीयां दीर्घकालीनः प्रभावः भवति । उदाहरणानि सन्ति नूतनयन्त्राणां क्रयणं, नूतनशाखायाः उद्घाटनं, नूतनं उत्पादं प्रारम्भं, प्रौद्योगिक्यां निवेशः, उत्पादनक्षमतायाः विस्तारः वा ।

यतो हि पूंजीनिवेशेषु महत् व्ययस्य आवश्यकता भवति तथा च कम्पनीं बहुवर्षपर्यन्तं प्रभावितं करोति, अतः सावधानीपूर्वकं योजना, मूल्याङ्कनं च आवश्यकम् । निवेशस्य गलतनिर्णयेन आर्थिकहानिः भवितुम् अर्हति, यदा तु सम्यक् निर्णयः लाभं कम्पनीमूल्यं च वर्धयितुं शक्नोति । अतः पूंजीबजटनिर्धारणं वित्तीयप्रबन्धननिर्णयेषु महत्त्वपूर्णेषु अन्यतमम् अस्ति ।

पूंजीबजटीकरण का अर्थ

पूंजीबजटिङ्गं सम्भाव्यप्रमुखनिवेशानां वा व्ययस्य वा मूल्याङ्कनार्थं प्रयुक्ता योजनाप्रक्रिया निर्दिशति । अस्मिन् भविष्यस्य नकदप्रवाहस्य अनुमानं, जोखिमानां आकलनं, विकल्पानां तुलना, सर्वाधिकलाभप्रदस्य व्यवहार्यस्य च परियोजनायाः चयनं च अन्तर्भवति ।

“राजधानी” इति शब्दस्य अर्थः भवनानि, यन्त्राणि, उपकरणानि, प्रौद्योगिकी वा इत्यादीनि दीर्घकालीनसम्पत्तयः । “बजटिंग्” इत्यस्य अर्थः वित्तीयसंसाधनानाम् योजना, आवंटनं च । एवं पूंजीबजटिङ्गस्य अर्थः दीर्घकालीनसम्पत्तौ धनं कथं व्ययितव्यम् इति योजना करणीयम् ।

पूंजीबजटीकरणस्य विशेषताः
लघुचित्रम्
दीर्घकालीननिवेशः – अस्मिन् निवेशाः सन्ति येषां लाभः कतिपयवर्षेभ्यः प्राप्यते ।

बृहत् धनराशिः – एतेषु निर्णयेषु महत्त्वपूर्णवित्तीयसंसाधनानाम् आवश्यकता भवति ।

अपरिवर्तनीयः निर्णयः – एकदा निवेशः कृतः चेत् निर्णयस्य विपर्ययः कठिनः भवति ।

भविष्य-उन्मुख – भविष्यस्य प्रतिफलस्य, व्ययस्य च अनुमानं कर्तुं केन्द्रितम् अस्ति ।

जोखिमसंलग्नता – भविष्यस्य नकदप्रवाहः अनिश्चितः भवति, अतः जोखिमः सर्वदा वर्तते ।

पूंजीबजटीकरणस्य महत्त्वम्

एकस्य व्यवसायस्य कृते पूंजीबजटिंग् अतीव महत्त्वपूर्णं भवति यतोहि : १.

संसाधनानाम् कुशलः उपयोगः – एतत् सुनिश्चितं करोति यत् सर्वाधिकं लाभप्रदपरियोजनासु धनस्य निवेशः भवति।

भागधारकधनस्य अधिकतमीकरणं – समुचितनिवेशनिर्णयाः कम्पनीयाः मूल्यं वर्धयन्ति ।

दीर्घकालीनवृद्धिः – व्यावसायिकसञ्चालनस्य विस्तारे आधुनिकीकरणे च सहायकं भवति ।

जोखिमनियन्त्रणम् – मूल्याङ्कनप्रविधिना जोखिमानां पहिचानं न्यूनीकरणं च कर्तुं शक्यते ।

हानिः परिहरति – सावधानीपूर्वकं विश्लेषणं कम्पनी अलाभकारीपरियोजनासु निवेशं कर्तुं न शक्नोति।

पूंजीबजटीकरणस्य उद्देश्यम्

मुख्यानि उद्देश्यानि सन्ति- १.

विकल्पेषु उत्तमं निवेशविकल्पं चयनं कर्तुं।

लाभं भागधारकधनं च अधिकतमं कर्तुं।

जोखिमं अनिश्चिततां च न्यूनीकर्तुं।

कम्पनीयाः दीर्घकालीनवित्तीयस्थिरतां सुनिश्चित्य

पूंजीबजटीकरणस्य प्रक्रिया

पूंजीबजटप्रक्रियायां सामान्यतया निम्नलिखितपदार्थाः समाविष्टाः सन्ति ।

निवेशस्य अवसरानां पहिचानम्

कम्पनी विस्तारः, उपकरणानां प्रतिस्थापनं, अथवा नूतनोत्पादविकासः इत्यादीनां सम्भाव्यनिवेशपरियोजनानां पहिचानं करोति ।

नकदप्रवाहस्य अनुमानम्

परियोजनायाः सम्बद्धस्य भविष्यस्य नकदप्रवाहस्य बहिर्वाहस्य च अनुमानं भवति ।

परियोजनानां मूल्याङ्कनम्

लाभप्रदतायाः व्यवहार्यतायाः च विश्लेषणार्थं विविधाः तकनीकाः उपयुज्यन्ते ।

परियोजनायाः चयनम्

वित्तीयमूल्यांकनस्य आधारेण उत्तमपरियोजनायाः चयनं भवति।

कार्यान्वयनम्

चयनितप्रकल्पः निष्पादितः भवति ।

निगरानी एवं समीक्षा

परियोजनायाः कार्यप्रदर्शनस्य तुलना अपेक्षितपरिणामेन सह भवति ।

पूंजीबजटीकरणस्य तकनीकाः

परियोजनानां मूल्याङ्कनार्थं अनेकाः पद्धतयः प्रयुक्ताः सन्ति : १.

1. पेबैक अवधि विधि

एषा पद्धतिः प्रारम्भिकनिवेशस्य पुनः प्राप्त्यर्थं आवश्यकस्य समयस्य गणनां करोति ।

लघुतरं प्रतिफलनकालः प्राधान्यं भवति ।

सरलं सुलभं च अवगन्तुं शक्यते ।

परन्तु प्रतिफलनकालस्य अनन्तरं धनस्य लाभस्य च समयमूल्यं उपेक्षते ।

2. शुद्ध वर्तमान मूल्य (NPV) विधि

एनपीवी भविष्यस्य नकदप्रवाहस्य वर्तमानमूल्यं प्रारम्भिकनिवेशं घटयित्वा गणयति ।

यदि एनपीवी सकारात्मकं भवति तर्हि परियोजना स्वीकृता भवति।

धनस्य कालमूल्यं मन्यते ।

अयं विश्वसनीयतमविधिषु अन्यतमः अस्ति ।

3. आन्तरिकप्रतिफलनस्य दरः (IRR) 1.1.

IRR इति छूटदरः यस्मिन् एनपीवी शून्यं भवति ।

यदि IRR अपेक्षितप्रतिफलदरात् अधिकं भवति तर्हि परियोजना स्वीकृता भवति।

धनस्य कालमूल्यं अपि मन्यते ।

4. लेखा प्रतिफलनस्य दरः (ARR) 1.1.

एआरआर निवेशस्य प्रतिशतरूपेण औसतलाभं मापयति ।

गणनां कर्तुं सरलम्।

धनस्य कालमूल्यं न मन्यते।

5. लाभप्रदतासूचकाङ्क (PI) .

इदं भविष्यस्य नकदप्रवाहस्य वर्तमानमूल्येन प्रारम्भिकनिवेशस्य अनुपातः अस्ति ।

यदि PI 1 इत्यस्मात् अधिकः भवति तर्हि परियोजना स्वीकृता भवति।

पूंजीबजटनिर्णयानां प्रकाराः

विस्तारनिर्णयाः – उत्पादनक्षमतां वर्धयितुं वा नूतनबाजारेषु प्रवेशं वा।

प्रतिस्थापननिर्णयाः – पुरातनयन्त्राणां स्थाने नूतनप्रौद्योगिक्याः।

विविधीकरणनिर्णयाः – नूतनानां उत्पादानाम् अथवा सेवानां परिचयः।

परस्परं अनन्यनिर्णयाः – अनेकविकल्पानां मध्ये एकं परियोजनां चयनम्।

स्वतन्त्रनिर्णयाः – एकां परियोजनां स्वीकृत्य अन्यस्याः परियोजनायाः प्रभावः न भवति ।

पूंजीबजटीकरणं प्रभावितं कुर्वन्तः कारकाः

पूंजीव्ययः

जोखिमस्तर

सरकारी नीतयः

विपण्यमागधा

आर्थिकस्थितयः

धनस्य उपलब्धता

प्रौद्योगिकी परिवर्तन

पूंजीबजटीकरणस्य लाभाः

दीर्घकालीननियोजने सहायकं भवति

वित्तीयप्रदर्शने सुधारं करोति

व्यावसायिकजोखिमं न्यूनीकरोति

अनुशासितनिर्णयस्य प्रचारं करोति

परिचालनदक्षतां वर्धयति

पूंजीबजटीकरणस्य सीमाः

भविष्यस्य अनुमानस्य आधारेण ये अशुद्धाः भवितुम् अर्हन्ति

कालग्राही प्रक्रिया

जटिलगणनानां आवश्यकता भवति

जोखिमः अनिश्चितता च पूर्णतया निराकरणं कर्तुं न शक्यते

धारणासु उच्चाश्रयः

पूंजीबजटीकरणस्य उदाहरणम्

मानातु यत् कश्चन कम्पनी ₹10,00,000 मूल्यस्य नूतनानि यन्त्राणि क्रेतुं इच्छति। यन्त्राणां कृते पञ्चवर्षपर्यन्तं ₹३,००,००० वार्षिकं नकदधनप्रवाहः भविष्यति इति अपेक्षा अस्ति । कम्पनी मूल्याङ्कनं करिष्यति यत् एनपीवी अथवा पेबैक अवधि इत्यादीनां पद्धतीनां उपयोगेन कुल अपेक्षितं प्रतिफलं प्रारम्भिकनिवेशं न्याय्यं करोति वा इति। यदि प्रतिफलं सन्तोषजनकं भवति तर्हि कम्पनी यन्त्रेषु निवेशं करिष्यति।

निगमन

पूंजीबजटिंग् एकं महत्त्वपूर्णं वित्तीयप्रबन्धनसाधनं भवति यत् व्यवसायान् बुद्धिमान् दीर्घकालीननिवेशनिर्णयान् कर्तुं साहाय्यं करोति। यतो हि एतेषु निर्णयेषु बृहत् धनं दीर्घकालीनपरिणामाः च सन्ति, अतः सम्यक् मूल्याङ्कनं आवश्यकम् । एनपीवी, आईआरआर, पेबैक पीरियड् इत्यादीनां तकनीकानां उपयोगेन कम्पनयः एतादृशानि परियोजनानि चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति येषु लाभः अधिकतमः भवति तथा च जोखिमः न्यूनीकरोति ।

सरलतया वक्तुं शक्यते यत् पूंजीबजटिंग् इत्यनेन सुनिश्चितं भवति यत् कम्पनी स्वधनं भविष्ये अधिकतमं लाभं जनयन्तः परियोजनासु निवेशयति । एतत् व्यापारवृद्धिं, स्थिरतां, दीर्घकालीनसफलतां च समर्थयति ।