देयक-लेखांकनम्

**देयक-लेखांकनम्** 
प्रस्तावना
मानवजीवने वित्तव्यवस्था सर्वत्र विद्यमाना। व्यापारः, उद्योगः, वेतनम्, लाभांशः, स्थावरजङ्गमसंपत्तिः, उपभोगव्ययः – एतेषां सर्वेषां नियमनाय शासनम् उपकरं (देयकं) आरोपयति। उपकरदानं प्राचीनकालात् एव राज्यव्यवस्थायाः अनिवार्यः अंगः आसीत्। अद्यतनकाले देयकप्रणाली अत्यन्तं जटिलता-पूर्णा, परिमाणविस्तृता, बहुरूपा च दृश्यते। एतस्मिन् प्रक्रमे देयक-लेखांकनम् नाम विशेषशाखा उद्भवति या व्यक्तेः वा संस्थायाः कर-सम्बन्धितव्यवहारानां लिपिबद्धीकरणं, गणना, प्रस्तुतीकरणं च कुर्वन्ती।

देयक-लेखांकनम् आधुनिकवित्तीय-शास्त्रस्य अत्यावश्यकं शाखा अस्ति। एतद्विना करनिर्धारणं, करभरणं, कररूपेण उपयुज्यमानधनस्य परीक्षणम्, तथा नीतिगतनिर्णयाः अपि असम्भवाः स्युः। अतः देयक-लेखांकनम् न केवलं वित्तीयप्रक्रियायाः साधनम्, अपितु राष्ट्रनिर्माणस्य पावन-स्तम्भः इति वक्तुं युक्तम्।
**देयक-लेखांकनस्य परिभाषा**

देयक-लेखांकनम् इति वर्तते—
“यत् वित्तीयव्यवहारान् करनियमाः, करप्रपत्राणि, करदायित्वम्, करश्रेण्यः, तथा करसम्बद्धाः दत्तांशाः व्यवस्थितं सङ्गृह्य, लिखित्वा, वर्गीकृत्य, विश्लेष्य च शासनसंगतया प्रस्तौति।”

संक्षेपे—
देयक-लेखांकनम् करनियमानुसारं वित्तीयलेखानां व्यवस्थापनम् अस्ति।

देयक-लेखांकनस्य आवश्यकता
१. करनिर्धारणार्थम्
कियत् करः दातव्यः? कियत् आयः करयोग्यः? कतानि व्ययाः वज्र्यन्ते? एतानि सर्वाणि लेखांकनम् विना ज्ञातुं न शक्यन्ते।

२. शासनस्य नियमपालनम्
करविभागेन प्रेषितानि प्रपत्राणि (ITR, GST Returns इत्यादि) यथासमयम्, यथारूपेण, यथाचौकस्यानुसारेण प्रस्तातुं देयक-लेखांकनम् आवश्यकम्।

३. वित्तीयपारदर्शिता
कस्य व्यापारस्य वा व्यक्तेः वित्तीयस्थितिः कियत्? एतेषां स्पष्टता केवलं करलेखांशैः ज्ञातुं शक्या।

४. करदोषानां निवारणम्
अशुद्धगणना, त्रुटिपूर्णप्रपत्रम्, अप्रस्तुतदत्तांशः – एते करदण्डं जनयन्ति। देयक-लेखांकनम् एतान् दोषान् निवारयति।

५. करयोजना
कथं करभारः न्यूनः भवेत्? कोऽपि छिद्रम् अस्ति वा? एतदपि देयक-लेखांकनम् दर्शयति।
देयक-लेखांकनस्य क्षेत्रम्
**
**देयक-लेखांकनम् विस्तृतम् अस्ति। अस्येतत् सामान्यं परिमाणम्—**

१. प्रत्यक्ष-कराः
आयकरः
पूँजीलाभकरः
लाभांशकरः
व्यवसायकरः (कुछ देशेषु प्रवृत्तः)

२. अप्रत्यक्ष-कराः
वस्तु-सेवाकरः 
सीमा-शुल्कम्
उत्पाद-शुल्कम्
मूल्यवर्धितकरः (VAT – पूर्वं प्रचलितः)

३. करप्रपत्राणि
आयकर-रिटर्न्
 विवरणपत्रम्
GSTR-1, GSTR-3B, GSTR-9 इत्यादयः
चालानानि
करपावत्या

४. लेखापरीक्षणम्
आयकरविभागेन निर्दिष्टा लेखापरीक्षण-सीमा अस्ति। तत्र लेखापरीक्षकः करदत्तांशानां सत्यता परीक्षते।
**देयक-लेखांकनस्य मूलतत्त्वानि**

१. आयस्य वर्गीकरणम्
व्यक्तिः वा संस्था कदा आयम् उपार्जयति? कोऽसौ आयवर्गः?
उदाहरणम् — वेतनम्, गृह-संपत्तिः-आयः, व्यवसाय-लाभः, पूँजीलाभः इत्यादयः।

२. अधिकार-आधारित-लेखांकनम्
आयः अर्जितः चेत् तत्क्षणमेव लेख्यम्। धनागमनम् अपि अनिवार्यम् न।

३. व्ययस्य मान्यता
के व्ययाः करयोग्याः? के वर्जनीयाः?
(जैसे – दानम्, व्यक्तिगत-व्ययः करयोग्याः न भवन्ति)

४. मूल्यह्रासस्य नियमाः
स्थावर-संपत्तिषु मूल्यह्रासः विभिन्नं दरं प्राप्नोति। देयक-लेखांकनम् अस्य विशिष्टम् अनुसरणं करोति।

५. इनपुट-टैक्स क्रेडिट् 
कस्य वस्तोः वा सेवायाः करः समुपार्जतः? तदेव विक्रये करस्य विरुद्धं समायोज्यते।

**देयक-लेखांकनस्य प्रक्रिया**
१. करयोग्यव्यवहाराणां अभिज्ञानम्
वर्षपर्यन्तं ये व्यवहाराः करयोग्याः भवन्ति, तेषां पृथक्करणम्।

२. जर्नल्-लेखनम्
देयक-सम्बन्धितव्यवहाराः दिनक्रमेण जर्नल्-खातायां लिख्यन्ते।

३. लेजर्-पोस्टिङ्ग्
विशिष्टेषु देयक-खातासु
इनपुट-GST
आउटपुट-GST
TDS
करव्ययः
इत्यादयः वर्गीकृत्य लिख्यन्ते।

४. करगणना
कुलायः
कुलव्ययः
करयोग्यायः
करदरः
इत्येतत् परिगण्य करराशिः निर्णयते।

५. करभरणम्
चालानस्य माध्यमेन आयकरः, GST, TDS इत्यादयः भरणीयाः।

६. प्रपत्राणां प्रस्तुतीकरणम्
यथासमयं, GSTR इत्यादयः अपलोड् क्रियन्ते।

७. लेखापरीक्षणम्
वर्षान्ते करलेखापरीक्षणम् विधिवत् सम्पन्नं भवति।

**GST युगस्य देयक-लेखांकनम्**
GST आरम्भे भारतस्य करव्यवस्था एकत्रीकरणं प्राप्तवती। अस्य प्रभावः देयक-लेखांकनम् उपरि बहु गभीरः—

१. बहुः-कराणां समाधानम्
VAT, Service Tax, Excise Duty — एते सर्वे एके GST इत्यस्मिन् विलीनाः।

२. द्विचरणीय
व्यवहारः अन्तःराज्यीयः वा अंतरराज्यीयः?
नियतं करदरम् लेखांकनम् अनुसृत्य लिखति।

३. ITC उपयोगः
GST प्रणाल्याः मेरुदण्डः — Input Tax Credit।
अनेन पूर्वं दत्तः करः भविष्यकरस्य विरुद्धं समायोज्यते।

४. डिजिटल्-रिपोर्टिङ्ग्
सर्वे रिटर्न् ऑनलाइन — लेखांकनम् अतीव सुचिकित्सितम् अपेक्षितम्।
**देयक-लेखांकनस्य लाभाः**
१. करानुरूपणम् 
शासननियमाः पूर्णतया पाल्यन्ते।

२. करयोजना 
धनसङ्ग्रहणं, छूटाः, निवेशाः, लाभांशः इत्यादिषु श्रेष्ठानि विकल्पानि ज्ञायन्ते।

३. दण्ड-उपरि नियंत्रणम्
दोषपूर्णरिटर्नस्य दण्डः न भवति।

४. पारदर्शिता
व्यक्ति-संस्था-शासनस्य मध्यमे पारदर्शक-संबन्धः निर्मीयते।

५. दीर्घकालीन वित्तीयस्थैर्यम्
सुसंगत-देयक-प्रणाली भविष्यात् हानिनिवारकं लाभदायकं च भवति।
**देयक-लेखांकनस्य चुनौतयः**
१. नियमानां जटिलता
प्रत्येकवर्षं करनियमाः परिवर्तनशीलाः। लेखांकनम् तेषां अनुसरणं कठिनम्।

२. डिजिटल्-आधारित-नियमनम्
अनलाइन-फाइलिङ्ग्, ई-वे बिल्, डिजिटल्-पुस्तकवहनम् — तेषां तकनीकी-ज्ञानम् आवश्यकम्।

३. दस्तावेजानां संरक्षणम्
चालानाः, बिल्-रसीदाः, बैंक-स्टेटमेण्ट् — सर्वे सुव्यवस्थिताः धारयितव्या।

४. लेखापरीक्षणस्य दबावः
त्रुटिः स्यात् चेत् दण्डः सम्भाव्यः।

५. समयबद्धता
रिटर्न्-तिथि, करभरणतिथि, लेखापरीक्षक-रिपोर्ट् — सर्वं समये कर्तव्यम्।
**आधुनिक देयक-लेखांकनम्**
कम्प्यूटरीकृतप्रणालीनां युगे देयक-लेखांकनम् अत्यन्तं उन्नतम् आसीत्।
आज उपयुक्तानि सॉफ्टवेयराः—
एते सॉफ्टवेयराः —
स्वयंचलितगणना
त्रुटिनिवारणम्
प्रपत्रनिर्मिति
GST मिलानम्
TDS निर्धारणम्
इत्यादीनि कुर्वन्ति।
**उदाहरणे – देयक-लेखांकनस्य प्रयोगः**
१. आयकरः
कश्चन व्यापारी वार्षिकम् १० लाखं लाभम् उपार्जति।
अस्य—
व्यवसाय-व्ययः
मूल्यह्रासः
निवेश-छूटः
विश्लेष्य करराशिः निर्णयते।

२. GST व्यापारः
विक्रेता A
काचामालम् क्रयति — इनपुट GST
उत्पादनं कृत्वा विक्रयति — आउटपुट GST
अन्ते GST = आउटपुट – इनपुट
एतत् लेखांकनम् कर्तव्यम्।

३. TDS कटौती
नियोक्तारः कर्मचारिणां वेतनात् TDS कटित्वा शासनाय प्रेषयति।
देयक-लेखांकनम् तस्य विवरणम् लेखति।

समाप्तिः

देयक-लेखांकनम् आधुनिकवित्तीय-व्यवस्थायाः निरूपणम्, नियंत्रणम्, तथा न्यायपूर्णता-निर्मितेः मुख्यं साधनम् अस्ति।
येन
व्यापारः पारदर्शकः
शासनस्य राजस्वलाभः अधिकः
व्यक्तिनां दायित्वभावना दृढा
राष्ट्रस्य विकासः सुस्थिरः
भवति।

देयक-लेखांकनम् केवलं लेखाविज्ञानस्य अंशः न, अपितु राष्ट्रधनव्यवस्थायाः आधारस्तम्भः।
अतः अस्य महत्वं अनन्तम्।
यत् सत्यं—
“यत्र देयक-लेखांकनम् सुस्थितम्, तत्र राष्ट्रविकासः सुनिश्चितः।”
१. **देयक-लेखांकनस्य स्वरूपम्**

देयक-लेखांकनम् इति तावत् तेषां दायित्वानां सुव्यवस्थितं लेखनम्—ये दायित्वानि क्रेतेभ्यः विक्रेतृभ्यः  प्रति भवन्ति। उदाहरणतया—उद्योगः कच्चकडारहितं द्रव्यं क्रयति, परन्तु तदर्थं धनं मासे पश्चात् दातव्यम्। एतत् अल्पकालिक-दायित्वम् इति गृह्यते, यत् सामान्यतः ३०, ६०, अथवा ९० दिवसान्तराले भुगतव्यम्।

देयक-लेखांकनस्य मूलकार्यं अस्ति—
कोऽपि विक्रेताः कियद्राशिं दातव्याः
कदा देयतिथिः आगच्छति
किं विलम्बदण्डः दातव्यः
किं छूटः लभ्यते
कियत् ऋणम् अद्यापि शेषम् अस्ति
एवं सर्वमपि लेखाङ्कपत्रेषु  सुस्पष्टतया लिख्यते।
२. **देयक-लेखांकनस्य प्रयोजनम्**

देयक-लेखांकनस्य प्रयोजनानि बहवः—
(क) वित्तीयशासनम्
यदा उद्योगः दायित्वानां तालिकां सुस्थिरां करोति, तदा वित्तीयस्थितिः स्पष्टा भवति। कस्मै, कदा, कियत् दातव्यं इति ज्ञात्वा नगदप्रवाहः सुचारुरूपेण नियंत्र्यते।

(ख) व्यापारिणां विश्वसनीयता
यः उद्योगः समये देयं प्रदाति, सः विश्वसनीयः इति गण्यते। अतः विक्रेतारः तस्मै उत्तमान् शर्ताः ददति—यथा दीर्घकालिक-ऋणम्, न्यूनीकृतः मूल्यः वा।

(ग) योजनाकरणम्
उद्योगः भविष्यात् कियत् धनम् आवश्यकं भविष्यति इति गणयित्वा धनोपार्जनं व्यवस्थितरूपेण करोति।

(घ) लेखापरीक्षणे सहायता
सर्वे देयकाः यदा लिखितरूपेण उपलब्धाः स्युः, तदा लेखापरीक्षकः लेखञ्जालस्य विश्वसनीयतां परीक्षते।
**३. देयक-लेखांकनस्य प्रक्रिया**

देयक-लेखांकनस्य बहुप्रक्रियाः सन्ति। ताः प्रायः चत्वारः—

(१) चलनस्य ग्रहणम्
विक्रेता यदा वस्तु/सेवा प्रदत्तवन्, तदा एकां चलनाम् प्रेषयति। तस्मिन्—
वस्तुनाम
मात्राः
मूल्यः
देयतिथिः
शर्ताः
इत्यादयः सूच्यन्ते।

(२) सत्यापनम्
गृहीतचलनस्य सत्यापनं क्रियते—
वस्तु प्राप्ता वा? संख्या सम्यक् वा? मूल्यं यथार्थम् वा? इति सर्वम् उद्योगस्य अभिलेखैः सह समीकृत्य ज्ञायते।

(३) लेखनम्
चलनं सत्यं सति, देयक-खाते लिख्यते।
उदाहरणम्—

वस्तु-खातं – डेबिट्
देयक-खातम् – क्रेडिट्

एवं लेखनं सामान्यद्विपदीय-पद्धत्याः अनुसारं भवति।
**उपसंहार''' — देयक-लेखांकनम्

देयक-लेखांकनम् आधुनिक-वाणिज्य-जगत्‌स्य अत्यन्त महत्वपूर्णं स्तम्भं रूपेण दृश्यते। वित्तीय-लेखांकनस्य समग्रपरिप्रेक्ष्ये देयक-विभागः न केवलं ऋण-दायित्वस्य लेखनम् एव करोति, अपितु संस्थायाः वित्त-प्रवाहस्य सुचारु-नियन्त्रणं, विक्रेतृ–सम्बन्धानां स्थिरता, एवं सतत् व्यवसाय-वृद्धेः आधारं निर्माति। संस्थायाः क्रय-व्यवस्था, वस्तु–सेवा ग्रहणम्, सत्यापनम्, तथा कालोचितभुगतानम्—एते सर्वे कार्याः सुयोजित-देयक-लेखांकनस्य परिणामाः भवन्ति।

कस्याञ्चन संस्थायाः सामान्य-व्यवहारः अपि देयक-विभागस्य दक्षतया सहनिबद्धः भवति। यदि संस्था समये ऋणं न ददाति, तर्हि विक्रेतॄणां विश्वासभङ्गः, दण्ड-शुल्कम्, अथवा आपूर्ति–विघ्नः अपि संभवति। अतः देयक-विभागस्य कार्यकुशलता न केवलं लेखापद्धतिमात्रं संरक्षति, अपितु व्यवसायस्य स्वास्थ्यम् अपि दृढीकुरुते। सुशासित-देयक-प्रणाली संस्थायाः देय-दायित्वानां परिमाणं नियन्त्रयति, नगद् प्रवाहस्य संतुलनं स्थापयति, तथा आकस्मिक-वित्त-संकटस्य सम्भावना न्यूनतमं करोति।

अद्यतनं डिजिटलीकृतं वाणिज्य-पर्यावरणं देयक-लेखांकनस्य रूपं बहुधा परिवर्तितवान्। स्वयंचालित-सॉफ्टवेयर-प्रणाल्याः, ERP-व्यवस्थाः, इलेक्ट्रॉनिक्-चालन-पत्राः, तथा AI-आधारित-प्रवेश-तकनीकाः देयक-कार्यम् अधिकं वेगवान्, सुलभं, दोषरहितं च कृतवन्तः। एते उपकरणाः न केवलं समयं चिन्तयन्ति, किंतु मानवीय-त्रुटीनां संभावनां अपि न्यूनयन्ति। अतः देयक-लेखांकनम् एकस्य पारम्परिकस्य दायित्वस्य रूपेण न, अपितु एकस्य रणनीतिक-वित्तीय-प्रक्रियायाः रूपेण उभयतया विकसितम् अस्ति।

देयक-विभागस्य अत्यन्त महत्वपूर्णं अंशं सत्यापन-प्रक्रिया (Three-way Matching) एव भवति। खरीदादेशः (Purchase Order), वस्तु-प्राप्तिपत्रम्, तथा चालानम्—एतेषां त्रयाणां साम्यताम् परीक्षणं संस्थायाः वित्तीय-शुचितां सुनिश्चितं करोति। एषा प्रक्रिया न केवलं धोखाधड़ी निवारयति, अपितु अनावश्यक-व्ययम् अपि रोद्धुं समर्था अस्ति।

वित्तीय-प्रविष्टयः, विशेषतया व्यय-खातं, देय-खातं, नगद्-खातं च, संस्थायाः आर्थिक-स्वरूपं विशदं दर्शयन्ति। देयक-लेखांकनस्य सटीकता लेखापरीक्षणे (Audit) अपि महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति। यदि देयक-प्रणाली सुस्थितम् अस्ति, तर्हि लेखापरीक्षणं सुगमं, पारदर्शकं, त्रुटिहीनं च भवति।

यावत् व्यवसायः ऊर्ध्वगमनमेव करोति, तावत् देयक-संबन्धितः कार्यभारः अपि वर्धते। अतः देयक-लेखाकारीणां प्रशिक्षणम्, अनुशासनम्, साधन-संवर्धनं च अत्यावश्यकम्। तेषां सूक्ष्म-दृष्टिः, समय-प्रबन्धनम्, तथा वित्तीय-जागरूकता संस्थायाः आर्थिक-स्वास्थ्यस्य रक्षणाय अनिवार्याः भवन्ति।

दीर्घकालिकदृष्ट्या, देयक-लेखांकनम् संस्थायाः व्यवसायिक-नैतिकतां अपि प्रतिपादयति—कस्यापि विक्रेतुः विश्वासस्य पालनं, समये ऋण-निवर्तनम्, तथा पारदर्शिता। विक्रेतृणां प्रति विश्वसनीयता संस्था–वृद्धेः मूलाधारः भवति। विश्वासः यदि संस्थायाः पुरवितृजनाः वर्धन्ते, तर्हि उत्तम-शर्ताः, छूटः, लघु-क्रेडिट्-समयः, अथवा विशिष्ट-सेवाः प्राप्तुं सम्भवन्ति।

सर्वतोपरी, देयक-लेखांकनम् केवलं दायित्व-लेखनस्य प्रक्रिया न, परं संस्थायाः वित्तीय-रणनीतिम् निर्धारयन्ती एक प्रमुख-व्यवस्थापन-क्रिया अस्ति। एतत् नगद्-व्यवस्थापनं सुदृढं करोति, अप्रत्याशितव्ययस्य जोखिमं न्यूनं करोति, लेखापद्धतिम् सूक्ष्मं करोति, तथा समग्र-व्यवसायिक-प्रवाहं स्थिरयति।

अतः अवगन्तुं शक्यते यत् देयक-लेखांकनम् संस्थायाः दैनिक-कार्येषु सूक्ष्मतः अवस्थान्ति, किन्तु तस्य प्रभावः दीर्घकालिक-वित्तीय-स्थैर्ये अत्यन्त गम्भीरः एवं अनिवार्यः अस्ति। यदा देयक-प्रणाली सुयोजितं भवति, तदा संस्था न केवलं ऋणं निर्वहति, अपितु दीर्घकालिक-विश्वासं, आर्थिक-संतुलनं, तथा वित्तीय-उन्नतिं अपि सुनिश्चितं करोति। अतः देयक-लेखांकनम् आधुनिक-वाणिज्य-जगति व्यवसायस्य सतत्-समृद्धेः अविभाज्य-अंगम् इति स्पष्टरूपेण वक्तुं शक्यते।