योगे मनसः, शरीरस्य च सम्बन्धः

योगे मनसः, शरीरस्य च सम्बन्धः अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः। सहस्रवर्षपूर्वं भारते उत्पन्नं प्राचीनं योगदर्शनं केवलं शारीरिकव्यायामात् अतिक्रमति । मनःशरीरयोः जटिलस्य अविभाज्यस्य च सम्बन्धस्य गहनबोधः समाविष्टः अस्ति । प्रायः "मनः-शरीर-सम्बन्धः" इति उच्यमाणा एषा अवधारणा अस्माकं मानसिक-शारीरिक-स्थितयः एकान्तसत्ताः न अपितु गहनतया परस्परं सम्बद्धाः परस्परप्रभाविणः च इति स्वीकुर्वति।

शारीरिकमुद्रासु (आसनेषु), नियन्त्रितश्वासेषु (प्राणायामेषु), ध्यानेषु च बलं दत्त्वा योगप्रथाः अस्य सम्बन्धस्य संवर्धनार्थं समग्रकल्याणस्य अवस्थां पोषयितुं च समग्ररूपरेखां प्रददति अयं लेखः मनः-शरीर-सम्बन्धस्य मूल-सिद्धान्तेषु गहनतया गमिष्यति, तत् वर्धयन्तः प्रमुख-योग-अभ्यासानां अन्वेषणं करिष्यति, शारीरिक-मानसिक-स्वास्थ्ययोः उपरि तेषां गहन-प्रभावस्य समर्थनं कुर्वन्तः वैज्ञानिक-साक्ष्याणां परीक्षणं च करिष्यति

## मनः-शरीर-सम्बन्धः : कल्याणस्य आधारशिला
आधुनिकचिकित्साशास्त्रे मनोविज्ञाने च मनःशरीरसम्बन्धस्य अवधारणा वर्धमानं मान्यतां प्राप्तवती अस्ति । अस्माकं विचाराः, भावनाः, विश्वासाः च अस्माकं शारीरिकप्रक्रियासु महत्त्वपूर्णतया प्रभावं कुर्वन्ति इति एतत् स्वीकुर्वति । यथा, दीर्घकालीनतनावः, यस्य लक्षणं निरन्तरं नकारात्मकविचाराः, भावनात्मकस्थितिः च भवति, तस्य कारणेन शारीरिकपरिवर्तनानां झरना भवितुं शक्नोति, यत्र हृदयस्पन्दनस्य वृद्धिः, रक्तचापस्य उन्नतिः, कोर्टिसोल् इत्यादीनां तनावहार्मोनानाम् मुक्तिः च भवति एते शारीरिकपरिवर्तनानि क्रमेण रोगप्रतिरोधकशक्तिं दुर्बलं कर्तुं, निद्रायाः स्वरूपं बाधितुं, हृदयरोगः, जठरान्त्रस्य समस्याः, मानसिकस्वास्थ्यविकाराः अपि इत्यादीनां विविधस्वास्थ्यस्थितीनां विकासे योगदानं दातुं शक्नुवन्ति

तद्विपरीतम् कृतज्ञता, करुणा, आनन्दः इत्यादीनां सकारात्मकमानसिकस्थितीनां अस्माकं शारीरिककल्याणस्य गहनः प्रभावः भवितुम् अर्हति । अध्ययनेन ज्ञातं यत् सकारात्मकभावनानां संवर्धनेन रोगप्रतिरोधकशक्तिः सुदृढा भवति, शोथः न्यूनीभवति, हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं च सुदृढं कर्तुं शक्यते । एते निष्कर्षाः अस्माकं समग्रस्वास्थ्यं कल्याणं च आकारयितुं मनः-शरीरसम्बन्धस्य निर्णायकभूमिकां रेखांकयन्ति।

## योग-अभ्यासः
योग-अभ्यासाः बहुपक्षीय-पद्धत्या मनः-शरीर-सम्बन्धस्य संवर्धनार्थं एकं शक्तिशालीं रूपरेखां प्रददति । ते मनः, शरीरं, आत्मा च सामञ्जस्यं कर्तुं शारीरिकमुद्राः, श्वसनविधिः, ध्यानाभ्यासाः च एकीकृत्य स्थापयन्ति ।

1. आसनम् 

आसनानि अथवा योगमुद्राः प्रायः लचीलतां, बलं, संतुलनं च सुधारयितुम् उद्दिश्य शारीरिकव्यायामानां श्रृङ्खलारूपेण गृह्यन्ते परन्तु तेषां महत्त्वं केवलं शारीरिकयोग्यतायाः अपेक्षया दूरं विस्तृतम् अस्ति । आसनं चलनध्यानम् अस्ति, यत्र प्रत्येकं मुद्रा मनःसन्तोषेण, जागरूकतायाः च सह क्रियते ।

•	मनःगतिः : आसनाः अभ्यासकारिणः स्वशरीरस्य संवेदनानां, यथा मांसपेशीषु खिन्नता, श्वसनस्य प्रवाहः, शरीरस्य ग्राउण्डिंग् इत्यादीनां विषये निकटतया ध्यानं दातुं प्रोत्साहयन्ति इदं मनःगतं आन्दोलनं बाह्यविक्षेपात् वर्तमानक्षणं प्रति ध्यानं स्थानान्तरयितुं साहाय्यं करोति, आन्तरिकजागरूकतायाः भावः संवर्धयति ।

•	श्वसनजागरूकता : आसनाः सामान्यतया श्वसनेन सह समन्वयिताः भवन्ति, येन गति-श्वसनयोः मध्ये सामञ्जस्यपूर्णः अन्तरक्रियाः निर्मीयते । एषः चेतनः श्वसनविधिः तंत्रिकातन्त्रस्य नियमने, तनावस्य न्यूनीकरणे, शरीरस्य प्राणवायुप्रवाहस्य वर्धने च सहायकः भवति ।

o	उज्जयि-श्वासः - प्रायः "समुद्र-श्वासः" इति वर्णितः अयं श्वासः कण्ठस्य पृष्ठभागं किञ्चित् संकुचितं कृत्वा मृदुः श्वसन-ध्वनिं जनयति मनः शान्तं कर्तुं, ध्यानं वर्धयितुं च साहाय्यं करोति ।

o	विरभद्रासन द्वितीय (योद्धा द्वितीय मुद्रा) : एषा स्थिता मुद्रा पादौ सुदृढां करोति, संतुलनं सुदृढं करोति, वक्षःस्थलं च उद्घाटयति । मनसा अभ्यासे सति आन्तरिकबलस्य, स्थिरतायाः च भावः संवर्धयितुं शक्नोति ।

o	अधो मुख स्वानासन (अधोमुखी कुक्कुरः) : एतत् विपर्ययः तनावस्य निवारणे, रक्तसञ्चारस्य सुधारं कर्तुं, शरीरस्य सम्पूर्णं पृष्ठभागं तानयितुं च सहायकं भवति ।

•	संरेखणं संतुलनं च : आसनेषु सम्यक् संरेखणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। न केवलं चोटं निवारयति अपितु शरीरेण सह गहनतरसम्बन्धं प्रवर्धयति । सम्यक् संरेखणाय प्रयत्नशीलाः अभ्यासकारिणः शरीरस्य जागरूकतायाः अधिकं भावः विकसयन्ति, शारीरिकरूपेण मानसिकरूपेण च संतुलनस्य भावः संवर्धयन्ति

2. प्राणायाम: शान्ततां प्राप्तुं भवतः मार्गं श्वसन्

प्राणायामः श्वासनिरोधः वा योगाभ्यासस्य आधारशिला अस्ति । अस्मिन् श्वसनस्य नियमनार्थं विविधाः तकनीकाः सन्ति, यथा गभीरश्वासः, वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः (नादीशोधनः ) , कपालभती (कपालप्रकाशमानः श्वासः) च

•	तंत्रिकातन्त्रस्य नियमनम् : प्राणायाम-प्रविधिनां तंत्रिकातन्त्रे गहनः प्रभावः भवति । गभीराः, मन्दाः श्वासाः परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रिययन्ति, यत् "विश्रामं पचन्तु च" प्रतिक्रियायाः उत्तरदायी भवति । एतेन मनः शान्तं भवति, तनावः न्यूनीकरोति, हृदयस्पन्दनं रक्तचापं च न्यूनीकरोति ।

o	नाडीशोधना (वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः) : अस्मिन् तकनीके श्वसनकाले प्रत्येकं नासिकाच्छिद्रं क्रमेण अङ्गुल्या बन्दं करणीयम् , येन मस्तिष्कस्य वामदक्षिणगोलार्धयोः संतुलनं कर्तुं साहाय्यं भवति

o	कपालभाटी (कपालस्य प्रकाशमानः श्वासः) : अस्मिन् प्रबलतया श्वसनप्रविधिषु लघु, बलात् निःश्वासः भवति तदनन्तरं निष्क्रियश्वासः भवति । ऊर्जास्तरं वर्धयितुं तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजितुं च साहाय्यं करोति ।

•	आक्सीजनीकरणे सुधारः : नियन्त्रितश्वासप्रविधिभिः आक्सीजनस्य सेवनं वर्धयितुं शक्यते तथा च सम्पूर्णशरीरे आक्सीजनस्य परिसंचरणं सुदृढं कर्तुं शक्यते । एतत् वर्धितं आक्सीजनीकरणं मस्तिष्कस्य कार्ये सुधारं कर्तुं, ऊर्जास्तरं वर्धयितुं, समग्रकोशिकीयकार्यं वर्धयितुं च शक्नोति ।

•	आन्तरिकशान्ततायाः संवर्धनम् : प्राणायाम-अभ्यासाः मनः शान्तं कर्तुं मानसिकं गपशपं न्यूनीकर्तुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति । श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा अभ्यासकारिणः स्वविचारानाम् अवलोकनं कर्तुं शिक्षितुं शक्नुवन्ति, तेषु न फसन्ति, आन्तरिकशान्ततायाः, शान्तिस्य च भावः संवर्धयितुं शक्नुवन्ति

3. ध्यानम् : मनः शान्तं कृत्वा शरीरं शान्तं करोति

ध्यानं केन्द्रितस्य ध्यानस्य अभ्यासः अस्ति यस्मिन् मनः क्षणे उपस्थितः भवितुम् प्रशिक्षणं भवति । मनःसमाधानं, मन्त्रध्यानं, दृश्यीकरणं च इत्यादीनि विविधानि रूपाणि गृह्णीयात् ।

•	तनावस्य चिन्तायाः च न्यूनीकरणम् : ध्यानस्य व्यापकरूपेण शोधं कृतम् अस्ति तथा च तनावस्य चिन्तायाश्च न्यूनीकरणाय महत्त्वपूर्णं लाभं दर्शितम् अस्ति। एतत् आरामप्रतिक्रियां सक्रियं करोति, कोर्टिसोल् स्तरं न्यूनीकरोति, आन्तरिकशान्तिभावं च प्रवर्धयति ।

o	मनःसन्तोषध्यानम् : अस्मिन् श्वसनस्य संवेदनानां वा वातावरणे ध्वनयः वा अवलोकनं विना निर्णयं विना वर्तमानक्षणे जागरूकताम् आनयितुं शक्यते

o	मन्त्रध्यानम् : अस्मिन् तन्त्रे मनः शान्तं कर्तुं आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयितुं "ॐ" इत्यादिकं मन्त्रं मौनेन पुनरावृत्तिः भवति ।

•	भावनात्मकविनियमनस्य सुधारः : नियमितध्यानअभ्यासः आत्मजागरूकतां वर्धयित्वा भावनात्मकनियन्त्रणं वर्धयितुं शक्नोति तथा च भावनानां प्रबन्धनार्थं साधनानि प्रदातुं शक्नोति। क्रोध, कुण्ठा, चिन्ता इत्यादिभ्यः नकारात्मकभावनेभ्यः विरक्तिभावं संवर्धयितुं साहाय्यं करोति ।

•	संज्ञानात्मककार्यं वर्धयितुं : अध्ययनेन ज्ञातं यत् ध्यानेन संज्ञानात्मककार्यं सुदृढं कर्तुं शक्यते, यत्र ध्यानं, स्मृतिः, ध्यानं च सन्ति । इदं सृजनशीलतां वर्धयितुं न्यूरोप्लास्टिसिटी, मस्तिष्कस्य पुनर्गठनक्षमताम् अपि प्रवर्धयितुं शक्नोति ।

## वैज्ञानिकप्रमाणम्
अनेकैः वैज्ञानिकैः अध्ययनैः योग-अभ्यासानां शारीरिक-मनोवैज्ञानिक-लाभानां अन्वेषणं कृतम् अस्ति ।

•	शारीरिक लाभः : १.

o	हृदयस्वास्थ्यम् : अध्ययनेन ज्ञातं यत् योगेन रक्तचापः न्यूनीकर्तुं शक्यते, कोलेस्टेरोल् स्तरः सुदृढः भवति, हृदयरोगस्य जोखिमः न्यूनीकर्तुं शक्यते च ।

	जर्नल् आफ् हाइपरटेंशन इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन ज्ञातं यत् नियमितयोगाभ्यासेन उच्चरक्तचापयुक्तेषु व्यक्तिषु रक्तचापस्य महती न्यूनता भवति ।

  

o	प्रतिरक्षातन्त्रम् : योगः प्रतिपिण्डानां उत्पादनं वर्धयित्वा प्राकृतिकहत्यारकोशिकानां क्रियाशीलतायां सुधारं कृत्वा प्रतिरक्षाकार्यं वर्धयितुं शक्नोति।

	जर्नल् आफ् अल्टरनेटिव् एण्ड् कम्पलीमेंटरी मेडिसिन् इत्यस्मिन् प्रकाशितस्य शोधस्य ज्ञातं यत् योग-अभ्यासेन स्वस्थेषु व्यक्तिषु प्रतिरक्षा-कार्यं वर्धयितुं शक्यते ।

  

o	वेदनाप्रबन्धनम् : पृष्ठवेदना, गठिया, फाइब्रोमायल्जिया इत्यादीनां दीर्घकालीनवेदनास्थितीनां प्रबन्धने योगः प्रभावी इति ज्ञातम् अस्ति ।

	जर्नल् आफ् पेन् इत्यस्मिन् प्रकाशितेन समीक्षायाः निष्कर्षः अभवत् यत् योगः दीर्घकालीनवेदनायाः कृते प्रभावी अऔषधविज्ञानीयः हस्तक्षेपः भवितुम् अर्हति ।

  

•	मनोवैज्ञानिकलाभाः :

o	तनावनिवृत्तिः : योगः अत्यन्तं प्रभावी तनाव-निवृत्ति-प्रविधिः अस्ति । एतत् आरामप्रतिक्रियाम् सक्रियं करोति, कोर्टिसोल्-स्तरं न्यूनीकरोति, शान्ततायाः, कल्याणस्य च भावः प्रवर्धयति ।

	जामा आन्तरिकचिकित्सायां प्रकाशितेन मेटा-विश्लेषणेन ज्ञातं यत् ध्यानकार्यक्रमैः मनोवैज्ञानिकतनावः प्रभावीरूपेण न्यूनीकरोति, कल्याणं च सुधरति।

  

o	चिन्ता अवसादः च : अध्ययनेन ज्ञातं यत् चिन्ता अवसादः च प्रबन्धने योगः सहायकः भवितुम् अर्हति । चिन्ता लक्षणं न्यूनीकर्तुं, मनोदशां सुधारयितुम्, समग्रजीवनस्य गुणवत्तां च वर्धयितुं शक्नोति ।

	जर्नल् आफ् क्लिनिकल् साइकियाट्री इत्यस्मिन् प्रकाशितेन शोधेन ज्ञातं यत् योगचिकित्सा प्रमुखविषादविकारयुक्तानां व्यक्तिनां कृते प्रभावी चिकित्सा भवितुम् अर्हति।
  

o	निद्रायाः उन्नतिः : योगेन तनावस्य न्यूनीकरणं कृत्वा आरामस्य प्रवर्धनं कृत्वा निद्रायाः गुणवत्तायां सुधारः भवति । निद्रा-जागरणचक्रस्य नियमने अपि साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।

	जर्नल् आफ् स्लीप् रिसर्च इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन ज्ञातं यत् योगनिद्रा , मार्गदर्शितविश्रामस्य एकः प्रकारः, अनिद्रायुक्तेषु व्यक्तिषु निद्रायाः गुणवत्तायां महत्त्वपूर्णतया सुधारं करोति

  

## दैनन्दिनजीवने योगसिद्धान्तानां समावेशः
योगाभ्यासानां लाभः योगचटकातः परं विस्तृतः अस्ति । समग्रकल्याणस्य वर्धनार्थं मनःसन्तोषस्य, श्वसनजागरूकतायाः, आत्मजागरूकतायाः च सिद्धान्तान् दैनन्दिनजीवने एकीकृत्य स्थापयितुं शक्यते ।

•	मनःसन्धानं भोजनम् : भोजनकाले स्वादस्य, गन्धस्य, बनावटस्य च संवेदनानां विषये ध्यानं दत्त्वा भोजनस्य आनन्दं वर्धयितुं स्वस्थभोजनव्यवहारं च प्रवर्तयितुं शक्यते मनःपूर्वकं भोजनस्य अभ्यासेन व्यक्तिः स्वस्य क्षुधायाः पूर्णतायाः च संकेतानां विषये अधिकं जागरूकाः भवितुम् अर्हन्ति, येन आहारविकल्पेषु सुधारः भवति, भोजनेन सह स्वस्थः सम्बन्धः च भवति

•	मनःसञ्चारः : मनःसञ्चारस्य अभ्यासे परव्यक्तिं प्रति उपस्थितः सावधानः च भवितुं, सक्रियरूपेण श्रोतुं, स्पष्टतया करुणायाश्च अभिव्यक्तुं च अन्तर्भवति अस्मिन् स्वस्य विचाराणां भावनानां च, अन्येषां च विषये अविवेकीजागरूकतायाः संवर्धनं भवति ।

•	मनःगतं गतिः : मनःगतं गतिं दैनन्दिनक्रियासु, यथा पादचालनं, उद्यानकार्यं, गृहकार्यं वा समावेशयित्वा शरीरस्य विषये जागरूकता वर्धयितुं समग्रकल्याणं वर्धयितुं च शक्यते एतानि कार्याणि कुर्वन् शरीरस्य संवेदनानां विषये ध्यानं दत्त्वा व्यक्तिः स्वस्य परिवेशस्य च अधिकं सम्बन्धस्य भावः संवर्धयितुं शक्नोति।

•	योग्यप्रशिक्षकस्य अन्वेषणम् : योग्यं अनुभविणं च योगप्रशिक्षकं अन्वेष्टुम् महत्त्वपूर्णं यः समुचितं मार्गदर्शनं दातुं शक्नोति तथा च सुरक्षितं अभ्यासं सुनिश्चितं कर्तुं शक्नोति।