open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
विश्वविद्यालयः

लघुचित्रम्|कोलम्बिया विश्वविद्यालये डैनियल् चेस्टर् फ्रेन्कस्य "आल्मा मातार्" (पोषणमातृ) इति स्मारकचित्रम् — विश्वविद्यालयस्य अतीव दीर्घस्मरणीयैः संकेतैः एकः। उक्तः पदप्रयोगः बोलोन्यायाः संस्थने सह सम्बन्धितः यः १०८८ संवत्सरे स्थापितः आसीत्।
**विश्वविद्यालयः** उच्चशिक्षणम् अनुसन्धानञ्च कुर्वती संस्था अस्ति या बहुषु शैक्षिकविषयेषु शैक्षणिकोपाधयः प्रदत्तवती भवति। विश्वविद्यालयाः सामान्यानि स्नातकस्तरीयपाठ्यक्रमाणि च स्नातकोत्तरस्तरीयपाठ्यक्रमाणि च प्रददाति।

यूरोपदेशे प्रथमाणि विश्वविद्यालयानि तत्सम्बंधीनः पादशालाभ्यः उत्पन्नानि या पादशालाः पुरोहितानां शिक्षायै चर्च्‌दीयेण स्थापिताः आसन्। बोलोन्यायाम् (इटली) स्थितः विश्वविद्यालयः यः १०८८ संवत्सरे स्थापितः आसीत्, प्रथमः विश्वविद्यालयः इति स्वभावेन कथ्यते यत्:

* उन्नतस्तरीय उपाधिप्रदानसंस्था इव आसीत्।

* पादशालानाम् आधीनतायाः परित्यागेन तस्य स्वातन्त्र्यम् अभवत् तथा सैव-वैश्विकौ तथा पावनैः अपि न केवलं पवित्रानां उपाधीनां परन्तु लौकिकानां च उपाधीनां वितरणं अभवत्। शिक्षणं पादपादायोगेन च अपरपादपादायोगेन च समाचरत् - व्याकरणम्, वक्तृत्वशास्त्रम्, तर्कशास्त्रम्, धर्मशास्त्रम्, देवालयनियमशास्त्रम् तथा अभिलेखप्रमाणननियमशास्त्रः इत्यादयः विषया शिक्षिताः।

## सन्दर्भः
नुक्ता

**नुक्त** (हिन्दी: नुक़्ता; उर्दू: نقطہ; रोमनलिप्यां: *nuqtā*) इत्येतत् एकं लघुचिह्नम् अस्ति यः देवनागरीलिप्यां तथा अन्यासु भारतीयलिपिषु अपि प्रयुज्यते, येन तानि ध्वन्यात्मकवर्णाः निरूप्यन्ते याः मूललिपौ न सन्ति। एषः चिह्नं वर्णस्य अधः एकं बिन्दुरूपं चिह्नं भवति। एषः विचारः अरबीलिपेः प्रेरणया उत्पन्नः। उदाहरणरूपेण, उर्दूभाषायां यः वर्णः “अइन्” (ع) अस्ति, तस्य उपरि बिन्दुं स्थाप्य “ग़ैन्” (غ) इत्याख्यः वर्णः भवति।

## देवनागरीलिप्यां प्रयोगः 
“नुक्त” इत्येतत् शब्दः स्वयमेव तस्य प्रयोगस्य उदाहरणं भवति—एषः शब्दः स्वयमेव स्वप्रयोगं दर्शयति। अन्ये उदाहरणानि यथा—“क़िला” इत्यत्र “क” वर्णस्य अधः बिन्दुं स्थाप्य “क़” इत्याख्यः वर्णः निर्मीयते, यः उर्दूभाषायां “क़िला” इति उच्चार्यते, अर्थः “दुर्गः”। तथा “आग़ा ख़ान” इत्यत्र अपि “ग़” तथा “ख़” इत्येतौ नुक़्तयुक्तवर्णौ स्तः, यत्र “आग़ा” इत्येतत् तुर्को-मङ्गोलिक-सम्मानसूचकशब्दः, “ख़ान” अपि सम्मानसूचकः।

= एकङ्कः नुक्ता-प्रयोगः पर्सो-अरबी व्यञ्जनलेखनस्य =

वास्तविकजीवने एषः नुक्त तथा तेन सूचितः ध्वन्यभेदः प्रायः उपेक्षितः। उदाहरणरूपेण, “क़िला” इत्यस्य सामान्यलेखनं “किला” इति दृश्यते। “Dialect Accent Features for Establishing Speaker Identity” इत्यस्मिन् ग्रन्थे मनीषा कुलश्रेष्ठा तथा रामकुमार माथुर इत्येते लिखन्ति—“परस्य भाषाभ्यः यथा फारसी-अरबीभ्यः आगतानां ध्वन्यात्मकवर्णानां लेखनाय बिन्दुं वा नुक़्तं प्रयुज्यते। ग्राम्यप्रान्तेभ्यः आगतानां द्वितीयभाषास्पृशां जनानां वाणीं प्रति एते ध्वन्यभेदाः प्रायः उपेक्षिताः, ते तान् ध्वन्यः समीपस्थैः ध्वनिभिः प्रतिस्थापयन्ति।” उदाहरणरूपेण, ध्वनिः “ग़” (ग़ = [ɣ]) ग्राम्यवक्तृभिः “ग” इत्येव उच्चार्यते।

हिन्दुस्थानीभाषयोः पुनः सम्पर्के जाते, बहवः उर्दूलेखकाः स्वग्रन्थान् देवनागरीलिप्यां प्रकाशितवन्तः। यतः उर्दूभाषायाः नस्तअलीक् लिपौ फारसी-अरबीवर्णविन्यासः संरक्षितः, तस्मात् एते लेखकाः देवनागरीलिप्यां तेषां ध्वन्यः अंकयितुं नुक़्तं प्रयुज्यन्ते।

### द्रविडध्वन्यः 
देवनागरीलिपिः द्रविडभाषासम्बद्धानां ध्वन्यात्मकवर्णानां लेखनाय अपि उपयुक्ता। उदाहरणरूपेण—

एते वर्णाः मूलवर्णानां ळ, र, न इत्यादीनां रूपपरिवर्तनं दर्शयन्ति।

### दार्दिकध्वन्यः 
काश्मीरीभाषायां अल्वेओलर-आफ्रिकेट् ध्वन्यः लेखनाय देवनागरीलिप्यां च़ तथा छ़ इत्येतौ वर्णौ प्रयुज्येते-

### पूर्वभारतीयध्वन्यः 
पूर्वनागरीलिपेः वर्णं য় यः /e̯ɔ/ इत्यस्य ध्वनिं दर्शयति, तस्य लेखनाय देवनागरीलिप्यां य़ इत्याख्यः वर्णः प्रयुज्यते।

मैथिलीभाषायां चत्वारः अणुस्वरवर्णाः सन्ति—i̯, u̯, e̯, o̯—ये देवनागरीलिप्यां य़, व़, य़ॆ, व़ॊ इत्यादिरूपेण लिख्यन्ते। किन्तु सामान्यवाणीं प्रति एते नुक़्तविहीनरूपेण लिख्यन्ते।

बङ्गाली-असमिया लिपौ ড়, ঢ়, য় इत्येते वर्णाः ड, ढ, य इत्येषां रूपपरिवर्तनं दर्शयन्ति। किन्तु ब तथा र इत्येतौ पूर्णतः भिन्नस्वरूपौ स्तः।

### प्राचीन-नेपालभाषायां प्रयोगः 
प्राचीन-नेपालभाषायां ग्रन्थेषु नुक़्तसदृशं चिह्नं दृश्यते, यः ध्वन्यपरिवर्तनं सूचयति। द्वौ प्रयोगौ दृश्येते—

बहुषु शब्देषु [j] इत्यस्य ध्वनिः [dz] इत्यस्मिन् परिणमति, यः प्रवृत्तिः भारतवर्षीय-आर्यभाषासु सामान्यः।

## अन्यद्व्यञ्जनचिह्नानि 
सिन्धी-सारायिकीभाषयोः अन्तःस्फोटध्वन्यः लेखनाय देवनागरीलिप्यां अधःरेखायुक्तवर्णाः प्रयुज्यन्ते—

तमिळलिपौ विशेषवर्णः ஃ (आय्त् एलुत्तु) इत्याख्यः, नुक़्तसदृशः, परध्वन्यः लेखनाय प्रयुज्यते।

मालाद्वीपदेशीय-थानालिपौ अपि एकं वा अधिकं नुक़्तं मूलवर्णेषु योज्य फारसी-अरबीध्वन्यः निरूप्यन्ते। प्रत्येकध्वनिः यूनिकोड्-खण्डे पृथग्वर्णरूपेण अंकितः, न तु पृथग् चिह्नरूपेण।

## सन्दर्भः
लाघव चिह्न

**लाघवचिह्नः** (॰) हिन्दीभाषायाम् तथा देवनागरीलिप्याः आधारे अन्येषु भाषासु संक्षेपचिह्नरूपेण प्रयुज्यते। अस्य यूनिकोड् कूटमानम् ०९७० अस्ति।

अङ्ग्लभाषायां संक्षेपाय पूर्णविरामबिन्दुः (.) प्रायेण प्रयुज्यते। हिन्दीमध्ये तस्याः स्थानं प्रयोजनार्थं लाघवचिह्नः (॰) अस्ति। बहुशः एषः चिह्नः कुंजीपटलले वा टंकनसाधने सुलभो न भवेत्, अतः का॑चन लोकाः अज्ञानतः तस्य स्थानं पूर्णविरामबिन्दुना पूरयन्ति; तद्यत् सम्यक् न अस्ति।

## उदाहरणानि 
सम्यक् — डॉ॰ राजेन्द्र प्रसादः।

असम्यक् — डॉ. राजेन्द्र प्रसादः।

सम्यक् — ऍम्॰ ए॰।

असम्यक् — ऍम्. ए.

हिन्दी शून्याङ्कस्य चिह्नः (०, यूनिकोड् कूटमानम् ०९६६) अपि लाघवचिह्ने समरूप इति कतिचित् लोका अज्ञानात् शून्याङ्कं लाघवचिह्नस्य स्थानं प्रयोजयन्ति।-अन्तरम् एतत् यत् लाघवचिह्नः आकारे शून्ये अपेक्षया लघुतरः भवति; शून्याङ्कः क्षैतिजरूपेण पङ्क्तेः मध्यभागे स्थितः भवति, परन्तु लाघवचिह्नः क्षैतिजरूपेण ऊर्ध्वभागे स्थितः भवति।

## लाघवचिह्नस्य टंकनम् 
हिन्दीमानक-कुंजीपटलस्य InScript नामकस्य उपयोगेन लाघवचिह्नं टंकितुं विन्डोज्-मध्ये “देवनागरी — इन्स्क्रिप्ट्” इति आभासी-कुंजीपटलम् योजयेत। ततः दक्षिणा अल्ट्ग्र्-कुञ्ज्या (अल्ट्-ग्र्) सह अल्पविराम-कुञ्जी (,) दाब्यते।

एषा चिह्नः शीघ्रतरतया टंकितुं शक्यते, यदि कस्यापि शब्द-प्रोसेसर् मध्ये अस्य यूनिकोड् कूटमानम् ०९७० लिखित्वा तत् चयन्य अल्ट्-एक्स् इति दत्ते तर्हि तत् लाघवचिह्ने परिवर्त्यते।

विकिपीडियासम्पादने लाघवचिह्नस्य टंकनार्थं सम्पादनपृष्ठस्य अधस्तात् प्रदत्तेषु ‘‘सम्पादनसाधनेषु’’ देवनागरीविकल्पं चयनयेत। तस्मिन् देवनागरीाङ्कानन्तरं अन्तिमे स्थानि लाघवचिह्नः (॰) दत्तः दृश्यते। पुष्ट्यर्थं कोणस्य् बटन् उपरि माउस्-प्वाइण्टर् स्थाप्य टूलटिप् अवलोकयेत।

## सन्दर्भः
जय जिनेन्द्र

**जय जिनेन्द्र** इत्ययं संस्कृतवाक्यप्रयोगः सप्तमशताब्द्यां (विक्रमसंवत् ६९०) प्रवृत्तः, यः जैनसमाजे सामान्यं नमस्काररूपं स्वीकृतः अस्ति। अस्य वाक्यस्य अर्थः परमजिनानां सम्मानः।

## व्युत्पत्तिः 
एषः श्रद्धासूचकः नमस्कारः द्वयोः संस्कृतशब्दयोः — जय तथा जिनेन्द्र — संयोजनम्।

• जय इत्येतत् शब्दः प्रशंसायाम् उपयुज्यते। जय जिनेन्द्र इत्यत्र, एषः शब्दः जिनानां गुणानां स्तुत्यर्थं प्रयुज्यते।

• जिनेन्द्र इत्येतत् समासबद्धः शब्दः, जिन इत्यस्मात् तथा इन्द्र इत्यस्मात् निष्पन्नः। जिन इत्युच्यते तेन, येन सर्वे अन्तरङ्गदोषाः जिताः, यः च केवलज्ञानं प्राप्तवान्। इन्द्र इत्युच्यते प्रमुखः, अधिपः वा। अतः जिनेन्द्र इत्यर्थः — दोषजयी प्रमुखः।

## ऐहोळे मेगुटी जैनमन्दिरशिलालेखः 
कर्णाटराज्ये स्थिते ऐहोळे-प्रदेशे मेगुटी-जैनमन्दिरस्य पूर्वपार्श्वे बहिः स्थिते शिलायां संस्कृतभाषया प्राचीनकन्नडलिप्या च एकः शिलालेखः उत्कीर्णः दृश्यते। तस्य तिथिः विक्रमसंवत् ६९० (ई॰ सन् ६३४)। एषः शिलालेखः जैनकविना रविकीर्तिना विरचितः, यः पुलकेशिन् द्वितीयस्य राजसभायां स्थितः आसीत्।

शिलालेखस्य आरम्भः जय जिन इत्यनेन शब्देन क्रियते, यः जय जिनेन्द्र इत्यस्य तुल्यः संस्कृतनमस्कारः। एषः शिलालेखः स्तुतिपरः, यत्र कविना स्वराजपुरुषं पुलकेशिनं अत्यन्तं प्रशंसितम्।

## प्रथमं श्लोकम् 
जयति पावनः जिनः  यः जरामरणजन्मवर्जितः — यस्य ज्ञानसिन्धौ समग्रं जगत् द्वीपवत् स्थितम्। ततः चिरं जयति अपारः चालुक्यकुलसागरः यः पुरुषरत्नानां जन्मभूमिः, ये पृथिव्याः किरीटमणयः।एषः सप्तमशताब्द्यां प्रवृत्तः नमस्कारः *जय जिनेन्द्र* इत्याख्यः, अद्यापि आधुनिकजैनसमाजे परम्परारूपेण प्रचलति।

## अपि पश्यतु 
* महावीरः

## सन्दर्भः 
* 
*
भगवद्गीता (चलच्चित्रम्)

**भगवद्गीता** इत्येषः चित्रपटः भारतदेशे निर्मितः संस्कृतभाषायां नाट्यरूपः चलचित्रः अस्ति, यत्र हिन्दी-तेलुगुभाषयोः अपि अल्पसंवादाः दृश्यन्ते। एषः चलचित्रः टी॰ सुब्बरामिरेड्डी इत्यनेन उत्पादितः, जी॰ वी॰ अय्यर इत्यनेन निर्देशितः च। एषः चलचित्रः महाभारताख्ये महाकाव्ये अन्तर्भूतायां भगवद्गीतायां आधारितः अस्ति, या हिन्दुधर्मस्य प्रमुखग्रन्थः अस्ति।

## कथा 
जी॰ वी॰ अय्यरस्य चलचित्रं शिवलिङ्गे पुष्पार्चनया आरभ्यते, ततः पश्चात् रंगमञ्चे कलाकाराणां कर्मकर्तृणां च परिचयः दृश्यते। कुरुक्षेत्रयुद्धस्य कोलाहलं राजकुमारः अर्जुनः पश्यति, ततः सः स्वस्य सारथिना श्रीकृष्णेन सह संवादं आरभते, यः भगवद्गीतायाः स्वरूपम्। गीतायाः श्लोकानां सन्दर्भे सौन्दर्यमयी चित्ररचना दृश्यते, यत्र बहवः दृश्याः प्रकृतिस्थले एव सञ्जायन्ते। अन्ते हिमालये मेघोपरी स्थितः अर्जुनः दृश्यते, ततः सः आकाशे गच्छति, यत्र ग्रहाणां चित्राणि श्रीकृष्णेन गीयमानश्लोकैः सह दृश्यन्ते।

## अभिस्वीकृतिः 
एषः चलचित्रः हैदराबादनगरस्थे आन्ध्रप्रदेशचलचित्रवाणिज्यचेम्बर् इत्यस्मिन् प्रथमतया प्रदर्शितः, ततः भारतस्य अन्तर्राष्ट्रीयचलचित्रोत्सवे अपि। संवत्सरे १९९३ तमे (विक्रमसंवत् २०५०), एषः चलचित्रः चतुश्चत्वारिंशे राष्ट्रियचलचित्रपुरस्कारेषु श्रेष्ठचित्रपटरूपेण सम्मानितः।

## अपि पश्यतु। 
* जि वि अय्यर्
* *आदिशङ्कराचार्य* (चलच्चित्रम्)

## सन्दर्भः 
वर्गः:संस्कृतचलच्चित्राणि
वर्गः:भगवद्गीता
देवनागरीयसंयुक्ताक्षराणि

ब्राह्मलिपिसम्बद्धेषु लिप्युपविधिषु विशेषरूपेण संयुक्तवर्णाः दृश्यन्ते। एते वर्णाः द्वे वा अधिकानि व्यञ्जनाक्षराणि संयोज्य निर्मीयन्ते। द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यतया दृश्यन्ते, किन्तु त्रिसंयुक्तवर्णाद्याः दीर्घसंयुक्तवर्णाः तु भाषायाः ध्वनिसंरचनया बाध्यन्ते, यतः तेषां संख्या द्रुतं न्यूनतां गच्छति।

उल्रिख् स्तीहल् इत्याख्येन विद्वद्भिः पञ्चाक्षरयुक्तः देवनागरीसंयुक्तवर्णः **र्त्स्न्य** इति संस्कृतभाषायां प्रचुरतमेषु ३६० संयुक्तवर्णेषु गणितः। अन्यः पञ्चाक्षरयुक्तः संभाव्यः संयुक्तवर्णः **ङ्क्ष्ण्व** इत्यपि दृश्यते।

संयुक्तवर्णाः प्रायः वर्णविभागस्य सीमां लङ्घन्ति। बहवः संयुक्तवर्णाः शब्दमध्यभागे एव दृश्यन्ते, यत्र पूर्वस्यान्त्यवर्णः परस्यारम्भवर्णेन संयुज्यते।

## द्विसंयुक्तवर्णाः 
अधोलिखिते तालिकायां संस्कृतभाषायाः ३६ व्यञ्जनानि तथा ळ इत्यपि (यः संस्कृते न प्रयुज्यते) समाविष्टानि। एतेषां द्वयोर्योगेन १२९६ संभाव्यसंयुक्तवर्णाः निर्मीयन्ते। यद्यपि सर्वे संयोज्याः न सन्ति, केचन रिक्तस्थानानि दृश्यन्ते। देवनागरीलिपेः प्रकारेण संयोजनं भिन्नं भवति। केचन संयोजनानि भाषास्वपि अप्रयुक्तानि सन्ति।

तालिकायां प्रत्येकसंयुक्तवर्णस्य ISO १५९१९ इत्यनुसारं रोमनलिप्यां रूपं तथा IPA उच्चारणं अपि प्रदर्श्यते। यत्र संयोजनं पंक्तेः सामान्यरूपेण न सञ्जायते, तत्र तानि "विचित्रसंयुक्तवर्णाः" इत्याख्याय गाढाक्षरैः दर्श्यन्ते।

## त्रि-, चतुर्-, पञ्चसंयुक्तवर्णाः 
## विशेषविचित्रसंयुक्तवर्णाः 
केचन द्विसंयुक्तवर्णाः सामान्यसंयुक्तवर्णनिर्माणविधेः विपरीतं रूपं धारयन्ति। एते विशेषरूपेण हिन्दीभाषायां न प्रचुरतया दृश्यन्ते, किन्तु क्ष ॰ त्र ॰ ज्ञ इत्यादयः संस्कृतप्रसूतशब्देषु सामान्यतया दृश्यन्ते। अतः एते कुंजीपटल-विन्यासे अपि समाविष्टाः दृश्यन्ते।

अन्ये चत्वारः संयुक्तवर्णाः धार्मिकदृष्ट्या वा सामान्यशब्देषु अपि दृश्यन्ते—

## आवृत्त्यनुसारं संयुक्तवर्णाः 
एते सर्वे ते संस्कृतसंयुक्तवर्णाः यैः आवृत्तिः ०.०१०% इत्यतः अधिका वा तुल्या दृश्यते। त्रिशतषष्ट्युत्तरत्रिशतसंयुक्तवर्णेषु सप्त विशेषविचित्रवर्णाः हरितवर्णेन निर्दिष्टाः।

 

 

## सन्दर्भः
जय श्रीराम

[लघुचित्रम्|[अयोध्यायां रामप्रतिमा।]]
**जय श्रीराम** इति घोषवाक्यम् भारतीयभाषासु प्रचलितम् अस्ति, यत् "श्रीरामस्य जयः" अथवा "श्रीरामाय विजयः" इत्यर्थं दर्शयति। एषः घोषः हिन्दुधर्मे निष्ठायाः प्रतीकरूपेण, धर्मसम्बद्धभावनानां प्रकाशनाय च उपयुज्यते।

अस्मिन् घोषवाक्ये हिन्दुत्वविचारधारायाः अनुगामीभिः भारतीयसंस्थाभिः, यथा विश्वहिन्दुपरिषद् (वि॰हि॰प॰), भारतीयजनतापक्षः (भा॰ज॰पा॰) इत्यादिभिः, विंशतितमस्य शताब्देः उत्तरार्धे स्वीकृतम्। सार्वजनिकक्षेत्रेषु हिन्दुधर्मस्य दृश्यतां वर्धयितुं प्रथमं प्रयुक्तम्, अनन्तरं युद्धघोषरूपेण अपि। कालान्तरं मुस्लिमवर्गेण सह जातीयद्वेषे अपि एषः घोषः प्रयुक्तः।

## अर्थः 
जय श्रीराम इत्यस्य अर्थः "श्रीरामाय नमः" अथवा "श्रीरामस्य विजयः" इति। रामः हिन्दुधर्मे प्रमुखः देवता अस्ति।

## पूर्वप्रसङ्गाः 
### धार्मिकः सामाजिकः च 
"जय श्रीराम", "जय सीताराम", "जय राम", "सीताराम" इत्यादयः घोषवाक्यानि रामानन्दीसंन्यासिनः (बैरागिणः) परस्परं नमस्काररूपेण प्रयुज्यन्ते। "राम राम", "जय राम जी की", "जय सियाराम" इत्यादयः हिन्दीप्रदेशे सामान्यं नमस्काररूपेण प्रसिद्धाः। अहमदनगरकैकाडयः स्वहस्तपादयोः "श्रीराम", "जय राम", "जय जय राम" इत्यादीनि गोदनं कुर्वन्ति स्म।

अयोध्यायां छायाचित्रवार्ताकारः प्रशान्तः पञ्जियारः लिखति यत् तत्र स्त्रीभक्ताः सदा "सीताराम सीताराम" इति जपन्ति, वृद्धपुरुषभक्ताः तु रामनामस्य प्रयोगं वर्जयन्ति। तस्य मतानुसारं पारम्परिकं "जय" इत्यस्य प्रयोगः "सियावर रामचन्द्रजी की जय" इत्यत्र दृश्यते।

सुखदेवलालस्य तुलसीकृतरामायणटीकायां (संवत् १९४१, ई॰ सन् १८८४) "जय राम जय श्रीराम" इति घोषवाक्यस्य उल्लेखः दृश्यते। "श्रीराम जय राम जय जय राम" इति मन्त्ररूपेण कीर्तनायां च प्रयोगः दृश्यते। "जय श्रीराम नभ घनश्याम" इत्यस्मिन् भक्तिगीते अपि एषः घोषः प्रयुक्तः।

## सन्दर्भः 
वर्गः:सङ्घपरिवारः
जय श्रीकृष्णः

[लघुचित्रम्|प्रतिमा - हिन्दुधर्मस्य देवता श्री[कृष्णः|कृष्णस्य अयम् मूर्तिरूपः।]]
**जय श्रीकृष्णः** इति संस्कृतवाक्यम् अस्ति, यत् "श्रीकृष्णाय जयः" इत्यर्थं दर्शयति। श्रीकृष्णः हिन्दुधर्मे प्रमुखः देवता अस्ति। एषः नमस्कारवाक्यः वैष्णवसम्प्रदायात् उद्भूतः इति विश्वासः। एषः वाक्यः अन्यं जनं समागत्य तस्य सफलतां कामयमानः नमस्कुर्वन् प्रयुज्यते। अञ्जलिमुद्रया सह झुकितमस्तकेन च विशेषतः ज्येष्ठजनान् प्रति नमस्करणे प्रयुक्तः।

जय श्रीकृष्णः इत्येतत् वाक्यं हिन्दुधर्मस्य श्रीकृष्णजन्माष्टम्याः पर्वणि जनान् प्रति अभिवादनरूपेण व्यापकं प्रयुज्यते। अस्मिन पर्वणि श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवः उल्लासेन आचर्यते। अद्यतनकाले भारतदेशे च भारतात् बहिः अपि वैष्णवसमाजे, गुजरातप्रदेशे, राजस्थानप्रदेशे च एषः घोषः सामान्यं अभिवादनरूपेण प्रयुज्यते।

## सन्दर्भः
राधे राधे

[लघुचित्रम्|प्रतिमा - [काशी|काशीस्यां इस्कॉन् संस्थायां राधायाः मूर्तिः]]
**राधे राधे** इति वाक्यम् ब्रजभाषायां प्रचलितम् अस्ति, यत् भारतस्य ब्रजप्रदेशे अभिवादनरूपेण प्रयुज्यते। एषः नमस्कारवाक्यः हिन्दुधर्मे पूज्यायाः राधायाः सम्बन्धितः अस्ति, या श्रीकृष्णस्य प्रेयसी अस्ति। सा वृन्दावनं, वर्शानां, गोकुलं, नन्दग्रामं, मथुरां, गोवर्धनं, भण्डीरवनं च इत्यादिषु ब्रजप्रदेशेषु राधाराज्ञीरूपेण पूज्यते।

## प्रभावः 
[लघुचित्रम्|चित्रलेखनम् - [वृन्दावनम्|वृन्दावने वृक्षेषु राधानाम्नः चित्रलेखनम्]]
जय श्रीकृष्णः, हरे कृष्णः, राधे कृष्णः इत्यादिभिः सामान्यैः अभिवादनैः सह राधे राधे इत्येतत् वैष्णवसमाजे अतीव प्रचलितं नमस्कारवाक्यम् अस्ति। "जय श्रीराधे" इत्येतत् राधे राधे इत्यस्य भिन्नरूपम्, यत् देवालयेषु विशेषतः प्रयुज्यते, यः "राधायाः यशः" इत्यर्थं दर्शयति।

ब्रजप्रदेशे गृहनालिकासु, वृक्षाणां काष्ठेषु, पूजार्थिनां भक्तानां च वस्त्रेषु "राधे राधे" इति वाक्यस्य लेखनं सामान्यं दृश्यते।

## अपि पश्यतु 
* जय श्रीकृष्णः
* जय श्रीराम
* राधा

## सन्दर्भः 
## बाह्य-सम्पर्कः 
* https://lighttravelaction.com/ways-to-greet-in-india(https://lighttravelaction.com/ways-to-greet-in-india/)
भारतीयचतुरङ्ग

लघुचित्रम्|गजैः अश्वैः उष्ट्रैः च चित्रितं प्राचीनं भारतीयं चतुरङ्गपात्रसमूहम्
भारते अष्टादशे नवमे च शताब्दे (विक्रमसंवत् १८५७–१९५७) प्रचलिताः चतुरङ्गक्रीडायाः प्रादेशिकप्रकाराः **भारतीयचतुरङ्गः** इत्याख्येन प्रसिद्धाः। एषः प्राचीनचतुरङ्गक्रीडायाः भिन्नः प्रकारः, यः आधुनिकनियमैः सादृश्यं धारयति, किन्तु रक्षणनियमः (कास्टलिङ्ग्), पदातिप्रवर्धनम् (पॉन् प्रमोशन्) इत्यादिषु किञ्चन भेदः दृश्यते।

## पश्चिमचतुरङ्गात् भेदाः 
* प्रारम्भविन्यासे प्रत्येकः राजा प्रतिपक्षस्य राणीं प्रतिपश्यति। उभयोः पक्षयोः दृष्ट्याः, स्वराजा स्वस्य राण्याः दक्षिणे स्थितः, वर्णभेदं विना। एषः विन्यासः पश्चिमचतुरङ्गे न दृश्यते, यत्र राजौ परस्परं प्रतिपश्यतः, राण्यौ अपि।
* पदातेः द्विपदं प्रारम्भगमनं भारतीयचतुरङ्गे न दृश्यते। अतः "एन् पासान्त्" इत्याख्यं गृहीतिः अपि न भवति।
* सामान्यं रक्षणं, यत् रथराजयोः संयुक्तगमनं, नास्ति। अपि तु, यदि राजा बाधितः न भवति, तर्हि सः एकवारं अश्वगमनं कर्तुं शक्नोति, यः "भारतीयरक्षणं" अथवा "राजस्य उत्प्लवः" इत्याख्यः।
* यदि पदातिः पट्टस्य पारं गच्छति, तर्हि सः तस्मिन् स्थाने आरब्धं पात्रं यथारूपं प्रवर्ध्यते। यदि राजा आरम्भस्थानं प्राप्तं, तर्हि पदातिः राण्यां प्रवर्ध्यते।
* यदि केवलं एकं पात्रं राजाभ्यां व्यतिरेकेण शेषं भवति, तर्हि तस्य गृहीतिः न भवति। अन्यथा, यदि सः पदातिः न भवति, तर्हि गृहीतिः शक्यते।
* यदि केवलं राजौ पदातयः च क्रीडायां शेषं भवन्ति, तर्हि प्रतिपक्षः "शाहः" दातुं न शक्नोति, किन्तु "स्थगनं" द्वारा विजयः सम्भवः। अन्यथा, "शाहः" दातुं शक्यते, किन्तु अन्तिमपदातेः गृहीतिः, यः समतां जनयेत्, पूर्वनियमेन निषिद्धः।
* राजा यावत् एकवारं "शाहः" न प्राप्तः, तावत् गन्तुं न शक्नोति। एषः नियमः प्रादेशिकभेदः इति मन्यते।

## पात्राणां नामानि 
अधोलिखिते तालिकायां भारतीयचतुरङ्गक्रीडायाः विविधपात्राणां नामनिर्देशः कश्चन प्रकारः प्रदर्श्यते, यत्र हिन्दी उर्दू च उच्चारणानि अपि समाविष्टानि। केशरवर्णेन हिन्दीभाषायां सामान्यतमं नाम, हरितवर्णेन उर्दूभाषायां सामान्यतमं नाम सूच्यते।

## सन्दर्भः
सङ्गणककार्यविधिः

**सङ्गणककार्यविधिः** वा **सङ्केतलेखनम्** इत्येतत् सङ्गणकद्वारा करणीयकार्याणां कृते अनुकरणीयानां निर्देशानां अनुक्रमस्य रचना अस्ति, यः ‘कार्यविधिः’ इत्याख्यायते। एषः प्रक्रिया एकस्मिन् वा अधिकेषु सङ्गणककार्यविधिभाषासु सङ्केतलेखनद्वारा क्रमशः निर्दिष्टानां प्रक्रियाणां रूपरेखायाः निर्माणं, कार्यान्वयनं च आवहति।

कार्यविधिकाराः सामान्यतः उच्चस्तरीयकार्यविधिभाषाः प्रयुञ्जते, याः मानवानां कृते यथासम्भवम् अधिकं बोधगम्याः भवन्ति, यः सङ्गणकस्य केन्द्रीयप्रक्रियासंयन्त्रेण प्रत्यक्षं सञ्चालितः यः यन्त्रसङ्केतः तस्मात् सुलभतरः। कुशलं सङ्गणककार्यविधिं साधयितुं बहुषु विषयेषु प्रावीण्यं आवश्यकं, यथा—अनुप्रयोगक्षेत्रज्ञानम्, कार्यविधिभाषाणां विवरणम्, सामान्यसङ्केतपुस्तकालयानां ज्ञानम्, विशिष्टानां सूत्रनियमानां ज्ञानम्, तर्कशास्त्रस्य च परिज्ञानम्।

कार्यविधेः सहकार्यरूपेण च सम्बन्धिनि कार्याणि सन्ति—यथा आवश्यकतानां विश्लेषणम्, परीक्षणम्, दोषान्वेषणं च (दोषानां अन्वेषणं, परिष्कारः च), निर्माणप्रणालीनां कार्यान्वयनम्, निष्पन्नवस्तूनां व्यवस्थापनं च, यथा कार्यविधेः यन्त्रसङ्केतः इत्यादयः।

एतानि कार्याणि यद्यपि कदाचित् कार्यविधेः अङ्गानि इत्येव परिगण्यन्ते, तथापि सामान्यतः ‘सङ्गणककर्मविधिःविकसनम्’ इत्येतत् विस्तृतप्रक्रियायाः नाम्ना निर्दिश्यते। अत्र ‘कार्यविधिः’, ‘कार्यान्वयनम्’, ‘सङ्केतलेखनम्’ इत्येतानि केवलं सङ्केतलेखनस्य सम्पादनस्य च कृते प्रयुज्यन्ते।

कदाचित् सङ्गणक-कर्मविधिःविकसनम् ‘सङ्गणक-कर्मविधिःअभियान्त्रिकी’ इत्यपि कथ्यते, विशेषतः यदा औपचारिकविधीनां प्रयोगः क्रियते, अभियान्त्रिकरचनाप्रक्रियायाः अनुकरणं वा क्रियते।

## सन्दर्भः
किरणोत्सर्जकयन्त्र

चित्रपाठ्यम्=A telescope emitting four orange laser beams|लघुचित्रम्|"अत्यन्तमहाताराभिरूपदर्शकयन्त्रे" एकः दूरदर्शकः चतुर्णां नारङ्गवर्णीयकिरणोत्सर्जकमार्गदर्शकनक्षत्राणां सृष्टिं करोति।
**किरणोत्सर्जकयन्त्रः** वा **लेसर्** इति यन्त्रं दृश्यवर्धनप्रक्रियया विद्युतचुम्बकीयविकिरणस्य उद्दीप्तनिष्क्रमणं आधृत्य प्रकाशं उत्सर्जयति। एषः यन्त्रः समवेतं प्रकाशं उत्पादयति, यः अन्यप्रकाशस्रोतःभ्यः भिन्नः अस्ति।

प्रथमं किरणोत्सर्जकयन्त्रः संवत्सरे १९६० तमे (विक्रमसंवत् २०१७ तमे) थियोडोर् मैमान् इत्यनेन ह्यूज़् अनुसन्धानप्रयोगशालायां निर्मितः। एषः निर्माणं चार्लस् टाउनस्, आर्थर् लियोनार्ड् शालो इत्येतयोः सैद्धान्तिककार्ये, गोर्डन् गूल्ड् इत्यस्य दृश्यवर्धकपेटेण्टे च आधृतम्।

देशीयसमवर्तनं किरणोत्सर्जकयन्त्रं सुसङ्कुचितं केन्द्रबिन्दुं प्रति एकाग्रं कर्तुं शक्नोति, यत् दृश्यसञ्चाराय, पदार्थच्छेदनाय, पत्थरलेखनछापनकला-प्रक्रियायै च उपयुक्तम्। दीर्घदूरीं प्रति अपि एषः सङ्कुचितं रूपं धारयितुं शक्नोति, यत् सूचिकायां, लिडार्-यन्त्रे, मुक्तदेशीयदृश्यसञ्चारे च प्रयुज्यते।

कालसमवर्तनं एषं अतीवसंकीर्णवर्णविस्तारयुक्तं प्रकाशं उत्सर्जयितुं शक्नोति। एतेनैव अतीवसूक्ष्मकालपरिमाणयुक्तं प्रकाशस्पन्दनं अपि उत्पादयितुं शक्यते।

## किरणोत्सर्जकयन्त्रस्य उपयोगक्षेत्राणि 
* तन्तु-दृश्यसञ्चाराय, मुक्तदेशीयदृश्यसञ्चाराय च।
* दृश्यचक्रसञ्चालकयन्त्रेषु।
* मुद्रकयन्त्रेषु।
* गणकयन्त्रेषु।
* अर्धचालकचिप्-निर्माणे।
* शल्यक्रियायां, चर्मोपचारायां च।
* पदार्थच्छेदनाय, संयोजनाय च।
* सैन्ये, विधिसंरक्षणे च लक्ष्यचिन्हनाय, दूरीगणनाय, वेगमापनाय च।
* मनोरञ्जनाय प्रकाशप्रदर्शनाय।

किरणोत्सर्जकयन्त्रः विंशतितमशताब्दे (विक्रमसंवत् १९५७–२०५६) सर्वोत्कृष्टानां आविष्काराणां मध्ये गण्यते।

## सन्दर्भः
सुप्रभातं चीनदेशे, अद्य मम हस्ते हिमशर्करा अस्ति

लघुचित्रम्|विक्रमसंवत् २०७५ श्रावणमासीयः जॉन् सीना
**सुप्रभातं चीनदेशे, अद्य मम हस्ते हिमशर्करा अस्ति** (चीनी: 早上好中国，现在我有冰淇淋) इत्येतत् वाक्यम्, यत् अभिनेता जॉन् सीना इत्यनेन चलचित्रप्रचारार्थं विक्रमसंवत् २०७८ वैशाखमासे रचिते विडियोमध्ये उच्चारितम्, पश्चात् विक्रमसंवत् २०७८ कार्तिकमासात् आरभ्य जालमाध्यमेषु प्रसिद्धं हास्यप्रसङ्गरूपं च जातम्।

एतत् वाक्ये "हिमशर्करा" इत्यस्य उच्चारणं आङ्ग्लभाषायां **बिङ्-छिलिङ्** इति श्रवणसदृशं जातम्, यत् आङ्ग्लमिम-परिप्रेक्ष्ये विशेषं स्थानं प्राप्तम्।

## उत्पत्तिः 
विक्रमसंवत् २०७८ वैशाखकृष्णदशम्यां प्रकाशिते विडियोमध्ये, जॉन् सीना इत्याख्यः अभिनेता, यः "वेगः च आवेगः" इत्याख्यस्य चलचित्रस्य नायकः अस्ति, एकस्मिन् यानमध्ये उपविश्य, हस्ते हिमशर्करां धारयन्, सामान्यचीनभाषया प्रचारं कृतवान्-**चिनदेशीयः आदिपाठः**

“早上好中国，现在我有冰淇淋，我很喜欢冰淇淋，但是，速度与激情9，比冰淇淋，速度与激情，速度与激情9，我最喜欢。所以…现在是音乐时间，准备 1 2 3，两个礼拜以后，速度与激情9，两个礼拜以后，速度与激情9，两个礼拜以后，速度与激情9。不要忘记，不要错过，去电影院看速度与激情9，因为非常好电影，动作非常好，差不多一样。冰淇淋，再见。”

**संस्कृतानुवादः**

"सुप्रभातं चीनदेशे, अद्य मम हस्ते हिमशर्करा अस्ति। अहं हिमशर्करां अत्यन्तं प्रियं मन्ये। किन्तु 'वेगः च आवेगः नवमः भागः' हिमशर्करायाः अपि प्रियतरम्। अतः इदानीं सङ्गीतकालः। सज्जीकरणं, एकं, द्वे, त्रयः। द्वौ सप्ताहौ अनन्तरं 'वेगः च आवेगः नवमः भागः' आगमिष्यति। स्मरणं कुरुत, विस्मरणं मा कुरुत। चलचित्रगृहं गत्वा दर्शनं कुरुत, यतः एषः चलचित्रं अतीव उत्तमम्। क्रियायाः दृश्याः अपि उत्कृष्टाः। हिमशर्करा। पुनर्मिलाम।"एषः चित्रसञ्चारः हास्यप्रसङ्गरूपेण जालमाध्यमेषु प्रसृतः।

## मिम्-प्रसङ्गः 
यावत् विक्रमसंवत् २०८१ श्रावणशुक्लपञ्चमीपर्यन्तं, "सुप्रभातं चीनदेशे, अद्य मम हस्ते हिमशर्करा अस्ति" इत्येतस्य मूलचित्रसञ्चारः यूट्यूब्-माध्यमे १.८० कोटि-दृष्टिपरिमाणं प्राप्तम्।

चित्रसञ्चारप्रसिद्ध्यनन्तरं, TikTok इत्यस्मिन् माध्यमे जॉन् सीना इत्यस्य अनुकरणं कुर्वन्तः बहवः विडियोनिर्मातारः दृश्यन्ते, ये हिमशर्करां धारयन्तः, सामान्यचीनभाषायाः उच्चारणेन तस्य वाक्यं पुनरुक्तवन्तः।

एषः मिम्-प्रसङ्गः प्रसृत्य, केचन जालवाचिनः एतत् वाक्यं चीनदेशस्य "सामाजिकश्रेयस्कर्तृत्वाङ्कनप्रणाली" प्रति उपहासरूपेण प्रयुक्तवन्तः। एषात् मिम्-प्रसङ्गात् चीनदेशस्य राष्ट्राध्यक्षस्य शी जिन्पिङ् इत्यस्य उपहासात्मकं नाम "जाङ् शी नन्" (जॉन् सीना इत्यस्य विकृतरूपम्) अपि उत्पन्नम्।

## सन्दर्भाः
अङ्गुलम्

**अङ्गुलम्** (संस्कृतम्—अङ्गुलः इति, अर्थः—अङ्गुलिः, अङ्गुष्ठः, अङ्गुलिप्रमाणम्) इत्येतत् लम्बमानं मापनस्य एकं प्राचीनं एककम् अस्ति। द्वादश अङ्गुलानि समेते एकं वितस्तिम् (स्पान्) भवति, चतुर्विंशति अङ्गुलानि समेते एकं हस्तम् (क्यूबिट्)। अङ्गुलानि १०८ समेते एकं धनुषः इति लम्बमानम् सिध्यति।

मौर्यकालस्य (हिन्दूपञ्चाङ्गानुसारं शकवर्षे २३४ पूर्वम्, संवत् १७८८ पूर्वम्) अङ्गुलम् इति लम्बमानं प्रायः १॰७६३ सेन्टिमीटर् इत्यस्मै तुल्यम् इति विद्वद्भिः अनुमीयते।

"बाबरगिरौ नागार्जुनगिरौ च स्थितेषु प्राचीनतमेषु कृत्रिमगुहासु (मौर्यकालसम्बद्धेषु) कृतं आयामविश्लेषणम् दर्शयति यत् तस्मिन् काले मूलं लम्बमानम् अङ्गुलम् इत्येव आसीत्, यः १॰७६३ सेन्टिमीटर् इत्यस्मै तुल्यः। एतेषां गुहासङ्कुलानां योजना परम्परागत-मापन-प्रणालीनाṃ आधारेण एव कृतम्, विशेषतः कौटिलीय-अर्थशास्त्रे उल्लिखितं दण्डः (९६ अङ्गुलानि) इत्यस्य प्रयोगः कृतः।

एषः अध्ययनः अपि दर्शयति यत् अङ्गुलम् इत्येतत् लम्बमानम् हडप्पासंस्कृतेः अपि बहुषु स्थलेषु दृष्टम्। अतः एषा मापनपद्धतिः हडप्पासंस्कृतेः गङ्गासंस्कृतेः पर्यन्तं यथारूपेण एव प्रवाहितम्, इत्येतत् प्रमाणं यत् तस्य परम्परायाः आधारेण एव जनाः स्वग्रामाणि स्थापयन्ति स्म।"

— आर॰ बालसुब्रह्मण्यः, मौर्यकालीन-मापनशास्त्रे नूतनदृष्टयः

हिन्दू-आगमग्रन्थेषु अङ्गुलस्य परिमाणम् अत्यधिकं दृश्यते—"मध्याङ्गुल्याः मध्यभागस्य लम्बः" इत्येव। तथापि, अङ्गुलस्य अन्यैः लम्बमानैः सह सम्बन्धः (अनुपातः) अपरिवर्तितः एव तिष्ठति।

## सन्दर्भः
अन्तरजालचलचित्रसञ्चिका

**अन्तरजालचलचित्रसञ्चिका** वा **IMDb** इत्याख्यं जालपृष्ठं चलचित्राणां, दूरदर्शनश्रृङ्खलानां, श्रवणसंवादानां, गृहनिर्गमणचित्राणां, चलनक्रीडानां, च अन्तर्जालप्रसारणवस्तूनां विषये विस्तृतं ज्ञानकोशरूपं सञ्चिकायाः रूपेण प्रसिद्धम् अस्ति। अत्र नटसमूहस्य, निर्माणकर्मकर्तृवर्गस्य च जीवचरित्राणि, कथासारः, रोचकतथ्यानि, मूल्याङ्कनानि, प्रशंसकसमालोचनाः च दृश्यन्ते।

एषः सञ्चिकायाः आरम्भः संवत्सरे १९९० क्रि॰श॑ "rec॰arts॰movies" इत्याख्ये युज़नेट्-समूहस्य अन्तर्गतं प्रशंसकैः सञ्चालितं चलचित्रसञ्चिकायाः रूपेण जातः। तदनन्तरं संवत्सरे १९९३ क्रि॰श॑ जालपृष्ठरूपेण परिवर्तितम्। संवत्सरे १९९८ क्रि॰श॑ आरभ्य एषा सञ्चिका IMDb॰com इत्यस्य अमेज़न्-नामककम्पन्याः उपकम्पन्याः स्वामित्वे च सञ्चालितवती।

## विशेषताः 
उपयोगकर्तुः पञ्जीकरणतिथिः, तेन प्रदत्तानि व्यक्तिगतमूल्याङ्कनानि च अत्र दृश्यन्ते। संवत्सरे २०१५ क्रि॰श॑ आरभ्य "ब्याज्" इत्याख्यानि चिह्नानि योजनीयानि, यैः योगदानसंख्यायाः प्रदर्शनं भवति। एते ब्याज् चिह्नानि छायाचित्रेभ्यः, रोचकतथ्येभ्यः, जीवचरित्रेभ्यः च पृथग्वर्गेषु योगदानसंख्यां दर्शयन्ति। यदि कश्चन उपयोगकर्ता वा आगन्तुकः मनोरञ्जनवृत्तेः सदस्यः स्यात्, तस्य IMDb-पृष्ठे छायाचित्राणि योजयितुं शक्यन्ते IMDbPro इत्यस्मिन् माध्यमेन।

### चलचित्रमूल्याङ्कनम् 
#### श्रेणीकरणम् 
IMDb-नामकसञ्चिकायाः "शीर्ष-२५०" इति सूची अस्ति, यत्र जालपृष्ठे पञ्जीकृतैः उपयोगकर्तृभिः प्रदत्तमूल्याङ्कनाधारेण २५० उत्तमचलचित्राणि सङ्गृहीतानि। संवत्सरे २०२५ क्रि॰श॑ ज्येष्ठमासस्य एकादशे दिनाङ्के, "शॉशाङ्क् रिडेम्प्शन" इति चलचित्रम् (निर्देशकः फ्राङ्क् डाराबण्ट्) अत्र सर्वोच्चस्थानं प्राप्तम्, यः चलचित्रः संवत्सरे २००८ क्रि॰श॑ आरभ्य एव अग्रे स्थितम्।

"शीर्ष-२५०" मूल्याङ्कनं केवलं "नियमितमतदाता" इत्याख्यैः उपयोगकर्तृभिः प्रदत्तमूल्याङ्कनाधारेण भवति। कोऽपि उपयोगकर्ता नियमितमतदाता इति कथं गण्यते इत्यस्य मापदण्डं गोपनीयम्। IMDb इत्यनेन उक्तं यत् सूचीस्य प्रभावकारितायाः रक्षणार्थं एते मापदण्डाः न प्रकाश्यन्ते।

एषा सूची "विश्वसनीयतासूत्रम्" इत्याख्यया गणनासूत्रेण निर्मिता, यः सूत्रः बीमाविज्ञानक्षेत्रे प्रसिद्धः अस्ति। यत्र अधिकानि व्यक्तिगतविवरणानि सन्ति, तत्र सांख्यिकविवरणं अधिकं विश्वसनीयं भवति।

### निम्नतम-१०० सूची 
IMDb इत्यस्मिन् "निम्नतम-१००" इति अपि सूची अस्ति, यत्र समानप्रक्रियया चलचित्राणि सङ्गृहीन्ते। किन्तु अत्र न्यूनातिन्यूनं १०००० मतानि आवश्यकानि।
### विविधता 
शीर्ष-२५० सूचीमध्ये प्रमुखप्रसारणचलचित्राणि, पंथचलचित्राणि, स्वतन्त्रनिर्माणानि, समीक्षासम्मानितानि, मौनचलचित्राणि, च अन्यभाषायाः चलचित्राणि अपि सन्ति। वृत्तचित्राणि, लघुचित्राणि, दूरदर्शनप्रकरणानि च तत्र न सन्ति।

संवत्सरे २०१५ क्रि॰श॑ आरभ्य दूरदर्शनश्रृङ्खलानां मूल्याङ्कनाय अपि शीर्ष-२५० सूची निर्मिता।

## सांख्यिकविवरणम् 
MDb इत्यस्य सञ्चिकायाः अन्तर्गतं त्रयोदशवर्गेषु शीर्षकानि सङ्गृहीतानि। एषा गणना चैत्रमासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ, गुरुवासरे, शकसंवत्सरे १९४७, विक्रमसंवत्सरे २०८२, (२८ मार्च् २०२५ क्रि॰श॑) सम्पादिता।

## सन्दर्भः 
## बाह्यसङ्गणकसङ्गणनानि 
* अधिकृतं जालपृष्ठम् (अङ्ग्लभाषायाम्, जर्मनभाषायाम्, फ्रान्सीसीभाषायाम्, स्पेनीभाषायाम्, इटाल्यभाषायाम्, पुर्तगालीभाषायाम्, हिन्दीभाषायां च उपलब्धम्)
अबहट्ठः

लघुचित्रम्|दशमशताब्दे लिखितस्य डाकर्णवग्रन्थस्य अंशः (अबहट्ठभाषायां लिखितः)।
**अबहट्ठः**, **अबहत्तः** अथवा **अवहट्ठः** (संस्कृतम्: अपभ्रष्टः इत्यर्थे, अपभ्रंशसम्बद्धः) भारतआर्यभाषानां पूर्वसमूहस्य विकासक्रमे एकः अवस्थारूपः। अस्य समुहस्य भाषाः यथा असामीया, बाङ्गला, भोजपुरी, मगधी, मैथिली, ओडिया च। अबहट्ठः अपभ्रंशावस्थां अनुवर्तते, यानि अपभ्रंशशब्दानि मागधीप्राकृतभाषायाः अपत्यानि।

नवमस्य शताब्दे संवत् ९०० तमे वर्षे व्यापारवर्गः, जैनसमाजः च प्रभावशालीः जाताः। तस्मिन् समये संस्कृतभाषायाः सामान्यप्रयोगः शनैः शनैः न्यूनः जातः। अपभ्रंशः अबहट्ठः च जनसामान्ये विशेषतः लोकप्रियौ जातौ, उत्तरभारतस्य विस्तीर्णप्रदेशे सामान्यभाषारूपेण प्रयुक्तौ।

अबहट्ठः षष्ठशताब्दे (संवत् ६००) आरभ्य चतुर्दशशताब्दे (संवत् १४००) पर्यन्तं अस्तित्वं यावत् स्थितः। एषः अपभ्रंशभाषाभिः सह समकालीनः आसीत्, यथा—प्राचीनओडियाभाषा, प्राचीनबाङ्ग्लाभाषा, कामरूपीप्राकृतभाषा च। बहवः कवयः, यथा चार्यापदकवयः, ये बौद्धधार्मिकदोहान् रचयन्ति स्म, अबहट्ठे च आधुनिकभाषासु च रचनां कृतवन्तः। मैथिलीकविः विद्यापतिः अपि स्वकाव्यं कीर्तिलता अबहट्ठभाषायां रचितवान्। बहूनि अबहट्ठभाषायां रचितानि ग्रन्थानि संस्कृतभाषायां अनूदितानि, अन्ये अपि बहुभाषासु रचितानि, यथा सोमप्रभस्य कुमारपालप्रतिबोधः संवत् १२५२ तमे वर्षे (शकसंवत् १११७)।

अबहत्ता-चरणस्य लक्षणानि सन्ति -

* प्रत्ययानां विभक्तीनां च लोपः।
* लिङ्गविभागस्य अभावः।
* ह्रस्वस्वराणां अधिकप्रयोगः।
* शब्दमध्यभागे वा अन्ते वा अनुनासिकता।
* स इत्यस्य स्थाने ह इत्यस्य प्रयोगः।

## सन्दर्भः
अभिधान

**अभिधानम्** इति शब्दकोशरूपं ग्रन्थं वा शब्दसङ्ग्रहः अस्ति, यः संस्कृतभाषायाः शब्दनिर्वचनाय मार्गदर्शकरूपेण प्रयुज्यते। एते ग्रन्थाः भारतवर्षे बहुधा रचिताः। तेषां मध्ये प्राचीनतमः एकः ग्रन्थः अस्ति “अभिधानरत्नमाला”, यः सप्तमे शताब्दे हालयुधभट्टेन रचितः। तेषां मध्ये प्रसिद्धतमः ग्रन्थः “अभिधानचिन्तामणिः”, यः त्रयोदशे शताब्दे हेमचन्द्रनाम्ना प्रसिद्धेन जैनाचार्येण रचितः। एषः ग्रन्थः श्रेष्ठतमेषु गण्यते।

प्राचीनभारतीयैः उल्लिखितासु चतुर्षष्टिकलासु (षट्चत्वारिंशत् कलासु) “अभिधानकोशछन्दज्ञानम्” इत्येतत् अपि एकं कलारूपं निर्दिष्टम्, यत्र शब्दकोशविज्ञानं छन्दःशास्त्रं च सम्मिलितम्।

## सन्दर्भः 
* "संस्कृत-शब्दकोशस्य इतिहासः" - मधुकर् पाट्कर्। नवदेहली - मुन्शिराम् मनोहरलाल्
सुन्दरः पिच्चै

**पिच्चै सुन्दरराजन्** (जन्मः विक्रमसंवत् २०२९, ज्येष्ठः शुक्ल-दशमी) इत्यस्मिन् नाम्ना प्रसिद्धः **सुन्दरः पिच्चै** इत्यस्मिन् भारतीयमूलकः संयुक्तराज्यदेशीयः व्यवसायिकः कार्यपालकः अस्ति। सः अल्फाबेट् इत्यस्य तथा तस्य उपकम्पन्याः गूगल् इत्यस्य मुख्यकार्यपालकः (मुख्य कार्यकारी अधिकारी) अस्ति।

सुन्दरः पिच्चै स्वकार्यजीवनं पदार्थविज्ञान-अभियन्तारूपेण आरब्धवान्। ततः अल्पकालिकं परामर्शसंस्थायाम् मॅकिन्सी कम्पनी इत्यस्मिन् कार्यं कृत्वा, सः गूगल् इत्यस्मिन् संवत् २००४ (विक्रम संवत् २०६१) तमे वर्षे प्रविष्टवान्। तत्र सः गूगल्-क्लायण्ट्-उत्पादनानां व्यवस्थापनं नवोन्मेषं च नेतृत्वं कृतवान्।

गूगल् इत्यस्य मुख्यकार्यपालकपदं प्राप्तुं सः श्रावणः शुक्ल-दशमी, विक्रम संवत् २०७२ तमे दिनाङ्के चयनितः अभवत्। तस्मात् पूर्वं लॅरि पेज् इत्यनेन सः मुख्य-उत्पादन-अधिकारी पदे नियुक्तः आसीत्। आश्वयुजः शुक्ल-दशमी, विक्रम संवत् २०७२ तमे दिनाङ्के अल्फाबेट् इत्यस्य निर्माणसमाप्त्यनन्तरं सः नवपदे प्रविष्टवान्। संवत् २०१७ (विक्रम संवत् २०७४) तमे वर्षे सः अल्फाबेट्-निर्देशकमण्डले नियुक्तः अभवत्। वैशाखमासे संवत् २०८२ तमे सः १.१ अरब् डॉलर्-मूल्यकं सम्पत्तिं धारयति इति अनुमानम् अस्ति।

## प्रारम्भिकजीवनं च शिक्षणम् 
सुन्दरः पिच्चै विक्रम संवत् २०२९, ज्येष्ठः शुक्ल-दशमी तमे दिनाङ्के तमिळ्-नाडु-राज्ये मधुरै-नगर्यां तमिळ्-हिन्दू-कुटुम्बे जन्म प्राप्तवान्। तस्य माता लक्ष्मी लेखनकार्ये संलग्ना आसीत्, पितरः रेगुनाथः पिच्चै संयुक्तसंस्थायाः जी॰ई॰सी॰ इत्यस्मिन् विद्युत-अभियन्तारूपेण कार्यं कृतवान्।

सः अशोकनगरस्थे चेन्नै-नगर्यां जवाहर-विद्यालये वरिष्ठ-माध्यमिक-शिक्षां प्राप्तवान्। ततः मद्रास्-भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थायां वान-वानी-विद्यालये द्वादशकक्षां समाप्तवान्।

खरगपुर्-भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थायां सः धातुविज्ञान-अभियन्त्रणे प्रौद्योगिकी-स्नातकपदं प्राप्तवान्। स्टान्फोर्ड्-विश्वविद्यालये पदार्थविज्ञान-अभियन्त्रणे स्नातकोत्तरपदं प्राप्तवान्। पेनसिल्वेनियायाः व्हार्टन्-विद्यालये व्यवस्थापनविज्ञाने स्नातकोत्तरपदं प्राप्तवान्। तत्र सः सिबेल्-विद्वान्, पाल्मर्-विद्वान् इत्युपाधिभ्यां सम्मानितः अभवत्।

## सन्दर्भः 
वर्गः:जीवतव्यक्तयः
वर्गः:१९७२ जननम्
वर्गः:Articles with hAudio microformats
जय सियारामः

लघुचित्रम्|प्रतिमाः– श्रीरामस्य सीतायाः च मूर्त्यः
**जय सियारामः** इति हिन्दीभाषायां प्रचलितं नमस्कारवाक्यम् अस्ति, यत् "सीता रामयोः जयः" इत्यर्थं दर्शयति। "सिया" इत्येतत् "सीता" इत्यस्य प्रादेशिकं रूपम्। समाजशास्त्रज्ञः यन् ब्रेमन् इत्याख्याति यत् एषः वाक्यः ग्राम्यप्रदेशेषु अनादिकालात् स्वागतनमस्काररूपेण प्रयुज्यते।

## प्रयोगः 
### पूजायाम् 
जय सियारामः इत्येतत् वाक्यं रामस्य सीतायाः च पूजार्थं प्रयुज्यते। रामायणस्य पाठे, रामचरितमानसस्य विशेषतः सुन्दरकाण्डे च एषः घोषः सामान्यः। जगजीतसिंह्, मोहम्मद्रफी इत्यादिभिः गायकैः "जय सियारामः" इत्यस्य विषयकानि भक्तिगीतानि गीयन्ते स्म। अन्यासु प्रादेशिकभाषासु अपि समानानि गीतानि गीयन्ते। धार्मिकस्थलेषु, समारम्भेषु च—यथा कुम्भमेलनम्—जय सियारामः इत्यस्य घोषः अतीव सामान्यः।

### राजनैतिके क्षेत्रे 
संवत् २०७७ श्रावणमासस्य पञ्चमे दिनाङ्के (५ अगस्त २०२० ई॰), भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना राममन्दिरस्य भूमिपूजनसमारम्भे भाषणं "जय सियाराम" इत्यनेन आरब्धम्। तेन उपस्थितान् "जय सियाराम" इत्यस्य घोषाय आह्वानं कृतम्। तेन उक्तम्—"जय सियाराम इत्यस्य घोषः केवलं श्रीरामपुर्यां न, अपि तु समग्रे विश्वे अपि गुञ्जति। अस्मिन पुण्यकाले अहं राष्ट्रस्य सर्वनागरिकेभ्यः, विश्वे व्यापिनः भारतीयप्रवासीजनान् प्रति, श्रीरामभक्तेभ्यः च कृतज्ञतां व्यक्तयामि।"

प्रियङ्का गान्धिन्या अपि संवत् २०७७ श्रावणचतुर्थ्यां (४ अगस्त २०२० ई॰) राममन्दिरसम्बन्धिनि ट्वीट् मध्ये एषः वाक्यः प्रयुक्तः।

संवत् २०८० मध्ये (२०२३ ई॰) प्रधानमन्त्रिणा ऋषिसुनाकेण स्वधर्मसम्बन्धे भाषणे एषः वाक्यः प्रयुक्तः।

### अन्यप्रयोगाः 
संवत् १९४९ मध्ये (१९९२ ई॰) विश्वहिन्दुपरिषद् इत्यनेन भारतस्य सर्वोच्चन्यायालये अपि "जय सियाराम" इत्यस्य घोषः कृतः।

पञ्जाबीजनपदगीतस्य "आधुनिकपत्नीस्य अपेक्षा" इत्यस्य प्रत्येकं पद्यं "जय सियाराम जय जय सियाराम" इत्यनेन आरभ्यते।

संवत् १९५१ मध्ये (१९९० ई॰) जयपुरे जातदंगलेषु एषः वाक्यः हिन्दुधर्मावलम्बिनः सूचयितुं प्रयुक्तः।

## सन्दर्भः 
वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः
अवतारः

लघुचित्रम्|हिन्दुधर्मस्य विष्णोः दश प्रमुखाः अवताराः (बलराम-कृष्ण संस्करणम्) दशावतारमण्डपः, अष्टादशशताब्द्यां दन्तकाष्ठनिर्मितः, भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहे, नवदेहली।

**अवतारः** इति हिन्दुधर्मे एकं तत्त्वं यः संस्कृतभाषायां "अवतरणम्" इति अर्थं बिभर्ति। एषः तत्त्वः शक्तिमतः देवस्य वा आत्मनः वा पृथिव्यां मूर्तरूपेण प्रादुर्भावं सूचयति, मानवस्वरूपे अपि। 

"अवतारः" इति शब्दः वैदिकग्रन्थेषु न दृश्यते, किन्तु उत्तरवैदिकसाहित्ये, विशेषतः षष्ठशताब्द्यां चान्द्रमानानुसारं, पुराणग्रन्थेषु नामरूपेण प्रकटः। तथापि, एषः तत्त्वः उपनिषदादिषु वर्णितस्य सगुणब्रह्मणः तात्त्विकविचारस्य प्रतीकस्वरूपेण वैदिकसाहित्येन सह सुसंगतं दृश्यते। ऋग्वेदे इन्द्रः स्वेच्छया यथाकामं रूपपरिवर्तनं कर्तुं समर्थः इति वर्णनं दृश्यते। भगवद्गीतायां "अवतारतत्त्वम्" अन्यैः शब्दैः वर्णितम्।

तत्त्वतः, एषः शब्दः विष्णोः देवस्य सह विशेषतः सम्बद्धः, यद्यपि अन्यदेवतासु अपि एषः तत्त्वः यथासम्भवम् उपयुज्यते। विष्णोः दशावताराः गरुडपुराणे, द्वाविंशतिः अवताराः भागवतपुराणे च उल्लिखिताः, यत्र विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति अपि उक्तम्। वैष्णवधर्मे एतेषां विष्णोः अवताराणां विशेषं महत्त्वं अस्ति। शक्तिसम्प्रदायेषु देवीदेवतायाः त्रिपुरसुन्दरी-दुर्गा-चण्डी-चामुण्डा-महाकाली-काली इत्यादीनां रूपेषु अपि अवताराः दृश्यन्ते। गणेशस्य शिवस्य च अवताराः अपि कतिपयमध्ययुगीनग्रन्थेषु उल्लिखिताः, यद्यपि ते गौणरूपेण दृश्यन्ते। वैष्णवधर्मे अवतारतत्त्वं विशेषं, यत् शैवधर्मे अनुपस्थितम्।

बौद्धधर्मे, ईसाईधर्मे, अन्येषु च धर्मेषु अपि कतिपयांशेषु अवतारतुल्यं तत्त्वं दृश्यते।

सिखधर्मग्रन्थेषु बहवः हिन्दुदेवदेवताः उल्लिखिताः, किन्तु तत्र रक्षकावतारतत्त्वं न स्वीक्रियते। नामदेवप्रभृतीनां भक्तसन्तानां मतानुसारं, निराकारः नित्यः ईश्वरः मानवहृदये वर्तते, मानवः एव आत्मनः रक्षकः इति दृष्टिः तत्र स्वीक्रिता।

## विष्णोः अवताराः 
हिन्दुधर्मे अवतारतत्त्वं विष्णोः देवेन सह विशेषतः सम्बद्धम्। विष्णुः त्रिमूर्त्यां रक्षणकर्तृरूपेण स्थितः। तस्य अवताराः धर्मस्य पुनःस्थापनाय, दुष्टनिग्रहाय, साधुपरित्राणाय च पृथिव्यां अवतरन्ति। परम्परागतहिन्दवः स्वं "हिन्दु" इति न मन्यन्ते, अपि तु "वैष्णवः", "शैवः", "शाक्तः" इत्यादिरूपेण स्वं परिचयन्ति। प्रत्येकस्य देवस्य स्वं चिह्नं, आख्यानं, पूजाविधानं च अस्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं यत्—दैवीयतत्त्वं मूर्तरूपेण उपलभ्यते।

भगवद्गीतायाः प्रसिद्धः श्लोकः विष्णोः अवतारस्य सामान्यं कार्यं वर्णयति—

 

विष्णोः अवताराः हिन्दुमिथ्यायां तदा तदा प्रादुर्भवन्ति यदा यदा ब्रह्माण्डे असन्तुलनं जायते। तदा अवतारः मूर्तरूपेण प्रकट्य दुष्टान् नाशयति, धर्मं पुनः स्थापयति च।

वैष्णवसम्प्रदायेषु विष्णोः प्रसिद्धाः अवताराः—कृष्णः, रामः, नारायणः, वेंकटेश्वरः, वासुदेवः च। एतेषां नाम्नां सह विस्तीर्णं साहित्यं, आख्यानानि, कलारूपाणि च सम्बद्धानि सन्ति। महाभारते कृष्णः, रामायणे रामः च वर्णितः।

### दशावताराः 
भागवतपुराणे विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति वर्णितम्, किन्तु दशावताराः तत्र प्रमुखरूपेण उल्लिखिताः। दश प्रमुखाः विष्णोः अवताराः अग्निपुराणे, गरुडपुराणे, भागवतपुराणे च उल्लिखिताः।

विष्णोः दश-प्रसिद्ध-अवताराः सामूहिकरूपेण *दशावतारः* (संस्कृतसंयुक्तः अर्थात् "दश-अवताराः") इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। भागवतपुराणे पञ्च भिन्नसूच्यः समाविष्टाः सन्ति, यत्र नामानां क्रमः भेदयुक्तः अस्ति। फ़्रेडा माचेट् इत्येषा कथयति यत् सङ्गीतकारैः एतत् पुनः अनुक्रमणम् इच्छया भवेत्, येन प्राधान्यम् सूचितं न भवेत् अथवा किमपि निश्चितं स्थापयित्वा अमूर्तं परिमितं भवेत्।

## सन्दर्भः
जाम्बावन्

**जाम्बवान्** अथवा **जाम्बवन्तः** इति नाम्ना प्रसिद्धः, हिन्दुधर्मग्रन्थेषु ऋक्षराजः इति ख्यातः अस्ति।

स ब्रह्मणः मुखात् उत्पन्नः यदा सृष्टिकर्ता देवः जृम्भायाम् अगात्। स श्रीरामस्य, विष्णोः सप्तमावतारस्य, भार्यां सीतां राक्षसराजात् रावणात् उद्धर्तुं यत्ने साहाय्यं कृतवान्। रामायणे सः हनूमन्तं स्वशक्तिं ज्ञातुं प्रेरयति, यदा सः लङ्काद्वीपं प्रति महाप्लवं कर्तुं उद्यतः। जाम्बवान् समुद्रमन्थनकाले अपि उपस्थितः आसीत्, यदा वामनः महाबलिं त्रैलोक्यं प्राप्तुं एकेनैव प्लवेन एकविंशतिवारं परिभ्रम्य जग्राह। सः हिन्दुधर्मे दिव्यशक्तिमतां मध्ये एकः बलिष्ठतमः इति गण्यते।

जाम्बवान् परशुरामेण हनूमता च सह श्रीरामकृष्णयोः जन्मकाले अपि उपस्थितः इति मान्यते। तस्य पुत्री जाम्बवती श्रीकृष्णाय विवाहिता आसीत्।

## नामनिर्देशः 
जाम्बवान् इत्यस्य अन्यानि नामानि—

* जाम्बवन्तन्
* जाम्बवन्तः (असमिया)
* जाम्बवन्तः (कन्नडः)
* जाम्वन्तः (कन्नडः)
* जाम्बुबान् (बाङ्गला)
* चम्पुः (ख्मेर्)
* जेम्बवान् (जावानी)
* जाम्बुवानः (मलय्)
* जाम्बबान् (ओडिया)
* जाम्बुवान् (मराठी)
* जाम्बवन्तः (मलयाळम्)
* जाम्बवन्तुडु (तेलुगु)
* कीरातुवन् (पञ्जाबी)
* जबमान् (बर्मी)
* साम्बुवन् (तमिळ्)
* चम्पूपान् (थाई)

## आख्यानानि 
### जन्म 
प्रारम्भे, यदा ब्रह्मा विष्णोः नाभिकमलोपविष्टः ध्यानं कुर्वन् आसीत्, तदा सः जृम्भायाम् अगात्। तस्मात् एकः ऋक्षः उत्पन्नः, यः पश्चात् जाम्बवान् अभवत्। जाम्बुद्वीपे जातः इति वा जृम्भायाम् जातः इति कारणेन सः जाम्बवान् इति नाम प्राप्तवान् इति कथ्यते। मधु-कैटभयोः युद्धे विष्णुना सह सः उपस्थितः आसीत्। रामायणकाले सः षड् मन्वन्तरपर्यन्तं जीवन् आसीत्।

### रामायणम् 
रामायणे जाम्बवान् श्रीरामाय सीतायाः अन्वेषणे रावणेन युद्धे च साहाय्यं कृतवान्। सः हनूमन्तं स्वशक्तिं ज्ञातुं प्रेरयति, यः समुद्रं लङ्कां प्रति प्लवते। पश्चात् सः वानरसेनया सह लङ्कायां राक्षसैः सह युद्धे सम्मिलितः। सः युद्धे प्रत्यक्षं न प्रविष्टः, किन्तु रणनीतिज्ञः वैद्यः च आसीत्। रावणस्य पुत्रं इन्द्रजितं तस्यैव त्रिशूलेन व्रणितवान्, यः त्रिशूलं जाम्बवतः प्रति प्रक्षिप्य रामलक्ष्मणौ नागपाशेन बद्धवान्। जाम्बवान् रावणं वक्षसि प्रहारं कृत्वा मूर्चितं कृतवान्, यः स्ववाहकं सह पलायितः। रावणस्य सेनापतीन् अपि महावृक्षैः पीडयित्वा हतवान्।

### महाभारतम् 
महाभारते जाम्बवान् एकं सिंहं हतवान्, यः प्रसैनं हत्वा स्यमन्तकं रत्नं प्राप्तवान्। श्रीकृष्णः प्रसैनहत्याय दोषितः, तेन प्रसैनस्य पथं अन्विष्य सिंहं, ततः ऋक्षं, अन्ते जाम्बवतः गुहां प्राप्तवान्। तत्र द्वाविंशतिदिनानि (विष्णुपुराणे) अथवा सप्तविंशतिः/अष्टाविंशतिः दिनानि (भागवतपुराणे) युद्धं जातम्। पश्चात् जाम्बवान् श्रीकृष्णं ज्ञात्वा आत्मसमर्पणं कृतवान्। स्यमन्तकं रत्नं च जाम्बवतीं पुत्रीं च श्रीकृष्णाय प्रदत्तवान्।

## मन्दिरम् 
जाम्बुवन्तस्य एकः एव मन्दिरः महाराष्ट्रराज्ये जालना जनपदे जमखेड् ग्रामे अस्ति। एषः मन्दिरः ग्रामात् उत्तरदिशि पर्वते गुहायां स्थितः अस्ति।

गुजरातराज्ये रणावव् इत्यस्मिन् स्थले अपि "जाम्बुवन्तगुफा" इति प्रसिद्धः मन्दिरः अस्ति, यत्र श्रीकृष्णस्य जाम्बुवन्तेन सह युद्धं जातम्।

## अपि पश्यतु 
* सुग्रीवः
* रामायणम्

## सन्दर्भः 
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि
तत्सम

**तत्सम** (संस्कृतम्: तत्समम्, अर्थः - ‘तद्वत्’) इत्येतानि शब्दानि आधुनिके भारतआर्यभाषासु यथा—आसामीया, बाङ्गला, मराठी, नेपाली, ओडिया, हिन्दी, गुजराती, सिंहलभाषायां च, द्राविडभाषासु यथा—तमिळु, कन्नड, तेलुगु इत्यादिषु संस्कृतात् आगतानि शब्दानि सन्ति। एते शब्दाः सामान्यशब्देभ्यः उच्चतरं विद्वत्तमं च स्तरं दर्शयन्ति। बहवः शब्दाः तद्भवशब्दरूपेण प्राचीनभारतआर्यभाषात् प्राप्ताः। तत्समशब्दानां प्रयोगः यथा आङ्ग्लभाषायां युनानी-लैटिनभाषाजन्यशब्दानां प्रयोगः दृश्यते (उदाहरणार्थं अहङ्कारः इत्यादि)।

## पूर्वभारतआर्यभाषाः 
### बाङ्गला 
तत्समशब्दानां  बाङ्गलाभाषायां उत्पत्तिः दशमे शताब्दे कविभ्यः आरभ्यते। एकः लघुतरः तरङ्गः अपि अष्टादशशताब्दे आरम्भे कोलकातायां फोर्ट विलियम महाविद्यालये संस्कृतशिक्षकाणां कृतेन तत्समशब्दप्रवेशेन जातः। अद्य  बाङ्गलाभाषायाः शब्दकोशे प्रायः ४०% तत्समशब्दाः, ५८% तद्भवशब्दाः च दृश्यन्ते, ये अपभ्रंश-आवाहट्टादिभिः प्राकृतभाषाभिः प्राप्ताः।

### ओडिया 
प्राचीन ओडियाभाषायाः शब्दकोशेषु यथा गीताभिधानम्, शब्दतत्त्वाभिधानम्, पूर्णचन्द्र ओडिया भाषाकोशः (१९३१), प्रमोदाभिधानम् इत्यादिषु तत्समशब्दाः सूचीबद्धाः। एते शब्दाः संस्कृतधातुभ्यः प्रत्ययैः युक्ताः सन्ति, ओडियायां ‘तत्समकृदन्त’ इत्याख्यायन्ते।

## दक्षिणभारतआर्यभाषाः 
### सिंहल 
सिंहलभाषायां तत्समशब्दानां प्रवेशः  बाङ्गलाभाषायाः तुल्यः। एते शब्दाः संस्कृत-पालिभाषाभ्यः विद्वज्जनैः गृहीतानि। तत्समशब्दाः यः शब्दः -य अथवा -व इत्यन्तं यः समाप्तः, सः तत्सम इति चिन्हायते। वैज्ञानिकविषयेषु यथा—ग्रहणम् इत्यादिषु तत्समशब्दानां प्रयोगः दृश्यते, सामान्यविषयेषु अपि।

## पश्चिमभारतआर्यभाषाः 
पञ्जाबी, सिन्धी, हिन्द्को, सरायिकी इत्यादिषु भाषासु तत्समशब्दानां प्रयोगः न्यूनः। एतेषां भाषाणां शब्दाः प्रायः प्राकृतभाषाभ्यः प्राप्ताः, फारसी-अरबीभाषाभ्यः च आगतानि। अपवादरूपेण हिन्दुस्थानीभाषायां आधुनिकहिन्दीभाषायां संस्कृतजन्यशब्दानां प्रयोगः वर्धमानः। एते शब्दाः  बाङ्गला-मराठीभाषाभ्यः अप्रत्यक्षरूपेण आगतानि, आङ्ग्ल अथवा फारसी-अरबीजन्यशब्दानां अर्थानुसारं च। पञ्जाबीभाषायां तत्समशब्दाः हिन्दीभाषायाः आगतानि, पश्चिमदिशायां भाषासु अपि अप्रत्यक्षहिन्दीजन्यशब्दप्रयोगः दृश्यते। एते शब्दाः सामान्यवार्तालापे न प्रयुज्यन्ते, केवलं औपचारिकप्रसङ्गेषु वा धार्मिकविषये प्रयुज्यन्ते।

## द्राविडभाषाः 
### मलयाळम् 
मलयाळभाषायां तत्समशब्दाः बहवः सन्ति, ये लिखिते वाच्ये च प्रयोगे दृश्यन्ते, भाषाशैलीभेदेन।

उदाहरणार्थम्—

* अभिमानम् — गौरवः 
* अभ्यासः — अभ्यासः 
* विद्या — शिक्षणम् 
* विशुद्धम् — पवित्रम् 
* विश्वासः — श्रद्धा 
* श्वासः — श्वासः 
* विचारः — चिन्तनम् 
* बोधः — ज्ञानम् 
* शत्रुः — रिपुः 
* रक्षकः — त्राता 
* आकाशः — नभः 
* स्वर्गः — सुरलोकः 
* पुस्तकम् — ग्रन्थः 
* स्वप्नः — स्वप्नः 
* प्रेमः — स्नेहः 
* उल्लासः — प्रमोदः 
* शरीरम् — कायः 
* दैवम् — देवः

### तेलुगु 
तेलुगुभाषायाः संस्कृतप्रभावः प्रायः ५०० वर्षाणि यावत् दृश्यते। संवत् १०००–११०० मध्ये नन्नयकविना महाभारते, शिलालेखेषु, काव्येषु च संस्कृतप्रभावः पुनः प्रतिष्ठापितः। तत्समशब्दाः तेलुगुभाषायां समाहिताः।

छन्दःशास्त्रे यथा—उत्पलमाला, चम्पकमाला, मत्तेभम्, शार्दूलम्, स्रग्धरा, भुजङ्गप्रयातम् इत्यादयः संस्कृतछन्दः प्रयोगे दृश्यन्ते।

तेलुगुभाषायां तत्समशब्दाः ‘प्रकृतिः’ इत्याख्यायन्ते। तेषां सामान्यरूपं ‘विकृतिः’ इत्युच्यते। प्रकृतिशब्दाः शिक्षायां, कार्यालयेषु च प्रयुज्यन्ते। अद्य वाच्यतेलुगुभाषायां प्रकृतिविकृतिशब्दयोः मिश्रः प्रयोगः दृश्यते।

उदाहरणार्थम्—

## सन्दर्भः
६-७

**६–७ सञ्चारचित्रविलासः** इत्ययं एकः जालविलासः तथा नवयौवनप्रचलितशब्दः अस्ति, यः संवत् २०८१ (ई॰ सन् २०२५) आरम्भे टिकटॉक् तथा इन्स्टाग्राम् रील्स् इत्येतयोः जालमञ्चयोः उदभूतः। अस्य उद्गमः “डूट् डूट् (६ ७)” इत्यस्मिन् गीतस्य पुनःपुनः उच्चारिते “६–७” इत्यत्र पदे अभवत्, यः गीतः स्क्रिल्ला इत्यनेन गायककलेवरेण रचितः।

एषः गीतः सामाजिकमाध्यमेषु विशेषतः व्यावसायिकशिक्यकन्दुक -क्रीडकानां सञ्चारचित्रविन्यासेषु प्रयुक्तः, यथा लामेलो बॉल् इत्यस्मिन्, यस्य ऊर्ध्वता ६ पादाङ्गुलानि ७ अङ्गुलानि इति। “६–७” इत्ययं पदः α तथा Ζ इत्येतयोः पीढ्योः मध्ये प्रचलितशब्दरूपेण प्रसृतः।

श्रावण–भाद्रपदयोः मासयोः (अगस्त् २०२५ ई॰) यदा अस्य सञ्चारचित्रविलासस्य प्रसारः जातः, तदा एकः बालकः “६–७ शिशुः” इत्याख्यया प्रसिद्धः अभवत्, यः अनाडि व्यायाम संघ इत्यस्य शिक्यकन्दुक-क्रीडायां हस्तयोः ऊर्ध्वाधःगमनं कुर्वन् “६–७” इत्येतत् पदं उच्चरन् दृश्यते स्म।

## उद्गमः 
“६–७” इत्ययं पदः स्क्रिल्ला इत्यनेन गायककलेवरेण रचिते “डूट् डूट् (६ ७)” इत्यस्मिन् गीतस्य पुनरुक्तिः अस्ति। सम्भवतः एषः पदः शिकागो नगरस्य सप्तषष्टितमगल्याः संकेतः। एषः गीतः मार्गशीर्षमासे प्रकाशितः, किन्तु तस्य औपचारिकं विमोचनं माघशुक्लसप्तम्यां जातम्।

प्रारम्भे एषः गीतः व्यावसायिकशिक्यकन्दुक-क्रीडकानां सञ्चारचित्रविन्यासेषु प्रयुक्तः, विशेषतः लामेलो बॉल् इत्यस्मिन्। शिक्यकन्दुक-क्रीडायां “६–७” इत्यस्य अर्थः “अत्युच्चः” अथवा “सम्यक् एव” इत्यपि स्यात्। अनन्तरं एषः पदः शिक्यकन्दुक-क्रीडायाः सीमां अतिक्रम्य व्यापकजालविलासरूपेण प्रसृतः।

## ६–७ शिशुः 
चैत्रकृष्णषष्ठ्यां (३१ मार्च् २०२५ ई॰) कैम् वाइल्डर् इत्याख्येन चित्रभानुकः-प्रसिद्धेन “मम अति-शक्तिशाली ए॰ए॰यू॰ दलः पुनः प्राप्तः” इत्याख्यं सञ्चारचित्रं प्रकाशितम्। तस्मिन् सञ्चारचित्रे त्रयोदशमिनिट् चतुर्विंशतितमे क्षणे “६–७ शिशुः” इत्याख्यया प्रसिद्धः बालकः चित्रग्राहिणीस्य समीपं गत्वा “६–७” इत्येतत् पदं उच्चरन् दृश्यते स्म। एषः दृश्यांशः टिकटॉक् इत्यस्मिन् जालमञ्चे अत्यन्तं प्रसृतः।

एषस्य पदस्य कृते हस्तमुद्रायाः सञ्चारचित्राणि अपि निर्मितानि। तेषु सञ्चारचित्रेषु सामान्यतः हस्तयोः ऊर्ध्वमुखे स्थिते हस्ते परस्परं पर्यायतः सञ्चालिते, “सिक्स्–सेवन्” इत्येतत् पदं स्वरपरिवर्तितरूपेण उच्चर्यते।

### अनुरूपभीषणविलासः 
श्रावणमासे (अगस्त् २०२५ ई॰) एषः सञ्चारचित्रविलासः एकं भीषणरूपं प्राप्तवान्, यः “एस्॰सी॰पी॰–०६७ शिशुः” इत्याख्यया प्रसिद्धः। एषः संस्करणः मूल “एस्॰सी॰पी॰–०६७” इत्यस्मात् भिन्नः। अत्र बालकस्य श्वेतश्यामचित्राणि दृश्यन्ते, यत्र तस्य मुखं विकृतं च विस्तृतं च दृश्यते।

एषः नाम “एस्॰सी॰पी॰ प्रतिष्ठानम्” इत्यस्मिन् कल्पनात्मकवास्तविकविचित्रवस्तुनिर्देशे सन्दर्भं योजयति, यः एकः सहयोगात्मकः कल्पनालोकपरियोजनायाम् अन्तर्भूतः।

## सन्दर्भः 
## बाह्यसङ्गणकसम्बन्धाः 
* कैम् वाइल्डरस्य सञ्चारचित्रम् यत्र “६–७ शिशुः” दृश्यते
पाजीत्

**पाजीत्** इत्येतत् एकं जातीयनिन्दासूचकं शब्दम् अस्ति, यः विशेषतया भारतवासिनः, हिन्दुधर्मावलम्बिनः, सिक्खधर्मावलम्बिनः च लक्ष्यीकृत्य प्रयुज्यते।

## व्युत्पत्तिः 
पाजीत् इत्येतत् नाम कृत्रिमम् अस्ति, यत् भारतीयनामनाम् अनुकरणरूपेण निर्मितम्। "जीत्" इत्यङ्गं यथा जीत्, अमरजीत्, रञ्जीत् इत्यादिषु नामेषु दृश्यते। एषः "जीत्" इत्यङ्गः संस्कृतशब्दात् "जित" (जिता) उत्पन्नः, यस्य अर्थः "जयः" अथवा "विजितम्"। पूर्वाङ्गं "पाजी" इत्यस्य अपभ्रंशरूपं मन्यते, यः पञ्जाबीभाषायां "ज्येष्ठभ्राता" इत्यर्थे सन्मानसूचकः शब्दः अस्ति।

## इतिहासः 
पाजीत् इत्यस्य उद्गमः ४chan इत्यस्मिन् सञ्चारमञ्चे /int/ इत्यङ्के ख्रिस्ताब्दे आषाढमासे "पाजीत् मम पुत्रः" इत्याख्यायाः विनोदचित्रात् अभवत्, यत्र भारतस्य मुक्तविसर्जनप्रथां उपहासरूपेण दर्शितम्। एषः विनोदः "मेहमेत् मम पुत्रः" इत्याख्यायाः तुर्कजनान् उपहासयन् विनोदात् प्रेरितः।

पूर्वं पाजीत् इत्येतत् शब्दः केवलं अल्पेषु सञ्चारमञ्चेषु यथा ४chan, Gab, Telegram इत्यादिषु सीमितः आसीत्। किन्तु अनन्तरं इस्लामीयवादिनः, श्वेतश्रेष्ठतावादिनः, अन्ये च उग्रवादिनः एतत् शब्दं हिन्दुधर्मावलम्बिनः प्रति लक्ष्यीकृत्य प्रचारितवन्तः।

ख्रिस्ताब्दे पावै इत्यस्मिन् यहूदीप्रार्थनालये घटिते नरसंहारे जॉन् एर्नेस्ट् इत्यनेन "पाजीत्" इत्येतत् शब्दः तस्य घोषणापत्रे उल्लिखितः।

ख्रिस्ताब्दे लेस्टरनगरस्य हिन्दु-मुस्लिमविवादस्य पूर्वमासेषु "पाजीत्" इत्याख्यया सह हिन्दुधर्मावलम्बिनः क्रूराः मलिनाः च इत्युपहासचित्राणि प्रचारितानि।

रट्जर्स् विश्वविद्यालयस्य जालविषयक सङ्क्रमणगवेषणसंस्थया  मध्ये जालमाध्यमेषु प्रवृत्तयः निरीक्ष्य, हिन्दु-भारतीयविरोधिनिन्दाशब्दानां व्यापकप्रसारः अभिज्ञातः।

उक्तसंस्थायाः प्रतिवेदनम् अवदत् यत् "पाजीत्" इत्येतत् शब्दः बहुधा हिन्दुधर्मावलम्बिनः प्रति निन्दासूचकवर्णनैः सह प्रयुज्यते, हिन्दुधर्मचिह्नानां च चित्रणेन सह।

दीपा सुन्दरम् इत्याख्यया एकं अंकीय-संस्कृतिविशेषज्ञा, ख्रिस्ताब्दे ड्रेक्सेल् विधिसमीक्षायां लेखं लिखितवती, उक्तप्रतिवेदनस्य "हिन्दुविरोधि" इत्याख्यां विवादितवती। सा अवदत् यत् एषः शब्दः च अन्ये च निन्दासूचकवर्णनानि सामान्यतः दक्षिण-आसियावासिनः प्रति अपमानसूचकानि।

सा अपि अवदत् यत् प्रतिवेदनं यानि दृष्टान्तानि उद्धृतवति, तानि मुख्यतः "दक्षिण-आसियाविरोधिनिन्दाशब्दानां चिह्नानां च प्रसारं, जालमाध्यमेषु एशियाविरोधिनः द्वेषस्य वृद्धिं च" सूचयन्ति, न तु हिन्दुधर्मावलम्बिनः प्रति विशेषतः द्वेषस्य अटलं प्रमाणम्।

रणनीतिकसंवादसंस्थायाः अनुसारं, वैशाखमासे २०२३ तः चैत्रमासपर्यन्तं केनडादेशे "पाजीत्" इत्याख्यया सह अन्यैः दक्षिण-आसियाविरोधिनिन्दाशब्दैः युक्तानि २६६०० इत्यधिकानि सञ्चारमाध्यमलेखाः दृश्यन्ते, यत्र मुस्लिमविरोधिनिन्दाशब्दैः युक्तानि केवलं १६०० लेखाः दृश्यन्ते।

ख्रिस्ताब्दे फ्रान्सिस् स्कॉट् सेतुविनाशः, यः एम्॰वी॰ डाली इत्याख्यायाः नौकायाः भारतीयकर्मचारिणः कारणेन जातः, तस्मिन् प्रसङ्गे जालमाध्यमेषु भारतविरोधिनः जातीयद्वेषयुक्ताः आक्रमणाः जाताः, यत्र "पाजीत्" इत्याख्यया अपि प्रयोगः जातः।

एषः निन्दाशब्दः भारतवंशीयराजनीतिज्ञान् प्रति अपि प्रयुज्यते। पूर्वं ब्रिटन्-प्रधानमन्त्री ऋषिः सुनाक्, अमेरिकायाः राष्ट्रपतिपदप्रत्याशी विवेकः रामास्वामी च बहुधा एतेन शब्देन लक्ष्यीकृतौ।

## सन्दर्भः
रामायणम्: रामराजकुमारस्य किंवदन्ती

**रामायणम्: रामराजकुमारस्य किंवदन्ती** इति चलचित्रं भारत-जापानयोः संयुक्तनिर्मितं चित्रपटम् अस्ति, युगो साको इत्यनेन निर्मितं च निर्देशितं च। एतत् चलचित्रं वाल्मीकिप्रणीतात् भारतीयमहाकाव्यात् "रामायणात्" प्रेरितम् अस्ति। एतस्य निर्देशनं कोइचि ससाकि-राममोहनयोः कृतेन सम्पन्नम्। सङ्गीतनिर्माणं वनराजभाटियेन कृतम्। भारतदेशे चतुर्विंशतितमे अन्तर्राष्ट्रीयचलचित्रोत्सवे प्रथमं प्रदर्शितम्। ततः १९९३ तमे वङ्कुवर्-अन्तर्राष्ट्रीयचलचित्रोत्सवे अपि प्रदर्शितम्। अनन्तरं १९९० दशकस्य अन्ते हिन्दीभाषायां रूपान्तरितं संस्करणं प्रकाशितम्। पश्चात् पौषमासस्य चतुर्विंशतितमे दिनाङ्के संवत्सरे २०८१ (२४-०१-२०२५ ई॰) एतत् चलचित्रं प्रौद्योग्यनया पुनः प्रेक्षागारेषु प्रकाशितम्, यत्र पुरातन-अङ्ग्लरूपान्तरणं, नवीनं हिन्दी-तमिळ्-तेलुगुभाषासु च रूपान्तरणं समाविष्टम्।

## कथावस्तु 
अयोध्यायाः राजा दशरथः स्वया प्रदत्तं वरं आधारीकृत्य तृतीयया भार्यया कैकेय्या बाध्यते यत् रामः चतुर्दशवर्षाणि वनं गत्वा निर्वासितः स्यात्। तदा रामः भ्राता लक्ष्मणेन भार्यया सीतया च सह अयोध्यां परित्यज्य पञ्चवटीवनं प्रति गच्छति। तत्र ते नूतनं जीवनं आरभन्ते। लङ्कायाः राक्षसराजः रावणः रामस्य भगिन्याः शूर्पणखायाः अपमानस्य प्रतिशोधार्थं सीतां अपहरति। यदा रामः लक्ष्मणः च तस्यां कुटीमध्ये सीतां न पश्यतः, तदा ते सीतायाः उद्धारणाय प्रयान्ति। मार्गे ते जटायुम् अपश्यन्, यः रावणेन कृतं सीतायाः अपहरणं रामाय निवेदयति।

अनन्तरं ते हनूमन्तं सुग्रीवं च दृष्टवन्तः। सुग्रीवः किष्किन्धायाः वनवासिनां वानराणां सेनायाः अधिपः अस्ति। वानराः सामान्यतः मानवाकारवानररूपेण वर्ण्यन्ते। जटायोः ज्येष्ठभ्राता सम्पातिना लङ्कायां रावणस्य निवासस्थानं ज्ञातम्। ततः रामस्य सेना लङ्कां प्रति गत्वा रावणस्य सेनां पराजित्य रामः स्वं भार्यां पुनः प्राप्तवान्। अन्ते रामः स्वजनैः सह अयोध्यां प्रत्यागच्छति, यत्र अयोध्यावासिनः उत्सवपूर्वकं तान् स्वागतं कुर्वन्ति।

## स्वरनाट्यम् 
* निखिल् कपूरः – रामः
* रायल् पदम्सी – सीता
* उदय् माथन् – रावणः
* मिशाल् वर्मा – लक्ष्मणः
* नोएल् गोडिन् – हनूमान्
* बुलबुल् मुखर्जी – दशरथः
* मधुलिका वर्मा – कैकेयी
* राहुल् बोसः – भरतः
* पर्ल् पदम्सी – मन्थरा
* भार्गवः कृष्णः – कुम्भकर्णः
* शगुफ्ता जाफ्री – शूर्पणखा
* ईसो विविन् मैथ्यू – इन्द्रजित्
* डेन्जिल् स्मिथ् – सुग्रीवः
* सायरस् ब्रॉचा – अङ्गदः
* डोडो भुज्वाला – अन्यस्वराः
* रोहन् आर्थर् – अन्यस्वराः
* अवि श्रोफ् – अन्यस्वराः
* आकाश् शर्मा – अन्यस्वराः
* सालोमे पारिख् – अन्यस्वराः
* फरीद् साबून्ची – अन्यस्वराः
* लीय मेहता – अन्यस्वराः

### हिन्दीभाषायां 
#### पुरातनरूपान्तरणम् 
* शत्रुघ्न सिन्हा – वर्णकः
* अरुण गोविल् – रामः
* नम्रता सावनी – सीता
* शक्तिसिंहः – लक्ष्मणः
* आदर्श गौतम् – भरतः
* दिलीप सिन्हा – हनूमान्
* अमरीश पुरी – रावणः
* हरजीत् वालिया – दशरथः
* सवा – कैकेयी
* मंजु भाटिया – मन्थरा
* राकेश् विदुआ – जटायुः
* उमेश् शर्मा – जाम्बवान्
* राज् जोशी – सुग्रीवः
* प्रदीप् शुक्ला – कुम्भकर्णः

## सन्दर्भः