open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मलैमहादेश्वराद्रिः

### मलैमहदेश्वरपर्वतः
कर्णाटकराज्यस्य चामारनगरमण्डले अयं पर्वतप्रदेशः विराजते । कन्नडभाषया ’मले’ नाम पर्वतः इति अर्थः तमिळुभाषया मलै इति वदन्ति । पर्वतप्रदेशे विद्यमानः स्वामी महदेश्वरः इति भावः । कोळ्ळेगालतः ८०कि.मी दूरे मैसूरुतः १५०कि.मी. दूरे विस्तृता पर्वतश्रेणी एव मलैमहदेश्वरपर्वतः । मादेशनबेट्ट,  मलैमहदेश्वरबेट्ट, एं.एं हिल्स्, इत्यादिभिः नामभिः  ख्यातम् एतत् श्रद्धालूनां पवित्रं यात्रास्थलम् ।  विशालस्य पर्वतस्य मस्तके महदेश्वरस्वामिनः देवालयः अस्ति । पर्वतस्य आरोहणार्थं उरगपथः वृषभपथः इति मार्गद्वयम् अस्ति । अस्य पर्वतस्य मालिकायां आनेमले जेनुमले कानुमले पष्पेमले, पवळमले, पोन्नाचिमले, कोङ्गुमले, इत्यादीनि ७७ शिखराणि सन्ति । एतेषु पर्वतेषु महदेश्वरस्वामिनः मन्दिरस्य पर्वतशिखरम् एव पवित्रतमम् इति भक्तजनानां भावः । गिरिजनाः सोलिगजनाः इत्यादयः ये पर्वतं परितः वसन्ति तेषां कुलदैवं श्री मलेमहदेश्वरः । अयं महदेश्वरः स्वामी इति कश्चित् महाजनः क्रि.श.१५ अस्मिन् प्रदेशे अवसत् इति पुराणगाथा वदति । लोकमाङ्गल्यार्थं  श्रीमहदेश्वरस्वामी देशसञ्चारं कृत्वा  बहूनां साधकानां कष्टपरिहारं कृत्वा चमत्कारी महापुरुषः इति प्रसिद्धः अभवत् । अयं महापुरुषः हरदनहळ्ळि मठस्य तृतीयः पीठाधीशः इत्यपि इतिहासः । एषः पर्वतः ३२०० पादपरिमितोन्नतः पर्वतपङ्क्तियुक्तः । अस्य स्थलस्य श्रीमलेमहदेश्वरः मुख्यः देवः अस्ति । एषः लिङ्ग्गाकारः। शासनानाम् आधारेण एतस्य नाम महदेश्वर इति । श्रेष्ठयोगिनः १४-१५ शतकेषु अस्मिन् प्रदेशे आसन् । एते परशिवस्य अवतारपुरुषाः इति जनानां विश्वासः अस्ति । एते अत्र तपः कृत्वा सिद्धपुरुषाः इति नाम प्राप्तवन्तः । एतेषां सिद्धपुरुषाणां वनवासिनः अजपालकाः व्याधाः च भक्ताः आसन् । एतेषां स्मरणार्थं देवस्थानं निर्मितम् अस्ति । ते सर्वे अत्रैव लिङ्गैक्यतां प्राप्तवन्तः इति इतिहासः अस्ति । एतत् तीर्थस्यानं प्रति कर्णाटक-तमीलनाडुराज्यतः सहस्रशः भक्ताः आगच्छन्ति । दर्शनं कुर्वन्ति । टिप्पुसुल्तान् मैसूरुओडेयर प्रभृतयः देवालयाय अपरिमितं दानं दत्तवन्तः सन्ति । मार्गसूची-मैसूरुतः २६० कि.मी । मेट्टूरुतः ४० कि.मी।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
काळी

काळीनदी उत्तरकन्नडमण्डलस्य कारवारद्वारा प्रवहन्ती भारतस्य काचन नदी । उत्तरकन्नडमण्डलस्य १३.५ लक्षजनानां जीवनाधारम् ।एषा पश्चिमघट्टेषु जन्म प्राप्य सिन्धुसागरं प्रवहति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
केदकनदी

भारतस्य नदीषु अन्यतमा एषा । कर्णाटक्स्य कुन्दापुर-गङ्गोळ्ळिप्रदेशयोःप्रवह्य्य पश्चिमाभिमुखं गत्वा सिन्धुसागरं संमिलति ।एतस्याः उपनद्यः सौपर्णिका, वराही, चक्र, कुब्जा च ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तुङ्गानदी

एषा कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे  वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च  प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह  सङ्गच्छते।

एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका  सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात्  अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः  तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति।

धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
नेत्रावती

**नेत्रावती**   भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति ।  अस्याः तटे सन्ति मङ्गळूरुनगरम्, पाणेमङ्गळूरु, धर्मस्थलम्, उल्लाळ इति स्थानानि । अन्ते एषा सिन्धुसागरं सङ्गच्छति

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
नन्दिनी (नदी)

पावञ्जे इति नन्दिनीनद्याः अपरं नाम । एषा  ससिहित्लु समीपे सिन्धुसागरं  प्रविशति । अस्याः तटे सन्ति कटीलु, अट्टूर्-केम्राल्, पावञ्जे इति क्षेत्राणि ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
शाम्भवी

शम्भोः अपत्यं स्त्री अथवा तस्य भार्या शाम्भवी भवति। "शम्भु" शब्दे, 'शं' शब्दस्य अर्थः आंनन्दः। अतः या आन्दात् उद्भवति च आनन्दं अभिसृजति सा शाम्भवी। शम्भुः भगवतः शिवस्य नाम अस्ति। शाम्भवी दुर्गा देव्याः नाम अस्ति।

शाम्भवी नाम नदी अपि वर्तते। एषा नदी मुल्की समीपे प्रवहति।

[वर्गः: पार्वती देव्याः रूपः]]
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
सीता (नदी)

एषा  हेब्री इति पट्टाणस्य समीपे पश्चिमघट्टेषु जन्म प्राप्नोति । एषा उडुपि उपमण्डले प्रवहति ।समुद्रप्रवेशात् पूर्वं
सुवर्णानद्या सह सङ्गच्छति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कुमारधारा

एषा भारतस्य नदीषु अन्यतमा ।कर्णाटकस्य सुळ्य इति उपमण्डलस्य प्रमुखनद्योः अन्यतरा एषा ।दक्षिणकन्नडमण्डलस्य उप्पिनङ्गडि इति स्थाने नेत्रावत्या सङ्गच्छति ।अग्रे पश्चिमाभिमुखं प्रवह्य्य मङ्गळूरु समीपे सिन्धुसागरं गच्छति ।
कर्णाटकस्य देवलयेषु अन्यतमा श्री कुक्के सुब्रह्मण्यदेवालयः कुमारनद्याः समीपे अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
मलप्रभा

एषा नदी  बेळगावीमण्डलस्य पश्चिमघट्टप्रदेशेषु उद्भवति । प्रथमं पूर्वाभिमुखं प्रवह्य्य अनन्तरं उत्तरपश्चिमाभिमुखं प्रवहति । कूडलसङ्गमे कृष्णया सङ्गच्छति ।एषा स्वोद्भवस्थानात् ३०४ किलोमीटर् पर्यन्तं प्रवहति ।

[वर्गः:[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
भीमा

महाराष्ट्रस्य पुणेपत्तनस्य समीपे भीमाशङ्करवनप्रदेशात्  उद्भवति एषा नदी ।   महाराष्ट्रकर्णाटकयोः प्रवहति एषा नदी । कृष्णया मेलनात् पूर्वं ८६१ किलोमीटर्  दूरं प्रवह्य्य रायचूरु-उपमण्डलस्य कुड्लु इति स्थाने कृष्णया सम्मिलति ।
## उगमः सङ्गमः च
भीमानदी महाराष्ट्रस्य पुणेसमीपे भीमाशङ्कर-अरण्यप्रदेशे जायते । कर्णाटकराज्ये रायचुरुमण्डलस्य कडलूरुसमीपे आन्ध्रप्रदेशस्य सीमायाः समीपे भीमानदी कृष्णानद्या मिलति । कर्णाटके अस्य विस्तारः ३०० कि.मी यावत्   ।
## उपनद्यः
कर्णाटके अमरजा, मुल्लामरी, गण्डोरि, कागिना एवं बेण्णेतोरा एते भीमानद्याः उपनद्यः ।
## जलबन्धः
गुल्बर्गामण्डले सोन्नग्रामस्य समीपे जलबन्धनिर्माणस्य योजना अस्ति । भीमानद्याः उपनद्योः तत्र तत्र जलबन्धाः निर्मिताः सन्ति ।
## भीमातीरस्य प्रसिध्दानि यात्रास्थलानि
भीमानद्याः उगमस्थाने (भीमाशङ्करः) द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमः भीमशङ्करः भीमाशङ्करे अस्ति । अष्टविनायकेषु अन्यतमः विनायकदेवालयः सिध्दटेके अस्ति । सुप्रसिध्दस्य पण्ढरपुरस्य विठलदेवालयः सोलापुरमण्डले अस्ति । प्रसिद्धं दत्तपीठं गाणगापुरं भीमनद्याः उपनद्याः अमरजायाः तीरे वर्तते । प्रसिद्धशक्तिपीठेषु अन्यतमं शक्तिपीठं चन्द्रलापरमेश्वरीदेवस्थानं सन्नतिग्रामे अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
घटप्रभा

**घटप्रभा नद्यः** भारतस्य पश्चिमघट्टेषु उद्भवति। २८३ किलोमीटर् पर्यन्तं पूर्वदिशं प्रति प्रवहति ।  एषा नदी बेळगावी मण्डलस्य गोकाक इति स्थाने ५३मीटर्तः अधः पतति } एषा ८८२९ चतुरस्रकिलोमीटर्प्रदेशं यावत् जलसेचनं करोति।
## उगमः
अनन्तरं बागलकोटेमण्डले कलादगी ग्रामे इशान्यदिशि ३५कि.मी दूरे कृष्णानद्या मिलति । घटप्रभानद्याः जलानयनप्रदेशस्तावत् ८८२९ च .कि.मी विस्तृतः अस्ति ।
## उपनद्यः
हिरण्यकेशी एवं मार्कण्डेयनदी अस्याः उपनद्यौ ।
## जलबन्धाः
### धूपदाळ् जलबन्धः
घटप्रभानद्याः गोकाक-उपमण्डले धूपदाळ् ग्रामस्य समीपे १८९८ तमे वर्षे एकः जलबन्धः निर्मितः । अस्मात् जलबन्धात् ७१ कि.मी. यावत् कुल्याः निर्मिताः । अनेन  हेक्टेरप्रदेशस्य जलव्यवस्था जाता । स्वातन्त्र्यानन्तरं कर्णाटकसर्वकारेण एषा कुल्या  १०९ कि.मी. यावत् विस्तारिता । 
### हिडकल् जलवन्धः
हिडकल् ग्रामस्य समीपे निर्मिते जलाशये ६५९ दशलक्षघन.मी. जलं सङ्गृह्णन्ति। अनेन जलनयनप्रदेशस्य विस्तारस्तावत् –  हेक्टेरमितं जातम् । 
## भविष्यत्कालीनयोजनाः
हिडकल् जलाशयस्य उन्नतीकरणम् । अनेन३,३१,००० हेक्टेर् प्रदेशस्य जलव्यवस्था भविष्यति ।
## जलपातः
गोकाकपट्टणात् १० कि.मी दूरे सुन्दरः जलपातः गोकाकजलपातः इति प्रसिद्धः। तस्य औन्नत्यं  तावत् ५३ मी. जलपातस्य उपरि पुरातनदोलासेतुः आकर्षिका विद्यते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुटजाद्रिः

**कुटजाद्रिः** (Kodachadri) (१३४३ मीटर्मितोन्नतं समुद्रतलात्) दक्षिणभारतस्य पश्चिमघट्टेषु (कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डलम्) गहनारण्ये विद्यमानः पर्वतः ।

कुटजाद्रिपर्वतप्रदेशः श्रीमूकाम्बिकायाः मूलस्थानम् । एतत् शङ्कराचार्याणां तपोभूमिः । अत्र सर्वज्ञपीठम् अम्बावनं चित्रमूलसिंहासनं च सन्ति । ३२ हस्तैः युक्ता व्याघ्रमूर्तिः अत्र अस्ति । उन्नते पर्वते गणपतेः मन्दिरम् अस्ति । पादचारणाय अयं प्रदेशः अत्युत्तमः अस्ति ।

## मार्गः
:जोगजलपाततः ६२ कि.मी. 
:शिवमोग्गतः ३३ कि.मी । 
:होसनगरतः २६कि.मी 
:सागरतः ७ कि.मी. । 
ततः दशकिलोमीटरपादचारणम् । लघुवाहनानि स्वकीयानि भवन्ति चेदुत्तमम्।

## वीथिका

File:Kudachadri,scene1,kolur,karnataka.jpg|कुटजाद्रिः-दृश्यम् १
File:Kudachadri,scene2,kolur,karnataka.jpg|कुटजाद्रिः-दृश्यम् २
File:Sarvajna Peeta,Kodachadri,India.jpg|कृटजाद्रेः शृङ्गे विद्यमानं सर्वज्ञपीठम्
File:Sharda Peeth 3.jpg|शारदापीठम्
File:Kudachadri,GaneshaGuha,kolur,karnataka.jpg|कुटजाद्रि-गणेशगुहा
File:Kodachadri landscape .jpg|कुटजाद्रिपर्वतश्रेणी
File:Hidlumane falls.jpg|कुटजाद्रिपरिसरेहिड्लुमनेजलपातः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* कुटजाद्रिः 

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काकमाचीफलम्

एतत् काकमाचीफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् काकमाचीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं काकमाचीफलम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । एतत् काकमाचीफलम् अकृष्टपच्यम् अपि ।

‎

वर्गः:फलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्कन्दगिरिः

**स्कन्दगिरिः** (Skandhagiri) कर्णाटकस्य चिक्कबळ्ळापुरमण्डले विद्यमानः कश्चन गिरिः । स्कन्दगिरिं कळवारहळ्ळिबेट्ट इति तद्ग्रामीणाः कथयन्ति । अस्य पर्वतस्य मूले पापाघ्निमठः अस्ति । तावत् यानेन गन्तुं शक्यते ततः परं केवलं  पादचारी मार्गः अस्ति ।

## मार्गः 
:बेङ्गळूरुतः बळ्ळारीमार्गे चिक्कबळ्ळापुरपर्यन्तं गत्वा ओक्कलिगरभवनस्य पार्श्वे वामभगेन मार्गेण गच्छति चेत् मुद्देनहळ्ळि प्राप्यते । ततः अल्पेनैव श्रमेण पादचरणेन स्कन्दगिरिं प्रति गन्तुं शक्यते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
काकः

एषः विश्वे प्रायः सर्वत्र दृश्यते । दक्षिणामेरिकाखण्डं विहाय अन्यखण्डेषु  वसति । प्रायः सामान्यतया यत् वयं पश्यामः सः गृहकाकः (Corvus resplendence) सम्पूर्णकृष्णवर्णं काकं वनकाकः इति वदन्ति ।एतस्य नामान्तरं वायसः इति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Frequently Asked Questions About Crows
*Crow: by Bird Houses 101 
*crows.net: The Language & Culture of Crows
*Video of Crow Making and Using Tools
*Info on Tool use by Crows
*can crows talk or mimic voices 
*Crow Videos on the Internet Bird Collection
*TED Talk: The Amazing Intelligence of Crows  by Joshua Klein
*Corvid Corner – A Site about the Crow Family
*A Murder of Crows , 2010 PBS documentary
*6 Terrifying Ways Crows Are Way Smarter Than You Think at Cracked.com

वर्गः:पक्षिणः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पक्षिणः

पक्षः अस्य अस्ति इति पक्षी। साधारणतया खगार्थे रूढः अयम् शब्द:अस्थिमत्सु पक्षिणां काचित् श्रेणि: वर्तते। ते उष्णरक्तजीविन: सन्ति। ते अण्डजाः। तेषां शरीरं पक्षैः संवृद्धं भवति। तेषाम् अस्थीनि जर्जराणि सन्ति। ते द्विपदाः सन्ति। अद्य नवसहस्रपक्षिजातयः पृथिव्यां जीवन्ति। केचन पक्षिणः मांसं खादन्ति अन्ये फलानि शलाटून् झषान् वा भक्षयन्ति। विश्वेSस्मिन् डिण्डिमपक्षी लघुतमः अस्ति। तेषां रूक्षः चञ्चुः अस्ति। ते विभिन्नवर्णीया: भवन्ति। कोकिलादयः पक्षिणः मधुरम् गायन्ति ।
ते नीडेषु वसन्ति।

Image:Pfau imponierend.jpg|मयूरनृत्यम्
Image:Sarus.jpg|सारसः
image:Oriental Magpie Robin.jpg|कुरुवि
Image:Blue-headed Macaw RWD3.jpg|शुकः
Image:Corvus coronoides.jpg|काक:
Image:Mute Swan-Mindaugas Urbonas.jpg|हंस:
Image:Héron garde-boeufs, Le Crotoy.jpg|बक:
Image:Asian koel.jpg|पिक:
Image:SperlingG.jpg|कोकिलस्य नीडम्

# उलूकः
# उष्ट्रपक्षी
# कपोतः
# काकः
# कादम्बः
# काष्ठकूटः/दार्वाघाटः
# कुक्कुटी
# कोकिलः
# गरुडः
# गृध्र्
# चक्रवाकः
# चक्रवाकः
# चटकः
# जतुका
# तित्तिरिः
# बकः
# वर्तकः
# शुकः
# श्येनः
# सारिका

वर्गः:पक्षिणः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नन्दिगिरिः

**नन्दिगिरिः** (Nandi Hills) कर्णाटकस्य चिक्कबळ्ळापुरमण्डले विद्यमानः कश्चन सुन्दरः पर्वतः ।

## पीठिका
**नन्दिबेट्ट** (कर्णाटकभाष्यया बेट्ट इयुक्ते पर्वतः/गिरिः) इति कन्नडभाषया प्रसिद्धः अयं गिरिः भारतदेशस्य कश्चित् पुरातनः गिरिः । कर्णाटकस्य राजधानीतः बेङ्गळूरुतः ४५ कि.मी. दूरे चिक्कबळ्ळापुरपत्तनतः १०कि.मी.दूरे अस्ति । अयं पर्वतः मुद्देनहळ्ळि, कणिवेनारायणपुरम्, नन्दिहळ्ळि इति  त्रयाणां ग्रामाणां मध्ये विराजते ।

## इतिहासः
नन्दिगिरेः नाम्नः विषये एव अनेकाः कथाः प्रचलिताः सन्ति । पूर्वम् अस्य नाम आनन्दगिरिः इति आसीत् । अस्य नाम यथार्थम् एव आसीत् । प्राचीनं किञ्चित् शिलाप्रशासनं १००० वर्षेभ्यः पूर्वं निर्मिता महानन्दिमूर्तिः अत्र अस्ति । अतः अस्य नन्दिबेट्ट  इति नाम । नन्दीश्वरः नाम कश्चित् तापसः अस्मिन् एव गिरिप्रदेशे तपः कृतवान् इति कारणेन नन्दिबेट्ट इति नाम प्राप्तम् इत्यपि प्रतीतिः अस्ति ।  प्राचीनकालस्य शिवपार्वत्योः देवालयः अस्य पर्वतस्य शोभां वर्धयति । अयं प्रदेशः यदा टिप्पुसुल्तानस्य प्रशासने आसीत् तदा दुर्गं रचितवान् । अतः नन्दिदुर्गः इत्यपि कथयन्ति । दूराद् अयं पर्वतः प्रसुप्तः वृषभः(नन्दिः) इव दृश्यते इति नन्दिबेट्ट इति कथयन्ति इति केषाञ्चन अभिप्रायः ।

## वीथिका

File:Source of Arkavathy River.jpg|अर्कावतीनद्याः उद्भवस्थानम्, नन्दिगिरिः
File:Nehru Nilaya @ Nandi Hills.jpg |नेहरुनिलयम्
File:Vipsy 12-01-2012-1029.jpg|नन्दिगिरेः मनोमोहकं दृश्यम्
File:Vipsy 12-01-2012-1075.jpg|नन्दिगिरेः परितः पर्वताः

## बाह्यानुबन्धाः
* अधिकृत जालस्थानम् 
* नन्दिगिरेः पक्षय: 
* नन्दिगिरिः
* http://sniffindia.com/nandi-hills-ub-city-hills-in-the-clouds-luxurious-mall/नन्दिगिरि:

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
आश्रमव्यवस्था

**शतायुर्वै पुरुषः** इति प्रायोवादानुसारं मानवजीवनं शतवार्षिकम् अस्ति। सर्वोऽपि शतायुर्न भवितुमर्हति। जिजीविषेदेकैकोऽपि शतं समा इति भारतीयसंस्कृतिरिदं शतवार्षिकं मानवजीवनं चतुर्षु भागेषु विभाजयति। त इमे भागा **आश्रम** पदेनाभिधीयन्ते। **ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासः** इति चत्वारः एते आश्रमाः । सर्वोऽपि लोकः स्ववयोऽनुरूपमाश्रममाश्रयेत् । तदाश्रमनिर्दिष्टान् नियमान् पालयेदिति च पूर्वं व्यवस्था परिकल्पिताऽसीत् ।

सर्वेष्वपि धर्मसूत्रग्रन्थेषु, स्मृतिर्गन्थेषु च एते आश्रमा वर्णिताः सन्ति । आ उपसर्गपूर्वेकात् **श्रम** धातोः **घञ्** प्रत्यययोगे **आश्रम** शब्दोऽयं निष्पद्यते । आ शाम्यन्ति अस्मिन् इति आश्रम:’ इति व्युत्पत्त्या अस्य अर्थः स्पष्टः ।

बाल्ये वयसि अभ्यस्तविद्यानाम् तारुण्ये भोगाभिलाषिणाम्, वार्द्धके वयसि मुनिवृत्तीनाम्, अन्ते परमात्मध्यानेन देहत्यागिनाम् इति रघुनामन्वयं विवक्षता महाकविना कालिदासेन आश्रमचतुष्टयमभिवर्णितम् । तथा हि-
:शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्।
:वार्द्धके मुनिव्रुत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम्॥ इति ॥ [रघुवंशः, प्रथमसर्गः, आष्टमश्लोकः]
आश्रमधर्मपालनेन मानवजीवनस्य चतुर्वर्गाणां धर्मार्थकाममोक्षाणां फलप्राप्तिर्भवति। तथा हि-ब्रह्मचर्याश्रमे विद्याध्ययनेन, तपोमयजीवनयापनेन, सर्वविधगुणानां सङ्ग्रहणेन च धर्मप्राप्ति:।
**गृहस्थाश्रमे** भौतिक-शारीरक-मानसिकानां समुन्नत्या, भौतिकविषयाणाम् उपभोगेन, दाम्पत्यजीवनयापनेन वंशप्रतिष्ठायै सन्तानोत्पत्या च धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलसिद्धिः ।
**वानप्रस्थाश्रमे** सपत्नीकेनेश्वराराधनं, संयमपालनं, योगादिकर्मसु प्रवृत्तिरित्येवं वैराग्यप्राप्तिः ।
**संन्यासाश्रमे** वैराग्यभावबलात् भौतिकविषयान् परित्यज्य योगाभ्यासरतः सन् परमपुरुषार्थं मोक्षम् आसाधयेत् इति मनीषिभिः इयम् आश्रमव्यवस्थोद्दिष्टा । तदुक्तं महाभारते - 
:चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता
:एतामारुह्य निःश्रेणी ब्रह्मलोके महीयते ।
:ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुक
:यथोक्तचारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ इति महा शा प (२४२ १५-१६)
#ब्रह्मचर्याश्रमः
#गृहस्थाश्रमः
#वानप्रस्थाश्रमः
#संन्यासाश्रमः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Four Ashrams 
* Living the Four Ashrams of Life

वर्गः:आश्रमव्यवस्था
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ्

(कालः – १८. ०१. १७३३ तः २२. ०२. १७९४)

अयं **फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ्** (Friedrich Casper Wolff) आधुनिकस्य भ्रूणविज्ञानस्य संस्थापकः । एषः १७३३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १८ दिनाङ्के जर्मन्-देशस्य बर्लिन्-नगरे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता सौचिकः आसीत् । तथापि सः वैद्यविज्ञानस्य अध्ययनं कृत्वा वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । १७५९ तमे वर्षे २१ वर्षीयः अयं फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ् ७ वर्षाणां कालावधेः युद्धे शस्त्रचिकित्सकः आसीत् । तदवसरे सः जीविनां वर्धनस्य विषये क्रान्तिकारकं किञ्चित् पुस्तकं प्राकाशयत् । तस्मिन् पुस्तके तेन भ्रूणविषये यत् लिखितं तत् समकालीनाः विज्ञानिनः न अङ्गीकृतवन्तः । तदनन्तरं सः रष्यादेशस्य चक्रवर्तिन्याः द्वितीय–क्याभरीनायाः आमन्त्रणं पुरस्कृत्य तत्र गत्वा सैण्ट् पीटर्स् बर्ग् नामके प्रदेशे विद्यमानां विज्ञानसंस्थां प्राध्यापकरूपेण प्राविशत् ।

 
एषः फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फ् **“सामान्यैः अङ्गांशैः एव विशिष्टानि अङ्गानि निर्मितानि भवन्ति”** इति प्रत्यपादयत् । तदर्थं विशिष्टानि तर्कबद्धानि उदाहरणानि अपि प्रादर्शयत् । **“सर्वस्य अपि सस्यस्य अङ्कुरे सामान्याः एव अङ्गांशाः भवन्ति । अग्रे तेषु अङ्गांशेषु केचन अङ्गांशाः पुष्पाणि भवन्ति, केचन पर्णानि भवन्ति, अन्ये केचन सस्यस्य अन्यानि अङ्गानि भवन्ति । तत् पूर्वम् एव अङ्कुरस्थितौ न ज्ञायते । एवम् एव सर्वेषु अपि प्राणिषु प्रचलति"** इति अयं फ्रेडरिक् क्यास्पर् वुल्फ् प्रत्यपादयत् । सः जीवनस्य अन्तिमे काले दृष्टिदोषेण पीडितः अभवत् । १७९४ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य २२ तमे दिनाङ्के इदानीन्तने लेनिन् ग्र्याड् प्रदेशे दिवं गतः । तेन फ्रेडरिक क्यास्पर् वुल्फेन कृतानि संशोधनानि अद्यापि वैद्यजगतः मार्गदर्शकाणि सन्ति । भ्रूणे मूत्रकोशस्य उदयस्य विषयं सः विस्तरेण विवृतवान् आसीत् । तदर्थम् इदानीम् अपि तस्य अङ्गस्य नाम "वुल्फ्” इत्येव उच्यते ।

"

वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अर्कावती

एषा नदी चिक्कबळ्ळापुरमण्डलस्य नन्दीपर्वते उद्भवति । अस्याः दीर्घता १९५ किलोमीटर् अस्ति ।एषा रामनगरमण्डलस्य कनकपुरस्य समीपे कावेरीं सम्मिलति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
सौपर्णिका

एतस्याः नद्याः तटे स्तः कोल्लूरु मरवन्ते इति स्थानद्वयम् । एषा प्रायः सप्तकिलोमीटर्पर्यन्तं पराङ्मुखीभूय वहति । मरवन्ते प्रदेशे पट्टभूमिं रचयति ।

:

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला

नैस् शिला: दक्षिणभारतस्य बहुभागान् आक्रान्तवत्यः सन्ति ।  एताः भूमे: विकासस्य आरम्भिकस्तरे रूपिता: शिला: । एतस्मिन् प्रदेशे ग्रानैट्, सिष्ट् शिलावलयः उपरितनभागे, नैस् शिलावलयः अधोभागे  च अस्ति । एतेन क्रमेण दक्षिणस्य प्रस्तभूमिः रूपिता अस्ति ।  एता: नैस् शिला: भारतस्य पर्यायद्वीपस्य अवशिष्टानां शिलानां मूलाधाररूपेण सन्ति ।

राबर्ट् ब्रूस्फुट् नामकः भूविज्ञानी नैस् शिलाया: विषये प्रथमवारम् इतिवृत्तं लिखितवान् ।  स:   ताः शिलाः “मूलभूत नैस्” इति आहूतवान् ।  १९१६ तमे वर्षे स्मित् नामकः भूविज्ञानी ता: शिला: “पेनिन्सुलार् नैस्” इति आहूतवान् ।  एतासां विषये रामराव्, पिच्चुमुत्तु, राधाकृष्ण: इत्यादय: भारतीया: भूविज्ञानिन: व्यापकतया अध्ययनं कृतवन्त: सन्ति ।

अस्माकं देशे अनेका: प्रसिद्धा: वाटिका: सन्ति ।  उदाहरणार्थं देहल्या: राष्ट्रपते: भवनस्य पुरतः विद्यामानं ‘मोगल् गार्डन्स्’ ।  तथैव कर्णाटकस्य बेङ्गलूरुनगरस्थं ‘लालबाग्’ देशे प्रख्यातासु सुन्दरीषु वाटिकासु अन्यतमा ।  एतां  ‘केम्पुतोट’ इत्यपि आह्वयन्ति ।  ‘हे यात्रिक !  नमस्कुर्वन् अन्त: आगच्छतु ! एषा ‘पुष्पकाशी’ इति कुवेम्पु वाटिकाया: प्रशंसां कृतवान् अस्ति ।

एषा वाटिका प्रवासिनां यथा आह्लादं जनयति तथैव सस्यविज्ञानिनां प्रयोगालय: अपि अस्ति ।  भूविज्ञानिनाम् अध्ययनस्य क्षेत्रमस्ति ।  यत: कर्णाटकस्य भूविज्ञानस्य प्राथमिकं ज्ञानं प्राप्तुम् एतासां शिलानाम् अध्ययनम् आवश्यकम् अस्ति ।

बेङ्गळूरूनगरस्य निर्मापक: मागडि केम्पेगौड: नगरस्य अभिवृद्धिं सूचयितुं चतुर्षु स्थानेषु शिखराणां निर्माणं कृतवान् ।  तेषु एकं शिखरं लालबाग् वाटिकाया: कस्यचित् शिलाशैलस्य उपरि अस्ति ।  सा शिला बयोटैट् अभ्रक, हार्न्ब्लेण्ड् खनिजै: निर्मिता ग्रानैट् नैस् शिला अस्ति ।

यदा एषा शिला रूपिता तदा पश्चिमघट्टस्य वा, विन्ध्यपर्वतस्य वा, हिमालयपर्वतस्य वा इतोऽपि सृष्टि: एव न जाता आसीत् ।  आदिमजीविनां चिह्नानि अपि न आसन् ।

विकिरणपटुखनिजानाम् अध्ययनेन एतासां शिलानां वय: सामान्यत: २५० कोट्यधिकानि वर्षाणि इति निर्धारितमस्ति ।

कर्णाटकवन्यसंस्थाया: सहयोगेन भारतीय भूविज्ञानसर्वेक्षणसंस्था लालबागस्य पेनिन्सुलार् नैसं शिलाः राष्ट्रियभूवैज्ञानिकस्मारकम् इति घोषयित्वा तस्य संरक्षणार्थं क्रमं स्वीकृतवती अस्ति ।

अत्रत्यशिखरं केम्पेगौडस्य शासनस्य साक्षिभूतम् अस्ति चेत् एता: शिला: भूमे: विकासस्य इतिहासस्य आरम्भिकघटनानां साक्षिरूपेण सन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः
वर्गः:बेङ्गळूरु
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
तडियाण्डमोल्पर्वतः

**तडियाण्डमोल्पर्वतः** (Tadiandamol) कर्णाटकस्य कोडगुमण्डले विद्यमानः अत्युन्नतः गिरिः । कोडवभाषाया तडियण्डमोल् इत्युक्ते उन्नतः पर्वतः इत्येव अर्थः । पश्चिमपर्वतस्य शृङ्खलायाम् एव एषः अन्तर्गच्छति । अस्य औन्नत्यं सामन्यतः १७४८ मी. अस्ति । चरणप्रियाणामपि एतत् स्थानं प्रियतमं भवति । विराजपेटेप्रदेशतः ३०कि.मी.दूरे अस्ति । पर्वतमस्तके शाद्वलाः पर्वतं परितः शोलारण्यं विद्यते । पर्वतस्य सानुप्रदेशे चत्वारः प्रासादाः सन्ति येषां शतमानस्य इतिहासः वर्तते ।

## बाह्यानुबन्धाः
* तडियाण्डमोल्पर्वतः मार्गवर्णनम्

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
स्वर्णा

स्वर्णायाः तटे सन्ति पेर्डूर्, हिरियड्क,परिक(पर्कळ) हेर्ग, मणिपाल्, पेरम्पळ्ळि, उप्प्पूरु,  कल्याणपुर इत्यादीनि स्थानानि । एषा उडुपिनगरस्य कृते पेयजलं यच्छति ।

[वर्गः:[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
वृषभावती

एषा बेङ्गलूरुनगरस्य उत्तरदिशायां प्रवहति । एषा अर्कावती नद्याः उपनदी अस्ति । बेङ्गलूरुनगरस्य कुल्याजलेन एषा मलिना जाता ।काडुमल्लेश्वरदेवालयस्य पुरतः विद्यामा नन्दिकेश्वरकल्याणीतः एषा उद्भवति इति भावना अस्ति ।.

[वर्गः:[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
वरदा

**वरदा** नदी मध्यकर्णाटकस्य काचन नदी अस्ति । शिममोग्गमण्डले वरदमूलात् उद्भवति एषा ।एषा कर्णटाकस्य हावेरीमण्डले बळ्ळारीमण्डले च प्रवहति । गलगनाथसमीपे तुङ्गभद्रानद्या सह सम्मिलति ।

[वर्गः:[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
लाल्बाग्

**लालबाग्**-उद्यानं (Lalbagh) कर्णाटकस्य बेङ्गळूरुनगरे विद्यमानं प्रसिद्धम् उद्यानम् । उद्याननगरी इति ख्यातं बेङ्गळूरुनगरं ४६० वर्षेभ्यः पूर्वं श्रीमता केम्पेगौडमहोदयेन निर्मितम् अस्ति । जनानां सौकर्यायः श्रीकेम्पेगौडः अनेकानि सरोवराणि निर्मितवान् । जलसमृद्धये सुन्दरप्रशान्तवातावरणाय च योग्यां व्यवस्थां कल्पितवान् ।

बेङ्गळूरुनगरस्य हृदयभागे स्थितं ‘रक्तोद्यानं’ लालबाग् क्रिस्ताब्दे १७६० तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् नगरस्य किरीटमिव अस्ति । अत्यन्तं सुन्दरं विहारस्थानम् इति इदानीमपि प्रसिद्धम् अस्ति । १६ हेक्टर् विस्तीर्णे प्रदेशे अस्ति । मैसूरु हुलि(मैसूरु व्याघ्रः) इति ख्यातः प्रशासकः टिप्पु सुल्तान् अपि देशविदेशेषु विशिष्टान् वृक्षान् सस्यानि च आदाय फलपुष्पसस्यानि संवर्धितवान् । टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं लालबाग् उद्यानवनम् आङ्गलानाम् अधीनम् अभवत् । आदौ मैसूरुराजवंशीयानां मनोरञ्जनस्थानम् एतत् इदानीं सर्वजनानाम् उद्यानवनमिति ख्यातमस्ति । आङ्गलाधिकारिषु विशिष्य जान् क्यामरान्,  गुस्टाफ् क्रुम्बिगल् इत्येतौ विशिष्टसेवां अभिवृद्धिं च कृतवन्तौ । एच्.जवरायः डा एच्.मरिगौडर इत्यादयः अधिकारिणः लालबाग् वाटिकायाः सम्यगभिवृद्धिं कृतवन्तः । एतेषां प्रयत्नेन इदानीं लालबाग् ९६ हेक्टरप्रदेशे व्याप्तम् अस्ति।

## सस्यप्रभेदाः
देशविदेशीयाः ६५० अधिकसस्यप्रभेदाः इदानीम् उद्याने सन्ति । अकेशिया, मल्लिका, पेन्सिल् सीडर्, म्याग्नोलिया, आम्रं, निम्बम् अपूर्वाणि इतरकण्टकसस्यानि च सुन्दराणि सन्ति । केचन वृक्षाः आस्ट्रेलिया चीना बर्मा जावा श्रीलङ्का उत्तर-अमेरिका वेस्ट् इण्डीस् मेक्सिको इत्यादिभ्यः देशेभ्यः आनीताः सन्ति ।

सर्वत्र तृणावृतप्रदेशः सन्ति । हिन्दुस्थान् मशीन् टूलस् (H.M.T) यन्त्रागारेण निर्मितम् तान्त्रिकं घटीयन्त्रं ब्याण्डस्ट्याण्ड्, काचकभवनं (Glass House), मत्स्यालयः, केम्पेगौडगोपुरम् इत्यादीनी आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवने प्रतिवर्षं द्विः सप्ताहं यावत् फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । 

३०० कोटिवर्षप्राचीनः शिलापर्वतः, टिप्पुसुल्तानकालिकः आम्रवृक्षः, पाटलपुष्पवनं, जपानीवाटिका, उत्सांसि, राक् गार्डन्, धन्वन्तरिवनं, लालबागतटाकं च आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवनं (गाजिनमने) लण्डननगरे स्थितं क्रिस्टलप्यालेस् सदृशम् अस्ति । आगस्टमासे जनवरीमासे च अत्र फलपुष्पप्रदर्शनं भवति । लालबाग् दर्शनार्थं प्रातः ९ वादनतः पञ्चवादनपर्यन्तं समयावसरः कल्पितः अस्ति । प्रवेशशुल्कं दातव्यमस्ति । त्रिषु प्रवेशद्वारेषु मण्डपाः कृताः सन्ति । दर्शनाय उत्तमा व्यवस्थास्ति ।
## मार्गः
बेङ्गळूरुमेजेस्टिक् केन्द्रनगरयाननिस्थानतः ६.कि.मी नगरयानानां सौलभ्यमस्ति ।

अत्र प्रमुखाः भागाः एवं सन्ति ।
:१ काचगृहम् (ग्लास् हौस्)
:२ लालबाग-उद्यानस्य पेनिन्सुलार् नैस् शिला
:३ रोस् गाडन् (पाटलपुष्पोद्यानम्)
:४ कमलसरः

Image:Kempegowda tower lalbagh.jpg| केम्पेगौडगोपुरम्
Image:Kempegowda tower in Lal Bagh.jpg| केम्पेगौडगोपुरस्य अपरं दृश्यम्
Image:Kempegowda tower.jpg| केम्पेगौडगोपुरस्य अपरं दृश्यम्
Image:Lalbagh flower show.JPG|काचकभवने फलपुष्पप्रदर्शनम्

## बाह्यानुबन्धाः
* लालबाग् औद्भिदीय उद्यानम् 
* सस्य-सूचीपत्र 1891
* लालबाग् उद्यानं- राज्य अधिकृत जलस्थान 
* अधिकृत जलस्थान 

वर्गः: बेङ्गळूरुनगरस्य उद्यानानि
वर्गः: बेङ्गळूरुनगरस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
चित्रदुर्गम्

**चित्रदुर्गं** (Chitradurga) कर्णाटकस्य चित्रदुर्गमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ।
चित्रदुर्गम् ऐतिहासिकमहत्त्वम् आप्नोति । त्यागे, शौर्ये, परम्परायां च एतत् प्रसिद्धिम् आप्नोत् । अत्र विद्यमानः सप्तावर्तं दुर्गं पर्यटकान् आकर्षति । विजयनगरसाम्राज्यस्य काले तिम्मण्णनायकः इति सेनापतिः आसीत् । तस्य शौर्यपराक्रमं च प्रशंस्य राजा तस्मै एतत् स्थानं पारितोषिकरूपेण प्रदत्तवान् । तिम्मण्णनायकस्य पुत्रः **ओबण्णः** अथवा **मदकरिनायकः** । तस्य पुत्रः कस्तूरीरङ्गप्पः । अस्य काले प्रदेशः शान्तः समृद्धः चासीत् । इसिल इति प्रदेशः चित्रदुर्गस्य ईशान्यप्रान्ते ब्रह्मगिरेः समीपे अस्ति । चक्रवर्तिनः अशोकस्य काले एतत् स्थलम् अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत् । तस्य काले निर्मितः चैत्यालयः इदानीमपि अत्र दृश्यते । आशोकस्य शिलाशासनमपि अत्र प्राप्तम् ।
## वीथिका

Image:Cta.JPG|गालिमण्डपम्
Image:Nandi, Chitradurga.jpg|नन्दी
Image:Fort, Chitradurga.jpg|दुर्गः
Image:Pond view, Chitradurga.jpg|सरसः दृश्यम्
Image:Inside the fort, Chitradurga.jpg|दुर्गस्य अन्तर्दर्शनम्
Image:Inside view, Chitradurga.jpg|दुर्गस्य अन्यद् दृश्यम्
Image:Gopura, Chitradurga.jpg|गोपुरम्
Image:Temples inside the fort, Chitradurga.jpg|दुर्गस्य अन्तः विद्यमानाः देवालयाः
Image:Stone Pillars, Chitradurga.jpg|शिलास्तम्भाः
Image:Siddalingeshwara Temple, Chitradurga.jpg|सम्पिगेसिद्धलिङ्गेश्वरदेवालयःSampige Siddalingeshwara Temple

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Official Website 

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
देव-ऋणम्

तत्र प्रथमं तावत् महतीयं कृपा चराचरनिश्वनिर्मातुः परमेश्वरस्य येन सकलाम् इमां पाञ्चभौतिकीं सृष्टिं निर्माय मानवावास्थानम् अत्र संसाधितम् । तत्तद्बीजेषु सस्योत्पादनशक्तिः तत्तल्लतावृक्षादिषु च विचित्रैः वर्णैः सुगन्धैश्च युक्तानां पुष्पाणां मधुराणां च फलानाम् उद्भवशक्तिः गवादिषु दुग्धं कार्पासादौ वस्रोत्पादनशक्तिः इत्यादि सर्वं श्रीपरमेश्वरस्य कृपाप्रसादात् मनुजः प्राप्नोति । अद्य समन्ततः परिदृश्यमानानां विविधानां जीवनोपयोगिवस्तूनां सुखसाधनानां च मूलकारणत्वेन स परमेश्वरः एव अस्ति । अतः तस्येयं कृपा अवश्यमेव कृतज्ञतया स्मरणीया मनुजैः । तत्र परमेश्वरस्य विविधाः विश्वनियामकशक्तयः विविधदेवतारुपेण मानवानाम् उपकुर्वन्ति । अतः ताः देवताः उद्दिश्य अग्निमुखेन हवींषि दत्त्वा तान् प्रसादयितुं यागादीन् कृत्वा मानवः देवऋणात् मुक्तिं प्राप्नोति इति शास्त्रकारैः निर्दिष्टम् ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:ऋणत्रयम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पितॄणम्

तृतीयतः मनुष्यस्य व्यक्तिगत-अस्तित्वस्य कारणं पितृ-पितामह-प्रपितामहादिपरम्परा अज्ञातातीतपर्यन्तं गच्छति इति तु स्पष्टमेव । तैः पुरुषैः पुत्रान् उत्पाद्य वंशविस्तारः कृतः अत एव अद्यतनानां स्थितिः एतदपि अवश्यं कृतज्ञताबुध्द्या स्मर्तव्यं मनुजैः । एवं पूर्वपुरुषैः प्रवर्तितस्य वंशस्य सातत्यं विश्वकल्याणार्थम् अबाधं रक्षितुम् उत्तरदायित्वम् ऋणरुपेण मनुष्यस्य उपरि वर्तते । पुत्रान् उत्पाद्य वंशसातत्यं संसाध्य ऋणस्य अस्य शुध्दिः भवति इति उपदिष्टं शास्त्रकारैः ।

वर्गः:ऋणत्रयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नृपतुङ्गपर्वतः

**नृपतुङ्गपर्वतः** (Nrupatunga Hill) कर्णाटकराज्यस्य धारवाडमण्डले विद्यमानः कश्चन पर्वतः । वाणिज्यनगरी इति ख्यातस्य हुब्बळ्ळिनगरं परितः अनेकानि सुन्दराणि प्रेक्षणीय़स्थानानि सन्ति । तेषु अन्यतमं नृपतुङ्गपर्वतः नगरात् ४कि.मी दूरे अस्ति । उणकल् रेल्याननिस्थानकस्य अनतिदूरे अस्ति । नृपतुङ्गपर्वतमस्तके विद्यमाने उद्याने प्रतिसप्ताहं सङ्गीतादयः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः प्रचलन्ति ।

## टिप्पण्यः
## स्रोतांसि
## बाह्यसम्पर्कः
वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मधुगिरिः

**मधुगिरिः** (Madhugiri) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन नगरम् । उपमण्डलस्य केन्द्रमस्ति । इदं नगरं -(०८२३७) एकशिलानगरम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र विद्यमानः पर्वतः ३९३० पादमितः (१२०० मीटर्मितः) उन्नतः वर्तते । पर्वतारोहणं कष्टसाध्यम् अस्ति । अयं पर्वतः एशियाखण्डे एव प्रथमः। विश्वे द्वितीयः उन्नतः प्रदेशः।

## प्रेक्षणीयस्थानानि
मधुगिरेः एकशिलाशैलः दर्शनयोग्यः वर्तते ।

अत्र उद्भवलिङ्गरुपी मल्लेश्वरदेवालयः अस्ति । श्रीवेङ्कटरमणस्य देवालयोऽपि आवरणे अस्ति । ग्रामाद् बहिः दण्डिनमारम्मायाः विशालं मन्दिरम् अस्ति । अत्र मङ्गलवासर- शुक्रवासरयोः विशेषपूजा भवति । देवी अत्र भयङ्करस्वरूपिणी प्रकटितवक्रदन्ता अस्ति । प्रथमं तावत् देवीम् अत्र दर्पणे विलोक्य अनन्तरं साक्षात् दर्शनम् रूढिगतम् अस्ति ।

## मार्गः
:बेङ्गलूरुतः २०७ कि.मी 
:तुमकूरुतः ४० कि.मी

वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
देवरायनदुर्गम्

**देवरायनदुर्गम्** (Devarayanadurga) कर्णाटकस्य तुमकूरुमण्डले स्थितं गिरिदुर्गं पवित्रस्थानं च । अस्य अष्टसु दिक्षु गिरिपंक्तयः सन्ति । अस्य पौराणिकं नाम करिगिरिक्षेत्रम् । प्रथमपर्वतस्य समतलप्रदेशे दुर्वासमुनिना प्रतिष्ठितः श्रीभोगनरसिंहः अथवा लक्ष्मीनरसिंहदेवालयः, अन्यस्मिन् पर्वते योगनरसिंहमन्दिरं च स्तः । योगनरसिंहस्य कुम्भिनरसिंहः इति नाम अस्ति । अत्र एकस्यां गुहायां पारतीर्थम् इति जलस्थानमस्ति । रामतीर्थं धनुषतीर्थं च जलस्य स्रोतसी स्तः । इतोऽपि अग्रे चिक्कगरुडनगुडि, दिविगेगुण्डु, शिंषामूलं, जयमङ्गलीमूलं च सन्ति अन्यस्मिन् पर्वताग्रे नमस्कारभङ्गौ स्थितस्य सञ्जीवरायस्वामिनः मन्दिरम् अस्ति । सानुप्रदेशे ’नामदचिलुमे’ इति पवित्रतीर्थम् अस्ति ।

## बाह्यानुबन्धाः
* कर्नाटकप्रवासमर्गदर्शिका 

वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः
वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि
वर्गः:कर्णाटकस्य दुर्गाणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
देवयज्ञः

स्वस्य इष्टदेवतायाः उपासनाय परब्रह्मणः परमात्मने अग्नौ हवनमेव **देवयज्ञ** इति व्यपदिश्यते । अस्यैव अग्निहोत्रम् इत्यपि नामान्तरं विद्यते ।
:यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोसि ददासि यत् ।
:यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥
इति भगवद्वचनात् सिद्धं यत् परमात्मैव सर्वयज्ञानाम् आश्रयदातेति । अग्निं प्रज्ज्वाल्य वेदमन्त्रान् उच्चरन्तो विभिन्नदेवेभ्यो घृतादिपदार्थानाम् आहुतिं गृहस्थाः प्रददति स्म । एवं देवानां प्रीत्यर्थं स्तवनं हवनादिकं कर्म नित्यं यद् गृहस्थैः क्रियते तदेव देवयज्ञशब्देन अभिधीयते । यज्ञेन प्रीताः देवाः यजमानाय तानि तानि फलानि प्रयच्छन्तीति महती आस्था । 
:देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
:परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥
इति, 'यज्ञभाविताः देवाः इष्टान् भोगान् दास्यन्ते’ इति , 'तैः दत्तान् एभ्यः अप्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः’ इति 'यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व किल्बिषैः’ इति ,
'तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्’ इत्यादिभिः गीतोक्तवचनैः यज्ञानुष्ठानफलं ज्ञायते । नित्यनैमित्तिकभेदेन देवाः द्विधा विभक्ताः । तत्र रुद्रगणः, वसुगणः, इन्द्रादयो नित्यदेवा कथ्यन्ते । ग्रामवनगृहदेवाश्च नैमित्तिका उच्यन्ते । 
:अग्नौ प्रास्ताहुतिः सभ्यगदित्यमुपतिष्ठते ।
:आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ [ मनु ३.७६ ]
इति मनुवचनात् सर्वप्रत्यक्षदेवाय सूर्यनारायणाय आहुतिदानेन, तस्मात् वृष्टिः, वृष्टेश्चान्नं, ततः प्रजाजीवनमिति देवमनुष्ययोः परस्परं भावनान्विता इति ज्ञायते ।

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पञ्चमहायज्ञाः

अथ ऋणशोधसंकल्पनायां ऋणशोधस्य कालस्तु जीवितावधिः । यदि मरणपर्यन्तं कदापि मनुष्यः यागम् एकम् अपि करोति, प्रौढावस्थायामपि पुत्रमेकं प्राप्नोति, यदि विद्यार्थिदशायामेव स्वाध्यायं सुष्ठुभावेन समाप्नोति, यदा कदा वा दानमपि ददाति, तर्हि चतुर्भ्यः ऋणेभ्यः निष्कृतिः भवति इति स मन्यते । किन्तु अनेन ऋणशोधपरिकल्पनायाः मूलोद्देशः न सिध्यति । देवादीनाम् उपकाराः कृतज्ञतया नित्यं स्मर्तव्याः मनुजैः इत्यासीत् अपेक्षा । किन्तु ऋणे अपाकृते उत्तमर्णाधमर्णयोः सम्बन्धः समाप्तिम् एति । तदनन्तरम् उत्तमर्णस्य स्मरणाय न किमपि कारणमवशिष्यते । अत एव पञ्चमहायज्ञानां विधानम् । पञ्चमहायज्ञानां मूलं तु शतपथब्राह्मणे (९.५.६.१) तथा तैत्तिरीय-आरण्यके (२-१०-१०) उपलभ्यते । तैत्तिरीयारण्यके उक्तम् –
:*पञ्च वा एते महायज्ञाः सतति प्रतायन्ते सतति सन्तिष्ठन्ते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति* ।
तथा हि-याज्ञवल्क्यस्मृतौ यथा-
:बलिकर्म स्वधाहोम स्वाध्यायातिथिसत्क्रियाः
:भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महायज्ञाः । [ या. स्मृतिः १.१०२ ]
मनुस्मृतौ यथा-
:अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।
:होमो दैवो बलिर्भौती नृ यज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ [ मनुस्मृतिः ३-७० ]
यथाशक्ति गृहस्थः पञ्चमहायज्ञानामनुष्ठानं प्रतिनित्यं निर्वहेत् । अनिर्वहने च पञ्चसूना जनित पापभाग्भवति । अतः पञ्चमहायज्ञानुष्ठानेनान्नादि शुद्धिः , पापक्षयं च भवति । एतेभ्यो धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तिः सुलभा । एतेषामनुष्ठानं सर्वैः सुकरमस्ति । तस्मादमी 'पञ्चमहायज्ञ' शब्देनाभिधीयन्ते ।
#देवयज्ञः
#पितृयज्ञः
#भूतयज्ञः
#ब्रह्मयज्ञः
#नृयज्ञः	
आधुनिकप्रगतमानवः राष्ट्राणां सीमाम् उल्लङ्घ्य अद्य केवलं विश्वमानवस्य कल्पनाचित्रमेव उपस्थापयितुं समर्थः अभूत् इति वयं जानीमः । किन्तु मानवसीमाम् उल्लङ्घ्य समस्तजीवसृष्टिं स्वकल्पनापरिधौ आनयन्तः प्राचीनभारतीयाः कियता प्रमाणेन प्रगता वा न वा इत्येतद् विचारयन्तु विपश्चितः ।

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पुत्तूरु

**पुत्तूरु** भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य दक्षिणकन्नडमण्डले विद्यमानं किञ्चन नगरम् । पुत्तूरुजनपदस्य प्रधानं केन्द्रम् । इदं नगरं मङ्गलूरुतः ५२ कि मी दूरे विद्यते । मैसूरु-मङ्गलूरुमुख्यमार्गे विद्यमानानां पश्चिमघट्टशैलानां मध्ये विद्यते । २००६ तमे वर्षे अस्य नगरस्य जनसङ्ख्या ४८,०६३ आसीत् । अत्र निवसतां प्रमुखः उद्योगः कृषिः । भल्लातकस्य राष्ट्रियसंशोधनकेन्द्रं केम्प्कोसंस्थायाः प्रधानकार्यालयः पुत्तूरुनगरे विद्यते । पुत्तूरुसमीपे विद्यमानानि नगराणि - सुळ्य (३५ कि मी), उप्पिनङ्गडि (१२ कि मी), बेळ्ळारे (२५ कि मी) विट्ल (१५ कि मी)। पुत्तूरु दक्षिणकन्नडस्य द्वीतीयं बृहत् नगरं प्रमुखं वाणिज्यकेन्द्रञ्च वर्तते ।

वर्गः:उडुपीमण्डलम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
ब्रह्मयज्ञः

वेदाध्ययनाध्यापनं **ब्रह्मयज्ञ** इति कथ्यते । वेदे कर्म-उपासना-ज्ञानारव्येषु त्रिषु काण्डेषु ज्ञानस्यैव प्राधान्यम् उपवर्णितमास्ते । ज्ञानादेव नरत्वमिति जीवान्तरापेक्षया श्रेष्ठमिति कीर्त्यते । शास्त्रोक्तप्रकारेण सदाचार धर्मानुष्ठानयोः तत्परता एव नरे 'नरत्वम्’ आपादयति । मानवस्य क्रमिकविकासे ज्ञानं प्राधान्यम् । अतः सर्वास्ववस्थासु ज्ञानमावश्यकम् ।
नवोपनीताः समे ब्रह्मचारिणः श्रावण्यां पौष्टपद्यां वा उपाकर्म विधाय गुरोर्गृहं गत्वा वेदानधीयते । तथा चाह मनुः-
:श्रावण्यां प्रौष्टपद्यां वाप्युपाकृत्य यथा विधि
:युक्तश्च्छन्दांस्यधीयीत् मासान् विप्रोऽर्ध पञ्चमान् ॥ इति । [ मनु ४. ९५ ]
भाद्रपदमासादारभ्य मार्गशीर्षामावास्यां यावद्वेदाध्ययनं प्रचलति स्म । इमे वेदा अपात यामाः भवेयुरेतदर्थ ब्राह्मणाः प्रतिदिनं सन्ध्यामुपास्य भगवतः समक्षम् उपविश्य वेदाध्ययनं कुर्वन्ति स्म । अतएव ज्ञानयज्ञरूपः स्वाध्यायो गृहस्थानामनिवार्य इति-‘स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्यात्’ 'स्वाध्यायं सततं कुर्यात्’ इति च स्मृतिवचनम् एवं सन्ध्योपासनमीश्वरोपासनं चास्य यज्ञस्य विशिष्टं कर्म ।

वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कृष्णा

समीपे कृष्णानदी]]

भारतदेशे तृतीया बृहत् नदी। दक्षिणभारते, आन्ध्रप्रदेशे च द्वितीया बृहत् नदी अस्ति कृष्णानदी। आन्ध्रप्रदेशे जनाः कृष्णवेणी नाम्ना एतां नदीम् आह्वयन्ति । पश्चिमदिशि महाराष्टस्य महाबळेश्वरस्यम् उत्तरदिशि महादेवपर्वतश्रेण्यां समुद्रस्तरतः १३३७ मीटरमितोन्नते स्थाने लघुधारारूपेण जन्म प्राप्नोति। कृष्णानदी अनेकाभिः उपनदिभिः मिलित्वा महाराष्ट्रे, कर्णाटके, आन्ध्रप्रदेशे च भूमिं ससश्यामलां कृत्वा १,४०० किलोमीटरमितं प्रयाणं कृत्वा आन्ध्रप्रदेशस्य हंसलदीविक्षेत्रे बङ्गालोपसागरेण मिलति।
## प्रयाणम्
कृष्णानदी २९ उपनदीभिः मिलति। महाबळेश्वरस्य समीपे उगमानन्तरं  १३५किलोमीटरदूरे कोयिनानद्या मिलति। अनन्तरं वारणा पञ्चगङ्गादुधगङ्गा]]नदीभिः मिलति। महाराष्टराज्ये एषा नदी ३०६ किलोमीटर् यावत् प्रवह्य बेळगावीमण्डलस्य ऐनापुरप्रदेशे कर्णाटकराज्यं प्रविशति। कृष्णानदी उगमस्थानतः ५०० किलोमीटरदूरे कर्णाटकराज्ये घटप्रभा मलप्रभानदीभ्यां सह मिलति। आन्ध्रप्रदेशे प्रवेशतः पूर्वं भीमानद्या मिलति। कर्णाटकराज्ये ४८२ किलोमीटरदूरं प्रवह्य रायचूरुमण्डलस्य देवसूगूरुग्रामतः आन्ध्रप्रदेशस्य महबूबनगरमण्डलस्य तङ्गटिक्षेत्रे आन्ध्रप्रदेशं प्रविशति । ततः कर्नूलुसमीपे  तुङ्गभद्रानद्या मिलति। ततः श्रीशैलस्य समीपे  नागार्जुनसागरम् इत्यत्र कश्चन बृहत् जलबन्धः निर्मितः अस्ति । 
विजयवाडासमीपे ब्रिटीषकाले प्रकाशं ब्यारेज् नामकः सेतुः निर्मितः अस्ति । विजयवाडाक्षेत्रे कृष्णानदी ११८८ मीटर् दैर्घ्यवती भूत्वा विराटरूपं दर्शयति। ततः हंसलदीवि समीपे बङ्गालोपसागरेण मिलति। उपनदीभिः सह मेलनानन्तरं  कृष्णानद्याः  समग्रपरिवहनस्य प्रदेशः  चतुरस्रकि.मी यावत् भवति । अत्र परिवहनस्य प्रमाणं प्रतिराज्यम् एवम् अस्ति ।
*	महाराष्ट्रम् - २६.८%
*	कर्णाटकम् - ४३.८%
*	आन्ध्रप्रदेशः - २९.४%	
## कृष्णानद्याः तीरे पुण्यक्षेत्राणि
कृष्णानद्याः भारतदेशे  इतरनदीणामिव पौराणिकप्राशस्त्यम् अस्ति ।
यथा -  
*१.	श्रीशैलम् - द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु अन्यतमस्य आलयः अत्र अस्तु । प्रसिद्धे अस्मिन् शिवक्षेत्रे श्रीशैले भ्रमराम्बा मल्लिकार्जुनस्वामी च स्तः ।  
*२.	अलम्पुर् – अष्टादशशक्तिपीठेषु अन्यतमः आलयः अत्र अस्ति । नवब्रह्मनमाकः देवालयसमुच्चयः अत्र अस्ति। अलम्पुर् चालुक्यराजानां  निर्मितिः अस्ति ।
*३.	श्रीदुर्गामल्लेश्वरस्वामिक्षेत्रम् (कनकदुर्गा) – विजयवाडा।
*४.	अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः) - अत्र शिवः अमरलिङ्गेश्वरस्वामिरूपेण पूज्यते । बौद्धानाम् अपि पवित्रं स्थानम् एतत्।
*५.	मोपिदेवी – अस्मिन् प्रसिद्धक्षेत्रे नागपूजां करोति।
## योजनाः
प्रदान व्यासः - कृष्णानदी व्यवस्थे प्राजेट्
कृष्णानदी तीरे परिवाहक राष्ट्रं तृतीयायां अपि विस्तृतः सागुजलं, विद्युत् प्राजेट् निर्माणं भवन्ति। तथा -
### कर्णाटके
*१.	आलमट्टिजलबन्धः
*२.	नारायणपुरजलबन्धः
एतद्योजनाद्वयं संयुज्ज्य अप्पर् कृष्णा प्राजेक्ट् इति वदन्ति।
### आन्ध्रप्रदेशे
*	प्रियदर्शिनीजलबन्धः 
*	श्रीशैलजलानयनयोजना कर्णूल् जिल्ल श्रीशैल क्षेत्रे एतत् प्राजेट् निर्माणं भवति।
*	नागार्जुनासागरजलबन्धः - नल्गोण्डामण्डले एषा जलानयनयोजना १९५६ तमे वर्षे आरब्धा ।

वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य नद्यः
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
नृयज्ञः

अतिथिसत्कारो हि **मनुष्ययज्ञः**, नृयज्ञो, अतिथियज्ञश्चेति कथ्यते । वैदिकग्रन्थेषु 'अतिथिः साक्षादग्निरेव इति वर्णितोऽस्ति । ब्रह्मचर्याश्रमस्य समावर्तनाख्ये संस्कारे अन्तेवासिनं स्नातकं गुरुरुपदिशति **अतिथिदेवो भव** इति । तमुपदेशमात्मसात्कृत्वा ब्रह्मचारी गृहस्थाश्रमे नृयज्ञमिमं श्रद्धया निर्वर्तयति ।
:अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति ।
:नान्यस्तस्मात् परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥
इति । अतिथिसत्कारेण मानवस्य सर्वाशाः प्रतीक्षाः धान्य-पशु-बहुपुत्रलाभा दीर्घमायुश्चेति अनेके सुखराशयः समृद्धा भवन्ति । अतः सर्वकाल सर्वावस्थासु अतिथिरनुपेक्षणीयः । अन्यथा- 
:आशाप्रतीक्षे सङ्गत्तं सूनृतां
:चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान्
:एतत् वृड्न्क्ते पुरुषास्याल्पमेधसो
:यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ इति ॥ कठोपनिषत्-८ कठोपनिषदः वचनानुसारं सर्वनाशों समुत्पद्यते इति सुस्पष्टम् ।
उक्तं च महाभारते-
:अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते ।
:स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥
इति । पुण्यार्जनदृष्ट्या , पापापनोदनदृष्ट्या च अतिथियज्ञोऽयं कल्पितः । तदनुष्ठानेन उदारता, कृतज्ञता, निर्लोभः, समता त्यागप्रभृतयो गुणाः स्वयं विकसिता भवन्ति ।
एवं-
:देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितृन्गृहयाश्च देवताः ।
:पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग्भवेत् ॥	
इति मनुवचनाच्च नित्यं गृहस्थः पञ्चमहायज्ञान् अनुतिष्ठेत् । तदनुष्ठानेनैव गृहस्थः ऋणत्रयान्मुक्ति त्रिवर्ग सिद्धि च प्राप्य परमपुरुषार्थाय मोक्षाय अधिकारी भविष्यतीति ज्ञातव्यम् ।

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पितृयज्ञः

वैश्वदेवान्तर्गतबलिहरणेन, ब्राह्मणभोजनेन, अथवा विनायासं जलाञ्जलिप्रदानेन अपि पितृयज्ञः सम्पद्यते । पितॄन् प्रति स्नेहस्य आदरस्य च निदर्शकोऽयं यज्ञः ।
मातुः पितुश्च सततं परिचर्या, तयोराज्ञापालनं चात्र प्रधानं कर्म । पितॄन् देव इति भावयन्तः परलोकगतान् नैमित्तिकपितृन् प्रति पिण्डप्रदानं तर्पणविधानं च **पितृयज्ञ** इति कथ्यते ।

सन्मार्गप्रवर्तकाभ्यां मातापितृभ्यां कृपया असन्मार्गान्निवृत्य पुत्रादयो ज्ञानं विन्दन्ते । धर्मार्थकाममोक्षादि पुरुषार्थान् आसाद्य मुक्ता भवन्ति । ईदृश पित्रोः तृप्तये तद् आदराय चात्मनः कार्तज्ञ्यप्रदर्शनपुरस्सरं तेभ्य उऋणा भवितुं पितृयज्ञोऽयं नितान्तमनिवार्यः । पितृऋणस्य अपाकरणार्थं मनुष्यः पाणिगृहितायां पिण्डोदकक्रियायाः सञ्चालनार्थं सुपुत्रम् उत्पादयति ।

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कृष्णन् के एस्

(कालः – १८९८ तः १९६१)

अयं कृष्णन् के. एस्. (K. S. kRishanan) कश्चन प्रसिद्धः भौतविज्ञानी । अस्य पूर्णं नाम करिय–माणिक्यं–श्रीनिवास–कृष्णन् इति । अयं भारतदेशस्य तमिळ्नाडुराज्ये साम्प्रदायिके कुटुम्बे १८९८ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । सः विद्यार्थिदशायाम् एव खगोलशास्त्रस्य अध्ययनं, ताडपत्राणाम् अध्ययनं च अकरोत् । ततः महत् पुस्तकम् एव प्राकाशयत् अपि । अग्रे प्रो. रामन् – तः आकृष्टः सन् कल्कत्ता–विश्वविद्यालयस्य वैज्ञानिक–महाविद्यालये स्नानकोत्तरं शिक्षणं प्राप्नोत् । **“इण्डियन् असोसियेषन् फार् दि कल्टिवेषन् आफ् सैन्स्”** संस्थायां द्रवाणां प्रकाशप्रसरणं तथा अनिलाणुषु, मणिषु च विद्यमानस्य कान्तत्वस्य असमानतायाः विषये गभीरं संशोधनम् अपि अकरोत् । ढाकाविश्वविद्यालयः, अलहाबाद्–विश्वविद्यालयः इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु प्राध्यापकरूपेण अपि अयं कृष्णन् के. एस्. कार्यम् अकरोत् । भारतस्य स्वातन्त्र्यस्य अनन्तरं राष्ट्रिय–भौतशास्त्र–प्रयोगालयस्य निदेशकत्वेन अपि चितः अभवत् । जीवनस्य अन्तपर्यन्तम् अपि तस्मिन् प्रयोगालये कार्यम् अकरोत् अपि ।
 
अयं कृष्णन् के. एस्. अनेकासु राष्ट्रिय–अन्ताराष्ट्रिय–संस्थासु प्रतिष्ठितं पदं प्रति चितः आसीत् । अन्ताराष्ट्रिय–परमाणु–शक्तिमण्डल्याः, उद्यमं तथा वैज्ञानिक–संशोधन–मण्डल्याः, युनेस्को–संस्थायाः वैज्ञानिक–सूचना–समितेः च प्रमुखानि स्थानानि अलङ्कृतवान् आसीत् । १९४० तमे वर्षे एफ्. आर्. एस्. – प्रशस्तिं, १९५४ तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्तिं, राष्ट्रिय–प्राध्यापकप्रशस्तिं चापि प्राप्तवान् आसीत् । अयं कृष्णन् के. एस्. अत्यन्तं सरलः, जनप्रियः च आसीत् । वैज्ञानिकविषयैः सह तमिळ्साहित्ये, संस्कृतसाहित्ये, आङ्ग्लसाहित्ये च आसक्तः आसीत् । देशस्य व्यवहारैः सह क्रीडासु अपि अस्य महती आसक्तिः आसीत् । अनेन कृष्णन् के. एस्.महोदयेन  "तरङ्गविज्ञाने”, "संख्याकलनीय–उष्णगति–विज्ञाने”, "घनस्थितेः” विषये च संशोधनं कृत्वा लिखिताः १३ अधिकाः प्रबन्धाः प्रतिष्ठितासु पत्रिकासु प्रकाशिताः आसन् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Scientists Biography page on K S Krishnan, in Vigyan Prasar, Government of India

वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
भूतयज्ञः

ऋणचतुष्टयस्य पारं गत्वा पञ्चमो **भूतयज्ञः** प्रकल्पितः शास्त्रकारैः । समन्ततः अवस्थिता इयं संपूर्णा जीवसृष्टिः तस्यैव परमात्मनः अंशोद्भूता यस्माद् अस्माकम् उत्पत्तिः । एवं सहोत्पत्तिनिमित्तत्वात् कृमिकीटकपतङ्गदयोऽपि अस्माभिः आत्मीयताभावेन सम्बन्धम् अर्हन्ति । तमेव आत्मियताभावं प्रकटयितुं भूतेभ्यः बलिं ददानस्य भूतयज्ञः सम्पद्यते ।
बलि वैश्वदेवयज्ञ इत्यस्यैव नामान्तरम् । परिपक्वस्य भोजस्याल्पेनांशेन मन्त्रपूर्वकम् अग्नौ आहुतिः कीटादिभ्योऽन्नप्रदानं चात्र गृहस्थानां कर्म इति भगवान् मनुराह-
वैश्वदेवस्य सिद्वस्य गृह्योऽग्नौ विधिपूर्वकम्
:आभ्यः कुयद्दिवताभ्यो ब्राह्मणो होममन्वहम् ।
:शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम्
:वायसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद् भुवि ।
इति । 'अन्नाद् भूतानि भवन्ति’ 'अन्नाद् भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते’ । इति तैत्तिरीयोपनिषदः कथनानुसारं त्यागपूर्वकं भोगस्य रक्षणमिति, सर्वभूतानां पोषणं सुखकामनां च सर्वोऽपि कुर्यादिति । अत एव 'केवलाघो भवति केवलादि’ । [ऋ-१०/११७/६] इतिऋचा, 
:‘भुञ्जते तेत्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्’
इति भगवद्गीतायाः श्लोकार्धेन च-यदस्माकमस्ति तत्सर्वेभ्यो यथाशक्ति प्रेम्णा, दयया च दानं करणीयमिति’ यदि स्वयं भुङ्क्ते तर्हि सः पापी भवति इति ।
:एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति॥
:स गच्छति परं स्थानं तेजो मूर्तिपथार्जुन॥ इति ॥

वर्गः:पञ्चमहायज्ञाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
मनुष्य–ऋणम्

आदौ उपरिनिर्दिष्टानि त्रीणि एव ऋणानि परिगणितानि आसन् । तत्र कैश्चित् शास्रकारैः अनुभूतं यत् चतुर्थं समष्टेः समाजस्य वा ऋणम् अपि वर्तते । यतः मानवस्य एकाकिनः अस्तित्वमेव कल्पनां नाधिरोहति । मानवस्य समन्ततः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यादिषु विविधशिल्पेषु वा जनाः कार्यरताः सन्ति इत्यत् एव तस्य जीवनं सुशकं भवति इति स्पष्टमेव ।
	
चतुर्थस्य मनुष्य –ऋणस्यापि उल्लेखः श्रुतिषु उपलभ्यते ।
शतपथब्राह्मणे उक्तम् (श.ब्रा. १.७.२. १-५) –*ऋणं ह वै जायते योऽस्ति । स जायमानः एव देवेभ्यः ऋषिभ्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः* ॥१॥…. 
:*अथ यदेव वासयेत् । तेन मनुष्येभ्यः ऋणं जायते ॥५॥*
महाभारतेऽपि स्पष्टतया चतुर्णाम् ऋणानां निर्देशः प्राप्यते । तत्रोक्तम् –
:*ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते भुवि मानवाः ।*
:*पितृदेवर्षिमनुजैर्देयं तेभ्यश्च धर्मतः ॥ आदि १२०-१७ ॥*
	
सर्वेऽपि मानवाः परमात्मनः अंशभूतत्वात् परस्परं भ्रातृभावेन बध्दाः । तं भावं मनसि कृत्वा सर्वैः स्नेहदयाक्षमादिभिः मुदुभावैः समन्वितैः एव वर्तितव्यम् । तेन आनृशंस्येन अतिथिसत्काररुपेण मनुष्य-ऋणस्य निष्कृतिः भवतीति आदिष्टं शास्त्रकारैः ।
	
ऋणशोधकल्पनायाः अयं विशेषः यत् तस्याः स्वरुपादेव प्रतिफलस्य आशा अपेक्षा वा न क्रियते । ऋणनिर्यातने व्ययः तु भवत्येव । किन्तु तेन व्ययेन न किमपि प्रतिफलं प्राप्यते अधमर्णेन । ऋणशोधः एव तस्य फलम् । एवम् उपरिनिर्दिष्टानि कर्मजातानि निरपेक्षतया कर्तव्यानि । केवलं जन्मनः प्रभृति यद् ऋणं शिरसि वर्तते तस्य निष्कृतिः भवति इत्येव तस्य फलम् । यद्यपि एभिः कर्मभिः पुण्यं न लभ्यते तथापि ऋणशोधे अकृते यत् पापं स्यात् तस्य अवरोधः तु भवत्येव ।

वर्गः:ऋणत्रयम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः