open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वेतालपञ्चविंशतिका

वेतालपञ्चविशतिकायां नृपतिविक्रमसेनं प्रति वेतालेन कथिताः पञ्चविंशति कथा निबध्दाः । क्वचित् क्वचित् नवीनेषु पुस्तकेषु विक्रमसेनस्थाने विक्रमादित्य इति नाम दृश्यते । सम्भाव्यते प्रागयं स्वतन्त्रो ग्रन्थः, सम्प्रति तु बृहत्कथाकथासरित्सागरयोरङ्गभूतैवेयं प्राप्यते वेतालपञ्चविशतिका । द्वादशे  ततः पश्चात्कालिके वा शतके जातेन केनचित् शिवदासेनेयं लिखितेति प्रवादः । इयमेका गद्यपदयमयी, अपरा च गद्यमयीति रुपद्वयमस्या उपलभ्यते । आधिनिकीषु सर्वास्वपि भारतीयभाषासु अस्या अनुवादो जात इति लोकप्रियत्वमस्याः साधितं भवति ।
	
केनचिद्योगिना उपकृतः कोऽपि नृपस्तस्योपकारं चिकीर्षति । योगी नृपं तरुविशेषशाखावलम्बिनं मृतकदेहमानेतुमादिशति । राजनि तद्देहसमीपं गत्वा तमानेतुमुद्युञ्जाने सति तददेहाविष्टो वेतालो नृपमाह – ‘ यदि त्वं मूक एव मां नेष्यसि तदाहं त्वया नेतुं शक्यः, अन्यथा नेति ’ । नृपे तथेत्युक्त्वा त नयमाने वेतालस्तं पथि जटिलां कथां श्रावयित्वा तदुत्तरं पृच्छति, नृपो यथार्थमुत्तरं वदति, वेतालस्तमेव वृक्षमालम्बते यत्रासौ पूर्व स्थितः, पुना राजा तमुपसर्पति तथैव वितालो वदति, राजा पुनस्तं निनीषति, मध्येमार्गं पुनरपि वेतालो राजानं जटिलप्रश्नस्योत्तरं पृच्छति, राजनि च यथार्थमुत्तरं वदति पुनस्तत्रैवालम्बितो वेतालः इत्येवं क्रमेण सर्वाः कथाः श्राव्यन्ते । पञ्चविंशकथाया अवसाने नृपं मूकमवलोक्य वेतालोऽभिहितवान् यदयं योगी कपटोपायेन त्वां जिघांसति । तथा कथयित्वा ततो रक्षाया उपायमपि कथितवान् इदमेव तत्त्वमत्र वेतालपञ्चविंशतिकायाम् ।
	
शिवदासकृतोऽयं ग्रन्थः सरलया सुन्दर्या च शैल्या निबध्दः एकमेव निदर्शनं शैलीमाधुर्यप्रदर्शनाय क्षमेत् –
:**स धूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वाः ।**
:**यत्रैकपलितभ्रान्तिं करोत्यद्यापि जाह्नवी ॥**

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
शुकसप्ततिः

ग्रन्थोऽयं शाखाद्वयविभक्तः प्राप्यते –एका शाखा चिन्तामणिनामकेन केनचिद् ब्राह्मणेन प्रणीता, अपरा केनचन श्वेतम्बर जैनविदुषा कृता ।

अयं कथाग्रन्थोऽतीव मनोरञ्जकः । मध्ये मध्ये उपदेशप्रचैर्वर्णनपरैश्च पद्यैर्गथितमस्य गद्यं सरलम् । क्वचिन्मध्ये प्राकृतपद्यमपि विद्यते । देशान्तरं प्रस्थितः कश्चन मदनसेनो नाम वणिक् स्वस्त्रियो रक्षणार्थं गन्धर्वावतारभूतौ शुककाकौ न्ययुङ्क्त । अनन्तरमधर्मपथप्रस्थितां स्वामिनीमुपदेषुमिच्छन् काकःस्पष्टार्थमुपदिदेश । तेन कुपिता सा तं प्राणदण्डभीत्या न्यवारयत् । तथा दृष्ट्वा शुको बुध्दिमत्तया तामनुवर्त्तमानः अमुकवत् त्वम् अस्मिन् मार्ग सम्भविनीं बाधां निवारयितुमुपायान् जानासि न वेति पृष्टवान् । नेत्युक्ते तया तां कथामेकां श्रावयति । न कथया प्रथमया तन्मनोरथः सिद्ध्यति । ततोऽन्यां श्रावयति । ततोऽपि परतोऽन्यम् । एवं कालं नयन्नसौ शुकस्तां रक्षितवानधर्माचरणादयावन्मदनसेनो गृहानागच्छत् । इदमेवात्र वर्ण्य वस्तु । आसु कथासु असतीनां स्त्रीणां छलव्यवहारा एव मुख्यतया वर्णिताः ।
	
इमे वर्णिता ग्रन्था कस्यापि धर्मविशेषस्य प्रचाराय न कृताः । धर्मविशेषप्रचारमुद्दीश्यापि जैन-बौध्दमतानुसारिभिः कतिपये ग्रन्था निर्मीयन्त । मतविशेषस्य कथाग्रन्थेषु साऽऽकर्षकता न दृश्यते या साधारणकथाग्रन्थेषु । बौध्दैर्विरचिताः कथाग्रन्था अवदाननाम्ना प्रयन्ते ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अवदानशतकम्

ज्ञातेष्ववदानग्रन्थेषु अज्ञातकर्तृकम् **अवदानशतकम्** प्राचीनतमम् । ख्रीष्टतृतीयशताब्द्याः पूर्वार्धभागे ग्रन्थस्यास्य चीनभाषानुवादो जातस्तेन प्रथमा द्वितीय वा ख्रिष्टशताब्दी ग्रन्थस्यास्य रचनाकालो निर्धारयितुं शक्यते । ख्रीष्टशताब्दीपूर्वकालप्रणीतस्त्वयं ग्रन्थो नास्ति, यतोऽत्र दीनारशब्दप्रयोगः प्राप्यते । नहि ततो बहुपूर्वकाले दीनारशब्दः प्रचिलितप्रयोग आसीत् । दशकाव्येषु खण्डेषु विभज्यमानस्यास्य ग्रन्थस्य विनयपिटकाधारता प्रतीता । अत्र साहित्यिकगौरवं स्वल्पमात्रम् ,अधिकं शिक्षादापकत्वमेव । ऎतिहासिककथानामपि निवेशोऽत्र विद्यते, यथा बिम्बसारस्य पत्नी श्रीमति बुध्दशेषास्थिपूजापरायणा तत्पूजानिषेधिकाया अजातशत्रोराज्ञाया उल्लङ्घनेन राजादेशात्रिहतो भूत्वा स्वर्गं गतेति ।

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बालसाहित्यम्
दिव्यावदानम्

अयमपि ग्रन्थोऽज्ञातकर्त्तृक एव नानाग्रन्थानाम् विशेषतो विनयपिटकस्य कथाः स्ंगृह्य ग्रन्थोऽयं प्रणीतः । अयं भागद्वयविभागवान् ग्रन्थः पूर्वभागे महायानसम्प्रदायस्य द्वितीयभागे हीनयानसम्प्रदायस्य च सिध्दान्तान् गर्भीकरोति । एतदग्रन्थप्रणेता अश्वघोषकृतीनां ज्ञाताऽऽसीदिति भावसाम्यं प्रत्यायति । तथा हि अश्वघोषेण यत्र – ‘अतीत्य मर्त्त्याननुपेत्य देवान्’ इत्युक्तं तत्र दिवयावदाने अतिक्रान्तो नानुषवर्णमप्राप्तश्च दिव्यवर्णम्’ इत्युक्तम् ।
	
क्रैस्तद्वितीयशतकेऽस्य प्रणयनं कृतं स्यादित्यनुमातुं शक्यते यतोऽवदानशतकात्पूर्वकालिकत्वमस्य वक्तुमशक्यम् । ख्री० २६५ तमे वर्षे दिव्यावदानगतायाः शार्दूलकर्णावदानकथायाः चीनभाषानुवादो जातः । अतः प्रथमद्वितीयख्राष्टशतकयोरन्तराले लब्धोदयस्य अवदानशतकस्यासन्नोत्तरकालत्वमस्य निश्चितम् । अत्र वर्णिताः कथा नानारसाः । कुणालस्य कथा त्वतिकरुणा । विविधप्रकारकगद्यपद्योपबृंहितमिदं पुस्तकं बहुग्रन्थाश्रितं सम्भाव्यते ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
परिशिष्टपर्व (कथासाहित्यम्)

अयं ग्रंथो हेमचंद्रेण स्वप्रणीतस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितनामकस्य ग्रन्थस्य परिशिष्टरुपतया निर्मितः अस्य समयः १०८८-११७२ ख्रिष्टाब्दः । जैनधर्मप्रचाराय सरला उपदेशिकाश्च कथा अत्र ग्रथिताः जैनधर्मपक्षपातेन महाराज चन्द्रगुप्तोऽपि जैनधर्ममत्राङ्गीकारित इतितिहासविदोऽस्य दोषमुदभावयन्ति ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कर्णाटकस्य जलबन्धाः

## पीठिका
जीवनं जीवनाधारम् इति उक्तिः प्रसिद्धा एव । जलस्य सलिलम्, उदकम्, वारि, नीरम्, जीवनम् इति पर्यायपदानि सन्ति । जलेन विना पशुपक्षिवृक्षमानवानां जीवनं न शक्यते । अतः जलम् जीवनस्य मूलम् आधारः एव । वेणी,उत्पालिका, पालिः, रोधना,पङ्कारः इत्यादीनि जलबन्धस्य अन्य नामानि । जलस्य मूलं तु पर्वताः एव । पर्वतस्य कन्दरेषु नर्झरी उद्भूय प्रवहति । मार्गे विविधाः आपगाः सङ्गम्य नदीरुपमवाप्नोति । एषा एव जीविनां जीवनस्य अधारा भवति । जलस्य कूपादयः अन्यान्यमूलाः भवन्ति चेदपि नद्यः एव प्राधान्येनावलम्बिताः मानवैः । सागरे सङ्गन्तुं प्रधाववन्त्यः नद्यः मध्यमार्गम् महाबन्धं निर्मीय अवरुध्य च विवधोद्देशार्थं जलं सङ्गृह्णन्ति । अस्य एव जलबन्धः इति नाम । जलबन्धात् एव कुल्याभिः विद्युदुत्पादनार्थं कृष्यर्थं पानार्थं वा जलं नीयते ।

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अर्थशास्त्रम् (शास्त्रम्)

## परिचयः
अर्थशास्त्रम् अथर्वणवेदस्य "उपवेदः" इति प्रसिद्धम् । अनादिकालात् राजधर्मोपदेशकम् इदं शास्त्रम् । राज्यस्य भूप्रदेशः प्रकृतयश्च अर्थाः इत्युच्यन्ते ।
एतस्य अर्थस्य योगं (लाभम्) क्षेमं (संरक्षणम्) च उपदेशयत् शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् ।
:**मनुष्याणां वृत्तिः अर्थः । मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः तस्याः लाभोपायं शास्त्रम् अर्थशास्त्रम्** - कौटलीयम् अर्थशास्त्रम् । 
दण्डनीतिः इति अर्थशास्त्रस्य पर्यायपदम् । अर्थशास्त्रम् राजधर्मं निरूपयति ।
 

## प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः
महाभारतस्य शान्तिपर्वणि राजधर्मप्रकरणे प्राचीनानाम् अर्थशास्त्रकाराणाम् उल्लेखः दृश्यते । तदनुसारेण मनुः, बृहस्पतिः, शुक्रः, विशालाक्षः, पराशरः, व्यासः, बाहुदन्तीपुत्रः, वातव्याधिः, कौणपदन्तः, भारद्वाजः, पिशुनः इति दश प्राचीनाः अर्थशास्त्रकाराः इति कौटल्यः स्वकीयेऽर्थशास्त्रे उक्तवान् ।

## अर्थशास्त्रग्रन्थानाम् उल्लेखाः
:- बाहुदन्तीपुत्रस्य वातव्याधेश्च अर्थशास्त्रग्रन्थौ ग्रन्थरूपेण न प्रकटितावास्ताम् । 
:- कौणपदन्तः (भीष्मः), भारद्वाजः (द्रोणाचार्यः) - एतयोः अर्थशास्त्रस्य तत्त्वनिरूपणं महाभारते शान्तिपर्वणि प्रोक्तम् । 
:- पिशुनः (नारदः) एतस्य अर्थशास्त्रतत्वानि नारदस्मृतौ द्रष्टुं शक्यन्ते ।
### बार्हस्पत्यम् अर्थशास्त्रम्
कीदृशाः मन्त्रिणः भवितुं योग्याः? इत्यस्मिन् विषये बृहस्पतेः मतम् एवमस्ति ।
::::स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् ।
::::तैः सार्धं चिन्तयेत् कार्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥
राजा प्राज्ञान्, मौलान्, स्थिरबुद्धीन्, त्रिकरणेषु शुचीन्, दक्षान् च मन्त्रिस्थाने नियोजयेत् । तैः साकम् करणीयं कार्यमधिकृत्य परिचिन्तनं कुर्यात् । ततः तदेव कार्यं ब्रह्मणेन (पुरोहितेन) सह चिन्तयेत् । तदनन्तरं स्वयमेकाकी सन् चिन्तयेत् । इति बृहस्पतेः अभिप्रायः ।

### शुक्राचार्यप्रणीतम् अर्थशास्त्रम्
"भार्गव नीतिसारः" इति ग्रन्थ एवेदम् ।

### विशालाक्षनाम्ना  प्रणीतम् अर्थशास्त्रम्
एतदेकम् अर्थशास्त्रं विद्यत इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः बालक्रीडानाम व्याख्याने विश्वरूपाचार्येण श्लोकोऽयम् उद्ध्रियते यथा - 
:::वन्यान् वनगतैर्नित्यं मण्डलस्थान् तथाविधैः । 
:::चारैरालोच्य सात्कुर्यात् जिगीषुर्दीर्घदूरदृक् ॥ इति । ग्रन्थोऽयं नोपलभ्यते ।

### कौटलीयम् अर्थशास्त्रम्
वर्गः:अर्थशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
जातकमाला

जातकमालाशब्देन बोधिसत्त्वानां पूर्वजन्मकथासंग्रहो बुध्यते । भगवता बोधिसत्त्वानां पूर्वजन्मस्मतत्वेन तत्कथा अत्र वर्णिताः । पालीग्रन्था अस्या जाकमालाया आधारभूताः । शैली चात्राश्वघोषकाव्यानुकारिणी । अत्र प्राचीनेतिहासो नास्ति । बौध्दमतस्य सर्वविधाः सिध्दान्ता अत्रोपनिबध्दाः ।
गद्यानि पद्यानि चात्र चमत्कारीणि । दानधर्ममहत्त्ववर्णनप्रसङ्गे शिबिराजकुले अवतीर्णस्य बोधिसत्त्वस्य एका कथा प्रसूयते । कश्चिदन्धो ब्राह्मणः तमेकमक्षि याचितवान् स च तस्मै एकस्याक्ष्णः स्थानेऽक्षिद्वयं दातुं प्रवृत्तः । अक्षिस्थाने वस्त्वन्तरप्रदानाय प्रार्थयतो मन्त्रिणो बोधिसत्त्वः प्राह – 
:**यदेव याच्येत् तदेव दद्यान्नानीप्सिसं प्रीणयतीह दत्तम् ।**
:**किमुह्यमानस्य जलेन तोयैर्दास्याम्यतः प्रार्थितमर्थमस्मै ॥**
पुनरपि सचिवैरनुरुध्यमानो बोधिसत्त्वः प्राहः –
:**नायं यत्नः सार्वभौमत्वमाप्तुं नव स्वर्ग नापवर्गं न कीर्त्तिम् ।**
:**त्रातुं लोकानित्ययं त्वादरो मे याञ्चाक्लेशो मा च भूदस्य मोघः ॥**

तदीया जातकमाला क्वचित् क्वचिदतीव कर्णरसायनं पद्यमुपस्थापयति –
ततश्चकम्पे सधराधरा धरा विलङ्घ्य वेलां प्रससार सागरः ।
जातकमालाया बौध्दसम्प्रदायग्रंथतया पालीग्रंथाधारतया च यदि क्वचित् पालीशब्दाः प्राप्यन्ते तर्हि न विस्मयस्य स्थानमिदम् ।
१०००तमे ख्रीष्टाब्दे जातकमालायाश्चीनभाषानुवादो जातः । ख्रीष्टसप्तमशतके भारतभुवमागतस्य चीनयात्रिण इत्सिङ्गस्य जातकमाला ज्ञाने आसीत् । अतः सप्तमशतकात्पूर्वं पञ्चमं शतकं षष्ठं वाऽस्या रचनायाः कालः प्रत्येतव्यो भवति ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उपमितिभवप्रपञ्चकथा

लोककथारुपेण भावानां पात्रीकरणद्वारकप्रतीककथारुपेण चात्र मनुष्यजीवनं व्याख्यातम् । प्रतीकात्मकसंस्कृतभाषाबध्दसाहिये सर्वप्रथमसृष्टतयाऽस्य मूल्यं महत् । अयं ग्रन्थः सिध्दर्षिणा ९०६ तमे ख्रीष्टाब्दे प्रणीतः भूमिकान्ते ग्रन्थकृता स्वयं विवृततयाऽत्रत्यं रुपकं सुबोधमजनि । सरला भाषा बालबोधिनी । साहित्यिकदृष्ट्या नेदं तथा मनोरञ्जकं यथोपदेशदृष्ट्या ।

‎

वर्गः:संस्कृतकथासाहित्यम्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:बालसाहित्यम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
अस्थि

thumb|right|200px|किञ्चित् अस्थि

इदम् अस्थि शरीरस्य किञ्चन बहुमुख्यम् अङ्गम् अस्ति । एतत् अस्थि बहुविधं भवति । अस्थीनां कारणतः एव शरीरस्य कश्चन निर्दिष्टः आकारः भवति । इदम् अस्थि शरीरस्य आन्तरिकभागे भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* अस्थि
* Review (including references) of piezoelectricity** and bone remodelling 
* A good basic overview of bone biology from the Science Creative **Quarterly
* Physiology of Bone Formation 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
नाभिः

इयं नाभिः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नाभिः उदरे भवति । एषा नाभिः आङ्ग्लभाषायां Abdomen इति उच्यते ।
thumb|right|200px|मानवस्य नाभिः
thumb|left|200px

## वेदपुराणेषु नाभिः
नाभितः सम्बद्धस्य मणीपूर चक्रस्य संदर्भे रजनीश महाभागः एवं कथयति – 
तीसरा शरीर मैंने कहा, एस्ट्रल बॉडी है, सूक्ष्म शरीर है। उस सूक्ष्म शरीर के भी दो हिस्से हैं। प्राथमिक रूप से सूक्ष्म शरीर संदेह, विचार, इनके आसपास रुका रहता है। और अगर ये रूपांतरित हो जाएं—संदेह अगर रूपांतरित हो तो श्रद्धा बन जाता है; और विचार अगर रूपांतरित हो तो विवेक बन जाता है। - रजनीश(कुण्डलिनी और सात शरीर व्याख्यानमाला)

वैदिकग्रन्थेषु कुत्रापि प्रत्यक्षरूपेण श्रद्धायाः सम्बन्धं नाभितः नास्ति। केवलं नारदपुराणे १.६६.८९ उल्लेखमस्ति यत् पद्मनाभदेवस्य शक्तिः श्रद्धा अस्ति। श्रद्धायाः नाभितः सम्बन्धने किं न्यायं भवितुं शक्यते। सोमयागे सोमं क्रीत्वा तं शकटे स्थापयित्वा यज्ञवेदीं प्रति आनयन्ति। यजमानपत्नी शकटचक्रस्य नाभ्यां आज्यं सिञ्चति, येन नाभ्यां चक्रस्य घर्षणेन कस्यापि आसुरी वाचः उत्पत्तिः मा भवेत्। यथा चन्द्रमसः संदर्भे कथनमस्ति यत् या पञ्चदश कलाः सन्ति, ताः प्रजापतेः वित्तमस्ति। यः षोडशी कला, सा तस्य आत्मा। न्यूनाधिक रूपेण, यः स्थिति आत्मनः संदर्भे अस्ति, सैव नाभ्यां संदर्भे अपि भवितुं शक्यते। आत्मा संदर्भे कथनमस्ति यत् बाह्येभिः दुःखसुखेभिः आत्मनः कम्पनं न भवेत्, अयं अपेक्षितमस्ति। नाभेः संदर्भेपि अयमेव स्थिति अस्ति वा न वा, अयं विचारणीयः। स्कन्दपुराणे  ५.३.४४.१७ उल्लेखमस्ति यत् नाभीनां गयानाभिः पुण्या अस्ति। गयाप्रदेशस्य गुणमस्ति यत् तत्र गयासुरस्य देहस्य कम्पनं समाप्तं भवति। 
* 
व्यावहारिकरूपेण, किमयं सम्भवमस्ति यत् बाह्यसंसारे उच्चावच स्थितिः, अधर्मस्य स्थितिः भवति एवं अन्तस्थलः अस्पृष्टं एव भवति। अयं अपेक्षितमस्ति यत् आत्मनः परितः, नाभ्या परितः अपि श्रद्धायाः साम्राज्यं भवेत्, न अश्रद्धायाः। श्रद्धैव नाभ्याः वित्तं भवेत्।

ऋग्वेदे १.१६३.१२ यज्ञीयाश्वस्य संदर्भे कथनमस्ति यत् अजः पशुः अस्य नाभिरस्ति एवं स अजः अश्वस्य पुरः नेनीयते। उपनिषदेषु उल्लेखमस्ति यत् अजः स्थितिः सूर्योदयस्योदयात् पूर्व स्थितिः, गुणानां प्राकट्यात् पूर्वस्थितिः, अनिरुक्त स्थितिरस्ति। सामवेदे हिंकार भक्तिः अनिरुक्तस्थिति उच्यते। किं वैदिकसाहित्ये नाभिः सार्वत्रिकरूपेण अनिरुक्तं एव अस्ति, अयं अनुसंधेयः। ऋग्वेदे १०.१२४.०२ कथनमस्ति यत् अहं अरणीं नाभिं गच्छामि। कर्मकाण्डे अश्वत्थस्य उपरि अरणिः शम्याः अधरारणिं मन्थति। एवंप्रकारेण, एकपक्षतः वित्तम् नाभिं प्रभावयितुं शक्नोति एवं द्वितीय पक्षे नाभिः वित्तं प्रभावयितुं शक्नोति। पुराणेषु, सार्वत्रिक रूपेण नाभितः ऋषभस्य उत्पत्तिः भवति। ऋषभः धर्मस्य अवस्थायाः सूचकः अस्ति, यत्र अधर्मः पृष्ठतः भवति। 

शेषशायी विष्णोः नाभितः पद्मस्य आविर्भावं, पद्मस्य कर्णिकायां ब्रह्मदेवस्य स्थितिः एकं सावर्त्रिकं चित्रमस्ति। अस्मिन् चित्रे मधु-कैटभ असुराणां स्थितिरपि दर्शनीयमस्ति। पद्मस्य आविर्भावं बहिर्मुखी अस्ति अथवा अयं हृदयस्य अनाहतचक्रस्य अन्तर्मुखी विकासमस्ति, अयं विचारणीयः। पद्मस्य कर्णिका कारणरूपं भवति, यथा पृथिवीरूपी पद्मस्य कर्णिका मेरुपर्वतमस्ति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका

## संदर्भाः 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
पक्ष्म

thumb|right|200px
thumb|left|200px

पक्ष्म शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । आङ्ग्लभाषायां पक्ष्म Eyelid इति उच्यते । बाह्येभ्यः अवरोधेभ्यः नेत्रस्य रक्षणं करोति पक्ष्म ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
नाडी

thumb|right|150px|नाड्यः (वर्णैः दर्शिताः)

इयं नाडी शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । नाड्यः बहुविधाः भवन्ति । एषा नाडी आङ्ग्लभाषायां Nerve इति उच्यते । एताः नाड्यः शरीराद्यन्तं प्रसृताः सन्ति । एताः नाड्यः शरीरस्य अन्तर्भागे भवन्ति । नाडीनां द्वारा एव समग्रे शरीरे रक्तस्य सञ्चारः भवति ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
त्रिलोकम्

सनातनधर्मस्य विश्वासानुगुणः त्रयः लोकाः भवन्ति । अमाकं मानवानां वासस्य लोकः मर्त्यलोकः उपरिविद्यमानः देवतानां निवासः ऊर्ध्वलोकः अधः विद्यमानः राक्षसानां वासस्थानं अधोलोकः इति ।

वर्गः:सनातनधर्मः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
तिप्पगोण्डनहळ्ळिजलबन्धः

## पीठिका
तिप्पगोण्डनहळ्ळिजलबन्धः अथवा टि.जि.हळ्ळि जलबन्धः इति चामराजसागरः इति वा अस्य नाम । अर्कावती कुमुदावती नद्योः सङ्गमस्थाने एव अयं जलबन्धः निर्मितः । बेङ्गळूरुतः मागडिताल्लूकुकेन्द्रं गमनमार्गे  २५कि.मी.द्रूरे अयं जलाशयः अस्ति । बेङ्गळूरुमहानगरस्य जलदाहस्य उपशमनार्थम् अयं जलागारः भारतरत्नं सर् एम्.विश्वेश्वरय्य मार्गदर्शनेनक्रि.श.१९३३तमे वर्षे निर्मितः।

 

वर्गः:कर्णाटकस्य जलबन्धाः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ओष्ठः

अयम् ओष्ठः अपि शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । सर्वस्य अपि प्राणिनः ओष्ठद्वयम् भवति । अयम् ओष्ठः अपि कतिपय (उ | ऊ! | प् | फ् | ब् | भ् | म् | व् ) अक्षराणाम् उद्भवस्थानम् । अयम् ओष्ठः आङ्ग्लभाषायां Lip इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* eMedicine
* University of North Carolina 
* Anatomy at oralhealth.dent.umich.edu 

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
भारतस्य चत्वारि पुण्यधामानि

अखण्डे भारतवर्षे चत्वारि प्रसिद्धानि महापुण्यधामानि सन्ति । एतेषां उत्पत्तिविषये निश्चिता मान्यता अथवा साक्षी उपलब्धा नास्ति । आस्तिकः विश्वासः एव अत्र प्रधानः भवति । भारतस्य चतृसु दिशासु महत्वपूर्णानि मन्दिराणि प्रतिष्ठन्ते । तानि पुण्यधामानि रामेश्वरः द्वारका जगन्नाथपुरी बदरीनाथः च । अष्टमशतके भगवप्रादः श्री शङ्कराचार्यः एतानि एकसूत्रेण ग्रथितवान् इति दृढविश्वासः । एतेषु चतृषु मन्दिरेषु किं परमम् इति निर्णेतुं नैव शक्यते । चतुर्णामपि समानं पुण्यस्थानत्वेन मन्यन्ते साधकाः । 

वर्गः:भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्णः

वर्गः:वर्णाः
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मूत्रकोशः

thumb|right|200px|मूत्रकोशः
thumb|left|200px|मूत्रकोशौ

मूत्रकोशः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । मानवशरीरे द्वौ मूत्रकोशौ भवतः । मूत्रकोशः शरीरस्य अन्तर्भागे विद्यमानम् अङ्गम् अस्ति । अयं मूत्रकोशः आङ्ग्लभाषायां Kidney इति उच्यते । अयं मूत्रकोशः मूत्रस्य सङ्ग्रहणं कृत्वा बहिः प्रेषयति ।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
कपालः

thumb|200px|right|मानवकपालः
thumb|left|200px|गजकपालः

अयं कपालः शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । कपालः सम्पूर्णस्य शिरसः अस्थिभागः । कपालस्य कारणतः एव शिरसः वा वदनस्य वा निर्दिष्टः कश्चन आकारः भवति । अयं कपालः आङ्ग्लभाषायां Skull इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Dept of Anth Skull Module 
* Skull Anatomy Tutorial. 
* Bird Skull Collection Bird skull database with very large collection of skulls

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
प्राचीनभारतस्य आदर्शनार्यः

अहल्या द्रौपदी सीता तारा मण्डोदरी तथा ।
पञ्चकं ना स्मरेन्नित्यं महापातकनाशनम् ॥

भारतीयसंस्कृतौ प्रजाः प्रतिगृहम् एषः श्लोकः नित्यप्रार्थना रूपेण गाययन्ति । भारतीयसमाजे नारीणां तु महत्स्थानं दत्तम् अस्ति । यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः इति सृतौ मनुः स्मृतवान् । प्राचीनभारते तादृश्यः आदर्शाः नार्यः आसन् याः इदानीमपि प्रातस्स्मरणीयाः ।

वर्गः:भारतस्य इतिहासः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
कर्नाटकगुरुकुलयोजना (संस्कृतक्षेत्रे नूतनः उपक्रमः)

संस्कृतक्षेत्रे दृश्यन्ते केचन विरोधाः। तत्रैकः वेदशास्त्रयोः विरोधः, ये वेदाध्यायिनः ते प्रायः वेदमात्रनिष्ठाः तदर्थावगमने न प्रयतन्ते, ये च शास्त्राध्यायिनः ते यदर्थप्रकाशनाय प्रवृत्तानि शास्त्राणि स्वरविशिष्टस्य वेदस्य अध्ययने न मनः संयोजयन्ति। अपरः संस्कृतशास्त्रयोः। संस्कृतम् अधीयानाः अपि केचन भाषामात्रत्वेन तं पठन्तः, सा भाषा यदवगमनाय कुञ्चिकायमाना विद्यते तं विस्मरन्ति। शास्त्रज्ञाः शास्त्रवित्वमेव बहुमन्यमानाः भाषायाः अवगमने तद्भाषणे च न यतन्ते। अन्यः आर्षाधुनिकयोः। ये च शास्त्रेषु कृतप्रयत्नाः ते तानि शास्त्राणि आधुनिकक्रमेण, आधुनिकमाध्यमेन च उपस्थापयितुं क्लिश्यन्ति, ये च आधुनिकविचारक्रमे माध्यमे च निष्णाताः, ते शास्त्रेषु अप्राप्तसिद्धयः सन्तः क्लिश्यन्ति तथ्योपस्थापने।

एतेषां विरोधानां परिहाराय, वेदशास्त्रोभयनिष्ठान् संकृतप्रियान् आधुनिकविचारे माध्यमे च गतिमतः विदुषः निर्माणाय कर्नाटकगुरुकुलयोजना १५ वर्षेभ्य प्राक् आरब्धा। प्रबोधिनीगुरुकुलं, वेदविज्ञानगुरुकुलं, मैत्रेयीगुरुकुलम् इति गुरुकुलत्रयं कर्नाटके विद्यते।

##### गुरुकुलस्य विशिष्टाः अंशाः –
:•	विश्वविद्यानिलयपरीक्षानिरपेक्षतया द्वादशवर्षाणाम् अध्ययनम्।
:•	प्रतिदिनं पूर्वाह्ने शास्त्राणां साम्प्रदायिकक्रमेण अपराह्ने वेदानां गुरुमुखोच्चारणानूच्चारणाक्रमेण अध्ययनम्।
:•	वेदशास्त्राभ्यां सह English, Computer, Science इत्यादीनामपि विषयाणां तद्विदैः अवगमनम्।
:•	विद्वत्सु सामाजिकदृष्ट्याधानम्।
:•	छात्राणां समग्रविकासार्थं वेदः विज्ञानं योगः कृषिः कलाकौशलम् इति पञ्चमुखिशिक्षण्म्।
:•	प्रशासनिकव्यवस्थापेक्षया पारिवारिकव्यवस्थायाः प्राधान्यम्।
:•	प्राचीनगुरुकुलवत् अधीयानेभ्यः द्विशताधिकच्छात्रेभ्यः अशनवसनवैद्यकीयव्यवस्था शुल्करहिता।

वर्गः:गुरुकुलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि

विश्वे प्राचीनानि अपूर्वस्थानानि युनेस्को द्वारा संरक्षितस्थानानि इति उद्घुष्टानि भावन्ति । तादृशावलिषु  प्राचीनभारतस्य विशिष्टस्थानानि अपि अन्तर्गच्छन्ति ।
*१) हम्पी
*२) पट्टदकल्लु
*३) कुतुब् मिनार्
*४) अजन्तागुहाः
*५) एल्लोरागुहाः

वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
नाविकनीलः

**नाविकनीलः** अथवा गाढनीलः

वर्गः:वर्णाः
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
शरणदेवः

**शरणदेवः** एकः संस्कृतस्य वैय्याकरणः वर्त्तते । एतेन दुर्घटवृत्तिः इत्याख्यः ग्रन्थः लिखितः । येषां शब्दानां पाणिनीयव्याकरणरीत्या साधुत्वं कल्पयितुं न शक्यते तादृशानां शब्दानाम् अत्र साधुत्वं प्रदर्शितम् । तदपि शास्त्रीयशैल्या निरूपितवान् । अपि च कानिचन पदानि असाधुरूपाणि इति उक्तवान् । एषह् स्वीये ग्रन्थे अदौ मङ्गलश्लोके सर्वज्ञबुद्धम् अभिवन्दितवान् । अपि च तत्र तत्र  बौद्धग्रन्थानां  प्रयोगाः प्रदर्शितवान् । एषह् बौद्धपन्थीयः आसीत् । एतस्य कालांशः क्रिस्तशाक ११७४ । एतेन लिखितः ग्रन्थः सर्वरक्षितेन पुनः समीकृतमिति स्वयम् उल्लिखितवान् ।

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
रामचन्द्रः (वैय्याकरणः)

**रामचन्द्रः** एकः संस्कृतस्य वैय्याकरः वर्तते । एतेन प्रक्रियाकौमुदी इति ग्रन्थः लिखितः । अत्र च पाणिनीयसूत्राणां व्याख्यानं विद्यते । एवमेव धर्मकीर्तिः अपि *रूपावतारः* इति व्याख्यां लिखितवान् । परन्तु रामचन्द्रस्य व्याख्या विस्तृता, सरला च वर्तते । शब्दानां प्रक्रियाबोधनमेव एतस्य ग्रन्थस्य महत् उद्देश्यम् वर्तते ।
रामचन्द्रः शेषवंशीयः इति प्रसिद्धं वर्तते । शेषवंशः वैय्याकरणवंशमित्येव प्रसिद्धं वर्तते ।  अस्मिन् वंशे २५ वैय्याकरणाः आसन् इति ज्ञातं वर्तते । रामचन्द्रस्य पौत्रः विठळः प्रक्रियाकौमुद्याः उपरि प्रसादः इति व्याख्यां लिखितवान् ।

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
जातकर्मसंस्कारः

**जातकर्मसंस्कारः** नवजातशिशोः संवर्धनार्थं तथा च तस्य परिपोषणार्थं भवति । एतस्मिन् नाभिवर्धनात्पूर्वं पञ्च ब्राह्मणैः वैश्वानरः अग्नेः स्तुतिः भवति । तथा च आहुतिः अपि देयं भवति । येन शिशोदीर्घायुष्यम् एवम् अभ्युदयश्च भवति ।गर्भकोशात् शिशौ निर्गते जातकर्म विधीयते । पुत्रमुखदर्शनेन पिता नाभिवर्धनात् प्राक् शीतोदकेन सतैलस्नानं विधाय उत्तराभिमुखी भूत्वा यथाविधि जाताकर्म कुर्यात् । जातकर्मणि पितृनुद्दिश्य नान्दीमुखीश्राध्दादिकर्माणि क्रियन्ते । एतत्सर्वं शौचानन्तरमेव कर्त्तव्यम् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* जातकर्मसंस्कारः 
* जातकर्मः 

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चूडाकर्मसंस्कारः

चूडानां केशपाशानां संस्कारो येन कर्मणा क्रियते तत् चूडाकर्मेति कथ्यते । प्रथमे तृतीये वा संवत्सरे अथवा कुलधर्मानुसारेण् संस्कारोऽयं करणीयः । प्रवरसंख्यानुसारेण् चूडाकरणसंस्कारः कल्पितः। शिखा एकाधिका भवितुमर्हति । वशिष्ठगोत्रियाः शिरोमध्यभागे एकां शिखां धारयन्ति । अत्रिकाशयपगोत्रियाः पञ्चशिखां धारयन्ति । भृगुवंशीयाः सर्वमुण्डिताः भवन्ति ।

## बाह्यस्म्पर्कतन्तुः
* चूडाकरणम्
* चूडाकर्मसंस्कारः

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उपनयनम्

अध्ययनार्थं आचार्यस्य समीपं नीयते येन कर्मणा इति **उपनयनम्**।  ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्रधानसंस्कारः। बालसंस्काराणाम् उपनयनाख्यः संस्कारः एव सर्वप्रधानः । वेदाध्ययनाय गुरोः  शिष्यस्य समीपे गमनम् उपनयनम् इति उच्यते । उपनयन शब्दोऽयम् उपपूर्वक नी धातोः ल्युट् प्रत्यययोगे निष्पद्यते ।  उप-समीपे (वेदपठनाय गुरोः समीपे) नयनमुपनयनम् । यदा पिता वेदम् अध्यापयितुम् असमर्थो भवति तदा स्वयं स्वपुत्रम् आचार्यस्य समीपं नीत्वा तस्य उपनयनार्थं प्रार्थयेत् । आचार्यश्च तम् उपनीय शिष्यत्वेन अङ्गीकृत्य तम् अध्यापयेत् । महर्षिगौतममतानुसारेण प्रथमतः अष्टमवर्षवयस्कं माणवकम् उपनयनसंस्कारेण संस्कुर्यात् । उपनयनं हि माणवकसंस्कारः ।

आगर्भाष्टमाब्दमा च षोडशाद्वर्षात् ब्राह्मणस्योपनकालः । क्षत्रियवैश्ययोरेकादशे द्वादशे च वर्षे कर्तव्यः । तदत्यते च यथाक्रमं द्वाविंशात् चतुर्विंशाच्च वर्षात् पूर्वं कर्तुं शक्यः । उपनयनक्रियायां प्राधान्येनानुष्ठीयमानं कर्म बटुना दण्डग्रहणं मेखलाजिनबन्धधारणं च ।
तत्र ब्रह्मसूत्रं वामबाहोरधस्तात् लम्बयित्वा शिरः प्रवेश्य वामस्कन्धे ध्रियते । मेखलापि विभिन्नवस्तुका श्रूयते । ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यभेदं निमित्तीकृत्य दण्डो विभिन्नवृक्षसम्बन्धी विहितः । ब्रह्मसूत्रं त्रैवर्णिकानाम् आर्याणां बाह्यं चिह्नम् । यद्धारणेन बटुः द्वितीयं जन्म प्रपन्न इति आस्थीयते । द्विज इति च व्यपदिश्यते । उपनयनसंस्कारस्य प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः, सावित्री मन्त्रोच्चारणयोग्यता सिद्धैश्च । तत्र यः कुमारं ब्राह्मणम् उपनीय वेदम् अध्यापयति सः आचार्यः । तस्य विद्याप्रदातृत्वात् पितृत्वेन, भगवती सावित्री मातृत्वेन च निर्दिश्यते । अध्ययनेन गुरुकुले निवसतां बटूनाम् इन्धनानयनं सायम्प्रातः सन्ध्योपासनं, भिक्षाटनं, स्थण्ड्लशयनं, गुरुशुश्रूषणम् इत्यादयो बहवः कर्मनियमाः सन्ति ।

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केशान्तसंस्कारः

षोडशे वर्षे **केशान्तसंस्कारः** सम्पादनीयः । संस्कारोऽयं ब्रह्मचर्यस्य समप्तिमेव सूचयति । अस्मिन् संस्कारे ब्रह्मचारी केशानां श्मश्रूणां च क्षौरं करोति । अवसरेऽस्मिन् आचार्याय गोदानं क्रियते । नापितायापि उपहारः प्रदीयते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* केशान्तसंस्कारः

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समावर्तनसंस्कारः

द्वादशवर्षाणि वेदग्रहणान्तं वा गुरुकुले ब्रह्मचर्यं चरित्वा ततः प्रतिनिवृत्तेन समावर्तनाख्यः संस्काराः अनुष्ठेयः । तत्र प्रधानभूतं कर्म स्नानम् । तच्च तस्य ब्रह्मचर्यप्रक्षालनोद्देशेन क्रियते । तेन स स्नातकाख्यो भवति । अत आश्रमाद् गृहगमनं **समावर्तनम्** इति गम्यते ।
अस्मिन्नवसरे एषः संस्कारह् सम्पाद्यते । संस्कारे अस्मिन् गुरोः उपदेशः भवति । एष उपदेशो ब्रह्मचारिणः जीवनयात्रां सुखदां सरलां च कर्तुं सारगर्भितो भवति । उपदेशवाक्यानि श्रद्धा-विश्वास-प्रेम-भक्ति-ज्ञान-वैराग्यादीनि ऐहिक-पारलौकिककल्याणानि वर्षन्तीव भान्ति ।

**ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे तथा**
**भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम् ।**
**नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथञ्चन**
**न नियोज्याश्च वा शिष्यो अनियोगे महाभये ॥**
**यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति**
**सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु**
**वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् ।**

वेदमनूच्याचार्यः अन्तेवासिनम् अनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।

स्वाध्याय प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वया उपास्यानि नो इतराणी । ये केचास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वया आसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धया अदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु ये तत्र ब्राह्मणाः संमार्शिनः । युक्ताः आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् तदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवं चैतदुपास्यम् ।

इति । तैत्तिरीयोपनिषत् । द्वितीयः अनुवाकः । 
एवमुपदेशैः स्नातकस्य जीवनविन्यासः समाजस्यादर्शः स्यादिति उद्दिष्टम् । समावर्तनमनु स्नातकस्य गृहस्थाश्रमप्रवेशः ।

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
निष्क्रमणसंस्कारः

शिशोः गृहाद् प्रथमबहिर्निगमनं निष्क्रमणमित्युच्यते । चतुर्थमासि शुभे दिने संस्कारोऽयं करणीय इति मनुनोक्तम् । शिशोःमानसिक्यभिवृध्द्यर्थं वाह्मजगत ज्ञाननिमित्तं श्रीवृध्द्यर्थञ्च संस्कारोऽयं विधीयते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* भारतस्य इतिहासः

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
भागुरिः

भागुरेः नामोल्लेखः पाणिनिना कृतः । परन्तु भागुरिव्याकरणाविषयकं मतं न्यासकारेणोध्दतम् । यथा 
वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः 
:*आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।*
अनेनानुमीयते यत् भागुरिनामधेयः कश्चन वैयाकरण आसीत् । महाभाष्ये ७/३/४५ सूत्रे भागुरेः नामोलेखः प्राप्यते ।

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारद्वाजः(वैय्याकरणः)

पाणिनीयव्याकरणे एकस्मिन् स्थाने भारद्वाजस्य मत्तमुध्दृतम् । पतञ्जलिनापि तस्यैव सूत्रस्य व्याख्यानावसरे भारद्वाजस्य मतं समीक्षितम् । कृकर्णपर्णाद् भारद्वाजे ४/२/१४५ सूत्रे यो भारद्वाजशब्दो विद्यते स देशवचनं एव च गोत्रशब्द इति काशिकायामुक्तम् ।
महाभाष्ये बहुषु स्थानेषु भारद्वाजीयवार्त्तिकानामुल्लेखः प्रप्यते । कात्यायनवार्त्तिकैः साकमस्य वार्त्तिकानां साम्यमस्ति । विस्पष्टं विस्तृतञ्चापि वर्त्तते । तद् यथा –कात्यायनवार्त्तिकम् घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिदर्थम् ।
भारद्वाजीयवार्त्तिकम्-घुसंज्ञायां प्रकृतिग्रहणं शिद्विकृतार्थम् ।
पाणिनिसूत्रे स्मृतो यो भारद्वाजः वार्त्तिकानाञ्च रचयिता यो भारद्वाजः स एक एव भिन्नो वेत्यस्मिन् विषये किमपि वक्तुं न शक्यते । भारद्वाजीयवार्त्तिकानां रचयिता को भारद्वाज इत्यज्ञातमस्ति ।

वर्गः:वैय्याकरणाः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कन्याः

thumb|भारतीया कन्या
अष्टवर्षादारभ्य चतुर्दशपर्यन्ता आयुविशिष्टा कुमारी कन्या इत्युच्यते । 

स्मृत्यनुसारं दशवर्षिया कन्या भवेत् । दशवर्षा भवेत् कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला इति मनुस्मृतिः । 

कन्यते दीप्यते या सा कन्या । (कन्+यक्+टाप्) । वयस्का कन्या वर्या इत्युच्यते । अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु (३/१/१०१) इति सूत्रेण अनिरोधार्ये वर्याशब्दः निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनिरोधश्चेद् भवति । अनिरोधः – अप्रतिवन्धः, यथा –शतेन वर्या, सहस्त्रेण वर्या । यः कोऽपि तस्यै विवाहप्रार्थनां कर्त्तुं शक्नोति । एतदर्थं कोऽपि विरोधो नासीत् ।

पतिंवरा कन्याः – महाभाष्यकारस्य समये कन्या स्वयं पतिं वरयति । पतिचयनाय कन्यायाः सम्मतिः आवश्यकी आसीत् । अतएव पतिंवरा कन्या इत्युदाहरणं प्रदत्तं पतञ्जलिना । (म्. भा. -३/२/४३) अथर्ववेदे एतादृशी प्रथा प्रचलिता आसीत् । 

यथा – ब्रह्मचर्येण कन्या युवानं विन्दते पतिम् (अथर्व -११/५/१८) । 

ऋग्वेदेऽपि- भद्रा वधूर्भवति यत् सुपेशाः, स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् (ऋ. १०/२७/१२) इति मन्त्रः प्राप्यते । या वधूः स्वयमात्मनैव जनेचित् जनमध्येऽवस्थितिमिति मित्रं प्रियमर्जुननलादिकं पतिं वनुते याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः । अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो याचते इत्यर्थः कृतः सायणेन । अनेन स्वयंवरविवाहः प्रदर्शितः। अभिरुपस्य वरस्यान्वेषणाय पितरो यतमाना आसन् । यथाशक्ति आभिरुपतमाय वराय कन्यां प्रदत्तवन्तः । अतः पतञ्जलिना उक्तम् –अभिरुपाय कन्या देयेति न चानभिरुपे प्रवृत्तिरस्ति, तत्र अभिरुपतमायेति गम्यते –(म. भा. १/४/४२) ।

## बाह्यसंपर्कतन्तुः 
* कन्या

वर्गः:मानवसम्बन्धाः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
अन्त्येष्टिसंस्कारः

अयं संस्कारः मानवजीवनस्यान्तिमसंस्कारः, येन संस्कारेण सह तस्यान्तिमजीवनं समाप्यते । अन्त्येष्टिसंस्कारेण मनुष्यः परलोकं प्राप्नोति । मृत्युपरवर्तिजीवनस्य सरलीकरणाय अयं संस्कारः अनुष्ठीयते ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*HINDU FUNERALS, CREMATION AND VARANASI 
*Hindu cremation in Kerala

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
विवाहसंस्कारः

गृहस्थाश्रमं प्रविविक्षता **विवाहसंस्कारः** अनुष्ठीयते । अयं संस्कारः स्त्रीणामपि भवति । गृहस्थाश्रमपरिपालनाय 'गृहिण्या' अपेक्षा भवति । अतः स्त्रीपुरुषयोः सौन्दर्यं पौरुषं-नारीत्वं-चरित्रं कुलं चेति बाह्याभ्यन्तरदृष्ट्या **उद्वाहः परिणयनं विवाहः** इति वा अभिधीयते ।

**इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः**
**भर्तृमार्गानुसरणं स्त्रीणां हि परमं व्रतम्** इति,
**न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते**
**तस्याः पुत्रं प्राप्य पुरुषः पूर्णोऽभवत्** इति,

'पुत्रलाभेन पितॄणाम् ऋणाद् मुक्तिः' - इत्यादिभिः सुभाषितैः अस्य संस्कारस्य महत्त्वम् अवगम्यते ।
तत्र वरेण वध्वाः पाणेः ग्रहणेन तस्याः तदायत्तीभावो व्यज्यते । अश्मनि तस्याः पादारोपणेन अश्मनः इव तस्याः स्थैर्यापादनम् उद्दिष्टम् । श्रूयते हि अश्म इव त्वं स्थिरा भवेति । अपि च भर्त्रा सह तस्याः सप्तपदीक्रमणेन होमावशिष्टस्य हविषः सहभोजनेन च तयोः दृढतरसख्यानुरागौ उद्दिष्टौ । वैवाहिक्यां क्रियायां प्रधानदेवता अग्निः । वरः तत्र वधूं पाणौ गृहीत्वा ग्रिरग्निं परितः नयति । अतः एव विवाहः **परिणयः** इति उच्यते । वैवाहिकः अयम् अग्निः दम्पतिभ्यां यावज्जीवं रक्षणीयः । तस्मिन् अग्नौ मन्त्रोच्चारणपूर्वकं हवींषि प्रक्षिप्यन्ते इति इमानि सूत्रग्रन्थोपदिष्टानि वैवाहिकानि कर्माणी ।
मनुस्मृतेः काले विवाहस्य अष्टौ प्रकाराः प्रथिताः आसन् । तथा हि - 
:**बाह्यो दैवस्थथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः**
:**गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचाश्चाष्टमोऽधम**  इति मनुस्मृतिः - ३-२१ 
:**अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः** इति महाभारतम्, आदि पर्व ७३-८
तेषु अष्टसु विवाहेषु ('ब्राह्म-दैव-आर्ष-प्राजापत्य-आसुर-गान्धर्व-राक्षस-पैशाच' इत्येतासु) वर्णक्रमानुसारेण ब्राह्मणः आद्यान् षट् विवाहान्, क्षत्रियवैश्यशूद्राः - आर्ष-गान्धर्व-आसुरश्चेति चतुरः धर्मविहितान् विवाहान् कर्तुम् अर्हन्ति ।
## बाह्यसंपर्कतन्तुः
* Śarmā, Bhaiyārām; Prasāda, Rāmacandra (1993). *The Vivāha, the Hindu marriage samskāras *. Motilal Banarsidass Publ., New Delhi, India. ISBN 8171419216.

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धूमलः

**धूमलः** (Violet)

वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
नामकरणसंस्कारः

अयं संस्कारः शिशोः जन्मानन्तरदश वा एकादशदिनानन्तरं भवति । गोपनीयं नाम तु जातकर्मसंस्कारे एव भवति । उच्चारणार्हं नाम् एतस्मिन् दिने भवति । शुभमुहूर्ते च नक्षत्रे मघुरध्वनियुतं नामचतुराक्षरैः वा द्वि अक्षरात्मकं भवति । नाम्नः करणं नामकरणम् । शिशोः जन्मनः दशमे एकादशे वा दिवसे पुण्येऽवसरे पिता प्राणानाचम्य “ अस्य पुत्रस्य नामकरणं करिष्ये” इति संकल्प्य “ पुण्याहं कथयित्वा नान्दीश्राध्दं च विधाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा कुमारस्य नाम” दद्यात् । ब्राह्मणशिशोः जन्मतः दशमदिवसे, क्षत्रियाणां त्रयोदशे षोडशे वा दिवसे, वैश्यानां षोडशे विंशतितमे वा दिवसे, शुद्राणां द्वाविंशे मासान्ते वा नामकरणसंस्कारः करणीयः ।

नामखिलस्य व्यवहारहेतुः शुभावहं कर्मसु भाग्यहेतुः ।
नाम्नैव कीर्त्तिं लभते मनुष्यस्ततः प्रशस्तं खलु नामकर्म ॥

संस्कारेषु नामकरणसंस्कारः पञ्चमोऽस्ति । अस्मिन् संसारे प्रत्येकवस्तुनः किमपि नाम विद्यत एव । नामकरणं विना जगतः व्यवहारः संज्ञाहीनत्वात् चलितुमसम्भवः । तस्मात् मानवेनास्य संस्कारस्यायोजनं वैदिकरीत्या साडम्वरं क्रियते । अस्य संस्कारस्य आयोजनदिवस –वार –तिथि –नक्षत्र –मास –वर्षादयः विविधैः पण्डितैर्भिन्नभिन्नतया प्रतिपादिताः । यथोच्यते रामदैवज्ञेन मुहूर्त्तचिन्तामणिनामके मुहूर्त्तविधायकग्रन्थे –

तज्जातकर्मादि शिशोर्विधेयं पर्वाख्यरिक्तानतिथौ शुभेऽह्नि ।
एकादशे द्वादशकेऽपि घस्रे मूदुध्रुवक्षिप्रचरोडुषु स्यात् ॥

अर्थात् पर्वदिने तथा रिक्ताभिन्नतिथिषु, शुभदिनेषु, जन्मतः एकादशद्वादशदिवसे मृदु – ध्रुव –क्षिप्र – चरसंज्ञकनक्षत्रेषु बालकस्य नामकरणसंस्कारः करणीयः । हरिहरपण्डितेन उच्यते – “ यस्य यावन्ति दिनानि सूतकं तदन्तदिने कार्यम्” । अर्थात् ब्राह्मणस्य एकादशदिने, क्षत्रियस्य त्रयोदशदिने, वैश्यस्य् षोडशदिने, शूद्रस्य एकत्रिंशत्तमे दिने नामकरणं करणीयम् । श्रीधरपण्डितेनास्य संस्कारस्य शुभमुहूर्त्तः निम्नप्रकारेणा प्रतिपादितः  । यथा श्रीधरः –

मित्रादित्यमघोत्तराशतभिषकस्वातीधनिष्ठाच्युत-
प्राजेशाश्विशशाङ्कपौष्णदिनकृत् पुष्पेषु राशौ स्थिरे ।
छिद्रां पञ्चदशीं विहाय नवमीं शुद्धेष्टमे भार्गव –
ज्ञचार्यामृतपादभागदिवसे नामानि कुर्याच्छिशोः ॥
नारदः –“सूतकान्ते नामकर्म विधेयं स्वकालोचितम्” इति । तत्र नक्षत्रादिनियमाभावः, नियतकालविहितत्वात् । तदुक्तं सारसंग्रहे –
	“एकादशेऽह्नि विप्राणां क्षत्रियाणां त्रयोदशे ।
	वैश्यानां षोडशे नाम मासान्ते शूद्रजन्मनाम्” ॥
मनुना उक्तम् –
	“नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां चास्य कारयेत् ।
	पुण्यतिथौ मुहूर्त्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते” ॥
यदि नामकरणस्य विहितकालोऽतिक्रान्तोऽभवेत्तर्हि शुक्रास्तादिदोषरहिते शुभकाले कर्त्तव्यम् ।
तदुक्तं कश्यपेन –
	उक्तकाले प्रकर्त्तव्या द्विजानामखिलाः क्रियाः । 
	अतीतेषु च कालेषु कर्त्तव्याश्चोत्तरायणे ॥
	सुरेज्येऽत्यसुरेज्ये वा नास्तगे न च वार्द्धके ।
	शुभलग्ने शुभांशे च शुभेऽह्नि शुभवासरे ॥
	चन्द्रताराबलोपेते नैधनोदयवर्जिते ।
	पूर्वाह्णे क्षिप्रनक्षत्रचरस्थिरमृदूडुषु ॥
	नाममङ्गलघोषैश्च रहस्यं दक्षिणश्रुतौ । इति 
बृहस्पतिमहोदयेनोक्तं –
	“पूर्वाह्णः श्रेष्ठ इत्युक्तो मध्याह्नो मध्यमः स्मृतः ।
	अपराह्णं च रात्रिं च वर्जयेन्नामकर्मणि” ॥
जगन्मोहने गुरुणा उक्तम् –
	“पक्षच्छिद्रां च नवमी हित्वा पञ्चदशीं तथा ।
	शेषाः स्युस्तिथयः सर्वा नामकर्मणि पूजिताः” ॥
	भाष्करार्कजभौमानां वर्जयेदंशकोदयौ ।
	धनकर्मसुतभ्रातृनवमस्थः शुभः शशी ॥
	शुद्धव्ययेऽष्टमे लग्ने पापाश्च व्यरिलाभगाः ।
	शुभेषु शेषसंस्थेषु नामकर्म शुभावहम् ॥ इति 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*  Namakarana ceremony 
*  Namakarana

वर्गः:षोडशसंस्काराः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लययोगः

प्रकृतिपुरुषयोः शृङ्गाराद् ब्रह्माण्डस्य पिण्डस्य चोत्पत्तिः जाता । श्रीगुरुपदेशेन शाक्तिसहितपिण्डस्य ज्ञानलाभो भवति । ततः कौशलपूर्णक्रियया पुरुषे प्रकृतेः लयो भवति लययोगः । सहस्रारे पुरुषः तिष्ठति । कुण्डलिनी नाम्नी महाशक्तिः आधारपद्मे प्रसुप्तावस्थायां तिष्ठति । योगः तां जागृत्य पुरुषस्य सविधं नीत्वा तत्र संयोजयति । लययोगो मनसः एकाग्रतानिमित्तं वहवो आनन्ददायकः पन्थानः वर्णिताः सन्ति । यथा- मन्त्रयोगे रुपकल्पनद्वारा ध्यानं क्रियते, हठयोगे भगवतः ज्योतिः कल्पनद्वारा ध्यानं क्रियते । तथैव लययोगे एतादृशी कल्पना न विद्यते । योगी योगसाधनद्वारा अन्तर्जगति अलौकिकविन्दुं पश्यति । विन्दुं स्थिरिकृत्य परमात्मनः ध्यानं करोति । तदेव विन्दुध्यानमुच्यते । एतदेव लययोगस्य वैशिष्ट्यम् । लययोगे नवाङ्गानि विद्यन्ते । तदुक्तं यथा –
अङ्गानि लययोगस्य नवैवेति पुराविदः ।
यम- नियम- स्थूलक्रिया-सूक्ष्मक्रिया –प्रत्याहार –धारणा- ध्यान लयक्रिया समाध्यादीनि नवाङ्गानि सन्ति ।

‎

वर्गः:योगः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारतस्य दुर्गाणि

विश्वे सर्वत्र राजानः राज्यं साम्राज्यं राजधानीं च शत्रुभ्यः रक्षितुं गिरिकन्दरदुर्गान् निर्मन्ति स्म ।

[वर्गः:भारतस्य दुर्गा
[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पत्नी

जनी-जाया –भार्या –दारा –वधू- पत्नीत्यादिषु पर्यायवाचिशब्देषु पत्नीशब्दस्य व्यवहारो न भवति । पत्या साकं यज्ञकर्मणि या सहधर्मिणी भागं गृह्णाति सैव पत्नीशब्दवाच्या भवति । यज्ञसाधनत्वात् फलग्रहीतृत्वाद्वा यस्याः यज्ञसंयोगो भवति सा पत्नी इत्युच्यते । पाणिनिसमये यज् जातेः यज्ञाधिकारः नासीत् तेषां भार्यायै पत्नीशब्दस्य व्यावहारो नैव कृतः आसीत् । किन्तु पतञ्जलिसमये एतादृशी स्थितिः नासीत् । भार्यायाः सामान्यबोधकः शब्दः पत्नी आसीत् । सर्वासां कृते पत्नीशब्दस्य व्यवहारः प्रचलित आसीत् । अतएव पतञ्जलिना उक्तम् – पत्युर्नो यज्ञसंयोगे यज्ञसंयोग इत्युच्यते तत्रेदं न सिध्दयति । इयमस्य पत्नी । अथ तर्हि स्यात् ? पत्नीसंयाज इति यत्र यज्ञसंयोगः – एवमपि तुषजकस्य पत्नीति न सिध्द्यति । उपमानात् सिध्दम् । पत्नीव पत्नी । ( ४/१/३३)
	
अस्यायमाशयो यत् त्रैवर्णिकानामेव सभार्याणां यज्ञेऽधिकारो न शूद्रस्य । अग्निसाक्षिपूर्वकपाणिग्रहण- निमित्तसादृश्यात् शूद्रस्य पत्नी इति प्रयोगः सिध्द्यति ।

वर्गः:स्त्रियः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
भारतस्य शैवमन्दिराणि

ओं नमः शिवाय । 
:मृत्युञ्जयाय विद्महे महादेवाय धीमही तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥

:आद्यायामिततेजसे श्रुतिपदैर्वेद्याय साध्याय ते ।
:नित्यानन्दमयात्मने त्रिजगतः संरक्षिणोद्योगिने ।
:ध्येयायाखिलयोगिभिस्सुरगणैर्गेयाय मायाविने ।
:सम्यक् ताण्डवसम्भ्रमाय जटिने सेयं नतिः शम्भवे ॥

भक्तवत्सलः शिवः भाक्तानां प्रार्थनां श्रुत्वा क्षिप्रं वरं प्रसादयति इति भारते बहूनां विश्वासः । भारतस्य जनसङ्ख्यायाम् अधिकाः जनाः शैवभक्ताः सन्ति । अतः देशेऽस्मिन् शिवमन्दिराणि अधिकानि सन्ति । तेषु कानिचनमन्दिराणां परिचयः अत्र क्रियते ।

वर्गः:हिन्दुधार्मिकस्थानानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
अहर्गणः

अह्नां गणः अहर्गणः इति।
ज्योतिश्शास्त्रम्

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अधिमासः

मेषादिस्थे सवितरति यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः।
चैत्राद्यः स विज्ञेयः पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्यः।।ब्रह्मसिद्धान्तः।।
ज्योतिश्शास्त्रम्

वर्गः:भारतीयमासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
करणम् (ज्योतिषम्)

ज्योतिश्शास्त्रे पञ्जाङ्गेषु   एकं अङ्गं भवति करणम्। तिथ्यर्धं करणमित्युच्यते। तानि सिंहः, व्याघ्रः, वराहः, गर्दभः, गजः, सुरभिः, विष्टिः, शकुनिः, चतुष्पात्, नागः, किंस्तुघ्नं च।

व्याकरणे षट् कारकेषु एकं कारकं भवति करणम्। साधकतमं करणमित्युच्यते।

चरकरणानि - शुक्लप्रतिपदान्त्यार्धात् करणानि पुनः पुनः।

सिंहव्याघ्रवराहाश्च खरेभपशुविष्टयः।।

स्थिरकरणानि - स्थिरकरणान्यसितचतुर्दश्यपरार्धादीनि चत्वारि।

प्राहुः शकुनिचतुष्पदात् द्विरसकिंस्तुघ्ननामानि।। (मुहूर्त्तमाधवीयम्)

ज्योतिश्शास्त्रम्

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
विश्वसंस्कृतसम्मेलनम्

thumb|200pix|विश्वसंस्कृतसम्मेलनं
thumb|50pix|प्रधानवेदी
विश्वसंस्कृतसम्मेलनं ( Vishwasamskruthasammelana) अन्ताराष्ट्रीयसंस्कृतसमवायेन आयोजयिष्यते । इदानीं अस्मिन् वर्षे २०१२ तमे नवदेहल्यां जनवरि मासस्य ५-१२ दिनाङ्के आसीत् ।

वर्गः:संस्कृतसम्मेलनानि
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मन्त्रयोगः

मननात् त्रायत इति मन्त्रः मननत्राणधर्मणो मन्त्राः । तन्त्रशास्त्रे उक्तं यत् –
:**मोचयन्ति च संसाराद् योजयन्ति परे शिवे ।**
:**मननत्राणधर्मित्वात्तेन मन्त्रा इति स्मृताः ॥**
परमशिवप्रोक्तस्य तन्त्रागमस्य साधनाविधिर्भवति मन्त्रयोगः । भारतीयदर्शने निगमस्य (वेदस्य), आगमस्य (तन्त्रस्य) परमप्रमाणं स्वीक्रियते । यथा – प्रयोगो विद्यते – वेदाः प्रमाणम्, आगमाः प्रमाणम् इति । आगच्छति बुध्दिमारोहति यस्माद्भ्युदयनिः श्रेयसोपायः स आगमः । तत्रागमस्य रहस्यमयसाधनाविधेः नाम भवति मन्त्रयोगः । नामरुपात्मकविषयेण जीवो बन्धनयुक्तो मवति । नामरुपात्मकप्रकृतिवैभवद्वारा अविद्याग्रस्तो भवति जीवः । अतः स्वस्य सूक्ष्मप्रकृतिप्रवृत्योः अनुसारेण नाममयशब्दावलम्बनेन भावमयरुपावलम्बनेन यत् योगसाधनं क्रियते तन् मन्त्रयोग इत्युच्यते । मन्त्रयोगस्य षोडशाङ्गानि सन्ति । तदुक्तम् –
:**भवति मन्त्रयोगस्य षोडशाङ्गानि निश्चितम् ।**
:**यथा सुधांशोर्जायन्ते कलाः षोडश शोभनाः ॥**
भक्ति- शुध्दि- आसन् –पञ्चाङ्गसेवन-आचार-धारण- दिव्यदेशसेवन्- प्राणप्रक्रिया मुद्रा- तर्पण- हवन् –बलि याग – जप-ध्यान- समाधीत्यादीनि षोडशाङ्गानि शास्त्रेषु वर्णितानि । योगेऽस्मिन् मुख्यतया कर्मत्रयं क्रियते । यथा –नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च 
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Abe, R. *The weaving of mantra: Kukai and the construction of esoteric Buddhist discourse*. (New York: Columbia University Press, 1999.)
*Beyer, S. *Magic and ritual in Tibet: the cult of Tara*. (Delhi: Motilal Banarsisdass, 1996).
*Conze, E. *Buddhism : its essence and development*. (London : Faber, c1951).
*Eknath Easwaran *Mantram Handbook* (see **Mantram Handbook**) Nilgiri Press (4th ed. ISBN 978-0-915132-98-0) (5th ed. ISBN 978-1-58638-028-1)
*Gelongma Karma Khechong Palmo. *Mantras On The Prayer Flag*. Kailash - Journal of Himalayan Studies, Volume 1, Number 2, 1973. (pp.&nbsp;168–169).
*Gombrich, R. F. *Theravaada Buddhism: a social history from ancient Benares to modern Colombo*. (London, Routledge, 1988)
*Govinda (Lama Anagarika). *Foundations of Tibetan Mysticism*. (London : Rider, 1959).
*Khanna, Madhu.  *Yantra: The Tantric Symbol of Cosmic Unity. * (Inner Traditions, 2003). ISBN 089 2811 323 & ISBN 089 2811 328
*Lopez, D. *Prisoners of Shangri-La: Tibetan Buddhism and the West*. (Chicago : University of Chicago Press, 1998)
*Mullin, G.H. *The Dalai Lamas on Tantra*, (Ithaca : Snow Lion, 2006).
**The Rider Encyclopedia of Eastern Philosophy and religion*. (London : Rider, 1986).
*Skilton, A. *A concise history of Buddhism*. (Birmingham : Windhorse Publications, 1994).
*Sangharakshita. *Transforming Self and World: themes from the Sutra of Golden Light*. (Birmingham : Windhorse Publications, 1994).
*Walsh, M. *The Long discourses of the Buddha: a translation of the Digha Nikaya*. (Boston : Wisdom Publications, 1987)
*Durgananda, Swami. *Meditation Revolution*. (Agama Press, 1997). ISBN 0 9654096 0 0
*Vishnu-Devananda, Swami. *Meditation and Mantras*. (Motilal Banarsidass Publishers, 1981). ISBN 81 208 1615 3
*Ashley-Farrand, Thomas. *Shakti Mantras*. (Ballantine Books 2003). ISBN 0 345 44304 7
*Stutley, Margaret and James. *A Dictionary of Hinduism*. (Munshiram Manoharlal Publishers, 2002). ISBN 81 215 1074 0

वर्गः:योगः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
देवमातरः

मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव ।  इदि उपनिषदुक्तिः अनुवर्तते । तत्र प्रथमवन्दनं मातुः एव इति इयमुक्तिः प्रतिपादयति । भारतीयपरम्परायां मातुः स्थानम् उन्नतम् अस्ति । माता किल मनुष्याणां देवतानां च दैवतम् । इति भासमहाकवेः वचनं तु देवतानामपि माता श्रेष्ठा इति सूचयति । अस्यां लेखमालिकायां काश्चन देवजननीः परिचयस्य प्रयत्नः विधितः ।

वर्गः:हिन्दुधर्मः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
नन्दादितिथयः

'''**नन्दा च भद्रा च जाया च रिक्ता
पूर्णेति संज्ञा क्रमशस्तिथीनां
छिद्राभिधास्तासु भवन्ति भास्वद्
वस्वङ्गसङ्ख्यास्तिथयस्सरिक्ता।।**  मुहूर्त्तमाधवीयम्।ज्योतिश्शास्त्रम्

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
उपरागः

सूर्यग्रहणं चन्द्रग्रहणञ्च उपराग इत्युच्यते।
स्फुटशशिमासान्तेऽर्कं पातासन्नो यदा प्रविशतीन्दुः।
भूच्छायां पक्षान्ते तदाधिकोनं ग्रहणमध्यम्।। आर्यभटीयम् ज्योतिश्शास्त्रम्

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
परावाक्

सेयं **परावाक्** स्वरुपज्योतिरुपा संविद्रुपा स्वप्रकाशेति महाभारते लिखितमस्ति । मूलाधारस्थपवनसंस्कारीभूता मूलाधारस्था शब्दब्रह्मरुपा स्पन्दशून्या बिन्दुरुपिणी सेति नागेशेन प्रतिपादितम् ।
चैतन्याभासविशिष्टतया प्रकाशिका माया निष्पन्दा परा वागिति पद्मपादाचाये वर्णितम् ।
परावाक् स्फोटशब्देनोच्यते । सैव शब्दब्रह्मेति कृष्णमित्रेण स्वीकृतम् ।

It is written in the Mahabharata that this is the transcendental word, the form of light, the form of consciousness, the form of self-illumination. Lord Nāgeśa has shown that the Supreme Personality of Godhead, who is situated at the root of the universe, is transformed into the wind at the root of the universe and is in the form of the Supreme Personality of Godhead. The illusory energy, which is distinct from the illusion of consciousness, is described in the Padmapāda-ācārya as the supreme speech, which is free from vibration. The other word is called an explosion. That is the Brahman of sound, as accepted by Krishna Mitra

वर्गः:भाषाविज्ञानम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्