open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हिरण्णय्यः

कन्नडवृत्तिनाटकरङ्गस्य प्रमुखेषु श्री.के.हिरण्णय्यमहोदयः (K. Hirannayya) अन्यतमः ।  हिरण्णय्यमहोदयस्य १९०५ तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरे जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री अनन्तरामय्यः, माता श्रीमती लक्ष्मीदेवम्मा । सः स्वस्य सप्तमकक्ष्यायाः विद्याभ्यासानन्तरं नाटकरङ्गं  प्रविष्टवान् । नाटकरङ्गे कायेन,वाचा,मनसा कलासेवां कृत्वा कृतार्थः अभवत् ।
श्रीहिरण्णय्यः विशिष्टः हास्यनटः सः समाजस्य न्यूनतानां विवरणं कर्तुं विशिष्टं व्यङ्ग्यपूर्णं सम्भाषणं करोति स्म । कौशलपूर्वकसम्भाषणे, सहास्यं कथनशैल्यां  च निस्सीमः । तस्य स्वारस्यपूर्णं सम्भाषणं श्रुत्वा जनाः स्मारं स्मारं हसन्ति स्म ।
देवदासी नामकं  सामाजिकनाटकं हिरण्णय्येन रचितेषु नाटकेषु प्रथमम् । विरलेषु सामाजिकनाटकेषु अन्यतमं देवदासी नाटकं क्रान्तीकारि अभवत् । अस्मिन् नाटके हिरण्णय्यमहोदयस्य नाजूकरायस्य पात्रम् अस्ति । तस्य विनोदवाचालपूर्णसम्भाषणं श्रुत्वा यः कदापि न हसति तादृशः अपि हसति स्म। तस्य प्रसिद्ध्यर्थं नाजूकय्यस्य पात्रं कारणीभूतम् अभवत् इति तु सत्यम् ।
मित्रैः सः‘ हिरण्णययमित्रमण्डली ’ इति वृत्तिनाटकसंस्थां स्थापितवान् । तस्य संस्था यशस्विनी अभवत् । १९४१ तमे वर्षे मित्राणां साहाय्येन 'वाणी’इति कन्नडचलनचित्रं निर्माय तत्र अभिनयं कृतवान् ।
श्री.के. हिरण्णययमहोदयस्य अनेके अभिमानिनः आसन् । ते 'कल्चर्ड कमेडियन्’ बिरुदं दत्त्वा सम्मनितवन्तः अपि । बहुमुखप्रतिभावन्वितः अद्भुतकलाकारः श्रीयुतहिरण्णययमहोदयः १९५३ तमे वर्षे द्विवङ्गतः तदा तस्य वयः ४८ आसीत् । श्री हिरण्णय्यमहोदयस्य एकमात्रं  पुत्रः श्री नरसिंहमूर्तिः । अद्यावधि नाटकरङ्गे पितुः अपेक्षया सुप्रसिद्धः हास्यब्रह्मा, नटरत्नाकरः मास्टर् हिरण्णय्यः एव नरसिंहमूर्तिः । पित्रार्जितां नाटकसंस्थां नरसिंहमूर्तिमहोदयः एव इदानीं चालयति ।

वर्गः:कन्नडलेखकाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अहं हि सर्वयज्ञानां...

## श्लोकः 
:**अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।**
:**न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ २४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुः एव च न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेन अतः च्यवन्ति ते ॥ २४ ॥

## अन्वयः
अहम् एव हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुः च । ते मां तत्त्वेन न तु अभिजानन्ति । अतः च्यवन्ति ।

## शब्दार्थः 
:अहम् एव सर्वयज्ञानाम् = अहम् एव सकलक्रतूनाम्
:भोक्ता च = अनुभविता च
:प्रभुः च = स्वामी च
:ते तु तत्त्वेन = ते तु यथावत्
:मां न अभिजानन्ति = मां न सम्यक् विदन्ति
:अतः = तस्मात्
:च्यवन्ति = फलात् भ्रष्टाः भवन्ति ।

## अर्थः 
अहमेव सर्वेषां यज्ञानां भोक्ता फलस्य प्रदाता च । एवं ये न जानन्ति ते कर्मफलं भुक्त्वा तदन्ते च्यवन्ते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

24
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अपि चेत्सुदुराचारो...

## श्लोकः 
:**अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।**
:**साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
अपि चेत् सुदुराचारः भजते माम् अनन्यभाक् साधुः एव स मन्तव्यः सम्यक् अव्यवसितः हि सः ॥ ३० ॥

## अन्वयः
अपि चेत् सुदुराचारः अनन्यभाक् मां भजते सः साधुः एव मन्तव्यः । सः हि सम्यक् व्यवसितः ।

## शब्दार्थः 
:अपि चेत् सुदुराचारः = दुराचारोऽपि स्यात् तथापि
:यः अनन्यभाक् = यः अनन्यभक्तिः
:मां भजते = मां सेवते
:सः = सः मानवः
:साधुः एव = सद्वृत्तः एव
:मन्तव्यः = ज्ञातव्यः
:हि = यतः
:सः = सः मानवः
:सम्यक् = यथावत्
:व्यवसितः = निश्चितवान् ।

## अर्थः 
यदि कश्चित् दुराचारोऽपि एकाग्रचित्तः मां भजति तर्हि सः साधुरित्येव मे मतिः यतः स सम्यगेव निश्चयं कृतवान् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

30
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा...

## श्लोकः 
:**क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।**
:**कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वत् शान्तिं निगच्छति कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥

## अन्वयः
दुराचारोऽपि क्षिप्रं धर्मात्मा भवति । शश्वत् शान्तिं निगच्छति । कौन्तेय ! प्रतिजानीहि, मे  भक्तः न प्रणश्यति ।

## शब्दार्थः 
:(दुराचारोऽपि) क्षिप्रम् = शीघ्रम्
:धर्मात्मा = धर्मबुद्धिः
:भवति = सम्पद्यते
:शश्वत् = नित्यम्
:शान्तिम् = उपशमम्
:निगच्छति = प्राप्नोति
:कौन्तेय = कुन्तीपुत्र !
:मे भक्तः = मम भक्तः
:न प्रणश्यति = नाशं न गच्छति इति
:प्रतिजानीहि = प्रतिज्ञां कुरु ।

## अर्थः 
अर्जुन ! दुराचारोऽपि पुरुषः अनन्यचित्तः मां यदि भजते तर्हि सः शीघ्रं पुण्यात्मा भवति, शाश्वतीं च शान्तिं प्राप्नोति । पार्थ ! सभासु दृढमिदम् उद्घोषय यत् मे भक्तः न प्रणश्यति ।’

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

31
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मुष्टिकाताडनक्रीडा

**मुष्टिकाताडनक्रीडा**(Boxing) प्रतिघातक्रीडासु अन्यतमा ।

विश्वस्य सर्वासु प्राचीनासु क्रीडाप्रतियोगितासु **मुष्टिकाताडनक्रीडा** प्राचीनतमा विद्यते । यदा प्रभृति मानवः संसारे समागतस्तत एव स पशुभिरन्यैः शत्रुभिः सह युदध्वाऽऽत्मानमरक्षत । ईसातः ४००० वर्षेभ्यः पूर्वं मिस्त्र्देशस्य सैनिका मुष्टिकायुद्धे निपुणा आसन्निति ततः प्राप्तेभ्यः प्राचीनेभ्यश्चित्रेभ्यो ज्ञायते मिस्रदेशीया इमां कलां यूनानतो ज्ञातवन्तः । पुरा तत्र विधीयमानासु प्रतियोगितासु मुष्टिका-प्रयोक्तारो हस्तयोर्यौ प्रच्छदौ (ग्लब्सदस्ताने) धारयतस्तयोः सुतीक्षणाः क्रीलिका जटिता भवन्ति स्म ।

कालान्तरेण विश्वक्रीडोत्सवेषु **पंकेशम्** -नाम्नी निर्दयतापूर्णा मुष्टिका युद्दकला प्रारब्धा । सत्यामपि क्रूरतायां यूनानवासिनोऽस्यामतीवानुरज्यन्ति स्म । तत् एव रोमदेशेऽपीयं विस्तृता । तदनन्तरं क्रमशोऽस्यां कानिचिद् विशिष्टानि परिअर्तनान्यभवन् । अद्यापि प्रतियोगितारो हस्तयोश्चर्म-प्रच्छदान-ये चर्मणा कोमलतारहितेन वस्त्रेण च निर्मिआस्तूलपूरिताश्च् **पंचिंग-बेग** नाम्ना ख्याता सन्ति -तान्, धारयन्ति । इमे कीलिका रहिता भवन्ति ।

जयपराजययोर्निर्णायः पूर्वं श्रान्तिक्लान्तिभ्यामथवा भूमौ क्रीडकस्य निपातनाद भवति स्म । साम्प्रतं मुष्टिकमल्लानां वर्गीकरणं मल्लानामिवैव दशधा क्रियते । तथा सर्वाश्रेष्ठं प्रदर्शनस्तरं प्रक्रियाधारेण च प्राप्ताङ्कानां वैशिष्टय परीक्ष्य जयनिर्णयो भवति । विश्चक्रीडोत्सवेषु मुष्टिकाताडानक्रीडायां प्रथमस्थानं लब्धवता **ओनोमास्तस**नाम्ना क्रीडकेन सर्वप्रथमं नियमा रचिताः । तेषासनुदारतयाऽनेकेषां क्रीडकानां मृत्युरप्यभवत्, अतो यीशोर्जन्मनः ३९४ वर्षानन्तरं रोमन सम्राट् थियोदोसियस् ईदृशीं प्रतियोगितां न्यषेधीत् । परं भूयोऽपि कतिचिद् वर्षानन्तरमस्याः प्रचारोऽभूत् विश्वक्रीडाप्रतियोगितासु चास्या नियमा निर्धारितास्तथा क्रीडजगति समावेशेन क्रीडयाऽनया लोकप्रियता प्राप्ता ।

## मुष्टिकाताडनक्रीडा सम्बद्धश्लोकः
:::**मुष्टिका-ताडनादात्मरक्षाविधौ**
:::**मानवो दीर्घकालादभूत संयतः ।**
:::**विश्वकौटुम्बिकं जीवनं जीवयन्**
:::**सोऽधुना क्रीडया स्वं यशो वर्धते ॥**

## आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी

वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:क्रीडाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
समोऽहं सर्वभूतेषु...

## श्लोकः 
:**समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।**
:**ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
समः अहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु च अपि अहम् ॥२९ ॥

## अन्वयः
अहं सर्वभूतेषु समः । द्वेष्यः मे न अस्ति, प्रियः न । ये तु मां भक्त्या भजन्ति ते मयि अहं तेषु च अपि  ।

## शब्दार्थः 
:सर्वभूतेषु = सकलभूतेषु
:अहं समः = अहं तुल्यः
:मे = मम
:द्वेष्यः न अस्ति = वैरी नास्ति
:न प्रियः = प्रीतिविषयः नास्ति
:ये तु = ये च
:मां भक्त्या = मां प्रीत्या
:भजन्ति = सेवन्ते
:ते मयि = ते मयि वर्तन्ते
:अहं तेषु च अपि = अहं तेषु अपि वर्ते ।

## अर्थः 
अहं सर्वेषु अपि प्राणिषु समानः । न मे कुत्रचित् द्वेषो वर्तते । नापि कुत्रचित् प्रीतिः । किन्तु ये मां भजन्ति तेषामहं शैत्यपीडितानाम् अग्निरिव उपकारको भवामि । तेऽपि मया उपकृताः भवन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

29
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अट्लाण्टिक्-महासागरः

**अट्लाण्टिक्-महासागरः** पृथिव्याः द्वितीयः वृहत्तमः महासागरः । अस्य आयतनम् अस्ति १०६.४ मिलियन् वर्गकिलोमीटर् (४१.१ मिलियन् वर्गमैल्) । अयं महासागरः पृथिव्याः एक-पञ्चमांशस्थलं यावत् व्यापृतः अस्ति ।  अट्लाण्टिक्-महासागरस्य पश्चिमदिशि उत्तर अमेरिका तथा दक्षिण अमेरिका अस्ति । पूर्वदिशि यूरोप् तथा अफ्रिका वर्तते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Factbook Entry
* 
* www.cartage.org.lb
* "Map of Atlantic Coast of North America from the Chesapeake Bay to Florida"  from 1639 via the World Digital Library

वर्गः:सागराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
चेराः

भारतस्य दक्षिणदिशि आसन् चेराणां पाण्ड्यानां, चोळानां च राज्यानि । एतेषां चेराणां राज्यम् इदानीन्तने केरले आसीत् । उत्तरभारते विद्यमानानि महासाम्राज्याणि पश्चिमतः तथा मध्य-एषियातः निरन्तरं जातानाम् आक्रमणानां कारणतः शिथिलानि अभवन् । तदा भारतस्य कलायाः तथा संस्कृतेः च केन्द्रं फलवत्याः इण्डो-गङ्गाप्रस्थभूमितः दक्षिणदिशि अपसृतम् । तावत् पर्यन्तम् एतानि राज्यानि प्रबलानि न आसन् । परस्परं कलहं कुर्वन्ति स्म । तदनन्तरं क्रमशः एते प्रबलाः अभवन् । कालान्तरे आग्नेय-एषियायाम् अपि राज्यस्थापनम् अकुर्वन् ।

इतिहासः, भारतस्य
वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
उत्तरध्रुवीयमहासागरः

**आर्कटिक महासागरः** एकः सागरं अस्ति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* The Hidden Ocean Arctic 2005 Daily logs, photos and video from exploration mission.
* Oceanography Image of the Day, from the Woods Hole Oceanographic Institution
* Arctic Council
* The Northern Forum
* Arctic Environmental Atlas  Interactive map
* NOAA Arctic Theme Page
* Daily Arctic Ocean Rawinsonde Data from Soviet Drifting Ice Stations (1954–1990)  at NSIDC
* NOAA North Pole Web Cam Images from Web Cams deployed in spring on an ice floe
* NOAA Near-realtime North Pole Weather Data Data from instruments deployed on an ice floe
* *Search for Arctic Life Heats Up* by Stephen Leahy
* International Polar Foundation
* National Snow and Ice Data Center – Daily report of Arctic ice cover based on satellite data
* Marine Biodiversity Wiki 

वर्गः:सागराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शान्ता

**शान्ता** दशरथस्य पुत्री। रामादीनाम् अग्रजा। दशरथस्य मित्रम् अङ्गाधिपः रोमपादः। रोमपादस्य अपत्यं न आसीत्। अतः मित्रस्य दुःखनिवारणाय दशरथः स्वपुत्रीं शान्तां रोमपादाय दत्तकरूपेण दत्तवान् आसीत्। अग्रे तस्याः विवाहः ऋष्यशृङ्गेन सह अभवत्। ऋष्यशृङ्गः कश्चन महान् तपस्वी । अग्रे यदा दशरथः पुत्रकामेष्ठियागं कृतवान् तदा ऋष्यशृङ्गस्य एव पौरोहित्यम् आसीत्। 
इदानीन्तनकर्णाटकस्य चिक्कमगळूरुमण्डलस्य शृङ्गेरीसमीपे तस्य आश्रमः आसीत् ।

‎

वर्गः:रामायणस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
हिन्दुमहासागरः

**हिन्दुमहासागरः** भूमेः पञ्च महासागरेषु तृतीयः महान् महासागरः (प्रशान्तसागर-अट्लाण्टिक्-महासागरयोः पश्चात्), यस्मिन् भूमेः २०% जलं विद्यते । भारतस्य कन्याकुमारीतः दक्षिणध्रुवे स्थितम् अण्टार्क्टिक्प्रदेशपर्यन्तम् अयं सागरः व्याप्तः विद्यते । अस्य चत्वारः प्रमुखाः जलमार्गाः - सूयझ्-केनाल् (ईजिप्ट्देशः), बेब् एल् मेण्डेब् (जिबौटि-येमेन्), स्ट्रैट् आफ् हार्मझ् (इरान्-ओमन्), स्ट्रैट् आफ् मलक्क (इण्डोनेशिया-मलेशिया) च ।

समग्रस्य भूप्रदेशस्य १४.६५ % भागम् अवृतवतः अस्य महासागरस्य गरिष्ठतमा गभीरता ७,७२५ मीटर्मिता ।

अस्य पूर्वदिशि इण्डोचीना, सुन्दद्वीपाः आस्ट्रेलिया च वर्तते । पश्चिमदिशि आफ्रिका, उत्तरदिशि अरेबियन्-पेनिन्सुला, भारतीयोपखण्डश्च विद्यते । दक्षिणे दक्षिणमहासागरेण आवृत्तः । भारतीयोपखण्डस्य कारणतः अस्य नाम हिन्दुमहासागरः (इण्डियन् ओषन् इति वा) इति जातम् । विश्वसागरस्य घटकरूपः अयम् अट्लाण्टिक्-महासागरात् ९००पूर्वे, मेरिडीयन्-पेसिफिक्-महासागरात् १४६० ५५’, पूर्वमेरिडियन्-द्वारा पृथक्कृतः अस्ति । हिन्दुमहासागरस्य उत्तरविस्तारः पर्षियन्-गल्फ्तः ३०० उत्तरदिशि विद्यते । आफ्रिका-आस्ट्रेलिया-दक्षिणान्तयोः मध्ये अस्य सागरस्य विस्तारः १०,०० कि मीटर्मितः । अस्य विस्तारः ७२,५५६,००० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः (२८.३५ दशलक्षचतुरस्रमैल्मितः) । अस्य सागरस्य घनफलं २९२,१२१,००० घनकिलोमीटर्मितम् (७०,०८६,००० चतुरस्रमैल्स्मितम्) ।

सागरस्य अन्तः विद्यमानाः द्वीपराष्ट्राः - मडगास्कर् (विश्वस्य चतुर्थः महान् द्वीपः), रियूनियन्-द्वीपः, कोमोरोस्, सीशेल्स्, माल्डीव्स्, मारिषस्, श्रीलङ्का च ।

## भूगोलम्
* **स्थानम्** - आफ्रिका, दक्षिणध्रुवीयसागरः, एशिया, आस्ट्रेलिया - इत्येतेषां मध्ये विद्यमानः जलराशिः
* **भौगोलिकमापनबिन्दवः** - २० ०० दक्षिणम्, ८० ०० पूर्वम्	
* **विस्तारः** - ६८.५५६ मिलियन् चतुरस्रकिलोमीटर्मितम् (सामान्यतः अमेरिकादेशस्य ५.५ गुणितः विस्तारः)
* **अन्तर्निहिताः** - अण्डमान्-समुद्रः, अरेबियन्-समुद्रः, बे आफ् बेङ्गाल्, फ्लोर्स्-समुद्रः, ग्रेट् आस्ट्रेलियन् बैट्, गल्फ् आफ् आडेन्, गल्फ् आफ् ओमन्, जावा-समुद्रः, मोझम्बिक्-चेनेल्, पर्शियन् गल्फ्, रेड्-सी, सवु-सी, स्ट्रैट् आफ् मलक्क, टैमर्-सी 
* **समुद्रतीरप्रदेशः** - ६६, ५२६ किलोमीटर्मितम्
* **निम्नोन्नतबिन्धौ** - निम्नबिन्दुः - जावा ट्रेञ्च् - ७,२५८ मी, उन्नतबिन्दुः - समुद्रस्तरः ० मीटर्मितम्
* **प्राकृतिकसम्पत्तिः** - तैलानिलक्षेत्राणि, मत्स्यः, जलजन्तवः, सिकताः, शिलाखण्डराशिः, प्रस्तारधातुसञ्चयः, मिश्रधात्वंशाः च ।
*

## बाह्यसम्पर्कतन्तवः
*The Indian Ocean in World History: Educational Website Interactive resource from the Sultan Qaboos Cultural Center
*CIA – The World Factbook, Oceans: Indian Ocean 
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285876/Indian-Ocean

वर्गः:सागराः
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
जयन्त्युत्सवाः

उत्सवाचरणं जगति सर्वत्र अस्ति एव । जगतः सर्वेषु अपि देशेषु विभिन्नान् उत्सवान् आचरन्ति । अतः एव कविकुलगुरुः कालिदासः **“उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः”** (शाकुन्तलम् – ६ अङ्के) इति उक्तवान् । भारतीयानां तु **’पर्व’**  इत्येतत् जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् एव । वर्षपूर्णम् आचरणार्थम् अपि अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे । एतत् भारतस्य एव वैशिष्ट्यम् । जगति अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि देशे एतावन्ति पर्वाणि न आचर्यन्ते । एतेषां सर्वेषाम् अपि पर्वणां सामाजिकी, पौराणिकी, अध्यात्मिकी वा पृष्ठभूमिका भवत्येव । पर्व इत्येतस्मिन् एव अर्थे उत्सवः, महः, उद्धवः, क्षणः, जन्ममहः इत्यादयः बहवः शब्दाः  प्रयोगे सन्ति । एतानि पर्वाणि चतुर्धा  विभक्तुं शक्यन्ते –

:**धार्मिकपर्वाणि**
:**राष्ट्रियपर्वाणि**
:**जयन्त्युत्सवाः**
:**प्रादेशिकपर्वाणि** इति ।

अत्र धार्मिकपर्वाणि प्रादेशिकपर्वाणि च तत्सम्बद्धाः केवलम् आचरन्ति । राष्ट्रियपर्वाणि धर्म-प्रदेशादि भेदं विना भारतवासिनः सर्वेपि आचरन्ति । उदाहरणार्थं – स्वातन्त्र्यदिनाचरणं, गणतन्त्रदिवसः इत्यादीनि । कतिपयान् जयन्त्युत्सवान् अपि धर्म-प्रदेशादिभेदं विना भारतवासिनः सर्वेपि आचरन्ति । उदाहरणार्थं - गान्धिजयन्ती । ऐक्य-स्नेह-धर्मबुद्धीनां वर्धनेन सह दैहिक-मानसिक-आरोग्यवृद्धिः, शान्तिः, इन्द्रियनिग्रहादिद्वारा श्रेयःसाधनमेव एतेषां सर्वेषां पर्वणां मूलोद्देशः । जयन्त्युत्सवाः नाम जयन्त्यः । जयन्ती इत्युक्ते जन्मदिनम् इति अर्थः । अस्माकं सुखमयजीवनार्थम् अपेक्षितस्य सर्वस्यापि व्यवस्थां कृतवद्भ्यः पूर्वजेभ्यः, प्रकृतेः, देवेभ्यः च कृतज्ञतासमर्पणं भवेत् । तदर्थं तेषां तन्नाम पूर्वजानां देवानां वा जन्मदिनम् अस्माभिः आचरणीयम् । तादृशानि कानिचित् जन्मदिनानि (जयन्त्यः) -

:१ श्रीरामनवमी – चैत्रशुक्लनवमी ।
:२ महावीरजयन्ती – चैत्रशुक्लत्रयोदशी ।
:३ हनुमज्जयन्ती- चैत्रपूर्णिमा ।
:४ अक्षयतृतीया – वैशाखशुक्लतृतीया ।
:५ नृसिंहजयन्ती – वैशाखशुक्लचतुर्दशी ।
:६ बुद्धजयन्ती – वैशाखपूर्णिमा ।
:७ गुरुपूर्णिमा – आषाढपूर्णिमा ।
:८ गोकुलाष्टमी – श्रावणकृष्ण-अष्टमी ।
:९ गुरुनानाकजयन्ती – कार्त्तीकपूर्णिमा ।
:१० दत्तात्रेयजयन्ती – मार्गशीर्षपूर्णिमा ।
:११ विवेकानन्दजयन्ती - जनवरी १२
:१२ बसवजयन्ती - वैशाखशुक्लतृतीया 
:१३ कनकदासजयन्ती
:१४ येसुक्रिस्तजयन्ती (क्रिस्मस्) - डिसेम्बर् २५ तमे दिनाङ्के ।
:१५ पैगम्बरजयन्ती

एताः विहाय अपि राष्ट्रियपर्वत्वेन घोषिताः जयन्त्यः सन्ति । ताः जयन्त्यः राष्ट्रियपर्वरूपेण आचर्यन्ते -
:१ गान्धिजयन्ती ।
:२ नेहरुजयन्ती - बालदिनम् ।
:३ राधाकृष्णन् जयन्ती -शिक्षकदिनम् ।
:४ सुभाषचन्द्रबोसजयन्ती - नेताजीजयन्ती
:५ अम्बेड्करजयन्ती
:६ सद्भावनादिनम्
:७ हुतात्मदिनम् - सर्वोदयदिनम्
:८ लालबहादुरशास्त्रिजयन्ती

एषा आवलिः केवलं साङ्केतिकी । एतावन्ति एव पर्वाणि इति न । **अञ्जलौ प्रासाददर्शनम् इव** एवम् आवलिरचना शक्यते इति अत्र दर्शितं तावदेव । एताम् इतोऽपि दीर्घीकर्तुमपि शक्नुवन्ति । यतः पूर्वमेव उक्तम् आवर्षम् प्रतिदिनम् अपि आचरणार्थम् अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे ।

वर्गः:जयन्त्युत्सवाः‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य...

## श्लोकः 
:**मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।**
:**स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य द्वात्रिंशत्तमः (३२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य ये अपि स्युः पापयोनयः स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥

## अन्वयः
पार्थ ! पापयोनयः ये अपि स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः स्युः ते अपि  मां व्यपाश्रित्य परां गतिं यान्ति हि ।

## शब्दार्थः 
:पार्थ = पृथायाः पुत्र !
:पापयोनयः = पापात्मानः
:ये अपि = ये केचन अपि
:स्त्रियः = नार्यः
:वैश्याः = वैश्यकुलजाः
:तथा = एवम्
:शूद्राः = शूद्रकुलजाः
:स्युः = भवेयुः
:ते अपि= ते मानवाः अपि
:मां व्यपाश्रित्य = माम् आश्रित्य
:पराम् = उत्तमाम्
:गतिम् = स्थानम्
:यान्ति हि = निश्चयेन लभन्ते ।

## अर्थः 
ये पापाधिक्यवशात् जाताः ते स्त्रियः स्युः, वैश्याः स्युः, शूद्रा वा स्युः ते सर्वेऽपि मां सेवमानाः 	परमां शान्तिम् अवाप्नुवन्तीति निश्चितम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

32
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या...

## श्लोकः 
:**किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।**
:**अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
किं पुनः ब्राह्मणाः पुण्याः  भक्ताः राजर्षयः तथा अनित्यम् असुखं लोकम् इमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३३ ॥

## अन्वयः
पुण्याः भक्ताः ब्राह्मणाः तथा राजर्षयः पुनः किम् ? (तस्मात्) इमम् अनित्यम् असुखं लोकं प्राप्य मां भजस्व ।

## शब्दार्थः 
:(ये पुनः) पुण्याः = पुण्याधिक्यविशिष्टाः
:भक्ताः = अनुरक्ताः
:ब्राह्मणाः = ब्राह्मणकुलजाः
:तथा = तथा
:राजर्षयः = राजर्षयः
:किं पुनः = तान् अधिकृत्य किं वक्तव्यम्
:(तस्मात्) अनित्यम् = तस्मात् नश्वरम्
:असुखम् = सुखरहितम्
:इमम् = अमुम्
:लोकम् = देहम्
:पाप्य = लब्ध्वा
:मां भजस्व = मां सेवस्व ।

## अर्थः 
एवं पापयोनयः स्त्रीवैश्यादयः एव मां भजमानाः परमां शान्तिम् अवाप्नुवन्तीति स्थिते पुण्यवन्तः भक्ताः च ये ब्राह्मणाः राजानश्च ते तादृशीं शान्तिं प्राप्नुवन्तीति पुनः वक्तव्यं किम् ? तस्मात् यावद् अयं देहो भविष्यति तावदेव शीघ्रं मम सेवने प्रवर्तस्व ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

33
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
अश्वारोहक्रीडा

**अश्वारोहक्रीडा (बजकशि)**(Buzkashi,Kokpar)अफ्घानिस्थानदेशस्य साम्प्रदायिका क्रीडा वर्तते ।
thumb|right|200px|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar)

अश्वारोहक्रीडा **अतीवभयानकम्** अस्ति । एषा क्रीडा इरान्देशस्य प्रसिद्धा **पोलो**(Polo)क्रीडायाः समानं वर्तते । परन्तु, पोलो क्रीडायां **काष्ठकन्दुकेन** क्रीडन्ति ।  अश्वारोहक्रीडायां **शिरोरहितस्य अजस्य मृतशरीरेण** क्रीडन्ति । पश्चिमचीनायां (Western China) ताजिकीयाः जनाः *शियाङ्ग्*(Xinjiang)प्रदेशे अश्वस्य स्थाने **याक्**(Yak)प्राणिनम् आरुह्य क्रीडन्ति । इयम् अफगानवासिनां वीरता-साहस-हठानां स्वरूपं प्रस्तौति ।

## **कथं क्रीडनीयम्?**
अस्याः क्रीडायाः क्रीडारीतिः अतीव विचित्रा वर्तते । यथा, एकम् अतीव विस्तृतं प्राङ्गणं भवति । मध्ये एकः **गर्त्तः** खन्यते । तस्मिन् गर्ते **अजस्यशिशोः शवः** स्थाप्यते । अश्वारोहिणां *दलद्वयं* प्राङ्गणे समागच्छतः । कश्चन सङ्केतात् परं प्रतिदले विद्यमानाः *षट्तः पञ्चदश*परिमिताः क्रीडलवाः तस्माद् गर्ताद् वत्सशवं निस्सार्य पुनर्गर्ते पातयितुं चेष्टन्ते । तदर्थं परस्परं शवस्य निस्सारणे धारणे गर्तं प्रति प्रापणे पातने च सङ्घर्षणे निरताः भवन्ति । ग्रहणप्रदानानि च सम्पद्यन्ते । एतस्मिन् *घातप्रत्याघाताः* अपि जायन्ते । अश्वानां सञ्चालने धावने पतिताः आश्वारोहिणः तेषां खुरैः आहताः भूत्वा *रक्तलिप्ताः* भग्नाङ्गाः चापि भवन्ति । *कदाचित् प्राणानपि त्यजन्ति* । 
एषा क्रीडा **उत्तर-अफ्घानिस्थाने**,**मध्यएशियाखण्डे**च प्रसिद्धा वर्तते । एनां क्रीडां अधिकतया अधो लिखितेषु प्रदेशेषु क्रीडन्ति,
*कजकीयाः(कजक्स्) (Kazakhs)
*अफ्घानीयाः(अफ्घन्स्) (Afghans)
*उज्बेकीयाः(उज्बेक्स्) (Uzbeks)
*हजरीयाः(हजरस्) (Hazaras)
*ताजिकीयाः(ताजिक्स्) (Tajiks) 
*किर्गीयाः(किर्गिज्) (Kyrgyz)
*टर्कीयाः(टर्क्मेन्स्) (Turkmens)
*पस्टुनीयाः(पस्टुन्स्) (Pashtuns)
अयं क्रीडोत्सवः प्रतिवर्षम् *अक्टोबर्मासस्य १५ दिने* *शाहजाहिरशाह*स्य जन्मदिवसे काबुल्देशे(Kabul) समायोज्यते । बजकशि क्रीडार्थं प्रयोज्याः **अश्वाः महार्घाः** भवन्ति । प्रायः **पञ्चसहस्रमुद्रातः** इतोपि अधिकमूल्यवन्तः भवन्ति ।

## वीथिका

Buzkashi Game.jpg|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar) १
Afghan Game Buzkashi.jpg|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar) २
Horse.gif|अश्वस्य धावनशैली

## आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी
* What is the biggest Kazakh sport?
* Kokpar Kazakhs
* Photo-essay on Buzkashi in Tajikistan 
*Afghanistan Buzkashi Pictures
* Afghanistan Online: Afghan National Sport (Buzkashi) 
* Afghan Sport: Buzkashi 
* The Fierce Afghani Game of  Buzkashi 
* Buzkashi In Mazar-e-Sharif
* Buzkashi - Afghanistan's Lovable National Sport
* Kok boru video from YouTube 
* Kok boru video  
* Mark Seager's Buzkashi Documentary 
* Afghan Embassy in Australia
* Pictures of buzkashi in Afghan Pamirs 

वर्गः:चालनक्रीडाः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लक्ष्यसाधनक्रीडा

**लक्ष्यसाधनक्रीडा**(Archery) प्रसिद्धक्रीडासु अन्यतमा ।

कश्चन निश्चित लक्ष्यं निर्धार्य धनोः साहाय्येन बाणचानकला एव लक्ष्यसाधनं भवति । युद्धविधेः अनुसारेण लक्ष्यसाधनं बहु प्राचीनम् इति मन्यते । लक्ष्यसाधनस्य आरम्भविषये सम्यक्तया कोपि न जानति । भारतीय वेदशास्त्र-स्मृति-पुराणादि अनुसारं भारते अपि बहु पुराकालात् आरब्धं वर्तते । युरोप्-आदि पूर्वीयदेशेषु अपि लक्ष्यसाधनं बहु पुराकालात् आसीदिति श्रूयते । एषा न केवलं युद्धसम्बद्धी अपि तु क्रीडा, कुशलता, अभ्यासः च वर्तते ।

## इतिहासः
लक्ष्यसाधनं भारते बहु पुराकालादारभ्य वर्तते । वेदे लक्ष्यसाधनविषये बहुधा श्रूयते । संहिता, ब्राह्मणादिषु च वज्रस्य हस्ते धनुर्बाणस्य उल्लेखः लभ्यते । धनुर्धरस्य यात्रा सर्वदा आपत्ति रहुतः सकुशलशरीत्या च भवति इति कौशीतकि ब्राह्मणे वर्तते । भीष्मः षट्-हस्त लम्बायमानबाणः प्रयुक्तवान् आसीत् । रघुवंशमहाकाव्ये रामलक्ष्मणयोः धनुषः विषये वर्णितं वर्तते । अभिज्ञाशाकुन्तले दुश्यन्तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलं वर्णितं वर्तते । महाभारते अर्जुनः धनुर्विद्यायां कुशलतमः इति तु स्पष्टमेव ।

## धनुषः प्रकाराः
* सेल्फ् बौ
* लामिनेटेड् बौ
* काम्पोसिट् बौ
* बौ शे
* लाङ्ग् बौ
* फ्लाट् बौ
* वाबनकि बौ
* क्रोस्-बौ

## चित्रवीथिका

चित्रम्:Archery competition.jpg
चित्रम्:Tir à larc en salle.jpg
चित्रम्:WA archery target with arrows.jpg
चित्रम्:Bogenschützen in Ili-Mano 2.jpg
चित्रम्:Alfred Jacob Miller - Snake Indians - Testing Bows - Walters 37194060.jpg
चित्रम्:Mongol soldiers by Rashid al-Din 1305.JPG

## आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी

वर्गः:क्रीडाः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
येऽप्यन्यदेवता भक्ता...

## श्लोकः 
:**येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।**
:**तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
ये अपि अन्यदेवताः भक्ताः यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ते अपि माम् एव कौन्तेय यजन्ति अविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! ये भक्ताः अपि श्रद्धया अन्विताः अन्यदेवताः यजन्ते ते अपि अविधिपूर्वकं माम् एव यजन्ति ।

## शब्दार्थः 
:कौन्तेय = हे अर्जुन !
:ये भक्ताः अपि = ये भक्ताः
:श्रद्धया = आसक्त्या
:अन्विताः = संयुक्ताः
:अन्यदेवताः = इतरदेवताः
:यजन्ते = उपासते
:ते अपि = ते मानवाः
:अविधिपूर्वकम् = अज्ञानपूर्वकम्
:मामेव यजन्ति = मामेव अर्चन्ति ।

## अर्थः 
येऽपि इन्द्रादीन् अन्यान् देवान् श्रद्धायुक्ताः पूजयन्ति ते अजानन्तः मामेव पूजयन्ति इति तेषामपि अभ्युदयः अवश्यं भवति, किन्तु न शाश्वतः इति विशेषः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

[[वर्गः:राजविद्याराजगुह्ययोगः] | 23]

वर्गः:राजविद्याराजगुह्ययोगः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
दक्षिणध्रुवीयमहासागरः

## बाह्यसम्पर्कतन्तवः
* Oceanography Image of the Day, from the Woods Hole Oceanographic Institution
* The CIA World Factbook's  entry on the Southern Ocean
* The Fifth Ocean  from Geography.About.com
* The International Bathymetric Chart of the Southern Ocean (IBCSO) National Geophysical Data Center
* U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA): *Limits of Oceans and Seas* (2nd Edition), extant 1937 to 1953, with limits of *Southern Ocean*.
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer  Plot and download ocean observations
* NOAA FAQ about the number of oceans 
* Commission for the Conservation of Antarctic Marine Living Resources

**दक्षिणी महासागरः** एकः सागरं अस्ति |

वर्गः:सागराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मृदुलः शारीरकव्यायामः

## मृदुलः शारिरिकःव्यायामः (Calisthenics)
आधुनिके क्रीडासंसारे मृदुलः शारीरिको व्यायामः प्राधान्येन महिलानां च कृते अतीव लाभप्रदः अस्ति । शरीरस्य सौन्दर्याय सुघटितत्वाय शारीरिक-स्वास्थ्याय च विधीयमानेऽस्मिन् विधावधो निर्दिष्टाः व्यायामाः स्वीक्रियन्ते -कन्दुकक्रीडा - वस्त्रखण्ड (रिबन्)-वाद्यश्रृङ्खला (लेजियम्)-वस्तुविशेषेण सह शरीर-वलन-क्रिया (मुगली- हूपड्रिल्-बासड्रिल्-झण्डियां-रुमाल-चुन्नी-सहिता) रज्जुकूर्दन (रस्सीकूद)-प्रभृतयः । एतेषु मुख्यत्वेन शरीरस्य वलनं मोटनं भ्रामणं सङ्कोचनं वेशनम् उत्थापनं च इत्यादयः क्रियाः भवन्ति । पदयोः हस्तयोः च विस्तारो मेलनं यतः तश्चालनेन सह हस्ताभ्यां पदतलस्पर्शः तथा कानिचिद् आसनानि अपि अस्मिन् व्यायामे समाविशन्ति ।

कैलिस्थैनिक्स्-नाम्नि अस्मिन् व्यायामे सर्वेऽपि व्यायामाः वाद्य-ताल-गीतादिभिः सह सम्पाद्यन्ते । सङ्गीतेन सह शारीरिक-कौशल-प्रदर्शनमिदं मनोरञ्जनं सुस्वास्थ्यं च युगपत् साधयति इत्यस्य वैशिष्ट्यम् । वरिष्ठवर्ग-कनिष्ठवर्गाभ्यां छात्राः विभज्य एते मृदुलाः व्यायामाः पी० टी० नाम्ना विद्यालयेषु शिक्ष्यन्ते कार्यन्ते चेति सर्वथा श्लाघनीयमेव ।

## खो-खो-कबड्डी
इत्थमेव बालाः बालिकाः च खो-खो क्रीडा तथा कबड्डी-क्रीडामपि अतीव सौहार्देन क्रीडन्ति । महाभारते युद्धवर्णने रथ-सञ्चालनस्य याः प्रक्रियाः विविधरुपिण्यो वर्णिताः सन्ति तत्रैव युद्धे शत्रुभ्यः आत्मनो रक्षणविषयिण्यः क्रियाः अपि दर्शिताः सन्ति । ताः एव मूलतः आहृत्यैते क्रीडे समुपबृहिते मन्ये । महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धक्रीडात्वेन इदं क्रीडाद्वयं प्रचलदपि सम्प्रति समस्तेऽपि जगति क्रीड्यते । दलद्वयमत्र क्रीडति । अतिप्रसिद्धत्वादस्य् विशद्य वर्णनम् अनावश्यकमिव प्रतीयते किन्तु इदं क्रीडायुगलमपि स्फूर्ति-शौर्य साहसादि अभिवृद्धये शंसनीयमस्ति । सहयोग-भावना-प्रतिभा-विकासानुशासन-सद्योनिर्णयाज्ञाकरिता-प्रतिभाचयनादि गुणानाम् उपलब्धये तथा स्वास्थ्यशक्ति-दक्षतादिप्राप्तये बालैः क्रीडनीयमेव ।

कबड्डी-क्रीडायाः नामभेदाः इत्थं सन्ति -
:१ हु तु तू, 
:२ साई गुडू 
:३ हु डु डु 
:४ चडु गुड्डू
:५ ता ता ता 
:६ लम्बी कबड्डी 
:७ पिण्ड कबड्डी, 
:८ घोडा कबड्डी 
:९ गोला कबड्डी 
:१० राष्ट्रिय कबड्डी, इति

## आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी

वर्गः:क्रीडाविषयकः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मन्मना भव मद्भक्तो...

## श्लोकः 
:**मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।**
:**मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः नवमोध्यायस्य राजविद्याराजगुह्ययोगस्य चतुस्त्रिंशत्तमः(३४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि युक्ता एवम् अत्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥

## अन्वयः
मन्मनाः मद्याजी मद्भक्तः भव । मां नमस्कुरु । एवम् आत्मानं युक्त्वा मत्परायणः माम् एव एष्यसि ।

## शब्दार्थः 
:मन्मनाः = मच्चित्तः
:मक्तः = मदनुरक्तः
:मद्याजी = मत्पूजकः
:भव = वर्तस्व
:मां नमस्कुरु = मां प्रणम
:एवम् = इत्थम्
:मत्परायणः = मदासक्तः
:आत्मानम् = स्वम्
:युक्त्वा = समाधाय
:माम् एव = माम् एव
:एष्यसि = अधिगमिष्यसि ।

## अर्थः 
तस्मात् मय्येव मनो निवेश्य, मक्तश्च भूत्वा मामेव पूजय येन मदेकमनस्को भवान् समाहितः सन् अन्ते मामेव प्राप्नोति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

34
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
पर्थ

**पर्थ** आस्ट्रेलिया देशस्य एकं नगरं अस्ति। आस्ट्रेलिया एक: महाद्वीप: किञ्चन राष्‍ट्रं च अस्ति।

वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:आस्ट्रेलियादेशस्य नगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
एडीलेड

**एडीलेड** आस्ट्रेलिया देश्स्य एकः नगरं अस्ति । आस्ट्रेलिया एक: महाद्वीप: किञ्चन राष्‍ट्रं च अस्ति |

वर्गः:आस्ट्रेलियादेशस्य नगराणि
वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
जिम्नास्टिक्स्

**जिम्नास्टिक्स्** (Gymnastics) एका प्रसिद्धा दैहिकक्रीडा वर्तते ।
thumb|right|200px|जिम्नास्टिक्स्क्रीडा शैली
thumb|right|200px|जिम्नास्टिक्स्क्रीडा शैली
जिम्नास्टिक्स्-क्रीडा विभिन्नव्यायामशैली समूहः वर्तते । 
अस्मिन् व्यायामे निरुपकरणाः सोपकरणाः वा क्रियाः भवन्ति । प्राचीनकालात् एव नटाः कार्मणिकाः (बाजीगर) च ईदृशं व्यायामं प्रदर्शयन्ति । इमे व्यायामाः १-समूहशः २-व्यक्तिशः च क्रियन्ते किञ्च भूतले तथा साधन-विशेषसाहचर्येण भूतलात्  ऊर्ध्वभागेऽपि सम्पाद्यन्ते । पुरुषाः महिलाः च उभावपि व्यायामम् इमं कुर्वन्ति । आङ्गिकं सन्तुलनं समतोलनं वलनं दोलनं च अस्मिन् विशिष्य साधनीयं भवति ।

जिमनास्टिक्-व्यायामस्य अनेके प्रकाराः सन्ति । यथा-
* फिक्स्ड् बार
* समान्तर दो बार 
* पोमेल्ड हार्स
* दो रिंग
* लांग हार्स वाल्टस 
एते मुक्ताः उत्थितव्यायामाः पुरुषेभ्यः सन्ति । तथा एव महिलाभ्यः - समान्तर दो बार, भिन्न-भिन्न उन्नत बार, बेलेन्सिंग आन् बीम, लांग हार्स-प्रभृतयः । प्रतियोगितासु एतेषां स्वीकृत्या विश्वक्रीडोत्सवेषु भूयान् प्रचारो दृश्यते । क्रियावैशिष्ट्येन अधिकाङ्कलब्ध्या विजेतारो भवन्ति ।

## आधारः
अभिनवक्रीडातरंगिणी

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* International Federation of Gymnastics (FIG) official website
* International Federation of Aesthetic Group Gymnastics official website
* USA Gymnastics, the governing body for gymnastics in the USA
* British Gymnastics, the governing body for gymnastics in the UK
* Brazilian Gymnastics, the governing body for gymnastics in the Brazil

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:अथ्लेटिक्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्यवस्तूपरागात्तद्विषया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोधः । बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः । अनुमेयस्य तुल्यजातीयेष्वनुवृत्तो भिन्नजातीयेभ्यो व्यावृत्तः सम्बन्धो यस्तद्विषया सामान्यावधारणप्रधाना वृत्तिरनुमानम् । यथा देशान्तरप्राप्तेर्गतिमच्चन्द्रतारकं चैत्रवत्, विन्ध्यश्चाप्राप्तिरगतिः । आप्तेन दृष्टोऽनिम्तो वार्थः परत्र स्वबोधसङ्क्रान्तये शब्देनोपदिश्यते । शब्दात्तदर्थविषया वृत्तिः श्रोतुरागमः । यस्याश्रद्धेयार्थो वक्ता न दृष्टानुमितार्थः स आगमः प्लवते । मूलवक्तरि तु दृष्टानुमितार्थे निर्विप्लवः स्यात॥७॥

## विशेषम् 
1) प्रमाणम् - **real or right knowledge**, valid proof, seeing clearly 

प्रमीयते विश्वमनेनेति । प्र + मा + ल्युट् । 

(प्र + मा + भावे ल्युट् ।) प्रमायाः करणम् । हेतुः, करणम्, प्रमा = यथार्थज्ञानम्

2) विपर्ययः -  **unreal cognition**, indiscrimination (इन्डिस्क्रिमिनेशन), perverse (पवर्झ) cognition, wrong knowledge, misconception, incorrect knowing, not seeing clearly

वि+पर्यय - 

3) विकल्पः - imagination, **misconception or** **delusion**, fantasy, hallucination (हेलुसनेशन्स्)

विरुद्धं कल्पनमिति । वि + कृप + घञ् । भ्रान्तिः। 

4) निद्रा - deep sleep 

नि + द्रा--भावे अ।

5) स्मृतिः - memory, remembering

(स्मृ + क्तिन् ।) अनुभूतविषय- ज्ञानम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
स कस्मान्न प्रमाणं ? यतः प्रमाणेन बोध्यते, भूतार्थविषयत्वात्प्रमाणस्य । तत्र प्रमाणेन बाधनमप्रमाणस्य दृष्टम् । तद्यथा द्विचन्द्रदर्शनं सद्विषयेणैकचन्द्रदर्शनेन बाध्यत इति । सेयं पञ्चपर्वा भवत्यविद्या, अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशा इति । एत एव स्वसंज्ञाभिस्तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामिस्र इति । एते चित्तमलप्रसङ्गेनाभिधास्यन्ते ॥८॥

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## सूत्रार्थः 
(जाग्रद्वृत्तीनां, स्वाप्नवृत्तीनां च) अभावस्य कारणभूतं तमोगुणं/अभावं विषयत्वेन स्वीकर्त्री वृत्तिः निद्रा अस्ति।

Dreamless sleep (निद्रा) is the subtle thought pattern, which has as its object an inertia (इनर्शिया), blankness, absence, or negation (नेगेशन - नकारः) of the other though patterns (वृत्तयः).  

## व्यासभाष्यम्
सा च सम्प्रबोधे प्रत्यवमर्शात्प्रत्ययविशेषः । कथं ? सुखमहमस्वाप्सम्, प्रसन्नं मे मनः प्रज्ञां मे विशारदीकरोति । दुःखमहमस्वाप्सम्, स्त्यानं मे मनो भ्रमत्यनवस्थितम् । गाढं मूढोऽहमस्वाप्सम् । गुरूणि मे गात्राणि, क्लान्तं मे चित्तम् । अलसं मुषितमिव तिष्ठतीति । स खल्वयं प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शो न स्यादसति प्रत्ययानुभवे । तदाश्रिताः स्मृतयश्च तद्विषया न स्युः । तस्मात्प्रत्ययविशेषो निद्रा । सा च समाधावितरप्रत्ययवन्निरोद्धव्येति ॥१०॥

## विशेषम् 
• अभाव = absence, non-existence, non-occurrence, **negation, voidness, nothingness** 

• प्रत्यय = the cause, **the feeling, causal or cognitive principle**, notion, content of mind, presented idea, cognition 

• आलम्बना = support, **substratum (सब्स्ट्रेटम्)**, leaning on, dependent on, **having as a base or foundation** 

• वृत्तिः = operations, **activities, fluctuations**, modifications, changes, or **various forms of the mind-field** 

• निद्रा = deep sleep

जागरणे सति सा ( निद्रा ) वृत्तिः  स्मरणे भवति इत्यतः सा एकप्रकारस्य ज्ञानम् (एव) अस्ति। यतः 

**१)** अहं सुखेन निद्रां कृत्वान्। मम मनः प्रसन्नम् अस्ति, बुद्धिश्च निर्मला अस्ति। (उत) 

**२)** अहं अतीव विचलिततया निद्रां कृतवान्, मम मनः अकर्मण्यं जायमानम् अस्ति ( यतः चञ्चले सति तत् भ्रमितं भवति। (उत) 

**३)** अहं 

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## सूत्रशब्दार्थः 
(तासां वृत्तीनां) निरोधः अभ्यासेन, वैराग्येण च भवति। 

These thought patterns (वृत्तयः) are mastered (निरोधः, regulated, coordinated, controlled, stilled, **quieted**) through practice (अभ्यासः) and non-attachment (वैराग्यम्)।

## व्यासभाष्यम्
चित्तनदी नामोभयतो वाहिनी । वहति कल्याणाय वहति पापाय च । या तु कैवल्यप्राग्भारा विवेकविषयनिम्ना सा कल्याणवहा, संसारप्राग्भाराविवेकविषयनिम्ना पापवहा । तत्र वैराग्येण विषयस्रोतः खिलीक्रियते, विवेकदर्शनाभ्यासेन विवेकस्रोत उद्घाट्यत इत्युभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१२॥

## विशेषम् 
• अभ्यास = by or with practice, repeated practice 

• वैराग्य = non-attachment, by desirelessness or dispassion, neutrality or absence of coloring, without attraction or aversion 

• तस्य = of those, through that of 

• निरोधः = control, regulation, channeling, mastery, integration, coordination, understanding, stilling, quieting, setting aside of

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।

**अभ्यासेन** तु कौन्तेय **वैराग्येण** च गृह्यते।।६.३५

हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति ।

**युवा वृद्धोऽति वृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा।**

**अभ्यासात् सिद्धिमाप्नोति सर्वयोगेष्वतन्द्रितः।।**

**अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।**

**अभ्यासात् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुर्लभम्।। (हठयोगप्रदीिपका)**

चित्तं काचित् नदी अस्ति, यस्याः द्वे तीरे (दो किनारें) स्तः। एकत्र मोक्षः, कल्याणः च अस्ति, अपरत्र च संसारः, पापं च अस्ति। चित्त-रूपनद्याः तरङ्गाः वृत्तयः सन्ति, वत्तीनां समुच्चयः एव धारा इत्युच्यते, यदा धारा मोक्षतीरं प्रति गच्छति, तदा **कैवल्य-प्राग्भारा** उत मोक्षाभिमुखी धारा भवति/उच्यते। यदा धारा संसारतीरं प्रति गच्छति, तदा **संसार-प्राग्धारा** उत अविवेकविषयनिम्ना पापवहा भवति/उच्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## सूत्रार्थः 
तत्र (उभयोः वृत्तिनिरोधोपायेषु) अभ्यासः इत्युक्ते स्थितेः (रजोगुणस्य, तमोगुणस्य च विहिना स्थितेः कृते) निमित्तं प्रयत्नः।

Practice (अभ्यासः) means choosing, applying the effort, and doing those actions that bring a stable and **tranquil (ट्रेन्क्वल)** state (स्थितौ).

## व्यासभाष्यम्
चित्तस्यावृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिना स्थितिः, तदर्थः प्रयन्तो वीर्यमुत्साहः । तत्सम्पिपादयिषया तत्साधनानुष्ठानमभ्यासः ॥१३॥

## विशेषम् 
• तत्र = of these two (अभ्यासः, वैराग्यः च) 

तत्र - पूर्वस्मिन् सूत्रे, उभयोः वृत्तिनिरोधोपायेषु

• स्थितौ = **stability, steadiness**, stable **tranquility (ट्रेन्क्वालिटि)**, undisturbed calmness 

• यत्नः = **effort**, **sustained struggle,** persistent **exertion**, **endeavour (एण्डेवर्)**

प्रयत्नः, प्रयासः, वीर्यम्, श्रमः, उत्साहः 

• अभ्यासः = by or with practice, **repeated practice**

## विशेषव्याख्या 
**स्थितिः -** चित्तस्य निर्बाधरूपेण निरस्तरङ्गत्वम् उत एकाग्रता एव चित्तस्य स्थितिः अस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः (योगसूत्रम्)

## सूत्रसारः
## व्यासभाष्यम्
क्लेशहेतुकाः कर्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः क्लिष्टाः । ख्यातिविषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्टाः । क्लिष्टप्रवाहपतिता अप्यक्लिष्टाः । क्लिष्टच्छद्रेष्वप्यक्लिष्टा भवन्ति । अक्लिष्टच्छिद्रेषु क्लिष्टा इति । तथाजातीयकाः संस्कारा वृत्तिभिरेव क्रियते, संस्कारैश्चैव वृत्तय इति । एवं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्तते । तदेवंभूतं चित्तमवसिताधिकारमात्मकल्पेन व्यवतिष्ठते प्रलयं वा गच्छतीति । ताः क्लिष्टाश्चाक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तयः ॥५॥

## विशेषम् 
**1) पञ्चतयी -** पञ्चावयवी - 5 limbs or parts 

**2) क्लिष्टा -** रागादि-सहिता - With trouble

अविद्यादि-पञ्चक्लेशेभ्यः उत्पद्यमानाः, कर्मसंस्कारसमूहोत्पादिकाः च वृत्तयः क्लिष्टाः उच्यन्ते। 

**3) अक्लिष्टा -** रागादि-रहिता - Without trouble

विवेकख्यातिविषयकानां गुणानां कार्यस्य विरोधिन्यः वृत्तयः अक्लिष्टाः उच्यन्ते। एताः वृत्तयः क्लिष्टप्रवृत्तिषु पतिताः अपि अक्लिष्टाः भवन्ति। अर्थात्, क्लिष्टवृत्तीनां विरोधिषु अवसरेषु अर्थात् अभ्यासवैराग्यदशायां स्थिता क्लिष्टाः अपि वृत्तयः अक्लिष्टाः उच्यन्ते। अपरशब्देषु - याः वृत्तयः स्वविरोधिनीषु वृत्तिषु सर्वदा आवृत्ताः भवन्ति चेदपि स्वस्य स्वभावात् च्यूताः न भवन्ति, ताः अक्लिष्टाः वृत्तयः भवन्ति। 

क्लिष्टाक्लिष्टवृत्तिभिः क्लिष्टाक्लिष्टसंस्काराः उत्पाद्यन्ते, ते संस्काराश्च तादृशीः वृत्तीः एव आकर्षयन्ति। एवं प्रकारेण चित्ते समानसंस्काराणां, समानवृत्तीनां च चक्रं सर्वदा प्रचलति। 

## सम्बद्धाः लेखाः 
योगदर्शनम्

पतञ्जलिः

अष्टाङ्गयोगः

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi
* http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1
* https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM

## उद्धरणम् 
## अधिकवाचनाय 
पतञ्जलियोगसूत्रम्

योगसूत्राणि शृण्वन्तु

आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम् 

स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः 

वर्गः:समाधिपादः
वर्गः:योगसूत्राणि
वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्
डेविड दे हेया

**डेविड दे हेया**(David de Gea) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Manchester United profile
*BDFutbol profile

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पाटरीस एव्रा

**पाटरीस एव्रा**(Patrice Evra) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
माइकल ओवेन

**माइकल ओवेन**(Michael Owen) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Profile at ManUtd.com
* Michael Owen's column in The Times 
* Photographs and statistics at sporting-heroes.net – England, Liverpool, Real Madrid, Newcastle
* Michael Owen's and his wife's interest in horses
* Premier League profile 
* 
* Michael Owen on Sina Weibo

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एनडरसन

**एनडरसन** पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रीडकः अस्ति |

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा अपेक्षते
डिमीटार बरबाटोव

**डिमीटार बरबाटोव**(Dimitar Berbatov) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Official personal website
*Fulham F.C. profile

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्रिस स्मालिंग

**क्रिस स्मालिंग**(Chris Smalling) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Profile at ManUtd.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रायन गिग्स

**रायन गिग्स**(Ryan Giggs) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Profile at ManUtd.com
*

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लुईस नानी

**लुईस नानी**(Luis Nani) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*ForaDeJogo Profile 
*Profile ManUtd.com
*Nani profile StretfordEnd.co.uk
*
*Nani profile UEFA.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जोनी एवंस

**जोनी एवंस**(Jonny Evans) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Profile at ManUtd.com
*Profile at StretfordEnd.co.uk
*Profile  at redStat
*Profile  at irishfa.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एश्ली यंग

**एश्ली यंग** (Ashley Young) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Profile at ManUtd.com
*Profile at TheFA.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फेबियो

**फेबियो** पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
टॉम क्लेवेर्ली

**टॉम क्लेवेर्ली**(Tom Cleverley) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*
*Profile at TheFA.com
*Profile at ManUtd.com
*Profile at StretfordEnd.co.uk

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डैरेन फ्लेचर

**डैरेन फ्लेचर**(Darren Fletcher) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Darren Fletcher Profile  Premier League
* Darren Fletcher Profile  ESPN.com
* Darren Fletcher Profile ManUtd.com
* Darren Fletcher Profile Scottish FA
* Darren Fletcher Career Stats Soccerbase

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अंटोनियो वालेंसिया

**अंटोनियो वालेंसिया** पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* साकर् बेस्
* फीफा
* Antonio Valencia profile at the Manchester United website

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डैनी वेल्बेक

**डैनी वेल्बेक**(Danny Welbeck) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |
## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Profile at ManUtd.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
थोमस् कूसजैक्

**टोमास कूसजैक** पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
ऐन्डर्स लिनडेगार्ड

**ऐन्डर्स लिनडेगार्ड**(Anders Lindegaard) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Anders Lindegaard at ManUtd.com
* Career stats at Transfermarkt
* National team data 
* Career stats  at Danmarks Radio

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रीस ब्राउन

**रीस ब्राउन**(Reece Brown) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Profile at ManUtd.com
*Profile at TheFA.Com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पॉल पोग्बा

**पॉल पोग्बा**(Paul Pogba) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* ESPN FC profile

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
एजिकील् फ्रैएर्स्

**एज़िकील फ्रैएर्स**(Zeki Fryers,Ezekiel Fryers) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Zeki Fryers at tottenhamhotspur.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
डैरेन गिब्सन

**डैरेन गिब्सन**(Darron Gibson) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति |

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Profile  at EvertonFC.com

वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
लार्नेल कोल

**लार्नेल कोल**(Larnell Cole) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः