योगशिक्षणहेतुः श्वासजागरूकता

**श्वसनजागरूकता** योगस्य एकः अत्यावश्यकः पक्षः अस्ति यः मनसः शरीरस्य च मध्ये सेतुरूपेण कार्यं करोति, शारीरिकगतिम् मानसिकस्पष्टतायाः भावनात्मकस्थिरतायाः च सह सम्बद्धं करोति श्वासस्य माध्यमेन एव योग-अभ्यासकारिणः अभ्यासस्य गहनतरं, अधिक-ध्यानात्मकं पक्षं टैपं कर्तुं शक्नुवन्ति, उपस्थिति-भावना, मनः-समाधानं, आन्तरिक-शान्तिं च संवर्धयितुं शक्नुवन्ति एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना श्वसनजागरूकतायाः अवगमनं, स्वस्य शिक्षणस्य समावेशः च महत्त्वपूर्णः अस्ति। अस्मिन् लेखे योगे श्वसनस्य महत्त्वं, तस्य पृष्ठतः विज्ञानं, भवतः छात्राणां कृते श्वसनजागरूकतां कथं प्रभावीरूपेण शिक्षितुं शक्यते इति च अन्वेषितं भविष्यति। 

**== श्वासविज्ञानम् ==**

श्वासः अथवा *प्राणः* योगदर्शने अस्माकं अस्तित्वं धारयति इति प्राणशक्तिः ऊर्जा वा इति मन्यते । योगाभ्यासेषु *प्राणः* अस्माकं जीवनशक्तिः, मानसिकस्पष्टता, समग्रकल्याणः च सह निकटतया सम्बद्धः अस्ति । श्वासस्य पृष्ठतः विज्ञानं तस्य शरीरेण सह सम्बन्धः च *प्राणायामस्य* क्षेत्रे मूलभूतः अस्ति , यत् श्वसनस्य नियन्त्रणस्य नियमनस्य च अभ्यासः अस्ति ।

श्वासः स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रेण सह आत्मीयरूपेण सम्बद्धः भवति, यत् हृदयस्पन्दनम्, पाचनं, श्वसनम् इत्यादीनां अनैच्छिकशरीरस्य कार्याणां नियन्त्रणं करोति स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रस्य मुख्यतया द्वौ शाखाः स्तः - सहानुभूतिः, परसहानुभूतिः च । सहानुभूतितन्त्रं “युद्धं वा उड्डयनं वा” प्रतिक्रियां सक्रियं करोति, हृदयस्पन्दनं ऊर्जां च वर्धयति, यदा तु परसहानुभूतितन्त्रं “विश्रामं पचनं च” प्रतिक्रियां प्रेरयति, शरीरं मनश्च शान्तं करोति

श्वसननियन्त्रणद्वारा वयं एतानि तन्त्राणि प्रभावितुं शक्नुमः, तनावस्य अवस्थातः आरामस्य अवस्थां प्रति गन्तुं शक्नुमः । यदा वयं चेतनतया श्वसनं मन्दं कुर्मः, निःश्वासं, निःश्वासं च लम्बयामः तदा वयं परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कुर्मः, येन शरीरं शान्तस्य, पुनर्स्थापनस्य च अवस्थायां प्रवेशं कर्तुं शक्नोति अत एव श्वासकार्यं तनावस्य न्यूनीकरणाय, एकाग्रतायाः उन्नयनार्थं, भावनात्मकसन्तुलनस्य प्रवर्धनार्थं च एतावत् महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति । 

**== योगेश्वासस्य भूमिका ==**

योगे श्वसनं न केवलं जीवनस्य पोषणस्य साधनं भवति, अपितु अभ्यासस्य शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं वर्धयति इति शक्तिशाली साधनम् अपि अस्ति अत्र योगे श्वसनस्य महती भूमिका भवति इति अनेकाः उपायाः सन्ति ।

# **मनः शरीरं च संयोजयति** : योगे श्वासः लंगररूपेण     कार्यं करोति यत् अभ्यासकारिणः क्षणे उपस्थिताः भवन्ति। श्वासे ध्यानं दत्त्वा     मनः भ्रमणं निवारयति, एकाग्रतां च वर्धयति । यदा श्वासः गतिसङ्गतः भवति तदा शरीरेण     ऊर्जायाः प्रवाहं संवर्धयति, येन मनःशरीरयोः सम्बन्धः गभीरः भवति
# **गतिं लचीलतां च वर्धयति** : श्वासः गतिमार्गदर्शने     सहायकः भवति तथा च शरीरं मृदु कृत्वा लचीलतां प्रोत्साहयति। मुद्राभिः सह समन्वयेन     निःश्वासः, निःश्वासः च शरीरे अधिकं स्थानं निर्मातुं शक्नोति, येन अभ्यासकारिणः     गतिं बाध्यं विना गभीरतरविस्तारेषु प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति श्वसनजागरूकता शरीरे     तनावस्य अथवा कठिनतायाः निवारणे अपि सहायकं भवति, यतः अभ्यासकारिणः प्रत्येकं     निःश्वासेन सह यत्किमपि प्रतिरोधं मुक्तं कर्तुं स्मर्यन्ते ।
# **तंत्रिकातन्त्रं शान्तं करणं :** *उज्जयि प्राणायाम*     (विजयी श्वासः) तथा *दीर्घ प्राणायाम* (त्रिभागीयः     श्वासः) इत्यादयः श्वसननियन्त्रणप्रथाः परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं     कुर्वन्ति इति ज्ञायते, येन तनावः चिन्ता च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति श्वसनजागरूकता     चुनौतीपूर्णमुद्रासु अथवा चञ्चलतायाः क्षणेषु मनः शान्तं कर्तुं ग्राउण्डिंग्-प्रविधिरूपेण     कार्यं कर्तुं शक्नोति ।
# **ध्यानं मनःसन्तोषं च प्रवर्तयितुं** : श्वासः     ध्यानार्थं स्वाभाविकः ध्यानस्य विषयः अस्ति, तथा च भवतः अभ्यासे श्वसनजागरूकतायाः     समावेशः मनःसन्तोषस्य अधिकगहनभावं जनयितुं शक्नोति। अविवेकी श्वासप्रवाहस्य अवलोकनेन     अभ्यासकारिणः समतायाः संवर्धनं कर्तुं शिक्षितुं शक्नुवन्ति, विचाराणां भावानाञ्च     उत्पद्यमानं, असङ्गं विना गच्छतां च अवलोकयितुं शक्नुवन्ति
# **Balancing Energy (Prana)** : योगपरम्परायां श्वासः     *प्राणस्य वाहकः इति दृश्यते* , यस्याः प्राणशक्तिः शरीरे प्रवहति । श्वसनजागरूकतायाः     संवर्धनेन अभ्यासकारिणः शरीरस्य अन्तः ऊर्जायाः प्रवाहं नियन्त्रयितुं शक्नुवन्ति,     यत् चक्राणां सन्तुलनं कर्तुं, जीवनशक्तिं सुधारयितुम्, समग्रकल्याणं च प्रवर्धयितुं     साहाय्यं करोति 

**== योगे श्वासस्य विभिन्न-प्रकारः ==**

योगे नानाविधाः श्वासप्रथाः सन्ति ये भिन्नप्रयोजनं सेवन्ते । प्रत्येकं प्रकारं श्वसनं शरीरं मनः च अद्वितीयरीत्या प्रभावितं कर्तुं निर्मितं भवति । अत्र केचन प्रमुखाः प्रकाराः श्वसन-अभ्यासाः सन्ति येषां परिचिताः योग-शिक्षकाः भवेयुः-

# **उज्जायी श्वासः (विजयी श्वासः)** : उज्जायी इति     श्वसनविधिः यत्र श्वासः कण्ठस्य पृष्ठभागे किञ्चित् संकुचितः भवति, येन मृदुः     श्रव्यः शब्दः निर्मीयते गतिकाले स्थिरतालं स्थापयितुं विन्यासप्रवाहे अष्टङ्गयोगे     च सामान्यतया एषा प्रविधिः प्रयुक्ता भवति । उज्जयि-श्वासस्य शब्दः शान्तं ग्राउण्ड्-करणं     च भवितुम् अर्हति, तथा च बाह्यविक्षेपाणां अपेक्षया मनः श्वसे केन्द्रीक्रियितुं     कार्यं करोति ।

*शिक्षणयुक्तिः* : छात्रान् उज्जयि-अभ्यासं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु यत् ते "स्वश्वासेन मृदुसमुद्रध्वनिं निर्मान्ति," तनावं परिहरन् कण्ठं उद्घाटितं स्थापयितुं च स्मारयन्तु।

# **दीर्घश्वासः (त्रिभागीयः श्वासः)** : दीर्घः एकः     श्वसनविधिः अस्ति यस्मिन् शरीरस्य त्रयः भागाः गभीरं श्वसनं भवति : उदरं, पृष्ठपार्श्वं,     वक्षः च योग-अभ्यासस्य प्रारम्भिकपदेषु प्रायः एतादृशस्य श्वसनस्य उपयोगः भवति     यत् छात्राणां श्वसनेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं     च सहायकं भवति । फुफ्फुसक्षमतां, प्राणवायुसेवनं च सुधारयितुम् अपि साहाय्यं करोति     ।

*शिक्षणयुक्तिः* : छात्राणां मार्गदर्शनं कुर्वन्तु यत् ते एकं हस्तं उदरस्य उपरि एकं हस्तं वक्षसि स्थापयितुं शक्नुवन्ति। उदरं, ततः पृष्ठपार्श्वयोः, अन्ते च वक्षःस्थले गभीरं निःश्वासं कृत्वा विपरीतक्रमेण शनैः शनैः निःश्वासं कर्तुं निर्देशयन्तु ।

# **नादि शोधन (वैकल्पिक नासिका श्वास)** : नाडी शोधनं     प्राणायाम-अभ्यासः अस्ति यस्मिन् प्रत्येकं नासिकाद्वारा क्रमेण श्वासाः भवन्ति     । शरीरे ऊर्जाप्रवाहस्य (प्राणस्य) सन्तुलनं कृत्वा मनः शान्तं करोति इति विश्वासः     अस्ति । एषा तकनीकः चिन्ता न्यूनीकर्तुं, मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं, मस्तिष्कस्य     दक्षिणवामगोलार्धयोः सन्तुलनार्थं च विशेषतया लाभप्रदा भवति

*शिक्षणयुक्तिः* : छात्राणां मार्गदर्शनं कुर्वन्तु यत् ते आरामेन उपविश्य एकं नासिकाच्छिद्रं अङ्गुष्ठेन पिधाय, मुक्तनासिकाच्छिद्रेण गभीरं निःश्वासं ग्रहीतुं, तत् पिधाय, विपरीतनासिकाच्छिद्रेण च श्वसनं कुर्वन्तु। नासिकाच्छिद्रं क्रमेण कृत्वा पुनः प्रक्रियां कुर्वन्तु।

# **कपालभती (Skull Shining Breath)** : कपालभती एकः     श्वासप्रथा अस्ति यस्मिन् द्रुतगतिना निःश्वासः भवति तदनन्तरं निष्क्रियश्वासः     भवति । एतत् ऊर्जाप्रदप्रभावैः प्रसिद्धम् अस्ति, यतः एतत् स्थगितशक्तिं स्वच्छं     कर्तुं, परिसञ्चरणं च सुधारयितुं साहाय्यं करोति । शरीरस्य विषनिर्मुक्तिं पाचनतन्त्रं     च उत्तेजयति इति अपि चिन्तितम् ।

*शिक्षणयुक्तिः* : छात्रान् ऊर्ध्वं उपविश्य गभीरं निःश्वासं ग्रहीतुं निर्देशयन्तु।श्वासनिष्कासनसमये ते नासिकाद्वारा वायुम् बलात् बहिः निष्कासयन्तु, तदनन्तरं निष्क्रियं निःश्वासं कुर्वन्तु। निःश्वासाः शीघ्रं सुचिन्तितश्च भवेयुः, उदरस्य पम्पिंगगतिः सृजति ।

# **भस्त्रिका (Bellows Breath)** : भस्त्रिका एकः     गतिशीलः प्राणायाम-अभ्यासः अस्ति यस्मिन् शीघ्रं, बलात्, नासिकाद्वारा निःश्वासः,     निःश्वासः च भवति । एषा प्रविधिः ऊर्जां वर्धयति, चयापचयं उत्तेजयति, मानसिककेन्द्रीकरणं     च सुदृढं करोति इति ज्ञायते । ध्यानात् वा आसनस्य अभ्यासात् पूर्वं शरीरस्य ऊर्जां     दातुं सामान्यतया अस्य उपयोगः भवति ।

*शिक्षणयुक्तिः* : छात्रान् नासिकाद्वारा गभीरं, बलात् श्वासं ग्रहीतुं प्रोत्साहयन्तु, श्वसनं समं स्थिरं च स्थापयन्तु। प्रत्येकं निःश्वासः फुफ्फुसान् सम्पूर्णतया पूरयेत्, निःश्वासः च बलवान् बलवान् च भवेत् । 

**== योगकक्षासव श्वास-जागरूकतायाः अध्यापनम् ==**

श्वसनजागरूकतायाः शिक्षणं कस्यापि योगवर्गस्य अभिन्नः भागः अस्ति, यतः एतत् छात्रान् स्वशरीरेण सह सम्बद्धं कर्तुं, मनःसन्तोषं वर्धयितुं, अभ्यासस्य गहनतया अवगमनं च संवर्धयितुं प्रोत्साहयति अधः श्वसनजागरूकतां शिक्षितुं केचन प्रभावी उपायाः सन्ति-

# **श्वासकेन्द्रीकरणेन आरभ्यताम्** : प्रत्येकं वर्गं     श्वसनजागरूकतायाः कतिपयैः क्षणैः आरभत **।** छात्रान् आरामेन उपविष्टुं वा     शयनं कर्तुं, नेत्रे निमीलितुं, कतिपयानि गभीराणि निःश्वासं ग्रहीतुं च आमन्त्रयन्तु।     तेषां श्वसनस्य स्वाभाविकं लयं परिवर्तनं कर्तुं न प्रयत्नः अवलोकयितुं वदन्तु।     एतेन छात्राः विक्षेपात् दूरं ध्यानं स्थापयित्वा अभ्यासस्य सज्जतां कर्तुं साहाय्यं     कुर्वन्ति ।
# **सम्पूर्णे अभ्यासे श्वसनसंकेतान् समावेशयन्तु** : आसनअभ्यासस्य समये छात्राणां गतिं स्वश्वासेन सह समन्वययितुं निरन्तरं     मार्गदर्शनं कुर्वन्तु। यथा "निःश्वासं कुरु, बाहून् शिरसि उत्थापयतु"     "निःश्वासं कुरु, अग्रे गुञ्जय" इति च । श्वसनसंकेतान् अर्पणेन छात्राणां     लयं निर्वाहयितुं साहाय्यं भवति तथा च सम्पूर्णे अभ्यासे तेषां श्वसनस्य विषये     एकाग्रतां स्थापयितुं शक्यते।
# **मुद्रावर्धनार्थं श्वासस्य उपयोगं कुर्वन्तु** : छात्रान् विशिष्टासु मुद्रासु तनावं गभीरं कर्तुं वा मुक्तुं वा स्वश्वासस्य     उपयोगं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु। यथा - अग्रे गुच्छवत् गभीरे खिन्नतायां भवन्तः     छात्रान् स्मारयितुं शक्नुवन्ति यत् मेरुदण्डं निःश्वासं दीर्घं कर्तुं च गुच्छं     गभीरं कर्तुं निःश्वासं च कर्तुं शक्नुवन्ति संतुलन-मुद्रायां छात्रान् मन्दं     गभीरं च श्वसितुम् प्रोत्साहयन्तु येन ध्यानं स्थिरतां च निर्वाहयितुम्।
# **अलगावस्थायां श्वसनविधिः शिक्षयतु : कक्षायाः समये उज्जयि,** नाडी इत्यादीनां विशिष्टप्राणायामविधिनाम् अध्यापनार्थं समयं समर्पयतु     शोधन , दिर्घा वा . अभ्यासस्य प्रदर्शनं कुर्वन्तु, छात्राणां मार्गदर्शनं कुर्वन्तु,     आवश्यकतानुसारं समायोजनं प्रतिक्रियां च प्रदातव्यम्। छात्राणां मानसिक-शारीरिक-स्थितौ     एतेषां श्वसन-अभ्यासानां प्रभावस्य अनुभवं कर्तुं अनुमतिं ददातु।
# **श्वासविरामं प्रस्तावयन्तु** : कक्षायाः समये     विशेषतः अधिकचुनौत्यक्रमेषु छात्रान् स्वश्वासेन सह चेक-इनं कर्तुं क्षणं ग्रहीतुं     आमन्त्रयन्तु। यदि ते तनावग्रस्ताः वा अभिभूताः वा अनुभवन्ति तर्हि तान् विरामं     कर्तुं प्रोत्साहयन्तु तथा च पुनः सेट् कर्तुं दीर्घा वा उज्जयी इत्यादिषु शान्तश्वासप्रविधिषु     पुनः आगच्छन्तु।
# **ध्यानं विश्रामं च श्वासं समावेशयन्तु** : कक्षायाः     अन्ते छात्रान् सवासना (शवस्य मुद्रा) अथवा ध्यानं प्रति मार्गदर्शनं कुर्वन्तु,     श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा। शरीरे मनसि च कथं भवति इति अवलोक्य स्वस्य स्वाभाविकं     निःश्वासं अवलोकयितुं प्रोत्साहयन्तु । एषा अभ्यासः आरामं प्रवर्धयति, सत्रस्य     ध्यानगुणं च वर्धयति । 

**== उपसंहारः ==**

योगे श्वसनजागरूकता मौलिकतमेषु परिवर्तनकारीषु च अभ्यासेषु अन्यतमम् अस्ति । मानसिकस्पष्टतायाः, भावनात्मकस्थिरतायाः, शारीरिकस्वास्थ्यस्य च द्वारम् अस्ति । एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना भवतः छात्राणां श्वसनजागरूकतायाः संवर्धनार्थं मार्गदर्शनं तेषां अभ्यासं गभीरं कर्तुं, तेषां शरीरेण सह तेषां सम्बन्धं वर्धयितुं, तेषां समग्रकल्याणस्य समर्थनं च कर्तुं शक्नोति। स्वस्य शिक्षणस्य प्रत्येकस्मिन् पक्षे श्वासस्य समावेशं कृत्वा-आसन-अनुक्रमात् आरभ्य प्राणायाम-विधि-ध्यानपर्यन्तं-भवन्तः छात्रान् न केवलं मुद्राणां माध्यमेन गन्तुं अपितु अन्तः गन्तुं च साहाय्यं कुर्वन्ति, प्रत्येकस्मिन् क्षणे मनःसन्तोषं उपस्थितिं च पोषयन्ति। अन्ततः, श्वसनजागरूकता एकं शक्तिशाली साधनं भवति यत् छात्रान् योगस्य पूर्णलाभान् अनुभवितुं शक्नोति, तेषां सन्तुलितस्य, केन्द्रितस्य , शान्तिपूर्णस्य च अवस्थायाः समीपं आनयति।