open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नारङ्गफलम्

एतत् नारङ्गफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् नारङ्गलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं नारङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Orange इति उच्यते । एतत् नारङ्गफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । नारङ्गफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् नारङ्गफलम् बहुविधं भवति। मधुरनारङ्गफलम् सिट्र्स् सैनेन्सिस् तस्य फलानि च अस्ति । तत् जगति सर्वसामान्यत: वर्धितम् वृक्षफलम् आसीत् ।

नारङ्गफलस्य पुरतनकृष्टजसङ्कीर्णजातीयम् मूलम् अस्ति ।तत् बहुश: पोमेलो (सिट्र्स् माक्सिमा) माण्डरिन् (सिट्स् रेटिक्युलेटा) च एतयो: मध्ये अस्ति।तत् एक: चिरहरित: सकुसुमित: वृक्ष: सामन्य्त: ९-१० मीटर् उन्नतिपर्यन्तम् वर्धमान: भवति । तथापि बहु पुरातनप्रतिरूप: १५ मीटर् प्राप्त: अस्ति। पत्राणि पर्यायरूपेण रचितानि सन्ति। पत्राणि अण्डाकारेण क्रेन्युलेट् सीमासहितानि ४-१० सेमी च भवन्ति। नारङ्गफलम् हेस्पिरिडियम्, एकविधम् बेरि अस्ति।

नारङ्गम् प्राचीनसंवर्धितमूलस्य संकरः अस्ति, सम्भवतः पोमेलो तथा मण्डारिन् इत्येतयोः मध्ये । सामान्यतया ९–१० मीटर् यावत् ऊर्ध्वतायां वर्धमानः सदाहरिद्रः पुष्पवृक्षः अस्ति (यद्यपि अत्यन्तं पुरातन नमूनाः १५ मीटर् यावत् प्राप्ताः सन्ति) । पत्राणि क्रमेण व्यवस्थितानि, अण्डाकाररूपेण क्रेनुलेट्-प्रान्तैः सह, ४–१० से.मी.दीर्घाः च भवन्ति । नारङ्गफलं हेस्पेरिडियम इति जामुनस्य एकः प्रकारः अस्ति ।

मधुरफलस्य कृते उष्णकटिबंधीय-उपोष्णकटिबंधीयजलवायुक्षेत्रेषु नारङ्गाणि वृक्षाणां व्यापकरूपेण कृषिः भवति, यत् त्वचलुञ्छित्वा वा (कटुचर्मं परिहरितुं) सम्पूर्णं खाद्यते, अथवा नारङ्ग रसं निष्कासयितुं संसाधितं भवति, सुगन्धित त्वचस्य कृते च। २००८ तमे वर्षे विश्वे ६८.५ मिलियन टन परिमितं नारङ्गफलानि उत्पादनं कृतम्, मुख्यतया ब्राजील-देशे, अमेरिकी-राज्येषु कैलिफोर्निया[९], फ्लोरिडा-राज्येषु च ।[१०]

File:Orange Blossom.JPG|पुष्पाणी
File:Orange tree fruiting.jpg|शिशुफलम्
File:OrangeBloss wb.jpg|पुष्पाणी फलानि च सह
File:Laranxeira Naranjo GFDL.JPG|विकसित वृक्षGalicia, Spain, नोभेम्बरमासे फलानि विकसन्ति
File:Structure of an orange.svg|Structure of the botanical hesperidium 
File:Citrus sinensis - -1- - Orange tree in Southern France.png|दक्षिणी फ्रान्सदेशे नारङ्गवृक्षः
File:Oranges and orange juice.jpg||नारङ्गरसः
File:Navel orange sectioned.jpg|त्वक्-निष्कोसितं नारङ्गफलम्
File:Caracaraorange.png|विभिन्नवर्णस्य नारङ्गफलम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* *Citrus sinensis* List of Chemicals (Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases) , USDA, Agricultural Research Service.
* Oranges: Safe Methods to Store, Preserve, and Enjoy . (2006). University of California Agriculture and Natural Resources. Accessed May 23, 2014.

## सन्दर्भसूची
वर्गः:फलानि
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां...

## श्लोकः 
:**यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।**
:**स्वकर्मणा तमभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यतः प्रवृत्तिः भूतानां येन सर्वम् इदं ततम् स्वकर्मणा तम् अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

## अन्वयः
मानवः यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम् तं स्वकर्मणा अभ्यर्च सिद्धिं विन्दति ।

## शब्दार्थः 
:भूतानाम् = प्राणिनाम्
:प्रवृत्तिः = उत्पत्तिः
:ततम् = परिव्याप्तम्
:स्वकर्मणा = स्वकर्तव्येन
:अभ्यर्च्य = आराध्य ।
 
## अर्थः 
सर्वेषां प्राणिनाम् उत्पत्तिः यस्मात् भवति, यः इदं समग्रं विश्वं व्याप्य तिष्ठति तादृशं परमात्मानम् एते सर्वेऽपि पुरुषाः आराध्य अभ्युदयं प्राप्नुवन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

46
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सहजं कर्म कौन्तेय...

## श्लोकः 
:**सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।**
:**सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टचत्वारिंशत्तमः(४८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि न त्यजेत् सर्वारम्भाः  हि दोषेण धूमेन अग्निः इव आवृताः ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! सदोषमपि सहजं कर्म न त्यजेत् । धूमेन हि अग्निः इव सर्वारम्भाः दोषेण आवृताः ।

## शब्दार्थः 
:सदोषम् = दोषयुक्तम्
:सहजम् = स्वभावजम्
:सर्वारम्भाः = सर्वकर्माणि
:आवृताः = आच्छादिताः ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! दोषयुक्तम् अपि स्वभावजं कर्तव्यं न त्यजेत् । धूमेन अग्निः इव सर्वाण्यपि कर्माणि दोषेण आवृतान्येव भवन्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

48
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम् (KVS)

**केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम्** (KVS) भारतस्य एकं प्रमुखं सङ्घटनमस्ति एतत् ।  केन्द्रीयविद्यालयनाम्ना देशविदेशेषु  च कार्यं करोति ।  इदानीं १०८५ विद्यालयाः सन्ति । विद्यालयेषु (यथा ३१-३-२०११ स्थित्यनुसारम्) १०,५८,४५० छात्राः पठन्तः सन्ति । ४९,२८६ कर्मचारिणः कार्यं कुर्वन्तः सन्ति । अस्य स्थापनकालः १९६५ वर्षस्य डिसेम्बर्मासः ।

## लक्ष्यम्
बालानां शैक्षिकश्रेष्ठतायाः, भारतीयभावनायाः, राष्ट्रियैकताभावनायाः, तथा व्यक्तित्वविकासस्य भावनायाःविकासः एव अस्य लक्ष्यम् । अत्र प्राथमिकः माध्यमिकः उच्चमाध्यमिकः इति स्तरत्रये विद्याभ्यासः भवति । विशेषतः ये केन्द्रसर्वकारे उद्योगं कुर्वन्ति, रक्षणाकार्ये ये निरताः तेषाम् अपत्यानां कृते एताः विद्यालयाः स्थापिताः सन्ति । अस्य प्रधानः कार्यालयः नवदेहल्यां वर्तते । अस्य क्षेत्रीयकार्यालयाः देशस्य विभिन्नभागेषु वर्तन्ते ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Kendriya Vidyalaya Sangathan
*केन्द्रीय विद्यालय प्रार्थना: दया कर दान विद्या का 
*Social portal for alumni of all Kendriya Vidyalaya 

वर्गः:भारतस्य विद्यालयाः‎
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
दाडिमफलम्

एतत् दाडिमफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् दाडिमफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं दाडिमफलम् आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । एतत् दाडिमफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । दाडिमफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् दाडिमफलम् अपि बहुविधं भवति ।
## सस्य स्वरुपम्
दाडिमः एकः लघुवृक्षः । अस्य पुष्पाणि रक्तानि पीतानि, कषायवर्णी  भवन्ति अस्य फलं वल्कलावृतं भवति । फलस्य अन्तः रक्तानि श्वेतानि वा बीजानि भवन्ति । बीजस्य आकारः दन्तस्य इव भवति । बीजं रसयुक्तं भवति । बीजस्य रुचिः मधुरमिश्रितः आम्लः भवति । फलस्य गात्रं ५-१२ से.मी. भवति । फलस्य अन्तः कृषपटलैः अनेके कोष्ठाः निर्मितानि भवन्ति ।
thumb|200px|left|वर्धमानं दाडिमफलम्	
दालिम्वस्य मूलस्थानम् इरान् । अधुना भारते सर्वत्र एनं वर्धयन्ति । भारते दालिम्बः अनेकेषां प्रभेदानां कृतिः क्रियते । कर्नाटके अस्य चिन्तामणिः मधुगिरिः जरगिनहल्लि इति नामवत्रः प्रभेधाः प्रधानतया वर्ध्यन्ते । अत्यन्तशैत्यप्रदेशे अयं प्रणपातिः चेत् अन्यत्र नित्यहरिद्वर्णः । लघुशाखासु कण्टकानि भवन्ति । सरलानि पर्णानि परस्परम् अभिमुखं योजितानि भवन्ति । पुष्पाणि प्रत्येकं, द्वित्राणि मिलितानिव भवन्ति । पर्णानि अण्डाकाराणि भवन्ति ।
thumb|left|150px|दाडिमशाखा, पुष्पं, फलं, बीजं चापि
## उपयोगः
# दाहिमस्य मूलं जलेन धृष्ट्वा ललाटे लेपयन्ति चेत् श्रमेण उष्णतायाः कारणेन वा जाता शिरोवेदना शाम्यति ।
# दाहिमस्य मूलं, जीरकं,कुस्तुम्बरीबीजं, पाटलस्य मूलं च पूर्वदिने जले स्थापयित्वा अनन्तरदिने संशोध्य स्वीकृते जले शर्करां मिश्रीकृत्य पिबलि चेत् धर्मस्य पिटकाः न्यूनाः भवन्ति ।
## पर्णम्
# दाडिमस्य पर्णानि पिष्ट्वा लघु (शकलाः) खण्डाः निर्मातव्याः । रात्रौ निद्रासमये जेत्रस्य उपरि संस्थाप्य वस्त्रेण बद्धव्यम् । तेन जेत्रस्य रक्तता अपगच्छति ।
# दहनेन स्फोटकेन वा जातस्य व्रणस्य दाहिमस्य पर्णाषे पिष्ट्वा लेपनीयम् । त् एन ज्वलनं न्य़ूनं भवति ।

## चित्रवीथिका

चित्रम्:Punica.granatum(01).jpg|दाडिमवृक्षः
चित्रम्:Pomseeds2.jpg|दाडिमबीजानि
चित्रम्:Pomegranate03 edit.jpg|उद्घाटितं दाडिमफलम्
File:Flower of pomogranate in visakhapatnam.jpg|flower of pomegranate in visakhapatnam

वर्गः:फलानि
वर्गः:औषधीयसस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म...

## श्लोकः 
:**सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।**
:**समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चाशत्तमः(५०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म तथा आप्नोति निबोध मे समासेन एव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! सिद्धिं प्राप्तः ब्रह्म यथा आप्नोति तथा मे (वचनात्) निबोध या ज्ञानस्य परा निष्ठा समासेन एव।

## शब्दार्थः 
:सिद्धिम् = योग्यताम्
:ब्रह्म = परमात्मानम्
:निबोध = जानीहि
:परा = उत्तमा
:निष्ठा = स्थितिः
:समासेन = सङ्ग्रहेण ।
 
## अर्थः 
एवं नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तः पुरुषः येन प्रकारेण परमात्मानं प्राप्नोति तं प्रकारं शृणु । तत्परमात्मनः प्राप्तिः नाम ज्ञानस्य परिसमाप्तिः इति जानीहि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

50
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
असक्तबुद्धिः सर्वत्र...

## श्लोकः 
:**असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।**
:**नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवचत्वारिंशत्तमः(४९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेन अधिगच्छति ॥

## अन्वयः
सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः सन्न्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।

## शब्दार्थः 
:असक्तबुद्धिः = असमतिः
:जितात्मा = विहितमनस्कः
:विगतस्पृहः = अपगताशः
:सन्न्यासेन = सम्यक् दर्शनेन
:नैष्कर्म्यसिद्धिम् = परमात्मज्ञानयोग्यताम्
:अधिगच्छति = प्राप्नोति ।
 
## अर्थः 
यः पुरुषः सर्वेषु अपि विषयेषु अनास्थः, जितमनस्कः, आशाविहीनः च वर्तते सः ज्ञानयोगेन सर्वकर्मनिवृत्तिरूपां सिद्धिं प्राप्नोति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

49
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विविक्तसेवी लघ्वाशी...

## श्लोकः 
:**विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।**
:**ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्विपञ्चाशत्तमः(५२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ध्यानयोगपरः नित्यं वैराग्यं सम् उपाश्रितः ॥

## अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या :१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं द्रष्टव्या ।

## शब्दार्थः 
:विविक्तसेवी = एकान्तसेवी
:लघ्वाशी = अल्पभोजनः
:यतवाक्कायमानसः = नियतवाग्देहचित्तः
:ध्यानयोगपरः = आत्मचिन्तनपरः
:वैराग्यम् = वितृष्णाम्
:समुपाश्रितः = अवलम्बितः ।
 
## अर्थः 
श्लोकसङ्ख्या :१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं द्रष्टव्या ।

## विशेषः
सात्विकबुद्धियुक्तस्य लक्षणम् उच्यते अतःमिलित्वा दत्तं वर्तते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

52
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो...

## श्लोकः 
:**बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।**
:**शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ ५१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकपञ्चाशत्तमः(५१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥

## अन्वयः
श्लोकसङ्ख्या :१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं द्रष्टव्या ।

## शब्दार्थः 
:विशुद्धया = सात्त्विक्या
:बुद्ध्या = मत्या
:धृत्या = धैर्येण
:नियम्य = वशीकृत्य
:शब्दादीन् = शब्दप्रभृतीन्
:विषयान् = इन्द्रियार्थान्
:रागद्वेषौ = आसक्तिविद्वेषौ
:व्युदस्य = अपहाय ।
 
## अर्थः 
श्लोकसङ्ख्या :१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं द्रष्टव्या ।

## विशेषः
सात्विकबुद्धियुक्तस्य लक्षणम् उच्यते अतःमिलित्वा दत्तं वर्तते ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

51
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा...

## श्लोकः 
:**ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।**
:**समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिंलभते पराम् ॥ ५४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुःपञ्चाशत्तमः(५४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

## अन्वयः
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सर्वेषु भूतेषु समः परां मद्भक्तिं  लभते । 	

## शब्दार्थः 
:ब्रह्मभूतः = ब्रह्मैव सन्
:प्रसन्नात्मा = प्राप्तप्रसादः
:शोचति = विषीदति
:काङ्क्षति = अभिलषति
:भक्तिम् = परमेश्वरभक्तिम् ।

## अर्थः 
यदा पुरुषः ब्रह्मभूतः भवति ततः परं तस्य शोकः न सम्भवति, नापि विषयाभिलाषः । सः सर्वेषु प्राणिषु समानः सन् अतिशयितां भक्तिं प्राप्नोति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

54
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं

## श्लोकः 
:**अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।**
:**विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिपञ्चाशत्तमः(५३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

## अन्वयः
विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः धृत्या आत्मानं नियम्य च शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः अहङ्कारं बलं दर्पं 	कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य शान्तः निर्ममः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

## शब्दार्थः 
:अहङ्कारम् = अहम्भावम्
:बलम् = दार्ढ्यम्
:दर्पम् = गर्वम्
:परिग्रहम् = स्वीकारम्
:विमुच्य = त्यक्त्वा
:निर्ममः = ममताशून्यः
:ब्रह्मभूयाय = ब्रह्मभावाय
:कल्पते = शक्नोति ।
 
## अर्थः 
यः सात्त्विकबुद्ध्या युक्तो भवति, धृतिमान् भवति, चित्तं नियमयति, शब्दादीन् विषयान् त्यजति, रागद्वेषौ दूरीकरोति, निर्जने प्रदेशे वसति, मितं भुङ्क्ते, शरीरेन्द्रियमनांसि नियच्छति, सततं ध्यायन् वैराग्यं प्राप्नोति, अहङ्कारादि-दोषं च विमुञ्चति सः शान्तः ममताशून्यश्च ब्रह्मत्वं प्रतिपद्यते ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

53
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्)

**काळीजयन्तीमाता** (भोरबाग्)
एतत् शक्तिपीठं बाङ्ग्लादेशस्य सिल्हट्मण्डलस्य फज्लुर्परगणभागे भोर्रबाग् इत्य्त्र अस्ति । एतत् पीठं भोरबाग् काळीदेवालयः अथवा फज्लुरकाळीबारी इत्यपि वदन्ति । बाङ्ग्लादेशस्थं षष्ठं शक्तिपीठम् एतत् ।
## सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति भारतस्य पश्चिमबङ्गालराज्यस्य जल्पायिगुडी-न्यू अलीपुरदौरमार्गेण प्राप्तुं शक्यम् अस्ति ।एतत् स्थानं बक्साव्याघ्राभयारण्यस्य व्याप्तौ भवति इत्यतः यात्रार्थिभिः अधिकृतरूपेण पूर्वानुमतिः प्राप्तव्या भवति । अभयारण्यस्य कश्चन भागः बाङ्ग्लादेशस्य सीमायां भवति । समीपस्थं रेलनिस्थानकं रजभट् खवा इति ।
## वैशिष्ट्यम्
अत्र जयन्ती नदी प्रवहति इत्यतः एतत् स्थानं जयन्तीया शक्तिपीठम् इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र महाकालगुहा अस्ति । अत्रत्या देवी जयन्ती अथवा काळी नामभ्यां पूज्यते । अत्रत्यशिवः क्षमाधीश्वरनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:बाङ्ग्लादेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
सर्वकर्माण्यपि सदा...

## श्लोकः 
:**सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।**
:**मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षड्पञ्चाशत्तमः(५६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सर्वकर्माणि अपि सदा कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादात् अवाप्नोति शाश्वतं पदम् अव्ययम् ॥

## अन्वयः
सर्वकर्माणि अपि मद्व्यपाश्रयः सदा कुर्वाणः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदम् अवाप्नोति ।

## शब्दार्थः 
:सर्वकर्माणि = निखिलकर्तव्यानि
:मद्व्यपाश्रयः = मदाश्रयः
:कुर्वाणः = आचरन्
:मत्प्रसादात् = मदनुग्रहात्
:अव्ययम् = अविनाशि ।
 
## अर्थः 
सः नित्यनैमित्तिकानि सर्वाण्यपि कर्माणि कुर्वन् मामेव आश्रयं मन्यमानः क्रमेण मदनुग्रहादेव मम अनश्वरं पदं प्राप्नोति । 	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

55
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः...

## श्लोकः 
:**श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।**
:**स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम् ॥

## अन्वयः
विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।

## शब्दार्थः 
:विगुणः = विकृतः
:स्वधर्मः = आत्मधर्मः
:स्वनुष्ठितात् = सुकृतात्
:परधर्मात् = इतरधर्मात्
:श्रेयान् = श्रेयोदायकः
:स्वभावनियतम् = स्वभावलब्धम्
:कर्म = कर्तव्यम्
:कुर्वन् = आचरन्
:किल्बिषम् =	पापम्
:न आप्नोति = न अधिगच्छति ।
 
## अर्थः 
साधु आचरितात् परधर्मादपि किञ्चिदेन विकलः स्वधर्मः एव श्रेयस्करः । प्रकृतिवशात् यत् कर्म निर्णीतं तत् कर्म कुर्वन् पुरुषः पापं न प्राप्नोति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

47
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
भक्त्या मामभिजानाति...

## श्लोकः 
:**भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।**
:**ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चपञ्चाशत्तमः(५५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यः च अस्मि तत्त्वतः ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

## अन्वयः
भक्त्या तत्त्वतः यावान् यः च अस्मि (तादृशं) माम् अभिजानाति ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं विशते ।

## शब्दार्थः 
:भक्त्या = भक्तियोगेन
:तत्त्वतः = परमार्थतः
:यावान् = यादृशपरिमाणविशिष्टः
:यः च अस्मि = यादृक्स्वरूपविशिष्टः च अस्मि
:अभिजानाति = सम्यक् वेत्ति
:तत्त्वतः = वस्तुतः
:विशते = प्रविशति ।
 
## अर्थः 
सः भक्त्या प्रथमं सर्वत्र व्याप्तं सच्चिदानन्दस्वरूपं च मां जानाति ततः मामेव प्रविशति अर्थात् 	मय्येव लीनो भवति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

55
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
चेतसा सर्वकर्माणि...

## श्लोकः 
:**चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः ।**
:**बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तपञ्चाशत्तमः(५७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

## अन्वयः
सर्वकर्माणि चेतसा मयि सन्न्यस्य मत्परः बुद्धियोगम् उपाश्रित्य सततं मच्चित्तः भव ।

## शब्दार्थः 
:चेतसा = मनसा
:सन्न्यस्य = समर्प्य
:मत्परः = मदासक्तः
:बुद्धियोगम् = समाहितचित्तत्वम्
:उपाश्रित्य = अवलम्ब्य
:मच्चित्तः = मन्मनाः ।
 
## अर्थः 
सर्वाण्यपि कर्माणि मयि विन्यस्य अहमेव परः पुरुषार्थः इति मन्यमानः समाहितचित्तः सर्वदा मय्येव मनः स्थापय ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

57
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि...

## श्लोकः 
:**मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।**
:**अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टपञ्चाशत्तमः(५८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि अथ चेत् त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ ५८ ॥

## अन्वयः
मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ त्वम् अहङ्कारात् न श्रोष्यसि चेत् विनङ्क्ष्यसि ।	

## शब्दार्थः 
:मच्चित्तः = मदन्तःकरणः
:मत्प्रसादात् = मदनुग्रहात्
:सर्वदुर्गाणि = सकलदुःखानि
:तरिष्यसि =	अतिक्रमिष्यसि
:अथ चेत् = यदि पुनः
:अहंकारात् = अहम्भावात्
:न श्रोष्यसि = न अवधारयसि
:विनङ्क्ष्यसि = विनाशं गमिष्यसि ।

## अर्थः 
यदि मयि एव मनः स्थापयसि तर्हि सर्वाण्यपि दुःखानि अतिक्रमितुं शक्नोषि । अथ अहमपि ज्ञानी इति अहंकारात् मदुक्तं न शृणोषि तर्हि अवश्यम् अधःपतनं प्राप्नोषि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

58
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
महाशिरा ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )

**महाशिरा** ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )
एतत् शक्तिपीठं नेपालदेशस्य काठ्मन्डुसमीपे पशुपतिनाथक्षेत्रस्य समीपे अस्ति । 
## सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति भारतस्य बिहारराज्यतः बसयानसौकर्यं सम्यक् अस्ति । अथवा देहलीतः विमानेन आगन्तुं शक्यते । समीपस्थं विमाननिस्थानकं काठ्मण्डु ।
## वैशिष्ट्यम्
पशुपतिनाथक्षेत्रस्य समीपे विद्यमाने गुहेश्वरीसन्निधाने देव्याः द्वे जानुनी पतिते इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी महाशिरा इति पूज्यते । अत्रत्यशिवः कपालीनाम्ना पूज्यते । अत्र पूर्वं शासनं कुर्वन् राजा प्रतापमल्लः अस्य मन्दिरस्य निर्माणं कारितवान्। सरलभूटानीपगोडाशैल्या(गोपुरम्) निर्मितम् अस्ति एतस्य मन्दिरस्य बाह्यस्वरूपं न तथा आकर्षकम् ।
ऐतिह्यानुसारं पशुपतिनाथः यदा मृगयार्थं गतवान् तदा तस्य योगक्षेमं चिन्तयन्ती सतीदेवी तम् अनुसृत्य अत्रैव स्थितवती ।  काचित् अन्या जनश्रुतिः अपि एवम् अस्ति – "अत्र देव्याः योनिभागः पतितः। अतः एवा एतां गुह्येश्वरी इत्यपि अभिजानन्ति” इति ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
स्वभावजेन कौन्तेय...

## श्लोकः 
:**स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।**
:**कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षष्टितमः(६०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा कर्तुं न इच्छसि यत् मोहात् करिष्यसि अवशः अपि तत् ॥

## अन्वयः
कौन्तेय ! स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः यत् कर्तुं न इच्छसि तत् मोहात् अवशः अपि करिष्यसि ।

## शब्दार्थः 
:स्वभावजेन = नैसर्गिकेन
:निबद्धः = नियतः
:मोहात् = अविवेकात्
:अवशः = परवशः ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! यदि त्वम् अविवेकेन युद्धं न करोषि तर्हि पूर्वकर्मसंस्कारानुगुणस्य स्वभावस्य यदनुरूपं युद्धादिकर्म तेन नियन्त्रणात् परवशः सन् अवश्यं युद्धे प्रवर्तसे ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

60
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कर्पूरम्

एतत् **कर्पूरम्** अपि भारतस्य वैशिष्ट्यपूर्णम् उत्पादनम् इति वक्तुं शक्यते । एतत् कर्पूरम् अपि प्रायः भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु उपयुज्यते एव । एतत् कर्पूरम् आङ्ग्लभाषायां Camphor इति उच्यते । अत्र उच्यमानं कर्पूरं देवानाम् आरतिसमये उपयुज्यमानम् कर्पूरं न, अपि तु खाद्यपदार्थेषु योज्यमानं पच्चकर्पूरम् इति यत् उच्यते तत् कर्पूरम् । मधुराणां खाद्यानां निर्माणे एतत् कर्पूरम् उपयुज्यते । एतत् कर्पूरं खाद्यानां गन्धं, रुचिम्, आकर्षणं च वर्धयति । अत्र कर्पूरे द्विविधः कर्पूरः भवति । **पक्वः अपक्वः** च इति । पक्वस्य कर्पूरस्य अपेक्षया अपक्वः कर्पूरः श्रेष्ठः, तत्रापि अपक्वे कर्पूरे अपि शुभ्रं, स्फटिकवत् विद्यमानम्, अचूर्णं कर्पूरम् उत्तमम् इति उच्यते । तम् एव अंशम् अयं श्लोकः अपि विषदयति –

:**“पक्वात् कर्पूरतः प्राहुरपक्वं गुणवत्तरम् ।**
:**तत्रापि स्वाद्यक्षुण्णं स्फटिकाभं तदुत्तमम् ॥“**

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कर्पूरस्य स्वभावः
एतत् कर्पूरम् कटुतिक्तमिश्रितं रसयुक्तम् । किन्तु शस्त्रेषु तस्य कर्पूरस्य मधुररसः अपि अभिज्ञातः अस्ति । एतत् कर्पूरं शीतवीर्ययुक्तम् अपि ।

:**“कर्पूरं कटु तिक्तं च मधुरं शिशिरं विदुः ।**
:**तृणमेदोविषघ्नं चक्षुष्यं मदकाकम् ॥“** धन्वन्तरिकोषे चन्दनादिवर्गः)

:१. एतत् कर्पूरं यद्यपि सुगन्धयुक्तं तथापि तथैव सेवितुं न शक्यते ।
:२. एतत् कर्पूरं पिपासां, मेदं, विषदोषान् च निवारयति । 
:३. कर्पूरं नेत्रयोः दृष्टिशक्तेः हितकारकम् ।
:४. एतत् कर्पूरं मदजनकम् अपि ।
:५. नेत्रयोः पक्ष्मनि लघु लघु पिटकाः सञ्जाताः चेत्, तत्र कण्डूयनम् अपि जायते चेत्, नेत्रयोः अवकरः पतितः इव भाति चेत् च कर्पूरस्य चूर्णं किञ्चित् प्रमाणेन स्वीकृत्य पक्ष्मणः उपरि लेपनीयम् । क्रमेण कण्डूयनं न्यूनं भवति, नेत्रे अपि शुभ्रे भवतः ।
:६. कर्पूरं, जातीफलं, लवङ्गं, जटामांसीं च योजयित्वा चूर्णीकृत्य निर्मितं “कर्पूरादि चूर्णम्” इति उच्यते । तत् चूर्णं भोजनेन सह वा, खाद्येन सह वा, पानीयैः सह वा सेवन्ते चेत् कासः, राजक्षयरोगः, हृदयस्य ज्वलनम् इत्यादयः रोगाः निवारिताः भवन्ति । औषधस्य सेवनं पृथग्रूपेण ये न इच्छन्ति तेभ्यः अपि एषः क्रमः आहारपदार्थैः सह योजयित्वा दानक्रमः युज्यते ।
:७. आसवविधिना निर्मितं “कर्पूरासव” नामकम् औषधं अतिसारवमनहितं विषूचिकारोगं परिहरति । एतत् औषधम् अग्निदीपनम् अपि करोति ।
:८.  कर्पूरं, खसतिलं, हिङ्गलीकम् इत्यादिकं योजयित्वा निर्मिता गुलिका “कर्पूररसः” इति उच्यते । तस्याः गुलिकायाः सेवनेन अतिसारः, रक्तातिसारः च अपगच्छति ।
:९. मूत्रम् बहिः आगमनं विना उदरे एव स्थित्वा वेदनां जनयति चेत् कर्पूरस्य चूर्णं किञ्चित् प्रमाणेन मूत्रस्य मार्गे स्थापनेन अवरोधः अपगच्छति । बहुशीघ्रं मूत्रं बहिः सरति ।
:१०. एतत् कर्पूरम् आध्यात्मस्य दृष्ट्या अपि पवित्रम् इति उच्यते । यतः अस्य सेवनेन सत्त्वगुणः वर्धते, तमोगुणश्च निवार्यते । तस्मात् कारणात् मनः निष्कल्मषं, शान्तं च भवति इति । अतः एव तीर्थम् इति यत् उच्यते तत्र कर्पूरं योजितं भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* INCHEM at IPCS (International Programme on Chemical Safety)
* NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Camphor at Centers for Disease Control and Prevention

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
तमेव शरणं गच्छ...

## श्लोकः 
:**तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।**
:'''तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२ ॥

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्विषष्टितमः(६२) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
तम् एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तत् प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

## अन्वयः
भारत ! सर्वभावेन तम् एव शरणं गच्छ । तत्प्रसादात् परां शान्तिं शाश्वतं स्थानं प्राप्स्यसि ।

## शब्दार्थः 
:सर्वभावेन = सर्वात्मना
:शरणम् = आश्रयम्
:गच्छ = प्राप्नुहि
:तत्प्रसादात् = ईश्वरानुग्रहात् ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! तस्मात् त्वं सर्वात्मना तमेव ईश्वरं शरणं गच्छ, यस्यानुग्रहात् परमां शान्तिं प्राप्नुवन् शाश्वतं 	स्थानम् अवाप्स्यसि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

62
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
गण्डकीचण्डी (पोखारा)

**गण्डकीचण्डी** ( पोखारा )
एतत् शक्तिपीठं नेपालदेशस्य धवलगिरिसमीपे पोखारा इत्यत्र अस्ति ।
## सम्पर्कः
एतत् स्थानं प्रति धवलगिरितः १२५ कि.मी.दूरे मुक्तिनाथस्य दिशि गण्डकीनद्याः तीरे पोखारा इत्यत्र अस्ति । 
## वैशिष्ट्यम्
अत्रत्यः मुक्तिनाथः एव अधिकप्रसिद्धः। शक्तिपीठस्य तु द्वितीयं स्थानम् ।
अस्मिन् स्थाने देव्याः ललाटस्य भागः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी गण्डकीचण्डी इति पूज्यते । अत्रत्यः शिवः चक्रपाणिनाम्ना पूज्यते ।

वर्गः:शक्तिपीठानि
वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
इति ते ज्ञानमाख्यातं...

## श्लोकः 
:**इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया ।**
:**विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिषष्टितमः(६३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्यात्  गुह्यतरं मया विमृश्य एतत् अशेषेण यथा इछसि तथा कुरु ॥

## अन्वयः
मया गुह्यात् गुह्यतरम् एतत् ज्ञानम् इति ते आख्यातम् । एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु।	

## शब्दार्थः 
:गुह्यात् = गोप्यात्
:गुह्यतरम् = अतिशयेन गोप्यम्
:ज्ञानम् = तत्त्वम्
:आख्यातम् = कथितम्
:अशेषेण = सकलम्
:विमृश्य = आलोच्य ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! मया एतावन्तं कालम् अत्यन्तं रहस्यं तत्त्वं विशदीकृतम् । एतत् सर्वं सम्यक् ज्ञात्वा यत् कर्तुम् इच्छसि तत् कुरु ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

63
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
उमादेवी (मिथिला)

**उमादेवी** ( मिथिला )
मिथिलानामकम् एतत् स्थानं भारत-नेपालदेशयोः सीमायां जनकपुरम् इत्यत्र अस्ति ।नेपालदेशस्य धवलगिरिसमीपे पोखारा इत्यत्र अस्ति ।
## सम्पर्कः
एतत् स्थानं जनकपुररेलनिस्थानकतः १ की.मी. दूरे अस्ति ।  
## वैशिष्ट्यम्
अत्र सोनामाय् देवस्थानम् अपि अस्ति ।अस्मिन् स्थाने देव्याः वामभुजः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी उमा इति पूज्यते । अत्रत्यः शिवः महोदरनाम्ना पूज्यते । जनकपुरे जनकः राज्यभारं निर्वहति स्म इति प्रतीतिः अस्ति । जानकीमन्दिरम् एव शक्तिपीठम् इति अपि कश्चन वादः अस्ति ।
अपरः कश्चन वादः एवम् अस्ति । बिहारराज्यस्य मधुबनिमण्डलस्य उच्हित् अथवा उच्हैत् स्थानम् एव शक्तिपीठम्। एतत् स्थानं जनकपुरतः ३० की.मी.दूरे अस्ति उच्हैत् । समीपस्थं रेलनिस्थानकं बिहारस्य कमाटुल् इतः २४ की.मी. दूरे अस्ति ।  बिहारस्य दर्भङ्गातः अपि यानसौकर्यम् अस्ति ।

वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
ईश्वरः सर्वभूतानां...

## श्लोकः 
:**ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।**
:**भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य एकषष्टितमः(६१) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥

## अन्वयः
अर्जुन ! ईश्वरः सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।	

## शब्दार्थः 
:ईश्वरः = नारायणः
:सर्वभूतानि = सकलप्राणिनः
:यन्त्रारूढानि = यन्त्राधितिानि इव
:मायया = प्रकृत्या
:भ्रामयन् = चालयन्
:सर्वभूतानाम् = सकलप्राणिनाम्
:हृद्देशे = हृदयप्रदेशे ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! सर्वेषामपि प्राणिनां हृदये ईश्वरो वर्तते । सः तानि सर्वाणि भूतानि यन्त्रारूढानि इव सम्यक् भ्रामयति । अतः त्वं न स्वतन्त्रः । युद्धं न करोमि इति कृतनिर्णयोऽपि अन्ते युद्धं करिष्यस्येव । तस्मात् इदानीमेव मम वचनं पालय ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

61
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
सर्वगुह्यतमं भूयः...

## श्लोकः 
:**सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।**
:**इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतुःषष्टितमः(६४) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्ट असि मे दृढम् इति ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥

## अन्वयः
दृढं मे इष्टः असि इति सर्वगुह्यतमं मे परमं वचः भूयः शृणु । ततः ते हितं वक्ष्यामि ।

## शब्दार्थः 
:सर्वगुह्यतमम् = अत्यन्तगोपनीयम्
:परमम् = प्रकृष्टम्
:वचः = वाक्यम्
:भूयः = पुनः
:इष्टः = अभिमतः
:हितम् = श्रेयस्करम्
:वक्ष्यामि = वदिष्यामि ।
 
## अर्थः 
अत्यन्तं गोपनीयं मम प्रकृष्टं वचनं पुनः शृणु । त्वं मम अत्यन्तम् इष्टः असि । तस्मात् तव यत् 	श्रेयस्करं तत् वदिष्यामि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

64
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
विकिसम्मेलनम् भारतम्

**विकिसम्मेलनम् भारतम्**, अथवा ***विकि कॉन्फ्रेंस इंडिया***, विकिमीडिया कर्ययोजनाणाम् योजकेभ्यः भारते आयोजित सम्मेलन अस्ति। तत् विकिमीडिया भारतेन सह गोष्ठियि विकिपीडियाम् मुंबई समूहाया द्वारा आयोजित अस्ति।

## टीकाः
वर्गः:विकिपीडियाफलकानां वर्गाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सर्वधर्मान्परित्यज्य...

## श्लोकः 
:**सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।**
:**अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षट्षष्टितमः(६६) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥

## अन्वयः
सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।

## शब्दार्थः 
:सर्वधर्मान् = सकलकर्माणि
:परित्यज्य = विसृज्य
:शरणम् = आश्रयम्
:व्रज = गच्छ
:त्वा = त्वाम्
:सर्वपापेभ्यः = सकलकिल्बिषेभ्यः
:मोक्षयिष्यामि = विमोचयिष्यामि ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! तस्मात् त्वं सर्वाणि कर्माणि परित्यज्य मां शरणं प्राप्नुहि । अहं त्वां कर्मत्यागजन्यात् सर्वस्मात् अपि पापात् विमोचयिष्यामि । शोकं मा कुरु ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

66
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
१८.६५ मन्मना भव मद्भक्तो

## श्लोकः 
:**मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।**
:**मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चषष्टितमः(६५) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
मन्मना भव मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु माम् एव एष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियः असि मे ॥

## अन्वयः
मन्मना भव । मद्भक्तः मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने । मे प्रियः असि ।	

## शब्दार्थः 
:मन्मनाः = मन्मनस्कः
:मद्भक्तः = मदाराधकः
:मद्याजी = मत्पूजकः
:एष्यसि = गमिष्यसि
:सत्यम् = परमार्थतः
:प्रतिजाने = प्रतिशृणोमि ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! मय्येव चित्तं स्थापय । भक्तो भव । मामेव पूजय । मामेव नमस्कुरु । अन्ते मामेव प्राप्स्यसि । दृढमहं कथयामि यत्  त्वं मम अत्यन्तं प्रियः । अतः यत् ते श्रेयस्करं तदेव कथयामि । तदेव अनुति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

65
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यद्यहङ्कारमाश्रित्य...

## श्लोकः 
:**यद्यहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।**
:**मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवपञ्चाशत्तमः(५९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मिथ्या एष व्यवसायः ते प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ॥

## अन्वयः
यदि अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे (तर्हि) एषः ते व्यवसायः मिथ्या । प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति।

## शब्दार्थः 
:अहङ्कारम् = अहम्भावम्
:आश्रित्य = स्वीकृत्य
:योत्स्ये = युद्धं करिष्ये
:मन्यसे = चिन्तयसि
:व्यवसायः = निश्चयः
:मिथ्या = विपरीतः
:प्रकृतिः = क्षत्रियहेतुभूता प्रकृतिः
:नियोक्ष्यति = अवश्यं प्रवर्तयति ।
 
## अर्थः 
यदि त्वम् अहङ्कारम् आश्रित्य अहं युद्धं न करोमि इति निर्णयसि तदापि तव निर्णयः निष्फलः भवति । यतः क्षत्रियत्वकारणीभूता या प्रकृतिः सा प्रवृद्धरजोगुणा सती त्वाम् अवश्यं युद्धे प्रवर्तयिष्यति । अतः पूर्वमेव मदुक्तस्य अनुसरणं तव अत्यन्तं श्रेयस्करम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

59
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
राष्ट्रियमुक्तविद्यालयसंस्था (NIOS)

**राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीशिक्षासंस्थानम्** (National Institute of Open Schooling) काचित्  शिक्षणसंस्था ।  उच्चमाध्यमिकगणस्य तथा नीचमाध्यमिकगणस्य अध्येतॄणां पदवीपूर्वशिक्षणपर्यन्तं अत्र शिक्षणं दीयते । १९७९ तमे वर्षे एतत् केन्द्रीयमाध्यमिकशिक्षासंस्थया परियोजनाङ्गतया आरब्धम् । १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रियशिक्षानीत्यनुगुणं अस्य बलवर्धनं कर्तुं  स्वतन्त्रसंस्थानरूपेण कार्यं कर्तुं च सर्वकारः निश्चयमकरोत् । तस्य स्वयं पठ्यविषयनिर्माणं, परीक्षानिर्वहणं, प्रमाणनं च कर्तुं अनुमतिः प्रदत्ता । तदनुगुणमेव मानवसंसाधनमन्त्रालयेन १९८९ तमे वर्षे  राष्ट्रियमुक्तविद्यालयीशिक्षासंस्थानम् आरब्धम् ।

## बाह्यानुबन्धः
* 

वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
इदं ते नातपस्काय...

## श्लोकः 
:**इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।**
:**न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्तषष्टितमः(६७) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
इदं ते न अतपस्काय न अभक्ताय कदाचन न च अशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यः अभ्यसूयति ॥

## अन्वयः
इदं ते कदाचन अतपस्काय न वाच्यम् । न अभक्ताय, न च अशुश्रूषवे, मां यः अभ्यसूयति तस्मै न ।	

## शब्दार्थः 
:कदाचन = कदापि
:अतपस्काय = तपोविहीनाय
:वाच्यम् = कथनीयम्
:अभक्ताय = भक्तिहीनाय
:अशुश्रूषवे = असेविने
:अभ्यसूयति = न सहते ।
 
## अर्थः 
एतावन्तं कालं यदुक्तं गीतार्थतत्त्वं तत् त्वया तपोविहीनाय न वाच्यम् । भक्तिहीनाय न वाच्यम् । असेविने न वाच्यम् । मां यः न सहते तस्मै अपि न वाच्यम् ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

67
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
यष्टी

thumb|200px|right|यष्टी
thumb|left|200px|त्वक्-सहितं यष्टीमूलम्

एषा **यष्टी** अपि भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा यष्टी आङ्ग्लभाषायां Liquorice इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Glycyrrhiza glabra इति । एषा यष्टी प्रायः औषधत्वेन एव उपयुज्यते सर्वत्र । एतस्याः यष्ट्याः अपरं नाम अस्ति ज्येष्ठमधुः इति । अस्य यष्टिसस्यस्य मूलम् औषधत्वेन उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि तु न उपयुज्यन्ते ।
thumb|left|200px|यष्टीसस्यम्
thumb|150px|right|यष्टीशाखा, पुष्पं, फलं, बीजम्, अङ्कुरः चापि

### आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः यष्ट्याः स्वभावः
thumb|left|200px|यष्टिमूलस्य खण्डाः
एषा यष्टी पचनार्थं गुरुः । एषा स्निग्धगुणयुक्ता, शीतवीर्या च । एषा यष्टी जीर्णानन्तरं मधुरविपाका भवति ।
 
:**“यष्टी हिमा गुरुः स्वाद्वी चक्षुष्या बलवर्णकृत् ।**
:**सुस्निग्धा शुक्रला केश्या स्वर्या पित्तनिलास्रजित् ।**
:**व्रणशोथविषच्छर्दितृणाम्लानिक्षयापहा ॥“** (भावप्रकाशः)
thumb|200px|left|यष्टीरसः

thumb|right|50px|एकं यष्टीमूलम्

:१. एषा यष्टी चक्षुष्या अस्ति । तन्नाम नेत्रस्य हितकरी ।
:२. एषा यष्टी शरीरस्य बलं वर्णं च वर्धयति ।
:३. एषा यष्टी मुखे अरुचिं निवार्य रुचिं जनयति ।
:४. एषा यष्टी शरीरे शुक्रधातुं वर्धयति । केशाणां वर्धनम् अपि करोति ।
:५. एषा यष्टी दाहं शमयति । एषा यष्टी वेदनास्थापिका अपि ।
:६. एषा यष्टी वातं पित्तं च हरति । वमनं निवारयति अपि ।
:७. एषा यष्टी कण्ठरोगान्, अतिरक्तस्रावं चापि निवारयति । 
:८. एषा यष्टी शोथं शमयति । कफनिस्सारिका चापि ।
:९. एषा यष्टी स्वरम् उत्तमं करोति । स्तन्यं वर्धयति च ।
:१०. एषा यष्टी व्रणरोपिका । विषबाधां छर्दिं च शमयति ।
:११. अस्य यष्टिसस्यस्य मूलं ३ – ५ ग्रां यावत् औषधत्वेन दातुं शक्यते ।
:१२. वातजन्यः शुष्ककासः बाधते चेत् यष्टीं, द्राक्षाम्, आमलकस्य चूर्णं च ६ ग्रां यावत् पेषयित्वा १२ ग्रां यावत् घृतं योजयित्वा क्षीरेण सह पातव्यम् । पेषणं कृत्वा सज्जीकृतं मिश्रणं सम्यक् भागत्रयं कृत्वा प्रतिदिनं त्रिवारं पातव्यम् । एवं ३ – ४ दिनानि यावत् करणाभ्यन्तरे कासः अपगच्छति ।
:१३. पित्तजन्यः कासः बाधते चेत् यष्टीम्, आमलकम्, अळलेफलं च समप्रमाणेन योजयित्वा चूर्णीकरणीयम् । तत् चूर्णं वस्त्रेण शोधयित्वा दिने त्रिवारं ५ ग्रां यावत् शर्करां क्षीरं च योजयित्वा ३ - ४ दिनानि यावत् पातव्यम् ।
:१४. अर्धचमसपरिमितां यष्टीं चूर्णीकृत्य चषकपरिमितं जलं योजयित्वा सम्यक् क्वथनीयम् । जलं यदा अर्धचषकपरिमितं भवति तदा तत् कषायं शोधयित्वा तत्र मधु योजयित्वा चमसद्वयं यावत् च दिने द्विवारम् इव ३ – ४ दिनानि यावत् सेवनीयम् । तेन कफबाधा निवारिता भवति । कफस्य शुष्कतायाः कारणतः हृदये कण्ठे वा वेदना जायते चेत् सा अपि निवारिता भवति ।
:१५. यष्टीम्, अर्धचमसपरिमितं निम्बूकस्य रसं, चमसमितं मधु च योजयित्वा प्रतिदिनं त्रिवारम् इव सेवितं चेत् शुष्ककासः अपगच्छति ।
:१६. यष्ट्याः तैलम् अपि उपयोक्तुं शक्यते । अस्याः यष्ट्याः विशेषरूपेण कोऽपि निषेधः नास्ति ।

वर्गः:गन्धद्रव्याणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जनकः

विदेहस्य सर्वेऽपि राजानः जनकः इति नाम्नैव उच्यन्ते। तेषु सीतायाः पिता जनकः प्रसिद्धः वर्तते।  तस्य नाम सीरध्वजः इति। 

## पूर्वकथा
विदेहदेशस्य राजा निमः वसिष्ठस्य शापकारणतः देहत्यागम् अकरोत्। तदानीं राज्यम् अराजकम् अभवत्। प्रजाः सम्भूय निमेः दक्षिणबाहोः मन्थनम् अकुर्वन्। तस्मात् कश्चन पुरुषः उत्पनः। तस्य जनकः,  विदेहः मिथिः इति नाम कृतवन्तः। स एव विदेहस्य राजा अभवत्। तदनन्तरम् आगतानां सर्वेषां राज्ञां नामानि जनकः, मिथिः अथवा विदेहः इत्यैव अभवन्। तस्मिन्नेव कुले देवरातः अपि उत्पन्नः। देवरातानन्तरम् १५ जनकः सीरध्वजः आसीत्। 

## सीतालब्धिः
जनकस्य पुत्राः न आसन्। अतः मुनीनां सूचनानुसारं जनकःपुत्रकामेष्टियागं कर्तुम् उद्युक्तः। तदङ्गतया भूमिकर्षणं कुर्वन् आसीत्। तदानीं काचित् स्वर्णपेटिका हलस्य कर्षणमार्गे लब्धा। तस्यां पेटिकायां कश्चन सुन्दरः स्त्रीशिशुः आसीत्। लाङ्गलस्य मार्गः सीता इत्युच्यते। शिशुः लाङ्गलमार्गे लब्धः इति कारणतः शिशोः नाम सीता इति कृतवान्। तदन्तरं जनकस्य पत्न्यां सुमेधायाम् अपि स्त्रीशिशुः उत्पन्नः। तस्य नाम ऊर्मिला इत्यासीत्।

## सीताविवाहः
जनकस्य आस्थाने किञ्चन महाधनुः अवर्तत। तस्य शिवधनुः इति प्रसिद्धिः आसीत्। महाभारयुक्तं तद्धनुः उन्नेतुं कोऽपि न शक्नोति स्म। यः शिवधनुः उन्नीय शिञ्जिनीं योजयति तस्मै सीता दीयते इति उद्घोषः जनकेन कृतः। अनेके राजानः शिवधनुरुन्नयने विफलाः। अन्ततो गत्वा विश्वामित्रेण सह रामः जनकस्य आस्थानम् आगतः। शिवधनुषः शिञ्जिनीयोजनावसरे तद् भग्नं च। जनकः रामाय स्वपुत्रीं सीताम् अददात्। तया सह अपरां पुत्रीं ऊर्मिलां लक्ष्मणाय, स्वभ्रातुः कुशध्वजस्य पुत्र्यौ माण्डवीश्रुतकीर्ती भरतशत्रुघ्नाभ्यां च दत्तौ। रामस्य विवाहः वैभवेन जनकेन कृतः। कतिचन दिनानि यावत् दशरथादीनाम् आतिथ्यं च अकरोत्।

## निःस्पृहता
जनकः निस्पृहेषु राजसु अन्यतमः। यद्यपि तस् सम्पत्तिः महती आसीत् तथापि सः निःस्पृहः आसीत्। अनेकैः महर्षिभिः सह जनकः संवादम् अकरोत्। कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः इति भगद्गीतायामपि उक्तम् दृश्यते। जनकेन अष्टावक्रमुनिना सह कृतः संवादः प्रसिद्धः वर्तते। स संवादः अष्टावक्रगीतायाम् उल्लिखितः। याज्ञवल्क्यः जनकं ब्रह्मविद्यां बोधितवान्। अन्येऽपि अनेके मुनयः जनकास्थानम् आगताः।

## महाभारते
महाभारते तत्र तत्र जनकस्य कथायाः वर्णनं दृश्यते। शान्तिपर्वणि जनकथाः बह्व्यः विद्यन्ते। प्रजापरिपालनं क्षत्रियस्य धर्मः। अतः तेन राज्यं न परित्यक्तव्यम् इति विषये पत्न्या सुमेधया सह कृतः संवादः, पञ्चशिखमुनिना सह अध्यात्मसंवादः, अश्म-जाकसंवादः, कहोलजनकसंवादः, सेवकानां नरकदर्शनम्, दहन्त्यां मिथिलायां जनकस्य मनःस्थैर्यम्, आशापरित्यागेन सुखम् इति विषये माण्डव्यमहर्षिणा सह संवादः, पराशरमहर्षिणा सह संवादः  (पराशरगीता), भूतसृष्टिविषये याज्ञवल्क्येन सह संवादः, ममतात्यागविषये ब्राह्मणेन सह संवादश्च महाभारते वर्णितः।

## उल्लेखाः
वर्गः:रामायणस्य पात्राणि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अध्येष्यते च ये इमं...

## श्लोकः 
:**अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।**
:**ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य सप्ततितमः(७०) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
अध्येष्यते च ये इमं धर्म्यं संवादम् आवयोः ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ॥

## अन्वयः
यः च धर्म्यम् आवयोः इमं संवादम् अध्येष्यते तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।	

## शब्दार्थः 
:धर्म्यम् = धर्मयुक्तम्
:संवादम् = सम्भाषणम्
:अध्येष्यते = पठिष्यति
:ज्ञानयज्ञेन = ज्ञानरूपयागेन
:इष्टः = पूजितः
:स्याम् = भवेयम् ।
 
## अर्थः 
यो वा मनुष्यः आवयोः इदं सम्भाषणं सम्यक् पठिष्यति  सः ज्ञानयज्ञेन मां यजति इत्येव मम मतिः ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

70
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
य इदं परमं गुह्यं...

## श्लोकः 
:**य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।**
:**भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य अष्टषष्टितमः(६८) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम् एव एष्यति असंशयः ॥ ६८ ॥

## अन्वयः
यः परमं गुह्यम् इदं मद्भक्तेषु अभिधास्यति सः मयि परां भक्तिं कृत्वा माम् एव एष्यति । असंशयः ।

## शब्दार्थः 
:गुह्यम् = रहस्यम्
:मद्भक्तेषु = मदाराधकेषु
:अभिधास्यति = वदिष्यति
:असंशयः =	न सन्देहः ।	
 
## अर्थः 
यः पुरुषः प्रकृष्टं रहस्यम् इदं मदाराधकेषु वदिष्यति सः मयि परमेश्वरे श्रद्धां कुर्वन् माम् एव अधिगच्छति । अत्र सन्देहः नास्ति ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

68
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
न च तस्मान्मनुष्येषु...

## श्लोकः 
:**न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।**
:**भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य नवषष्टितमः(६९) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चित् मे प्रियकृत्तमः भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि ॥

## अन्वयः
मनुष्येषु च तस्मात् कश्चित् मे न प्रियकृत्तमः । तस्मात् अन्यः प्रियतरः भुवि न च भविता ।

## शब्दार्थः 
:प्रियकृत्तमः = अत्यन्तं प्रियकरः
:प्रियतरः = इष्टतरः
:भुवि = भूमौ
:भविता = भविष्यति ।
 
## अर्थः 
मनुष्येषु तस्मात् प्रियकारी अपरः कोऽपि नास्ति । तस्मात् अन्यः मम प्रियो नापि भविष्यति । सः एव 	प्रियकारी, सः एव च मम अत्यन्तं प्रियः इति जानीहि ।

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

69
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
इत्यहं वासुदेवस्य...

## श्लोकः 
सञ्जय उवाच -
:**इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।**
:**संवादमिमश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य चतु्ःसप्ततितमः(७४) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
इति अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादमिमम् अश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

## अन्वयः
महात्मनः वासुदेवस्य पार्थस्य च रोमहर्षणम् अद्भुतम् इमं संवादम् इति अहम् अश्रौषम् ।

## शब्दार्थः 
:महात्मनः = महानुभावस्य
:वासुदेवस्य = नारायणस्य
:पार्थस्य = अर्जुनस्य
:रोमहर्षणम् =	रोमाञ्चकरम्
:संवादम् = सम्भाषणम्
:अश्रौषम् = अशृणवम् ।
 
## अर्थः 
महानुभावस्य नारायणस्य अर्जुनस्य च रोमाञ्चकरम् आश्चर्यम् एनं संवादम् अहम् अशृणवम् । 	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

74
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा...

## श्लोकः 
अर्जुन उवाच -
:**नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादात्मयाच्युत ।**
:**स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिषष्टितमः(७३) श्लोकः ।

## पदच्छेदः
नष्टः मोहः स्मृतिः लब्धा त्वत्प्रसादात् मया अच्युत स्थितः अस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

## अन्वयः
अच्युत ! तव प्रसादात् मोहः नष्टः । स्मृतिः मया लब्धा । गतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनं करिष्ये ।

## शब्दार्थः 
:अच्युत = श्रीकृष्ण !
:त्वत्प्रसादात् = भवदनुग्रहात्
:मोहः = अविवेकः
:स्मृतिः = स्मरणम्
:लब्धा = प्राप्तम्
:गतसन्देहः = विगतसंशयः
:स्थितः = भूतः
:वचनम् = वाक्यम्
:करिष्ये =	आचरिष्यामि ।
 
## अर्थः 
श्रीकृष्ण ! भवदनुग्रहात् अविवेकः अपगतः । कर्तव्यस्मरणं मम जातम् । विगतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनम् आचरयिष्यामि ।	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

73
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ...

## श्लोकः 
:**कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।**
:**कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥**

अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य द्विसप्ततितमः(७२) श्लोकः ।
## पदच्छेदः
कच्चिदेतत् शृतं पार्थ त्वया एकाग्रेण चेतसा कच्चित् अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः ते धनञ्जय ॥

## अन्वयः
पार्थ ! त्वया एकाग्रेण चेतसा एतत् श्रुतं कच्चित् । धनञ्जय ! ते अज्ञानसम्मोहः प्रणष्टः कच्चित् ।

## शब्दार्थः 
:एकाग्रेण = अवहितेन
:चेतसा = चित्तेन
:श्रुतं कच्चित्	= आकर्णितं किम्
:अज्ञानसम्मोहः = अज्ञानजन्यः विपर्ययः
:प्रणष्टः कच्चित् = अपगतः किम् ।
 
## अर्थः 
अर्जुन ! त्वया अवहितेन चित्तेन इदं श्रुतं किम् ? अर्जुन ! तव अविवेकः अपगतः किम् ? 	

## सम्बद्धसम्पर्कतन्तुः
*भगवद्गीता (मूलश्लोकाः)
*भगवद्गीता

72
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* श्रीमद्भगवद्गीता
* शङ्कराचार्यः
* रामानुजाचार्यः