open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
शेषषष्ठी

राज्ञः पुरुषः । दशारथस्य पुत्र । वृक्षस्य पर्णम् । षष्ठी शेषे (पा.सू. -२.३.५०) कारकप्रातिपदिकार्थ व्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिसम्बन्धः शेषः । तत्र षष्ठी स्यात् । अयं भावः-शेषो नाम उक्तादन्यः शेषः । कानि तर्हि उक्तानि ? ककर्तृकरणसम्प्रदानापादानाधिकरणानि उक्तानि । प्रातिपादिकार्थश्च उक्तः । कथम् एषः अर्थः लब्धः ? षष्ठीशेषे (पा.सू. -२.३.५०)इति सूत्रात्पूर्वं “कर्मणि द्वितीया’ इत्यारभ्य “ प्रतिपादिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा” (पा.सू.-२.३.४६)इत्यन्तं षट् कारकणि प्रातिपदिकार्थश्च अष्टाध्याय्यां पूर्वम् उक्तानि । अतः शेषो नाम उक्तात् अन्यः । कस्तर्हि एतेभ्यः षड्भ्यः कारकेभ्यः प्रातिपदिकार्थाच्च अतिरिक्तः अस्ति ? इति चेत् स्वस्वामिभावः जन्यजनकभावः अवयवावयविभावः इत्यादयः । एवं च कर्मादिकारकेषु द्वितीयादयः प्रवर्तन्ते, प्रातिपदिकार्थे च प्रथमा भवति, स्वस्वामिभावादिसम्बन्धे षष्ठी स्यात् इति पर्यवसन्नः अर्थः । यथा राज्ञः पुरुषः ।

राज्ञः पुरुषः । दशरथस्य पुत्रः । वृक्षस्य पर्णम् ।

देवदत्तः मातुस्मरति । अस्मिन् वाक्ये देवदत्तः कर्ता, माता कर्म भवितुं योग्या । यत्र कर्मत्त्वेन (मातृकर्मकं स्मरणम्) अविवक्षित्वा सम्बन्धसामान्यं (मातृसम्बन्धिस्मरणम्)विवक्ष्यते तत्र षष्ठी स्यात् । अतः अत्र मातृशब्दात् षष्ठी । देवदत्तकर्तृकं मातृसम्बन्धिस्मरणम् इत्यर्थः उपर्युक्तस्य वाक्यस्य । यदि कर्मत्वेन (मातृकर्मकं स्मरणम्) विवक्षा तदा द्वितीया भवेत् एव-देवदत्तः मातरं स्मरति इति । एवं भजे शम्भोश्चरणयोः इति ।

वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उदनेश्वरदेवालयः, पेरडाल

पेरडाल इति ग्रामः (अधुना बदियड्कग्रामः) कासरगोडुमण्डले वर्ततॆ। अस्य ग्रामस्य प्रमुखः देवालयः (ग्रामदेवालयः) अस्ति श्री-उदनेश्वरदेवालयः। 
देवालयस्य पुरस्तात् काचित् नदी प्रवहति या हि पेरडालनदी इति प्रसिद्धा।

### पूजासमयः 
प्रातः ७:३० वादने, मध्याह्ने १२:३०वादनॆ, रात्रौ ७:३० वादने च दैनिकपूजाः भवन्ति ।

### उत्सवः 
धनुसंक्रमणॆ वार्षिकी महापूजा भवति। महाप्रसादवितरणं भवति। ग्रामीणाः सर्वॆ स्वशक्त्यनुसारं सेवां कृत्वा कृतार्थाः भवंति।
शिवरात्रौ अपि विशेषोत्सवः प्रचलति।

### उपसन्निधिः 
अत्र धर्मशास्तुः, कुट्टिच्चातस्य सन्निधी वर्तेते।

### वसन्तवेदपाठशाला 
वटूनां वेदाध्ययनाय वसन्तवेदपाठशाला प्रवर्ततॆ प्रतिवत्सरम्। इयं शाला एप्रिल्-मे-मासयोः प्रचलति। तस्मिन् काले विद्यालयानां घर्मविरामकालः इति कारणतः उपनीताः वटवः विरामस्य सदुपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। ग्रामीणानां महाजनानां प्रोत्साहनेन इयं शाला कार्यं निर्वहति।

वर्गः:केरलराज्यम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
उपपदसप्तमी

बालेषु अधीयानेषु गतः । गोषु दुह्यमानासु गतः । यस्य च भावेन भावलक्षणम् (पा.सू.- २.३.३७) यस्य क्रियाया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमी स्यात् । ज्ञापकक्रियाश्रयात् सप्तमीति फलितार्थः । अत्र द्वे क्रिये भवतः । तयो एकस्याः क्रियायाः कालः निर्ज्ञातः भवति । तयोः निर्ज्ञातकालक्रिया ज्ञापिका भवति । अनिर्ज्ञातम्कलक्रिया ज्ञाप्या भवति । तत्र निज्ञातकालक्रियाश्रयात् सप्तमी भवति । निर्जातकालक्रियाश्रयः कर्ता अपि भवति कर्म अपि ।
## उदाहरणानि
‘बालेषु अधीयानेषु गतः’ इति प्रश्ने अधीयानेषु बालेषु । इत्युत्तरम् अत्र अध्ययनमपि ज्ञातम् । किन्तु तस्य कालः न ज्ञातः अतः अध्ययन क्रियायाः कालः अनिज्ञातः । अतः अनिर्ज्ञातकालगमनक्रिया ज्ञाप्या । निज्ञातकालाध्ययनक्रिया ज्ञापिका । बालेषु अधीयानेषु गतः । इत्यत्र बालाः निर्ज्ञातकालज्ञापक क्रियाश्रयः । अतः बालशब्दात् सप्तमी । अस्मिन् वाक्ये कर्तृगता ज्ञापकक्रिया । अध्ययनक्रियाया आश्रयः बालाः कर्तारः खलु ।
	
‘गोषु दुह्यमानासु गतः’ इत्यत्रापि दोहनं गमनञ्चेति द्वे क्रिये । कदा गतः इति प्रश्ने दुह्यमानासु गोषु इत्युत्तरम् । अत्र दोहनं ज्ञातम् । तस्य कालोऽपि ज्ञातः । गमनं ज्ञातम् । तस्य कालः न ज्ञातः । अतः दोहन् क्रियायाः कालः निर्ज्ञातः । गमन क्रियायाः कालः अनिज्ञातः । अतः अनिज्ञातकालगमन क्रियाज्ञाप्या निर्ज्ञात् दोहन् क्रिया ज्ञापिका । गोषु डुह्यमानासु गतः इत्यत्र गातः निज्ञातकालज्ञापक क्रियाश्रयः । अतः गोशब्दात् सप्तमी । दुह्यगमानासु इत्यत्र तु गोषु इत्यस्य विशेषणत्वात् सप्तमी । अस्मिन् वाक्ये ज्ञापकक्रिया कर्मगता । दोहनक्रियायाः कर्मभूताः गावः खलु ।
	
‘अधीती व्याकरणे ’ इत्युदाहरणे ‘क्तस्येन्विषयस्य कर्मणुपसख्यानम्’ इति वार्तीकेन इनप्रत्ययान्तो यः क्तप्रत्ययान्तः तस्य कर्मणि सप्तमी स्यात् इत्यर्थः । अधीति व्याकरणे । अधीतम् अनेन – इति विग्रहे तद्धितः इन् प्रत्ययः (अधीत्+ इन्) भवति । अतः अधीती इति हन्प्रत्ययान्तः क्तप्रत्ययान्तः । अधीती= अधीतवान् इत्यर्थः । किम् अधीतवान् इति जिज्ञासायां व्याकरणं कर्मत्वेन अन्वेति । अतः द्वितीयायाः प्राप्तौ सप्तमी विधीयते । व्याकरणकर्मकाध्ययनकर्ता इत्यर्थः ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
उपपदषष्ठी

चन्द्रस्य (चन्द्रेण) सदृशं मुखम् । बलरामस्य (बलरामेण) तुल्यः (सदृशः) भीमः । तुल्यार्थैररुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् (पा.सू.२.३.७२) तुल्यार्थैः योगे तृतीया वा स्यात् पक्षे षष्ठी । षष्ठीपक्षे चन्द्रस्य सदृशं मुखम् षष्ठयभावे तृतीया भवति चन्द्रेणा सदृशं मुखम् इति ।

* गृहस्य (गृहाद्) दूरं विद्यालयः । विद्यालयस्य (विद्यालयात्) निकटम् आपणः । दूरान्तिकार्थैः षष्ठी अन्यतरस्याम् (पा.सू.- २.२.३४) दूरान्तिकार्थैः शब्दैः योगे षष्ठी स्यात् पञ्चमी च ।
* प्राणिनां (प्राणिषु) मानवः श्रेष्ठः । गवां (गोषु कपिला बहुक्षीरा । अध्वगानां (अध्वगेषु) धावन् शीघ्रतमः । छात्रेणां (छात्रेषु) श्यामः पटुः । इत्येवं प्रयोगाः वर्तन्ते षष्ठ्याम् ।

वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कारकपञ्चमी

वृक्षात् पर्णं पतति । ध्रुवमपायेऽपादानम् -१.४.२४ विश्लेषे साध्ये अवधिभूतं कारकम्, अपादानं स्यात् । विभागाश्रयोऽपादानमिति फलितार्थः ।
वृक्षात् पर्णं पतति । अत्र पतधातोरर्थः अधोदेशसंयोगरुपं फलं, तदनुकूलक्रिया च । पतनक्रियाश्रयः पर्णं कर्तृ । विभागाश्रयः वृक्षः । अतो वृक्षोऽपादानम् । अपादानभूतात् वृक्षात् पञ्चमी अपादाने पञ्चमी’ इति सूत्रेण । (सप्तमं (७) पृष्ठं पश्यन्तु ।)
२.  पापात् जुगुप्सते । अधर्माता विरमति । धर्मात् प्रमाद्यति ।
जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपस्ंख्यानम् (वा) जुगुप्सा – विराम- प्रमादार्थकधातुभिः योगे, जुगुप्साविषयस्य,  विरामविषयस्य, प्रमादविषयस्य च अपादानसंज्ञा भवति ।
# पापात् जुगुप्सते । अत्र जुगुप्सायाः विषयः पापम् । तस्य अपादानसंज्ञा प्रकृतवार्तिकेन । अपादानभूतात् पापात् पञ्चमी अपादाने पञ्चमीइति सूत्रेण । पापात् जुगुप्सते = पापविषये  न रमते ।
# अधर्मात् विरमति । अत्र विरामस्य विषयोऽधर्मः । तस्य अपादानसंज्ञा भवति । अपादानभूतात् अधर्मात् पञ्चमी अपादाने पञ्चमी’ इति सूत्रेण । अधर्माद्विरमति =अधर्मविषये न प्रवर्तते इत्यर्थः ।
# धर्मात् प्रमाद्यति । प्रमादस्य विषयः धर्मः । तस्य अपादानसंज्ञा । अपादानभूतात् धर्मात्पञ्चमी अपादाने पञ्चमी’ इति सूत्रेण । धर्मात्प्रमाद्यति = धर्मविषये मुह्यति इत्यर्थः ।
# चोरात् बिभेति । व्याघ्रात् रक्षति । भीत्रार्थानां भयहेतुः (पा.सू. – १/४/२५) भयार्थानां त्राणार्थानां च प्रयोगे भयहेतुः अपादानं स्यात् ।
# शिष्य उपाध्यायात् अधीते । आख्यातोपयोगे (पा.सू. – १/४/२९) नियमपूर्वविद्यास्वीकारे वक्ता आपदानं स्यात् । वक्ता = अध्यापयिता ।
# शिष्यः उपाध्यायात् अधीते । आखातोपयोगे (पा.सू. -१/४/२९) नियमपूर्वविद्यास्वीकारे वक्ता आपदानं स्यात् । वक्ता = अध्यापयिता ।
# शिष्यः उपाध्यायात् अधीते । नियमपूर्वकविद्यायाः स्वीकर्ता शिष्यः । अतः शिष्यः कर्ता । तस्य अध्यापयिता उपाध्यायः । अतः उपाध्यायः अपादानम् । उपाध्यायात् पञ्चमी । शिष्यः उपाध्यायादधीते = नियमविशेषपूर्वकम् उपाध्यायस्योच्चारणम् अनुच्चारयति इत्यर्थः ।
# तन्तुभ्यः पटो भवति । जनिकर्तृः प्रकृतिः (पा.सू.-१/४/३०) जायमानस्य हेतुः अपादानं स्यात् । तन्तुभ्यः पटो भवति । अत्र जायमानः पटः । तस्य हेतुः तन्तवः । अतः तन्तवः अपादानम् । ततो पञ्चमी । तन्तुभ्यः पटो भवति = तन्तुभ्यः पटो जायते इत्यर्थः ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
उपपदचतुर्थी

अवहननाय उलूखलम् । तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या (वा.) तादर्थ्ये उपकार्योपकारकभावसम्बन्धे विवक्षिते उपकार्यात् चतुर्थी भवति ।
	
अवहननाय उलूखलम् । अत्र उलूखलम् उपकारकम् अवहननम् उप्कार्यात् चतुर्थी एवं कुण्डलाय हिरण्यम्, यूपाय दारु, रन्धनाय स्थाली इत्यादावपि हिरण्यं दारु स्थाली च उपकारकम् । कुण्डलं यूपः, रन्धनञ्च उपकार्यम् उपकार्यात् । चतुर्थी इति ज्ञेयम् ।
## कानिचन उदाहरणानि
* श्री गणेशाय नमः ।
* सर्वेभ्यः स्वस्ति ।
* अग्नये स्वाहा ।			
* पितृभ्यः स्वधा ।
* भीमो बकाय अलम् ।
* वषड् इन्द्राय ।
‘नमः स्वस्ती स्वाहा स्वधालवषड्योगाच्च (पा. सू. -२/३/१६) एभिर्योगे चतुर्थी स्यात् । श्री गणेशाय नमः= श्री गणेशोद्देश्यकं नमनम् इत्यर्थः  सर्वेभ्यः स्वस्ति = सर्व सम्बन्धि कुशलम् इत्यर्थः । पितृभ्यः स्वाहा = पित्युद्देश्यकं द्रव्यदानम् इत्यर्थः भीमो बकाय अलम् = भीमः बकमारणसम्बन्धि सामर्थ्यवान् इत्यर्थः । वषटिन्द्राय = ह्न्द्रोद्देश्यकं हविर्दानम् इत्यर्थः ।
भक्तिः ज्ञानाय कल्पते । क्लृपि सम्पद्यमाने च (वा.) क्लृपि धातौ तत्पर्याये वा प्रयुज्यमाने सति सम्पद्यमानेऽर्थे वर्तमानात् चतुर्थी स्यात् । सम्पद्यमानं नाम विकारात्मना उत्पद्यमानम् । भक्तिः ज्ञानाय कल्पते । अत्र भक्तिं संमर्द्य परिणामरुपेण उत्पद्यमानं ज्ञानं क्लृप्धातुश्च प्रयुक्तः । अतः ज्ञानशब्दात् चतुर्थी । एवं तण्डुलः ओदनाय सम्पद्यते इत्यादयः प्रयोगाः अपि वर्तन्ते । बालाय हितं क्षीरम् । हितयोगे च (वा. ) हितशब्द प्रयोगे चतुर्थी भवति । अत्र हितशब्दस्य प्रयोगः कृतः इति बालशब्दात् चतुर्थी । बालस्य सुखकृत् क्षीरम् इत्यर्थः ।

वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
कुसुमविचित्रा

**कुसुमविचित्रा।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

नयसहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५३

।।। ।ऽऽ ।।। ।ऽऽ

न य न य।

उदाहरणम् -

विगलितधर्मो बलवदधर्मो, भवति तदात्मानमवसृजामि। सुजनसुरक्षां खलजनदण्डमथ च विधातुं पुनरपि धर्मम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
जलोद्धतगति:

**जलोद्धतगति:।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

रसैर्जसजसा जलोद्धतगति:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५४

।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ

ज स ज स।

यति: षड्भि: षड्भि: च।

उदाहरणम् -

यदा शिथिलधर्ममुन्नतमथाप्यधर्ममवलोकयेऽर्जुन तदा।स्वयं स्वमिव संसृजामि सुजनान्सुरक्षितुमसद्वधं रचयितुम्॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कारकचतुर्थी

पिता पुत्राय फलं ददाति। कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् (पा.सू.-१/४/३२) दानस्य कर्मणा यम् अभिप्रैति स सम्प्रदान संज्ञः स्यात्। पिता पुत्राय फलं ददाति। अत्र पिता कर्ता। फ्लं कर्म। कर्मणा सम्बन्धुः पुत्रम् अभिप्रैति। अतः पुत्रः सम्प्रदानम्। तस्मात् सम्प्रदानवाचकात् शब्दात् ‘चतुर्थी सम्प्रदाने’ इति सूत्रेण चतुर्थी भवति।

* राजा युद्धाय संनह्यते। क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् (वा..) अकर्मकक्रियोद्देश्यमपि सम्प्रदानसंज्ञं स्यादिति वार्तिकस्य अर्थः। राजा युद्धाय संनह्यते। अत्र सन्नहनमेव क्रिया तस्याः क्रियायाः उद्देश्यं युद्धम्। अतो सम्प्रदानम् प्रकृतवार्तिकेन।तस्मात् सम्प्रदानभूतात् युद्धात् ‘चतुर्थी सम्प्रदाने’ इति सूत्रेण चतुर्थी भवति।
* बालकाय खण्डशर्करा रोचते। रुच्यर्थानां प्रीयमाणः (पा.सू.- १/४/३३) रुच्यर्थानां धातूनां प्रयोगे प्रीयमाणोऽर्थः सम्प्रदानं स्यात्। प्रीयमाणः प्रीत्याश्रयः।
* बालिका पुष्पेभ्यः स्पृहयति। स्पृहेरीप्सितः (पा.सू.- १/४/३६) स्पृहयतेः प्रयोगे इष्टः सम्प्रदानं स्यात्। बालिका पुष्पेभ्यः स्पृहयति। अत्र स्पृहयतेः प्रयोगः अस्ति। पुष्पाणि च इष्टानि। अतः पुष्पाणां सम्प्रदानसंज्ञां ततश्चतुर्थीः भवति। ‘चतुर्थी सम्प्रदाने इति सूत्रेण।
* कंसः कृष्णाय क्रुध्यति। द्रोणादयः अभिमन्यवे द्रुह्यन्ति। कर्णः अर्जुनाय ईष्यति। मन्दमतिः बुध्दिमत्ते असूयति। क्रुधद्रुर्ष्यासूर्यार्थानां यं प्रति कोपः (पा.सू. – १/४/३७) क्रुधाद्यर्थानां प्रयोगे यं प्रति कोपः सः सम्प्रदान संज्ञः स्यात्, क्रुध्यति, द्रुह्यति, ईर्ष्यति, असूयति इत्येतेषां तत् पर्यायाणाञ्च प्रयोग यं प्रति कोपः सः सम्प्रदानसंज्ञां प्राप्नोति इत्यर्थः। क्रोध= अमर्षः। द्रोहः= अपकारः। ईर्ष्या= अक्षमा (असहनम्) असूया = गुणेषु दोषाविष्करणम्।	बालः ग्रामाय (ग्रामं) गच्छति। ‘गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ चेष्टायामनध्वनि’ (पा.सू. -२/३/१७) प्राणिवर्जे मन्यतेः कर्मणि चतुर्थी वा स्यात् तिरस्कारे। अप्राणिष्वित्यपनीय नौकाकान्नशुकंशृगालवर्जेष्विति वाच्यम् (वा.) मन्यतेः कर्मणि विकल्पेन चतुर्थी भवति, तच्च कर्म अनादरद्योतकं भवेत् तत्कर नौः, काकः अन्नः शुकः शृगालो वा न भवेदिति सूत्रवार्तिकयोः तात्पर्यार्थः न त्वां तृणाय मन्ये। अत्र युष्मच्छब्दार्थः, तृणञ्च मन्यते कर्म। अनादरद्योतकं कर्म तृणमेव। अतः तृणादेव चतुर्थी, न तु युष्मच्छब्दात्। तृणसदृशोऽपि न तृणादप्यधमः इत्यर्थः। एवं न त्वां शुनं मन्ये इत्यादिः। शुनकसदृशोऽपि न शुनकादप्यधमः इत्यर्थः।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्
वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कारकषष्ठी

कृष्णस्य गमनम् । श्लोकस्य पाठकः । कर्तृकर्मणोः कृतिः (पा.सू. -२.३.६५) कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च षष्ठी स्यात् ।
	
* साधु खलु ! पयसः पानं बालकेन । उभयप्राप्तौ कर्मणि(पा.सू.-२.३.६६) उभयोः प्राप्तिः यस्मिन् कृति तत्र कर्मणि एव षष्ठी स्यात् । एकस्मिन् वाक्ये कृद्योगे उभयोः कतृकर्मणोः षष्ठी प्रसक्तौ कर्मणि एव षष्ठी स्यात् , नतु कर्तरि इति नियमार्थम् इदं सूत्रम् ।
	
* पयसः पानं बालकेन इत्यत्र पानमिति कृदन्तं (ल्युट्) पदम् । अत्र कर्तृकर्मणोः कृति (पा.सू.- २.३.६५ ) इति कर्मणः (पयसः) षष्ठी न तु कर्तुः (बालकेन) ।
	शब्दानाम् अनुशासनम् आचार्यस्य /शब्दानाम् अनुशासनम् आचार्येण । शेषे विभाषा (वा.) अकप्रत्ययम् अकारप्रत्ययं च वर्जयित्वा अन्येषां कृदन्तानां योगे उभयप्राप्तौ कर्मणि (पा.सू.- २.३.६६) इति नियमःविकल्प्यते इति वार्तिकस्यार्थः । तथा च कर्तृकर्मणोः उभयोः उपादाने कर्मणि एव षष्ठी स्यात् कर्तरि विकल्पेन षष्ठी भवतीति पर्यवसन्नम् । कर्तरि षष्ठयां- ‘शब्दानाम् अनुशासनम् आचार्यस्य’ इति । कर्तरि षष्ठ्यभावे –‘शब्दानाम् अनुशासनम् आचार्येण’ इति । अनयोः वाक्ययोः शब्दः कर्म आचार्यः कर्ता इति ज्ञेयम् ।

* मम इष्टः । सर्वेषां ज्ञातः । क्तस्य च वर्तमाने (पा.सू.-२.३.६७) वर्तमानार्थस्य क्तस्य योगे षष्ठी स्यात् । क्तप्रत्ययः भूते (श्लोकः पठितः) वर्तमाने (सर्वेषाम् इष्टः) आदिकर्मणी (कटं कृतः) कालसामान्ये च (छात्रस्य हसितम्) विहितः । मतिबुध्दि पूजार्थेभ्यश्च (पा.सू. .- ३.२.१८८) इति सूत्रेण इच्छार्थे, बुध्द्यर्थे, पूजार्थे च वर्तमाने अपि क्तप्रत्ययः विहितः ।
	
* लोकहितं मम (मया) करणीयम् । मम (मया) हरिः सेव्यः । कृत्यानां कर्तरि वा(पा. सू.-२.३.७१)कृत्यप्रत्ययान्तानां योगे कर्तरि षष्ठी वा स्यात् । कृत्प्रत्ययेषु अर्न्तभूताः सप्त कृत्प्रत्ययाः (तव्य, तव्यत्, अनीयर्, यत्, क्यप्, व्यत् कैलिमर्) सन्ति । एतेषामपि कृत्संज्ञा अस्ति एव । अतः कर्तृ कर्मणोः इति षष्ठी कर्तुः नित्यं प्राप्ता, अनेन विकल्प्यते । षष्ठीपक्षे- लोकहितं मम करणीयम्, मम हरिः सेव्यः इति । षष्ठ्यभावपक्षे – कर्तृकरणयोस्तृतीया (पा.सू. २.३.१८) इति कर्तरि तृतीया भवति –लोकहितं मया करणीयम्’ मया हरिः सेव्यः इति ।

## **सम्बद्धाः लेखाः** 
* व्याकरणम्
* विभक्तिः
* समासः
* संस्कृतम्

वर्गः:विभक्तयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
प्रमुदितवदना।

**प्रमुदितवदना।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

प्रमुदितवदना भवेन्नौ ररौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.५२

।।। ।।। ऽ।ऽ ऽ।ऽ

न न र र

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

भवति च यदि धर्मलोपोऽथवा, प्रबलतर इहाप्यधर्मो यदा।
मम भवति तदावतारोऽर्जुन, सदवन-खलदण्डनार्थं सदा॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
आवर्तनम् (Frequency)

यदा कञ्चन वस्तु पदार्थो वा ध्वनेः स्त्रोतरुपे कार्यं करोति तर्हि वयं आवर्तनत्वस्य सहयोगेन तस्य ध्वनेः गतिमापनं कर्त्तु शक्नुमः । अर्थात् आवर्तनत्वस्य सहयोगेन ध्वनिस्त्रोतस्य कम्पनगतिं परिगण्यते । अपि च कस्यापि पदार्थस्य कम्पनगतिरेव भवति आवृत्तिः । फलतः आवर्तनत्वमधिकं भवति तस्यावृत्तिः अपि अधिका भवति, तथा यस्यावृत्तिः न्य़ूना भवति तस्य आवर्तनत्वमपि न्य़ूनं भवति । अस्य मापनं हर्टजमाध्यमेन भवति । एकं हर्ट्ज इति एका आवृत्तिः प्रति –विपलं (सेकेण्ड) भवति । एकः जनः २० तः २०००० हर्टज् पर्यन्तं ध्वनेः कम्पनं श्रोतुं समर्थः भवति । २०००० तः अधिकं ध्वनिं जनाः श्रोतुं न पारयन्ति । अयमेव भवति अल्ट्रासोनिक् ध्वनिः, पराध्वनिको ध्वनिर्वा । १५००० हर्टज् तः अधिकःध्वनिः जनानां कृते हानिप्रदः भवति । अनेन मनुष्याणां श्रवण- यन्त्रं प्रभावितं भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* National Research Council of Canada: *Femtosecond comb; The measurement of optical frequencies* 
* Conversion: frequency to wavelength and back
* Conversion: period, cycle duration, periodic time to frequency
* Keyboard frequencies = naming of notes - The English and American system versus the German system
* Teaching resource for 14-16yrs on sound including frequency 
* A simple tutorial on how to build a frequency meter 
* Frequency - diracdelta.co.uk  – JavaScript calculation.

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
कोरमजनाङ्गः

## कोरमजनाङ्गे वैविध्यानि
मूलतः एते तमिळ्नाडुप्रदेशीयाः ।  एतान् आन्ध्रप्रदेशे ‘यरकुल’ इति, महाराष्ट्रे ‘कैकाडि’ इति आह्वयन्ति ।  कुरुपर्वते ये जनाः आसन् तान् एव कुरुपुवाः, कुरुवनाः, कोरवाः, कोरमाः इति वक्तुं शक्यते ।  कर्णाटके एतान् कोरम, कोरमशेट्टि, कुञ्चिकोरम, भजन्त्रि, कोरच, कोरव इत्यादिनाम्ना अभिजानन्ति । एतेषां वृत्त्यनुगुणम् कण्डोलग्रथनजनान् ‘कण्डोलकोरमाः’, वाद्यं ये वादयन्ति तान् वाद्यकोरमाः, रज्जुं ये निर्मान्ति तान् रज्जुकोरमाः, वृषभवाणिज्यं ये कुर्वन्ति तान् वृषभकोरमाः, लवणविक्रयणं कुर्वन्ति चेत् लवणकोरमाः, चौर्यं, लुण्ठनं च ये कुर्वन्ति तान् चोरकोरमाः, वानरान् ये क्रीडयन्ति तान् वानरकोरमाः, सर्पान् ये क्रीडयन्ति तान् सर्पकोरमाः, ये शहनायिवाद्यं वादयन्ति तान् भजन्त्रि च इत्येवम् अभिजानन्ति ।  एते ‘कुळुव’ भाषां वदन्ति ।  तदर्तं एतान् ‘कुळुव’ इत्यपि आह्वयन्ति ।  कोरमजनेषु कतिचन स्वभाषां भाषां ‘कोङ्ग’ इति वदन्ति ।  एषा स्वतन्त्रभाषा न ।  पूर्वतमिळ्भाषायाः काचित् उपभाषा ।  ‘पत्रलेखा(tattoo)’ स्थापने कोरमस्त्री निपुणा ।  शताधिकविधाः पत्रलेखाः स्थापयन्ति ।   कावाडि, श्यातपाडि, म्यानपाडि, म्यान्रगुत्ति एवं चतुर्विध-उपशाखाः (बेडगु) एतेषु सन्ति ।  ‘कूटिके(पुनर्विवाहः)’ अथवा ‘कूडावळि’ पद्धतिः अपि एतेषु अस्ति ।  
## कोरमजनाङ्गस्य सामाजिकी व्यवस्था
कोरमाः स्वन्यायं स्वयं परिहरन्ति ।  स्वेषु प्रत्येकस्य गणस्य नायकं कुर्वन्ति । तं ‘बेरुमनुष्य’ इति वदन्ति ।  तस्य नायकत्वे सर्वे मिलित्वा समस्यां परिहरन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गामोक्कलुजनाङ्गः

## गामोक्कलुजनाङ्गस्य स्थानानि
समुद्रतीरस्थ-उपमण्डलेषु कुमटा, होन्नावर, गङ्गावळि, अघनाशिनी-शरावतीनद्योः तीरप्रदेशेषु स्थितानाम् आदिवासिनां कश्चन वर्गः एषः ।  गामोक्कलु, अन्यवर्गाणामपेक्षया शीघ्रम् अरण्यवासं त्यक्त्वा ग्रामान् निर्मीय कृषिकार्यम् अवलम्ब्य ग्रामजीवनम् आरब्धवन्तः इत्यनेन आत्मानं  ‘गामोक्कलु’ (ग्राम>गाम+ओक्कलु) इति आहूतवन्तः स्युः ।  
## गामोक्कलुजनाङ्गस्य सम्प्रदायाः
एतेषां नाम्नः पुरतः ‘गौड’ अथवा ‘पटगार’ इति उपनाम भवति ।  एतेषु प्रचलिता काचित् आकर्षिका साम्प्रदायिककला नाम हूविन मक्कळ कुणित (पुष्पबालानां नृत्यम्) । पुष्पबालानां वेषं १०-१२ वयोमिताः बालाः धरन्ति ।  शरीरपूर्णं पुष्पैः निर्मितं वस्त्रं धृत्वा नृत्यन्ति इत्यनेन ‘पुष्पबालनर्तनम्’ इति कथनम् अन्वर्थकम् एव अस्ति ।  एते बालाः अम्बुगत्तिनामकं लघुखड्गं गृहीत्वा वाद्येन सह कलात्मकतया नृत्यं कुर्वन्ति ।  एतेषां नर्तने कृषकाणां कृषिक्षेत्रस्य खननं, बीजवपनं, जलसेचनं, सस्यारोपणं, फलचयः, कुसूले व्रीहिपूरणम् एवं कृषिसम्बद्धकार्याणाम् अनुकरणं भवति ।  पुष्पबालाः सस्यमञ्जरी इव दोलयन्तः, वलनं कुर्वन्तः च नृत्यन्ति चेत् फलसमृद्दिः भवति इति विश्वासः एतेषाम् ।  ‘कुक्कुटक्रीडा’ (कोळि-अङ्क) एतेषां जनप्रियक्रीडा ।  ‘गामोक्कलु’ नामिका कन्नडस्य काचित्  उपभाषा एव एतेषां भाषा ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
कोलेबसवजनाङ्गः

## कोलेबसवजनाङ्गस्य नाम्नः व्युत्पत्तिः
एतान् कोलेबसवण्ण, कवलेबसव, कवलेत्तिनवरु, गङ्गेत्तु, गङ्गायाः बालाः इत्यादिनाम्ना आह्वयन्ति ।  देवस्य नाम्ना त्यक्तां धेनुं ‘कपलि’ (कपिले) इति आह्वयन्ति ।  तर्णका अस्ति चेत् तां ‘कपलि’ इति, तर्णकः अस्ति चेत् तं गूळि (बसव) इति आह्वयन्ति ।  अत्र कपिले इत्युक्ते गोमाता ।  तया सह बसवं योजयित्वा ‘कोलेबसव’ इति अभवत् ।  ग्रामेषु त्यक्तं कपिलेबसवम् आनीय प्रशिक्षणं दत्त्वा क्रीडयन्तः उदरपोषणं कुर्वतां जनपदवर्गं ‘कोलेबसवाः’ इति आह्वयन्ति ।
## कोलेबसवजनाङ्गस्य स्थानानि
कर्णाटके बेळगावीमण्डलस्य चिक्कोडि, घटप्रभा, हत्तरगि, मण्डले, बिजापुरमण्डले बीदरमण्डले, रायचुरुमण्डले, शिवमोग्गामण्डले, तुमकुरुमण्डले, कोलारमण्डले च एते दृश्यन्ते ।  एते मूलतः आन्ध्रप्रदेशस्य ‘गङ्गेद्लु’ वर्गस्य जनाः ।  
कोलेबसवजनानां मातृभाषा ‘तेलुगु’ ।  वृत्तेः कारणेन अन्यान्यप्रदेशेभ्यः यदा गच्छन्ति तदा तत्रत्यप्रादेशिकभाषां वदन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
स्रग्विणीछन्दः

**स्रग्विणी।** 

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी संमता।  केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५६

ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ

र र र र।

यति: पादान्ते।

## लक्षणम्
:**कीर्तितैषा चतूरेफिका स्रग्विणी**

यस्मिन् वृत्ते **द्वादशाक्षराणि** भवन्ति तथा च  यत्र प्रत्येकम् अपि पादे
 
चत्वारः रगणाः भवन्ति सा एव **स्रग्विणी** कीर्तिता वर्तते ।

## उदाहरणम्
:अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम्।

:श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचन्द्रं भजे ।।

(धर्मलोपो यदाधर्मसम्पोषणं,जायते संसृजामि स्वयं भारत। सज्जनान् रक्षितुं दुर्जनान् मर्दितुं, धर्मसंस्थापनार्थं पुनर्भूतले॥)

अर्थस्तु स्पष्टः एव।

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
ललिता

**ललिता।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

धीरैरभाणि ललिता यभौ जरौ ।केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५९

ऽऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ

त भ ज र।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

धर्मप्रणाशनमधर्मपोषणं जायेत भारत यदा तदा स्वयम्। आत्मानमेव च सृजामि रक्षितुं साधून् खलान् प्रमथितुं युगे युगे॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मौक्तिकदाम

**मौक्तिकदाम।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

जजाविह मौक्तिकदाम जजौ च। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६०

।ऽ। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ।

ज ज ज ज।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् - 
सशक्तमधर्ममतं विकलं च, यदार्जुन धर्ममतं स्वयमेव। सृजामि तदाहमसाधुवधाय, सतामवनाय युगानुयुगं च॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
विभावरीछन्दः

**विभावरी।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

विभावरी तु सा जरौ जरौ यत:। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ६१

।ऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ

ज र ज र।

यति: पादान्ते।षड्भि: षड्भि: इति केचित्।

उदाहरणम् -

अधर्मपोषणं च धर्मनाशनं, यदा यदा भवेत्तदा तदा स्वयम्। सृजाम्यहं सतां सुरक्षणाय चासतां विनाशनाय भारत स्मर॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
कामेट् (शिखरम्)

भारतस्य उत्तराखण्डेराज्ये गढ्वालप्रदेशस्य अत्यन्तम् उन्नतम् पर्वतशिखरं कामेट् । ७७७६ मी (२५४४६ पादमितम्) औन्नत्ये स्थितं कामेट् शिखरं चमोलीमण्डले टिबेट्देशस्य सीमया संयुक्तमस्ति । हिमालयस्य मुख्य- श्रेण्याः किञ्चित् उत्तरे भागे स्थितायां झंस्कारपर्वतश्रेण्यां विद्यमानं कामेट् अत्युन्नतम् शिखरम् अस्ति । टिबेट्पीठभूमेः समीपस्थं कामेट् शिखरं दुर्गमप्रदेशः इति परिगणितम् अस्ति । किन्तुं शिखरस्य आरोहणं कष्टकरं न इति पर्वतारोहिणाम् अभिप्रायः अस्ति । कामेट् शिखरं परितः अन्यानि त्रीणि उन्नतशिखराणि सन्ति । ते तु --
* मुकुट् पर्बत्( मुकुटशिखरम् )(७२४२ मी) 
* अबि गमीन (८३५५ मी) 
* नमत्तुमाणा (७२७२ मी)
कामेट् शिखरं परितः १)पश्चिमकामेट् हिमनदी २)पूर्वकामेट् हिमनदी ३) रैकाना हिमनदी च सन्ति । पश्चिमकामेट् हिमनद्या सरस्वतीनदी उद्भवति । पूर्वकामेट् हिमनदी धौलीगङ्गानद्याः मूलम् । एते नद्यौ ‘अलकनन्दानद्याः मुख्य- उपनद्यौ ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* Kamet on Peakware

वर्गः:भारतस्य पर्वताः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
प्रियंवदा

**प्रियंवदा।** 

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

भुवि भवेन्नभजरै:प्रियंवदा। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५७

।।। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ

न भ ज र।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

यदि भवेज्जगति धर्मलोपनं, पुनरधर्मपरिपोषणं तथा। मम तदावतरणं युगे युगे, सदवनाय खलदण्डनाय च॥

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
मणिमाला

**मणिमाला।**

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्त्रै:। - केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५८

ऽऽ। ।ऽऽ ऽऽ। ।ऽऽ

त य त य ।

यति: षड्भि: षड्भि: च।

उदाहरणम् -

ग्लानिर्यदि धर्मे वृद्धिर्यदधर्मे, तस्मिन्समयेऽहं मामेव सृजामि ॥1  त्रातुं सुजनांश्च दुष्टान् विनिहन्तुम् संस्थापयितुं धर्मं पार्थ सदैव ॥2

वर्गः:छन्दांसि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* छन्दः
* छन्दश्शास्त्रम्
* छन्दांसि
* संस्कृतम्
वाहनम्

लघुत्तम|वाहनम्
विज्ञानेन वैज्ञानिकानुसन्धानेन वा वयं महत् सौविध्यं प्राप्तवन्तः । यथा- गृहे विविधानि उपकरणानि, मनोरञ्जनाय विभिन्नानि साधनानि, कम्प्यूटरसदृशं सर्वविधकार्यसाधकं यन्त्रञ्च । अस्मिन्नेव क्रमे यातायातक्रियासम्पादानार्थं विविधानां साधनानामाविष्कारः अपि विज्ञानस्य चमत्कारः एवास्ति । अनेन साधनेन वयं महत् सौविध्यं प्राप्तवन्तः । यथा दुःसाध्येऽपि स्थले वयं क्षणे एव गन्तुं पारयामः । पृथ्वीतः चन्द्रपर्यन्तं गन्तुं पारयामः । परं विज्ञानं यादृशं सौविध्यम् अस्मभ्यं प्रदत्तं तादृशमेवासौविध्यमपि प्रदत्तम् । अनेन प्रदत्तेषु असौविध्येषु सर्वप्रमुखं भवति प्रदूषणम् । सम्प्रति वायुप्रदूषणस्य या समस्या वर्तते तस्याः समास्यायाः मुख्यं कारकं वाहनान्येवास्ति । अनुमीयते यत नगरेषु ६०% प्रदूषणं वाहनेभ्यः एव भवति । स्थितिः इदृशी अस्ति यत् वाहने उपविष्टानां कृतेऽपि श्वसनं दुष्करं जातम्, अन्येषां काकथा ।
वाहनानि द्विविधानि सन्ति 
# पेट्रोलचालितानि वाहनानि ।
यथा-कार्-यानम्, जीप्-यानम्, स्कूटर्-यानम्, मोपेड्-यानम्,मोटरसाइकिल्-यानम्, ओटोरिक्सा-यानम्  इत्यादीनि ।
# डीजलचालितानि वाहनानि ।
यथा – बसयानम्, ट्रकयानम्, टेम्पोयानमित्यदीनि । (सम्प्रति तु कानिचन कारयानानि, जीपयानानि, स्कूटररिक्सा इत्यादीन्यपि डीजलचालितानि भवन्ति)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:वाहनानि
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
जेनुकुरुबजनाङ्गः

## जेनुकुरुबजनाङ्गस्य स्थानानि
मैसूरुमण्डलस्य हेग्गडदेवनकोटे, हुणसूरु इत्यादिषु उपमण्डलेषु च, कोडगुमण्डलस्य कुशालनगरं, सोमवारपेटे, मडिकेरी उपमण्डलेषु च, तमिळ्नाडुराज्यस्य नीलगिरिपर्वतेषु, केरळस्य मानन्दवाडिप्रदेशेषु च एते सन्ति ।  कर्णाटके एतेषां सङ्ख्या ४३,००० (१९९७वर्षस्य गणनानुसारम्) ।  पारम्पर्येण एते गजान् गृहीत्वा तेषां प्रशिक्षणे निष्णाताः इति ज्ञायते ।  मैसूरुनगरस्य दसरा-उत्सवे विजयदशम्यां ‘गजवरण्डकान्’ एते एव निर्वहन्ति ।
## जेनुकुरुबजनाङ्गस्य वृत्तिः
वनेषु जेनुकुरुबजनाङ्गीयाः कुमरिनामिकां व्यवसायपद्धतिम् अनुसरन्ति ।  वृक्षाणां मध्ये स्थानं कल्पयित्वा  रागिधान्यं वर्धयन्ति ।   वंशेन कुटीरं निर्माय निवसन्ति ।  एतेषां वासस्थानं ‘हाडि’ इति वदन्ति ।  एते प्रधानतया मधुनिष्कासयन्ति इत्यनेन एतान् ‘जेनुकुरुबाः’ (कन्नडभाषया जेनु नाम मधु इति अर्थः)इति निर्दिशन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वाहनप्रदूषणम्

वाहनेन निस्सरिताः प्रदूषकाः वायुमण्डले मालिन्यतां निर्मान्ति । एते प्रदूषकाः स्वास्थ्याय हानिप्रदाः भवन्ति ।  निर्बाधरुपेण समस्तं सजीवं निर्जीवां च प्रभावयन्ति  । एतदतिरिक्तमपि एभिः प्रदूषकैः मिश्रितः धूमः वाहनानां धूमनलिकातः (साइलेन्सर्) वहिरागत्य जनजीवनं प्रभावयति । अनेन जनः स्वभावेन रुक्षः, मानसिकतनावग्रस्तः, अंसज्ञतश्च भवति । एते प्रदूषकाः जनसाधारणं सामूहिकरुपेण प्रभावयन्ति । यतोहि एभिः वायुः एव प्रदूषितः भवति । एभिः पवने सस्पेन्डेड पर्टीक्यूलेट मैटर S.P.M इत्यस्या मात्रा वर्धते । S.P.M. इत्यस्य सीमा आवासीयक्षेत्रेषु 150 P.P.M भवति । औद्योगिकक्षेत्रे च ६०० P.P.M. भवति ।

## वाहनेन निस्सरिताः प्रदूषकाः
# कार्बन मोनोक्साइड इति – Carbon Monoxide
# कार्बनडायाआँक्साइड इति – Carbon Dioxide
# अर्धदग्ध –हाइड्रोकार्बन्स इति –Unburnt Hydrocarbons.
# सल्फरडाइआँक्साइड इति – Sulphur Dioxide
# नायट्रोजन-अ आक्साईड इति – Nitrogen Oxides
# लैड-यौगिकम् इति – Lead Compoundsa
# धूम्रः – Smoke
# सूक्ष्मकणम् –Particulates.

## संरक्षणम्
* वाहनानां समुचितं ट्यूनिंग इति करणीयम् ।
* समानुपाते एव ईन्धने मोविलैत्यस्य मिश्रणं भवेत् ।
* निर्धारितेष्वेव गतिषु वाहनचालनम् ।
* एकस्यां गत्यामेव वाहनचालनम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* California Air Pollution Kills More People Than Car Crashes, Study Shows
* http://www.nutramed.com/environment/carschemicals.htm 
* http://www.ucsusa.org/clean_vehicles/vehicle_impacts/cars_pickups_and_suvs/cars-trucks-air-pollution.html
* 
* Motor Vehicles and Air Pollution

वर्गः:वायुः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
लम्बाणिजनाङ्गः

## लम्बाणिजनानां मूलम्
लवणस्य उद्योगं कुर्वन्ति स्म इति कारणेन लम्बाणि नाम आगतमस्ति ।  लम्बाणिजनान् आहत्य २७ पर्यायनामभिः सूचयन्ति ।  तावदेव न, तेषां १६ उपजातीनां नामानि विशिष्टानि सन्ति ।  तेषां विभिन्नं व्यवसायवृत्तिम् आधारीकृत्य  जातिनामानि सन्ति -   बञ्जारा, बणजारा, बनजारा, बञ्जारि, ब्रिञ्जारि, बञ्जारे, ब्रजवासि,  लमाणि (लम्बाणि), लमान, लम्बाडा, लम्बाडि,  लबान, लभान, लभानि, लोभाना, बळदिया, लादेनिया, सुगालि, गवार(गौरिया), गवारिया, गंवारिया(गमळिया),  गावला, कङ्गि (कङ्गशिया), घाणद्, शिरकिबन्द शिङ्गाडे, शिरकिवाला च इति  ।  गोरबञ्जारा, ढाढिबञ्जारा, सनार, नावि, थालिया, सिङ्गाडिया, बागोरा, डिगोरा, चामणिया, मारुजोगि, भाट, मथुरा चारण, रोहिदास, धनकुटे बञ्जारा एते उपजातयः ।  एते रजपूतवंशीयाः ।  लम्बाणिजनानां  मूलस्थानं राजास्थानम् ।
## लम्बाणिजनानाम् आचरणानि
एतेषु अनेकविधाः विवाहपद्धतयः सन्ति ।  विधवाविवाहः, विच्छेदितानां विवाहाः, प्रजावत्याः देवरेण सह च विवाहाः इत्यादयः । बहुपत्नित्वं प्रचलने अस्ति ।  एते शक्तिदेवतानाम् उपासकाः ।  मरियम्म, करियम्म, दुर्गम्म, चामुण्डी (कङ्काळि), हुलिगेम्म(वाग्जायि) एताभिः शक्तिदेवताभिः सह सातीसत्ति, सातीभवानी देव्योः च आराधनां कुर्वन्ति ।  सेवाभाया लम्बाणिजनानाम् आराध्यदेवः ।  तं चमत्कारिपुरुषः, पुराणपुरुषः, सिद्धिपुरुषः च इति एते भावयन्ति ।  
गीतानि, नृत्याणि च लम्बाणिजनाः जन्मतः एव अभ्यसन्ति ।  ते पर्वणि, उत्सवे, विवाहे, अन्येषु कार्यक्रमेषु च गीतं नृत्यं च कुर्वन्ति ।  लम्बाणिस्त्रीणां नृत्यानि बहुविधानि भवन्ति ।  तानि विवाहनृत्यं, तीज् नृत्यं, यष्टिक्रीडानृत्यं, लोटानृत्यं, वृष्टिरायस्य नृत्यं, दैवसम्बद्धं नृत्यं च इत्यादीनि ।   डप्पु, नगारि, दुम्मि, कांस्यस्य गङ्गाळ, घटं, खञ्जरि च एतेषां वाद्यानि ।  
लम्बाणिजनानां वस्त्रस्य उपरि सूत्रद्वाराविन्यासग्रथनं क्सूतिकला इति प्रसिद्धम् अस्ति ।  लम्बाणिस्त्रियः कसूतिकलां विना वस्त्रं न धरन्ति ।  तेषां वस्त्राणि वर्णमयानि, कलात्मकानि च भवन्ति ।  महिलानां चोले, निचोले, उपरितन आच्छादकेषु च लघुवस्त्राणि योजयित्वा, लघुलघु दर्पणान् योजयित्वा च बहुविन्यासान् कुर्वन्ति ।  मध्येमध्ये गुच्छं, नाणकं, नूपुरं च योजयित्वा ग्रथयन्ति ।  
एते लम्बाणिनामिकां भाषां वदन्ति  ।  लम्बाणिभाषायाः लिपिः नास्ति ।  राजस्थानिकथानां, गीतानां, लोकोक्तीनां, प्रहेलिकानां , लोकगीतानाम् , विश्वासानां, ऐतिह्यानां च  महान् भाण्डारः एव  अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
सिद्दिजनाङ्गः

## सिद्दिजनाङ्गस्य शारीरम्
एते उत्तरकन्नडमण्डलस्य अङ्कोल, यल्लापुर, शिरसि, हळियाळ, मुण्डगोडु इत्यादीनाम् उपमण्डलानां  ग्रामेषु, तत् परितः पर्वतप्रदेशेषु च वसन्तः सन्ति ।  एते स्थूल-ओष्ठवन्तः उन्नतकायाःच । एतेषां  प्रस्तीर्णा नासिका,  लघुललाटं, कठिनाः अलकाः केशाः, कृष्णवर्णः,  च ।  दर्शनेन ज्ञायते यत् एते नीग्रोवंशीयाः जनाः इति ।  सिद्दि नाम  सिदि(श्रमकार्यं, कूलि) इत्यतः आगतं स्यात् ।    मूलदैवेन सिद्दिनासेन ‘सिद्दि’ नाम आगतम् इति एते वदन्ति ।
## सिद्दिजनाङ्गस्य भाषा
एतेषु हिन्दुसिद्दि, मुस्लिंसिद्दि, क्रैस्तसिद्दि च इति वर्गत्रयम् अस्ति ।  एकधर्मतः अन्यधर्मं प्रति, एकसम्प्रदायतः अन्यसम्प्रदायं प्रति  एतेषां सुलभतया परिवर्तनं भवति । एते यस्य गृहे कर्मकरकार्यं कुर्वन्ति तस्य गृहस्य धर्मं स्वीकुर्वन्ति ।  
हिन्दुसिद्दिजनाः कन्नड-मराठी-कोङ्कणीभाषाभिः युक्तां  मिश्रभाषां, मुस्लिंसिद्दिजनाः उर्दुभाषां, क्रैस्तसिद्दिजनाः कन्नडमिश्रितगोवाकोङ्कणीभाषां च वदन्ति ।  
## सिद्दिजनाङ्गस्य आहारः
अन्नं, यवागूः च एतेषां प्रमुखः आहारः ।  गोधायाः, वराहस्य, कस्तूरीमार्जार्याः, हरिणस्य, वनकुक्कुटस्य, नकुलस्य, चिक्रोडस्य, मीनस्य, कूर्मस्य, कर्कटकस्य च मांसः एतेषां बहुप्रियम् ।
## सिद्दिजनाङ्गस्य  वेषभूषणानि
पुरुषाः साम्प्रदायिकतया बन्धुं योग्यं युतकं, कौपीनवेष्टिं, शिरस्त्रं च धरन्ति ।  महिलाः शाटिकां चोलं च धरन्ति ।  
## सिद्दिजनाङ्गस्य आचाराः
हिन्दु-मुस्लिं-क्रैस्तसिद्दिजनानां मध्ये परस्परं विवाहसम्बन्धः अस्ति ।   वधूदक्षिणापद्धतिः अपि अस्ति ।  गृहस्य ज्येष्ठस्य, कोलुकारस्य, बुद्वन्तस्य, बालिकाभ्यः च विशेषं प्राशस्त्यं यच्छन्ति ।  निष्कासितशिम्बायुक्तं  नारिकेलम् एतेषां गृहदेवः ।  भूताय अजं, कुक्कुटं च बलिरूपेण यच्छन्ति ।  
गुमटेपाङ्गुनामक सिद्दिजनाः मृत्तिकायाः घटं वादयन्तः लयबद्धं नृत्यन्ति ।  स्त्रीषु ‘पुगडि’ नृत्यं विशिष्टम् ।  
मुस्लिंसिद्दिजनेषु मोहरं पर्वसमये ‘अलादिनृत्यं’ दृश्यते । पुरुषाः पटाहसदृशं ‘ढमामि’ इति वाद्यं वादयन्ति ।  तस्य लयानुगुणं महिलाः नृत्यन्ति ।  
महालय-अमावास्यायां स्वयं निर्मितां सुरां पीत्वा लिङ्गभेदेन विना ‘ढमायि, गुमटेपाङ्गु’ वादयित्वा नृत्यन्ति ।  तस्मिन् दिने पितॄणाम् आराधनम् अपि कुर्वन्ति ।  शवस्य निखननपद्धतिः एतेषु अस्ति ।  शुचेः अशुचेः नियमाः एतेषु न सन्ति

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
गौळिगजनाङ्गः

## गौळिगजनाङ्गीयानां स्थानानि
गौळिगजनाङ्गीयाः कौपीनवेष्टीं धरन्ति इति कारणेन एतान् कौपीनगौळिगाः, मराठिभाषया वदन्ति इति कारणेन मराठाः, कौपीनमराठाः, कौपिनधङ्गाः इत्यपि आह्वयन्ति ।  एतेषां मूलोद्योगः पशुपालनम् ।  गौळिगजनाङ्गीयाः कर्णाटके मराठिमिश्रितकन्नडं वदन्ति ।  एतेषां सङ्ख्या सामान्यतः एकलक्ष्यं स्यात् इति ऊहा ।  ।  मुण्डगोडु, यल्लापुर, हळियाळ, जोयिडा इत्यादिषु उपमण्डलेषु  सामान्यतः एतेषां सङ्ख्या पञ्चत्रिंशत् सहस्रमिता अस्ति ।  शिवमोग्गामण्डलस्य, चिक्कमगळूरुमण्डलस्य , बेळगावीमण्डलस्य , धारवाडमण्डलस्य च विविधेषु भागेषु अपि एते दृश्यन्ते ।  सर्वान् योजयामः चेत् एतेषां सङ्ख्या एकलक्षमिता स्यात् इति ऊहितुं शक्यते ।  
एते  कतिचन शतकेभ्यः पूर्वं महाराष्ट्रात्, गोवातः च कर्णाटकं प्रति आगतवन्तः सन्ति ।  एतेषां वसतिभ्यः ‘वाडे’ इति वदन्ति ।  एतेषु पितृप्रधानकुटुम्बव्यवस्था अस्ति ।  सामान्यतः त्रिंशत् ‘कुळि’ सन्ति ।  कुलगोत्रम् एते ‘कुळि’ इति निर्दिशन्ति ।
## गौळिगजनाङ्गस्य वेषभूषणानि
पुरुषाणां सामान्यवेषः कौपीनम् । बहिः गमनसमये केवलं कट्यां वस्त्रं धरन्ति ।  शिरसि उष्णीषं, शिवाजिवंशस्थाः इति वदन्तः एते अङ्गुल्यां ताम्रस्य ‘सला’, रजतकङ्कणं, द्वयोः कर्णयोः मुरनामकं कर्णाभरणं, कण्ठे मालां, मणिमालाः च धरन्ति ।  महिलाः अष्टादशयष्टिमितां शाटिकां विशिष्टशैल्यां धरन्ति ।  चोलं धरन्ति ।  एषः चोलः पञ्चषड्वर्णीयैः वस्त्रैः निर्मितः भवति ।  एते अधिकानि आभरणानि इच्छन्ति ।  कर्णे बुगुडिनामकं, कापुनामकं च आभरणं, कर्णशृङ्खला, कीलकङ्कणं, नासिकाभरणं, भुजमणिः, हस्ते रजतकङ्कणं, कण्ठे मालाः, पादे रजतपादाङ्गुलीयकं च धरन्ति ।  महिलाः विहाय आबालवृद्दाः शिरसि अर्धचन्द्राकारेण केशान् निष्कास्य शिखां स्थापयन्ति ।  परस्परसाहाय्येन क्षौरं कुर्वन्ति ।
## गौळिगजनाङ्गस्य गृहाणि
वंशेन कुटीरनिर्माणं कृत्वा तृणस्य छदिं निर्मान्ति ।  मशकाः, क्रिमिकीटादयः अन्तः नागच्छेयुः  इति आमलकस्य पर्णेन आच्छादयन्ति ।  द्वारं पूर्वदिशि अथवा उत्तरदिशि कुर्वन्ति ।
## गौळिगजनाङ्गस्य आहाराः
एते अधिकतया रागिधान्यं, तण्डुलं च उपयुज्यते ।  दिने त्रिवारं भोजनं कुर्वन्ति ।  प्रातःकाले रागियवागूं, दधि च, मध्याह्ने अन्नं रोटिकां, वनमरीचिकायाः उपसेचनं, नवनीतं च, रात्रिकालीनभोजने अन्नं, रोटिकां, नवनीतं, रागियवागूं च खादन्ति ।  पालितशुनकेन  मृगयया आनीतस्य हरिणस्य, सारङ्गस्य, अजस्य, कुक्कुटस्य, बर्कस्य, शशस्य, गोधायाः, चिक्रोडस्य च मांसम् आहारत्वेन स्वीकुर्वन्ति ।  ये प्राणिनः यानि सस्यानि  च एतेषां कुलचिह्नानि सन्ति तानि न खादन्ति ।  अजायाः मांसस्य निषेधः अस्ति, न खादन्ति ।  सुरापानं सामान्यम् ।  महिलाः, पुरुषाः भेदभावेन विना सुरां पिबन्ति ।  तमाखुं  खादन्ति । 
## सामाजिक-आचरणानि
एतेषु बहुपत्नित्वं प्रचलितमस्ति ।  पुरुषस्य तिस्रः पत्न्यः भवितुं शक्नुवन्ति ।  गर्भवती मृता चेत्, प्रसवसमये मृता चेत्, ऋतुमती स्त्री अकाले मृता चेत् च तासां निखननं कुर्वन्ति ।  रोगिणः मृताः चेत् दहन्ति ।  अविवाहिताः मृताः चेत् तेषाम् उत्तरक्रिया न क्रियते । 
दीपावली, कार्तिकं, वर्कूत (गृहदेवस्य पर्व) युगादिः, गौरीपर्व, शिवरात्रिपर्व च आचरन्ति ।  दसरा अपि एतेषां विशेषपर्व ।  पर्वसमयेषु ‘पुगडि’ नृत्यं कुर्वन्ति ।  तन्त्रमन्त्रेषु एतेषाम्  अधिकः विश्वासः अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
सुडुगाडुसिद्धजनाङ्गः

## सुडुगाडुसिद्धजनाङ्गस्य मूलम्
एते अधिकतया बिजापुरमण्डले, बळ्ळारीमण्डले, शिवमोग्गामण्डले, हासनमण्डले, चिक्कमगळूरुमण्डले, धारवाडमण्डले च दृश्यन्ते ।  आन्ध्रप्रदेशतः आगताः एते सञ्चारिजनाः ।  सद्यःकाले एते अटनं त्यक्त्वा निर्दिष्टस्थानेषु कुटीरं निर्माय वसन्तः सन्ति ।  फलचयकाले एते ग्रामतः ग्रामं गच्छन्तः तत्र तत्र पटगृहं निर्माय तिष्ठन्ति ।  एतेषां जनसङ्ख्या सामान्यतः विंशतिसहस्रम् इति ऊहितमस्ति ।

## सुडुगाडुसिद्धजनाङ्गस्य प्रमुखा वृत्तिः
श्मशानस्य अधिपतयः सिद्धाः शवसंस्कारार्थम् आगतैः दानं स्वीकुर्वन्ति । एतस्य दानस्वीकरणस्य अनुमतिः उपमण्डलस्य धर्माधिकारिभिः अथवा श्रीशैलगुरुभिः दीयते ।  एतदर्थं ते प्रतिवर्षं श्रीशैलपीठाय १०१ रूप्यकाणि समर्पयन्ति इति ।  शवसंस्कारार्थम् आगतैः अन्यान्यजातिवर्गस्य जनैः एते विभिन्नदानं स्वीकुर्वन्ति ।  स्वामिनः मरणसंस्कारः चेत्  धेनुः, लिङ्गायकुलीयः चेत् २५ रूप्यकाणि, अनाथः चेत् निश्शुल्कम् एवं रीत्या दानस्वीकरणम् अस्ति ।   
सुडुगाडु(श्मशान)सिद्धाः मूलतः शैवाः ।  वीरभद्रः तेषां विशिष्टः देवः ।  ‘गङ्गम्म’ देवतां स्त्रियः पूजयन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हक्किपिक्किजनाङ्गः

## हक्किपिक्किजनाङ्गस्य स्थानानि
एतेषां मूलवासस्थानं राजास्थानस्य ‘बाग्रा’ नामक प्रदेशः ।  अतः एते स्वान् ‘वाग्रि’ (बाग्रि) इति आह्वयन्ति ।   कर्णाटकस्य गुल्बर्गामण्डले, बीदरमण्डले, बिजापुरमण्डले, बळ्ळारीमण्डले, धारवाडमण्डले, चिक्कमगळुरुमण्डले, शिवमोग्गामण्डले, हासनमण्डले, मण्ड्यमण्डले, मैसूरुमण्डले, बेङ्गळूरुमण्डले च अधिकतया वसन्तः सन्ति ।  एतेषु जात्, भुक्सा च इति गणद्वयम् अस्ति ।  एतेषु अधिकानि गोत्राणि(बळि) च सन्ति ।   
## हक्किपिक्किजनाङ्गस्य वृत्तिः
एते मृगयाम् अवलम्ब्य जीवन्ति ।  मृगयां कुर्वन्तः तस्य मूलोत्पन्नस्य विक्रयणं कुर्वन्ति ।  स्वेषां पशुभिःवः, परिवारेण च सह प्रदेशतः प्रदेशम् अटन्ति ।

## हक्किपिक्किजनाङ्गस्य आचाराः
सामान्यतः एतेषु बाल्यविवाहपद्धतिः अस्ति ।  वधुदक्षिणापद्धतिः अपि अस्ति । एतेषु विवाहविच्छेदनं बहुसुलभम् ।  
पक्षिणः इव कूजन्तः तेषां मृगयां कुर्वन्ति ।  मयूरस्य, गीजगस्य, कपोतस्य, वनकुक्कुटस्य च शब्दस्य अनुकरणकला एतैः करगता अस्ति ।  स्वस्य प्रियाः एव आह्वयन्तः सन्ति इति मत्वा शब्दस्य दिशि धावन्ति पक्षिणः।  स्थापिते जाले  पतन्ति ।  हरिणजालस्य रन्ध्रजालस्य च निर्माणे एते कुशलाः ।  
एतेषां सम्भाषणस्य भाषायाः लिपिः नास्ति ।  एतेषां गृहभाषा ‘वाग्रि’ (वागरियो) ।  एषा काचित् मिश्रभाषा ।  गुजराती, हिन्दी, मराठी, राजस्थानी  भाषाणां शब्दाः वाग्रिभाषायाम् अधिकतया उपयुज्ज्यन्ते ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हगलुवेषजनाङ्गः

## हगलुवेषजनाङ्गीयानां स्थानानि
रायचूरुमण्डलस्य गङ्गावती, यलबुर्गा, मान्वी, बळ्ळारीमण्डलस्य सिरगुप्प, सण्डूरु, होसपेटे, हगरीबोम्मनहळ्ळी, चित्रदुर्गमण्डलस्य चळ्ळकेरे, हिरियूरु, मोळकाल्मूरु, तुमकूरुमण्डलस्य मधुगिरिः, कोरटगेरे, पावगड, कोलारमण्डलस्य चिक्कबळ्ळापुर, गौरीबिदनूरु, गुडिबण्डे, मालूरु, शिड्लघट्ट, चिन्तामणि  इत्यादिषु प्रदेशेषु हगलुवेषजनाः दृश्यन्ते ।

## हगलुवेषजनाङ्गीयानां कुलवृत्तिः
एते भिक्षाटनया, मृगयया, पशुपालनेन च अहारसङ्ग्रहणं कुर्वन्ति ।  पुरुषाः दिने विभिन्नवेषं धृत्वा गृहं गृहं गत्त्वा कलात्मकतया प्रदर्शनं कृत्वा यदा कुटीरं प्रति प्रत्यागच्छन्ति तदा महिलाः भिक्षायाचनेन आहारसङ्ग्रहणं कुर्वन्ति ।  वेषं धृत्वा ग्रामे अटन्तः पुरुषाः वेषस्य निष्कासनपर्यन्तं मध्ये कदापि आहारं न स्वीकुर्वन्ति ।  एतेषां पूर्वजाः प्रातःकाले पर्युषितं खादित्वा वेषं धरन्ति चेत् तस्य निष्कासनपर्यन्तं कमपिमपि आहारं न स्वीकुर्वन्ति स्म इति ।  वेषान् धृत्वा त्रीणिदिनानि, पञ्चदिनानि, सप्तदिनानि, नवदिनानि एवं कदाचित् निर्दिष्ट-अवधिं यावत् ग्रामान् अटन्ति ।  प्रतिदिनं अन्यान्यवेषान् धृत्वा गृहं गृहं गत्वा अङ्गणे प्रदर्शनं कृत्वा आगच्छन्ति ।  अन्ते धनं, प्राचीनवस्त्रं, धान्यं, कुक्कुटं च पृष्ट्वा स्वीकुर्वन्ति ।  किन्तु कदापि एते पक्वं कृतम् आहारं न स्वीकुर्वन्ति ।  
एते स्वान् बुड्गजङ्गालु, बुड्गजङ्गं, जङ्गालु इत्यादि नाम्ना परिचाययन्ति ।    एतेषु ११० गोत्राणि सन्ति ।  एतेषां भाषायां तेलुगुभाषायाः प्रभावः अधिकः अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धाः भाषानुबन्धयोजनीयाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
राष्ट्रपतिभवनम्

**राष्ट्रपतिभवनम्** मोगल् गार्डन् च  
राष्ट्रपतिभवनम् भारतदेशस्य राष्ट्रपतेः अधिकृतं निवासस्थानमेतत् । क्रिस्ताब्दे १९२९ तमे वर्षे अस्य निर्माणम् अभवत् ।१३० हेक्टर् प्रदेशे व्याप्तम् , राष्ट्रपतिभवनं परितः  ‘मोगल् गार्डन्’ उद्यानवनम् अस्ति । अतीव सुन्दरम् उद्यानवनम् एतत् । प्रवेशार्थम् अवसरः न भवति । 
राष्ट्रपतिभवने ३४० प्रकोष्ठाः सन्ति । मध्ये स्तूपः इव १७७ पादोन्नतं भव्यं अर्धगोलाकारिका छदिः(गुम्बज़्) अस्ति । भवने चत्वारः भागाः सन्ति । दर्बारहाल्, वाचनालयः, सभाभवनं, स्नानगृहं भोजनगृहं च । एतानि सर्वाणि उत्तमरीत्या निर्मितानि सन्ति ।
## मोगल् उपवनम्
राष्ट्रपतिभवनं परितः मोगल् गार्डन् रम्यम् उद्यानम् अस्ति । ‘A Paradise on Earth’, ‘A garden of beauty’ इति प्रसिद्धम् । सर्वे राष्ट्रपतयः पूर्वतोऽपि अभिवृद्धिं कृत्वा उत्तमोत्तमं कृतवन्तः सन्ति । एतदर्थं देशविदेशेभ्यः विविधानि सस्यानि आनीतानि सन्ति । 
पाटलपुष्पसस्यानां द्विशताधिकभेदाः अत्र द्रृष्टुं शक्यन्ते । अनेन साकं बोगन् विल्ला, डेलिया, हैसिन्त्, हेलिगोनिया, डापोडिल्स्, आर्किड्, स्वीट् विलियम् मेरीगोल्ड् जपाकुसुमम् इत्यादीनि अपूर्वाणि सन्ति । एतानि मारिषस् पेरु ब्रेज़िल्, ईशान्यराज्यानि, हैदराबाद् कोच्ची इत्यादिप्रदेशेभ्यः आनीतानि  ।
अत्र मयूराः बकाः मृगाः कदम्बाः इतस्ततः सञ्चरन्ति । जलोत्सांसि सन्ति । दीपलङ्कारः उत्तमतया कृतः अस्ति । सायङ्काले दीपलङ्कारः उद्यानवनसौन्दर्यं वर्धयति ।
४२८ जनाः उद्यानरक्षकाः वाटिकापालकाः अत्र कार्यं कुर्वन्ति । सार्वजनिकानां फेब्रुवरीमार्चमासयोः प्रवेशावकाशः अस्ति । 
## बाह्यानुबन्धाः
* President of India: Rashtrapati Bhavan, Official website
* http://www.cs.jhu.edu/~bagchi/delhi/writing/lutyens.html 
* She does Chandigarh proud, Research on Rashtrapati Bhavan architecture
*Rastrapati Bhawan Delhi India

वर्गः:भारतस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:देहल्याः प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:भारतस्य शासनव्यवस्था
सोलिगजनाङ्गः

## सोलिगजनाङ्गस्य मूलस्थानानि
एते चामराजनगरमन्डलस्य यळन्दूरुउपमण्डलस्य बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट, कोळ्ळेगाल-उपमण्डलस्य मलेमहदेश्वरबेट्ट इत्यादिषु प्रदेशेषु दृश्यन्ते ।  एतान् सोलिग, सोलग, शोलग, शोलिग, सैलिग च इत्यादि नाम्ना निर्दिशन्ति ।  एतेषां नामसम्बद्धविषयाः, जन्ममूलानि च  पौराणिककथासु, कल्पितकथागर्भेषु च विलीनाः सन्ति ।   केवलम् ऊहाः आधारीकृत्य एतेषाम् इतिहासस्य पुनारचना करणीया अस्ति ।
## सोलिगजनाङ्गे कुलव्यवस्था
सोलिगजनेषु कुलं त्यक्त्वा केऽपि न जीवन्ति ।    सोलिगजनाः कुटुम्बतः भयं न अनुभवन्ति चेदपि कुलतः भयम् अनुभवन्ति ।  बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य सोलिगजनेषु पञ्चकुलानि सन्ति ।  अन्यत्र सप्तकुलानि सन्ति ।  बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य उपत्यकायां केवलं न , अपि तु पर्वतस्य अन्य-उपत्यकासु  पञ्चकुलस्य सोलिगजनाः सन्ति ।  काळिकाम्बकालोनी, कुण्टगुडि, गोडेमडु, पुणजूरु, बाणवाडि, बूदिपडग, बेल्लत्त, भद्रेगौडस्य पोडु, भूतण्णिपोडु, मारिगुडिपोडु, यत्तेगौडस्य दोड्डि, शनिवासरमण्टि, श्रीनिवासकालोनि, हित्तलगुड्डे  इत्यादिषु स्थानेषु पञ्चकुलस्य सोलिगाः सन्ति ।  चामराजनगरस्य मुनेश्वरकालोनि, कोळ्ळेगालस्य अनेकेषु प्रदेशेषु सप्तकुलस्य सोलिगाः सन्ति ।  
## सोलिगजनाङ्गीयानां कुलानि 
*१. तेनेयर कुलम्  
*२. होङ्गेलर कुलम्   
*३. सूर्यकुलम्   
*४. बेल्लरकुलम्   
*५. हालरकुलम्   
*६. जेनुकुलम्   
७. कुम्बळुकुलं च ।  
एतेषु न केवलं कुलविभागाः अपि च अन्तर्गणाः सन्ति ।  काडुसोलिग, मलेसोलिग, बुरुडेसोलिग च इत्यादि गणाः सन्ति ।  हेग्गडदेवनकोटे परितः प्रदेशे ‘देवरसोलिग’ इति कश्चन गणः अस्ति इति ज्ञातमस्ति ।  
पूर्वम् एतेषु अपहरणविवाहस्य, पलायनविवाहस्य, सेवाविवाहस्य  पद्धतयः आसन् ।  इदानीम् एतादृशाः विवाहाः न चलन्ति ।  अङ्गीकृतः विवाहः एव भवति ।  बिळिगिरिरङ्गनाथस्वामी सोलिगजनानाम् आराध्यदैवः ।  सोलिगजनाङ्गीयस्य  बोम्मनगौडस्य पुत्रीं कुसुमालां रङ्गनाथस्वामी वृतवान्  इत्यनेन रङ्गनाथस्वामी स्वेषाम् आवुत्तः भवेत् इति एते वदन्ति ।  जडेस्वामी, कारय्य, बिल्लय्य च एतेषां पूज्यदैवाः । 
सोलिगानां व्यक्तिनामानि विशिष्टानि सन्ति । उदाहरणार्थं :- केतेगौड, जडेगौड, पन्देगौड, बेदेगौड, कोल्लेगौड, मादेगौड च इत्यादि नामानि पुरुषाणां भवन्ति ।  दैतम्म, पन्दम्म, बोम्मम्म, मसणम्म, रङ्गम्म, हलगम्म च इत्यादीनि स्त्रीनामानि भवन्ति ।  पर्वसु ‘रोट्टिपर्व’ विशिष्टम् अस्ति एतेषाम् ।  
सोलिगजनानां व्यापकं जनपदसाहित्यमस्ति ।  यथेष्टानि तर्जनपदानि अपि सन्ति ।  ‘विवेकानन्दगिरिजनकल्याणकेन्द्रम्’ सोलिगजनानाम् अभिवृद्ध्यर्थं कार्यं करोति ।  डा. हेच्. सुदर्शनः एतस्य कल्याणकेन्द्रस्य नेता ।  
सोलिगप्रभेदः दक्षिणद्राविडभाषावर्गे योजितः अस्ति ।  एषा कन्नडस्य उपभाषा अस्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कोरगजनाङ्गः

## कोरगजनाङ्गीयानां वासस्थानानि
करावळिप्रदेशे, दक्षिणकन्नडमण्डले, उडुपीमण्डले च तत्र तत्र कोरगजनाः वसन्तः सन्ति ।  दशाधिकानि कुटुम्बानि एकत्र यत्र तिष्ठन्ति  तं प्रदेशं ‘कोरगरकोप्प’ अथवा ‘कोट्ट्’ इति वदन्ति । शुष्कतृणेन वा वंशेन वा त्रिकोनाकारिकाभिः छदिभिः अनेके कुटीराः ‘कोप्प’ मध्ये भवन्ति ।
## कोरगजनाङ्गीयानां कुटुम्बव्यवस्था
एतेषां बन्धुत्वप्रधानः समुदायः ।  रक्तबान्धव्यं  प्रधानं  भवति ।  एतेषु सामान्यतः पञ्चविंशतिः ‘बळि(वंशमूलानि)’ सन्ति इति ज्ञातमस्ति ।  एतेषु ‘बङ्गारण्णाय’नामकाः बळिजनाः श्रेष्ठाः इति परिगणिताः सन्ति ।  कुटुम्बस्य सर्वाणि धार्मिकाचरणानि एते एव कारयन्ति ।  समानबळि येषाम् अस्ति तान् जनान् भ्रातृभावेन परिगणयन्ति ।  अतः एतादृशेषु परस्परं  विवाहः निषिद्धः । भिन्नबळिषु विवाहं कुर्वन्ति । एतदेव प्रशस्तमिति अङ्गीकुर्वन्ति ।  अत्र मातृप्रधानकुटुम्बव्यवस्था अस्ति ।  ‘बळि’ एत्येषः अंशः मात्रा बालेभ्यः आगच्छति ।  
## कोरगजनाङ्गीयानां शारीरम् अलङ्काराः च
कोरगजनानां कृष्णवर्णं मसृणतां स्मारयत्  स्थूलं शरीरम् । अलककेशाः, विशालं ललाटं, स्थूलौ ओष्ठौ, कपोले उन्नतास्थि, किञ्चिदिव अग्रे दृश्यमानं चिबुकं च एतेषां इतरलक्षणानि । एतेषां नासिका तीक्ष्णा न भवति ।  शिरसि पूगपत्रेन निर्मितं शिरस्त्रं धरन्ति ।  कर्णे पित्तलस्य कर्णाभरणं, हस्ते अयसः कङ्कणं, कट्यां कटिसूत्रं  च धरन्ति ।  अरण्यपुष्पाणि, किसारनामकं रक्तवर्णीयं पुष्पं च कोरगबालिकानां बहुप्रियाणि भवन्ति ।  	
## कोरगजनाङ्गीयानां विश्वासाः आचाराः च
उन्नतकुलस्य जनानाम् उच्छिष्टपर्णस्य खादनेन अग्रिमजन्मनि वयम् अग्रजपुत्राः (ब्राह्मणानां) भवामः इति अज्ञानम् एतेषाम् अस्ति ।  उच्छिष्टस्य खादनेन ‘पापकर्मभ्यः’ मुक्तिं प्राप्तुं शक्नुमः इत्यस्य अन्धविश्वासस्य निर्मूलनं भवेत् ।  उच्छिष्टखादनं एतेषां शुभकरं भवति, किन्तु एतेषाम् उच्छिष्टम् उन्नतकुलस्य जनाः क्रान्त्वा गच्चन्ति चेत् अपि अशुभकरं भवति ।  यः कोऽपि शुभाशुभः समारम्भः चेदपि एते ‘सुरापानम्’ अवश्यं कुर्वन्ति एव ।  महिलाः अपि सुरापानं कुर्वन्ति ।  एषः अपमानकरविचारः इत्यपि एते न चिन्तयन्ति ।  सुरापानसमये एकबिन्दुः भूमौ पतति चेदपि तदर्थं दण्डः दातव्यः भवति ।  किन्तु परिवर्तमाने समाजे पानव्यसनम्, उच्छिष्टखादनं च न्यूनं जायमानम् अस्ति ।
कोरगजनाः दक्षिणद्राविडभाषावर्गस्य ‘कोरग’ भाषां वदन्ति ।

वर्गः:कर्णाटकस्य आदिवासिनः
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎