युधिष्ठिर मीमांसक:

**महामहोपाध्याय पंडित युधिष्ठिर मीमामसक:** (१९०९ - १९९४) विख्यात संस्कृतविद्वान्, व्याकरणशास्त्रज्ञः, वैदिकसाहित्यस्य निपुणः समीक्षकः च आसीत् । संस्कृतस्य प्रचारार्थं तस्य अपारं योगदानम्  कृतवान्।

## जीवनस्य विशेषताः 
पंडित युधिष्ठिरस्य जन्म राजस्थानस्य अजमेरमण्डलस्य विराच्यवसनामके ग्रामे मीमामसाका भद्रपदशुक्लनवमी दिनाङ्के अभवत् | तस्य पिता पण्डितगोरीलालसरस्वतः ब्राह्मणः आसीत्, आजीवनं आर्यसमाजस्य मौनप्रचारकरूपेण कार्यं कृतवान् । युधिष्ठिरस्य मातुः नाम श्रीमति यमुना देवी आसीत् । मातुः महती इच्छा अस्ति यत् तस्याः पुत्रः गुरुकुलम् अधीत्य सच्चा वेदपति ब्राह्मणः भवेत्। युधिष्ठिरस्य माता तस्मिन् एव काले मृता यदा सः ८ वर्षीयः आसीत्, परन्तु तस्याः मृत्योः पूर्वं माता स्वपत्नात् बालकस्य गुरुकुले नामाङ्कनं कर्तुं प्रतिज्ञां प्राप्तवती तदनुसारं १२ वर्षे युधिष्ठिरः स्वामी सर्वदानन्देन ३ अगस्त १९२१ दिनाङ्के पुल काली नदी (जिल्ला - अलीगढ ) इत्यत्र स्थापिते साधु आश्रमे सम्मिलितः । तस्मिन् समये पण्डितब्रह्मदत्त जिज्ञासुः, पंडितशङ्करदेवः, पंडितबुद्धदेव उपाध्यायः ( धारनिवासी ) च तस्मिन् आश्रमे अध्यापनं कुर्वन्ति स्म । किञ्चित्कालानन्तरं आश्रमः गण्डासिंगवाला ( अमृतसर ) नगरं गतवान् । अत्र विर्जनन्दश्रम इति नाम ।

१९२५ तमे वर्षे डिसेम्बरमासे पण्डितब्रह्मदत्तजिज्ञासुः पण्डितशङ्करदेवः च १२-१३ छात्रैः सह काशीं गतवन्तौ । अत्र एते छात्राः भाडेगृहे अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । प्रायः सार्धद्विवर्षेभ्यः अनन्तरं जिज्ञासुजी एतेषु ८-९ छात्रैः सह अमृतसरं प्रत्यागतवान् तथा च घटनासु परिवर्तनं जातम् । अमृतसरनगरे निवसन्तः प्रख्यातः कागदव्यापारिणः रामलालकपुरमहोदयस्य पुत्राः वैदिकसाहित्यस्य प्रकाशनार्थं प्रचारार्थं च स्वपितुः श्री. रामलाल कपूर न्यासस्य स्थापनां कृतवन्तः यस्मिन् ते जिज्ञासमहोदयं महत्त्वपूर्णं कार्यं कर्तुं अमृतसरं प्रति आहूतवन्तः। ततः प्रायः सार्धत्रिवर्षं यावत् अमृतसरनगरे युधिष्ठिरस्य अध्ययनम् अभवत् । किञ्चित्कालानन्तरं जिज्ञासुजी पुनः केनचित् छात्रैः सह काशीनगरं प्रत्यागतवान् । अस्मिन् समये तस्य काशीयात्रायाः उद्देश्यं स्वयं मीमामसातत्त्वस्य अध्ययनं, स्वछात्राणां कृते अस्य तत्त्वस्य गम्भीरतापूर्वकम् अध्ययनस्य अवसरं दातुं च आसीत् । फलतः युधिष्ठिरः काशीनगरे स्थित्वा महामहोपाध्यायपण्डितचीनस्वामी शास्त्री, पण्डितपट्टाभिरामशास्त्री इत्यादिभ्यः मीमामसाकेभ्यः एतस्य शास्त्रस्य गहनतया अध्ययनं कृत्वा आचार्याणां प्रसादेन कठिनमीममसाशास्त्रे निपुणतां प्राप्तुं समर्थः अभवत् ।

मीमामसाध्ययनानन्तरं १९३५ तमे वर्षे युधिष्ठिरः तस्य आचार्यः पण्डितः । ब्रह्मदत्तः जिज्ञासकेन सह लाहौरं प्रत्यागतवान् | तत्र सः रविनद्याः पारं बर्हदरीनगरस्य समीपे रामलालकपूरस्य परिवारे आश्रमं चालयितुं आरब्धवान् | भारतस्य विभाजनपर्यन्तं विर्जनन्दश्रमः अत्र एव स्थितवान् | जिज्ञासुजी १९४७ तमे वर्षे यदा लाहौरः पाकिस्तानदेशं गतः तदा भारतम् आगतः | १९५० तमे वर्षे काशीनगरे पाणिनीमहाविद्यालयस्य पुनः स्थापनां कृत्वा रामलालकपूरन्यासस्य कार्याणि प्रबन्धितवान् । पंडित युधिष्ठिरः अपि काशीनगरे, कदाचित् दिल्लीनगरे वा अजमेरनगरे वा निवसन् अपि न्यासस्य कार्ये योगदानं ददाति स्म । तस्य सरस्वतसमागमः अचलत् । दिल्ली-नगरेषु अजमेरेषु च स्थितः सः " इण्डियन ओरिएंटल एजुकेशन फाउण्डेशन " इत्यस्य माध्यमेन स्वलेखितानि कृतीनि लिखितवान् प्रकाशितवान् च । इतरथा १९५९-१९६० तमवर्षेषु दयानन्दजनमस्थानस्मारकन्यासस्य टङ्कारा-अन्तर्गतं शोधविभागस्य अध्यक्षः अपि आसीत् । १९६७ तः जीवनस्य अन्त्यपर्यन्तं बहलगढ ( सोनेपत ) इत्यत्र रामलाल कपूर न्यासस्य कार्याणि प्रबन्धयति स्म । १९७६ तमे वर्षे भारतस्य राष्ट्रपतिना संस्कृतस्य महान् विद्वान् इति सम्मानितः सन् १९८९ तमे वर्षे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेन वाराणसीद्वारा **महामहोपाध्याय इति** उपाधिः प्रदत्तः १९८५ तमे वर्षे आर्यसमाजः सांताक्रूज् बम्बई इत्यनेन युधिष्ठिरं ७५००० रूप्यकाणां छात्रवृत्तिः प्रदत्ता ।

## उल्लेखनीय कृतियाँ 
पंडित युधिष्ठिर मीमामसकस्य प्राचीनग्रन्थानां सम्पादनस्य, ऋषिदयानन्दस्य कृतीनां समीक्षात्मकसम्पादनस्य च दायित्वम् आसीत् |

* **संस्कृतव्याकरणस्य इतिहासः**
* संस्कृतं शिक्षितुं सुलभः उपायः (संस्कृत पठान-पाठना कीलभावना सरलता विधि (हिन्दीभाषायां)।

* स्वामी दयानन्द सरस्वती की रचनाओं के अनुवाद।

* **ऋग्वेद भाष्यभूमिका।**

* श्रौत यज्ञ मीमांसा : संस्कृतं हिन्दी च।

* **संस्कार विधि** - वैदिक मंत्रों की संस्कार विधि पर एक ग्रन्थ।

* **सत्यार्थ प्रकाश।**

* **संस्कृत शब्द प्रबोध।**

* **वेदङ्ग प्रकाशः ।**

* **पूना प्रवचनम्** - पूना प्रवचनस्य उपलब्धग्रन्थानां तथा प्रामाणिकग्रन्थस्य निश्चितग्रन्थानां तुलनात्मकः अध्ययनः ।

* **भागवत-खण्डनम्** - वर्षेभ्यः अनुपलब्धस्य स्वामी दयानन्दस्य अस्य मूलसंस्कृतस्य ग्रन्थस्य संशोधनं अनुवादात्मकं च संशोधनम् ।

* **ऋग्वेद भाष्य** - दयानन्द के ऋग्वेद भाष्य (मण्डल १, १०५ श्लोक तक) का सम्पादन त्रिखण्ड में।

* **यजुर्वेदभाष्य संग्रह** - पंजाब विश्वविद्यालय की परीक्षा में निर्धारित दयानन्दिया यजुर्वेदिक भाषा के प्रासंगिक भाग का संशोधन।

* **यजुर्वेद संहिता।**

* ऋषि दयानन्द जी के पुस्तकों का इतिहास।

### वेदाङ विषये रचना: 
* विद्या सूत्राणी - अपिशाली, पाणिनी एवं चन्द्रगोमिन विचरित् शिक्षा सूत्र।

* वैदिक स्वरा मीमांसा।

* वैदिकसाहित्ये प्रयुक्त स्वरविधा (वेदिका वङ्गमय मे प्रयुक्त स्वरङ्कनक)।

* सामवेदस्वरस्य अनुसारम् ।

* वैदिक चन्धोमीमामसा।

* निरुक्त समुचाय (वररुचि प्रनीतामु)।

### संस्कृतव्याकरणविषये कार्याणि 
* **संस्कृत व्याकरण का इतिहास (संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास** - 3 vols.

* **क्षीरा तरङ्गिणी** - पाणिनीयस्य धातुपथस्य आदिचौ पाठस्य विषये प्रनीता टीका इत्यस्य संशोधनम्।

* दशवर्षीयः व्यवसायः।

* देवपुरुष्कर वार्थिकोपेत् (पाणिनीय-धातुपथ का उपयोगी पुस्तक)।

* **भगवृत्ति संकलन** - अष्टाध्यायी द्वारा प्राचीन भगवती संकलन एवं संशोधन।

* **काशकृत्स्नधातुभाष्यम्** - कन्नडलिप्यां **आचार्यकाशकृत्स्नस्य** प्रवचनं कन्नडभाषायां तस्मिन् लिखितस्य चन्नवीरकविस्य टीकस्य संस्कृतानुवादः। उपलभ्यते ।

* **काशकृत्स्नाव्याकरणम्** - अस्य व्याकरणस्य १३८ सूत्रैः सह **व्याख्यानसहितं** स्रोतसङ्ग्रहः उपलब्धः ।

* उणादि कोना ।

* संस्कृत धातुकोसा - व्याख्यात्मक भाषा सहित।

* **पतंजलि महाभाष्यम्** - हिन्दी टीका दो भाग।

* शब्द रूपावली, धातुपथा।

### कर्मकाण्ड विषये रचना: 
* अग्निहोत्रमतः अश्वमेधपर्यन्तं श्रौतयज्ञानाम् संक्षिप्तपरिचयः (सहलेखकः डॉ. विजयपालः, १९८४)।

* श्रौतयज्ञ मीमांसा (1987).

* श्रौतपदार्थस्य परिभाषा (संशोधित, १९८४)।

* वैदिक नित्यकर्म विधि।

### अन्ये रचना: 
* **संस्कृतशिक्षणस्य सुगममार्गः, भाग 2 (संस्कृतपाठना पाठना की अनुभूतसरलतम विधि)** - अस्य ग्रन्थस्य प्रथमभागस्य अध्ययनं कुर्वन्तु। ब्रह्मदत्त जिग्नासु लिखित। द्वितीयः भागः युधिष्ठिरेन लिखितः ।

* **जैमिनीय मीमांसाभाष्यम्** - युधिष्ठिरः मीमामसा दर्शनविषये प्रसिद्धस्य शाबरभाष्यस्य अनुवादं कृत्वा तस्य विषये 'अर्शमत्विमर्षिणी' इति हिन्दीभाष्यं लिखित्वा महत् पराक्रमं कृतवान् । एतावता एषा भाष्यः पञ्चखण्डेषु प्रकाशिता, प्रथमखण्डे प्रथमाध्यायः, द्वितीयखण्डे तृतीयप्रकरणस्य प्रथमशब्दः, तृतीयखण्डे तृतीयाध्यायान्तः, चतुर्थखण्डे पञ्चमप्रकरणं च... पञ्चमे खण्डे षष्ठोऽध्यायः आवृतः ।