जातकशास्त्रम्

**जातकशास्त्रं** ज्योतिषशास्त्रस्य किञ्चन अङ्गभूतं शास्त्रम् अस्ति। यत्र हि जन्मकालिकग्रहाद्यवस्थितिमाधारीकृत्य जनस्य भूतवर्तमानभाविशुभाशुभफलादेशः क्रियते तज्जातकशास्त्रम् ।

खस्थानां पिण्डानां भूस्थितैर्जनैः सह सम्बन्धनं सहसा न प्रतीतिमायाति । किन्तु तयोरविच्छेद्यः सम्बन्धोऽस्त्येव यथार्थतः । सत्यमेवोक्तम् -

'''‘ग्रहैर्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्' ।** इति । 

सूक्ष्मावलोकनेनैतत्स्पष्टमेव ज्ञायते यद्यत्प्रकृतिको यस्य जन्मनक्षत्रतत्स्वामिराशितत्पतिलग्नतत्पमासतत्पतिवासरतिथितत्पतीत्यादिः तत्प्रकृतिक एवं जनो भवतीति । यथा हि मेषराशी जातो जनो जलाद् बिभेत्येव । मेषराशेः स्वामी भौमः स च वह्निप्रकृतिको जलविमुखः । एवमेव सिंहस्य स्वामी सूर्यः । तद्राशौ जातो निश्चयमेव पित्तप्रकृतिकोऽल्पवाचश्च भवति । यदि योगान्तरवशात् कस्मिभिन्नापि सर्वाणि लक्षणानि घटेरंस्तथापि स्वल्पमपि जन्मराशिप्रभावं देहे दृश्यत एव । एवमेव नक्षत्रादीनामपि । तेन जातकफलादेशात पूर्वं खस्थपिण्डज्ञानमत्यावश्यकीयं भवति ।

गगने हि या हि तारका दृश्यन्ते दुरतो दर्शनेन समप्रकृतिवद्भासमानास्वपि तासु आभ्यन्तरं महदन्तरं विद्यते । तत्र काश्चनातिस्थूलाः कतिपयास्तु नितान्तकृशाः काश्चिज्ज्योतिर्मया अपरा ज्योतिहना वा स्वल्पज्योतिष्काः । काश्चिच्चलनशीला अपरास्तु सदास्थिराः । गतिमतीस्वपि काश्चिच्छीघ्रगतिका अपरास्तु मन्दगतिका अपि । या हि स्थिरा दृश्यन्ते ता नक्षत्रशब्देन ज्ञायन्ते ऋक्ष-भशब्दयो । या हि गतिशीलास्ता ग्रह-खेट-खेचरप्रभृतिशब्दैरपि ज्ञायन्ते ।। यथोक्तं पाराशरशास्त्रे -

**'आकाशे यानि दृश्यन्ते ज्योतिबिम्बान्यनेकशः ।** 

**तेषु नक्षत्रसंज्ञानि ग्रहसंज्ञानि कानिचित् ।।** 

**तानि नक्षत्रनामानि स्थिरस्थानानि यानि वै ।**

**गच्छन्तो भनि गृह्णन्ति सततं ये तु खेचराः ॥'** 

यद्यपि गगनमविभाज्यमेकं विभु चानन्तञ्च तथापि ज्योतिःपिण्डस्थित्यध्ययनाय ज्योतिविद्भिः समस्तं ज्योतिषचक्र सप्तविंशतिधा प्रथमतो विभाजित कैश्चिदष्टाविंशतिधाऽपि । ते च प्रत्येक विभागा यथाप्रकृति नाम्नाऽप्याहूताः । त एव नक्षत्राणि । तानि हि सम्प्रति निरयणमानेन उत्तराभाद्रपदातः पूर्वाभाद्रपदापर्यन्तानि सायनमानेन शतभिषातः धनिष्ठापर्यन्तानि । तेषामपि प्रत्येक सन्ति चत्वारः पादाः इति भवन्ति १०८ पादाः ये हि नवांछुविभाज्या निःशेषत्वेन । तेन हि प्रतिनवपादमेको राशिः कल्पितः । राशयो द्वादश सम्प्रति निरयणमानेन मीनतः कुम्भपर्यन्ताः सायनमानेन कुम्भतो मकरान्ताः ।

तेषु हि मेषसिंहधनु:संज्ञकाः नक्षत्रादितः प्रवृत्ती अन्ये तन्मध्यत एव । नक्षत्राणां सन्ति प्रत्येक स्वप्रकृतिनिरूपका देवताः । राशीनामपि स्वामिनः सूर्यादयो ग्रहाः सप्त स्वस्वप्रकृतिकाः यत्र क्रमेण सिंहस्य कर्कटस्य मेषवृश्चिकयोः मिथुनकन्ययोः धनुर्मानयोः वृषतुलयोः मकरकुम्भयोः सूर्यचन्द्रभौमबुधबृहस्पतिशुक्रशनैश्चराः स्वामिनः । ग्रहाणामपि उच्चनीचसाम्यस्थितिर्भवति यदानुकूल्येन ते फलं ददति । शास्त्रेषु मेषवृषमकरकन्याकर्कटमीनतुलामिथुनराशयः सराहूणां सूर्यादीनामुच्चस्थानानि ततश्च सप्तमराशयः क्रमेण नीचस्थानानि अन्तरालवतनः साम्यस्थानानि । 

वस्तुतस्त्वयं हि शास्त्रीयो विधिः । नूनं कदाचिदासीद्यत्प्रोक्तं पूर्वशास्त्रेषु । सम्प्रति तु सूर्यो निरयणमिथुने वा सायनकर्के एव परमोच्चः । शास्त्रे भीमो हि मकरे उच्चत्वेन सम्मतः । वस्तुतस्तु स्थितिरेषा शकोदयात् ९७०० वर्षाणि प्रागेव सम्भवति न तु कदापि तदनन्तरम् ( भारतीज्योतिषम्, पृ० ६२७ ) । एवमेवान्येषामपि स्थितिः । 

नक्षत्रराशिग्रहाणां स्वस्ववर्णजातिलिङ्गान्यपि कथितानि । यथोक्तं पाराशयम्-

**'क्लीबौ द्वौ सौम्यसौरौ च युवतीन्दुभृगू द्विजः ।।**

**नराश्च शेषा विज्ञेयाः•••••••••••••••••••••••••••••••॥' इत्यादि ।** 

एवमेव दिगनुसारेण तेषां बलाबलमपि प्रोक्तम् । ग्रहाणां मित्रत्वामित्रत्वसमत्वञ्च तत्र तत्र शास्त्रे प्रतिपादितम् । 

किन्तु अन्योन्यतः तृतीयैकादशचतुर्थदशमद्वितीयद्वादशस्थानगतास्ते तत्कालमित्राणि भवन्ति । ते च दशमतृतीयस्थानयोः पादेनैकेन नवपञ्चमस्थानयोः पाद द्वयेन चतुरस्र पादत्रयेण सप्तमे तु सम्पूर्णदृष्टया पश्यन्ति । तथापि तृतीयदशमयो: शनिः त्रिकोणे बृहस्पतिः चतुरस्रे भौमः सम्पूर्णयैव दृष्ट्या पश्यन्ति ।

जातकस्य हि जन्मकाले यो राशिः क्षितिजस्य पूर्वभागे भवति स एव । तस्य लग्नराशिः । तदारभ्य परिगण्यन्ते द्वादश राशयः । तत्र तत्र ग्रहाणामवस्थानमपि निदश्यते । चक्रमिदं जन्मकुण्डलीपदेनाभिधीयते । राशयो हि क्रमेण स्वस्वभोगानुसार पूर्वस्यां भवन्ति सूर्योदयराशित आरभ्य । इत्थं तेषामपि प्रत्यहोरात्रं चक्रं भ्रमति । यदि कश्चिन्मिथुने हि पूर्वस्यां प्राप्ते जन्म लभते तस्य मिथुनमेव लग्नं भवति यत आरभ्य भावगणना क्रियते । 

अत्र चत्वारि केन्द्रस्थानानि लग्नं चतुर्थं सप्तमं दशमञ्च क्रमेण शरीरं सुखं जाया कर्म च । शरीरस्यात्मनो वामे व्ययस्थानं दक्षिणे धनस्थानम् । सुखस्य वामे सहजस्थानं दक्षिणे पुत्रस्थानम् । जायायाः वामे रिपुस्थानम्, दक्षिणे मृत्युस्थानम् । कर्मणो वामे भाग्यस्थानं दक्षिणे आयस्थानञ्च । 

न केवलं ग्रहा नरस्य कुण्डल्युक्तविषये शुभाशुभफलं वा स्थिति निर्दिशन्ति अपि तु स्वयमेव नरो ग्रंहमयः । यथोक्तं--

**'कालात्मा दिनकृन्मनस्तु हिमगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वचो ।**

**जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ॥'''' इति । 

यथा हि सूर्यादिग्रहाः क्रमेण सूर्याचन्द्रमसौ सर्वतत्त्वमयी भौमाद्या अग्निभूमिनभस्तोयवायुतत्त्वमण्डिताः । यस्य यदेव तत्त्वं स तस्यैव साधकः ।

स्वभावतः कूराः सौम्या वा ग्रहा यथाप्रकृतिफलदाः । तत्र सूर्यभौम शनिराहवः क्रूराः सोमबुधबृहस्पतिशुक्रा सौम्याः किन्तु क्षीणश्चन्द्रः सकूरग्रहो बुधस्तु कुर एव ।

राशिभावोदयास्तबालतरुणवृद्धत्वादिवशाद्यदेव शुभाशुभं फलं ग्रहा ददति तदपि भावगताः पूर्ण सन्धिस्थिता न किमपि दिशन्ति ।

यद्यपि फलादेशविषये दैवज्ञा वैमत्यं भजन्ते तथापि तद्विषयकसिद्धान्तेषु तु तेषामैकमत्यमेव । इत्थं हि सुविस्तृत जातकशास्त्रं कदा विकसितमभूदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्तुं तथापि यथामिलितोपचारैरत्र तद्विषये किञ्चिदुच्यते ।

## जातकस्कन्धस्य विकासः 
लग्नादिग्रहादसदाधारेण फलादेशनप्रक्रिया कदाऽऽरभ्य प्रवृत्तेति नास्माकं ज्ञातं किन्तु नितान्तप्राचीनेयमिति शास्त्रावलोकनतो ज्ञायते । वाजसनेयीय- . संहितायां 'नक्षत्रदर्शस्य ( ३०।१० ) गणकस्य ( ३०।२० ) चोल्लेखो दृश्यते । एवमेव तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि ( ३॥४॥४; ३।४।६ )। तत्र प्रज्ञानाय नक्षत्रदर्शमालभते गीताय गणकमित्याशयः सायणेन व्याख्यातः । एवमेव छान्दोग्योपनिषद्यपि ( ७।१।२,७५७५१ ) नक्षत्रविद्याया उल्लेखो दृश्यते । तदा हि नक्षत्रविद्या प्रज्ञानाय मता किन्तु नक्षत्रविद्यया जीवनं नितान्तमेव गहतं मतम् । मनुस्मृती नक्षत्र विद्याजीवी अपाङ्क्तेयो मतः । यथा -

**‘हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रयंश्च जीवति ।।** 

**पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यंस्तथैव च ॥ ( ३।१६२ )** 

**•••• •••••••••••••••••••••••**

**••••••। . . कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्गहित एव च ।। ( ३॥१६५ )** 

**एतान् विगहताचारानपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् ।**

**द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ।। ( ३।१६७ ) . . .** 

**न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।।**

'''नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित् ॥' ( ६।५० )** 

एवमेवं शङ्खलिखितावपि । यथा-- 

**‘अनृतवादी तस्वरो'नक्षत्रादेशवृत्तिः"""अपाङ्क्तेयाः ।** 

हारीतोऽपि यथा---

**चिकित्सक ..........' भृतकाध्यापक:::::::::"नराशंसकापिलकदेवलघाण्टिकनक्षत्रजीविमहोदधिगामि:::::::::"पक्तिदूषका भवन्ति ।''''

एतेन नैतदवधेयं यन्नक्षत्रविद्यैव तदा निन्दिताऽऽसीदिति । वस्तुतस्तु तदाऽपि नक्षत्रविद्या विशिष्टज्ञानविषयत्वेन मता । केवलं फलादेशेन जीविका तु गहता तदा । सत्यां हि नक्षत्रविद्यायामेव गहतायां नारदः स्वयमात्मानं नक्षत्रविद्याकुशलत्वेन सगौरवं नोपस्थापयेत् सनत्कुमारस्य पुरतः यथा छान्दोग्योपनिषदि नहि तथा सति याज्ञवल्क्यस्मृतो 'पुरोहितं प्रकुर्वीत दैवज्ञमदितो. दितम्' इति कथितं स्यात् (१।३।१३ ) । तथानिन्दनं न केवलं नाक्षत्रिकी

वापितु सर्वेषामेव विज्ञानजीविनाम् । यथोक्तं वायुपुराणे -

'**सन्ति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञानमानिनः ।.. ..**

'''अयज्ञपतयो नाम ते भुञ्जन्ति यथा रजः ॥' इति ।** 

नक्षत्रज्ञाने एव गहिते सति पतितपावनेषु षडङ्गविदामुल्लेखो न स्या मनुस्मृतौ -

**"त्रिणाचिकेतः पश्वाग्निस्त्रिसौपर्णः षडङ्गविद्' ।** इति ।

वेदानां यथार्थमेव प्रवृत्तिस्ते च कालसाध्या इति कालज्ञानं कयं निति स्यात् केवलं तदाश्रितजीविकैव गर्हिता तदा । यथा हि देवपूजनं प्रशस्तं किन्त पूजकवृत्तिनिन्दिता तथैवात्रापि । 

वैखानसस्मात सूत्रे जन्मकर्मसाङ्घातिकसामुदायिकवैनाशिकमानसनक्षत्राणामुल्लेखो दृश्यते। तेन हि नरः षण्णक्षत्रः । यथा . व्याख्यातं योगयात्रायाम् ( ९।१।३-१०)। नरो यस्मिन्नक्षत्रे जायते तज्जन्मनक्षत्रमाद्यं ततो दशमं कर्मनक्षत्रम् । आद्यात षोडशं साङ्घातिकम् । आद्यादष्टादशं समुदायनक्षत्रम् । आद्यात त्रयोविंशतितमं वैनाशिकम् । आद्यात् पञ्चविंशतितमं मानसमिति । जन्मनक्षत्रे दुष्टे वा दुष्टप्रभाविते नरो रोगी दरिद्रश्च कर्मनक्षत्रे दुष्टे कर्महानिः साङ्घातिके दुष्टे कपटप्रवञ्चनादि सामुदायिके दुष्टे घनक्षयः वनाशिके वाञ्छित वस्तुनाशः मानसे दुष्टे चित्तवैकलव्यं शुभे शुभयोगे वा सर्वेषामानुकूल्यमिति । राजा तु नवनक्षत्र-देशजाति राज्याभिषेकनक्षत्रयोगेन । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि प्रथमखण्डस्य नवाशीतितमेऽध्याये विषयोऽयं शान्तिविधिसहितो निर्दिष्टः । तत्रोक्तं यत् षट्स्वेव नक्षत्रेषु प्रभावितेषु नरस्य नाशो निश्चितः । एवमेव राज्याभिषेकनक्षत्रे प्रभाविते राज्ञो नाशो ध्रुवः । यदा हि कश्चिद् भरणीनक्षत्रे जायते तदा तत्तस्यादि नक्षत्रम्, पूर्वाफाल्गुनी कर्मनक्षत्रम् अनुराधा हि साङ्घातिकनक्षत्रम्, मूलं हि समुदायनक्षत्रम्, शतभिषा हि वैनाशिकनक्षत्रम् उत्तराभाद्रपदा हि मनोनक्षत्रमिति ।

सिद्धान्तस्कन्ध इति ज्योतिषस्य जातकस्कन्धोऽपि मौलिक एवास्माकम् । तत्र तत्र प्राचीनग्रन्थेषु. शुभमुहूर्तप्रभृतिविषयस्योल्लेखो दृश्यते फलादेशप्रक्रियायाश्च । स्मयन्ते बहवो जातकग्रन्थाः प्राचीनाः बृहज्जातकादौ येषां विषये न विद्यतेऽस्माकं ज्ञानं पर्याप्तम् । कथ्यते हि नारदकश्यपवसिष्टपराशरभृगुप्रभृतिभिमुनिभिर्जातकशास्त्राणि प्रोक्तानि प्रणीतानि वाऽऽसन् । सम्प्रत्यपि पाराशरभृगुजैमिनिप्रणीतत्वेन कतिपये फलितज्योतिषग्रन्था लभ्यन्ते कामं तेषां रचना शैली विषयाश्चार्वाचीना प्रतिभान्ति । पौरुषेयग्रन्थेषु वराहमिहिरस्य बृहज्जातकं तस्यैव संक्षिप्तसंस्करणं लघुजातकं योगयात्रा तदात्मजस्य पृथुयशसः षट्पञ्चाशिका कल्याणवर्मणः सारावली केशवस्य जातकपद्धतिः गणेशदैवज्ञस्य जातकालङ्कारः वैद्यनाथस्य जातकपारिजातः ढुण्ढिराजस्य जातकाभरणम्, जीवनाथस्य भावकुतूहलम्, बलभद्रस्य होरारत्नञ्च केचन प्रसिद्धा जातकग्रन्थाः । अर्थतेषां संक्षिप्तपरिचयोऽत्रोपस्थाप्यते ।

## कतिपये जातकग्रन्थाः 
बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम् । बृहत्पाराशरहोराशास्त्रं हि पराशरमुनिप्रोक्तत्वेन प्रसिद्धो होराग्रन्थः । असौ हि पराशरमैत्रेयसंवादरूपः पश्चाद्वतिना केनापि दैवज्ञेन सङ्गृह्य विलिखितः । अस्यापि मोह्मयीतः काशीतश्च प्रकाशितयोः संस्करणयोदृश्यते महान् पाठभेदः । तेन कतरच्छुद्धमिति वक्तुमपि न सुकरम् । वयमत्रास्य काशीसंस्करणमेवानुसरामोऽस्य ।

अस्योपसंहाराध्याये प्रोक्तं यच्छास्त्रं यद् ब्रह्मणा नारदाय दत्तं तदेव नारदेन शौनकादिभ्य उक्तम् । ततश्च तच्छास्त्र पराशरेण प्राप्तं मैत्रेयाय प्रोक्तमिति । ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति अष्टनवतिमिता अध्यायाः । अत्र हि यद्विवेचितं तद्यथोक्तमुपसंहाराध्याये -

**‘सृष्टिक्रमोऽवताराश्च गुणा खेटस्य भस्य च ।** 

**विशेषलग्नं वर्गाश्च तद्विवेकश्च राशिदृक् ।** 

**अरिष्टं तद्विभङ्गश्च विवेको भावजस्तथा ।** 

**भावानाञ्च फलाध्यायो भावेशोत्थफलं तथा ।।** 

**अप्रकाशफलं स्पष्टखेटदृष्टिप्रसाधनम् ।** 

**ततः स्पष्टबलाध्याय इष्टकष्टप्रसाधनम् ॥**

**पञ्चोपपदं तद्वदर्गला त्वथ कारकाः ।'''

इत्यादिः ग्रन्थोऽयं सीतारामाख्येन दैवज्ञेन १८६८ शकाब्दे सम्पाद्य प्रकाश्यं नीतः। अत्र हि सर्वेऽपि जातकसम्बद्धविषया निरूपिताः । शङ्करबालकृष्णानुसारेण सन्त्यत्र बहवः प्रक्षिप्तांशी अपि तथापि ग्रन्थस्यास्य आर्षत्वं तु न तेन हीयते । एषा परम्पराऽस्मासु न सर्वथाऽज्ञाता। वयं हि सौतिप्रोक्तत्वेन सङ्कलितं महाभारतांशमपि ( आदिपर्वणि १-६० अध्यायाः) व्यासकृतत्वेन वा सुतप्रोक्तत्वेन सङ्गृहीतं पुराणांशमपि व्यासप्रणीतत्वेन गृह्णीम एव । स्वयं भट्टोत्पल एव बृहज्जातकस्य सप्तमाध्यायस्य नवमश्लोकव्याख्यायां पाराशरीया संहिता केवलमस्माभिर्देष्टा न जातकम् । श्रूयते स्कन्धत्रयमिति पराशरस्येति कथयति। यदोत्पलकाले एवं पाराशरहोरा दुष्प्रयाऽऽसीत्तदा का वार्ता सम्पति मूलभागप्राप्तेः । किन्तु पराशरप्रोक्तं होराशास्त्रमासीदिति तु वराहस्य ‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७।१ ) इति वचनाज्ज्ञायते, यत्र शक्तिपूर्वः पराशरः शक्तिस्तदाख्यो वसिष्ठमुनिपुत्रः पूर्वं पिता यस्येति विग्रहात् । एवमेव ‘चित्रं प्रोज्झ्य पराशरः कथयते दौर्भाग्यद योषिताम् इति मयाचार्य-मणित्थाचार्यप्रणीतहोराशास्त्रवचनाच्च पाराशरहोराशास्त्रस्यावस्थितिस्तु स्पष्टैव यस्य भट्टोत्पलोऽपि श्रुतिसाक्षी कामं न दृष्टिसाक्षी । पाराशरशास्त्रे अत्र यत्रोक्तं तगर्गाचार्यशास्त्रतो ज्ञेयमिति वचनादस्य गर्गशास्त्रसंक्षिप्तरूपत्वं प्रतिभाति, किन्तु कथनस्यास्य मौलिकत्वं न संशयबाह्यम् ।

पाराशरहोराशास्त्रस्य लघुरूपं मध्यमरूपञ्च प्रकाशितं दृश्यते । लघुरूपं हि लघुपाराशरीति उडुदायप्रदीप इति वा कथ्यते । उडुदायप्रदीपो हि पुनरुक्तं शास्त्रमिति तस्य - 

**वयं पाराशरीं होरामनुसृत्य यथामति ।**

'''उडुदायप्रदीपाख्यं कुर्मो देवविदां मुदे' ॥ २ ॥** इति कथनादेव सिध्यति । 

अत्र संज्ञाध्यायो योगाध्यायः, आयुर्विचाराध्यायः, दशाफलाध्यायः मिश्रकाध्यायश्चेति पञ्चाध्यायाः पञ्चचत्वारिंशच्छ्लोकाश्च सन्ति ( १३+९+९+८+६==४५ ) । ग्रन्थोऽयं केन कदा पुनः प्रणीत इति न ज्ञातमस्माकम् । एतावदेवानुमीयते यदसौ भट्टोत्पलादर्वाचीनो यतो हि स स्मरतीति । मध्यपाराशय सन्त्यष्टी परिच्छेदाः यस्या अयमादिमः श्लोकः -

**‘पराशरमुनि नत्वा तस्य होरा निरीक्ष्य च ।।**

**वक्ष्येऽप्युडुदशामार्ग पूर्वशास्त्रानुसारतः ।।'** इति । 

उभयोरपि पाराशर्योः प्रणेता एक एवेति तज्ज्ञाः । ते उभेऽपि न हि बृहत्पाराशरहोराशास्त्र तथ्यतोऽनुसरतः । तेन ते कस्यचित् प्राचीन ग्रन्थस्य सारसङ्क्षेपमादत्त इति निश्चितमेव । पाराशर्याः संहिताया भट्टोत्पलो दृष्टिसाक्षी ( बृ० जा० ७१९ व्याख्यायाम् ) वयन्तु तस्याः श्रुतिसाक्षिण एव ।

वराहाचार्यों हि यवनमयमणित्थजीवशर्मसत्याचार्यप्रभृतीनाचार्यानपि स्मरति । तेन तदा तत्तत् प्रणीतग्रन्थानामस्तित्वं ज्ञायते । भट्टोत्पलस्तु स्फुजिध्वज मयमणित्थजीवशर्मापराशरसत्याचार्याणां ग्रन्थानपि चोद्धरति तदतिरिक्तं बादरायणगाग्र्योरपि । एकतः ये खलु ब्रह्मादयोऽष्टादशज्योतिषाचार्याः स्मृतास्तेषां प्रत्येक स्कन्धत्रयप्रवचनं सिद्धत्येव । तेषु हि कतिपये तु नैव सङ्गृहीता अप्यासन् । येऽपि खलु सङ्गृहीतास्तेऽपि कतिपये प्रणष्टाः कतिपये विस्मृता अपि । सम्प्रति हि ये खलु ग्रन्थाः श्रूयन्ते तेषु गर्ग कश्यपवसिष्ठनारदभृगुव्यासशौनकयवनपराशरप्रोक्ताः । शास्त्रप्रवर्तकत्वेन जैमिनेर्नाम नैव किन्तु तस्य ज्योतिषविषयकः सूत्रग्रन्थो लभ्यते । वराहमिहिरो हि केवलं तेषु यवनपराशरग्रन्थमेव स्मरति । सम्भवति तत्स्मृतौ मयमणित्थौ तेषां मध्ये यस्य कस्य प्रातिनिध्यं भजतः । जीवशर्मसत्याचार्यविषयेऽप्येवमेव । अर्थतेषां यथाज्ञातपरिचयः प्रस्तूयते ।

## नारदीयहोराशास्त्रम् 
नारदेन हि संहिताशास्त्रवद्धोराशास्त्रमपि प्रोक्तमासीदिति- ..

**‘उक्त्वा स्कन्धद्वयं पूर्व संहितास्कन्धमुत्तमम् ।**

**वक्ष्ये'•••••••••••••••••••••••••••••••• ••• ।'''' इति कथनाज्ज्ञायते । 

एतद्विषये नास्माकं तदधिकं ज्ञानम् ।

## भृगुसंहिता 
भृगुहि भगवानृषिज्र्योतिषस्य स्कन्धत्रयस्यैव प्रवक्ताऽऽसीत् । सम्प्रति तस्य संहितायाः फलितभाग एव लभ्यते । कथ्यते हि तत्र सन्ति ७४६४९६०० जन्मकुण्डल्यः साधिताः । प्रतिकुण्डलि षष्टयधिकश्लोकैः फलादेशश्च । तथा हि सति तु ग्रन्थविस्तारस्यानन्त्यमेव स्यात् । कृतेऽपि 'असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी नाऽस्य कोऽपि पारमियात् । 

नेपालाधिराज्यान्तर्गतखोटाङ्गमण्डलवतलामीडाड़ाग्रामवास्तव्यपण्डितवरदेवीप्रसादभट्टराईमहोदयपाश्र्वेऽस्माभिः १८८८ मितशकाब्दे भृगुसंहिता दृष्टाऽऽसीत् । पण्डितवरकथनानुसारेण तत्र विभिन्नलग्नघटिता एकसहस्रमितजन्मकुण्डल्य आसन, फलादेशस्तु श्लोकवैषम्येन । सम्प्रति सामान्यतो या भृगुसंहिता लभ्यते तत्र शतद्वयकुण्डल्य एव दृश्यन्ते । वस्तुतस्तु ग्रन्थोऽयं बृहत्कायः सम्भवति शताब्द्यधिकसमयघटयितः । एतादृशं दिक्षु प्रथितं महाग्रन्थं वराहमिहिरो भट्टोत्पलश्च नैव जानीत इति महदाश्चर्यम् । अनेन तु एतदेव सिध्यति यद् ग्रन्थोऽयं भट्टोत्पलकालादवगेव प्रणीत इति किन्त्वस्माकं चेतना न तथा मन्यते । कस्याप्येकस्यास्मरणमेव न तदर्वाग्वतत्वे दृढ प्रमाणम् । न च वराहमिहिरस्य स्वल्पज्ञानं वा तदुपेक्षणमपि सम्भवति । न च कल्याणवमुँव . ग्रन्थमिमं स्मरति । तेनात्र वयमसहायाः स्मः । एतादृशस्य बृहत्कायग्रन्थस्य प्रणयनं तु गुरुकुलेष्वेव सम्भवतीति सत्यमेव । न हि काचिद् गुरुकुलपद्धतिरप्येतादृशी साम्प्रतिकयुगे श्रुता । विषयेऽस्मिन्नेतावदेवानुमातुं शक्यते यद् ग्रन्थोऽयमार्षः प्रायो दाक्षिणात्यप्रदेशे प्रचलितो येनौदीच्यैर्बहुकालानन्तरमेव ज्ञात इति ।

## गर्गसंहिता 
पुराणादिषु गर्गाचार्यः सांवत्सरिकत्वेनाऽपि ज्ञातः । भट्टोत्पलो बृहत्संहिताटीकायां गर्गवचनमुद्धरति । यथा--

**‘राशितुल्यांशसङ्ख्यांनि ग्रहोऽब्दानि प्रयच्छति ।।**

**लग्नश्च सबलोऽन्यानि मुक्तराशिसमानि तु ।**' इत्यादि ।। 

तेन गर्गहोराशास्त्रस्यास्तित्वं सिद्धमेव ।।

## मयहोराशास्त्रम् 
मयप्रणीतं होराशास्त्रं वराहमिहिरः स्वरूपेण स्मरति-‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७।१ ) इति कथनेन । मयों मयनामा दानवः सूर्यलब्धवरप्रसादः । भट्टोत्पलो मयकृतहोराशास्त्रं स्मरति उद्धरति च तत्रत्यम्‘चित्रं प्रोज्झ्य पराशरः कथयते दौर्भाग्यदं योषिताम् ।' इति ।

**‘एकोनविंशतिः सूर्यश्चन्द्रमाः पञ्चविंशतिः ।।** 

**तिथिसङ्ख्या कुजः सौम्यो द्वादशोच्चगतो गुरुः ।।** 

**कुजवदैत्यपूज्यस्य वर्षाणामेकविंशतिः ।** 

**एकोनसूर्यपुत्रस्य परमोच्चगतस्य च ॥** 

**आयुर्दायमिदं : प्रोक्तमथ नीचगतस्य तु ।**

**अन्तरे त्वनुपाताच्च कारयेदायसङ्ग्रहम् ॥**' इत्यपि । 

मयाचार्यो हि सूर्यसिद्धान्तेऽपि स्मर्यते । कथ्यते हि सूर्यसिद्धान्तः सूर्यनिदष्टेन पुरुषेण तपस्यते मयाय प्रोक्त इति । स हि सत्ययुगेऽपि स्थित इति । स्मर्यंते पुराणादौ । त्रेतायुगे तु तस्य बाहुल्येन स्मरणम् । भट्टोत्पलवाक्येन मयस्य यवनाचार्यपूर्ववतत्वमप्यनुमीयते ।

## यवनहोराशास्त्रम् 
वराहमिहिरकल्याणवर्मभट्टोत्पलप्रभृतयो यावनं होराशास्त्रमसकृत्स्मरन्ति । वस्तुतस्तु यत्रापि यवनमतमनूदितं तत्र तत्र बहुवचनान्तशब्दद्वारा तद्विहितं दृश्यते । यथा ‘प्राहुर्यवनाः' इत्यादि । भट्टोत्पलो बृहज्जातकस्य ‘मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' ( ७१) इति श्लोकस्य व्याख्यायां यवनपद बहुवचनान्तेन व्याख्याति । यथा 'यवना म्लेच्छजातीया होराविदः' इति । तेन हि यवनजाती प्रचलितं होराशास्त्रमेव यवनशब्देन स्मर्यते इति स्पष्टमेव । यच्च यवनेश्वरः स्मर्यतेऽसकृद्धोराशास्त्रकृत्त्वेन स हि भट्टोत्पलानुसारेण स्फुजिध्वजाख्यो यवनेश्वर एव । सोऽपि 'यवना ऊचुः' इति पूर्वाचार्यान् स्मरति स्वकीयग्रन्थे । अपरञ्च वराहमिहिरः ‘म्लेच्छा हि यवनाः' इति स्पष्टयति बहुवचनान्तत्वेनैव । वस्तुतः यवनशब्देन हिपार्कसटालमीप्रभृतयः आचार्याः स्मृता दृश्यन्ते । सामान्यतो सम्प्रति यवनशब्दः मौसलजात्यर्थं प्रयुक्तो दृश्यते । शिवराजविजयकृदसकृत् मौसलजातीयान् यवनशब्देन कथयति । अस्माकं मते एतच्चिन्त्यमेव । वराहमिहिरादयो यवनशब्देन साम्प्रतिकग्रीसदेशवासिनो गृह्णाति न तु आरबीयानपि । तेषां म्लेच्छत्वमपि जात्यन्तरमिश्रणादेव । यौति मिश्रीयवतीति व्युत्पत्तेः । महाभारतमत्स्यपुराणादौ यवनानामुत्पत्तिर्ययातित उक्ता । ययातेहि पञ्च पुत्रा आसन्–यदुपुरुतुर्वसुद्रुह्म-अनुसंज्ञकाः । पुरुवर्णं चत्वारः पितृप्रतिगामित्वात् पित्रा राज्यानहय म्लेच्छत्वाय च शप्ताः । तत्र यदोर्जाता यादवाः । यथोक्तं श्रीमद्भागवते -

**“आह चास्मान् महाराज ! प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।**

**ययातिशापाद्यदुभिर्नोसितव्यं नृपासने ॥**' इति ।

पुरोः पौरवो वंशः प्रवृत्तो यत्र दुष्यन्तादय आसन् राजानः । तुर्वसोरपत्यानि तुरुष्का यवनादयः द्रुह्योस्तु भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातय इति । यथोक्तं मात्स्ये

''''यदोस्तु जाता यदवस्तुर्वस्ते यवनाः सुताः ।**

**द्रुह्योस्तु तनया भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः ॥'**

एवमेव -

**‘तान् देशान् प्राययन्ति स्म म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः ।**

**सप्तैतान् कुकुरान् रौत्रान् वर्वरान् यवनान् खशान् ॥'** 

मेदिनीकोशकारस्तु यवनशब्देन वेगाधिकाश्वमपि गृह्णाति । यथा -

**‘यवनो देशभेदे ना वेगवेगाधिकाश्वयोः ।** इति।

एतेन अश्वारोहिसैनिकनिमित्तमपि यवनशब्दः प्रयुज्यत इति ज्ञायते । कथनमिदं कालिदासोऽपि स्मरति । यथा- 

**‘सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्यैरश्वसाधनैः ।।**

**शाङ्गकूजितविज्ञेयप्रतिरोधे । रजस्यभूत् ॥'** इति ।

राजनिघण्टुकारस्तु यवनशब्देन गोधूमतुरुष्कावपि निदशति । विष्णुपुराणं तु यवना हि क्षत्रिया येषां संगरराजेन सर्वशिरोमुण्डनं सर्वधर्मराहित्यञ्च कृतं ते च राजधर्मपरित्यागान्म्लेच्छत्वं ययुरिति वदति । कथनमिदं मनुस्मृतेः कथनस्यानुवादः । यथोक्तं तत्र -

**‘शनकैस्तु क्रियालोपादमी क्षत्रियजातयः ।** 

**वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणानापदर्शनात् ।।** 

**पौण्डुकाश्चौडूद्रविडीः काम्बोजा यवनाः शकाः ।**

**पारदाः पह्रवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥'**

हरिवंशे तु -

**‘सगरस्तां प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।** 

**धर्मं जघान तेषां वै वेषान्यत्वञ्चकार ह ।**

**अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।** 

**यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च ।** 

**पारदा मुक्तकेशाश्च पह्नवाः श्मश्रुधारिणः ।** 

**निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ।** 

**शंका यवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा ।**

**कोलिसर्पाः समहिषा दावश्चोलाः सकेरलाः ॥'** इति । 

बौधायनसूत्रेऽपि -

**'ते च क्षात्रधर्मपरित्यागान्म्लेच्छत्वं ययुः ।'** इति । 

म्लेच्छलक्षणं यथा प्रायश्चित्ततत्त्वे -

**‘गोमांसखादको यश्च विरुद्धं बहु भाषते ।।**

**धर्माचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥'''' इति ।

यवनो हि मुनिविशेष इत्यपि यत्र कुत्र कथितं लभ्यते । यथा तिथ्यादितत्त्वे -

**‘जातं दिनं दूषयते वसिष्ठश्चाष्टौ च गर्गों यवनो दशाहम् ।**

**जन्माष्यमासं किल भागुरिश्च व्रते विवाहे क्षुरकर्णवेधे ।**'

भट्टोत्पलः कथयति यद् वराहमिहिरेण यद्धि यवनमतमनुदितं तत्प्राचीनयवनमतमेवं यद्धि तेन न दृष्टमिति । यथोक्तम् -

'तदेतज्ज्ञायते यथा वराहमिहिरेण: पूर्वयवनाचार्यमतमेवोपन्यस्तमस्माभिस्तन्न दृष्टम् ।' इति ।

अनेन सिध्यति यद्यावनहोराशास्त्रं वराहकाले आसीत् किन्तु भट्टोत्पलकाले तन्नोपलभ्यमासीत् । तदस्तित्वं स्फुजिध्वज( यवनेश्वर )वचनादपि ज्ञायते । यथोक्तं तत्र -

'यवना ऊचुः-ये सङ्ग्रहे दिग्जनजातिभेदाः प्रोक्ताः पुराणैः क्रमशो ग्रहस्य' इति । यावनं हि शास्त्रं सुविस्तृतं बहुविषयञ्चासीत् ।

## माणिस्यहोराशास्त्रम् 
मणित्थाचार्यः कः, कदाऽऽसीदित्यपि ज्ञानाविषय एवास्माकम् । वराहाचार्यस्तं—'मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' इति श्लोके (७१) स्मरति । भट्टोत्पलस्तस्य शास्त्रमनुवदति । यथा-- "तथा च मणित्थः -

**नवरूपाः शरयमलास्तिथयोऽर्काः पञ्चरूपकाः क्रमशः ।** 

**रूपयमाकृतिसङ्ख्याः सूर्यादीनां स्वतुङ्गभेष्वब्दाः ।।**

**नीचेष्वस्माद् बलमन्यत्रानुपाततः कार्यम् ।**

**आयुर्दायविधानं होराभक्तांशराशितुल्यमपि ॥**' इति । 

एतदतिरिक्तं मणित्थविषये न वयं ज्ञातारः । भट्टोत्पलसमये मणित्थहोराशास्त्रं समग्र मेवासीद्वा खण्डितं वा भट्टोत्पलेनापि क्वचिदनूदितं प्रत्युदितमात्रमित्यपि नास्माकं ज्ञातम् । वराहाचार्यस्तु मणित्यमतमनूद्य दूषयतीति तदा तस्य प्रचलनमासीदेव । ।

## जैवहोराशास्त्रम् 
जीवशर्मणोऽपि होराशास्त्रमासीदिति वराहमिहिरस्य ‘स्वमतेन किलाऽऽह जीवशर्मा ( ७१९ ) इति कथनात् सिध्यति । तस्याप्यैतिह्यं नास्माकं ज्ञातम् । भट्टोत्पलोऽपि जीवशर्मवाक्यमुद्धरति । यथा-‘तथा च जीवशर्मा -

**सप्तदशैको द्वियमौ वसवो वेदाग्नयो ग्रहेन्द्राणाम् ।** 

**वर्षाऽप्युच्चस्थानां नीचस्थानामतोऽर्द्ध स्यात् ।।** 

**मध्येऽनुपाततः स्यादानयनं शेषमत्र यत्किञ्चित् ।।** 

**पिण्डायुष इव कार्यं तत्सर्वं गणिततत्त्वज्ञैः ॥**' इति ।।

## सत्यहोराशास्त्रम् 
सत्याचार्य वराहमिहिरो बहुशः स्मरति चान्यविरोधेनापि तमनुसरति च। यथा---

**‘एकोऽशं हरति बली तथाऽऽह सत्यः ।**' 

**‘बहुसाम्यं समुपैति सत्यवाक्यम् ।**' 

**‘सत्योपदेशो वरमत्र किन्तु ।**'

**‘सत्योक्ते ग्रहभिष्टम्•••••••••••••।**'

भट्टोत्पलोऽपि सत्यवाक्यान्युद्धरति । यथा -

'''‘राश्यंशकसंयोगदायुरिह समासतो ग्रहा दद्युः' ।''' इति ।

## विष्णुगुप्तहोराशास्त्रम् 
एवमेव वराहमिहिरो विष्णुगुप्तं स्मरति । यथा‘आयुर्दायं विष्णुगुप्तोऽपि चैवं देवस्वामी सिद्धसेनश्च चक्रे ।' इति । (७७) भट्टोत्पलश्च विष्णुगुप्तवाक्यमुद्धरति । यथा'यथा च विष्णुगुप्तः--

**परमोच्चगतैः सर्वैर्मीने मीनांशसंस्थिते ।।**

**सौम्ये च वृषगे जातः परमायुः स जीवति ॥**' इति । 

स हि विष्णुगुप्तं चाणक्यापरनामकं मन्यते । चाणक्यो हि चन्द्रगुप्तगुरुः परमप्रसिद्धः ।

## देवस्वामीहोराशास्त्रम् 
वराहमिहिरो देवस्वामिनं स्मरति आयुर्दायप्रकरणे। भट्टोत्पलश्च देवस्वामिवाक्यमुद्धरति । यथा - 

''''यथा च देवस्वामी1. सूर्याचैरुच्चगते मीने मीनांशसंस्थिते लग्ने ।**

**सौम्ये वृषभं याते जातः परमायुराप्नोति ॥''' इति । 

देवस्वामी ज्योतिविद् विष्णुगुप्तस्य सतीथ्र्यो मित्रञ्चेति मुद्राराक्षसतो ज्ञायते ।

## सिद्धसेनहोराशास्त्रम् 
‘सिद्धसेनोऽपि होराचार्यत्वेन वराहमिहिरेण स्मृतः ( बृह० ७५७ ) । 

भट्टोत्पलस्तद्वाक्यमुद्धरति । यथा - 'यथा च सिद्धसेनः -

**मीने परमांशगते सौम्ये गवि पञ्चवर्गलिप्तास्ये ।** 

**सर्वैः परमोच्चगतैजनः परमायुराप्नोति ॥**' इति ।

यवनेश्वरहोराशास्त्रम् यद्यपि वराहमिहिरो न स्पष्टं यवनेश्वरस्फुजिध्वजं स्मरति तथापि कल्याणवर्मा भट्टोत्पलश्च तमसकृत्स्मरन्ति तत्कृतशास्त्रञ्च । यथा सारावल्याम्--

''''अत एव विस्तरेभ्यो यवननरेन्द्रादिरचितशास्त्रेभ्यः ।**

**सकलमसारं त्यक्त्वा तेभ्यः सारं समुदध्रियते ॥'''' (१।४) 

भट्टोत्पलस्तु तद्राक्यमप्युद्धरति बृहज्जातकटीकायाम् । यथा वदति सः -

‘अत्राचार्येण परमतमेवोपन्यस्तं मययवनमणित्थशक्तिपूर्वैः' इति । न च यवनेश्वरकृते शास्त्रे तथाऽऽयुदयो दृष्टः । यस्माद्यवनेश्वरेणोक्तम्-‘आयूंषि राश्यंशकराशियोगात्' इति । अत्रोच्यते । यवनेश्वरेण स्फुजिध्वजेनान्यच्छास्त्रं कृतम् । तथा च स्फुजिध्वजः -

**गतेन साभ्यर्धशतेन युक्ताप्येकेन केषां न गताब्दसङ्ख्या ।** 

**कालः शकानां सविशोध्य तस्मादतीतवर्षांद्युगवर्षजातम् ॥”** इति । 

एवं स्फुजिध्वजकृतं शककालस्यार्वाग्ज्ञायते । अन्यच्च यवनाचार्यैः पूर्वैः कृतमिति तदर्थ स्फुजिध्वजोऽप्याह -

'यवना ऊचुः—ये सङ्ग्रहे दिग्जनजातिभेदाः प्रोक्ता पुराणैः क्रमशो ग्रहस्य । तदेतज्ज्ञायते यथा वराहेण पूर्वयवनाचार्यमतमेवोपन्यस्तमस्माभिस्तन्न दृष्टम् । स्फुजिध्वजकृतमेव दृष्ट्वा '••••।'

अनेनैतत्सिध्यति यत्स्फुजिध्वज एवं कल्याणवर्मस्मृतो यवनेश्वरः वराहस्मृतपूर्वयवनाचार्याद्भिन्नः शकोदयानन्तरजात इति । सम्भवति तस्य स्थितिकाल: १४४ मितशकाब्दमभितः ।

## बादरायणहोराशास्त्रम् 
यद्यपि वराहाचार्यो बादरायणं तत्कृतशास्त्रञ्च न तथा स्मरति तथापि भट्टोत्पलस्तु न केवलं तं स्मरत्यपितु तद्वाक्यमप्युद्धरति बृहज्जातकटीकायाम् । यथा| ‘अत्र च व्याख्याने परमग्रहदायसाध्यमानेन वर्षाणि भवन्ति । एतच्च व्याख्यानं बादरायणादिभिरङ्गीकृतम् । तथा च बादरायणः - 

**‘राश्यंशकलागुणिता द्वादशनवभिग्रहस्य भगणेभ्यः ।।**

**द्वादशहूतावशेषेन्दमासदिननाडिकाः क्रमशः ॥**' इति । 

एते हि सर्वेऽपि ग्रन्थाः सम्प्रति विलुप्ता इति किमतः परं कष्टकरमस्माकम् ।।

## जैमिनिसूत्रम् 
जैमिनिसूत्रं हि सम्प्रत्यपि समुपलभ्यते । गद्यात्मकसूत्ररूपे ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति चत्वारोऽध्यायाः । ‘उपदेशं व्याख्यास्यामः' इत्यस्य प्रथमं सूत्रम अन्तर्भुक्त्यंशयोरेतदिति चरमम् । अत्र हि राहुकेत्वोरुल्लेखः रिःफआरप्रभृतिशब्दप्रयोगश्च ग्रन्थस्यास्याषेत्वे बाधकाः । वराहकल्याणभट्टोत्पलप्रभृतयो ग्रन्थमेतं न स्मरन्ति ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकेष्वस्य मुनेर्नामाऽपि नास्ति । किन्त्वस्य शैली सूत्रमयी प्राचीना। ग्रन्थोऽयं शकोदयकालमभितः प्रणीतः सम्भवति । अस्य सन्ति बह्वयष्टीकाः । अस्य हि मलावारारिदाक्षिणात्यप्रदेशे प्रचारः । ।

## ध्रुवनाडीग्रन्थः 
ध्रुवनाडीग्रन्थो हि वराहस्मृतसत्याचार्यप्रणीत इति विश्वस्यते । प्रायः कथ्यन्ते दशाधिकनाडीग्रन्थाः, येषु प्रस्तुतः सर्वातिशायीति शक्करबालकृष्णसाक्ष्येण ज्ञायते । ग्रन्थोऽयमपि भृगुसंहितावत्सुविस्तृतः । अस्य सन्ति प्रायः सप्ततिभागाः श्रुताः । ग्रन्थेऽस्मिन्नपि सर्वविधा एव जन्मकुण्डल्यो लभ्यन्ते इति जनश्रुतिः ।

## बृहज्जातकम् 
भारतीयं हि ज्योतिषशास्त्र शास्त्रान्तरवत् प्रवचनव्याख्यानसङ्क्षेपणेति त्रिविधक्रमतो विनिर्गतम् । यथा वराहमिहिराचार्यः कथयतिः -

**‘भूयोभिः पटुबुद्धिभिः पटुधियां होराफलज्ञप्तये**

**कदम्यायसमन्वितेषु बहुशः शास्त्रेषु दुष्टेष्वपि ।**

**होरातन्त्रमहार्णवप्रतरणे भग्नोद्यमानामहं**

**स्वल्पं वृत्तिविचित्रमर्थबहुलं शास्त्रप्लवं प्रारभे ॥**' इति । ( १॥२) 

वस्तुतस्तु बृहज्जातकं हि शास्त्रप्लव एव । असौ हि पौरुषेयजातकग्रन्थेषु प्रथमः । ग्रन्थवरेऽस्मिन् सन्ति सप्तविंशत्यध्याय उपसंहाराध्यायश्चाष्टाविंशः । तत्र निरूपितविषया यथा उपसंहाराध्याये -

**‘राशिप्रभेदो ग्रहयोनिभेदो वियोनिजन्माऽथ निषेककालः ।** 

**जन्माऽथ सद्यो मरणं तथाऽऽयुर्दशाविपाकोऽष्टकवर्गसंज्ञः ।।** 

**कर्माजीवो राजयोगाः खयोगश्चिन्द्रायोगा द्विग्रहाद्याश्च योगाः ।** 

**प्रव्रज्याऽथो राशिशीलानि दृष्टिर्भावस्तस्मादाश्रयोऽथ प्रकीर्णः ।।** 

**नेष्टा योगा जातक कामिनीनां निर्याणं स्यान्नष्टजन्मकाणः ।** 

**अध्यायानां विशतिः पञ्चयुक्ता जन्मन्येतद्यात्रिकं चाभिधास्ये ।।** 

**प्रश्नास्तिथिर्भ दिवसः क्षणश्च चन्द्रो विलग्नं त्वथ लग्नभेदः ।।** 

**शुद्धिग्रहाणामथ चापवादो विमिश्रकाऽऽख्यं तनुवेपनञ्च ।।** 

**अतःपरं गुह्यकपूजनं स्यात् स्वप्नं ततः स्नानविधिः प्रदिष्टः ।।** 

**यज्ञो ग्रहाणामथ निर्गमश्च क्रमाच्च दिष्टः शकुनोपदेशः ।।** 

**विवाहकालः करणं ग्रहाणां प्रोक्तं पृथक्तद्विपुलाश्च शाखाः ।** 

**स्कन्धेस्त्रिभिज्र्योतिषसङ्ग्रहोऽयं मया कृतो वेदविदां हिताय ।।**' इति ।। 

ग्रन्थान्ते प्रोक्तम् -

''''पृथुविरचितमन्यैः शास्त्रमेतत्समस्तं** 

**तदनु लघु मयेदं तत्प्रदेशार्थमेव ।** 

**कृतंमिह हि समर्थं धीविषाणामलत्वे**

**मम यदिह यदुक्तं सज्जनैः क्षम्यतां तत् ॥'** इति ।  

विषयस्य सक्षिप्ततया स्पष्टतया. च प्रस्तुतिः सरलत्वं किन्तु काव्यात्मकत्वं समग्रत्वञ्च वराहमिहिरस्य कृतेर्वैशिष्ट्यानि । निभाल्यतामस्य सङ्घटनावैचित्र्यं यथा -

**‘कालात्मा दिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वचो** 

**जीवो ज्ञान सुखे सितश्च मदनो दुःख दिनेशात्मजश्च ।** 

**राजानो रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारी बुधः।** 

**सूरिदनवपूजितश्च सचिवौ प्रेष्यः सहस्रांशुजः ॥'**  

ग्रहाणां वर्णनिरूपणं यथा-- 

**‘रक्तश्यामो भास्करो गौर इन्दुत्युच्चाङ्गो रक्तगौरश्च वक्रः ।** 

**दूर्वाश्यामो शो गुरुगरगात्रः श्यामः शुक्रो भास्करिः कृष्णदेही ।'** 

अभिव्यक्तेः सौष्ठवं यथा -

**‘सत्योपदेशो वरमत्र किन्तु कुर्वन्त्ययोग्य बहुवर्गणाभिः । ।**

**आचार्यकत्वञ्च बहुघ्नताया येकं तु यदभूरि तदेव कार्यम् ॥'**

ग्रन्थस्यास्य सन्ति बह्वयष्टीकाग्रन्थाः, यासु भट्टोत्पलस्य विवृतिः प्रामाणिकी प्राचीना च । अस्यैव बलभद्रमीदासमहीधरादिभिरपि टीकाग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । अस्य हि सुबोधिनीटीकाऽपि स्मर्यते । एतदतिरिक्तमपि सन्त्यन्येऽपि टीकाग्रन्था अस्य ।

## लधुजातकम् 
लघुजातकं वराहमिहिरस्यैव कृतिबृहज्जातकस्य सारसङ्क्षेपः । यथोक्तं तत्र -

**‘होराशास्त्र वृत्तमैया निबद्धं निरीक्ष्य शास्त्राणि ।**

**यत्तस्याप्यार्याभिः सारमहं सम्प्रवक्ष्याभिः ॥'**

ग्रंथप्रयोजनं यथा -

**‘यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः पक्तिम् ।**

**व्यञ्जयति शास्त्रमेतत्तमसि द्रव्याणि दीप इव'''' ।। ३ ।। 

अत्र राशिप्रभेदः, ग्रहभेदः, ग्रहमैत्रीविवेकः, ग्रहस्वरूपं, गर्भाधानादि सूतिकाप्रकरणम्, अरिष्टविचारः, अरिष्टभङ्गः, आयुदयः, दशान्तर्दशा, अष्टकवर्गः, प्रकीर्णकविषयाः, राशिशीलनिरूपणम्, आश्रययोगः, स्त्रीजातकं निर्याणं नष्टजातकञ्चेति निरूपितविषयाः ।।

लघुजातकस्य हि भट्टोत्पलप्रणीता टीका प्रसिद्धा । गणेशदैवज्ञानुजस्यानन्तदैवज्ञस्यापि टीकाऽस्य लभ्यते १४५६ शकाब्दे प्रणीता । |

## स्वल्पजातकम् 
वराहमिहिरस्य स्वल्पजातकमपि भट्टोत्पलः स्मरति किन्तु तत्तदैवालभ्यमासीदिति स एव सूचयति । इदमाचार्यवराहमिहिरेण विनष्टे एव स्वल्पजातकेऽभिहितम्' इति ( बृह० ७९ टीकायाम् ) । सम्भवति ग्रन्थोऽयं लधुजातकस्याऽपि सारसंक्षेपः स्यात् ।।

## षट्पञ्चाशिका 
षट्पञ्चाशिका हि वराहमिहिरात्मजस्य पृथुयशसः कृतिः । सन्त्यत्र सप्ताध्यायाः-होरा-गमागम-जयपराजय-शुभाशुभ-प्रवासचिन्ता-नष्टप्राप्ति-मिश्रिकाऽऽख्याः । ग्रन्थोऽयं षट्पञ्चाशच्छ्लोकैनिबद्धः (७ + १४+५+५+५+ ४+१३=५३+३=५६ )। अस्य वर्णनावैशिष्टयं प्रभावोत्पादकं सारविशिष्टञ्च । दिङमात्रमुदाहरणं यथा -

**‘स्वांशे विलग्ने यदि वा त्रिकोणे स्वांशे स्थितः पश्यति धातुचिन्ताम् ।** 

**परांशकस्थश्च करोति जीवं मूलं परांशोपनतः परांशम् ॥**' इति ।

अस्यापि भट्टोत्पलेन व्याख्याग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति । पृथुयशसः समयः ४६० मितशकाब्दमभितः ।

## जातकसारः 
जातकसाराऽऽख्यः कश्चित् प्राचीन ग्रन्थः सारस्वतसुषमायां (२०३१ वै० ) मुरलीधरचतुर्वेदेन सम्पाद्य 'प्रकाशितो दृश्यतेऽज्ञातकर्तृकत्वेन । ग्रन्थोऽयमुमा. महेश्वरसंवादरूपः । प्रमाणान्तराभावेनं वयमिमं ग्रन्थं लल्लाचार्यप्रणोतत्वेन गृह्णीमः । तत्रेयं युक्तिः -

"एतत्तु ज्ञातमेव यल्लल्लाचार्येण धीवृद्धिदतन्त्रातिरिक्तमपि संहिताहोराग्रन्थेऽपि प्रणीते आसन् । लल्लस्य संहिताग्रन्थं मुहूर्तचिन्तामणेर्गोविन्दप्रणीतपीयूषधाराटीकायां स्मर्यंते कथनेनानेन - 

यथाऽऽह लल्लः --

**‘वारसँतिथियोगेषु यात्रायां विवर्जयेत् ।।**

**विवाहादीनि कुर्वीत गर्गादीनामिदं वचः ॥**' इति । 

तथैव जातकसारे नृसिंहविपश्चिद् होराशास्त्रप्रणेतृत्वेन वसिष्ठगर्गात्रिपराशरवराहलल्लाद्याचार्यान् स्मरति कथयति च तेषां ग्रन्थे क्रममाधृत्य फलादेशो नोक्त। इति । स एव नृसिंहस्मृत एव ग्रन्थोऽयं सम्भवति इति ।”

राहुकेत्वोरपि स्वगृहनिर्देशोऽस्य वैलक्षण्येष्वन्यतमपक्षः लघुविग्रहोऽपि ग्रन्थः स्वविषये मननीयः । ।

## सारावली 
सारावली कल्याणवर्मणः कृतिः । ग्रन्थोऽयं चतुःपञ्चाशदध्यायेषु गुम्फितः । अत्र हि राशि-कालपुरुष-ग्रह-वरिश-आधान-ग्रहजलज्ञान-अरिष्टनाश-ग्रहयुतिफलभाग्यभावविचारेराजयोग-दशान्तर्दशा-वियोनिजन्म-प्रस्तारचक्रादिविषया निरूपिताः । ग्रन्थोपक्रमो यथा -

**‘विस्तरकृतानि मुनिभिः परिहृत्य पुरातनानि शास्त्राणि ।** 

**होरातन्त्र रचितं वराहमिहिरेण सङ्क्षेपात् ।।** 

**राशिदशवर्गभूपतियोगायुदयतो दशादीनाम् ।।** 

**विषयविभागं स्पष्टं कर्तुं न तु शक्यते यतस्तेन ॥**

**अत एव विस्तरेभ्यो यवननरेन्द्रादिरचितशास्त्रेभ्यः ।।** 

**सकलमसारं त्यक्त्वा तेभ्यः सारं समुदिधयते ॥**

अवसानपद्यं यथा - 

''''इत्थं होराशास्त्रं रचितं कल्याणकोविदेनैव ।** 

**पूर्वाचार्यनिर्मितमवलोक्य मुदं प्रयातु दैवज्ञः ।।** 

**पोलिशवसिष्ठरोमशेयवनबादरायणाः शक्तिः ।** 

**अत्रिश्च भरद्वाजो विश्वामित्रो गुणाग्निकेशौ च ।** 

**गर्गपराशरजीवा एतैरन्यैश्च विस्तरं रचितम् ।** 

**कथयति शास्त्रे पृक्तं जातकमिति चित्रगुप्तकृतम् ॥''''

कल्याणवर्मा हि स्वं व्याघ्रपदीश्वरं कथयति । कल्याणवर्मा वराहमिहिरं स्मरति भट्टोत्पलश्च सारावलीं स्मरतीति कल्याणवर्मणः तदुभयान्तरालवतसमयः स्थितिकाल इति तस्य समयः ५५० मितशकाब्दमभितोऽनुमितः । शङ्करबालकृष्णो हि भट्टोत्पलेन सारावल्युद्धृतवचनानां सम्प्रत्युपलब्ध सारावल्यामभावाद् भट्टोत्पलज्ञातसारावली एतद्भिनैवेति समनुमाति। वयन्तथा न मन्यामहे पाठादिभेदादपि तथासम्भवात् । अधिकतरश्लोका भट्टोत्पलोधूताः साम्प्रतिकसारावल्यां लभ्यन्ते एव । यथा भट्टोत्पलेन समुद्धृतम् अंशोद्भवं ‘विलग्नात्-' इति पद्यं सारावल्याम् एकोनचत्वारिंशदध्यायस्य द्वितीयं पद्यम् । एवमेवान्यविषयेऽपि ।

कल्याणवर्मणः कथनेनैतज्ज्ञायते यद्वराहमिहिराचार्येण मुनिप्रणीतग्रन्थानां सारसङ्क्षेपः कृत आसीद् बृहज्जातके यदा कल्याणवर्मणा यवनेश्वरादिप्रणीतग्रन्थानां सारसङ्क्षेपो गृहीत इति । ( १॥२-४ ) ग्रन्थस्य प्रयोजनमादाय तत्रोक्तम् -

**‘राशिदशवर्गभूपतियोगायुर्दायतो दशादीनाम् ।**

**विषयविभागं स्पष्टं कर्तुं न तु शक्यते यतस्तेन ।**' 

अत एव तत्पूयँ ग्रन्थोऽयं प्रणीत इति । प्रतिज्ञानुसारमेव ग्रन्थोऽयं प्रणीतोऽपि । वस्तुतोऽसौ स्वविषयेऽप्रतिमः । कथ्यते हि कल्याणवर्मा सारावलीमपूर्णामेव त्यक्त्वा पञ्चत्वमाप । तस्या अवशिष्टभागो भट्टोत्पलेन पूरित इति । यथोद्धृतं सुधाकरेण -

**‘वर्षशतानां मध्ये न केनचित् पूरिता युता चीनैः ।।**

**भट्टोत्पलस्तु पूर्णा चकार सारावलीं सकलाम् ॥**' इति । 

किन्तु ग्रन्थावलोकनेन न तथा प्रतिभाति । अत्र हि मन्दिलाचार्यः देवकीतिराजः ( ३७/१ ) कनकाचार्यश्च स्मृता आचार्यत्वेन वराहास्मृताः ।

कल्याणवर्मणो विषयचयनं प्रस्तुतिसौष्ठवं स्पष्टता च वैशिष्ट्यानि । वस्तुतस्त्वयं होरातृष्णार्तानां स्फुटतरार्थशिशिरजल एव । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा -

**‘आद्यन्तवर्णलोपाद्धोराशास्त्रं भवत्यहोरात्रम् ।** 

**तत्प्रतिबद्धश्चायं ग्रहभगणाश्चिन्त्यतै यस्मात् ।।** 

**कर्मफललाभहेतुं चतुराः संवर्णयन्त्यन्ये ।** 

**होरेति शास्त्रसंज्ञा लग्नस्य तथार्द्धरात्रेश्च ।।** 

**जातकमिति प्रसिद्धं यल्लोके तदिह कीय॑ते होरा ।**

**अथवा देवविमर्शनपर्यायः . खल्वयं शब्दः ॥** इति । 

विषयप्रस्तुतिर्यथा-.

**"जातो न जीवति नरो मातुरपथ्यो भवेत् स्वकुलहन्ता ।** 

**यदि जीवति गण्डान्ते बहुगजतुरगो भवेद् भूपः ॥**' इत्यादि ।

## प्रश्नज्ञानम् 
प्रश्नज्ञानं हि भट्टोत्पलंस्य कृतिः । अस्य हि अन्येऽपि ग्रन्था आसन्निति एतत्कृतबृहज्जातकलघुजातकषट्पञ्चाशिकादिग्रन्थटीकाविलोकनतो ज्ञायते । षटपञ्चाशिकायाः ७११३ श्लोकव्याख्यानावसरे सः - ‘तथा चास्मदीयप्रश्नज्ञाने -

**मेषवृषकुम्भमीना ह्रस्वा युगककिंचापधरमकराः ।**

**मध्या हरियुवतितुलादयः स्मृताः दीर्घा ।।** इति स्मरति ।  ग्रन्थोऽयं - 

''''रविशशिकुजबुधगुरुसितरविजगणेशान् प्रणम्य भक्त्यादौ ।** 

**वक्ष्येऽहं स्पष्टतरं प्रश्नज्ञानं हिताय देवहिताम् ॥** इति कथनतः प्रारब्धः, समापितश्न -

**‘भट्टोत्पलेन शिष्यानुकम्पयावलोक्य सर्वशास्त्राणि ।।**

**आर्यासप्तत्यैवं प्रश्नज्ञानं समासतो रचितम् ॥'** 

इति कथनेन । अस्य प्रणयनचे ८९० मितशकाब्दमभितः । ग्रन्थोऽयं बृहज्जातकटीकाप्रणयनादंवगेव प्रणीत इति तस्य षट्पञ्चाशिकाटीकायामेव प्रश्नज्ञानस्मरणाज्ज्ञायते । बृहज्जातकटीका तु ८८८ मितशकाब्दे सम्पन्नेति---

**‘फाल्गुनस्य द्वितीयायामसितायां गुरोदिने ।**

**वस्वष्टाष्टमिते शाके कृतेयं विवृतिर्मया ॥'** 

बृहज्जातकटीकान्तवाक्याज्जायते । भट्टोत्पलस्य खण्डखाचीकायां ग्रन्थोऽयं स्मृतो न वेति न वयं जानीमो ग्रन्थादर्शनात् ।

## श्रीपतितकपद्धतिः 
जातकपद्धतिरसौ रत्नमालाग्रन्थस्य प्रणेता श्रीपतिना प्रणीत इत्यतुमीयते । अस्यापि रत्नमालाया इव माधवेन टीका प्रणीता। श्रीपतेः स्थितिः ९२१ मितशकाब्दमभितः स्थितिमानित्यनुमितः । श्रीपर्तािह गर्गसंहितां स्मरति विशेषेण वराहं लल्लाचार्यञ्च । कथ्यते ह्यस्य ज्योतिषस्य विष्वेव, स्कन्धेषु ग्रन्था आसन्निति । अस्य धीकोटिसंज्ञके करणग्रन्थे करणकालः ९६१ मित- . शकाब्दो गृहीत इति ग्रन्थस्यास्य तत्समकाल एव प्रणयनकाल इति तज्ज्ञाः । ।

## वृद्धजातकम् 
माधवाचार्यः (११८५ श० ) रत्नमालाटीकायां वृद्धजातकं स्मरति । एतदधिकं तद्विषये न किमपि ज्ञातमस्माकम् । 

श्रीधरपद्धतिः, महालुगिपद्धतिः, दामोदरपद्धतिः, रामकृष्णपद्धतिः, केशवपद्धतिः, बल्लयुपद्धतिः, होरामकरन्दः, लघुपद्धतिः । 

ग्रन्था इमे केशवीयजातकपद्धतिटीकायां स्मृताः । तत्राद्याश्चत्वारस्तु विश्वनाथ्यामपि । तेन हीमे १४०० मितशकाब्दप्राग्वतनः । इतोऽधिकं न किमपि ज्ञातमस्माभिरेतद्विषये ।

## भावनिर्णयः 
विद्यारण्यप्रणीतत्वेन ग्रन्थोऽयं प्रसिद्धः । अत्र हि भावफलमादिष्टं भवेदिति अनुमामहे ।

## सर्वार्थचिन्तामणिः 
सर्वार्थचिन्तामणिहि वेङ्कटाद्रिदैवज्ञप्रणीतो ग्रन्थः । असौ हि जातकपारिजातप्रणेतुर्वैद्यनाथस्य पिता । तेनास्य स्थितिकालः १२५० मितशकाब्दमभितः । वैद्यनाथो हि जातकपारिजाते सर्वार्थचिन्तामणेर्मूलश्लोकानेवानुवदति ।

## जातकपारिजातः 
जातकपारिजातो हि केशवीयजातकस्य प्रणेतुः केशवस्य गुरुणा वैद्यनाथेन प्रणीतः । असौ हि सर्वार्थचिन्तामणिप्रणेतुर्वेङ्कटाद्वैः सुतः । तेनास्य स्थितिकालः १३०० मितशकाब्दमभितः । ग्रन्थादौ प्रोक्तं -

**‘भारद्वाजकुलोद्भवस्य विदुषः श्रीवेङ्कटारिह** 

**ज्योतिश्शास्त्रविशारदस्य तनयः श्रीवैद्यनाथः सुधीः ।** 

**होरासारसुधारसज्ञविबुधश्रेणीमनःप्रीतये ।** 

**राशिस्थाननिरूपणादिसकलं वक्ष्ये यथानुक्रमम् ॥'** इति । 

ग्रन्थोऽयं पद्धतिविषये गर्गपराशरादिप्रणीतग्रन्थाननुसरतीति तत्रोक्तम्  - (१/१) । ग्रन्थान्ते प्रोक्तम्--

**'श्रीविद्याधिकवेङ्कटाद्रितनयः श्रीवैद्यनाथः सुधीरादित्यादिसमस्तलेटपया विद्वज्जनप्रीतये ।**

**होरासिन्धुसमुद्धृतामृतमयीमष्टादशाध्यायिनीं चक्रे जातकपारिजातसरणि गीतोत्सुकश्लोकिनीम् ।।'** इति । 

विषयाश्चात्र राशिशीलग्रहगतिस्थानस्वभावाकृति-आधान-कालारिष्टआयुदय-जातकभङ्गराजयोग-ग्रहयोग-अष्टकवर्ग-भावफल-नांरीजातकादयः । ग्रन्थेऽस्मिन्.कपिलेश्वरस्य सुधाशालिनी टीका प्रसिद्धा ।

## केशवीयजातकपद्धतिः 
नन्दिग्रामवास्तव्येन केशवाऽऽख्येन दैवज्ञवरेण प्रणीतो ग्रन्थोऽयं लघुपि बहुप्रचारः । अत्रोक्तम्

**‘नन्दिग्रामे केशवो विप्रवर्यो योऽभूद्धोराशास्त्रसङ्घ विलोक्य ।।** 

**तेनोक्तेयं पंद्धतिर्जातकीया चत्वारिंशद्वृत्तबद्धा सुबोधा ।।'** इति ।

अनेन ज्ञायते यदत्र सन्ति चत्वारिंशच्छ्लोका एव । यद्यपि श्लोकोऽयं प्रक्षिप्त इति स्पष्टमेव तथापि कथनमस्य सत्यम् ।।

ग्रन्थेऽस्मिन् भावसाधनभावसन्ध्यानयनायनादिबलसाधनचेष्टाबलेष्टकृष्ट दशान्तर्दशांऽष्टकवर्गादिविषयाः सारतो निरूपिताः । ग्रन्थेऽस्मिन् केशवस्यैव विश्वनाथस्य नारायणस्य दिवाकरस्य च सन्ति टीकाग्रन्थाः । दृश्यन्तेऽस्य बहूनि संस्करणानि । प्रणेतुरस्य संमयः १४१० मितशकाब्द-मभितः ।

## जातकाभरणम् 
जातकाभरणं हि ढुण्डिराजेन १४६० मितशकाब्दमभितः प्रणीतम् । यथोक्तं तत्र--

**‘उदारधीमन्दरभूधरेण प्रमथ्य होरागमसिन्धुराजम् ।**

**श्रीढुण्डिराजः कुरुते किलायमार्यासपर्याममलोक्तिरत्नैः ।।'** इति । 

असौ हि ज्ञानराजशिष्य आसीत् नृसिंहाख्यसुतश्च । यथोक्तम् - 

**‘गोदावरीतीरविराजमानं पार्थाभिधानं पुटभेदनं यत् ।** 

**सगोलविद्यामलकीतभाजां यत्पूर्वजानां वसतिस्थले यत् ।।** 

**तत्रत्यदैवज्ञनृसिंहसूनुर्गजाननाराधनजाभिमानः ।।**

**श्रीदुण्डिराजो रचयाम्बभूव होगमानुक्रममादरेण ॥'** इति ।। 

ग्रन्थेऽस्मिन् रूपनारायणेन मैथिलेन परिशिष्टभाग संयोज्यास्योपयोगिता प्रवद्धताऽस्ति ।

ग्रन्थेऽस्मिन् सर्वोऽपि फलितविषयः क्रमानुसारेण विवेचितो येनादेष्ट्रणां प्रियतमोऽयं ग्रन्थः । अत्र संवत्सरादिफलं ग्रहस्वरूपं भावविचारः अरिष्टविचारः गोचरफलाध्यायः भावफलाध्यायः ग्रहयोगाः राजयोगाः दशाफलं नष्टजातक निर्याणं स्त्रीजातकं चेत्यादिविषया यथाक्रमं निरूपिताः। सरलता स्पष्टता चास्य वैशिष्ट्ये यतः सर्वसाधारणोपयोगित्वमस्य सिद्धमेव । नास्य कोऽपि प्राचीना टीका दृश्यते वा श्रूयते । लब्धबहुप्रसारस्यास्य ग्रन्थसङ्ख्याश्लोकसहस्रद्वयासनेति सुधाकरः ।।

## अनन्तजातकपद्धतिः 
ग्रन्थोऽयमनन्तदैवज्ञप्रणीतः । स हि मुहूर्त चिन्तामणिप्रणेतुः रामदैवज्ञस्य पितेति तस्य स्थितिकालः १४५० मितशकाब्दमभितः ।।

## जातकोत्तमः 
मुहूर्तमार्तण्डटीकायां ग्रन्थोऽयं स्मृतः । ग्रन्थोऽयं शिवदासदैवज्ञप्रणीतत्वेन केशवीयजातकपद्धतेष्टीकायां विश्वनाथेन स्मृतः ।

## जातकादेशः 
गुणाकराख्यस्य विदुषो जातकादेशः सर्वत्र ख्यातः । विश्वनाथेन होरास्कन्धनिरूपणेऽसौ स्मृतः ।।

## होरास्कन्धनिरूपणम् 
अनन्तपौत्रेण रामसुतेन वीरसिंहाश्रितेन विश्वनाथेन होरास्कन्धनिरूपणाख्यः सुविस्तृतो ग्रन्थः प्रणीतः । अस्य प्रणयनकाल: १५०० मितशकाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र हि जातकाभरण-शौनकसंहिता-जातकादेश-समुद्रजातक-होराप्रदीपजन्मप्रदीपप्रभृतिग्रन्थाः स्मृताः ।

## जातकसारः 
नृहरिदैवज्ञेन प्रणीतोऽयं ग्रन्थः प्रसिद्धः । ग्रन्थोऽयं स्वरूपेण विषयप्रस्तुत्या चभ्सुविस्तृतः । असौ सारावलीमनुसरति स्वसिद्धये ।

## जातकालङ्कारः 
गणेशदैवज्ञप्रणीतोऽयं ग्रन्थो लघुरपि विस्तृतप्रसरः । सन्त्यत्र षडध्यायाःसंज्ञाभावयोगविषकन्याऽऽयुदयव्यत्ययस्थभावफलसंज्ञिताः। प्रणेताऽस्य शिवदास शिष्यो गोपालपुत्रः । असौ हि १५३५ मितंशकाब्दमभितः प्रणीतः । अस्य हरभानुप्रणीता टीका लभ्यते । ग्रन्थोऽसौ काव्यमिव सर्वत्र सौश्लोक्येनापि पठ्यते । यथा--

**'यावन्तो वा विहङ्गा मदनसदनगाश्चेन्निजाधीशदृष्टाः** 

**तावन्तो वा विवाहास्त्वथ सुमतिमता ज्ञेयमित्थं कुटुम्बे ।** 

**कार्यों होरागमनैरधिकंबलवत खेचराणां हि योगा-**

**दादेश्यं तत्र वीर्य रविविधुकुंभुवामङ्गदिक्शैलसङ्ख्याम् ॥**

## पद्मजातकम् 
ग्रन्थोऽयं १५४७ मितशकाब्दमभितो दिवाकराख्येन दैवज्ञेन प्रणीतः । सन्त्यत्र १०४ श्लोकाः ।।

## पद्धतिभूषणम् 
ग्रन्थोऽयं रुद्रभटात्मजेन सोमदैवज्ञेन जलदग्रामवासिना १५५९ मितशकाब्दे प्रणीतः । अस्य हि दिनकरप्रणीता टीकाऽपि लभ्यते ।। ।

## होरारत्नम् 
सुविस्तृतो ग्रन्थोऽयं दामोदरसुतेन बलभद्रदैवज्ञेन १५५७ मितशकाब्दमभितः प्रणीतः । सन्त्यत्र सुविस्तृता दशाध्यायाः । ग्रन्थोऽयं स्वपूर्ववतग्रन्थानामाकरोऽपि विषयोपस्थितौ मौलिकः । ग्रन्थान्ते उक्तमस्ति

**‘वसिष्ठगर्गादिमुनिप्रणीतान् वराहकल्याणकृतान् निरीक्ष्य ।**

**सज्जातकाज्जन्मफलक़मार्थं सुसम्प्रदायाद्गचितं मयेदम् ।।'** इति । 

सन्त्यत्र नवत्यधिका ग्रन्थकाराः ग्रन्थाश्च स्मृतास्तत्र तत्र । अन्वर्थनामा ग्रन्थोऽयं होराविषयस्य विश्वकोश एव ।।

## होराकौस्तुभः 
ग्रन्थोऽयं नरहरिसुतेन गोविन्दाख्येन विदुषा १६०० मितशकाब्दमभितः प्रणीतः । ग्रन्थेऽस्मिन्नपि पूर्ववतग्रन्थेष्विव क्रमेण फलादेशो निरूपितः ।।

होरासारसुधानिधिः ग्रन्थोऽयं नारायणाऽऽख्येन विपश्चिता प्रणीतः । असावपि जातकविषयं सर्वमेव क्रमशो निरूपयति । अस्य १६०० मितशकाब्दमभितः प्रणयनकालः ।।

## प्रश्नमाणिक्यमाला 
काशीराजाश्रितगणकेन परमानन्दपाठकेन १६७० मितशकाब्दमभितः प्रणीतोऽयं ग्रन्थः । अत्र सन्ति चत्वारो भागाः । सुविस्तृतोऽयं ग्रन्थोऽद्यावधिग्रन्थेषु सर्वोत्तम इति सुधाकरसाक्ष्येण ज्ञायते । ग्रन्थस्यास्य चतुर्थो भागस्ततनयेनोमापतिना पूरित इति जनश्रुतिः ।।

## पद्धतिचन्द्रिका 
ग्रन्थोऽयं राघवाख्येन विदुषा प्रणीतः । ग्रन्थोऽयमपि सङ्ग्रहात्मक एव ।

## साधनसुबोधः 
अन्थोऽयं काशीवासिनी गोविन्दाचारिणा प्रणीतः १७८० मितशकाब्दमभिः । भ्यते हि मोती रे दिः । 

## भावकुतूहलम् 
ग्रन्थोऽयं १७८० मितशकाब्दमभितः शम्भुनाथात्मजेन नीलाम्बरानुजेन जीवनाथेन प्रणीतः । तत्रोक्तम् -

**‘आसीच्छीकरुणाकरो बुधवरो वेदाङ्गविद्याकर-**

**स्तत्सूनुः क्षितिपालवन्दितपदः श्रीशम्भुनाथ: कृती ।** 

**विज्ञव्रतकृतादरो गणितविज्ज्योतिविदां प्रीतये**

**चक्रे भावकुतूहलं लघुतरं श्रीजीवनाथः सुधीः ॥'** इति । 

ग्रन्थेऽस्मिन् सन्ति सप्तदशाऽध्यायाः। तत्र क्रमेण भावाध्यायः, अरिष्टाध्यायः, जातकाध्यायः, अरिष्टभङ्गयोगाः, सन्तानाध्यायः, राजयोगाः, सामुद्रिकाध्यायः, स्त्रीजातकाध्यायः, अवयवलक्षणाध्यायः, शयनादिद्वादशावस्थाविचारः, अवस्थाफलानि, भावविचारः ग्रहविचारश्चेतिप्रभृतिनिरूपितविषयाः । काव्यात्मकत्वं भावसौष्ठवञ्चास्य समुल्लेखनीयवैशिष्टयम् । यथा -

**गमनागमने भवतो गमने बहुधा वसुधा वसुधाधिपतेः ।।** 

**भवनञ्च विचित्रमलं रमया विदिनुश्च जनुः समये नितराम् ॥'** इति ।

## अनन्तफलदर्पणः 
ग्रन्थोऽसौ १७९८ मितशकाब्दे अनन्ताचार्येण प्रणीतः । अत्र हि जातकताजिकोभयविषयः प्रपञ्चितः । कथ्यते हि ग्रन्थेऽस्मिन् कतिपये नवीना अपि फलादेशरीतयो निर्दिष्टाः ।।

## जातकादेशमार्गः 
ग्रन्थोऽयं दाक्षिणात्यप्रदेशे, बहुप्रचलितानां कतिपयफलितज्योतिषग्रन्थानां सारसङ्क्षेपः । ग्रन्थोऽयं केनं कदा सङ्कलित इति तु नैव ज्ञातं किन्त्वेतावदेव निश्चितं यदसौ शकानन्तरपञ्चदशशतकात् प्रागेव प्राप्तस्वरूप इति । अत्र संज्ञानिषेक-बालारिष्ट-आयुर्दाय-भरणयोग-अष्टकवर्ग-भावविचार-गोचरफल-दशापहारच्छिद्र-भार्याविचार-आनुकूल्य-पुत्रचिन्ता-सन्तानचिन्ता-मिश्रक-प्रभृतिसप्तदशप्रकरणानि सन्ति । अस्य प्रतिज्ञवाक्यं यथा

**'गणेशादीन् नमस्कृत्य मया गुरुमुखाच्छु तः ।** 

**जातकादेशमार्गोऽयमविस्मर्तुं विलिख्यते ॥'''' इति । 

## फलितविचारः 
ग्रन्थोऽयं बापूदेवशास्त्रिणा नृसिंहाख्येन १८०० भितशकाब्दमभितः प्रणीतः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धः
* ज्योतिषशास्त्रम्
* आर्यभटः
* आर्यभटीयम्
* लल्लाचार्यसिद्धान्तः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्