open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मलाला युसुफजई

**मलाला युसुफजई** (१२ जुलै, १९९७) पाकिस्थानस्य खैबर् पख्तून्ख्वा राज्यस्य 'स्वात्' मण्डलस्य मिङ्गोराग्रामस्य शालाविद्यार्थिनी, शिक्षणकार्यकर्त्री च । तालिबान्-सङ्घटनेन 'स्वात् खाता'याः बालिकाभिः विद्यालयः न गन्तव्यः इति नियमः कृतः विद्यते । तस्य प्रदेशस्य बालिकानां शिक्षणाय, महिलाधिकारपरसङ्ग्रामाय च सा प्रसिद्धा अस्ति । २०१३ तमे वर्षे चिन्तनस्वातन्त्र्याय सखरोव्-प्रशस्तिः प्राप्ता मलालया ।  २०१४ तमस्य वर्षस्य नोबेल्-शान्तिप्रशस्तिः भारतबालाधिकारयोद्धारेन कैलाशसत्यार्थिना सहा प्राप्ता अस्ति । 
## महिलानाम् अधिकाराय प्रयासः
२००९ तमस्य आरम्भे स्वीये द्वादशे वयसि बि बि सि निमित्तं गुप्तनाम्ना तया स्वीयः अभिप्रायः सामाजिकजालपुटे प्रकाशितः । तस्मिन् सा तालिबान्-शासने स्वीयं जीवनं कथमस्ति इति वदन्ती बालिकानां शिक्षणविषये स्वीयाभिप्रायान् लिखितवती अस्ति ।  
## तालिबान्-भूषुण्डीधारिभिः आक्रमणम्
२०१२ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ९ दिनाङ्के शालायानतः गृहं प्रति आगमनावसरे तालिबान्-भूषुण्डीधारिणः तस्याः मारणाय तस्याः शिरसि कण्ठे च गोलास्त्रं प्रयुक्तवन्तः ।  प्रज्ञाहीनायाः तस्याः स्थितिः विषमा आसीत् । केषाञ्जन दिनानाम् अनन्तरं अमेरिकादेशीयं चिकित्सालयं प्रति सा चिकित्सायै प्रेषिता । तस्याः मारणाय प्रयत्नं विरुद्ध्य पाकिस्तानस्य ५० यवननेतृगणेन आदेशः (फत्वा) घोषितः । किन्तु तालिबानसंस्थया पुनरुच्चरितं यत् 'अस्माभिः मलालायाः तस्य पितुः च मारणं करिष्यते' इति । 
## विश्वस्य चिन्तकेषु अन्यतमा
यवनबालिकानां शिक्षणाधिकाराय प्रयत्तमानायाः पाकिस्तानस्य बालिका 'मलाल युसुफजई' विश्वस्य १०० चिन्तकानाम् आवल्यां षष्ठे स्थाने विद्यते । तस्याम् आवल्यां प्रथमस्थाने वर्तते मयन्मार्-देशस्य प्रजाप्रभुत्वपरान्दोलनस्य नेत्री अङ्ग सान् सू की । विदेशीयनीतिसम्बद्धपत्रिकया सज्जीकृतावल्यां पञ्चमस्थाने विद्यते अमेरिकायाः मैक्रोसाफ्ट्-संस्थास्थापकः बिल् गेट्स्, सप्तमे स्थाने विद्यते अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः बराक् ओबामा ।
## मलालादिनाचरणम्
२०१३ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य १२ दिनाङ्के मलालायाः १६ जन्मदिने, जगति सर्वैः शिक्षणप्राप्तेः आवश्यकतायाः विषये युनैटेड् नेषन्स्-मध्ये भाषणम् अकरोत् । इयं घटना 'मलालादिनम्' इति घोषितं जातम् । इदं तस्याः प्रथमं सार्वजनिकभाषणम् आसीत् ।  तस्यां सभायां विश्वस्य विविधभागेभ्यः आगताः पञ्च शताधिकाः शिक्षणतज्ञाः आसन् । 

## सन्दर्भाः
वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः
इण्डियन् सुपर् लीग्

**इण्डियन् सुपर् लीग्** इति फुट्बाल्-क्रीडायाः भारते विद्यमाना एका स्पर्धाशृङ्खला(लीग्) अस्ति । आधिकारिकरूपेण २०१४ तमे वर्षे अस्याः स्पर्धाशृङ्खलायाः नाम **हिरो इण्डियन् सुपर् लीग्** अस्ति प्रायोजककारणतः। एषा फुट्बल्-स्पर्धाशृङ्खला भारते विद्यमानासु वृहत्तमा । **ऐ लीग्** इत्यनया नाम्ना ख्यातायाः फुट्बल्-स्पर्धाशृङ्खलायाः व्यापितं रूपमस्ति इण्डियन् सुपर् लीग् । अस्यां क्रीडाशृङ्खलायाम् दशम दलाः सन्ति ।
अस्मिन वर्षे (२०१८) चेन्नई विजयतां अभवत। ते अंतिम मुक़ाबलयाम बैंग्लोरस्य दले पराज्यीतां।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्काः
* 

वर्गः:क्रीडाविषयकः
वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
क्षेत्रफलम्

**क्षेत्रफलस्य मात्रकाणि** दैर्घ्यस्य मात्रकेभ्य एव निस्सृतानि । आंग्लपद्धत्यां विस्तृतं च् तलं अर्थात् एकवर्गगजं तलं क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मतम् । किन्तु, प्रायशः एकवर्गफुटमेव क्षेत्रफलस्य मात्रकमिति मन्यते । इत्थमेव एकस्ण्टीमीटरपरिमितं दीर्घं एकसेण्टीमीटरविस्तृतं च तलं अर्थात् एकवर्गसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरं तलं मीटरपध्दत्यां क्षेत्रफलस्य मात्रकं मन्यते । यदि चेत् एकसेण्टीमीटरवर्गस्य प्रत्येकं बाहुम् दशसु तुल्यभागेषु विभज्य लघुवर्गाः क्रियन्ते तर्हि एकवर्गमिलीमीटरस्य १०×१० =१०० वर्गाः भविष्यन्ति ।

इत्थं साध्यते यत् ।

**१ वर्गसेण्टीमीटरम् = १० X १०= १०० वर्गमिलीमीटाराणि ।

**१ वर्गडेसीमीटरम् = १० × १० =१०० वर्गसेण्टीमीटराणि ।

**१ वर्गमीटरम्  = १० × १० = १०० वर्गडेसीमीटराणि ।

**१ वर्गडेकामीटरम् = १० X १० = १०० वर्गमीटराणि ।

**१ वर्गहेक्टोमीटरम् = १० X १० = १०० वर्गहेक्टोमीटराणि ।**

**आंग्लपध्दत्यां तु **:- 
**१ वर्गफुटम् = १२ × १२ = १४४ वर्गएञ्चानि ।

**१ वर्गगजम् = ३×३ =९ वर्गफिटानि ।**

## क्षेत्रफलस्य मापनरीतयः 
यदि चेत् प्रदत्तं तलं नियमिताकारकं भवेत् तर्हि तस्य बाहून् परिमाप्य गणनाकरणेन क्षेत्रफलम् उपलभ्यते । तदर्थं निम्नाङ्कितानि सूत्राणि निर्धारितानि त्रिभुजस्य क्षेत्रफलम् =१/२, (आधारः × उच्छ्रितिः)

**आयतस्य क्षेत्रफलम् = दैर्घ्यम् × विस्तृतिः ।

**वर्गस्य     ,,     = बाहु२

**वृत्तस्य    ,,	= π × त्रिज्या

**गोलस्य   ,,        =  ४ π × त्रिज्या२

**वेलनदण्डस्य वक्रतलम् = २ π × त्रिज्या × उच्छ्रितिः'''

यदि चेत् किञ्चित् तलं निश्चिताकारकं न भवेत् अपितु वक्राद्याकारसम्पन्नं भवेत् तर्हि त्स्य क्षेत्रफलं वर्गाङ्कितेन पत्रेण ज्ञायते । तलस्य मण्डले यावन्तः वर्गाः विद्यन्ते तेषां गणना क्रियते । ये वर्गाः अर्द्धादधिकाः भवन्ति ते पूर्णा इति मन्यन्ते अर्धाढूनाश्च त्यज्यन्ते ।

वर्गपत्रद्वारा नियताकारकाणां वस्तूनां क्षेत्रफलोपलब्घ्यर्यं सूत्राणां सत्यापनमपि कर्तुंशक्यम् । कल्प्यं यत् आयताकारकतलोयसूत्रस्य सत्यापनं कर्त्तव्यम् । अतो वर्गपत्रे विभिन्नदैर्घ्यविस्तृतिसम्पन्नानि त्रीणि चित्राणि निर्मीयन्ते । प्रथमं पृथग्-पृतग् तेषां दैर्घ्यं विस्तारं च् परिमाप्य परस्परं तयोः संगुणनं च् कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । तदनु क्षुद्रवर्गाणां परिगणनं कृत्वा क्षेत्रफलं ज्ञातव्यम् । उभयथा समानं फलम् उपलप्स्यते ।

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कैलाश सत्यार्थी

**कैलाश सत्यार्थी** (जन्म ११ जनवरी १९५४) एकः समाजसेवी । भारतीयबालानाम् अधिकारविषये तेन विशेषपरिश्रमः कृतः । अनेन २०१४ तमस्य वर्षस्य नोबेल्-शान्तिपुरस्कारः प्राप्तः । सः १९८० तमे वर्षे 'बाल्यं सेव्यताम्' इत्येतम् आन्दोलनम् (Bachpan Bachao Andolan) आरब्धवान् । अनेन आन्दोलनेन अद्यावधि अशीतिसहस्राधिकाः बालाः रक्षिताः ।

## टिप्पणी
वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः
वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गायत्री (मन्त्रः)

**गायत्री** इति पदं मूलतः संस्कृतस्य ’गायत्र’ इति पदस्य स्त्रीलिङ्गरुपम् । संस्कृते अस्य विग्रहं तु गायन्तं त्रायते यस्मात् इति गायत्री इति । अस्य अर्थः एवं सम्पन्ना भवति यत्, यस्य उच्चारणेन सङ्कष्टनिवारणादिकं भवति इति । हिन्दूधर्मानुयायिनां वचनलेखनादिषु एवं धर्मग्रन्थेषु च स्वरुपत्रये इदं पदं दृश्यते ।
## गायत्री छन्दः
गायत्रीछन्दसि प्रतिपादे अष्टौ अक्षराणि सन्ति । आहत्य चतुर्विशति अक्षराणि सन्ति, अतः त्रिपदी इत्युच्यते । अस्मिन्नेव छन्दसि गायत्रीमन्त्रोऽपि विद्यते ।
ऋग्वेदस्य श्लोकेषु, पादशः श्लोकाः अस्मिन्नेव छन्दसि वर्तन्ते इति ऊह्यते ।
## गायत्रीमन्त्रः
योऽयं गायत्रीमन्त्रः सः प्रथमतः ऋग्वेदे दृश्यते, तदनन्तरम् इतरवेदोपनिषत्सु प्रस्तापितः । अयं हिन्दूधर्मस्य प्रमुखमन्त्रः । गायत्री छन्दसि लिखितः यः कोऽपि मन्त्रः गायत्रीमन्त्रः इत्येवं प्रतीतिरप्यस्ति । सैषा गायत्री वेदमाता, देवीसरस्वत्याः स्वरूपिणी ।

हिन्दू धर्मसम्बन्धिषु अतिश्रेष्ठमन्त्रेषु गायत्रीमन्त्रः अपि अन्यतमः । अनेन मन्त्रेण सवितृदेवस्य आवाहनं क्रियते इत्यतः अयं मन्त्रः सावितृमन्त्रः इत्यपि प्रसिद्धः । अयं च मन्त्रः महर्षिणा विश्वामित्रेण लिखितः इति केचित् अङ्गीकुर्वन्ति । किन्तु ऋग्वेदेन सहितः समग्रवेदभागः ब्रह्ममुखात् विनिसृतः इत्ययं विषयः ज्ञायते ।

आवैदिककालात् अयं अभिप्रायः वर्तते यत्, गायत्रीमन्त्रस्य वर्ग-जाति-लिङ्गानां सीमा नास्ति इति । एवं यः कोऽपि इमं मन्त्रम् उच्चारयितुं (पठितुम्) शक्नोति । इत्येवं अनेके धर्मशास्त्रज्ञाः स्वाभिप्रायं मण्डयन्ति । ऋग्वेदस्य तृतीयमण्डलस्य, द्विषष्ठि सूक्तस्य, दशमं वर्तते अयं मन्त्रः । 
**ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥**
अस्य मूलार्थस्तु एवमस्ति यत्-

भूम्याकाशान्तरिक्षम् अभिव्याप्य स्थितः तेजोमयः, दिव्यरुपी, पूजितः सः परब्रह्म (सतितृदेवः) अस्माकं बुद्धिं, विवेकं च तेजोमार्गे (ज्ञानमार्गे) प्रेरयतु ।

ॐ –ॐ , भूः- भूमिः भुवः आकाशः, स्व –अन्तरिक्षम तत्-सः सतितु- सतितृनामकः परमात्मा,वरेव्यम्= पूजितः, भर्गः तेजोमय, देवस्य, देवम्, धीमहि- तमुद्दिश्य ध्यानं कुर्मः, धियः- बुद्धिः, विवेकश्च, यः यावान् नः अस्मान्, प्रचोदयात्= प्रचोदनं कुर्यात् ।

वेदेषु प्रथमः ऋग्वेदः, तस्य अंशाः यजुर्वेदादि-वेदत्रयेष्वपि अन्तर्गताः, अतः अस्य मन्त्रस्य उल्लेखः गर्वेष्वपि वेदेष्वस्ति । भगवदीतायाम्, अनेकासु उपनिषत्सु शङ्कराचार्याणां कृतिषु, एवं भागवतेऽपि गायत्रीमन्त्रस्य प्रस्तापः अस्ति ।
## गायत्रीदेवी
एषा ब्रह्मपत्न्याः सरस्वत्याः स्वरूपिणी, इति प्रतीतिरस्ति । वेदमाता इति प्रथितायाः तस्याः पञ्चमुखानि, दश बाहवः च सन्ति । एवं सा कमलासना, हंसवाहिनी इत्यपि वर्णयन्ति । केचित्, वैदिककाले अस्याः उल्लेखः नासीत् इति वदन्तः तस्याः अर्चनादिकमपि अवैदिकं इति वदन्ति । किन्तु सामान्यतः सर्वेऽपि गायत्रीदेवीम् अङ्गीकुर्वन्ति ।

वर्गः:मन्त्राः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
गतिविज्ञानम्

**गणितविज्ञानस्य** (**Dynamics**) शाखायां यस्यां स्थिरवस्तुषु कार्यकतॄणां बलानां अध्ययनं क्रियते सा स्थितिविज्ञानमिति नाम्ना अभिधीयते । गत्वरेषु च कार्यशीलानां बलानां अध्ययनं यस्यां गणितविज्ञानशखायां क्रियते सा तु गतिविज्ञानमिति अभिवानं लभाते ।

(१) **कस्यचित् वस्तुनः विरामावस्था, समरूप (uniform) गत्यवस्था** वा येन बाह्यकारणे परिवर्त्यते, परिवर्त्यितुं वा प्रयत्नः क्रियते तद् बलम् (Force) इति कथ्यते । कल्प्यं यद् कश्चिद् गुरुपदार्थः पृथिव्यां स्थितः त्वया च तदुत्थापनार्थं प्रयलः क्रियते तर्हि त्वया तत्र बलं प्रयुज्ज्यते । यदि चेद्  त्वदीयं बलं भुवः बलाधिकं भवेत् तर्हि त्वया पदार्थ उत्थाप्यते क्न्तु यदि चेद् त्वदीयं बलं पृथिव्याः बलान् न्युनं भवेत् तर्हि तद्वस्तु तत्रैव तिष्टति त्वदीयं बलं च अकिञ्चित्करं भवति ।

(२) **बलस्य आघूर्णनम् (Movement of a force)** कस्यचिद् अक्षस्य चतुदिक्षु कस्यचिद् बलस्य भ्रमणप्रयोजकः प्रभाव आघूर्णनमिति संज्ञां लभते । कस्यचिद् बलस्य आघूर्णनं तद्बलेन अक्षात् बलक्रियारेखापर्यन्तलम्बलम्बरूपान्तरालस्य गुणनफलेना तुल्यं भवति ।

कल्प्यं यद् कश्चिद् अक्षः  ’अ’ इति बिन्दुतः अभिसरति तर्हि तस्य अक्षस्य चतुर्दिक्षु क्स्यचिद् ’ब्’ इति बालस्य  आघूर्णनं  ’ ब् x अ प ’ इत्यस्य तुल्यं भविष्यति । यत्र ’ अ प ’ इति अ इति बिन्दुतः ’ ब् ’ इत्यस्य क्रियारेखायाः लम्बरूपान्तरालम् अस्ति । यदि चेद् कस्यचिद् बलस्य क्रियारेखा कुतश्चिद् बिन्दुतः आभिसरति तर्हि, बिन्दोः चतुर्दिक्षु, तस्य बलस्य आघूर्णनम् शून्यं भवति ।

## आघूर्णनसिद्धान्तः  (Principle of Movement) 
आघूर्णनसिद्धान्तम् अवगन्तुं एकेदृशी मीटरमापिका ग्राह्या यस्याः मध्ये शून्यचिन्हं स्यात् शुन्यस्य चोभयतः सेण्टीमीटरस्य चिह्नानि स्युः । मापिकामध्ये छिद्रमेकं कृत्वा तरैकं सूक्ष्मकीलकं निवेशनीयम् । कीलकं च एकस्मिन् आधारे संस्थाप्यम् दण्डश्च क्षैतिजः कार्यः । ततः मापिकायाः भुजयोर्द्वयोः तुल्यो विभिन्नसंहतिकौ वा माप्कौ सूत्रसहाय्येन प्रलम्बनीयौ । मापनीकायां तयोः स्थितिः तथा समञ्जनीयेयथा मापनिका क्षैतिजा भवेत् । विभिन्नसंहितिकाः मापकाः प्रलम्ब्य अन्यूनम् वारत्रयं प्रयोगाः करणीयाः परिणामाश्चेत्थं लेखनीयाः ।

यदि  चेद् प्रयोगः अवधानपूर्वकं क्रियते तर्हि आलम्बरस्य दक्षिणपार्श्वस्र्थेन भारेण आलम्बात् तस्य अन्तरालस्य गुणनफलेन तुल्यं भविष्यति ।  अयमेव सिद्धान्त आघूर्णनसिद्धान्त इत्यमिधीयते ।

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
ग्रहणम्

किन्नाम **ग्रहणमिति** जिज्ञासायामुच्यते गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्राहको यदा ग्राह्यं वस्तु गृह्णाति तदा ग्रहणम् । यतो ग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोर्योगो भवति । ग्रहणं पूर्णिमायाममावास्यायां वा भवति । परन्तु सर्वदा पूर्णिमान्ते अमावास्यान्ते वा न भवति, तदैव भवति यदा ग्राह्यग्राहकयोः पूर्वापरान्तराभावो याम्योत्तरान्तराभावश्च भवति । तदुक्तं सूर्यसिद्धान्ते –
:		**भानोर्भार्धे महीच्छाया तत्तुल्येऽर्कसमेऽपि वा ।**
:		**शशाङ्कपाते ग्रहणं कियद्भागाधिकोनके ॥**
अर्थात् –सूर्यतः राशिषट्कान्तरे पृथिव्याश्छाया (भूभा) तथा च तया महीच्छायया समे अर्कसमे वा कियद्भागाधिकोनके शशाङ्कपाते ग्रहणं सम्भवति । अत्र कियद्भागाधिकोनके इत्यस्मिन् वाक्ये कियत् शब्दः किञ्चिदित्यर्थस्य ज्ञापकः । 
## ग्रहणावयवाः
ग्रहणं द्विविधम् । चन्द्रग्रहणम्, सूर्यग्रहणञ्च । उभयोः ग्रहणयोः पञ्चावयवाः सन्ति । यथा- 
*स्पर्शः 
*उन्मीलनम् 
*मध्यग्रहणम्
*सम्मीलनम् 
*मोक्षश्चेति सर्वग्रहणे ।
अत्र यदा ग्राहकवस्तु ग्राह्यं स्पृशति तदा ग्रहणस्य स्पर्शरूपावयवः ।  ग्राह्यवस्तुनः अर्धभागः यदा ग्राहकमध्ये प्रविशति तदा सम्मीलनकालः । ग्राह्यग्राहकयोः  केन्द्रयोगः यदा भवति तदा मध्यग्रहणम् । ग्राह्यबिम्बस्य मोक्षकालारम्भकालः उन्मीलनम् । ग्राहकात् ग्राह्यवस्तुनः सम्पूर्णमुक्तिः मोक्ष इत्युच्यते । चन्द्रग्रहणे पूर्वकपाले स्पर्शः पश्चिमे मोक्षः । सूर्यग्रहणे पश्चिमे स्पर्शः पूर्वे मोक्षः ।

## चन्द्रग्रहणम्
चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः ग्राहकश्च राहुसंज्ञया प्रसिद्धा भूच्छाया (भूभा) कथ्यते । चन्द्रस्य स्वतः प्रकाशः नास्ति । सः सूर्यस्य प्रकाशेन प्रकाशितो भवति । चन्द्रः स्वगत्या स्वकक्षायां पूर्वभिमुखो गच्छन् भूच्छायायां प्रविशति । तदा सा भूच्छाया चन्द्रस्य आच्छादिका भवति । यदा भूभां चन्द्रः स्पृशति तदा चन्द्रग्रहणस्य स्पर्शकालः प्रारभ्यते । यदा चन्द्रस्य अर्धभागः भूच्छायया आच्छादितो भवति तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्मीलनकालः । यदा पुनः चन्द्रः सम्पूर्णतया भूभायां प्रविशति तदा केन्द्रयोगेन चन्द्रग्रहणः मध्यः । यदा च भूच्छायया चन्द्रः अर्धमुक्त भवति तदोन्मीलनकालः । यदा चन्द्रः सम्पूर्णमुक्तस्तदा मोक्षकालः । तदुक्तं –**भूच्छायां प्राङ्मुखश्चन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ** इति ।

## सूर्यग्रहणम्

सूर्यात् षड्राश्याभ्यन्तरे चन्द्रः यदा भवति तदा पूर्णिमान्तकालः । अस्मिन् ग्रहणे भास्करस्य छादकः चन्द्रो भवति । एतेन यथा मेघाच्छन्नो रविः क्वचिच्छन्नः क्वचिद् दृश्यश्च तथैव भिन्नकक्षास्थेन इन्दुनाऽऽच्छादितः सूर्यः क्चचिदाच्छादितः क्वचिद् दृश्य एव अतस्तदा सूर्यग्रहणम् । सूर्यग्रहणं न सार्वभौममस्ति सूर्यपृथिव्योर्मध्यभागे यदा चन्द्र आगच्छति तदा चन्द्रस्य छाया पृथिव्यां पतति । तदुक्तं सूर्यग्रहणविषये सूर्यसिद्धान्ते – **छादको भास्करस्येन्दुरधः स्थो धनवद् भवेदिति** ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तवः 
* ग्रहणचक्राणाम् आवली
* ५००० वर्षाणां ग्रहणान्वेषणम्
* नासा ग्रहणविषयकं जालपुटम् 
* International Astronomical Union's Working Group on Solar Eclipses 
* Mark's eclipse chasing website 
* Interactive eclipse maps site 

;Image galleries
*The World at Night Eclipse Gallery 
* Solar and Lunar Eclipse Image Gallery
* Williams College eclipse collection of images
* Prof. Druckmüller's eclipse photography site

वर्गः:खगोलविज्ञानम्
वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
आयतनम्

नचिद् वस्तुना नभसि यावत् स्थानम् आवृतं भवति अथवा यावन्मात्रं तस्याकारो भवति स एव वस्तुनः **आयतनम्** (**volume**) इत्यभिधीयते । आयतने वस्तुनः दैर्घ्यं विस्तारम् उच्छ्रितिश्च सम्मिलिताः भवन्ति । आयतनस्यापि मात्रकाणि दैर्घ्यस्यैव मात्रकेभ्यः विनिस्सृतानि । मीटरपध्दत्यां यस्य पिण्डस्य प्रत्येको बाहुः एकसेण्टीमीटरपरिमितो भवेत् आयत्नाकारको तत्पिण्ड आयतनं भवति । अर्थात् एकघनसेण्टीमीटरपरिमाणम् आयतनस्य मात्रकमिति मन्यते । यदि चेद्  एकघनसेण्टीमीटरपरिमितं पिण्डम् आदाय तस्य दैर्घ्यं विस्तृतिम् उच्छ्रितिं च् समरूपेण दशघा विभज्य एकमिलीमीटरपरिमिताः क्षुद्रघनाः क्रियन्ते तर्हि तेषां संख्या १० × १० × १० =१००० भवति ।

**अतो १० × १० × १० = १०० घनमिलीटराणि = १ घनसेण्टीमीटरम्

**१००० घनसेण्टीमीटराणि = १ घनडेसीमीटरम् = १ घनमीटरम्**

इत्थमेव अन्यानि मात्रकाणि लिखितुं शक्यानि । आङ्लपध्दत्यां आयतनं दैर्घ्ये, विस्तार उच्छ्रित्यां च् एकफुटपरिमितं भवति । अर्थात् १ घनफुटपरिमाणं आयतनस्य मात्रकं नन्यते । अधोलिखितेन प्रकारेण तेषां सम्बन्धो भवति ।

**१२ × १२ × १२ = १७२८ घनेञ्चानि = १ घनफुटम्

**३ × ३ × ३ = २७ घनफुटानि = १ घनगजम् ।**

## आयतनस्य मापनरीतयः
यदि चेद् पिण्डः केनचिद् नियताकारेण सम्पन्नो भवेत् तर्हि तस्य आयतनं क्षेत्रफलवत् रेखागणितसूत्रेण उपलभ्यते । तत्सम्बन्धीनि कतिपयानि सूत्राणि निम्नाङ्कितानिः

एकस्मिन् घनफुटे घनेञ्चानां संख्या-

**आयताकारपिण्डस्य आयतनम् =दैर्घ्यं × विस्तारः × उच्छ्रितिः

**घनस्य आयतनम् = (भुजा)३

**वलयदण्डकस्य आयतनम् = π (त्रिज्या)२ × उच्छ्रितिः

**गोलस्यमाय तनम् = ४/३ π (त्रिज्या)३'''

यदि चेत् पिण्डः केनचिद् नियताकारेण सम्पन्नो न भवेत् तर्हि तस्य आयतनं मापितुं मापनपात्रकं (Graduated Cylenders) न्यूरिटम् (Burette) वा प्रयुज्यते । जलस्य स्थानान्तरणरीत्या च पिण्डायतनम् इदमेकं शिशकमयं वलयाकारकं पात्रं भवति यस्मिन् अधस्तलात् ऊर्घ्वभागे घनसेण्टीमीटरपर्यन्तेन आयतनेन संयुक्तानि भवति । यदा अनेन कस्यचिद् ईदृशस्य द्रवस्य आयतनं माक्त्यते येन तस्य तलम् आर्द्रीक्रियते तर्हि चक्षुषी अवतलतस्य (Concave) निम्नतमविन्दोः स्पर्शरेखायां स्थाप्येते । यदातु पारदस्य आयतनं माप्यं तर्हि चक्ष्युषी उत्तलतलस्य (Convex) ऊर्घ्वतमस्य बिन्दोः स्पर्शरेखायां स्थाप्येते ।

यदा कस्यचिद् बृहद्पिडण्स्य आयतनं ज्ञातव्यं भवेत् तर्हि ईदृशं मापनपात्रकं गृह्यते यस्याभ्यन्तरे पिण्डः प्रवेशनीयो भवति । मापनपात्रके जलं निक्षिप्य जलस्य अवतलतलस्य निम्नतमबिन्दोः सम्मुखे नेत्रे संस्थाप्य जलायतनं पठ्यते । तदनु सूत्रवध्दः पिण्डः जले निमज्ज्यते । कार्येऽस्मिन् अवघानीयं यत् पिण्डः शनैश्शनैः जले निक्षेप्यः । येन जलं मापनपात्रकस्य भिक्त्यां उत्क्षिप्तं न भवेत् ।

यदा पिण्डः पूर्णरूपेण जले निमज्रति तदा जलस्य अवतलतलं दृष्ट्वा जलायतनं परिज्ञायते । द्वितीयातनात्  प्रथमायतनस्य ऊनीकरणात् पिण्दस्य आयतनं विज्ञायते । यदि चेत् पिण्डः कश्चिद् द्रावकमयः पदार्थः कार्कनामकः पदार्थो वा भवेत् तर्हि कयाचिद् दीर्घसूचिकयाः तं जले निमज्ज्य आयतनं लक्ष्यते । निमज्जकनामकेन (sinker) केनचिद् धारुखण्डेन सह आबध्दय कार्क जले निमज्ज्यते ।प्रथमं केवलं निमज्जकस्य आयतनं ज्ञायते तदनु कार्कनिमज्जकयोरुभयोर आयतनं उपलभ्यते । कार्कनिमजकयोरुभयोर् आयतनात् निमज्जकमात्रस्य आयतनम् ऊनीकृत्य कार्कस्य आयतनम् उपलभ्यते ।

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
प्रजावाणी (कन्नडदिनपत्रिका)

“प्रजावाणी” कर्नाटकराज्ये प्रसिद्धासु कन्नडदिनपत्रिकासु अन्यतमा वरीवर्ति । तत्रापि विशेषतः कर्नाटकस्य दक्षिणजिल्लासु अतीव जनप्रियतामापन्नास्ति । *पदसम्पदः*, *चिनकुरळी* इत्यादिव्यङ्ग्यचित्राणां विभागैः प्रजावाणी अतिवविशिष्टतमा वर्तते । अस्यां दिनपत्रिकायां प्रकटितासु प्रचलित-राजकीयार्थिकवर्तासु राज्यराष्ट्रस्तरेषु चर्चाः सम्भवन्ति । भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं प्रारब्धासु कन्नडदिनपत्रिकासु प्रजावाणी मुख्यस्थानं भजते । 
## आरम्भः
१९४८ तमे वर्षे प्रारब्धायाः *डेक्कन हेराळड्* नामिकायाः आङ्गलदिनपत्रिकायाः अनन्तरं शीघ्रमेव इयं प्रजावाणी दिनपत्रिकाऽपि आरब्धाऽसीत् । १९४८ तमे वर्षे, अक्टोबर मासे ३० दिनाङ्के प्रजावाणी आरब्धा । तथा च शिघ्रतया प्रसिद्धिमवाप १५४८ तमे वर्षे श्रीगुरुस्वामीमहाभागानां  *दिप्रिण्टर्स्* मुद्रणालयद्वारारब्धासीत् । २००८ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर मासस्य १० दिनाङ्के अस्याः पत्रिकायाः षष्टिसंवत्सराः पूर्यन्ते । अस्याः सम्पादकः श्री के. एन्. तिलककुमारः आसीत्, ततः श्री . के. एन् . शान्तकुमारः,  श्री. बी. पुट्टस्वामय्यः, ततः श्री. खाद्री शामण्णः, श्री. टी. एस्. रामचन्द्ररायः इत्यादयः सम्पादकाः आसन् । 
## भूतपूर्वसम्पादकाः
एतावत्रा  भूतपूर्वाः सम्पादकाः तावत् एवं सन्ति – श्री.वै. एन्.कृष्णमूर्ती,एम्.वी. सिङ्ग के. एन. हरिकुमारः, के. एन. शान्तकुमारः, के. एन. तिलक कुमारः, के. एन. शान्तकुमारः, श्री मलक्ष्मणकोसे च । 
## भूतपूर्वसहसम्पादकाः
पि रामण्णः
वी. एम्. कृष्णमूर्ती. 
जी. एन, रङ्गनाथाएव, श्रीधराचार्यः,
शैलसचन्द्रमुत्पः, 
आर. पीजगदीशः
पद्यराजदण्डावतिः च ।
## भूतपूर्वसहायकसम्पादकाः
मागडि अपालकृष्णः
श्रीधरकृष्णमूर्ती
जी. एस्. सदाशिवः
डी.वी. राजशेखरः
लक्ष्मणकोडसे
शिवाजीगणेशः
ई.वी. सत्यनारायब्वः
इत्यादयः ।

प्रजावाण्याः अनुपुरवणी- साप्ताहिकपुरवणी डति तस्याः अवलोककर्तारः बी. वी. वैकुण्ठराजु, जी. एन् रङ्गनाथराव, डी.वी. राजशॆखरः, गङ्गाधरमोदलियार्, पी के हरिचब्ब इत्यादयः । श्री मलक्ष्मणकोऽसे इदानीन्तनसंम्पादकाः सन्ति ।
## भ्रातृप्रकाशनानि
* डेक्कन् हेराल्ड्, आङ्ग्लदिनपत्रिका
* सुधा, कन्नडसाप्ताहिकी
* मयूर, कन्नडमासिकी

## सन्दर्भाः
## बाह्यसम्पर्कतन्तवः 
* http://www.prajavani.net/
* http://www.prajavaniepaper.com/

वर्गः:कर्णाटकराज्यम्

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
तोडिरागः

**तोडिरागः** कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । वेङ्कटमखेः मेलकर्तृरागव्यवस्थायाः अनुगुणम् अयं रागः  ८ तमः मेलकर्तृरागः अस्ति।  मेलकर्तृरागव्यवस्थायाम् एतस्य रागस्य नाम "हनुमत्तोडि"। सङ्गीतव्यवहारे बहव: जना: विद्वाम्स: च  "एष: तोडिराग: बहु कष्ट:" इति वदन्ति।  सादारनतया गायकाः एतस्मिन् रागे प्रधानगीतम् गायन्ति, सङ्गीत उत्सवेषु।

## लक्षणानि
गोविनदस्य सङ्गीतग्राहचूडामणि पुस्तके स: वदति, तोडिरागस्य विशये -  
::*ससाधारणगन्धरा कैशिकीसमलंकृता । तथैवेतरशुद्धा च पूर्णारोहावरोहिका । *
 

नेत्रचक्रे द्वितीयः रागः। अस्मिन् रागे शुद्धऋषभम्, सादारणगान्धारम्, शुद्धमध्यमम् , शुद्धधैवतम् , कैशिकिनिशादं च स्वराः भवन्ति। यतः अयं रागः मेलकर्तृरागः अस्ति, अतः वयं एतं रागं "सम्पूर्णरागः" इति वदामः । सम्पूर्णरागः इत्युक्ते सप्तसवराः अपि भवन्ति। मध्यमं विहाय तोडिरागः  भवप्रियारागस्य (४४ मेलकर्तृरागः) समानः एव । 

## स्वभावः
एषः पुरातनः रागः करुणया भक्त्या च संयुक्तः। तम् सर्वदा गातुं शक्यते।  तोडिरागः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतपद्धतौ भैरवि तात् इति कथ्यते  । 

अस्मिन् रागे खरहरप्रियारागं,  मोहनरागं, नटभेरवरागं च प्रति ग्रहभेदः कर्तुम् अवकाशः अस्ति । साधारणतया श्रुतिः षड्जे भवति।  किन्तु ग्रहभेदे श्रुतिः अन्ये स्वरे भवति। यदा वयम् एवं कुर्मः, तदा भिन्नाः रागाः आगच्छन्ति ।
## जन्यरागाः
तोडिरागस्य अनेका: जन्यरागाः सन्ति।  तेषु  जन्यरागेषु असावेरिरागः, सिन्धुभैरविरागः, भूपालरागः, धन्यासिरागः च सुप्रसिद्धाः सन्ति ।
## प्रसिद्धानि कीर्तनानि
अधः मायामालवगौलरागे प्रसिद्धानाम्  कीर्तनानाम् आवलिः दत्ता अस्ति -
# "कोलुवमारेगडा", "दाशरथि नी रुनामु", "कदनुवारिकि" - त्यागराजः, तेलुगुभाषा
# "भरति मामव", "सरसीजनाभ" - स्वाति तिरुनालः, संस्कृतभाषा
#"कार्तिकेय गाङ्गेय" - पापनासम् शिवन्, तमिळ्भाषा

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
द्रव्यम् (भौतविज्ञानम्)

## द्रव्यस्य सामान्यगुनधर्माः
### घनद्रव्यावश्यकात्मकानि द्रव्याणि
विश्वे घनद्रववाष्पकात्मकस्ववस्थसुपमभ्यन्ते द्रव्यानि। प्रयेकस्था अवस्थायाः कतिपयाः विशिष्ट गुणधर्माः। केचिद् गुणधर्माः द्रव्यणां सर्वास्वस्थासु उपमभ्यन्ते। तेऽधोमोखिताः -

* **द्रव्यं स्थानम् आवृणोतु**- प्रत्येकम् वस्तु स्वकीयायतनानुसारेण आकाशे स्थानम् आवृणोति। यत्राकाशे किञ्चिद्  वस्तु तिष्टति तत्र अन्यत् वस्तु प्रवेष्टुं न शक्नोति।
यदि कस्यचिद् बोतलस्य मुखं जले निमज्ज्यते तर्हि जलं बोतलाम्यन्तरे न प्रविशति।

यतः वायुना बोतलस्य स्थानम् आव्रृतमस्ति। यदि चेद् बोतलस्य मुखं किञ्चिद् साचीकृत्य निर्गमनावकाशो दीयते तर्हि वायुः निर्गच्छति जलेन च तस्य स्थानम् पूर्यते।जले यदा शर्करा विलाप्यते तर्हि प्रतीयते यद् शर्करा तदेव स्थानं व्याप्नोति यत्र जलम् वर्तते किन्तु , वस्तुतः शर्कराणुभिः (molecules of sugar) जलाणानामन्तरा वर्तमानरिक्तस्थानमेवे पूर्यते। यदा काष्ठे कश्चिच्छ्कुः निवेस्यते तर्हि शङ्कुना यत्स्थानमधिक्रियते ततः काष्ठोऽपसरति।

* **द्रव्यं भरन्वितम् भवति**- स्थानावरकत्वेन सहैव प्रत्येकप्रकारकम् द्रव्यं भरान्वितं भवति। वस्तुतोऽस्माभिः तद्वस्तु एव द्रव्यमिति नम्नाधीयते यस्मिन् भारो वर्तते। केषा`ञ्चित् वस्तूनां भारो न्यूनः केषाञ्चिच्चाधिको भवति।  एको लौहदण्डः तुल्यायतनकाद् काष्ठदण्डाद् गुरुतरो प्रतीयते । कतिचिद्वस्तूनि तावल्ल्लाघवयुक्तानि भवन्ति यावदस्माभिः तेषां भरो नानुभूयते । किन्तु एकस्याः शिद्धतुलायाः साहाय्येन तेषां भारो विज्ञेयो भवति। यदि चेद् पादकन्दुकस्य निर्वातो ब्लेडरः तोलयित्वा वायुना संपूर्यते भूयश्च तोल्यते तर्हि द्वितीयावस्थायां पूर्वापेक्शया अधिको भारः ज्ञायते।

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पद्मनाभतीर्थः

::**पूर्णप्रज्ञकृतं भाष्यम् आदौ तद्भावपूर्वकं ॥**
::**योव्याकरोन्नमस्तस्मै पद्मनाभाख्य योगिने ॥**

श्रीमदानन्दतीर्थभागवत्पादमुखकमलतः भक्तिविरक्तिशुश्रूषादिसम्पदा गुरुं सद्यः स्वानुग्रहोन्मुखं विधाय सद्योपलब्धज्ञानमकरन्दाः श्री पद्मनाभतीर्थ श्रीचरणाः इति श्रूयते सुमध्वविजये । एते ज्ञानिवर्याः गोदावरीतीरस्थाः इति ज्ञायते ।
::**आकृष्टोऽस्य गुणैर्व्याप्तैर्यो गोदाया उपाययौ ।**
::**स पद्मनाभतीर्थाख्यः शिष्योऽन्योभूत् सुचेतसः ॥** (सु.म.१५.१२०)	

एकदा गोदावरीतीरे उपन्यासं वदन्तं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतम् आचर्यवर्यं तेषां गाम्भीर्यं धृतिम् उरुवीर्यभावं ब्रह्मतेजः व्याख्यानकौशलं देहसौष्टवं च अवगम्य तैः गुणैः आकृष्टः सन् शिष्यत्वं प्रापुः ।
::**श्रुत्या मत्या सदा भक्त्या विरक्त्या नित्यसेवया ।**
::**तस्मै प्रसन्नः प्रज्येक्षः सद्यो विद्यां ददौ शुभाम् ॥** (सु.म.१५.१२१)

यद्यापि यतीन्द्राः बहुदेशजाः शिष्याः अभवन्नपि, श्रवणमननादिना, भक्त्या, वैराग्येण, गुरुशुश्रूषया च प्रसन्नः पूर्णप्रमतिः अस्मै सद्विद्यां संस्थानप्रदानद्वारा पूर्णानुग्रहं च चकार ॥
::**वेदप्रवचनाचार्यशिष्योऽसाविति पूजितः ।**
::**सभ्यः सभायां यो वेदं व्याचख्यौ वेदसारवित् ॥**

वेदप्रवचनाचार्य शिष्यतया सर्वसभाजितानां प्राचीनटीकाकृतां श्रीपद्मनाभतीर्थ गुरुवर्याणां श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादकृतप्रकरणसप्तकटीकानां द्वैतसाम्राज्ये अनितरसाधारणं स्थानमस्ति । अद्वैतदर्शने असाधारणं पाण्डित्यं सम्पाद्य श्रीमदानन्दतीर्थानां सम्पर्केण द्वैतदर्शनम् एते उररीचकृः । यथा त्रिविक्रमपण्डिताचार्याः । उभावप्येतौ श्रीमदाचार्याणां पूर्णानुग्रहभाजौ सत्तर्ककेसरिणौ । उभाभ्यामपि श्रीमदाचार्यकृताः ग्रन्थाः व्याख्याताः ।
::		**वेदान्ताब्धिं न यो जातु जहौ विद्वत्तिमिङ्गिलः ।**
::		**युक्तिप्रवाहसंरभ्मात् परशास्त्रनदीचरः ॥**
::		**व्याख्या प्रणादमात्रेण वीरम्मन्यान् स्वमण्डले ।**
::		**मायाविग्रामसिंहान् यो वादसिंहो निराकरोत् ॥**
::		**मत्तदुर्वादिमातङ्गर्कमस्तकदारणे ।**
::		**पञ्चास्यो योऽभवद्यक्तं चतुरास्योपि केवलम् ॥**
::		**सन्न्यायरत्नावलिरप्युदपादि यतः शुभा ।**
::		**टीका परा नुव्याख्याया अनर्घा बोधसागरात् ॥**

सन्न्यायरत्नावलीनाम्ना व्याख्यानेन भूषितं श्रीपद्मनाभतीर्थयतिना श्रीमध्वकृतम् अनुव्याख्यानम् । तथैव विष्णुतत्त्वविनिर्णयाख्यः आचार्यमध्वकृतः ग्रन्थः त्र्यायरत्नावली नम्ना व्याख्यायि । सोऽयं व्याख्याग्रन्थः ऐद्म्प्राथम्येन अत्र प्राकाशि । व्याख्यायामस्याम् आदावन्ते वा मङ्गलपद्ये न स्वनाम निरटङ्कि ग्रन्थकारेण । अथापि मङ्गलकोशे ग्रन्थान्ते श्रीपद्मनाभयत्युज्ञत्वं स्फुटं उपलभ्यते । एवम् अन्ये च बहवः ग्रन्थाः एर्तैव्याख्यायि । श्रीराघवेन्द्रतीर्थप्रभृतिभिः टिप्पणिकारैः तत्र सन्दर्भवशात् श्रीपद्मनाभतीर्थ भट्टारक नामोल्लेखनपूर्वकम् उद्द्वतं वाक्यम् अस्यां टीकायाम् उपलभ्यते । न केवलं राघवेन्द्रतीर्थ प्रभृतिभिः अपि तु श्रीमट्टीकाकृत्पादैः श्रीमन्न्यायसुधामङ्गलाचरणे 
::	**रमानिवासोचितवासभूमिः सन्नयायरत्नावलिजन्मभूमिः ।**
::	**वैराग्यभाग्यो मम पद्मनाभतीर्थामृताब्धिर्भवताद्विभूत्यै ॥**
इति तान् भक्त्यतिशयेन आनेमिरे । तेन इदं ज्ञायते प्राचिनटीकाकीराः इति प्रथिताः श्रीपद्मनाभतीर्थश्रीचरणाः श्रीमाध्वसम्प्रदाये महदुन्नतं स्थानं अवापुः । एते कर्नाटकराज्ये हम्पीनगरसमीपे नववृन्दावनाख्ये पुरे हरि पदं प्रापुः ।

वर्गः:संस्कृतलेखाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
कूर्मावतारः

भगवतः प्रमुखदशावतारेषु मत्स्यावतारः प्रथमः मन्यते । द्वितीयस्तु **कूर्मावतारः** इति । कूर्मस्यापरं नाम कच्छपः इति । कूर्मावतारे भगवान् विष्णुः क्षीरसमुद्रस्य मन्थनकाले मन्दारपर्वतं स्वकवचे अधरत् । एवं भगवता विष्णुना मन्दारपर्वतसाहाय्येन तथा वासुकिसर्पसाहाय्येन देवासुरमन्थनद्वारा चतुर्दशरत्नानि प्रापितानि । समयेऽस्मिन् विष्णुना मोहिनीरूपं धृतम् ।
## कथा
देवराजस्य इन्द्रस्य शौर्यमवलोक्य ऋषिदुर्वासा तस्मै पारिजातपुष्पमालां समार्पयत्, किन्तु देवराजेन्द्रः मालामगृहीत्वा ऐरावतायायच्छत् । ऐरावतोऽपि तां भूमौ अक्षिपत् । एतद्दृष्ट्वा क्रोधान्वितेन दुर्वासार्षिणा देवताः शापिताः । तस्मात् देवताः स्वशक्तिवञ्चिताः अभवन् । अस्मान्निराशाः भूत्वा सर्वे ब्रह्मणः सकाशं अगच्छन् । ब्रह्मा ताः विष्णुं सम्पर्कयितुमकथयत् । विष्णुना ताः आदिष्टाः यत् ताः क्षीरसमुद्रमन्थनं कुर्युः, यस्मात् अमृतं निगरिष्यति तथा अमृतपानानन्तरं स्वशक्तिं पुनः प्राप्स्यन्ति । कठिनं कार्यमिदं वासुकिमन्दारपर्वतसाहाय्येनैव भवितुं शक्यते । यत्र मन्दारपर्वतं दण्डवत् तथा वासुकिं रज्जुवत् प्रयोक्तुं शक्यते । परन्तु एतस्मै कार्याय असुराणामपि साहाय्यमावश्यकम् आसीत् यस्मात् देवताः आतङ्किताः सञ्जाताः विष्णुना असुराः बोधिताः, असुरैरपि अमृतलोभेन कार्यायास्मै अङ्गीकृतम् ।

सर्वेऽपि मिलित्वा समुद्रमन्थनं प्रारब्धम् । एकस्मिन् पार्श्वे असुराः अन्यस्मिन् पार्श्वे देवताः वासुकिमधरन् । अस्य मन्थनकारणात् वासुकिमुखात् गरलं निष्कासयितुं प्रारब्धं यत् समग्रविश्वाय सङ्कटस्वरूपमभवत् । तदैव भगवान् शङ्करः सङ्कटमोचकत्वेन समागत्य गरलसेवनमकरोत् । तथा स्वकण्ठे तदस्थापयत्, यस्मात् सम्पूर्णकण्ठः नीलवर्णीयः सञ्जातः । अत एव तस्य नाम नीलकण्ठः अभवत् । मन्थनकार्यं चलदेवासीत् किन्तु शनैः शनैः मन्दारपर्वतः समुद्रान्तः गन्तुं प्रारब्धः । तदैव भगवान् विष्णुः कूर्मावतारत्वेन अवतीर्य स्वपृष्ठे पर्वतं स्व्यकरोत् । तस्य कूर्मस्य पृष्ठभागस्य व्यासः 100,000 योजनपरिमितमासीत्। पुनरपि मन्थनं प्रारब्धम् । अस्मात् मन्थनात् कामधेनुः, लक्ष्मीः चेत्यादीनामाविर्भावः सञ्जातः । अन्तिमे धन्वन्तरिः स्वहस्ते अमृतकलशं स्वीकृत्य प्रकटितः । एवमेव कूर्मावतारं धृत्वा भगवान् विष्णुः सृष्टितत्त्वं समरक्षयत् ।

कूर्मभगवतः पूजार्थम् आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरजिल्लायां कुरुमाय इत्यत्र कूर्ममन्दिरं विद्यते ।

वर्गः:दशावतारः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मत्स्यावतारः

**मत्स्यावतारः** भगवतः विष्णोः दशावतारेषु अन्यतमः विद्यते । पालनकर्तारूपेण विष्णुः मन्यते । अतः ब्रह्माण्डस्य रक्षायै विविधावतारान् धरति । श्रीमद्भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेनापि उक्तम् –

	**यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।**
	**अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।**
	**परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतां** 
	**धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ।।** इति

यदा ब्रह्माण्डमिदं संकटे आपतति तदैव भगवान् विष्णुः अवतरति विभिन्नावतारेण । एवमेव ब्रह्माण्डस्य आवधिकविघटनप्रलयात् प्राक् प्रजापतिब्रह्मणः मुखात् यदा वेदज्ञानं निस्सृतं तदा हयग्रीवासुरः तच्चोरयित्वा अगिलत्, तदा भगवान् विष्णुः मत्स्यरूपेण अवतीर्य राज्ञः सत्यव्रतमनोः सकाशे लघुमत्स्यरूपेण प्रकटितः ।

नित्यकार्यत्वेन यदा सत्यव्रतः प्रत्यूषैव सूर्यार्घ्यं ददन् आसीत् तदा एकः लघुमत्स्यः हस्ते उत्थाय अवदत् – राजन्! मां कमण्डलौ स्थापय इति । दयाधर्मानुसारेण राजा तं मत्स्यं कमण्डलौ संस्थाप्य गृहं प्रत्यागतः । गृहप्रापणपर्यन्तं सः मत्स्यः कमण्डल्वाकारं प्राप्नोत् । राजा तं वृहदाकारपात्रे अस्थापयत्, किन्तु किञ्चित् समयानन्तरं सः मत्स्यः तत्पात्राकारं प्राप्नोत् । अन्ते राजा तं मत्स्यं यदा समुद्रे अस्थापयत् तदा सः समग्रं समुद्रमेव आच्छादयत् । तदा सः सुवर्णः मत्स्यः दिव्याकारं प्रदर्श्य तं भक्तम् असूचयत् यत् तद्दिनात् सप्तमे दिवसे ब्रह्माण्डे प्रलयः आगमिष्यति तथा ततः परं विश्वस्य नूतनसृष्टिः भविष्यति इति । अतः सत्यव्रतमनुम् औषधि-बीज-पशु-सप्तर्षि-आदीनां सङ्ग्रहं कृत्वा भगवता प्रेषितायां नौकायां संचयितुम् अकथयत् ।

पश्चात् सः विशालमत्स्यः हयग्रीवासुरं मारयित्वा वेदान् संरक्ष्य ब्रह्मणे समार्पयत् । यदा ब्रह्मा शयनात् उत्थितः तदा प्रलयः अन्तिमचरणे आसीत् । एतत् ब्रह्मणः रात्रिः इत्युच्यते, यत् गणनानुसारेण 4,320,000,000 वर्षाणि यावत् चलति। यदा समुद्रतरङ्गाः ब्रह्माण्डं भष्मीभूतं कर्तुं प्रारब्धं तदा एका विशालनौका समागता यत्र सर्वेऽपि उत्थिताः । मत्स्यावताररूपीभगवान् सर्पराजवासुकिं रज्जुरूपेण बध्नाय सुमेरुपर्वतदिशं प्रस्थितः । पथि भगवान् मत्स्यनारायणः सत्यव्रतमनुं मत्स्यपुराणमश्रावयत् । इत्येवं भगवान् विष्णुः सर्वान् प्रलयात् अत्रायत्, तथा औषधि-पश्वादीन् संरक्ष्य मत्स्यपुराणविद्यां नवयुगे प्रासारयत् ।

मनुमत्स्यकथा उत मत्स्यावतारकथा शतपथब्राह्मणे, महाभारतस्य वनपर्वणि, मत्स्यपुराणे, भगवत्पुराणे तथा अग्निपुराणेऽपि प्राप्यते । शतपथब्राह्मणे वैवश्वतमनुः इति उल्लिखितमस्ति । सामान्यतया कथा सर्वत्रापि समानैव विद्यते । महाभारतस्य वनपर्वणि वैवश्वतमनुः इत्यनेन अभिहितं वर्तते  ।

शतपथब्रह्मणे उत्तरदिशि स्थिते पर्वते मत्स्यः नौकामनयत् इति प्राप्यते यत् महाभारतस्य वनपर्वण्यपि समानतया दृश्यते । मत्स्यपुराणे मलयपर्वतः इत्युल्लेखः प्राप्यते । 	मत्स्यभगवतः पूजार्थं कानिचन मन्दिराणि प्राप्यन्ते येषु शङ्खोदरमन्दिरं द्वाराकायाम्, वेदनारायणमन्दिरं नागलापुरे, कोनेश्वरं मत्स्यकेश्वरमन्दिरं त्रिणकोमाल्याम् चेति वर्तते ।	राजस्थाने बहूनि मीनेशमन्दिराणि विद्यन्ते। किन्तु प्रथममीनेश्वरमन्दिरं राजस्थानस्य पुष्करे, अन्यत् मलाराणाचौरग्रामे यत् स्वामीमाधोपुरे वर्तते ।

वर्गः:दशावतारः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मरीचिका (भौतविज्ञानम्)

मरुस्थले कदाचिद् यात्रिणः दूरतोऽवगच्छन्ति यत् कस्मिंश्चिद् स्थाने जलं वर्तते किन्तु यदा ते तत्र गच्छन्ति तर्हि जलं न प्राप्नुवन्ति । वर्ण्यते यत् इत्यमेव पिपासितः मृगः जलम् अवगम्य स्थानादेकस्मात् अन्यं प्रतिधावति अन्ते च पञ्चत्वं प्राप्नोति । अतएव प्रतारणा चेयं मृगतृष्णिकेति नाम्नाभिधीयते । कारणञ्चास्य प्रकाशस्य पूर्णपरावर्तनमस्ति । सूर्यतापाद मरुस्थलीयाः सिकताः अत्युष्णाः भवन्ति तत्स्प्रशेन भुवोऽभ्याशवर्ती वायुः सर्वाधिक उष्णो भवति वायोश्च ऊर्ध्ववर्तिनाम् आवरणानां तापः क्रमशः ह्रसति । अतएव वायोः ऊर्ध्ववर्तीनि आवरणानि अधोवर्तिनाम् आवरणानाम् अपेक्षया सधनानि भवन्ति पृथ्वी प्रति गमनशीलाः किरणाः सघनमाध्यमात् विरलमाध्यमे प्रविशन्ति अभिलम्बाच्च ते दूरम् अपसरन्ति । अन्ते च तेषाम् आपतनकोणः क्रान्तिकाद् कोणाद् बृहद् भवति किरणश्च ते परावर्तिताः भूत्वा उपरि प्रत्यावर्तन्ते । यर्हि ते किरणः यात्रिणाः नेत्रं प्राप्नुवन्ति तर्हि तेन वृक्षः तस्यां दिशि अवलोक्यते यतः किरणाः तस्य नेत्र प्रति गच्छान्ति । किन्तु , क्तैपयकिरणाः वृक्षशिखरात् साक्षादेव यात्रिणः नेत्रं प्राप्नुवन्ति । एतेन स वृक्षान् तेषां प्रतिबिम्बान् च वाथार्थ्थेण तद्वदेव पश्यति यथा सरोवरे । यहि यात्रो तत्स्थानं प्राप्नोति तर्हि तत्र जलं न् अप्राप्यते तथाच तदेव दृश्यं भूयोऽग्रं सरति । वृक्षात् नेत्रं यावत् किरणानाम् आगमनं चित्रे प्रदर्शितम् ।

## शीतप्रधानप्रदेशेषु मृगमरीचिका
अतिशितप्रधानेषु देशेषु वायोर अघोवर्ति आवरणम् ऊर्ध्ववर्त्यावरणापेक्षया शितलं भवति । एतादृश्यां दशायां दूरस्थं वस्तु , यथा जलयानप्रभृतिभ्यः आगन्तुकः प्रकाशः , ऊर्ध्वं प्रति गमनसमये अभिलम्बात् (Normal ) दूरं प्रति अपवर्तितो भवति अन्ते च पूर्णपरावर्तितो भूत्वा द्र्ष्टुः नेत्रं प्रति प्रत्यावर्तते । अतएव तद्वस्तु वायौ तदवैपरीत्येन लम्बितं दृश्यते यथा चित्रे प्रदर्शितम् । उदारणम् - कस्यश्चिद नद्याः वास्तविकं गम्भीरत्वं ४ मीटर परिमितम् अस्ति तर्हि तत्याः आभासिकं गम्भीरत्वं किं भविष्यति ।
वास्तविकं गम्भीरत्वम् /आभासिकं गम्भोरत्वम् = µ (जलार्थम्)
आभासिकं गम्भीरत्वम् = वास्तविकं गम्भीरत्म्/ µ = ४/१.३३ मीटराणि = ३ मी० प्रायेण

वर्गः:भौतिकविज्ञानम्
वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्रकरणम् (रूपकम्)

दशरूपके **प्रकरणम्** इत्येषः द्वितीयः प्रभेदः । अत्र कथावस्तुनः कल्पनात् प्रकरणमिति अस्य नाम । प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते कथावस्तु नायका अत्रेति प्र इत्युपसर्गपूर्वकात् डुकृञ् करणे इति धातोः ’करणाधिकरणयोश्च’ इत्यधिकरणे ल्युटि प्रकरणशब्दः । भरतमुनिनाभिधीयते - 
:::**यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तुशरीरं च नायकं चैव ।**
:::**औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैज्ञेर्यम् ॥** 
यत्र कविः स्वप्रतिभया कथावस्तु नायकं च प्रकल्पयति तत्प्रकरणमिति ज्ञेयमित्यर्थः । 
## लक्षणम्
अस्य लक्षणं तावदिदम् - 
अत्र कथावस्तु कल्पितं लौकिकं च भवति । नायकः क्वचित् ब्राह्मणो भवति, यथा - मृच्छकटिके चारुदत्तः । क्वचित् अमात्यो भवति, यथा - मालतीमाधवे माधवः । क्वचित्तु वणिक् भवति, यथा - पुष्पभूषिते अशोकदत्तः । स च नायकः धीरशान्तो भवतीति शृङ्गारोऽत्र प्रधानः । धर्मार्थकामेषु अन्यतमः पुरुषार्थोऽत्र प्रधानो भवति, उक्तमेतद्दर्पणे - 
:*भवेत्प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम्* ॥
:::**शृङ्गारोऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक् ।**
:::**सापायधर्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः ॥**

नायिका क्वचित् सत्कुलप्रसूता भवति, यथा - पुष्पभूषिते । क्वचित् वेश्या भवति, यथा - रङ्गवृत्ते । क्वचित्तु सत्कुलप्रसूतस्त्री वेश्या चेति उभये अपि भवतः, यथा - मृच्छकटिके । एवमत्र नायिकाभेदात् त्रयः प्रभेदाः । तत्र यः तृतीयः प्रभेदः स वञ्चकैः द्यूतकरैः विटैः चेटैश्च सङ्कुलो भवति । विटश्च भोगप्रियः निर्धनः कश्चित् पुरुषः, तल्लक्षणं च यथा दर्पणे - 
:::**सम्भोगहीनसम्पद्विटस्तु धूर्तः कलैकदेशज्ञः ।**
:::**वेशोपचारकुशलो वाग्ग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्यम् ॥** 
यो भोगेनैव व्ययितसमस्तधनः विज्ञातसकलविद्यालेशः, वेश्यागामी, भाषणे कुशलः, सभायां बहुमान्यः, स्निग्धः, धूर्तश्च भवति स विटः । चेटो नाम तद्भृत्यः । अन्यत्सर्वं नाटकवत् ।

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:रूपकाणि
भाणः (रूपकम्)

**भाणः** दशरूपके तृतीयः प्रभेदः । अत्र आकाशभाषितद्वारा स्वस्य परस्य वा वृत्तं नायको भणतीति भाण इति सार्थकं नाम । **भाणः** नाट्यस्य एक पात्री प्रयोगं अस्ति  । भण शब्दे इति धातोः भणत्यत्रेति ’करणाधिकरणयोा’ इत्यधिकरणाथेर् ल्युटि भाणशब्दः । अस्य लक्षणं तावदिदम् -

अत्र धूर्तानां नानावस्थं वृत्तान्तस्य वर्णनं भवति । एकाङ्कयुक्तेऽस्मिन् बुद्धिमान् निपुणा विटो नायकः । यद्यपि नटस्य एकत्वात् सम्भाषणं निरवकाशं तथापि आकाशभाषितद्वारा स वचनं प्रतिवचनं च करोति । आकाशभाषितं नाम पात्रं विना आकाशं दृष्ट्वा भाषणम्, तदुक्तं दर्पणे - 
:**किं ब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते ।**
:**श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तस्यादाकाशभाषितम् ॥** 
अकाशं पश्यन् किं कथयसि? अस्तु, नगरं गच्छामीति? भवतु भवतु, भवान् गच्छतु’ इत्यनेन प्रकारेण प्रश्नमुत्तरं च यत् स्वयमेव कथयति तदाकाशभाषितमित्यर्थः । नायकः स्ववाक्ये शौर्यसौभाग्यादीनां गुणानां सूचनां करोति । तेन वीरस्य शृङ्गारस्य च रसस्य प्रतितिर्भवति ।

कल्पितकथावस्तुसंयुतेऽत्र प्रायेण भारती वृत्तिः दृश्यते । अत एव संस्कृतस्य बाहुल्यम् । भारती वृत्तिर्नाम संस्कृतबहुलं भाषणम्, तदुक्तम् - भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । तदभावे कैशिकी वृत्तिः । कैशिकी नाम सुन्दरनेपथ्यवान् स्त्रीप्रधानः नृत्यगीतयुक्तः सुविलासः कामोपपभोगादिरूपो व्यापारः । मुखं प्रतिमुखं चेति केवलं सन्धिद्वयमत्र सम्भवति । गेयपदं स्थितपाठ्यम् इत्यादीनि लास्यस्य दशापि अङ्गान्यत्र भवितुमर्हन्ति, तदुक्तं दर्पणे - 
:**तत्रेतिवृत्तमुत्पाद्यं वृत्तिः प्रायेण भारती ।** 
:**मुखनिर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च ॥** 
	अस्योदाहरणम् ’लीलामधुकरः’ ।

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
ईहामृगः (रूपकम्)

दशरूपके **ईहामृगः** सप्तमः प्रभेदः । यथा वेगेन धावन्मृगः ग्रहीतुं न शक्यते तथा दुर्जनसमावृतत्वादिना कारणेन नायिकात्र ग्रहीतुं न शक्यते । तादृशीं नायिकां नायकोऽत्र ईहते-इच्छतीति ईहामृग इति सार्थकं नाम । ईहायुक्तो मृग इति मध्यमपदलोपी कर्मधारयः । नायके तु औपचारिकः प्रयोगः । अस्य लक्षणं तावदिदम् - 
अत्र कथावस्तु किञ्चिदंशेन प्रसिद्धं भवति किञ्चिदंशेन तु कल्पितम् । अत एव मिश्रमिति कथयितुं शक्यते । अङ्कचतुष्टययुक्तेऽत्र मुखम्, प्रतिमुखम्, निर्वहणं चेति त्रय एव सन्धयो भवन्ति । नायको यदि दिव्यः तर्हि प्रतिनायकः मर्त्यो भवति । अथ नायको मर्त्यः तर्हि प्रतिनायको दिव्यः । अत्र यः प्रतिनायकोऽस्ति स बलात् देवस्त्रीहरणादिना गोप्यतया नायकस्य अनर्थमाचरति । अत एवात्र शृङ्गाररसाभासो नियमेन सम्भवति ।

अत्र पताकानायकाः दश भवन्ति । पताका नाम महति कथावस्तुनि बहुदूरव्यापि इतिवृत्तम्, तदुक्तं दर्पणे - व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते ॥ तत्र यो नायकः स पताकानायकः, यथा - रामचरितप्रधाने रामायणे सुग्रीवः । एवं विभीषणादिरपि पताकानायको भवति । पताकानायकाा देवाः मर्त्या वा भवितुमर्हन्ति । ते च सर्वेऽपि अहङ्कारिणः । तत्र केचित् नायकस्य पक्षे सन्ति, केचित्तु प्रतिनायकस्येति विशेषः । अत्र घोरं युद्धं प्रवर्तमानमिव भाति किन्तु केनापि कारणेन तन्न प्रवर्तते । अत्र महात्मानोऽपि घोरमपराधं कुर्वन्ति तथापि न तेषां हननं भवति ।

केचित् एकाङ्के अस्मिन् देवो नायक इति कथयन्ति । अपरे तु नायकाः षट्, दिव्यस्त्रीनिमित्तेन तेषु युद्धं भवतीति विशेषः ।

अस्योदाहरणं **कुसुमशेखरविजयः** ।

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
डिमः (रूपकम्)

दशरूपके **डिमः** षष्ठः प्रभेदः । डिमो नाम उपद्रवः । स अत्रास्तीति डिम इति सार्थकं नाम । ’अर्शआदिभ्योऽच्’ इति मतुबर्थिकेऽचि डिम इति शब्दः । केचित् पुनः डयन्ते दर्पेण सञ्चरन्ति इति डिमाः । दृप्ता नायका इत्यर्थः । ते सन्ति अत्र अस्य वा इति डिमः । तन्मतेन प्रथमान्तात् तच्छब्दात् स एव अच् प्रत्ययः षष्ट्यर्थे सप्तम्यर्थे वा इति बोध्यम् । अस्य लक्षणं तावदिदम् -

अत्र कथावस्तु पुराणादौ प्रसिद्धम् । माया, इन्द्रजालम्, युद्धम्, क्रोधाविष्टस्य भर्त्सनादिकम्, सूर्यादिग्रहणम् इत्यादयो विशेषा अत्र भवन्ति, तदेतदुक्तम् - 
:**मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तचेष्टितैः ।**
:**उपरागैा भूयिष्टो डिमः ख्यातेतिवृत्तकः ॥**

अत्र रौद्रो रसः प्रधानः । रसान्तरं तु सर्वम् अप्रधानम् । अत्र चत्वारः अङ्का भवन्ति । चूलिका, अङ्कावतारः, अङ्कमुखं चेति त्रय एव अर्थोपक्षेपकाः सम्भवन्ति । 
अत्र नायकाः षोडश सन्ति । तेषु केचित् देवाः, केचित् गन्धर्वाः, केचित् यक्षाः, केचित् उरगाः, केचित् भूताः, केचित् प्रेताः, केचित् पुनः पिशाचा इति नानाविधाः । एते सर्वेऽपि अहङ्कारिणः । अत्र कैशिकी वृत्तिः न भवति । सात्वती, आरभटी, भारती चेति अन्याः सर्वा अपि वृत्तयः सम्भवन्ति । विमर्शं विना मुखं प्रतिमुखं गर्भः निर्वहणं चेति चत्वारोऽपि सन्धयो भवन्ति । अत्र शान्तः हास्यः शृङ्गारा रसो न भवति ।

अस्य उदाहरणं **त्रिपुरदाहः** ।

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वीरप्प मोयिलि

कार्कळ उपमण्डलस्य मूडुबिदरेसमीपे मार्पाडिग्रामे तम्मय्य पूवम्मदम्पत्योः पुण्यसन्तानरूपेण क्रि.श.१९४०तमे वर्षे जनवरिमासस्य १२दिने जातः वीरप्प मोयिलि । देवाडिग इति अधस्थवर्गे जातस्य अस्य नारायणः वासु देवाडिगः च अस्य अग्रजौ । दारिद्र्यात् दुःखेन परिशोचितस्य तस्य बाल्ये कदाचित् भोजनकाले गृहस्वामी आगत्य गृहात् बहिः प्रेषितवान् । तदारभ्य अन्यायस्य परिशोषणस्य च विरुद्धं वीरप्पस्य मनसि क्रान्तिकारिकभावना प्रतिष्ठिता । दीनानां दुर्बलानां परिशोचितानाम् अश्रूणि मार्जयितुं बद्धसङ्कल्पः अभवत् । अस्य बाल्ये आर्थिकसङ्कष्टकारणात् शालां गन्तुं कष्टम् अभवत् । किन्तु शिक्षाप्राप्तये तस्य महती आसक्तिः आसीत् । यथा कथञ्चित् प्रौढशालापर्यन्तं स्वग्रामे एव पठित्वा मङ्गळूरुपत्तनस्य सर्वकारीयमहाविद्यालये अर्थशाशात्रविषये पदवीशिक्षां समापितवान् ।  जीवविमानिगमे कञ्चित्कालं करणिकः अभवत् । पुनः परिश्रमेण विद्याभ्यासम् अनुवर्तयन् अधुनिकन्यायाशात्रम् अधीतवान् । कार्कळपत्तने न्यायवादिनः वृत्तिम् आरब्धवान् । अल्पेनैव कालेन स्ववृत्तौ यशः प्राप्तवान् । उच्चवर्गैः परिशोषितस्य आलम्बनं कर्तुं प्रायतत । दीनानां निश्शुल्कं न्यायवादं कृतवान् । महाविद्यालयदिनेषु परिचितां कन्यां प्रेमाम् एव परिणीतवान् । कवयित्री सा वीरप्पमोयिलिमहोदयस्य उत्साहवर्धिनी अभवत् । मोयिलिमहोदयस्य कौटुम्बिकं जीवनम् आदर्शदाम्पत्यस्य उदाहरणम् । तिस्रः पुत्र्यः एकः पुत्रः च तस्य दाम्पत्यस्य सुफलानि । 
वीरप्पमहोदयः भूधारकानां श्रमिकवर्गाणां न्यायप्राप्तये प्रयतमानः निष्ठावान् न्यायवादी इति प्रसिद्धः अभवत् । समाजे तिरस्कृतजनानां प्रकाशं प्रदर्शयितुं “किसान् सभा” इति सङ्घटनम् अस्थापयत् । सा सभा इदानीमपि शिक्षाप्रसारः, कृषकजागृतिः, जनजागरणान्दोलनम्, चिन्तनगोष्ठयः, इत्यादीन् कार्यकमान् सञ्चालयन्ती अस्ति । सर्वदा सङ्घर्षमनोभावस्य मोयिलिमहोदयस्य जीवने अनिकानि सङ्कटानि आपतितानि । सञ्चारापघातव्यजेन तं मारयितुं वैरिणः प्रायतन्त ।

वर्गः:भारतीयराजनेतारः
वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:१९४० जननम्
बाङ्गलापत्रिकाणाम् आवली

निबन्धेऽस्मिन् এই নিবন্ধে बाङ्गला भाषया प्रकाशितानां विविधवार्तापत्रिकाणां संक्षिप्ततथ्यादि सङ्कलितम् अस्ति । अस्याम् आवल्यां सर्वोपरि अस्ति १८१८ तमे वर्षे प्रकाशिता पत्रिका *दिग्दर्शन्* इति । 
## दिग्दर्शन् (१८१८) 
**दिग्दर्शन्** इति प्रथमा बाङ्गला पत्रिका आसीत् । **श्रीरामपुर् मिशन्** इत्यनया संस्थया  श्रीरामपुरतः १८१८ तमे वर्षे एप्रिल् मासे इयं पत्रिका प्रप्रथमवारं प्रकाशिता । दिग्दर्शन्-प्रत्रिकायाः प्रथमः सम्पादकः आसीत् **जान् क्लार्क् मार्शमैन्** । चतुर्पृष्ठात्मिका इयं पत्रिका भाषाद्वये(बाङ्गला, तथा आङ्ग्लभाषा च) प्रकाश्यते स्म । अस्यां पत्रिकायां बाङ्गला तथा आङ्ग्लभाषया अनुदितं रूपं युगपत् एव् प्रकाश्यते स्म । श्रीरामपुरस्य लेखकाः निजस्वीं भाषारीति निर्मातुं समर्थाः आसन् । एषा मासिकी पत्रिका आसीत् । अत्र विद्यमानाः विषयाः भवन्ति स्म इतिहास-भूगोल-विज्ञानसम्बद्धाः ।

## समाचार् दर्पण् 
**समाचार् दर्पण्** एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रथम प्रकाशनं  क्रैस्तवीय १८१८ तमवर्षस्य मै मासस्य २३ तमे दिनाङ्के  (बङ्गाब्दः- १२२५, १० जैष्ठ्यः)। समाचार् दर्पणस्य सम्पादकः आसीत् **जान् क्लार्क् मार्शमैन्**।

## बाङ्गाल् गेजेट् 
**बाङ्गला गेजेट्** एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । प्रथमप्रकाशनं १२२५ बङ्गाब्दे (१८१८ क्रैस्ताब्दे) अभवत् । बहुजनैः मन्वन्ते यत् एषा एव प्रथमा बाङ्गलाभाषया प्रकाशिता पत्रिका । अस्या सम्पादकः आसीत् **गङ्गाकिशोर भट्टाचार्यः**। 
## संवादकौमुदी 
*संवादकौमुदी* साप्ताहिकी पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशनं १८२१ तमे क्रैस्तवीये वर्षे (१२२८ तमे बङ्गाब्दे) । डिसेम्बर् मासस्य चतुर्थे दिनाङ्के अस्या शुभारम्भः आसीत् । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकः आसीत् **ताराचांद् दत्त** तथा **भवानीचरण बन्द्योपाध्यायः** ।
## तत्त्वबोधिनी पत्रिका 
**तत्त्वबोधिनी पत्रिका**याः प्रकाशनं १८४३ तमे वर्षे अभवत् । तत्त्वबोधिन्याः सम्पादकः आसीत् **अक्षयकुमार दत्त** । 
## सुलभ समाचार् 
इयम् एका साप्ताहिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः शुभारम्भः १८७० तमे क्रैस्तवीये वर्षे(१२७७) अभवत् ।
## पूर्णिमा 
**पूर्णिमा **एका मासिकी बाङ्गला पत्रिका आसीत् । अस्याः प्रवर्तकः आसीत् कविः **बिहारीलाल चक्रवर्ती** । प्रथमप्रकाशनञ्च आसीत् १८५९ तमे क्रैस्ताब्दे । अस्याः वैशिष्ट्यमासीत् यत् प्रतिपूर्णिमातिथौ प्रकाशनं भवति स्म । 
## ढाका प्रकाश् 
ढाका इति नगरतः प्रकाशिता इयं पत्रिका साप्ताहिकी आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशनम् आसीत् १८६१ तमवर्षस्य मार्च् मासस्य ७ दिनाङ्के । ढाकाप्रकाशस्य सम्पादकः आसीत् **कृष्णचन्द्र मजुमदार** । 

## मासपयला 
## जयश्री
## बङ्गश्री 
## देश
साप्ताहिकपत्रिका इयं साहित्यपत्रिकारूपेण प्रकाशिता आसीत् । अस्याः प्रथमप्रकाशो अभवत् ८ अग्रहायणः १३४० बङ्गाब्दे (१९३३ क्रैस्ताब्दः) । देशपत्रिकायाः प्रधानसम्पादकः आसीत् '*सत्येन्द्रनाथ मजुमदार । 
## कविता 
## मन्दिरा 
## पूर्वाशा 
## चतुरङ्ग
## निरुक्त 
## विश्वभारती पत्रिका
## समकाल 
## ग्रन्थसूत्राणि 
* प्रभातकुमार दास, *जीवनानन्द दाश*, प्रकाशकः पश्चिमबाङ्गला अकाडेमी, कोलकाता, १९९९। पृ २६७-२७३।
* अमित्रसूदन भट्टाचार्यः, *बङ्गदर्शन् पत्रिका ओ बङ्किमचन्द्र'', प्रकाशकः मित्र ओ घोष पाब्लिशार्स्, कोलकाता, १४१५। पृ २२३-२२८।

## टिप्पणी
वर्गः:बाङ्गलासाहित्यम्
वर्गः:अन्यभाषासाहित्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)

नेपाल देशे अनेकेषु वन्यपशुसंरक्षण केन्द्राः सन्ति। तान्मध्ये अधलिखितानि ख्याता सन्ति।

* खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज
* चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
* छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज
* पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज
* बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज
* बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज
* मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज
* रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज
* लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज
* शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज
* शुक्लाफाँट वन्यजन्तु आरक्ष
* शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज
* सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज

वर्गः:राष्ट्र्रिय निकुञ्ज
नाटकम् (रूपकम्)

नट अवस्पन्दने इति धातोः चौरादिकात् ’ण्वुल्तृचौ’ इति कर्तरि ण्वुलि नाटकशब्दः । नाटयति सहृदयानां हृदयं सन्तोषजननेन नर्तयति इत्यर्थः । अस्य लक्षणं तावदिदम् - 
नाटके रामायणमहाभारतादौ प्रसिद्धं किञ्चिदितिवृत्तं भवति । अत्र मुखम्, प्रतिमुखम्, गर्भः, विमर्शः, निर्वहणं चेति पञ्चापि सन्धयो भवन्ति । सन्धिः नाम कथावस्तुनः खण्डः । अत्र नायकादिषु विलासः अभ्युदयः इत्यादीनां गुणा वर्ण्यन्ते ।

अत्र दुःखजनकस्य सुखजनकस्य च वृत्तान्तस्य वर्णनं भवति । शृङ्गारादिरसविशिष्ठेऽस्मिन् अवरतः पञ्च अङ्का भवन्ति, अधिकता दश, तदुक्तं साहित्यदर्पणे - ’पञ्चादिका दशपराः तत्राङ्काः परिकीर्तिताः’ ॥ तत्र मालविकाग्निमित्रे पञ्च अङ्काः सन्ति । वेणीसंहारे अभिज्ञानशाकुन्तले च षट् । उत्तररामचरिते सप्त । एवं नाटकान्तरेऽपि ज्ञेयम् ।

अत्र प्रसिद्धः कश्चित् राजा नायको भवति । स सत्कुलप्रसूतः धीरोदात्तः विक्रमी गुणयुक्तश्च भवति । धीरोदात्तस्य लक्षणं तावत् साहित्यदर्पणे इदमुक्तमस्ति - 
:**अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।**
:**स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥**

यः आत्मश्लाघां न करोति, सहनागाम्भीर्यपराक्रमैः गुणैः युक्तो भवति, सुखे दुुःखे च विकारं न प्राप्नोति, अङ्गीकृतस्य कार्यस्य च साधु निर्वाहको भवति स धीरोदात्त इत्यर्थः । स क्वचित् दिव्यो भवति, यथा - कृष्णादिः । क्वचित् अदिव्यः अर्थात् मर्त्यः, यथा - दुष्यन्तादिः । क्वचिच्च दिव्यादिव्यो भवति, यथा - रामादिः । अयं साक्षात् महाविष्णुः इति दिव्यः । मनुष्यवत् रोदनादिकं करोतीति मर्त्यः । तस्माददिव्यः ।

अत्र ये रसा अपि सम्भवन्ति तेषु कश्चिद्रसः प्रधानो निणेर्यः । रसान्तरं तु अप्रधानम् । उपसंहारावसरे तु आकस्मिकघटनस्य योजनेन अद्भुतरसो निबन्धनीयः ।

नायकस्य चात्र पञ्चषाः प्रबलाः सहाया भवन्ति, यथा - श्रीरामस्य सुग्रीवः, विभीषणः, लक्ष्मणः, आञ्जनेया इति चत्वारः । ते सर्वेऽपि नायककार्यस्य सिद्धौ यतमाना भवेयुः । अत्र अङ्कानां संयोजनं गोपुच्छाग्रसमानतया भवेत्, तदुक्तम् - ’गोपुच्छाग्रसमानं तु बन्धनं तस्य कीर्तितम्’ ॥ यथा गोपुच्छे कानिचित् रोमाणि दीर्घानि भवन्ति कानिचित्तु ह्रस्वानि । एवं नायकस्य कार्याणि कानिचित् दीर्घाणि भवन्ति । अत एव विलम्बेन तेषां सिद्धिः । कानिचित्तु लघूनि । अत एव शीघ्रं सिद्धिः ।

केचित्पुनः गोपुच्छाग्रसमानतया भवेदित्यस्य ’यथा गोपुच्छं मूले मूले पीनं भवति अग्रे अग्रे तु कृशं तथा नाटके अङ्का आदौ आदौ महन्तो भवन्ति अन्ते अन्ते तु लघवः’ इत्येवं विवरणं कुर्वन्ति ।

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
प्रहसनम् (रूपकम्)

दशरूपके **प्रहसनम्** इत्येषः दशमः अन्तिमश्च प्रभेदः । प्रहसन्ति सहृदया अनेनेति प्र इत्युपसर्गविशिष्टात् हसे हसने इति धातोः करणार्थे ’करणाधिकरणयोश्च’ इत्यनेन ल्युट्प्रत्यये शब्दोऽयं निष्पद्यते । अस्य लक्षणं तावत् इदम् -

अत्र भाणे इव सन्धयः तदङ्गानि लास्याङ्गानि अङ्काा भवन्ति । तताात्र मुखं निर्वहणं चेति सन्धिद्वयम्, अङ्का एको भवतीति ज्ञायते । कुत्सितानां जनानां सम्बन्धि कल्पितमितिवृत्तं भवति । अत्र आरभटी वृत्तिः न भवति । विष्कम्भकः प्रवेशका न भवति । हास्यरसाात्र प्रधानः । अत्र यानि वीथ्यङ्गानि प्रागुक्तानि तानि न भवन्ति ।

इदं च प्रहसनं शुद्धं सङ्कीर्णं चेति द्विविधम् । तत्र शुद्धे तपस्वी, संन्यासी, विप्र इत्यादिषु अन्यतमो नायको भवति । स च भवति धृष्ठः, तदुक्तम् -

::**तपस्विभगवद्विप्रप्रभृतिषु नायकः ।** 
::**एको यत्र भवेद्धृष्ठो हास्यं शुधमुच्यते ॥**

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अङ्कः (रूपकम्)

दशरूपके **अङ्कः** अष्टमः प्रभेदः । रूपके अवान्तरभागस्यापि अङ्क इति नाम वर्तते । तेन संशयो भवतीति प्रायेण सवेर् एतं प्रभेदम् ’उत्सृष्टिकाङ्कः’ इति वदन्ति । उत्सृष्टिश्च विपरीता सृष्टिः । सात्र वर्तते इति नामास्य सार्थकम् । लोकविरुद्धस्य क्रमस्य इह दर्शनं भवतीति तात्पर्यम् । अभिनवगुप्तस्तु शोकं कुर्वत्यः स्त्रियः बह्व्यः अत्र सन्तीति उत्सृष्टिकाङ्क इति नाम सार्थकमिति वदति । स तावदेवं व्युत्पत्तिं प्रदर्शयति - उत्सृष्टिका उत्क्रमणीया सृष्टिः जीवितं यासां ता इति शोचन्त्यः स्त्रिय उत्सृष्य्यिकाः । तादृशीभिः अङ्कितो भवत्यङ्कः अत्रेति  उत्सृष्टिकाङ्कः । अस्य लक्षणं तावदिदम् -

अत्र एक एवाङ्कः । नीचा जना अत्र नायकाः । अत्र करुणो रसः प्रधान इति स्त्रीणां रोदनमधिकं भवति । अत्र प्रसिद्धं कथावस्तु कविः स्वबुद्धिबलेन विस्तारयति, तदुक्तम् - 
::**रसोऽत्र करुणः स्थायी बहुस्त्रीपरिदेवितम् ।** 
::**प्रख्यातमितिवृत्तं च कविर्बुद्ध्या प्रपञ्चयेत् ॥** 
भाणे इवात्रापि मुखं प्रतिमुखं चेति सन्धिद्वयमात्रं भवति । प्रायेण भारती वृत्तिः दृश्यते । दशापि लास्याङ्गानि इह सम्भवन्ति । अत्र वाचा युद्धं भवति न त्वायुधेन । प्रायेण वैराग्यजनकानि वचनानि अधिकानि भवन्ति । अन्यत्सर्वं नाटकवत् बोध्यम् ।

अस्योदाहरणं **शर्मिष्ठाययातिः** ।

वर्गः:रूपकाणि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
अवधीभाषा

**अवधी** हिन्द्-आर्यभाषासमूहस्य  काचन भाषास्ति, या  मुख्यतः भारते  उत्तरप्रदेशस्य अवधक्षेत्रे  साधारणजनैः  प्रभाषिता। 'अवध' शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'अयोध्या ' इति शब्दात् अभवत् । अतः 'अवधक्षेत्र' इति आयोध्यानगरम्   तथा तस्य सन्निकटक्षेत्राणि  बोधति । नेपालदेशे अपि अनेकेषु मण्डलेषु एषा संभाषिता|