मूल्याङ्कनम्

मूल्याङ्कनं शिक्षायाः व्यक्तिगतविकासस्य च अभिन्नः भागः अस्ति, यत्र योगादिक्षेत्रेषु अपि अस्ति । अस्मिन् ज्ञानस्य, कौशलस्य, क्षमतायाः, कार्यप्रदर्शनस्य च मापनं मूल्याङ्कनं च भवति । योगप्रशिक्षकाणां संस्थानां च कृते प्रगतेः मापनार्थं, शिक्षणप्रविधिषु सुधारं कर्तुं, छात्राः स्वस्य वांछितपरिणामान् प्राप्तुं सुनिश्चित्य मूल्याङ्कनपद्धतीनां ठोसबोधः महत्त्वपूर्णः अस्ति। अस्मिन् मार्गदर्शके मापनस्य, मूल्याङ्कनस्य, परीक्षणस्य, मूल्याङ्कनस्य च अवधारणाः विस्तरेण समाविष्टाः भविष्यन्ति, तथैव योगकेन्द्रेषु , विद्यालयेषु च इत्यादिषु शैक्षिकसन्दर्भेषु उपयोक्तुं शक्यन्ते इति सिद्धान्ताः साधनानि च समाविष्टानि भविष्यन्ति 

**मापनस्य, मूल्याङ्कनस्य, परीक्षणस्य, मूल्याङ्कनस्य च अवधारणा**

विशिष्टप्रकारस्य मूल्याङ्कनस्य अथवा मूल्याङ्कनप्रथानां गोतां कर्तुं पूर्वं मापनस्य, मूल्याङ्कनस्य, परीक्षणस्य, मूल्याङ्कनस्य च भेदं अवगन्तुं अत्यावश्यकम्

* **मापनम्** : एषा परिमाणात्मकदत्तांशसङ्ग्रहस्य     प्रक्रिया अस्ति । एतत् छात्रस्य प्रदर्शनस्य प्रगतेः वा संख्यात्मकमूल्यानि नियुक्तुं     निर्दिशति, यथा व्यायामे पुनरावृत्तीनां संख्यां, खिञ्चनस्य दूरं, छात्रः मुद्रां     कियत्कालं यावत् स्थापयितुं शक्नोति इति अनुसरणं
* **मूल्याङ्कनम्** : एषा व्यापकतरा अवधारणा अस्ति     यस्मिन् गुणात्मकाः परिमाणात्मकाः च पक्षाः समाविष्टाः सन्ति । मूल्याङ्कनं छात्रस्य     शिक्षणं, व्यवहारं , प्रगतिः वा विषये आँकडानां संग्रहणं निर्दिशति । अस्मिन्     कालान्तरे छात्रस्य कार्यप्रदर्शनस्य मापनं, मूल्याङ्कनं, अवलोकनं च भिन्नरूपेण     भवितुं शक्नोति । योगस्य सन्दर्भे शारीरिकमुद्रासु सुधारस्य अनुसरणं, श्वसननियन्त्रणं,     मानसिककेन्द्रीकरणं वा अन्तर्भवितुं शक्नोति ।
* **परीक्षा** : परीक्षा ज्ञानस्य, कौशलस्य, अवगमनस्य     वा मूल्याङ्कनस्य औपचारिकः संरचितः च मार्गः अस्ति । योगे परीक्षासु व्यावहारिकपरीक्षाः     अन्तर्भवन्ति यत्र छात्रान् योगदर्शनस्य, तकनीकानां, शरीररचनाशास्त्रस्य वा विषये     विशिष्टानि मुद्राः अथवा सिद्धान्ताधारितपरीक्षाः प्रदर्शयितुं कथ्यन्ते
* **मूल्याङ्कनम्** : मूल्याङ्कनं शिक्षणप्रक्रियायाः     अथवा कार्यक्रमस्य प्रभावशीलतायाः सफलतायाः वा निर्धारणे अन्तिमः सोपानः भवति     । व्यक्तिस्य वा समूहस्य वा शिक्षणपरिणामस्य मूल्यस्य विषये सूचनासङ्ग्रहणस्य     निर्णयस्य च व्यवस्थितप्रक्रिया अस्ति । योगे मूल्याङ्कनं छात्रस्य समग्रविकासस्य,     शारीरिकमुद्रासु प्रगतिः, मानसिकदशा, आध्यात्मिकजागरूकतायाः वा आकलनं कर्तुं शक्नोति। 

**मूल्याङ्कनम् : अर्थः, परिभाषा, आवश्यकता, व्याप्तिः, उद्देश्यं च**

योगशिक्षणस्य सन्दर्भे अपि शैक्षिकप्रक्रियायां मूल्याङ्कनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । अत्र तस्य अर्थस्य, परिभाषायाः, आवश्यकतायाः, व्याप्तेः, प्रयोजनस्य च विच्छेदः अस्ति ।

* **अर्थः परिभाषा च : मूल्याङ्कनं** लक्ष्यं वा परिणामं     वा कियत्पर्यन्तं प्राप्तम् इति निर्धारयितुं आँकडानां संग्रहणस्य विश्लेषणस्य     च प्रक्रियां निर्दिशति अस्मिन् शैक्षिककार्यक्रमस्य अथवा व्यक्तिगतप्रदर्शनस्य     मूल्यस्य प्रभावशीलतायाः वा न्यायः भवति ।
* **आवश्यकता** : मूल्याङ्कनं प्रतिक्रियां दातुं,     सूचितनिर्णयान् कर्तुं, शिक्षणपद्धतिषु शिक्षण-अनुभवेषु च सुधारं कर्तुं सहायकं     भवति। एतत् तान् क्षेत्रान् चिनोति येषु सुधारस्य आवश्यकता वर्तते, येन प्रशिक्षकाः     संस्थाश्च छात्राणां उत्तमं समर्थनं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
* **व्याप्तिः** : मूल्याङ्कनं विभिन्नस्तरयोः कर्तुं     शक्यते, यथा व्यक्तिगतप्रदर्शनम्, वर्गप्रगतिः, संस्थागतप्रभावशीलता वा। योगे     प्रशिक्षकस्य शिक्षणप्रविधिः, छात्राणां मुद्रासुधारः, योगकेन्द्रस्य पाठ्यक्रमस्य     समग्रप्रभावशीलता च मूल्याङ्कनं भवितुं शक्नोति
* **उद्देश्यम्** : मूल्याङ्कनस्य प्राथमिकं उद्देश्यं     शैक्षिकप्रक्रियायाः सफलतायाः आकलनं भवति । योगे शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-पक्षेषु     प्रगति-मापनम् अस्य अर्थः भवितुम् अर्हति । एतत् शिक्षणस्य उद्देश्यं पूरयति इति     सुनिश्चितं करोति, भविष्यस्य विकासस्य मार्गदर्शने च सहायकं भवति । तदतिरिक्तं     योगकार्यक्रमानाम् अन्तः उत्तरदायित्वं पारदर्शितां च पोषयति । 

**मूल्याङ्कनस्य, मूल्याङ्कनस्य, परीक्षासञ्चालनस्य ज्ञानस्य च सिद्धान्ताः**

छात्राणां मूल्याङ्कनं वा मूल्याङ्कनं वा कुर्वन्, भवेत् तत् योगपरिवेशे वा सामान्यशिक्षायां वा, निष्पक्षतां, सटीकता, प्रभावशीलता च सुनिश्चित्य कतिपयानां सिद्धान्तानां अनुसरणं करणीयम् अस्ति:

* **वैधता** : मूल्याङ्कनविधिभिः किं मापनं कर्तुं     अभिप्रेतम् इति समीचीनतया मापनीयम्। यथा, यदि भवान् छात्राणां योगदर्शनस्य अवगमनस्य     आकलनं करोति तर्हि परीक्षायां केवलं शारीरिकमुद्रासु ध्यानं न दत्त्वा तस्य दर्शनस्य     मुख्यसंकल्पनानि प्रतिबिम्बितव्यानि।
* **विश्वसनीयता** : मूल्याङ्कनपद्धतयः कालान्तरे     सुसंगतं परिणामं जनयितुं शक्नुवन्ति। परीक्षा वा मूल्याङ्कनं वा, समानशर्तौ प्रयुक्ते     सति समानं परिणामं दातव्यं, मूल्याङ्कनप्रक्रियायाः विश्वसनीयतां सुनिश्चित्य।
* **निष्पक्षता** : मूल्याङ्कनं सर्वेषां छात्राणां     कृते निष्पक्षं न्याय्यं च भवेत्, सर्वेषां कृते स्वस्य वास्तविकप्रदर्शनस्य आधारेण     सफलतायाः समानाः अवसराः प्रदातुं शक्यन्ते, अन्येषां कारकानाम् आधारेण न।
* **पारदर्शिता** : मूल्याङ्कनमापदण्डानां अपेक्षाणां     च विषये स्पष्टसञ्चारः अत्यावश्यकः यत् छात्राः अवगच्छन्ति यत् तेषां कार्यप्रदर्शनस्य     मूल्याङ्कनं कथं भविष्यति।
* **समयबद्धता** : समये प्रतिक्रियां दातुं शिक्षणप्रक्रियायाः     कृते महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एतेन छात्राः प्रतिक्रियायाः कार्यं कर्तुं तदनुसारं     स्वस्य कार्यप्रदर्शने सुधारं कर्तुं च शक्नुवन्ति ।
* **समग्रदृष्टिकोणः** : योगपरिवेशे मूल्याङ्कनं समग्रदृष्टिकोणं     स्वीकुर्यात्, यत्र न केवलं शारीरिकप्रदर्शनस्य अपितु मानसिकस्य आध्यात्मिकवृद्धेः     अपि विचारः करणीयः।
* **नैतिक आचरण** : मूल्याङ्कनं नैतिकरूपेण, गोपनीयतां     निर्वाहयन्, सर्वेषां छात्राणां गौरवस्य सम्मानं च करणीयम्। 

**मूल्याङ्कनस्य लक्षणम् : वैधता विश्वसनीयता च**

**वैधतायाः विश्वसनीयतायाः** च लक्षणानाम् अनुपालनं अवश्यं कुर्वन्ति , येन परिणामाः सार्थकाः सटीकाः च भवन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्ति ।

* **वैधता** : योगे अस्य अर्थः अस्ति यत् मूल्याङ्कनेन     अभ्यासस्य प्रासंगिकपक्षेषु मापनं करणीयम्, यथा शारीरिकलचीलता, मानसिककेन्द्रीकरणं,     आध्यात्मिकदृष्टिः वा। यथा, कस्यचित् कठिन आसनस्य क्षमतायाः परीक्षणेन तेषां योगस्य     अवगमनं पूर्णतया न प्रतिबिम्बितं भवेत्, यतः योगः शारीरिकमुद्राणाम् अपेक्षया     बहु अधिकं समावेशयति
* **विश्वसनीयता** : यदि योगमूल्यांकनम् (यथा व्यावहारिकपरीक्षा)     विश्वसनीयं भवति तर्हि पुनरावृत्तिः चेत् तस्य सुसंगतं परिणामः प्राप्तव्यः। अस्य     अर्थः अस्ति यत् मूल्याङ्कनं स्पष्टतया संरचितं, वस्तुनिष्ठं, भिन्नमूल्यांककानां     भिन्नव्याख्यानां अधीनं न भवेत् । 

**मूल्याङ्कनस्य प्रकाराः : स्वरूपात्मकः समाहारात्मकः च**

मूल्याङ्कनं सामान्यतया मुख्यप्रकारद्वये विभक्तं भवति : **स्वरूपात्मकं समाहारात्मकं** च . प्रत्येकं प्रकारः प्रगतेः अनुसरणं मूल्याङ्कनं च कर्तुं भिन्नप्रयोजनानि सेवते ।

**स्वरूपात्मक आकलन**

स्वरूपात्मकमूल्यांकनानि प्रचलन्ति, तेषां उपयोगः पाठ्यक्रमस्य वा कार्यक्रमस्य वा समये छात्राणां प्रगतेः निरीक्षणार्थं भवति । एते मूल्याङ्कनानि बहुमूल्यं प्रतिक्रियां ददति यत् छात्राणां प्रशिक्षकाणां च शिक्षणं वर्धयितुं समायोजनं कर्तुं साहाय्यं करोति। योगे स्वरूपात्मकमूल्यांकनस्य उदाहरणानि सन्ति- १.

* कक्षायाः समये छात्राणां अवलोकनं कृत्वा तेषां मुद्रासु वास्तविकसमये     सुधारं प्रदातुं।
* छात्रः श्वसनकार्यं वा ध्यानप्रविधिभिः वा कथं प्रगतिम् करोति इति प्रतिक्रियाप्रदानम्।
* योगदर्शनस्य विषये प्रश्नोत्तराणि अथवा लघुचिन्तनात्मकव्यायामान् प्रदातुं।

**स्वरूपात्मकमूल्यांकनस्य लाभाः** : १.

* सुधारार्थं निरन्तरं प्रतिक्रियां प्रदाति।
* छात्राणां सशक्तयः, विकासाय क्षेत्राणि च ज्ञातुं साहाय्यं करोति।
* छात्राणां प्रदर्शनस्य आधारेण प्रशिक्षकान् स्वशिक्षणरणनीतयः समायोजयितुं     समर्थयति।

**सारांशात्मक मूल्याङ्कन**

सारांशमूल्यांकनानि सामान्यतया पाठ्यक्रमस्य अथवा प्रशिक्षणकार्यक्रमस्य अन्ते क्रियन्ते । एते मूल्याङ्कनानि छात्रस्य शिक्षणस्य कार्यप्रदर्शनस्य च समग्रं मूल्याङ्कनं प्रददति। योगसन्दर्भे समाहितमूल्यांकनेषु निम्नलिखितम् अन्तर्भवितुं शक्यते:

* एकः अन्तिमपरीक्षा यः सैद्धान्तिकज्ञानस्य (उदाहरणार्थं योगदर्शनं, शरीररचनाशास्त्रम्)     व्यावहारिककौशलस्य (उदा. आसनानां) च परीक्षणं करोति ।
* छात्रस्य प्रगतेः व्यापकं मूल्याङ्कनं, यथा तेषां कतिपयानां मुद्राणां     कर्तुं क्षमतायाः आकलनं वा तेषां अभ्यासे मनःसन्तोषं प्रदर्शयितुं वा ।

**समीकरणात्मकमूल्यांकनस्य लाभाः** : १.

* छात्राणां समग्रबोधस्य कार्यप्रदर्शनस्य च अन्तिममापं प्रदाति।
* छात्राणां पहिचाने सहायकं भवति येषां कृते अग्रे अभ्यासस्य अथवा निर्देशस्य     आवश्यकता भवितुम् अर्हति।
* प्रायः प्रमाणीकरणार्थं वा ग्रेडिंग् प्रयोजनार्थं वा उपयुज्यते । 

**मूल्याङ्कनस्य प्रक्रिया लाभाः च**

मूल्याङ्कनप्रक्रियायां सामान्यतया निम्नलिखितपदार्थाः सन्ति ।

# **स्पष्ट उद्देश्यनिर्धारणम्** : मूल्याङ्कनं किं     किं ज्ञानं कौशलं वा मापयिष्यति इति परिभाषितुं।
# **मूल्याङ्कनस्य परिकल्पना** : मूल्याङ्कनसाधनस्य     निर्माणं (उदा. परीक्षा, प्रश्नोत्तरी, अवलोकनम्)।
# **मूल्याङ्कनस्य संचालनम्** : मूल्याङ्कनस्य प्रशासनं     छात्राणां कार्यप्रदर्शनस्य अवलोकनं च।
# **प्रतिक्रियाप्रदानम्** : परिणामेषु रचनात्मकप्रतिक्रियाप्रदानम्।
# **परिणामस्य विश्लेषणम्** : आँकडानां मूल्याङ्कनं     सुधारणार्थं क्षेत्राणां पहिचानं च।

**मूल्याङ्कनस्य लाभाः** : १.

* छात्रस्य प्रगतिः निरीक्षितुं साहाय्यं करोति।
* सुधारार्थं प्रतिक्रियां ददाति।
* बलानि दुर्बलतानि च चिन्तयितुं साहाय्यं करोति।
* अग्रे शिक्षणस्य अथवा कार्यक्रमसमायोजनस्य विषये निर्णयान् सूचयति। 

**मूल्याङ्कनयन्त्राणि : परीक्षा, साक्षात्कारः, समूहचर्चा, प्रश्नावली**

योगे अथवा कस्मिन् अपि शैक्षिकसन्दर्भे छात्राणां मूल्याङ्कनार्थं विविधयन्त्राणां उपयोगः कर्तुं शक्यते । केचन सामान्यमूल्यांकनयन्त्राणि सन्ति- १.

**परीक्षा**

परीक्षा औपचारिकमूल्यांकनानि सन्ति ये छात्रस्य अवगमनस्य ज्ञानस्य प्रयोगक्षमतायाश्च मूल्याङ्कनं कुर्वन्ति । योगे अस्मिन् व्यावहारिकपरीक्षाः (उदाहरणार्थं मुद्राप्रदर्शनं वा अन्येषां शिक्षणं वा) लिखितपरीक्षा च (उदाहरणार्थं योगदर्शनस्य शरीररचनाशास्त्रस्य वा प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं) द्वौ अपि अन्तर्भवितुं शक्नुवन्ति

**साक्षात्कारं**

साक्षात्कारः मूल्याङ्कनस्य अधिकं व्यक्तिगतं रूपं भवति यत्र प्रशिक्षकाः छात्रैः सह प्रत्यक्षतया संवादं कृत्वा तेषां अवगमनस्य, अनुभवस्य, व्यक्तिगतवृद्धेः च आकलनं कर्तुं शक्नुवन्ति । योगछात्रेषु मानसिक-भावनात्मक-प्रगतेः आकलने साक्षात्कारः विशेषतया उपयोगी भवितुम् अर्हति ।

**समूहचर्चा**

समूहपरिवेशे छात्राणां विशिष्टविषयाणां अवगमनस्य मूल्याङ्कनार्थं, यथा योगस्य नैतिकसिद्धान्तानां विषये, अथवा समीक्षात्मकचिन्तनस्य, अन्तरक्रियायाः च प्रोत्साहनार्थं चर्चायाः उपयोगः कर्तुं शक्यते समूहचर्चा विविधदृष्टिकोणानां अन्वेषणस्य अनुमतिं ददाति तथा च विषये गहनतया संलग्नतां पोषयति।

**प्रश्नावली**

प्रश्नावलीः छात्राणां अनुभवानां, ज्ञानस्य, मनोवृत्तेः च विषये परिमाणात्मकं गुणात्मकं च आँकडानां संग्रहणार्थं उपयोगी साधनानि सन्ति। In yoga centers , प्रश्नावलीनां उपयोगः छात्रसन्तुष्टेः आकलनाय, प्रगतिनिरीक्षणाय, अथवा कस्यचित् कार्यक्रमविशेषस्य अथवा प्रशिक्षकस्य विषये प्रतिक्रियासङ्ग्रहाय भवितुं शक्यते स्म। 

**प्रतिक्रियाप्रपत्राणां कार्यक्रमानां च मूल्याङ्कनम्**

योगकार्यक्रमानाम्, प्रशिक्षकाणां, संस्थानां च प्रभावशीलतायाः आकलनाय प्रतिक्रियाप्रपत्राणि अत्यावश्यकानि साधनानि सन्ति । एतेषु प्रपत्रेषु छात्राः स्वस्य अनुभवानां, आव्हानानां, सुधारस्य सुझावस्य च विषये निवेशं दातुं शक्नुवन्ति ।

**कार्यक्रमानां संस्थानां च मूल्याङ्कनम्**

योगकार्यक्रमानाम् संस्थानां च मूल्याङ्कनं छात्राणां प्रतिक्रियायाः, पाठ्यक्रमस्य प्रभावशीलतायाः, प्रशिक्षकाणां कार्यप्रदर्शनस्य च आधारेण कर्तुं शक्यते । नियमितरूपेण मूल्याङ्कनं कार्यक्रमस्य गुणवत्तां वर्धयितुं, शिक्षणपद्धतिं समायोजयितुं, केन्द्रं स्वस्य मिशनं पूर्णं करोति इति सुनिश्चित्य च सहायकं भवति ।

**योग केन्द्र मूल्यांकन**

योगकेन्द्राणि प्रशिक्षकाणां योग्यता, प्रस्तावितानां वर्गानां विविधता गुणवत्ता च , छात्रसन्तुष्टिः , केन्द्रस्य भौतिकवातावरणं च इत्यादीनां विविधकारकाणां मूल्याङ्कनं कृत्वा स्वस्य समग्रप्रभावशीलतायाः आकलनं कर्तुं शक्नुवन्ति 

**निगमनम्**

योगशिक्षायां मूल्याङ्कनं, यथा कस्मिन् अपि क्षेत्रे, वृद्ध्यर्थं सुधाराय च महत्त्वपूर्णम् अस्ति । समुचितमापनं, मूल्याङ्कनं, मूल्याङ्कनं च तकनीकं कार्यान्वयित्वा प्रशिक्षकाः स्वछात्राणां उत्तमं समर्थनं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च तेषां व्यक्तिगतलक्ष्यं प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। प्रभावी मूल्याङ्कनं उत्तमं शिक्षणपरिणामं जनयति, यत् क्रमेण सम्बद्धानां सर्वेषां कृते अधिकं पूर्णं पुरस्कृतं च योग-अभ्यासं कर्तुं योगदानं ददाति।