छान्दोग्योपनिषत्

**छान्दोग्योपनिषत्**, दशसु प्रमुखोपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति  । इयं हयग्रीवरूपीभगवतः मुखात् आविर्भूतानि पवित्रवाक्यानि । सर्वासाम् उपनिषदां मुख्याभिमानिनी लक्ष्मीदेवी स्वस्य पतिं श्रीहरिम् अत्र **ओमित्यक्षरमुद्गीथमुपासीत** इत्येवम्प्रकारेण स्तुतवती अस्ति इति आचार्याः उपोद्घाते उल्लिखितवन्तः सन्ति ।
:हयग्रीवोद्गीतवाक्यै रमादेवी रमापतिम् ।
:ओमित्येतन्मुखैर्देवमस्तुवत् सामवेदगैः ॥ इति महासंहितायाम् । (छा उ भाष्यम् १-१-१)
इयम् उपनिषत् सामवेदस्य छान्दोग्यब्राह्मणस्य कश्चन भागः वर्तते । इयं गद्यरूपेण वर्तते इत्यतः अत्र छन्दः नास्ति । अस्याः उपनिषदः प्रथमद्रष्टा हयग्रीवभगवान् अस्याः प्रधानऋषिः । रमादेवी द्वितीया ऋषिः । अनन्तगुणपरिपूर्णः, शेषशायी रमापतिः अस्याः प्रतिपाद्यदेवता । 
:हयग्रीवमुखोद्गीर्णगीर्भिर्देवी रमापतिम् ।
:अस्तुवद् विस्तृतगुणं भोगिप्रस्तरशायिनम् ॥ (छा उ भाष्यम् १-१-१)
दशसु प्रमुखोपनिषत्सु छान्दोग्योपनिषदः वैशिष्ट्यं वर्तते । अस्याः उपनिषदः भाष्यं श्रीशङ्कराचार्यैः श्रीमध्वाचारैश्च लिखितम् अस्ति ।

## शान्तिमन्त्रः
::**ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
::**श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि।
::**सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म
::**निराकुर्यां मा मा ब्रह्म
::**निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु।
::**तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते
::**मयि सन्तु ते मयि सन्तु।
::**ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥**

## विषयव्याप्तिः
### १-५ अध्यायाः
वागभिमानिनी सरस्वती मुख्यप्राणौ च दम्पती । ऋगभिमानिनी सरस्वती सामाभिमानी प्राणश्च नित्यदम्पती । एते ओङ्कारवाच्यं हृदयसन्निहितम् अक्षरनामकं भगवता सायुज्यं प्राप्नुवन्ति । 
:तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्च ऋक् च साम च ।
:तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते ॥ (छा उ अ-१-ख-१-म-४)
यदा एतौ दम्पती भगवतः सायुज्यं प्राप्तवन्तौ तदा तैः अभीष्टं सर्वं प्राप्तम् । 
#### उपासनापद्धतयः (१ - ५ अध्यायाः)
अस्याः उपनिषदः प्रथमतः पञ्चमोध्यायं यावत् उपासनापद्धतयः विवृताः सन्ति -
:उद्गीथोपासना (अ १ - ख १ - मं १)
:मुख्यप्राणे भगवदुपासना (अ १ - ख २)
:उद्गीथाक्षरोपासना (अ १ - ख ३)
:सामोपासना (अ १ - ख ७) (अ २ - ख २ - ६)
:मधुविद्या (अ ३ - ख १-९)
रैक्वेण उपदिष्टा संवर्गविद्या (अ ४ - ख ३)
:पञ्चाग्निविद्या (अ ५ - ख ४)
:वैश्वानरविद्या (अ ५ - ख ११) इत्यादयः उपासनाविधयः अत्र विवृताः सन्ति ।

### ६,७,८ अध्यायाः
एतेषु अध्यायेषु  तत्त्वविचाराः उपदिष्टाः सन्ति । **तत् त्वमसि** इत्येतत् प्रसिद्धं वाक्यं षष्ठाध्याये निरूपितमस्ति । अस्मिन् प्रकरणे ९ दृष्टान्ताः प्रदत्ताः सन्ति - 
:पक्षी बद्धा रज्जुश्च
:विविधाः पुष्परसाः
:नदी समुद्रश्च
:वृक्षः तस्य जीवचैतन्यश्च
:सूक्ष्मबीजं तदन्तर्गता शक्तिः
:जलं लवणञ्च
:यात्रिकः तेन गम्यमानः देशश्च
:रोगी तस्य प्राणनियन्त्रकदेवता च
:चोरः तेन अपहृतं वस्तु च
सप्तमोध्याये भूमोपासनं विवृतम् । अस्मिन् सनत्कुमार-नारदयोः संवादः वर्तते । देवता-तारतम्यपरिमाणम् अत्र विस्तृतरूपेण प्रदत्तमस्ति ।
अष्टमोध्याये दहरविद्या वर्णिता अस्ति । हृदये विद्यमानः दहराकाशः (अल्पावकाशः) न परब्रह्म । दहराकाशे विद्यमानः महाकाशः एव परब्रह्म इति अत्र प्रतिपादितम् ।
ब्रह्मचर्यस्य विषये मनोहारकं विवरणम् अस्य अध्यायस्य ५ खण्डे उपलभ्यते । ब्रह्मचर्यं नाम कायेन वाचा मनसा परमात्मनः प्राप्त्यै अनुष्ठानम् ।
अस्मिन् अध्याये चतुर्मुखब्रह्मणा इन्द्र-विरोचनयोः कृते कृतः उपदेशः विद्यते । तत्त्वज्ञानस्य प्राप्त्यै समीपम् आगतवन्तौ तौ उभौ उद्दिश्य चतुर्मुखब्रह्मणा एकमेव वाक्यम् उपदिष्टम् - **य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच** इति । उभौ अपि स्वयोग्यतानुसारम् अवगतवन्तौ । 
अष्टमाध्याये लभ्यमानानि उपनिष्द्वाक्यानि तत्त्वविचारस्य दृष्ट्या नितरां महत्त्वं प्राप्नोति । तेषु इदमेकं वाक्यम् - 
**आत्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्याम् । न हवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ।'* (अध्याय ८ खण्डः १२)
शरीराभिमानसहितः जीवः सुखदुःखयोः आक्रमणेन पीडितः भवति । देहाभिमानयुतेन जनेन सुखदुःखानि अनुभोक्तव्यानि एव । जीवेन सह परमात्मा शरीरे विद्यते चेदपि सः शरीराभिमानरहितः इत्यतः सः सुखदुःखाभ्यां दूरे तिष्ठति । 
## मूलानि
*S. Radhakrishnan, *The Principal Upanishads*
*Sri Aurobindo, *The Upanishads* http://www.sriaurobindoashram.org.in/Content.aspx?ContentURL=/_StaticContent/SriAurobindoAshram/-09%20E-Library/-01%20Works%20of%20Sri%20Aurobindo/-01%20English/-01_SABCL/-12_The%20Upanishad_Volume-12/-27_Chhandogya%20Upanishad.htm . Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry. 1972.
**Introduction by Sri Adidevananda: Chhandyogapanishads* (Kannada translation)

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*Chhandogya Upanishad  – A translation by swami Nikhilananda
*Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya translated to English by Ganganath Jha (1942) at archive.org
*etext 
*Translation  of *Chandogya Upanishad'' at Celextel's Online Spiritual Library
*Swami Krishnananda Speaks on The Chhandogya Upanishad – Contains audios

वर्गः:प्रमुखोपनिषदः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:उपनिषदः