भारतीय शेयर बाजारः तथा विदेशी संस्थागत निवेशक विक्रयः

भारतीयः शेयर बाजारः आर्थिकविकासस्य एकः प्रमुखः आधारः अस्ति। अस्मिन सम्पूर्णभारते विविधानि विनिमयनिर्माणानि सम्पन्नानि भवन्ति। भारतीय शेयर बाजारस्य इतिहासः अतीव पुरातनः अस्ति। अस्य प्रारम्भः १९वीं शताब्द्याः उत्तरार्धे बम्बय्यां बम्बय्याः स्टॉक विनिमयस्य स्थापनेन अभवत्। अद्य भारतीयः शेयर बाजारः विश्वे तृतीयं विशालतमं विनिमयमण्डलं अस्ति। अत्र निवेशकानां क्रयविक्रयकार्याणि सुव्यवस्थितानि भवन्ति, यत्र वित्तीयसंस्थाः स्वस्य पूंजीसञ्चयाय लोकान् आह्वयन्ति।

विदेशी संस्थागत निवेशकाः भारतीय शेयर बाजारस्य अत्यन्तं महत्वपूर्णः भागः सन्ति। एते बहिः स्थिताः वित्तीयसंस्थाः, म्यूचुअल फण्डाः, तथा विविधानि वित्तीयविनिमयनियोजनानि कुर्वन्ति। एते निवेशकाः विश्वस्य विभिन्नदेशेभ्यः पूंजीं प्राप्त्वा विकासशीलदेशेषु निवेशं कुर्वन्ति, यत्र अधिकलाभस्य सम्भावना अस्ति। भारतीयं अर्थव्यवस्थां प्रति एषां निवेशकानां अतीव आकर्षणं अस्ति, कारणं भारतस्य आर्थिकवृद्धिः विशेषतः उच्चा भवति। तथापि, तेषां विक्रयप्रवर्तनं बहुधा भारतीय बाजारस्य अस्थिरतायाः कारणं भवति।

विदेशीय संस्थागत निवेशकानां विक्रयस्य प्रमुखं कारणं बाह्यवित्तीयपरिप्रेक्षाः भवन्ति। विश्वस्य विभिन्नदेशेषु यदा वित्तीयस्थितिः उत्तमा भवति, तदा एफ.आई.आई. निवेशकाः तेषु विकसितदेशेषु अधिकं निवेशं कुर्वन्ति। विकसितदेशेषु सुरक्षितं निवेशं दृष्ट्वा एते निवेशकाः अल्पजोखिमेन अधिकलाभं प्राप्नुवन्ति। तदा विकासशीलदेशेषु निवेशं विक्रीण्वन्ति, यत्र जोखिमः अधिकः अस्ति। अनेन प्रकारेण एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयः भारतीय शेयर बाजारस्य अस्थिरतायाः प्रमुखं कारणं भवति।

अन्तर्राष्ट्रीयआर्थिकनीतिषु परिवर्तनं अपि एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयस्य प्रमुखं कारणं भवति। विशेषतः अमेरिकायाः फेडरल रेजर्वस्य नीतिषु परिवर्तनं यदा यदा भवति, तदा तस्य प्रभावः सम्पूर्णविकासशीलदेशेषु व्यापते। यदा अमेरिकायाः व्याजदराः वर्धन्ति, तदा एफ.आई.आई. निवेशकाः भारतं त्यक्त्वा अमेरिकादिशं प्रवर्तमानं भवति, यतः तत्र निवेशे अधिकलाभः तथा न्यूनजोखिमः अस्ति। अतः अमेरिकायाः वित्तीयस्थितिः भारतीय शेयर बाजारस्य स्थिरतायाः प्रमुखं कारणं अस्ति।

आन्तरिककारणानि अपि एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयप्रवर्तनं प्रभावितुं शक्नुवन्ति। यदि भारतीय राजकोषीयस्थितिः स्थिरा नास्ति, यदि मुद्रास्फीति वर्धते, यदि राजनैतिकस्थिरतायाः अभावः अस्ति, तदा एफ.आई.आई. निवेशकाः विक्रयप्रवर्तनं कुर्वन्ति। भारतीय अर्थव्यवस्थायाः आन्तरिकस्थिति अत्यन्तं महत्वपूर्णा अस्ति, यतः तस्य प्रभावः प्रत्यक्षं शेयर बाजारस्य स्थितिं प्रतिपादयति। आर्थिकनीतिषु अपरिवर्तनीयता वा राजनैतिकघटनाः अपि अस्थिरतायाः कारणं भवति।

वैश्विकपरिप्रेक्षे बहुधा युद्धानि, प्राकृतिकआपदाः, राजनैतिकासंवेदनशीलतायाः इत्यादयः कारणानि एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयस्य प्रेरकाः भवन्ति। यदा यदा युद्धस्य वा आपदायाः सम्भावना अस्ति, तदा एते निवेशकाः जोखिमं न्यूनं कर्तुं स्वनिवेशं विक्रीण्वन्ति। अनेन प्रकारेण वैश्विकपरिस्थितयः एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयप्रवृत्तिं प्रेरयन्ति।

विदेशी संस्थागत निवेशकानां विक्रयः भारतीय शेयर बाजारस्य सूचकाङ्के प्रत्यक्षं प्रतिफलति। यदा यदा एते निवेशकाः बहुलं विक्रयं कुर्वन्ति, तदा सूचिका पतति, तथा भारतीय अर्थव्यवस्था अपि अस्थिरा भवति। किन्तु, दीर्घकालिकदृष्ट्या भारतीयः शेयर बाजारः स्थिरतां प्राप्तुम् समर्थः भवति, यतः आन्तरिकनिवेशकानां सहभागिता अपि अतीव महत्त्वपूर्णा भवति।

भारतीय शेयर बाजारस्य विशेषता अस्ति यत् दीर्घकालीननिवेशाय तस्य स्थिरता भवति। यद्यपि एफ.आई.आई. निवेशकानां विक्रयः अल्पकालिके अस्थिरतां जनयति, तथापि दीर्घकालिके भारतीय निवेशकानां सहभागिता स्थिरतायाः कारणं भवति। भारतीय आर्थिकविकासस्य प्रबलतया भविष्ये अपि एफ.आई.आई. निवेशकानां आकर्षणं अवश्यं भविष्यति, तथा भारतीय शेयर बाजारस्य वृत्तिः निरन्तरं भविष्यति।

अतः भारतीय शेयर बाजारः तथा एफ.आई.आई. विक्रयः परस्परं सम्बद्धौ स्तः। एतौ द्वौ वित्तीयसंविधानाय अतीव महत्वपूर्णौ स्तः। यद्यपि एफ.आई.आई. विक्रयस्य प्रभावः अल्पकालिके दृष्टिगतः भवति, तथापि दीर्घकालिके भारतीय शेयर बाजारस्य स्थिरतायाः प्रतीकः अस्ति।