open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
जाम्बुवतीविजयम्

## प्रस्तावना
विरलतया शास्त्रकृतोऽपि कवयः वर्तन्ते । तादृशेषु शास्त्रकृत्कविषु पाणिनिरपि अन्यतमः । येन अष्टाध्यायीति व्याकरणशास्त्रस्य सूत्रग्रन्थः व्यरचि तेनेदम् जाम्बुवतीजयम् अथवा जाम्बुवतीविजयम् इति काव्यम् अतन्यत इति विद्वदुदन्तः । एवम् शास्त्रकारः पाणिनिः कविरपि आसीत् इति प्राचीनैः साहित्यविमर्शकैः अभिहितम् । यथा-
:स्वस्ति पाणिनये तस्मै यस्य रुद्रप्रसादतः । 
:आदौ व्याकरणं काव्यम् अनुजाम्बुवतीजयम् ॥ 
इति राजशेखरः स्वग्रन्थे वदति । 
## प्रस्तुतयः
रुद्रटस्य काव्यालङ्कारग्रन्थस्य व्याख्यानकर्ता नेमिसाधुः पाणिनेः महाकाव्यात् जम्बुवतीजयात् उदाहरणम् उद्धरति यथा- '*सन्ध्यावधूं गृह्य करेण* इति श्लोकपादम्, 
:गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत् प्रावृषि कालमेघाः । 
:अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरी गौरिव हुङ्करोति ॥ 
इति श्लोकं च उदाहृत्य तत्कालीना कवयोऽपि असाधुप्रयोगान् प्रयुञ्जते स्म इति प्रत्यपादयत् । अयमेव श्लोकः वल्लभदेवस्य सुभाषितावली ग्रन्थे दृश्यते । महावैय्याकरणेन पाणिनिना नैतादृशा अपशब्दप्रयोगाः कृताः स्युः, पाणिनिनामा कश्चन अन्यः स्यात् इत्यपि कतिचन अभिप्रयन्ति । जाम्बुवती विजयम्, काव्यस्य पातालविजयम् इति नामान्तरमात्रम्, नतु काव्यान्तरम् इति केषाञ्चन मतम् । एतदपि सत्यमिति भाति, यतः पातालविजयम् इति नाम्नः औचित्यं जाम्बुवतीजयस्य एव विद्यते इति कथया भासते । 
## कालः
पाणिनिः कृशाश्वपुत्रस्य देवलस्य प्रपौत्रः । पतञ्जलेः **सर्वे सर्वापदेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः** इति महाभाष्यकारिकायाः अवगम्यते यत् पाणिनेः मातुः नाम दाक्षीति । अष्टाध्याय्याः **यास्कादिभ्यो गोत्रे २/४/६३** इत्यस्मात् सूत्रात् पाणिनिः यास्काचार्यादपि प्राक्तनः इति स्प्ष्टतया ज्ञायते । क्रिस्तोः पूर्वे सप्तमे शतमाने पाणिनिः आसीदिति विद्वांसः अभिप्रयन्ति । महाभाष्य रचनाकाले पाणिनेः नाटकानि रङ्गेषु प्रयोज्यन्ते स्म । अतः अष्टाध्याय्याः रचनायाः पूर्वं पाणिनिः कानिचन नाटकानि व्यरचयदिति चिन्तकाः आमनन्ति । अतः क्रिस्तोः पूर्वं ७तमे शतमाने इदमपि काव्यम् पाणिनिना विरचितमिति ऊहितुं शक्यते ।

## कथा
कविः महाभारतात् कथां स्वीकृत्य काव्यमिदम् रचयति । स्यमन्तकमणिप्रसङ्गे श्रीकृष्णः पाताललोकं गत्वा कथङ्कारम् जाम्बुवतीम् अलभत? इत्येव कथावस्तु । मे.बर्नल् महाशयः वदति यत्- कृष्णराजनामा कश्चन कविः ’जाम्बुवतीकल्याणम्’ इति नाटकम् व्यधात् , तत्रापि एषैव कथा प्रयुक्तेति । अपि च **कंसवधः** **बलिबन्धः** एते द्वे नाटके पाणिनिना विरचिते अभवताम्, इति पातालविजयनाटके प्रोक्तम्, तथा च पतञ्जलेः काले द्वेऽपि नाटके सौभिकैः रङ्गे प्रयुज्येते स्म" इति महाभाष्यात् अवगम्यत इति टि.एस्.नारायणशास्त्रिमहोदयः उक्तवन्तः इति ’कविचरित’ नाम्नि कन्नडभाषायाः पुस्तके मया पठितम् । पाणिनीयाः इति नामोल्लेखनेन सह दृश्यमानानि कानिचित् पद्यानि सदुक्तिकर्णामृते, वल्लभदेवस्य सुभाषितावलौ क्वचित् अन्यान्यग्रन्थेषु च द्रष्टुं लभ्यन्ते । 
तथापि अष्टाध्यायीमतिरिच्य पाणिनिना अन्योऽपि ग्रन्थः रचित इति तत्र तत्र प्राप्तैः कैश्चित् श्लोकैरेव निर्णेतुं न शक्यते । तथापि अमरकोशटीकाकृता मुकुटेन स्वग्रन्थे जाम्बुवतीविजयकाव्यस्य पद्यैकदेशा उदाहृताः, यथा- **पयःपृषन्तिभिः स्पृष्टा वान्ति वाताः शनैः शनैः: स पार्षदैरम्बरमापुपूरे; इति जाम्बुवत्यां पाणिनिः ** इति ।

‎

वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पश्यन्तीवाक्

पश्यति सर्वं प्रपंचं स्वस्मिन् या सा पश्यन्ती । अथवा परया दृश्यते या सा पश्यन्ती । यतो हि पश्यन्तीवाक् समस्तप्रपंचस्य मूलम् , एवं च परावाचः प्रथमविवर्त्तः ।

पश्यन्ती नाम जननीति नटनानन्देन लिखितमस्ति । पश्यन्ती संवित्रूपा शब्दब्रह्ममयेति ब्रह्मतत्त्वं शब्दात् पारमार्थिकान्तं भिद्यते । विवर्त्तदशायां तु बैखर्यात्मना भेद इति हेलाराजेन प्रतिपादितम् । प्रतिसंहृतक्रमा, सत्यप्यभेदे, समाविष्टक्रमशक्तिः पश्यन्ती । सा चला च अचला च । प्रतिलब्धा समाधाना च । आवृत्ता विशुध्दा च सन्निविष्टज्ञेयाकारा प्रतिलीनाकारा निराकारा च , परिच्छिन्नार्थप्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभासा चेत्यपरिमाणभेदेति वाक्यपदीयस्य हरिवृत्तौ वर्णितमस्ति । या तु ग्राह्यभेदक्रमादिरहिता स्वप्रकाशा संविद्रुपा वाक् सा पश्यन्तीति रघुनाथशर्मणा प्रतिपादितम् । मूलाधारतः नाभिपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाऽभिव्यक्तं मनोविषयः पश्यन्तीति लघुमंजूषायां नागेशेन लिखतमस्ति । 
	
पश्यन्ती तु लोकव्यवहारातीता, योगिनां तु तत्रापि प्रकृति- प्रत्यय- विभागावगतिरस्ति, परायां तु नेति उद्दयोते नागेशेन वर्णितम् । सामान्यस्पन्दप्रकाशरुपिणी नादतत्त्वात्मिका अध्यात्ममूलाधारादिनाभ्यन्तम् अभिव्यज्यमाना पश्यन्ती । एवं च सामान्यज्ञानात्मकत्वात् पश्यन्ती सेति पद्मपादाचार्येण प्रतिपादितम् । इयं पश्यन्तीवाक् वागर्थविव संपृक्तौ पार्वतीपरमेश्वरौ इत्यत्र पार्वतीरुपा भवति ।

वर्गः:भाषाविज्ञानम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
मध्यमावाक्

:**मध्ये मा बुध्दिर्यस्याः सा मध्यमा ।**

बाह्यान्तः करणादयात्मिका हिरण्यगर्भरुपिणी बिन्दुतत्त्वमयी सेति पद्मपादाचार्येण् उक्तमस्ति ।
अन्तः संकल्प्यमाना क्रमवती श्रोत्रग्राह्यवर्णरुपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् ।
अन्तर्मुखपरयोगिभिः दृश्या मध्यमा नाम शक्तिरिति ।

नटनानन्देन वर्णितम् । मध्यमा त्वन्तः संनिवेशिनी परिगृहीतकमेव बुध्दिमात्रोपादानेति – हरिवृषभेण चर्चितम् । बुध्देरेकत्वात्  तदभेदाच्च मध्यमाया वाचो वस्तुतः क्रमशून्यत्वेऽपि क्रमपरिग्रहेणैव प्रत्यभासमानेति रघुनाथशर्मणा कथितम् । वैखरीपश्यन्त्योर्मध्ये भावान्मध्यमा वागिति तेनैव उक्तम् ।
हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना हृदयदेशेऽभिव्यक्ततत्तदर्थविशेषोल्लेखन्या बुद्ध्या विषयीकृता हिरण्यगर्भंदेवत्या परश्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूक्ष्मा मध्यमा वागिति नागेशेन प्रतिपादितम् ।

वर्गः:भाषाविज्ञानम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
गीतिकाव्यम्

गीतकाव्यं संस्कृतसाहित्यस्य नितरां रमणीयः प्रकारः वर्तते । इदं मुक्तकरूपेण प्रबन्धरूपेण च उपलभ्यते । अनेन प्रकारेण रमणीनां रूपहृदययोः सुन्दरं चित्रणं कृतं दृश्यते । अस्मिन् शृङ्गाररसस्य विभिन्नाः अवस्थाः मार्मिकरूपेण वर्णिताः दृश्यन्ते । एतेन नारीप्रेम्णः उदात्तता विशुद्धता च ज्ञाता भवति । प्रकृतिवर्णनम् अपि अत्र प्रमुखं स्थानम् आवहति । प्राकृतिकसौन्दर्यम् आन्तरिकसौन्दर्यस्य अनावरणाय कल्प्यते । सङ्गीतसंयोजनम् अस्य प्रकारस्य वैशिष्ट्यं वर्तते । नृत्ययोजनस्य साध्यताः अपि अत्र विद्यन्ते । **सङ्गीतमपि साहित्यञ्च सरस्वत्या स्तनद्वयम्** इत्येषा उक्तिः प्रसिद्धा । एतेषु गीतकाव्येषु सङ्गीतसाहित्यानां समागमः दृश्यते । अत्रत्यं सङ्गीतं भवति आपातमधुरम् । साहित्यं भवति आवलोचनामृतम् । अतः एव जनसामान्यैः अपि अयं प्रकारः आनन्ददायकः भवति । अत्रत्य प्रेम लौकिकप्रेमपरिधिम् अतिरिच्य भक्तिभावं प्रति प्रवहति । अस्य गीतकाव्यपरम्परायाः मूलकर्ता वर्तते जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता) । अनेन रचितं गीतगोविन्दम् इत्येतत् अस्ति जगत्प्रसिद्धं गीतकाव्यम् ।

‎

वर्गः:संस्कृतगीतिकाव्यम्‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वैखरी

*विखरः, शरीरं, तत्र भवा तत्पर्यन्तचेष्टासंपादिकेति वैखरी* इति अभिनवगुप्तेनोक्तमस्ति । वक्तृभिः विशिष्टायां खरावस्थायां स्पष्टरुपायां भव वैखरीति वादिदेवसूरिणा वर्णितम् ।

विखरः  इति देहेन्द्रियसंधातः उच्यते, तत्र भवा वैखरीति जयन्तभट्टेन प्रतिपादितम् । विशिष्टं खमाकाशं मुखरुपं राति गृहणाति इति विखरः प्राणवायुसंचारविशिष्टः वर्णोच्चारः तेनाभिव्यक्ता विखरीति जयरथेन लिखितम् । विशेषेण खरत्वात् वैखरीति पद्मपादाचार्येण उक्तम् ।
वै निश्चयेन स्पष्टतरत्वात् खं कर्णविवरवर्त्तिनभोरुपश्रोत्रेन्द्रियं राति गच्छति, तज्जन्यज्ञानविषयो भवतीति व्युत्पत्त्या वैखरीशब्दस्य निर्वचनं कृतं भास्कररायमखिना ।

खं छिद्रविशेषावच्छिन्नमाकाशम्, तदस्यास्तीति खरः कण्ठः, विबृतः खरो विखरस्तत्र वैखरीति रामप्रसादत्रिपाठिना प्रतिपादितम् । परैः संवेद्यं यस्याः श्रोत्रविषयत्वेन प्रतिनियतं श्रुतिरुपं सा वैखरी । शिलष्टा व्यक्तवर्णसमुच्चारणा प्रसिध्दसाधुभावा भ्रष्टस्ंस्कारा च । तथा याऽक्षे, या दुन्दुभौ, या वेणौ, वीणायामित्यपरिमाणभेदेति हरिवृषभेण प्रतिपादितम् । वैखरी कारणव्यापारानुग्रहा श्रोत्रज्ञानविषया शब्दबुध्दिरिति महाभाष्यव्याख्याया लिखितमस्ति । विराडरुपिणी बीजात्मिका हृदयादास्यान्तम् अभिव्यज्यमाना शब्दसामान्यात्मिका वैखरीति पद्मपादाचार्येण् उक्तम् ।सैव चस्यपर्यन्तं गच्छता तेन वायुना कण्ठदेशं गत्वा मूर्धानमाहत्य परावृत्य तत्तत् स्थानेष्वभिव्यक्ता परश्रोत्रेणापि ग्रहणयोग्या विराडधिदैवत्य वैखरीवागिति नागेशेन प्रतिपादितम् । त्रिविधं तावत् शब्दस्य स्वरुपम् । यथा- करणस्थम्, प्राणस्थम्, बुध्दिस्थं च । तत्र करणस्थं शब्दस्वरुपं वैखरी ।

वर्गः:भाषाविज्ञानम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
हरिद्रकः

अयं कश्चित् भारतीयवृक्षविशेषः । एताः वृक्षप्रजातयः कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिभागे अधिकतया प्ररोहन्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम  अडिना कार्डिफोलिया रोक्सब्  (Adina cordifolia Roxb) इति ।  रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धं सस्य एतत् । । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

आङ्ग्लम् - अडिना कार्डिफोलिया रोक्सब्  । Adina cordifolia Roxb
कन्नडम् -  हेत्तेग, हेद्दि । ಹೆತ್ತೇಗು, ಹೆದ್ದಿ                                                                                                                      
हिन्दी - हल्दु, कडमि ।
तमिळु - मञ्जकबन्दु । மஞ்ஜகபன்து ।
तेलुगु - पसपुकदम्ब, क्षुद्रगणप । పసపు కదంబ, క్షుద్రగణప ॥
मराठि - गनेरि ।
मलयाळम् - मञ्जकबन्दु । മഞ്ജകബന്ധു ।

## गुणलक्षणानि
हरिद्रकवृक्षस्य औन्नत्यं ३३मी.पर्यन्तमपि भवति । अस्य वल्कलस्य वर्णः भास्मवर्णः । अश्वत्थस्य पर्णानि इव भवन्ति । पत्राणि इव दृश्यमानानि अनुपर्णानि कलिकाः आच्छादयन्ति । पत्राणां व्यासः १०-२५ सें.मी. भवति । पुष्पाणि पीतवर्णीयानि भवन्ति । वर्तुलाकारस्य पुष्पगुच्छस्य व्यासः १.९-२.५सें.मी. भवति । हरिद्रकवृक्षेषु जून् जुलै मासयोः पुष्पाणि विकसन्ति । अस्य कुलाभिवृद्धिः बीजैः भवति ।

## उपयोगाः
हरिद्रकवृक्षस्य दारु मार्जनेन चकास्ति । अतः अस्य दारूणि भावनस्य द्वाराणां गवाक्षाणां पीठोपकरणानां च निर्मार्थम् उपयुज्यन्ते । अस्य वृक्षस्य उत्कीर्णचित्रकलासु च उपयोगाय उत्तमं दारु भवति । चर्मणः उदमोषु चर्मपरिष्कारार्थम् अपि अस्य वलकलस्य उपयोगः भवति । रक्तसम्बद्धानां त्वक्सम्बन्धीनां च रोगनिवारणौषधेषु वृक्षवल्कलस्य उपयोगः भवति । वृणक्रिमीनां नाशार्थमपि वल्कलरसस्य उपयोगः भवति । शिरोवेदननिवारणार्थम् अस्य वृक्षस्य कलिकानाम् उपयोगः भवति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
अम्बरीषवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम स्पोण्डियास् मङ्गिफेरा वैल्ड् (Spondias mangifere Wild) इति । 
विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

आङ्ग्लम् - हाग् प्लम्, वैल्डम्यङ्गो, ब्रैल् ट्री,  । Hag plam,  Wild mango, brail tree.
कन्नडम् -  अमटे, अम्बटे, पोण्डि, अमसोल् । ಅಮಟೆ, ಅಂಬಟೆ, ಪೊಂಡಿ, ಅಮಸೋಲ್  ।                                                                                                                  
हिन्दी - अमरा, जङ्ग्ली आम ।
तमिळु - कोटमर, अम्बलम्। கோடமர, அம்பலம், புல்லிபுல்லவ ।
तेलुगु - कोण्डमामिडि, अडविमामिडि । కొండమామిడి, అడవిమామిడి ।
मराठि - रण अंबा, आंब ।
मलयाळम् -  कटाम्, बोलम्, पुलिमन्, अम्बाजाम् । കടാമ്, ബോലമ്, പുലിമന്, അമ്ഭാജാമ് ॥
अयम् अनार्काडि कुटुम्बस्य वृक्षः  ।

## सस्यगुणलक्षणानि
अस्य अम्बरीशवृक्षस्य औन्नत्यं ११मी. पर्यन्तं भावति । अस्य वृक्षस्य त्वक् स्फीता सुगन्धयुक्ता मसृणा भस्मवर्णिता च भवति । पिच्छानि इव बहूनि पत्राणि दण्डैकलग्नानि ३०तः ३५सें.मी.दीर्गाणि च भवन्ति । पत्राणां गन्धः आम्रपत्राणि इव भवति ।०.५से.मी.व्यासीयानि  श्वेतानि अथवा हरिद्मिश्रश्वेतवर्णीयानि पुष्पाणि बहुलिङ्गिकेसरयुक्तानि च भवन्ति । एतानि मार्चमासे वृक्षेषु शोभन्ते । अस्य फलानि ५से.मी पर्यन्तं दीर्घाणि भवन्ति । एकबीजफलस्य अस्य वर्णः हरिद्मिश्रपीतवर्णः । अस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
## उपयोगाः
फलरस्य कर्णवेदनयाः उपशमनार्थं क्षयरोगनिवारणार्थं च उपयोगः भवति  । आमातिसारस्य प्रतिबन्धकत्वेन अस्य फपरस्य उपयुज्यते । सन्धिवेदना निवारकेषु औषधेषु अस्य उपयोगः भवति । त्वचः रसः गनोरिया रोगपरिहाराय भवति । किशोरिनां ऋतुचक्रसमस्यापरिहारार्थं म्बरीशवृक्षस्य मूलानाम् उपयोगः भवति । अस्य दारु मृदु भवति अतः अग्निपेटिकानिर्माणे उपयोजयन्ति । अस्य फलानाम् अवलेहः रुचिरः भवति । पक्वफलानाम् उपयोगः पाकशालायाम् अधिकं भवति । पशुपक्षिणः अपि प्रीत्या फलानि खादन्ति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
हरिताक्षवृक्षः

पञ्च अग्निवृक्षेषु अन्यतमः अयं वृक्षः भारतीयसाम्पदाये पवित्रस्थानम् आप्नोति । यज्ञवृक्षः ब्रह्मवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् ।  एशियाखण्डस्य बहुषु भागेषु अयं वृक्षः दृश्यते । फैकस् ग्लोमेरटा Ficus glomerata   इति अस्य वैज्ञानिकं नाम । मोरेसि कुटुम्बेअ अयं वृक्षः अन्तर्गच्छति । 
विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

आङ्ग्लम् - कण्ट्री फिग् ट्री,  । Country fig tree.
कन्नडम् -  औदुम्बर, गुलाश, मेडि । ಔದುಂಬರ, ಗುಲಾಶ, ಮೇಡಿ  ।                                                                                                                    
हिन्दी - गुलार,  उमर ।
तमिळु - अदम्। அதம் ।
तेलुगु - ब्रह्ममेडि। బ్రహ్మమ్మేడి ।
मराठि - उंब्रा ।
मलयाळम् -  जन्तुफलम् । ജംതുഫലമ് ।

## उपयोगाः
हरिताक्षवृक्षस्य वल्कलानां पत्राणां शलाटूनां  मूलानां कषायम् आमशङ्कारोगे नियन्त्रणं साधयति । फलरसं मधुना सह खादनेन गर्भवतीनाम् अतिसारः नियन्त्रितः भवति । फलरसस्य काण्डरसस्य च पानेन मधुमेहस्य नियन्त्रणं भवति । फलभक्षणं पित्तहरि भवति ।  पेशलपत्राणि अथवा शालटून्  घातयित्वा मधुना अथवा गुडेन सह खादति चेत् पित्थसम्बद्धरोगाः उपशान्ताः भवन्ति । अस्य मूलानि जले निमज्ज्य जलं पिबति चेत् शरीरं शीतलं करोति । त्वचः चूर्णं तिलतैलेन सह योजयित्वा प्राचिनस्य व्रणे लेपनेन कलङ्कः लीयते । त्वचः कषायं क्षतक्षालनार्थम् उपयोजयन्ति । वृक्षस्य काण्डात् निस्सरतः निर्यासः मूलव्याधेः अतिसारस्य निरोधकः । वृक्षस्य त्वचः प्राणिचर्मसंस्करणे उपयुज्यन्ते । निर्यासेन रब्बर् कागदं च उत्पादयन्ति । पेशलपत्राणि व्यञ्जने उपयोजयन्ति पशावः प्रीत्या खादन्ति च । अस्य फपानि सुन्दराणि पानकं कृत्वा जनाः पिबन्ति ।  अस्य काष्टं तु गृहनिर्माणे उपयुज्यते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
इङ्गुदवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम बलनिटिस् रोक्सबुर्गि(Balanistes roxburghii) इति । 
विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

आङ्ग्लम् - डेसर्ट् डेट्स् ,  । Desert Date
कन्नडम् -  इङ्गळीक, तापसरु, इङ्गळ । ಇಂಗಳೀಕ, ತಾಪಸರು, ಇಂಗಳ ।
हिन्दी - हिंगन ।
तमिळु - नञ्जुण्डन् । னம்ஜும்டன் ।
तेलुगु - गरा । గరా।
मराठि - हिंग ।
मलयाळम् -  नञ्जुण्टा । നംജുംടാ।
अस्य कुटुम्बः सैमारुबेसि इति ।

## सस्यगुणलक्षणानि
इङ्गुदवृक्षः उष्णप्रदेशेषु निर्जलेषु अपि प्रदेशेषु अधिकं प्ररोहति । अस्य औन्नत्यं १०मी.परिमितं भवति । कण्डः भस्मवर्णेन पत्राणि अण्डाकारेण हस्तमितविसृतानि भवन्ति । पत्राणां कक्षेषु पुष्पगुच्छानि भवन्ति । तानि सगन्धानि पीतमिश्रश्वेतवर्णीयानि लघूनि सन्ति । मार्चमासान्ते इङ्गुदवृक्षाः कुसुमिताः दृष्यन्ते । रूक्षाणि अण्डाकाराणि २.५तः६सें.मी.दीर्घाणि ५सन्धियुक्तानि हरिद्वर्णीयानि फलानि अयं वृक्षः उत्पादयति । अस्य वंशाभिवृद्धिः बीजैः सम्भवति । 
## उपयोगाः
इङ्गुदवृक्षस्य बीजैः तैलोत्पादनं भवति । अस्मिन् तैले सूक्ष्माणुजिविनां शिलीन्ध्राणां च नासस्य शक्तिः भवति । दाहक्षते, चर्मरोगेषु च अस्य तैलस्य लेपः शमनकारी भवति । फेनकानां निर्माणे अपि अस्य तैलस्य प्रयोजनम् अस्ति । बीजचूर्णानाम् उपयोगः पश्वाहारोत्पादने अस्ति । पक्वफपानि मानवानां श्वनखासस्य चर्मव्यधेः निवारणार्थं  च उ  पयोजयन्ति । बीजानि कफविसर्जकानि अतः शिषुप्रसवः सुकरः भवतु इति गर्भवतीमहिलाः बीजस्य चूर्णानि खादन्ति । पशवः अस्य पत्राणि सुखेन खादन्ति । वस्त्राणां कलङ्कनिवारणार्थम् अस्य फलरसः बहूपकारकः । अस्य काष्टानि वृद्धविकलाङ्गानां सञ्चरदण्डनिर्माणार्थम् इन्धनार्थं च उपयोजयन्ति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अरुजावृक्षः

ग्रीक् मूलस्य अस्य वृक्षस्य नाम डयोस्कोण्डिस् क्यासिया इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम कासिया फिस्टुला इति। ल्याटिन् भाषया  पिस्टुल इत्युक्ते नालिका इत्यर्थः । अस्य फलं तु नलिकाकारेण । भवति                                                                                                                                                                                                            
आङ्ग्लम् - इण्डियन् ल्याबर्नम्, गोल्डन् पवर्  । Indian lyabarnum, Golden power.

कन्नडम् -  कक्केमर, कोन्नि, अरगिना  । ಕಕ್ಕೆಮರ, ಕೊನ್ನಿ, ಅರಗಿನಾ ।
हिन्दी - अमस्तास, बन्दर् लाठि ।
तमिळु - अप्पै, अरगोरम्, कडुक्के । அப்பை, அரகோரம், கடுக்கே ।
तेलुगु - रेल, सुवर्णम्, कोलपोन्न ।  రేల, సువర్ణమ్, కోలపోన్న।
मराठि - बोय,चिम्कनि, गिरिमाला ।
मलयाळम् -  कृतमालम् । കൃതമാലമ്।
अस्य कुटुम्बः फ्याबेसी इति । शुष्कप्रदेशेषु सर्वत्र अयम् अरुजा वृक्षः प्ररोहति ।

## सस्यस्य गुणलक्षणानि
अरुजावृक्षः ६-९मी.औन्नत्यपर्यन्तं प्ररोहति । अस्य काण्डः हरिद्मिश्रभस्मवर्णेन भवति । प्राचीनवृक्षेषु केवलं भस्मवर्णः दृश्यते । संयुक्तपर्णाणि नाम एकस्मिन् दण्डे ४-८युगलपर्णानि भवन्ति ।२३-४०सें.मी.दीर्घाणि अण्डाकारेण भवन्ति । स्वर्णपीतवर्णस्य दीर्घं पुष्पगुच्छं प्रलम्बमानं ३०-३५सें.मी.दीर्घं च भवति । प्रतिपुष्पं पञ्जदलानि चमसाकारेण १०पुङ्केसराः च भवन्ति । एप्रिल्-मे मासयोः वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । तदनन्तरे काले ३०-६०से.मी.दीर्घाणि निबिडकपिलवर्णस्य फलनि उद्भवन्ति । प्रत्येकं फले ४०-१००बीजानि भवन्ति । बीजैः एव वृक्षस्य वंशप्रसारः सम्भवति । 
## उपयोगाः
अरुजा कश्चित् सुन्दरपुष्पवृक्षः इति कारणेन उद्यानेषु मार्गपार्वेषु च शोभावर्धनार्थं प्रारोपयन्ति । अस्य वृक्षस्य शलटुषु विद्यमानाः गाढकपिलवर्णस्य पेशीः विरेचकत्वेन उपयुज्यन्ते । मूलानाम् उपयोगः क्षयस्य कुष्टरोगस्य सिफिलिस् रोगस्य चर्मरोगस्य च औषधनिर्माणेषु भवति । पत्राणाम् उपयोगः सन्धिवातस्य व्रणनिवारणस्य च औषधेषु भवति । मूलानि शक्तिवर्धकौषधेषु अपि उपयोगाय भवन्ति । पत्राणि देहस्य अधिकतापमानं न्यूनीकुर्वन्ति । दहनव्रणस्य चिकित्सार्थं वृक्षस्य वल्कलानाम् उपयोगः भवति । कण्डूयनं नियन्त्रयितुं पेशलपत्राणाम् उपयोगः भवति । फलानि कासस्य औषधेषु प्रयोजनाय भवन्ति । बीजचूर्णानां कषायम् उदरवेदानायाः उपशमनकारि भवति । अरुजावृक्षस्य दारु सुदृढं भवति अतः अस्य उपयोगः कृष्युपकरणानां निर्माणे भवति । त्वचाम् उपयोगः प्राणिचर्मणः उद्यमेषु भवति । फलसारं तमाकोः सुगन्धवर्धनार्थम् उपयुज्यते । केषुचित् प्रदेशेषु पुष्पाणि आहारवत् अपि उपयुज्यते ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
धाराफलवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम टेर्मिनालिआ टोमेण्टोसा इति । अयं वृक्षः आर्द्रारण्येषु सहजः भवति । कृष्णत्वकः, वनजवृक्षः इति अस्य अस्य नामन्तरम् ।
अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...

कन्नडम् -  मत्ति, ऐनि, बनपु, बेब्बुळुवे  । ಮತ್ತಿ, ಐನಿ, ಬನಪು, ಬೆಬ್ಬುಳುವೆ ।
हिन्दी - ऐन, असन्, साज ।
तमिळु - अरुचनम्, पुदवम् । அருசனம், பதவம் ॥
तेलुगु - मड्डि, इनुमड्डि,  । మడ్డి, ఇనుమడ్డి ।
मराठि - मदत, येन, सडद ।
मलयाळम् -  करिमरतु, तेम्पुव । കരിമരതു, തെംപുവ ।

## सस्यगुणलक्षणानि
धाराफलवृक्षस्य औन्नत्यं ८०-१००पादपरिमितिपर्यन्तं वर्धते । अस्य कण्डस्य वर्णः कृष्णः । मकरस्य चर्म इव अस्य वल्कलं गूढछेदयुक्तं भवति । अस्य पत्राणि स्फीतानि अञ्चलेषु क्रकच इव दन्ताः भवन्ति । पत्रतलं चकासते । पेशलपत्रेषु लघुकेशाः इव दृश्यते । पत्रस्याधह् ग्रन्थिद्वयं भवति ।  मन्दपीतवर्णस्य लघुपुष्पाणि जडपीतकेसराः च भवन्ति । एप्रिल्-मेमासयोः अयं वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति । अस्य फलानां दीर्घता ४-५सें.मी विस्तारः  २-३सें.मी. च भवतः । अस्य पीपमिश्रहरिद्वर्णस्य फले चर्मसदृशं पक्षद्वयं भवति । शुष्कपलं कृष्णवर्णेन भवति । प्रतेकं फले एकम् एव बीजं भवति । अस्य वृक्षस्य वंशप्रसारः बीजैः एव भवति ।
## उपयोगाः
धारफलवृक्षस्य वल्कलं क्षतशमनार्थं भग्नास्थीनि योजयितुम् उपयुज्यते । वल्कलस्य कषायं हृदयारोग्यरक्षकः भवति । पत्रैः उत्तमं दोहदं कुर्वन्ति । अस्य काष्टभस्म सर्पदशनोपशमनार्थं हितकारि भवति । अस्य वृक्षस्य दारु सुदृढं भवति अतः स्तम्भार्थं रेल्यानस्य शय्यासनर्थं च उपयोजयन्ति । त्वचः चर्मोद्यमेषु उपयुज्यन्ते । काष्टं तु उत्तमम् इन्धनम् अपि । अनेन अङ्गारान् अपि निर्मान्ति । 

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
बालकेन्द्रम्

बालकेन्दम् अत्यन्तम् आकर्षकम् अस्ति । यत्र बालाः मुक्ततया क्रीडन्ति ।

वर्गः:संस्कृतभारती
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः‎
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पीतशाल्मली

लघुचित्रम्|पीतशाल्मली वृक्षस्य पुष्पम्

## पीठिका
अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम काक्लोस्पर्म्  (Cochlospermun go symposium DC.)इति । काक्लोस् नाम शङ्खः, स्पर्म इत्युक्ते बीजम् । प्रायः एतत् फलस्य रूपगुणौ च सूचयति । गास्सिप्पियं इति बीजं परितः विद्यमानं कौशेयसदृशं वस्तुं सूचयति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

आङ्ग्लम् - येल्लो सिल्ककाटन् ट्री । Yellow silk cotton Tree 
कन्नडम् - काडुबूरुग, बेट्टदावरे, ಕಾಡುಬೂರುಗ, ಬೆಟ್ಟದಾವರೆ
हिन्दी - गल् गल् कुम्बि 
तमिळु - तन्नकु काट्टिलवन् , தன்னகு காட்டிலவன் ।
तेलुगु - अक्षोतमु, पिसुन । అక్షోతము, పిసున ॥
मराठि - गनेरि ।
मलयाळम् - चम्पानि, ചമ്പാനി ।
अस्य कुटुम्बः - काक्लोस्पर्मेसि 
भारतस्य सर्वेषु शुष्कोष्णप्रदेशेषु प्ररोहति ।

## वृक्षस्य रूपपरिचयः 
पीतशाल्मलीवृक्षस्य औन्नत्य ६मी पर्यन्त वर्धते । पर्णानि विरलानि निबिडहरिद्वर्णानि एरण्डलेव षड्दलयुक्तानि किन्तु शाखानाम् अन्ते केवलं  भवन्ति । काण्डः भस्मवर्णितः वल्कलः मसृणः च भवति । पीतशाल्मलीवृक्षः फेब्रवरितः मार्चमासान्ते काले पत्राणि पातयन्ति । एप्रिल् मासे पत्ररहितेषु वृक्षेषु क्रमशः पुष्पोद्भवः भवति । भासमानसुवर्णवर्णस्य पुष्पाणि गुच्छेषु भवन्ति । अस्य शलाटवः पिङ्गलवर्णिताः५तः७.५से.मी.दीर्घाः बीजकोशसहिताः भवन्ति । बीजानि काजूतकः इव दृश्यमानानि कौशेयः इव वस्तुभिः आवृतानि च भवन्ति । बीजेनैव अस्य वृक्षस्य वंशप्रसरणं भवति ।

## उपयोगाः
पुष्पानि अलङ्करणार्थम् उपयुज्यन्ते । आलङ्कारिकवृक्ष इव मार्गपर्श्वे प्रारोपयन्ति । अस्य निर्यासः खासस्य औषधेषु शुष्कपत्राणि पुष्पाणि च उत्तेकपानीयेषु उपयुज्यन्ते । अस्य वृक्षचर्मणः कषायं रोटिकाचूर्णेन सह उपयोगेन पौष्टिकः आहारः भवति । शिरसः अत्यष्णता निवारणार्थं पत्राणां रसेन शिरक्षालनं कुर्वन्ति । रक्तातिसारस्य नियन्त्रणार्थमपि अस्य निर्यासस्य उपयोगः भवति । केशवर्णनार्थं पुष्पाणाम् उपयोगः भवति । अस्य फलानां कौशेयसदृशवस्तुभिः शय्याः उपधानानि च निर्मीयन्ते । अस्य बीजतैलं तु दीपज्वालनाय भवति । पादरक्षा निर्माणे अपि वृक्षनिर्यासस्य उपयोगः भवति । केचन बीजानि भर्जयित्वा खादन्ति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
भार्या

भर्त्तुः योग्या **भार्या** । भ्रियते, भूर्यते,वा भार्या । (भृ-धारणपोषणयोः भृ-भरणादौ + ण्यत्) धर्मपत्नीत्यर्थः ।
:**सा भार्या या गृहे दक्षा, सा भार्या या प्रजावती ।**
:**सा भार्या या पतिप्राणा, सा भार्या या पतिव्रता ॥** -*(हितो. १/१९३)*
महाभाष्ये कौमारीभार्या शब्दस्य प्रयोगो दृश्यते । या प्रथमतया पतिं वरयति सा कौमारीभार्या । कौमारापूर्ववचने (४/२/१३) सूत्रेण कौमारशब्दो निपात्यते । कुमार्यां भव कौमारः निपातनम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपमापन्नः कौमारः पतिः । अविद्यमानः पूर्वः पतिर्यस्याः तां प्राप्त इत्यर्थः । अनेनानुमीयते यत् पाणिनिसमये भार्यायाः कुमारीत्वमावश्यकं किन्तु पत्युः कुमारत्वं नावश्यकम् । पतञ्जलिसमये तु पत्युरपि कुमारत्वमावश्यकमासीत् । अतः कौमारापूर्ववचने इत्युभयतः इति वचनं स्वीकृतम् । मनुनाऽपि भार्यायाः प्रशंसा कृता । यथा –
:**अर्धं भार्या मनुष्यस्य, भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।**
:**भार्या मूलं त्रिवर्गस्य, भार्या मूलं तरिष्यतः ॥**
स्त्रियै पातिव्रतधर्मस्य पालनं परममङ्गलदायकम् अमन्यत । शतपथब्राह्मणानुसारेण या स्त्री सत्यपि स्वपतिं विहाय परपुरुषेण सह रतिं करोति, सा वरुण्यकार्यं करोति ।

**‘वरुण्यं वा एतत् स्त्री करोति यदन्यस्य सती अन्येन चरति । वरुण्यः =पापः । वरुणो वा एतं गृह्णाति यः पाप्मना गृहीतो भवति**'।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
वर्गः:मानवसम्बन्धाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
पाणिनिव्याकरणस्य उपादेयता

वर्तमानायाः शिक्षायाः निरन्तरम् एधमानान् पादान् परिशील्य यदि वयं संस्कृतस्य स्थितेः मूल्याङ्कनं कुर्मः तर्हिः स्वान् अतीव निम्नस्तरे पश्यामः। एतादृश्यां स्थितौ पाणिनीयव्याकरणस्य अस्मिन् परिपेक्षे च का उपादेयता अस्ति इत्येतस्य प्रश्नस्य उत्पत्तिः निश्चिता एव। काशिकाकारस्य पण्डितजयादित्यस्य मतानुसारेण “पाणिनेः उपकारकं व्याकरणम्”। अतः अष्टाध्याय्याः रचयिता पाणिनिः भवति। सः शलातुरनामके नगरे उत्पन्नः। ‘श्युआन् चुआन्’ नामकेन केनचित् यात्रिणा लिखितं पञ्चचत्वारिंशदधिकषड्शतके (६४५) लौकिकभाषां व्यवस्थितां कर्तुं पाणिनिना अष्टाध्यायी ग्रन्थस्य रचना कृता। अद्य एतावद्भ्यः वर्षेभ्यः पश्चादपि व्याकरणं प्रगतिपथे अग्रसरम् अस्ति। भारतदेशः प्राचीनकाले एकभाषाभाषिदेशः इति रूपेण प्रसिध्दः आसीत्। तस्मिन् एव देशे सम्प्रति अनेकाः भाषाः भाषन्ते विराजन्ते प्रकाशन्ते च। अस्मिन् देशे संस्कृतस्य स्थानं पूर्वापेक्षया अतीव निम्नं वर्तते। स्वाभाविकम् अस्ति यदि संस्कृतस्य स्थितिः न्यूना (निम्ना) वर्तते तर्हि तस्य व्याकरणस्य का उपाधेयता भविष्यति। अद्यतने प्रगतिशीले देशे आङ्ग्लभाषा स्वस्याः चरंसीम्नि वर्तते। तथापि विचारणीयः विषयः अस्ति यद् आङ्ग्लभाषायां वाचनलेखनपठनेषु समानता नास्ति। यथा वयं put (पुट्), but (बट्) इत्यादीनां शब्दानां प्रयोगं कुर्मः इति। अतः सिद्ध्यति यत् आङ्ग्लभाषा सुदृढा भाषा नास्ति इति। तत्रैव संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यं वर्तते यत् अनया भाषया यथा लिखामः तथा पठामः। अतः एव संस्कृतस्य सुदृढतायाः विषये वयं वक्तुं शक्नुमः इति। लोके लोकोक्तिः वर्तते यत् “कोश भर में बदले वाणी, दो कोश में पानी” इति। हिन्दीभाषा अस्माकं देशस्य राष्ट्रभाषा अस्ति। परन्तु हिन्द्या वदतां जनानाम् उच्चारणे विभिन्नताः दृश्यन्ते। विहारस्य जनानां हिन्दी भिन्ना, पञ्जाबस्य, हरियाणाप्रदेशस्य, उत्तरप्रदेशस्य, मध्यप्रदेशस्य च हिन्दीभाषा भिन्ना अस्ति। परन्तु यदा वयं संस्कृतस्य विषये वदामः तदा वक्तुं शक्नुमः यत् संस्कृतं विश्वस्य कस्मिन्नपि कोणे उद्यमानं स्यात् सर्वत्रापि संस्कृतं समानं सदृशं च व्यवह्रियते इति। यदि भारते ‘सः पठति’ इति प्रयोगः वर्तते तर्हि अमेरिका देशे अपि अयमेव प्रयोगः भविष्यति न तु भिन्नः। एतदेव संस्कृतव्याकरणस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति। मानवः कश्चन मननशीलः प्राणी वर्तते। यद्यपि सः सांसारिकान् जनान् एकेन सूत्रेण बन्ध्दुम् इच्छति तथापि सः एकसूत्रेण बन्धनीयां भाषां नैव अङ्गीकरोति। एवम्प्रकारेण संस्कृतस्य संस्कृतव्याकरणस्य च उपाधेयतायाः प्रकटनं भवति। मानवः कस्मिन्नपि काले स्थितौ वा भवेत्, तेन मिलित्वा एव चलनीयम् अस्ति तथा च कार्याणि कर्तव्यानि सन्ति। एतत् तदा एव सार्थकम् अस्ति यदा जगति सर्वेऽपि जनाः संस्कृतव्याकरणस्य पाणिनीयव्याकरणस्य च उपाधेयतां स्वीकुर्युः व्याकरणं च पठेयुः इति॥ शम्॥
** परमेशः शोधच्छात्रः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् नवदेहली **

वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः

thumb|300px|प्रथमस्वातन्त्र्यसङ्ग्रमदृश्यम्
भारतीयः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः राष्ट्रीयस्य क्षेत्रीयस्य च उत्तेजनस्य प्रयत्नस्य च फलस्वरूपः । भारतीराजकीयसङ्घटनैः सञ्चालितः अहिंसातत्त्वबद्धं ससैन्यान्दोलम् आसीत् । सर्वजनानम् एकमेव लक्ष्यं एक एव उद्देशः आङ्गप्रशासनं समूलम् उन्मूलयित्वा भारतमातुः दास्यविमोचनम् । अस्य आन्दोलनस्य आरम्भाः क्रि.श.१८५६ वर्षे अभवत् यस्य सिपायी विद्रोहः इति आङ्ग्लाः अवदन् । भारतस्य स्वातन्त्र्यता प्राप्तये सहस्राधिकाः स्वप्राणान् समर्पयन् । क्रि.शा१९३०तमे वर्षे भारतीयकाङ्ग्रेस् सम्भूते अधिवेशने पूर्णस्वातन्त्र्यस्य अभ्यर्थनम् आङ्ग्लानां पुरतः प्रस्तावितवन्तः ।

## प्रधानाः भारतस्वातन्त्र्यपूर्वघटनाः 
:*क्रि.श.१४९८ : वास्कोडागामस्य दुरागमनम्।
:*क्रि.श.१६०० : ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया समवायस्य स्थापनम्।
:*क्रि.श.१७४८ : भारते आङ्ग्लफ्रांसीसी युद्धम्।
:*क्रि.श.१७५७ : प्लासीकदनम्।
:*क्रि.श.१७९९ : आङ्ग्लैः टिप्पूसुल्तानस्य पराजयः।
:*क्रि.श.१८०५ : आङ्ग्लमराठयोः युद्धम्।
:*क्रि.श.१८४६ : आङ्ग्लसिख्खयोः युद्धम्। 
:*क्रि.श.१८५७ : भारतीयस्वातन्त्र्यस्य प्रथमसङ्ग्रामः। 
:*क्रि.श.१८८५ : भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेस् स्थापनम्।
:*क्रि.श.१९०५ : आङ्ग्लैः बङ्गालविभागः।
:*क्रि.श.१९१५ :  एनी बेसेंट द्वारा होम रूल लीग स्थापनम्।
:*क्रि.श.१९१९ :  खिलाफत् आन्दोलनम् ,जलिन्वालाबाग् हत्याकाण्डः। 
:*क्रि.श.१९२१ : महात्मा गन्धिद्वारा असहकारान्दोलनम् ।
:*क्रि.श.१९२२ : गान्धेः असहकारान्दोलनस्य स्थगनम् ।
:*क्रि.श.१९२८ : साय्मन् आयोगस्य विरोधान्दोलने लाला लाजपत रायस्य आहतिः। 
:*क्रि.श.१९३० : महात्मागान्धेः दण्डीयात्रा लवणसत्याग्राहः । प्रथमा वर्तुलोत्पीठपरिषत्। 
:*क्रि.श.१९३१ : द्वितीयःवर्तुलोत्पीठपरिषत् । गन्धिइर्विन् सधिः। 
:*क्रि.श.१९४२ : भारतं त्यजन्तु आन्दोलनम्। 
:*क्रि.श.१९४६ : मुम्बै नौसेनायाः विद्रोहः। 
:*क्रि.श.१९४७ : भारतस्य विभजनम् । मध्यरात्रं स्वातन्त्र्यप्राप्तिः। 
:*क्रि.श.१९६१ : पोर्चुगीसैः गोवाविमुक्तिः।

वर्गः:भारतस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनानि
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
मरुद्रुमः

अस्य कुटुम्बः फ्याबेसी इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया फ़र्नेसिआन वैल्ड । अरिमेडा, विटः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् अस्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा...

आङ्ग्लम् - क्यासिया, स्पाञ्ज् ट्री । Indian lyabarnum, Golden power.
कन्नडम् -  करिजालि, कस्तुरि जालि, सण्णजालि  । ಕರಿಜಾಲಿ, ಕಸ್ತೂರಿಜಾಲಿ, ಸಣ್ಣಜಾಲಿ।
हिन्दी - गुड् बबूल्, विलायति, कैकर ।
तमिळु - कडिवेल्, वेदुमुल् । கடிவேல், வேதுமுல் ।
तेलुगु - कस्तूरितुम्म, मुरिकितुम्म । కస్తూరితుమ్మ, మురికితుమ్మ।
मराठि - गुबबुल, कंक्रि,येरिबबुल् ।
मलयाळम् -  पिवेलम् । പിവേലമ്।

## सस्यगुणलक्षणानि
मरुद्रुमः १०-२०पादपरिमितम् औन्नत्यं प्राप्नोति । अस्य काण्डस्य वर्णः गाढपिङ्गलवर्णः । द्विदलयुक्तानि पत्राणि भवन्ति । पत्राणां दीर्घता २.५-५सें.मी. पर्यन्तमपि भवति ।६-८मि.मी.व्यासास्य वर्तुलाकारस्य पुष्पानां गुच्छम् एव भवति । पीतवर्णस्य पुष्पाणां सुगन्धः अतीव तीक्ष्णः भवति । नवेम्बर् तः मार्च मासाभ्यान्तरं वृक्षाः कुसुमिताः भवन्ति ।  अस्य फलानि ५-९सें.मी.दीर्घाणि वक्राणि च भवन्ति । अस्य वृक्षस्य वंशाभिवृद्धिः बीजैः एव भवति ।
## उपयोगाः
मरुद्रुमस्य वल्कलानि दन्तक्षयस्य रक्तसम्बद्धरोगाणां क्षतानां च उपशमनार्थं उपययोजयन्ति । किसलयाः गोनेरिया इति रोगोपशमनार्थं प्रयोजनकारिणः भवन्ति । अस्य वल्कलस्य कषायं कुष्टरोगस्य अन्यचर्मरोगाणां निवारणार्थं प्रयोजयन्ति । वल्कलचूर्णम् आस्तमारोगं नियन्त्रयति । पुष्पाणाम् उपयोगेन केसि इति सुगन्धरसम् उत्पादयन्ति । वृक्षनिर्यासः चर्मोद्यमेषु मधुराणि निर्मातुं च उपयुज्यते । किसलयस्य पाकशालासु उपयोगः भवति ।

वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
उदासीनसंस्कृतविद्यालयः

काश्यां विराजतॆ अयं विद्यालयः | अस्मिन् विद्यालयॆ शतं छात्राः पठन्ति | अत्र काश्याः विद्वांसः आगत्य पाठयन्ति |

वर्गः:संस्कृतविद्यापीठानि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
रक्तम्

thumb|right|200px|व्रणतः स्रवत् रक्तम्

शरीरे जीवकणानां वाहकम् अस्ति इदं **रक्तम्** एव । रक्तम् एव सर्वेषां जीविनां पोषकशक्तिः । इदं रक्तं किञ्चित् अमूल्यं जीवद्रवम् अस्ति । रक्तम् आङ्ग्लभाषायां Blood इति उच्यते । रक्ते "प्लास्म" नामकः कश्चन जीवरसः भवति । रक्तं रक्तवर्णस्य रक्तकणैः, श्वेतरक्तकणैः, प्लेट्लेट् नामकैः जीवकोशैः च निर्मितं भवति । समीचीनस्य आहारस्य सेवनेन शरीरे रक्तस्य समतोलनं रक्षितुं शक्यते ।

प्लास्मजीवरसः ९१-९२ % यावत् द्रवैः, अवशिष्टः भागः घनवस्तुभिः निर्मितः अस्ति । तत्रापि ७.५ % यावत् ससारजनकः, यूरिय, आसिड्, क्रियाटिनिन्, अमोनिया, अमैनो आसिड्, ग्जान्थिन् इत्यादिभिः पदार्थैः, अवशिष्टः भागः सोडियं, पोटाषियं, क्याल्षियं, मेग्नेषियं, फास्फरस् इत्यादिभिः निरवयवपदार्थैः च निर्मितः अस्ति । रक्ते सोडियं, पोटाषियं, लवणांशाः निर्दिष्टप्रमाणेन यदि न भवन्ति तर्हि तेषाम् अनारोग्यं भवति । रक्तवर्णस्य रक्तकणेषु २० विधाः रक्तसमूहाः सन्ति । तेषु "ए", "बि", "एबि", "ओ" च अत्यन्तं प्रमुखाः । रक्ते "हिमोग्लोबिन्" अंशः यदि न्यूनं भवति तर्हि रक्तस्य पुनःपूरणं करणीयं भवति । रक्ते रक्तवर्णस्य श्वेतवर्णस्य च रक्तकणानाम् अनुपातः १:२०० प्रमाणेन भवति । तन्नाम एकस्य श्वेतरक्तकणस्य अनुपातरूपेण २०० रक्त-रक्तकणाः भवन्ति । श्वेतरक्तकणेषु अपि बहुविधाः सन्ति । ते सर्वे सदा शरीरं सैनिकाः इव रक्षन्तः भवन्ति ।

वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
कनीनिका

thumb|left|200px|मनुष्यस्य कनीनिका

इयं कनीनिका शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् अस्ति । इयं नेत्रस्य अन्तर्भागे विद्यते । कनीनिका आङ्लभाषायां Pupil इति उच्यते ।

## बाह्यसम्पर्कत्नतुः
* A pupil examination simulator , demonstrating the changes in pupil reactions for various nerve lesions.

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
हरिदेवमन्दिरम्

वृन्दावनॆ एतत् मन्दिरम् अस्ति | हरिदेवभगवान् वृन्दावनॆ एव स्वयं प्रकटितः भगवान् अस्ति | स्वामिरामानुजाचार्यः स्वप्नं दृष्टवान् यत् हरिदेवभगवान्  वृन्दावनॆ नीम्बवृक्षस्य अधः अस्ति इति |

वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य तीर्थक्षेत्राणि
वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
वेणी

thumb|right|100px
thumb|left|10|दीर्घा वेणी

इयं वेणी स्त्रीणां शरीरस्य किञ्चन महत्त्वभूतम् अङ्गम् । वेणी आङ्ग्लभाषायां Braid इति उच्यते । वेणी स्त्रीणां सौन्दर्यस्य वर्धिका अपि । वेण्यः विभिन्नशैल्या रच्यन्ते । आधुनिककाले तु वेणीविन्यासः (केशविन्यासः) उद्यमत्वेन एव परिगण्यते । इदानीन्तने काले पुरुषाः अपि क्वचित् वेणीपालनं कुर्वन्ति, महिलाः केशान् कर्तयन्ति चापि । वेण्याः अलङ्कारः अपि विभिन्नरीत्या क्रियते । प्रदेशानुगुणं, देशानुगुणं वा वेणीरचनायां भेदाः भवन्ति ।

वर्गः:वेशभूषणानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
श्मश्रु

thumb|300px|श्मश्रु
इदं श्मश्रु शरीरस्य किञ्चन अङ्गम् । श्मश्रु मानवेषु पुरुषाणां केवलं भवति, न तु स्त्रीणाम् । इदं श्मश्रु आङ्ग्लभाषायां Moustache इति उच्यते । श्मश्रु बहुविधानां भवति । विभिन्नेषु आकारेषु कर्तयन्ति अपि ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Photos of famous composers' moustaches in recognition of Movember
* http://www.eklektik.be/page/Documentaries/12/Ofmoustachesandmen.html  French documentary (52min) about history of moustache

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अक्षि
* अङ्गुली
* अङ्गुष्ठः
* अनामिका
भाषाव्युत्पत्तिविकासः

अन्यभाषाणाम् इव संस्कृतस्य अपि भाषारूपेण सार्वत्रिकप्रयोगः भवेत् एवञ्च विद्यमाना संस्कृतभाषा पूर्णरूपेण परिष्कृता निर्दुष्टा प्रवाहयुक्ता सारगर्भिता च स्यात् इति अस्माभिः आकाङ्क्ष्यते चेत् विश्वस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु अपि संस्कृतभाषा प्रवहेत् इति अपेक्षते चेत् तस्य पुरातनस्य कार्यस्य प्रारम्भः कुतः भवेत् इति प्रश्नः उदेति। संस्कृतभाषायाः प्रासङ्गिकता, उपयोगिता, वाचिकता वर्तते न वा इत्येषः विषयः जनानां मनस्सु संस्कृतम् अध्ययनात् प्राक् एव उत्पद्यते। तथा च एतं विषयं विचिन्त्य जनाः अध्ययने अध्यापने च प्रवृत्ताः न भवन्ति एव। तस्मात् कारणात् संस्कृतभाषायाः ज्ञानं न भवति कस्याश्चिद् भाषायाः ज्ञानं विना तया भाषया लिखितस्य विषयस्य चर्चाकरणं, तस्मिन् विषये अनुसन्धानाय वार्ताकरणं वा किं कदापि सम्भवेत्? देशस्य अनेकेषु विश्वविद्यालयेषु सम्प्रति संस्कृतस्य अध्ययनं जायमानं तु वर्तते परन्तु तादृशी स्थितिः नैव दृश्यते यस्याः आवश्यकता अनुभूयते विश्वविद्यालयेषु संस्कृतमहाविद्यालयेषु जनाः संस्कृतम् अधीयानाः तु वर्तन्ते परन्तु लेखने भाषणे वदने च तेषां प्रायशः प्रत्येकस्मिन्नपि वाक्ये दोषाः दृश्यन्ते, ये च निर्दुष्टतया संस्कृतेन लेखने पठने भाषणे च समर्थाः सन्ति तादृशाः जनाः अङ्गुलिगण्याः सन्ति तथा हि संस्कृतज्ञानां भारतमातुः च अपेक्षा वर्तते यत् अनेके जनाः सार्वत्रिकरूपेण संस्कृतस्य प्रयोगे दक्षाः स्युः तत्रैव संस्कृताय कलंकरूपेण प्रभावं जनयन्ती अध्ययनशैली दृश्यते । या सम्प्रति संस्कृतानुवादरूपेण राजते , छात्रैः संस्कृतं पठ्यते परन्तु कदापि तैः संस्कृतभाषा नैव श्रूयते ।भाषायाः तु चत्वारि कौशलानि भवन्ति , यदि तेषां कौशलानां माध्यमेन संस्कृतस्य अध्ययनं भवति तर्हि शीघ्रतया एव छात्राणां संस्कृताधिगमः भवति ।तद्यथा श्रवणं , भाषणं , पठनं , लेखनं च इति एतानि सोपानानि वर्तन्ते । यदि छात्राणां श्रवणाभ्यासः न भविष्यति तर्हि तेषां भाषाभ्यासः कथम् ? पठनलेखनयोः तु भिन्ना कथा । अद्यत्वे संस्कृतस्य या अध्ययनशैली वर्तते सा नितान्तम् अवैज्यानिकी वर्तते । चतुर्दशविद्यालयेषु सत्सु अपि संस्कृतक्षेत्रे नूतनं किमपि नैव दृश्यमानम् अस्ति इत्येतस्य कारणम् अनुवादपद्धतिः अस्ति । परन्तु उदाहरणत्वेन शिबिराणां प्रयोगेण द्रष्टुं शक्यते यत् दशसु दिनेषु अश्रुतपूर्वसंस्कृतजनाः अपि संस्कृतेन सम्भाषणे दक्षाः भवन्ति ।अधुना देशे विदेशे अपठितसंस्कृतजनाः अपि दोषान् विना वदन्तः भवन्ति । परन्तु तेषां भाषणे प्रान्तीयदोषाः , उच्चारणगतदोषाः , रूपगतदोषाः , प्रत्ययगतदोषाः, प्रयोगगतदोषाः इत्यादयः बहुबिधदोषाः दृश्यन्ते । तेषां दोषाणां निवारणाय निराकरणाय च अपेक्षिता वर्तते ’भाषाव्युत्पत्ति:’ इति ।।
भाषाव्युत्पत्तिविकासः  परमेशः शोधच्छात्रः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् नवदेहली

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* संस्कृतम्
* साहित्यम्

वर्गः:संस्कृतशिक्षणम्‎
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
अव्ययीभावसमासः

#### अव्ययीभावसमासः
**प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः ।**

कदाचित् पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं नास्ति चेदपि अव्ययीभावसमासः भवति। यथा उन्मत्तगङ्गम्, लोहितगङ्गम् इति। अत्र उभयत्रपि “उन्मत्ता गङ्गा यस्मिन् देशे उन्मत्तगङ्गम्” तथैव “लोहिता गङ्गा यस्मिन् देशे लोहितगङ्गम्” इति अन्यपदार्थस्य प्राधान्यं वर्तते। तथैव शाकप्रति इत्यादिषु उत्तरपदस्य प्राधान्यं वर्तते। परं समासस्तु अव्ययीभावः एव। अतः लक्षणे प्रायेण इति उक्तम्। एवमेव अन्येशु त्रिषु लक्षणेषु अपि अवधेयम्।

अव्ययीभावसमासः प्रायः त्रयस्त्रिंशद्धा (३३) । तेषु प्रसिद्धाः द्वादशधा (१२) । ते च सर्वे अव्ययपूर्वपदरूपेण, अव्ययोत्तरपदरूपेण, अव्ययपदरहितरूपेण च त्रिधा विभज्यन्ते। तेषां क्रमेण उदाहरणानि यथा -
:१) उपकृष्णम् - कृष्णस्य समीपम् इति उपकृष्णम्।
:२) शाकप्रति - शाकस्य लेशः इति शाकप्रति।
:३) पारेगङ्गम् - गङ्गायाः पारे इति पारेगङ्गम्।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* व्याकरणम्
* समासः
* विभक्तिः
* पाणिनिः
पूगवृक्षः

thumb|left|200px|पूगवाटिका

एषः पूगवृक्षः भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य वृक्षस्य फलम् एव पूगफलम् इति उच्यते । अयं पूगवृक्षः आङ्ग्लभाषायां Betel tree इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Areca catechu इति । पूगफलं किञ्चित् वाणिज्यफलोदयः । अस्य पूगस्य मूलं मलेष्यादेशः । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र पूगवृक्षस्य वर्धनं, पूगफलस्य उपयोगः च प्रचलति । पूगवर्धनं, विक्रयणं, संस्करणादिकम् इदानीं महान् वाण्ज्योद्यमरूपेण वर्धितम् अस्ति । केषुचित् प्रदेशेषु पूगवर्धनम् एव जीवनाधारः उद्योगः कृषिः चापि । एतत् पूगफलं नागल्लीपर्णेन सह सेव्यते । पूगफलं, नागवल्लीपत्रं, सुधां च योजयित्वा यत् निर्मीयते तत् "ताम्बूलम्" इति उच्यते ।

## टिप्पणी
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Plant Cultures: Betelnut botany and history 
* *Areca catechu* List of Chemicals (Dr. Duke's)
* Names in different Languages

वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मधुकर्कटीवृक्षः

thumb|right|150px

अयं **मधुकर्कटीवृक्षः** भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं वृक्षः आङ्ग्लभाषायां Carica papaya इति उच्यते । अस्य वृक्षस्य फलम् एव मधुकर्कटी । अयं वृक्षः एककाण्डयुक्तः भवति । अस्य मधुकर्कटीवृक्षस्य शाखाः न भवन्ति । अयं वृक्षः ५ तः १० मीटर् यावत् उन्नतः भवति (१६ तः ३३ पादमितः)। वृक्षस्य उपरिभागे पर्णानि भवन्ति । अस्य पर्णानि अत्यन्तं विशालानि भवन्ति (५० तः ७० से.मी. यावत्) । पर्णानाम् अधोभागे फलानि उद्भवन्ति । अपक्वानि फलानि हरिद्वर्णीयानि भवन्ति । यदा तानि पक्वानि भवन्ति तदा तेषां फलानां वर्णः काषायत्वेन (पीतत्वेन वा) परिवर्तते । अयं वृक्षः क्रान्तिवलयभूमौ प्रायः सर्वत्र वर्धते । भारते तु सर्वत्र दृश्यते एतत् । मधुकर्कट्यां बहवः औषधीयगुणाः सन्ति । यदा सस्यछेदः क्रियते तदा एतस्मात् सस्यात् श्वेतः द्रवविशेषः निर्गच्छति । फलदशायाम् एषः द्रवविशेषांशः सान्द्ररुपेण सङ्गृहीतः भवति ।

वर्गः:वृक्षाः
वर्गः:सस्यानि
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
तत्पुरुषसमासः

## तत्पुरुषसमासः
**प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः।**
अतिमालः, अर्धपिप्पली, पूर्वकायः, निष्कौशाम्बिः इत्यादिषु उत्तरपदार्थस्य प्राधान्याभावेऽपि तत्पुरुषः समासः भवति। अतः लक्षणे प्रायेण इत्युक्तम्।
## भेदाः
तत्पुरुषसमासः चतुर्धा - 	
:#सामान्यतत्पुरुषः          
:#कर्मधारयः
:#द्विगुः                    
:#नञ् प्रभृतयश्चेति।

### सामान्यतत्पुरुषः सप्तधा
:#प्रथमातत्पुरुषः यथा - ‘अर्धग्रामः’ अर्धं ग्रामस्य इति अर्धग्रामः।
:#द्वितीयातत्पुरुषः यथा - ‘गृहगतः’ गृहं गतः इति गृहगतः।
:#तृतीयातत्पुरुषः यथा - ‘नखभिन्नः’ नखैः भिन्नः इति नखभिन्नः।
:#चतुर्थीतत्पुरुषः यथा - ‘गोहितम्’ गवे हितम् इति गोहितम्।
:#पञ्चमीतत्पुरुषः यथा - ‘चोरभयम्’ चोरात् भयम् इति चोरभयम्।
:#षष्ठीतत्पुरुषः यथा - ‘वृक्षमूलम्’ वृक्षस्य मूलम् इति वृक्षमूलम्।
:#सप्तमीतत्पुरुषः यथा - ‘कार्यकुशलः’ कार्ये कुशलः इति कार्यकुशलः।

### कर्मधारयसमासः नवधा
:#विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः - यथा - ‘नीलमेघः’ नीलो मेघः इति नीलमेघः।
:#विशेषणोत्तरपदकर्मधारयः - यथा - ‘वैयाकरणखसूचिः’ वैयाकरणः खसूचिः इति वैयाकरणखसूचिः।
:#विशेषणोभयपदकर्मधारयः - यथा - ‘शीतोष्णम्’ शीतम् उष्णम् इति शीतोष्णम्।
:#उपमानपूर्वपदकर्मधारयः  - यथा - ‘मेघश्यामः’ मेघः इव श्यामः इति मेघश्यामः।
:#उपमानोत्तरपदकर्मधारयः - यथा - ‘नरव्याघ्रः’ नरः व्याघ्रः इव इति नरव्याघ्रः।
:#अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः - यथा - ‘विद्याधनम्’ विद्या एव धनम् इति विद्याधनम्।
:#सम्भावनापूर्वपदकर्मधारयः - यथा - ‘आम्रवृक्षः’ आम्रः इति वृक्षः इति आम्रवृक्षः।
:#मध्यमपदलोपीकर्मधारयः  - यथा - ‘शाकपार्थिवः’ शाकप्रियः पार्थिवः इति शाकपार्थिवः।
:#मयूरव्यंसकादिकर्मधारयः - यथा - ‘देशान्तरम्’ अन्यो देशः इति देशान्तरम्।

### द्विगुसमासः त्रिधा
:#समाहारद्विगुः - यथा - ‘त्रिलोकी’ त्रयाणां लोकानां समाहारः इति त्रिलोकी।
:#तद्धितार्थद्विगुः - यथा - ‘षाण्मातुरः’ षण्णां मातॄणाम् अपत्यम् इति षाण्मातुरः।
:#उत्तरपदद्विगुः - यथा - ‘पञ्चगवधनः’ पञ्चगावः धनं यस्य सः पञ्चगवधनः।

### नञ्प्रभृतयः पञ्चधा
:१ नञ्समासः - यथा - ‘अधर्मः’ न धर्मः इति अधर्मः।
:२ कुसमासः - यथा - ‘कुपुरुषः’ कुत्सितः पुरुषः इति कुपुरुषः।
:३ गतिसमासः - यथा - ‘शुक्लीकृत्य’ अशुक्लं शुक्लं कृत्वा इति शुक्लीकृत्य।
:४ प्रादिसमासः - यथा - ‘प्राचार्यः’ प्रगतः आचार्यः इति प्राचार्यः।
:::::- ‘अतिदेवः’ अतिक्रान्तः देवम् इति अतिदेवः।
:::::- ‘निर्वाराणसिः’ निष्क्रान्तः वाराणस्याः इति निर्वाराणसिः।
:५ उपपदसमासः - यथा - ‘कुम्भकारः’ कुम्भं करोति इति कुम्भकारः।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
द्वन्द्वसमासः

## द्वन्द्वसमासः
**प्रायेण उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः।**
दन्ताश्च ओष्ठौ च दन्तोष्ठम् इत्यत्र समाहारस्य प्राधान्यं वर्तते न तु उभयपदार्थस्य। परं समासस्तु द्वन्द्वः एव। अतः लक्षणे प्रायेण इत्युक्तम्।
## भेदाः
:द्वन्द्वसमासः द्विधा –
:#इतरेतरद्वन्द्वः
:#समाहारद्वन्द्वश्चेति।

### इतरेतरद्वन्द्वसमासः द्विधा
:#द्विपदद्वन्द्वसमासः - यथा - ‘रामकृष्णौ’ रामश्च कृष्णश्च इति रामकृष्णौ।
:#बहुपदद्वन्द्वसमासः - यथा - ‘हरिहरगुरवः’ हरिश्च हरश्च गुरुश्च इति हरिहरगुरवः।

### समाहारद्वन्द्वसमासः द्विधा
:#समाहारद्वन्द्वः - यथा - ‘संज्ञापरिभाषम्’ संज्ञा च परिभाषा च अनयोः समाहारः इति संज्ञापरिभाषम्।
:#नित्यसमाहारद्वन्द्वः - यथा - ‘पाणिपादम्’ पाणी च पादौ च एतेषां समाहारः इति पाणिपादम्।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
बहुब्रीहिसमासः

## बहुव्रीहिसमासः
**प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिसमासः।**
द्वौ वा त्रयो वा द्वित्राः इत्यादिषु उभयपदार्थस्य प्राधान्येऽपि द्वन्द्वः दृश्यते अतः समासलक्षणे प्रायेण इत्युक्तम्।
## भेदाः
बहुव्रीहिसमासः द्विधा -	
:#सामान्यबहुव्रीहिः
:#विशेषबहुव्रीहिश्चेति

### सामान्यबहुव्रीहिः षोढा
:#द्वितीयार्थबहुव्रीहिः - यथा - ‘प्राप्तोदकं’ प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदकः (ग्रामः)
:#तृतीयार्थबहुव्रीहिः - यथा - ‘पीतक्षीरः’ पीतं क्षीरं येन सः पीतक्षीरः (बालः)
:#चतुर्थ्यर्थबहुव्रीहिः - यथा - ‘दत्तपशुः’ दत्तः पशुः यस्मै सः दत्तपशुः (रुद्रः)
:#पञ्चम्यर्थबहुव्रीहिः - यथा - ‘उद्धृतजलः’ उद्धृतं जलं यस्मात् सः उद्धृतजलः (कूपः)
:#षष्ठ्यर्थबहुव्रीहिः - यथा - ‘पीताम्बरः’ पीतम् अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः (हरिः)
:#सप्तम्यर्थबहुव्रीहि - यथा - ‘बहुफलः’ बहूनि फलानि यस्मिन् सः बहुफलः (वृक्षः)

### विशेषबहुव्रीहिः नवधा
:#व्यधिकरणबहुव्रीहिः - यथा - ‘चक्रपाणि’ चक्रं पाणौ यस्य सः चक्रपाणिः।
:#सङ्ख्योत्तरबहुव्रीहिः - यथा - ‘उपविंशाः’ विंशतेः समीपे ये सन्ति ते उपविंशाः।
:#सङ्ख्योभयपदबहुव्रीहिः - यथा - ‘द्वित्राः’ द्वौ वा त्रयो वा इति द्वित्राः।
:#सहपूर्वपदबहुव्रीहिः - यथा - ‘सशिष्यः’ शिष्येण सह वर्तते इति सशिष्यः।
:#व्यतिहारलक्षणबहुव्रीहिः - यथा - ‘केशाकेशि’ केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् इति केशाकेशि।
:#दिगन्तराललक्षणबहुव्रीहिः - यथा - ‘दक्षिणपूर्वा’ दक्षिणस्याः पूर्वस्याः दिशो यदन्तरालम् इति दक्षिणपूर्वा।
:#नञ्बहुव्रीहिः - यथा - ‘अपुत्राः’ अविद्यमानः पुत्राः यस्य सः अपुत्राः।
:#प्रादिबहुव्रीहिः - यथा - ‘निष्कृपः’ निर्गता कृपा यस्मात् सः निष्कृपः।
:#उपमानपूर्वपदबहुव्रीहिः - यथा - ‘गजाननः’ गजाननमिव आननं यस्य सः गजाननः।

वर्गः:समासाः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* भारतस्य इतिहासः
* विज्ञानम्
सूर्यनारायणशास्त्री

## कविपरिचयः
सूर्यनारायणशास्त्रिणो(Suryanarayana Shastri) जन्म हरियाणाप्रान्ते मसेन्द्रगडनगरे १८८३ तमे ईशवियाब्दे अभूत् । अस्य पितुर्नाम प्रभुदयाल आसीत् । अयं जयपुरे अधीत्य तत्रैव आङ्लमहाविद्यालये अध्यापनकार्यं कृतवान् । जयपुरनरेशो मानसिंहोऽस्य शिष्य आसीत् । अस्य निधनं १९५१ तमे क्रिष्टाब्दे जयपुरे अभवत् ।
## काव्यरचनाः
अस्य महाकवेः मानवंशाख्यं बहूनि लघुकाव्यानि, प्रकीर्णपद्यानि, बहवो गद्यलेखाः, लघुकथाश्च संस्कृतरत्नाकरपत्रिकायां प्रकाशिताः ।
## मानववंश्महाकाव्यम्
अस्मिन् ऐतिहासिककाव्ये १७ सर्गेषु आमेरराजपरम्परा वर्णिता । नात्र कश्चिदेको नायकः प्रत्युत एकवंशभवाः भूपाः नायकत्वेन वर्णिताः । अतोऽत्र जीवनस्य विविधपक्षाणां स्वाभाविकं चित्रणं जातम् ।
## काव्यकला
मानवंशे भावपक्षयोः अद्भुतं सामञ्जस्य वर्तते । विरोऽत्र अङ्गिरसः । अन्ये श्रृङ्गारकरुणरौद्रादयः अङ्गत्वेन प्रयुक्ताः । अलङ्कारप्रयोगः स्वाभाविकः। भाषा प्रसादगुणयुक्ता सरला सुबोधा चास्ति । यथा -
:वसन्ते विप्रेन्द्रैः कृतविविधवेदध्वनिमर्यिं
:तपोभूमिं गत्वा कृतसुरसमर्चः स्तुतिपदैः ।
:प्रपश्यन् वासन्तीकुसुमंलतिकां काननभुवं
:तरुणां छायायां विविधमपि भोज्यं स जगृहे ॥
पदानां मघुरता, भावानां गम्भीरता, कल्पनाया विचित्रता, अलङ्काराणां सुप्रयोगः चात्र महाकाव्ये सर्वत्र संशोभन्ते ।

वर्गः:संस्कृतलेखकाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्
स्वामी भगवदाचार्यः

## कविपरिचयः
स्वामी भगवदाचार्यः (Swami Bhagavadaacharya) १८८० तमे ईशवीयाब्दे स्थलकोटनगरे जनि प्राप्तवान् । सम्प्रति इदं नगरं पाकिस्थाने वर्तते । अयं महात्मगान्धेः सिद्धान्तानामनुयायी आसीत् । भारते स्वतन्त्रे जाते अयम् आफ्रीकादेशे गान्धेः सिद्धान्तानां प्रचारं कृतवान् । अयं रामानन्दस्म्प्रदाये दीक्षित आसीत् । आबूपर्वतस्थं रघुनाथमन्दिरम् अस्य प्रियं निवासस्थानामासीत् । 
## कृतिरचना
अनेन कविना महाकाव्यद्धयं रचितं रामानन्ददिग्विजयं महात्मगान्धिचरितञ्चेति ।
### रामानन्ददिग्विजयम्
अस्मिन् महाकाव्ये रमानन्दीय-वैष्णव-सम्प्रदाय-प्रवर्तकस्य श्रीरामानन्दस्य जीवनचरितं धर्मप्रचारकार्याणि उपदेशाश्च सरलशैल्या वर्णिताः । अस्य प्रकाशनम् आबूपर्वतस्थस्य रघुनाथमन्दिरस्य पीठाधीशेन कृतम् । श्रीरामानन्दोऽत्र धीरप्रशान्तनायकत्वेन वर्णितः ।
### महात्मगान्धिचरितम्
अस्मिन् बृहत्कायमहाकाव्ये महात्मगान्धिनो समग्रं जीवनवृत्तं त्रिषु विभज्य वर्णितम् -
:#भारतपारिजातम् - अस्मिन् प्रथमे भागे २५ सर्गाः सन्ति ।अत्र नायकस्य महात्मगान्धिः प्रारम्भिक –जिवनस्य घटना वर्णितः ।
:#पारिजातापहारः - अत्र २९सर्गाः सन्ति ।अत्र र्राष्ट्स्य स्वतन्त्रतयै कृतानि कार्याणि वर्णितानि ।
:#पारिजातसौरभम् - अयं भगः २९ सर्गेषु रचितः । अत्र नायकेन जिवनस्य अन्तिमावस्थायां विहितानि कार्याणि वर्णितानि । 
## काव्यशैली
भगवदाचार्यस्य शैल्यां स्वाभाविकता चारुता च सन्ति । अस्य काव्यं सहृदयेभ्यः प्रेरणास्रोतः । आदर्शक्षत्रियस्य कर्त्तव्यवर्णनं यथा भारत पारिजाते -
:यो नो बिभेति मरणाद्विदितात्मतत्वः ।
:स क्षत्रियः स्वजनिभूमिसुतः स एव ॥
:सम्प्राप्य युद्धफलमाशु महायशस्वि
:स्वं च स्वदेशमपि कीर्तिभुजं विधत्ते ॥
अस्य सूक्तिषु धर्मनित्यादिविषयकतत्वानि निविष्टानि , तद्यथा-
:१) बन्धुता हि समये परीक्ष्यते ।(श्रीरमा ४/३०)
:२) शीलशैलं समारोहन् जनो वन्धो भवेत्सदा (श्रीरामा २०/५४)
:३) प्राणंस्त्यजेयुर्नहि मानमीश्वराः । (भा.पा ५/७)
:४) स्वातन्त्रयं जीवनं प्रोक्तम् ।(पारिजातांहारः१८/८०)
कविः देशस्य समकालिकपरिस्थितिनां यथार्थचित्रणं सावधान जागारुकश्च। अस्य युगचेतना अनेकत्र विविधरुपेषु व्यक्ता । पराधीनतायां लक्शण कर्वेरनुभूर्तिं सम्यग्व्यनक्ति -
:किञ्चित्कर्तुं समीहैव साधनावतो यदि ।
:शक्यते चेन्न कर्तुं वै तदास्वातन्त्र्यमिष्य्ते ॥

‎

वर्गः:आधुनिक-महाकाव्यरचयितारः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः

## सम्बद्धाः लेखाः 
* संस्कृतम्
* भारतम्
* हिन्दूधर्मः
* वैदिकसाहित्यम्