open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कात्यायनश्रौतसूत्रम्

**कात्यायनश्रौतसूत्र**विषयकं ज्ञानं श्रौतसूत्रस्य स्वरूपावबोधनाय नितान्तमावश्यकमस्ति । अस्य साहित्यस्यायं प्रतिनिधिग्रन्थ इति मन्यते। अनेन सह अन्यश्रौतसूत्राणां तारतम्यं परीक्षितुं तुलनात्मकाध्ययनाय ग्रन्थोऽयम् अतिमहत्त्वपूर्णोऽस्ति । सूत्रमिदं पद्धतौ निबद्धषड्विंशतिषु अध्यायेषु विभक्तः नितान्तप्रौढस्तथा समस्तानां यज्ञयागानां प्रतिपादको ग्रन्थोऽस्ति ।

## विषयवस्तु 
दशकण्डिकायां विभक्तः प्रथमाध्यायो यज्ञसम्बन्धिनः अनेकानाम् आवश्यकविषयाणां लक्षणं प्रस्तौति । द्वितीयतृतीयाध्यायौ मिलित्वा समग्रस्य दर्श-पूर्णमासयागस्य वर्णनं कुरुतः । प्रथमाऽध्याये प्रारम्भिकानुष्ठानानां तथाऽन्तिमाध्याये मुख्ययागस्य विवरणमस्ति । चतुर्थोऽध्यायः पिण्डपितृयज्ञ-दाक्षायण-अाग्रयण-अग्न्याधान-पुनराधान-अग्न्युपस्थान-अग्निहोत्रादीनाञ्च क्रमशः वर्णनं करोति । पञ्चमाध्याये चातुर्मास्ययज्ञस्य तथा मित्रविन्देष्टेश्च विधिवत् सुव्यवस्थितं वर्णनं करोति । षष्ठाध्यायो निरूढपशुबन्धस्य सविस्तरं विवरणं ददाति । अासप्तमाध्यायाद् दशमाध्यायपर्यन्तम् अग्निष्टोमयागस्य साङ्गोपाड्गं विवरणं लभते। एकादशाऽध्यायस्य महत्त्वपूर्णभागेषु ब्रह्मानामकस्य ऋत्विजः कार्यस्य उपयोगस्य च वर्णनमस्ति । द्वादशाऽध्याये द्वादशाहयज्ञस्य, त्रयोदशाध्याये गवामयनस्य, चतुर्दशाध्याये वाजपेयस्य, पञ्चदशाध्याये राजसूयस्य, आषोडशादष्टादशाध्यायपर्यन्तम् अग्निचयनस्य, ऊनविंशतितमाध्याये सौत्रामणीयागस्य, विंशतितमाध्याये अश्वमेधस्य, एकविंशतितमाध्याये पुरुषमेध-सर्वमेधपितृमेधादीनां विधिवत् सुव्यवस्थितेन रूपेण वर्णनमुपलब्धं भवति ।

प्रथमोऽध्यायस्तु कात्यायनस्य मौलिकविचाराणां प्रतिपादकोऽस्ति । किञ्च आद्वितीयाध्यायाद् एकविंशतिः अध्यायपर्यन्तस्य विषयास्तु शतपथब्राह्मणम् उधृत्य निर्मिताः सन्ति । उभयोः ग्रन्थयोः मध्ये नितान्तं साम्यं वर्त्तते ।

अाद्वाविंशतितमाध्यायात् चतुर्विंशतितमाध्यायपर्यन्तस्य वर्ण्यविषयाः क्रमशः एकाह-अहीन-सत्रैः सह सम्बद्धाः सन्ति । अस्य खण्डस्य मूलाधारः ताण्ड्यब्राह्मणमस्ति । पञ्चविंशतितमाध्याये प्रायश्चित्तस्य वर्णनमस्ति । प्रायश्चित्तम् इदमुत्पातानां शमनाय तथा यज्ञे विहितदोषाणां मार्जनाय कृतमस्ति । अन्तिमः षड्विंशतितमाध्यायः प्रवर्ग्यस्य विवरणं ददाति । अत्रैव कात्यायनश्रौतसूत्रस्य समाप्तिर्भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पारस्करगृह्यसूत्रम्
* कृष्णयजुर्वेदः
* कात्यायनः
* कल्पः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:श्रौतसूत्राणि
वर्गः:कल्पाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आपस्तम्बशुल्वसूत्रम्

**अापस्तम्बस्य शुल्वसूत्रं** षट् पटलेषु विभक्तमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य आभ्यन्तरे अन्यावान्तरवर्गाः सन्ति । अनेन प्रकारेण अस्मिन्नेकविंशतिः अध्यायाः, २२३ सूत्राणि च सन्ति । अन्तिमाध्याये काम्येष्ट्यै आवश्यकविभिन्नवेद्या आकारप्रकारस्य विशदं विवेचनमस्ति ।

### टीकाकाराः 
टीकादृष्ट्या शुल्वसूत्रमिदम् अतिलोकप्रियमस्ति । अद्यावधि अस्य चतस्रः टीकाः समुपलभ्यन्ते।

#### कपर्दिस्वामी 
टीकाकारेषु सर्वाधिकः प्राचीनोऽयं मन्यते। आपस्तम्बश्रौतसूत्र-आपस्तम्बसूत्रपरिभाषा-दर्शपौर्णमाससूत्र-भारद्वाजगृह्यसूत्रादीनां ग्रन्थानां टीका कृताऽनेनेति । एतेषां ग्रन्थानामुद्धरणं शूलपाणि-हेमाद्रि-नीलकण्ठादिप्रतिष्ठितैः आचार्यैः कृतम् अतः एषः प्रमाणिकः मन्यते। शूलपाणेः समयस्तु ११५० ख्रीष्टाब्दस्य पार्श्वर्त्तीं वर्तते । वेदार्थदीपिकायाः रचयितुः षड्गुरुशिष्यस्य ( ११४१ ई०-११९३ ई० ) अयं गुरुरासीत् । हेमाद्रेः कालस्तु त्रयोदशतमशती अासीत् । महादेवो देवगिरिवंश्यो राजाऽऽसीत् । त्रयोदशे च ईशवीये शतकेऽस्य वंशस्योत्तरभारते प्रचुरः प्रभावः अासीत् । अस्योत्तराधिकारी रामचन्द्रः ( १२७१ ई०१३०९ ई०) आसीत् । महादेवरामचन्द्रौ मिलित्वा १२६० ईशवीतः १३०९ ई० पर्यन्तं राज्यं चक्रतुः । अतः कपर्दिस्वामिनः स्थितिकालो चतुर्दशशतकस्य पूर्वार्द्धभागो मन्यते । विद्वानयं दक्षिणभारतस्य निवासी। 

#### करविन्दस्वामी 
अयं हि विद्वान् आपस्तम्बस्य सम्पूर्णश्रौतसूत्रोपरि स्वव्याख्यामलिखत्। समयस्त्वस्य निश्चयेन किमपि वक्तुं न शक्यते । नामनिर्देशं विनैव अयमार्यभटप्रथमस्य ( जन्मकालः ४७६ ई० ) आर्यभटीयग्रन्थस्य (रचनाकालः ४९९ ई०) कतिपयनिर्देशान् स्वग्रन्थेषूल्लिखितवान्, येनायं पञ्चमशतीतः अवर्द्राचीनः मन्यते। अस्य टीकायाः नाम शुल्वप्रदीपिका इति। 

#### सुन्दरराजः 
अस्य टीकायाः नाम शुल्वप्रदीपः इति। ग्रन्थोऽयं ग्रन्थकारस्य नामोपरि ‘सुन्दरराजीय’ नाम्नाऽपि ख्याताऽस्ति । अस्यापि समयस्योचितरीत्या ज्ञानं न भवति । अस्य ग्रन्थस्य प्राचीनहस्तलेखस्य समयः १५८१ ख्रीष्टाब्दोऽस्ति । इयं मातृकाग्रन्थत्वेन तञ्जोर-राजकीयपुस्तकालये सुरक्षितः अस्ति । अस्य समयः षोडशशताब्दीतः प्राचीनः स्वीक्रियते। 

#### गोपालः 
अस्य व्याख्यायाः नाम अापस्तम्बीयशुल्वभाष्यम् इति अस्ति । अस्य पितुर्नाम गातर्यनृसिंहसोमसुत इति। अयं कर्मकाण्डेन दीक्षिते वैदिकपरिवारे समुत्पन्नोऽभवत् । कर्मकाण्डीयपरम्परयाऽयं पूर्णपरिचितः आसीत् । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पारस्करगृह्यसूत्रम्
* शुल्वसूत्रम्
* कात्यायनशुल्वसूत्रम्
* कल्पः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:शुल्वसूत्राणि
वर्गः:कल्पाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
कात्यायनशुल्वसूत्रम्

**कात्यायनशुल्वसूत्र**स्य प्रसिद्धं नाम कात्यायनशुल्वसूत्रपरिशिष्टम् अथवा कातीयशुल्वपरिशिष्टम् अस्ति। इदं भागद्वये विभक्तमस्ति । प्रथमो भागः सूत्रात्मकोऽस्ति । अस्मिन् भागे सप्त कण्डिकाः, ९० सूत्राणि च सन्ति । द्वितीयभागः श्लोकात्मकोऽस्ति । अस्मिन् खण्डे ४० अथवा ४८ श्लोकाः सन्ति । बौद्धायन-आपस्तम्बयोः शुल्वसूत्रयोः अपेक्षया अत्र कतिपयाः रोचकविशिष्टताः प्राप्यन्ते। अस्य द्वे टीके स्तः।

### टीकाकाराः 
#### रामः अथवा रामवाजपेयः 
आधुनिकं लखनऊ-पार्श्ववर्ति नैमिषस्थानं तत्र जातेन रामेण कतिपया ग्रन्थाः अरच्यन्त । तेषु मुख्याः क्रमदीपिका-कुण्डलाकृतिशुल्ववार्त्तिक-स्वीयाख्यायनगृह्यपद्धतिसमरसार-समरसारसङ्ग्रह-शारदातिलकतन्त्रव्याख्या-कातीयशुल्वसूत्रव्याख्याप्रभृतयः सन्ति । कुण्डलाकृतेः रचनाकालः १४४९ ख्रीष्टाब्दोऽस्ति । फलतः रामस्य पञ्चदशशतकस्य मध्यवर्तित्वं सुप्रतीतम् । 

#### महीधरः 
महीधरः काशीनिवासी प्रकाण्ड-वैदिकः आसीत् । वेदविषयकस्य तथा तन्त्रविषयकस्य च अनेके ग्रन्थरत्ना अद्याप्यस्य लभन्ते। अयं हि विद्वान् शैवदर्शनाचार्यः तन्त्ररहस्यज्ञो वेदपारङ्गमश्च आसीत् । 'मन्त्रमहोदधि’-नामकस्य तस्य तन्त्रग्रन्थस्य रचनाकालः १५८९ ख्रीष्टाब्दः तथा विष्णुभक्तिकल्पलताप्रकाशस्य रचना १५९७ ख्रीष्टाब्दी मन्यते । महीधरेण स्वकीयं कात्यायनशुल्वसूत्रस्य भाष्यभूमिकायाम् अनेकेषां ज्ञातव्यविषयाणां परिचयः प्रदत्तः। स्वगुरो रत्नेश्वरमिश्रस्य आज्ञया विद्वानयं भाष्यवृत्त्यानुसारिणीं विवृर्तिं निरमात् । भाष्यन्तु कर्काचार्यस्यैव मन्यते । रामवाजपेयिमहोदयस्य विवृत्यन्तरमेवास्य विवृतेः रचना अभवत् । कातीयशुल्वसूत्रस्य पुष्पिकायाम् अस्य परिचयः प्राप्यते -

''''रसवेदाङ्गभूवर्षे भाष्यन्ते धवले दले।**

**त्रयोदश्यां रवेर्वारे वाराणस्यां महीघरः॥**

**श्रीरत्नेश्वरमिश्रस्य गुरोः केशवजन्मनः।**

**आज्ञया विवृतिं शौल्वीं भाष्यवृत्त्यनुसारिणीम्॥**

**विदुषां सुखबोधाय व्यघाद् बुद्ध्यनुसारतः।**

**भाष्यं रामकृतावृत्तिं सूत्राण्यालोच्य तत्त्वतः॥''''

#### महामहोपाध्यायः विद्याधरगौडः 
महामहोपाध्यायविद्याधरगौडः अपि कात्यायनश्रौतसूत्रस्य कातीयशुल्वसूत्रस्य च स्वकीयां सरलां सुबाधां च व्याख्यां निर्माय। एतान् ग्रन्थान् जनसाधारणेभ्यः अपि बोधगम्यम् अकरोत्। ख्रीष्टस्य १८८६ ईशवीये विद्याधरमहोदयो जन्मपरिग्रहँ चकार । अस्य पितुः नाम महामहोपाध्याय-पण्डितप्रभुदत्त इत्यासीत् । प्रभुदत्तस्तु कर्मकाण्डस्य विद्वान् आसीत् । पितापुत्रावुभावपि महामहोपाध्यायावास्ताम् । अयं हि विद्याधरः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये वेदविभागस्याध्यक्षपदम् अलङ्कृतवन्तौ। विद्याधररचितस्य कात्यायनश्रौतसूत्रस्य 'सरला'-नाम्नी व्याख्या कर्काचार्यस्य भाष्यस्य बहुशः अनुगमनं करोति। किञ्च भाष्यस्य काठिन्यस्थले अत्र सारल्यस्य च धारा प्रवाहिता भवति । सरलावृत्तेः च उपोदघाते श्रौतयागविषयकस्य समस्तानां प्रमेयाणामतीव सरलशैल्यां सविस्तरेण प्रतिपादनमस्ति । अस्मिन् प्रतिपादने ग्रन्थकारस्य वैदिकशास्त्राणाम् आलोडनमेवं मीमांसाशास्त्रस्य च गम्भीराध्ययनं परिस्फुरितं भवति। कातीयशुल्वसूत्रस्य टीकायाम् अप्येवंविधैव विशिष्टता वर्तते । विषयस्य प्रतिपादनं सुबोधरीत्या सोदाहरणं कृतमस्ति । निधनश्चास्य काश्यामेव १९४१ ईशवीयेऽभवत् । 

## मानवशुल्वसूत्रम् 
यद्यपि लघुकायिके ग्रन्थेऽस्मिन् गद्यपद्ययोः मिश्रणमुपलभ्यते, तथापि नासौ चम्पूप्रकारः । ग्रन्थेऽस्मिन् अभिनववेदीनां वर्णनं प्राप्यते। अत्र सुपर्णचितिनाम्ना तत्प्रसिद्धवेद्या वर्णनमस्ति या 'शयेनचितिः' इति नाम्नाऽन्यत्र प्रसिद्धाऽस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पारस्करगृह्यसूत्रम्
* शुल्वसूत्रम्
* आपस्तम्बशुल्वसूत्रम्
* कल्पः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:शुल्वसूत्राणि
वर्गः:कल्पाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मरीयमिपुत्र

येशु क्रिस्तु अथवा ईशोमिशिहा क्रैस्तमतस्य स्थापकोऽस्ति। तस्य जन्मः क्रिस्तोः प्राक् ७–६ तमे अभवतिति अनेके पण्डिताः कथयन्ति। सः एव त्रियेकैश्वरस्य द्वितीयो व्यक्तिः। सः पूर्णमनुष्यः पूर्णैश्वरश्च अस्ति। सः कालस्य पूर्णतायां कन्यामेरीतः पवित्रात्मना पुरुषसंसर्गं विना बेत्लेहेमे जातः। मेर्याः भर्ता जोसफ आसीत्। सः मनुष्यरक्षार्थं भूमिं आगच्छत् । तस्य बाल्यकालो नस्रेते आसीत् l येशो र्बाल्यकालः ज्ञाने प्राये ईश्वरमनुष्यप्रीतौ आसीत् l त्रिंशत् वयसि सः सुविशेषप्रघोषणार्थम् गच्छत् l सः नीतिमान् सत्यसन्धश्चासीत् l स अनेकानि अद्भुतान्यकरोत् l सोऽन्धेभ्यो दृष्टिः, बधिरेभ्यः श्रवणशक्तिः, विकलाङ्गेभ्यश्चलनशक्ति र्ददात् l सो यहूदमतस्य अन्धविश्वासाः त्यक्तवान् l सोऽकथयत् "शत्रुष्वपि स्नेहं कुर्वन्तु, ये भवद्भ्यः घृणां कुर्वन्ति, तेषामपि कल्याणं सम्पादयन्तु । ये भवद्भ्यो द्विषन्ति तेषामपि मंगलाय प्रार्थयन्ताम् । ये भवतः शपन्ति तानपि अनुकम्पताम् "l परन्तु यहूदमतस्य पुरोहितप्रमुखास्तं व्याज इत्युक्त्वा क्रूसेऽमारयत् l परन्तु सः त्रयदिवसाः पश्चादुत्थानमकरोत् l अतः सोऽद्यापि जीवति l ४० दिनाः पश्चात् सः स्वर्गारोहणमकरोत् l अन्तिमदिवसे सो मनुष्याणां विध्यर्थमागमिष्यति l तस्योत्थानं ख्रिस्ताब्दे ३३ अभवतित्यधिकतमः पण्डिताः कथयन्ति l स एव सत्यमार्गम्l

वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:क्रैस्तमतम्
प्रयोगमञ्जरी

**प्रयोगमञ्जरी**

प्रयोगमञ्जरी केरलदेशीयः कश्चन शैवतन्त्रगन्थः भवति। अस्य कर्ता रविः केरलेषु शिवपुरग्रामे (शुकपुरग्रामे) काश्यपगोत्रे माठरकुले लब्धजन्मा कश्चन सोमयाजी । क्रिस्तोरनन्तरं द्वादशशतके अस्य ग्रन्थस्य विरचनमभवदिति पण्डतानाम् अभिप्रायः । शैवागमसिद्धान्तसारः इति अस्य अपरं नाम अपि अस्ति । अस्मात् नाम्नः एव ज्ञायते यत् अयं ग्रन्थः शैवागमप्रतिपादितानां विषयाणां सङ्ग्रहरूपः इति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः

वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
मार्कण्डेयः

मार्कण्डेयः पुराणे प्रसिद्धः ऋषिः। महाभारते अपि अस्य उल्लेखः विद्यते। एषः भृगुमहर्षेः वंशे जातः मृकण्डुमहर्षेः पुत्रः। मार्कण्डेयजैमिन्योः संवादः मार्कण्डेयपुराणे उक्तः विद्यते। भागवते अपि मार्कण्डेयेन कृता स्तुतिः, मार्कण्डेयस्य उपदेशाः च वर्तन्ते। अद्यत्वे उत्तराखण्डस्य उत्तरकाश्यां यमुनोत्रीगमनमार्गे मार्कण्डेयाश्रमः विद्यते।

## जन्म
मृकण्डुऋषेः अपत्यम् नासीत्। अतः सः शिवमुद्दिश्य तपः आचरितवान्। शिवः प्रत्यक्षः सन् मृकण्डुमुनये विकल्पद्वयं दत्तवान्। कश्चन बुद्धिहीनः दीर्घायुः बालः जायते, आहोस्वित् बुद्धिमान् अल्पायुः बालः जायते इति। मृकण्डुः बुद्धिमान् अल्पायुः एव बालः भवेत् इति वरम् अपृच्छत्। एवं तस्य मरुद्मत्यां मार्कण्डेयः जातः। तस्य आयुः षोडशवर्षाणि इति निर्णीतम् आसीत्।

## व्युत्पत्तिः
मृकण्डोः अपत्यं पुमान् इति मार्कण्डेयः। शुभ्रादिभ्यश्च इति सूत्रेण ढक् प्रत्ययः।
## मृत्योः तारणम्
मार्कण्डेयः सर्वदा अपि शिवपूजने एव रतः आसीत्। शिवलिङ्गस्य अर्चने एव सः समयं यापयति स्म। यदा तस्य आयुः षोडशवर्षं भवति, तदानीं यमः तं नेतुम् आगच्छति। परन्तु सः शिवपूजायां निरतः इति कारणतः तं स्प्रष्टं न शक्नोति। परन्तु समाप्तायुः सः कथञ्चित् नेतव्यः इति कृत्वा नासिकायां गृहीत्वा कर्षति। तदानीं मार्कण्डेयः शिवलिङ्गस्योपरि पतति। शिवः तत्रागत्य यमेन सह युद्धं करोति। यमः पराजितः भवति। शिवः मार्कण्डेयः चिरञ्जीवी भवतु इति वरं दत्तवान्। अतः एव सप्तानां चिरञ्जीविनां नामोच्चारणानन्तरं मार्कण्डेयस्यापि नामोच्चारणं क्रियते। यथा-
अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च विभीषणः।
कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥
सप्तैतान् संस्मरेन्नित्यं मार्कण्डेयं तथाष्टमम्।
जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः॥
महाभारते शिवयमयोः युद्धं न वर्णितम्। मार्कण्डेयस्य निरन्तरपूजया सन्तुष्टः शिवः एव आगत्य मार्कण्डेस्य चिरञ्जीवित्वं समकल्पयत् इति कथा वर्तते ।

## पार्वत्याः वरदानम्
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गते सतीपुराणे पार्वत्याः वरदानस्य उल्लेखः विद्यते। चिरञ्जीविने मार्कण्डेयाय पार्वती वीरचरिताख्यं स्तोत्रं रचयितुं शक्तिं दत्तवती। तेन मार्कण्डेयः पार्वत्याः चरितम् लिखितवान्। तदेव अद्यत्वे दुर्गासप्तशती इति प्रसिद्धं विद्यते।

## भागवते
भागवतपुराणे मार्कण्डेयस्य अपरा कथा वर्तते। तत्र कदाचित् मार्कण्डेयः विष्णोः सन्निधानं गत्वा मायाशक्तिः दर्शनीया इति न्यवेदयत्। विष्णुः स्वमायां दर्शयितुं समुद्रे वटपत्रे शिशुरूपेण शयनम् अकरोत्। मार्कण्डेयं परितः जलं व्यापृतम्। मार्कण्डेयः रक्षां प्राप्तुं विष्णोः मुखं प्रविष्टः। विष्णोः उदरे प्रविश्य सप्त लोकान् सर्वाणि सम्राज्यानि च दृष्टवान्। विष्णोः स्मरणेन ततः बहिः आगतवान्। तदनन्तरं १००० वर्षाणि यावत् विष्णोः सह एव जीवनं यापितवान्। तस्मिन् एव काले बालमुकुन्दाष्टकम् अरचयत् च।

## महाभारते
महाभारते अपि मार्कण्डेयऋषेः उल्लेखः विद्यते।  पाण्डवानां वनवासकाले मार्कण्डेयः काम्यकवनमागत्य पाण्डवान् अबोधयत्। तथैव कन्यादानकालः, कन्यादानकर्ता, पातिव्रत्यम् इत्यादिविषये नारदेन सह सम्भाषणं च अकरोत् इत्युल्लेखः दृश्यते। मार्कण्डेयाश्रमः सरयूगोमतीनद्योः सङ्गमस्थाने वर्तते। जन्मदिादिषु मार्कण्डेयस्य स्मरणं एवं क्रियते।
“द्विभुजं जटिलं सौम्यं सुवृद्धं चिरजीविनम् । 
मार्कण्डेयं नरो भक्त्या पूजयेच्च चिरायुषम् ॥

## उल्लेखाः
वर्गः:ऋषयः
वर्गः:पुराणपात्राणि
सर्वानुक्रमणी

**सर्वानुक्रमणी** ऋग्वेदस्य समस्तावश्यकविषयाणां ज्ञानाय कात्यायनस्य कृतिः। ग्रन्थोऽयं सूत्ररूपेण निबद्धोऽस्ति । प्रत्येकं सूत्रस्य आदिपदम्, अनन्तर-ऋचां संख्यां, सूक्तस्य ऋषेर्नाम, तस्य गोत्रं, सूक्तानां, तदनन्तर्गतमन्त्राणां च देवतायाः निर्देशं, मन्त्राणां छन्दसां क्रमबद्धोल्लेखं च कृतवान्। अनेन प्रकारेण ऋग्वेदस्य विषये आवश्यकसामग्रीसङ्कलनत्वेन ग्रन्थोऽयं विशेषरूपेणोपादेयोऽस्ति ।

माधवभट्टस्यापि एका ऋग्वेदानुक्रमणी अस्ति। ऋग्वेदानुक्रमण्याः खण्डद्वये स्वर-आख्यात-निपात-शब्द-ऋषि-छन्ददेवतादीनां, मन्त्रार्थ-विषयकस्य च अष्टानुक्रमणीनामेकत्र सङ्ग्रहोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं स्वतन्त्रो न भूत्वा माधवभट्टस्य भाष्यान्तर्गतं तत्तद्विषयाणां प्रतिपादकानां श्लोकानां सङ्ग्रहोऽस्ति ।

## विषयवस्तु 
सर्वानुक्रमण्याः दशा एतद्भिन्ना एवास्ति । अस्मिन् बृहद्देवतायाः श्लोकात्मकानि उद्धरणान्यपि सूत्ररूपेण परिणतानि कृत्वा प्रदर्शितानि । सर्वानुक्रमणी ऋग्वेदीयदेवतायाः वर्णने बृहद्देवतामेव स्वकीयाऽधारं मन्यते, अतः शतान्युद्धरणान्यत्र समाविष्टानि सन्ति ।

## कर्ता 
सर्वानुक्रमणीग्रन्थस्य रचयिता कात्यायनमुनिः अस्ति। मुनिरयं शुक्लयजुवेदीयश्रौतसूत्रस्य कर्त्तुः भिन्नः न मन्यते। कात्यायनेन प्रणीतः 'शुक्लयजुर्वेदीया अनुक्रमणिका' अपि अस्यैव कात्यायनस्य रचना मन्यते। यतोऽस्य सम्पूर्णभूमिकाभागः सर्वानुक्रमण्याः भूमिकातः साम्यं स्थापयति । कात्यायनस्य अस्य ग्रन्थस्य पदेषु बहुविधं वैदिकवैशिष्ट्यं लभते। वैयाकरणवार्त्तिककारः कात्यायनाद् अयं भिन्नः मन्यते। सर्वानुक्रमणी पूर्वपाणिनियुगस्य रचनाऽस्ति इति मन्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अनुक्रमणीसाहित्यम्
* बृहद्देवता
* वेदाङ्गम्

वर्गः:अनुक्रमणीसाहित्यम्
वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
हिङ्गलाजभवानीशक्तिपीठम्

लघुत्तम|हिंजलगढ़-क्षेत्रस्य हिङ्गलाजमाता
**हिंगलाजदेवीमन्दिरं**, पाकिस्थानस्य बलुचिस्तान-प्रान्ते, सिन्धराज्यस्य राजधानीतः कराची-तः १२० कि॰मी॰ उत्तर-पश्चिमभागे हिङ्गोल-नद्याः तटे ल्यारी-उपमण्डलस्य मकराना-तटीय-क्षेत्रे हिङ्गलाज-नामके पत्तने स्थितमस्ति। एतत् एकादशशक्तिपीठेषु मन्यते।सती-देव्याः शवस्य भगवतः विष्णोः सुदर्शनचक्रेण विभाजने कृते सति अत्र तस्याः ब्रह्मरंध्रं (शिरः) अपतत् इति।

## इतिहासः 
लोकगाथानुसारं चारण-जातीयानां प्रथमकुलदेवी हिङ्गलाजदेवी आसीत्, यस्याः निवासस्थानं पाकिस्थानस्य बलुचिस्थान-प्रान्ते  आसीत्। हिङ्गलाज-नाम्नः अतिरिक्तं हिङ्गलाजदेव्याः चरित्रविषये उत इतिहासविषये सूचना स्वल्पा एव। हिङ्गलाजदेव्याः सम्बद्धानि लोगगीतिना उपलभ्यन्ते। प्रसिद्धिरस्ति यत्, सप्तसु द्वीपेषु सर्वाः शक्तयः रात्रौ रास-नृत्यं कुर्वन्ति इति। प्रातःकाले च ताः सर्वाः शक्तयः भगवत्याः हिङ्गलाजदेव्याः गिरौ एकत्रीताः भवन्ति-
: ** सातो द्वीप शक्ति सब रात को रचात रास। **
: **प्रात:आप तिहु मात हिंगलाज गिर में॥**
एषा देवी सूर्यात् अपि तेजस्विनी स्वेच्छया अवतारं धारयति। एषा आदिशक्तिः अष्टमशताब्द्यां सिन्धप्रान्ते मम्मटस्य(मामड़) गृहे आवड-देव्याः स्वरूपे द्वितीयावतारम् अधारयत्। ताः सप्त भगन्यः आसन् - आवड, गुलो, हुली, रेप्यली, आछो, चंचिक, लध्वी च। ताः सर्वाः परमसुन्दर्यः आसन्। मन्यते यत्, तासां सुन्दरतायां सिन्धप्रदेशीयः यवनराजः हमीर सुमरा इति मुग्धः आसीत्। अत एव सः स्वस्य विवाहप्रस्तावं प्रैषयत्। परन्तु तासां पिता विवाहप्रस्तावं नाङ्ग्यकरोत्।अतः यवनराजः तस्मै कारावासस्य दण्डम् अयच्छत्। अतः ताः षड्देव्याः सिन्धप्रदेशात् तेमडा-पर्वतम् अगच्छन्। ताः एका काठियावाड-प्रदेशस्य दक्षिण-पर्वतीय-प्रदेशे 'तान्तणियादरा'-नामकस्य उपसरस्य पार्श्वे न्यवसत्।एषा भावनगरस्य कुलदेवी मन्यते। समस्ते काठियावाड-प्रदेशे तस्याः पूजा भवति। 
यदा आवडदेवी  तेमडा-पर्वते स्वनिवासस्थानम् अरचयत्, तदा दर्शनार्थम् अनेके चारण-जनाः गच्छन्ति स्म। निरन्तरं दर्शनार्थं समागच्छन्तः दर्शनार्थिनः शनैः शनैः राजस्थाने एव निवासस्थानम् अरचयन्। आवडदेवी तेमडा-नामकस्य राक्षसस्य वधम् अकरोत्, अतः तस्याः नाम तेमडेश्वरी इत्यपि प्रसिद्धम्। आवडदेव्याः मुख्यं स्थानं जैसलमेर-तः विंशतिः मील-दूरे काचित् गिरिका वर्तते। पञ्चदश्यां शताब्द्यां राजस्थानस्य अनेकेषु लघुराज्येषु विभक्तम् आसीत्। जनपदाधिपतिषु परस्परं सङ्घर्षः, उत्पातः च भवति स्म। सामान्यजनेषु त्राहि त्राहि आसीत्। तस्य कष्टस्य  निवारणार्थमेव महाशक्तिः हिङ्गलाजदेवी सुआप-ग्रामस्य  मेहाजी-नामकस्य चारण-जनीयस्य धर्मपत्न्याः देवलदेव्याः गर्भात् श्रीकरणीदेव्याः रूपेण अवतारम् अगृह्णात्। 

## सन्दर्भः 
## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थानम्
* राजस्थानम्

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
* हिंगलाज माता जालस्थल 
* यूट्यूब पर मंदिर का वीडियो देखें
* बीबीसी कवरेज
* भावसर क्षत्रीय समाज 
* हिंगलाज यात्रा 
* हींगलाज माता कथा 
वर्गः:शक्तिपीठानि
चीनदेशीयः विशालप्राचीरः

**चीनेशीयः विशालप्राचीरः** मृत्तिकया, पाषाणैः च निर्मितः कश्चन दुर्गव्यूहात्मकः प्राचीरः वर्तते, यः चीन-देशस्य विभिन्नैः शासकैः आक्रान्तॄणां रक्षायै क्रैस्ताब्दात् पूर्वकालीनात् पञ्चम्याः शताब्द्याः आरभ्य क्रिस्ताब्दस्य षोडशशताब्दीं यावत् निर्मितः। प्राचीरस्यास्य विशलतायाः अनुमानम् अंशेनानेन भवितुम् अर्हति यत्, एषः प्राचीरः अन्तरिक्षात् अपि परिलक्षितः भवति। एषः प्राचीरः ६,४०० किलोमीटर-परिमिते (१०,००० ली, चीनी-लम्बता-मापन-मानकम्) क्षेत्रे विस्तृतः अस्ति। एतस्य विस्तारः पूर्वदिशि शानहाइगुआन-तः पश्चिमदिशि लोप नुर-पर्यन्तम् अस्ति। आहत्य लम्बता कदाचित् ६७०० कि॰मी॰ (४१६० मील) अस्ति। यद्पि पुरातत्वस्य सर्वेक्षणविभागस्य वर्तमान-सर्वेक्षणानुसारं समग्रः महाप्राचीरः, स्वस्य सर्वाभिः शाखाभिः सह  पर्यन्तं विस्तृतः अस्ति। 'मिंग'-वंशस्य सुरक्षायै दशलक्षतः अधिकाः सैनिकाः नियुक्ताः आसन्। अनुमन्यते यत्, एतस्य महाप्राचीरस्य निर्माण-परियोजनायां कदाचित् २० तः ३० लक्षजनानां परिश्रमः वर्तते इति।

चीन-देशे राज्यस्य रक्षां कर्तुं प्राचीरस्य निर्माणं तदा आरब्धं, यदा (अंग्रेजी :Qi), यान (अंग्रेजी :Yan), जाहो (अंग्रेजी :Zhao) इत्येताभ्यां राज्याभ्यां बाण-असीनाम् आक्रमणेभ्यः आत्मरक्षायै मृत्तिकां, पाषाणान् च संयाने नुदित्वा ईष्टिकानां प्राचीरः किन-साम्राज्यस्य (अंग्रेजी :Qin) अन्तर्गततया निर्मितः। एतत् साम्राज्यं लघूनां राज्यानाम् एकत्रीकरणं कृत्वा अखण्ड-चीन-देशस्य रचनाम् अकरोत्। किन-साम्राज्यात् पूर्वतनैः शासकैः निर्मिताः विभिन्नाः प्राचीराः संयोजिताः, तैः चीन-देशसय् उत्तरसीमायाः निर्माणम् अभवत्। पञ्चम्याः शताब्द्याः अनन्तरम् अनेके प्राचीराः निर्मिताः, येषां सम्मिलितं प्रारूपमेव चीनदेशीयः विशालप्राचीरः उच्यते। प्रसिद्धतमेषु प्राचीरेषु अन्यतमः २२०-२०६ क्रिश्टाब्दात् पूर्वं चीन-देशस्य प्रथम-सम्राजा किन-शी-हुआंग इत्यनेन निर्मितः। तस्य प्राचीरस्य केचन अंशाः इतोऽपि अवशिष्टाः। एषः प्राचीरः मिंग-वंशेन निर्मितात् प्राचीरात् दूरे उत्तरदिशायां निर्मितः अस्ति। 
नवीन-चीन-देशस्य अतीव-लम्बमाना-सीमा आक्रमणकारिभ्यः पदाक्रान्तयोग्या आसीत्, अतः किन-शासकैः चीन-देशस्य अन्यसीमा विस्तीर्य अन्यसीमाभिः सह योजिता। एतस्य कार्यस्य कृते परिश्रमस्य, संसाधनस्य च आवश्यकता आसीत्। प्रचीरनिर्माणस्य सामग्रीं सीमां यावत् नयनं कठनम् आसीत्। यतः श्रमिकैः स्थानीयसंसाधनानाम् उपयोगं कृत्वा निकटवर्तिनः पर्वतस्य पाषाणैः, मृत्तिकया च प्राचीरस्य निर्माणं कृतम्। कालान्तरे विभिन्नैः साम्राज्यैः प्रचीरस्य समीकार्यं कृतम्। तेषु हान, सुई, उत्तरी इत्यादिभिः प्रचारीस्य निर्माणं, वर्धनं च कारितम्। सम्प्रति एषः प्राचीरः विश्वेस्मिन् चीन-देशस्य विख्यातिं वर्धयति। युनेस्को-द्वारा १९८७ तः विश्वपरम्परास्थानकत्वेन सः घोषितः।

## चित्रदीर्घा 

Image:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|
Image:Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|
Image:Great wall of china-mutianyu 3.JPG|
Image:Great wall of china-mutianyu 4.JPG|
Image:GreatWall_2004_Summer_1.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_2.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_3.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_1.jpg|

## सन्दर्भः 
## बाहरी कड़ियाँ 
* युनेस्को-द्वारा विश्वपरम्परास्थलकेन्द्रम् - चीन-देशस्य महाप्राचीरः
* Enthusiast/scholar जालस्थानम् ((चीनी))
* महाप्राचीरस्य अन्तर्राष्ट्रीयमित्र म् – संरक्षणे केन्द्रितसङ्गटनम्

वर्गः:चीनदेशः
कटासराजशिवमन्दिरम्

लघुत्तम|240x240पिट|कटासराजशिवमन्दिरस्य समीपे तडागस्य दृश्यम्
**कटासराजशिवमन्दिरं** पाकिस्थानस्य पञ्जाब-राज्यस्य उत्तरीयभागे स्थितायां नमक-कोह-पर्वत-शृंखलायां स्थितं प्राचीनं तीर्थस्थानं वर्तते। शिवमन्दिरस्य समीपे अन्यानि बहूनि मन्दिराणि सन्ति।तेषां मन्दिराणां निर्माणं दशम्यां शताब्द्यां जातम् आसीत्। इतिहासकाराणां, पुरातत्त्वविभागस्य च अनुसारं स्थानमिदं शिवनेत्रत्वेन प्रसिद्धमासीत्। यदा माता सती देहत्यागम् अकरोत्, तदा भगवतः शिवस्य अक्ष्णोः द्वौ अश्रूबिन्दौ अपतताम्। प्रथमः अश्रूबिन्दुः कटास-पर्वते अपतत्, यत्र अमृततडागस्य निर्माणम् अभवत्। अतः तस्य महासरोवसरस्य नाम अमृतकुण्डः इति, तीर्थस्थानस्य नाम च कटासराजः अभवत्। द्वितीयः अश्रूबिन्दुः अजयमेरु-महानगरे (राजस्थान) अपतत्, यत्र पुष्करराजतीर्थस्य निर्माणम् अभवत्।

ततोधिकं महाभारतकाले पाण्डवाःवनवासकाले एतस्यां पर्वतशृङ्खलायाम् एव न्यवसन्। अत्र स्थितं कुण्डं ज्ञात्वा भीमादयः चत्वारः पिपासवः पाण्डवाः समागताः, परन्तु कुण्डस्यास्य अधिरक्षकः यक्षः क्रमशः नकुलं, सहदेवं, भीमम्, अर्जुनं च निश्चेतम् अकरोत्। 

## यक्षयधिष्ठिरयोः संवादः
क्रमशः जलपीपासया समागतेभ्यः पाण्डवेभ्यः यक्षः स्वाधिकारत्वम् अबोधयत्, तदा यक्षः स्वस्य प्रश्नानाम् उत्तरं जलं स्वीकर्तुं शक्नोति इति उक्तवान्। परन्तु चतुर्षु न कोऽपि पाण्डवः तस्य प्रश्नानाम् उत्तरं दातुम् उद्यतः। ते तु साक्षात् जलम् अपिबन्। अतः चत्वारः अपि भ्रातरः मूर्छिताः। ततः स्वभातॄणाम् अन्वेषणे समागतः युधिष्ठिरः अमृतकुण्डस्य समीपे समुपस्थितः। स्वस्य भ्रातॄणां मूर्छितावस्थां दृष्ट्वा सः उक्तवान् यत्, यः एताषां मूर्छायाः कारणरूपः अस्ति, सः मम सम्मुखम् आगच्छेत् इति। ततः यक्षः तस्य सम्मुखम् उपस्थितः। यक्षः उक्तवान् यत्, पूर्वं मम प्रश्नानाम् उत्तरं प्रयच्छ, ततः तव जलपीपासा दूरीभवेत्। यदि त्वमपि एतेषाम् अनुसरणं कृत्वा मम प्रश्नानाम् उत्तराणि अदत्त्वा जलपानं करिष्यसि, तर्हि तव अपि एषा दशा भविष्यति इति।

युधिष्ठिरः नम्रतापूर्वकम् उक्तवान् यत्, भवान् प्रश्नं करोतु यथाशक्तिः अहं प्रत्युत्तरं दास्ये इति। ततः प्रश्नानाम् उत्तराणि दत्त्वा युधिष्ठिरः स्वभ्रातृभिः सह ततः निर्गतः।

## जीर्णोद्धारः 
पाकिस्थानस्य सर्वकारस्य अवगणनायाः कारणेन मन्दिरस्यास्य अतीव दुर्दशा अस्ति।   

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पाकिस्थाने हिन्दूधर्मः
* अफगानिस्थाने हिन्दूधर्मः
* चीनदेशे हिन्दूधर्मः
* शिवः

## सन्दर्भ 
वर्गः:पाकिस्तानदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि
तापी-गैस-परियोजना

**तापी-गैस-परियोजना **अन्तर्राष्ट्रीया परियोजना वर्तते। तापी-शब्दः तुर्कमेनिस्थानस्य,अफगानिस्थानस्य,पाकिस्थानस्य, इंडिया (भारतस्य) च आदि अक्षराणां समाहारः अस्ति। एषः तापी- शब्दः उक्तान् सर्वान् चतुरः देशान् सहसा व्यक्तं करोति। त = तुर्कमेनिस्थानम् ,अ =अफगानिस्थानम् ,प =पाकिस्थानम्, इ = इंडिया (भारतम्)। एषाः परियोजना   तुर्कमेनिस्थानात् आरभ्य  क्रमेण  अफगानिस्थानं, पाकिस्थानं च भूत्वा भारतपर्यन्तं गमिष्यति। 

## लाभान्विताः देशाः 
* तुर्कमेनिस्थानम्
* अफगानिस्थानम्
* पाकिस्थानम्
* भारतम्

## तापी-योजना 
एतस्यां योजनायां ३३ अर्बुदं घन-मीटर-परिमितं 'गैस' प्रतिवर्षम् अफगानिस्थानस्य हेरात-कंधार-महोनगरयोः मार्गेण पाकिस्थानं भूत्वा भारतस्य सीमान्तनगरं फाजिल्का-नगरं पञ्जाब-राज्यं यावत् प्राप्स्यति।

## परियोजना 
पाकिस्थाने तुर्कमेनिस्थानस्य राजदूतः मोवलामोव इत्येषः इस्लामाबाद-महानगरे जाते कस्मिंश्चित् समारोहे घोषणां कृतवान् यत्, दीर्घसमयात् निलम्बिता एषा परियोजना १३ दिसंबर २०१५ दिनाङ्के तुर्कमेनिस्थानात् आरप्स्यते। तत्कालिनः भारतस्य उपराष्ट्रपतिः हामिद अंसारी इत्येषः उक्तवान् यत्, तापी-परियोजना भारतस्य स्वप्नमस्ति, यत् पूर्णं भविष्यति इति। तुर्कमेनिस्थाने १३ दिसंबर २०१५ दिनाङ्के शिलान्यासः अभवत्।  एषा परियोजना २०१९ पर्यन्तं पूर्णा भवेत् इति लक्ष्यमस्ति। तापी-गैस-परियोजनायाः आहत्य लम्बता कदाचित् १८१४ कि.मी अस्ति। पाकिस्थाने एतस्याः परियोजनायाः कार्यम् आरब्धम् अस्ति। http://www.jagran.com/news/world-tapi-gas-pipeline-feed-route-survey-work-begins-in-pakistan-15624999.html

## व्ययः 
१० अर्बुदं डॉलर 
* जम्बुद्वीपीय-विकास-वित्तकोषः (एडीबी) एकार्बुद-डॉलर-परिमितम् ऋणत्वे तुर्कमेनिस्थान-अफगानिस्थान-पाकिस्थान-भारतेभ्यः तापी-गैस-परियोजनायै प्रस्तावितवान्। 

### परियोजनायां व्ययविभाजनम् 
* तुर्कमेनिस्थानम् :85%
* अफगानिस्थानम् :5%
* पाकिस्थानम् :5%
* भारतम् :5% 

## रूचियुक्ताः देशाः 
बाङ्गलादेशः अपि एतस्यां योजनायां प्रदर्शितवान्। 

## सन्दर्भः 
वर्गः:जम्बुद्वीपः
नेपालस्य प्रधानमन्त्री

**नेपालस्य प्रधानमन्त्री** नेपालस्य संविधानानुगुणं केन्द्रीयसर्वकारस्य प्रधानपदाधिकारी ।

वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः
वर्गः:नेपालदेशः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
संत तारण

संत तारण जैनधर्मस्य तारणपंथस्य संस्थापकः अस्ति।

## जीवन परिचयः
अस्य जन्म: १५०५ अगहन सुदी सप्तमीं अभवतः।अस्य माता वीरश्री च पिता गढाशाहं अस्ति।अस्य समाधि निसईजी मल्हारगढ क्षेत्रे जेठ वदी छटस्य रात्रे दिवस शुक्रवारं अभवतः।अस्य संघे ७ मुनि च ३६ आर्यिका आसन्।संत तारण १५१ मंडलस्य आचार्य भवन्तु मंडलाचार्यस्य पदे स्थापितः।संत तारणः एकः आध्यात्मिक संत अभवत्। आचार्य तारण: १४ ग्रंथानां  
रचनां कृत्वतु।

## रचना
संत तारणः 14 ग्रंथस्य रचना अकरोत्।
### विचारमतः
*मालारोहण
*पंडितपूजा
*कमलबत्तीसी
### आचारमतः
*श्रावकाचार
### सारमतः
*न्यानसमुच्चयसार
*उपदेशशुध्दसार
*त्रिभंगीसार
### ममलमतः
*चौबीसठाणा
*ममलपाहुड
### केवलमतः
*षातिकाविशेष
*सुन्नस्वभाव
*सिध्दीस्वभाव
*छद्मस्थवाणी
*नाममाला

## तीर्थ क्षेत्रः
अस्य जीवनात् संबंधितं चत्वारि धामानि संति।
*निसईजी मल्हारगढ़-अस्य समाधि भूमि
*सेमरखेड़ी-:अस्य मुनि दीक्षा च तपो भूमि
*निसई जी सूखा-अस्य प्रचार भूमि
*बिल्हेरी-अस्य जन्मभूमि
तारणपंथ

तारणपंथ एक दिगंबर जैन धर्मस्य पंथः अस्ति।अस्मिन् पंथस्य संस्थापकः संत तारणं अस्ति। अस्मिन् पंथात् एव तीर्थंकरा: मोक्षं प्राप्तनोत्। अस्मिन् पंथस्य इष्टगुरो: आचार्य तारण तरण गुरुदेव एकं निर्ग्रंथम्(दिगंबर जैन मुनि:) आसीत्।तस्य संदेशं आसीत्-: "त्वं स्वयं एव भगवन्तं असि"।
तारण पंथे भावपूजा मंदिर विधि भवति।मंदिर विधिंतर्गते एकं सूत्रमस्ति-: व्यवहारे परमेष्ठी जाप।,निश्चय शरण आपको आप।।
अर्थं-: व्यवहार रूपे पंचपरमेष्ठी भगवंतस्य आराधनां कुरु परं निश्चय रूपेण निज शुद्धात्मायां साधनां एव मोक्षं नेष्यति।

## तीर्थः
तारण समाजस्य चत्वारः तीर्थः संति।
*निसईजी मल्हारगढ
*निसईजी सूखा
*निसईजी सेमरखेड़ी
*पुष्पावति बिल्हेरी

## समुदायः
तारणपंथस्य षट् समुदायः संति।
*समैया
*असाटी
*चरणागर
*दोसके
*अजुध्यावासी
*गोलालारे
धनानन्दः

धननन्दः महापद्मनन्दस्य कनिष्ठः पुत्रः नन्दवंशस्य अन्तिमः राजा च आसीत्।  सः सामान्ययुगात् पूर्वं चतुर्थे शतके राज्यम् अकरोत्। सः दौष्कुल्यात् स्वक्रौर्यात् च प्रजैः द्विष्टः आसीत्। सः चाणक्यचन्द्रगुप्तमौर्याभ्यां जितः।

वर्गः:प्राचीनराजाः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
भारद्वाजश्रौतसूत्रम्

**भारद्वाजश्रौतसूत्रं** महर्षिभरद्वाजस्य सम्बन्धं कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखातः परिज्ञातम्भवति। भारद्वाजशाखीयकल्पसूत्रस्य अनेके ग्रन्थाः समुपलब्धाः भवन्ति। भारद्वाजगृह्यसूत्रस्य सर्वप्रथमप्रकाशनं हार्लण्ड-नगराद् बभूव । अस्य सम्पादनं डॉ० सालौमन्स लाइडेन-महोदयेन १९१३ ईशवीये कृतम् । सम्प्रति १९६४ ई० वैदिकसंशोधनमण्डल-पूनानगरीतः भारद्वाजेन सम्बद्धः श्रौतसूत्रस्य परिशिष्टसूत्रस्य च प्रकाशनमभवत् । ग्रन्थानाम् अन्तरङ्गपरीक्षणेन भारद्वाजश्रौतसूत्रं बौधायनश्रोतसूत्राद् उत्तरकालिकमरितं मन्यते। किञ्च आपस्तम्बश्रौतात् प्राक्कालिकमस्ति। भारद्वाजश्रौतसूत्रस्य हस्तलेखो दक्षिणभारते समुपलब्धोऽस्ति ।

भारद्वाजगृह्यसूत्रे सीमन्तोन्नयनस्य प्रसङ्गे श्लोकोऽयं प्राप्यते -

**‘सोम एव नो राजेत्याहुर्ब्राह्मणीः प्रजाः॥**

**विवृतचक्रा आसीनास्तीरेण यमुने तव॥**'

अस्मात् स्थानादग्रे सूत्रकारस्य कथनमस्ति यद्यस्या नद्यास्तटे यजमानस्य निवासोऽस्तु, तस्या नद्या नाम ‘ऊह' इति कर्त्तव्यम् । अस्योदाहरणं टीकाकारेण प्रदत्तम् - ''''तीरेण वेगवतीति तव, तीरेण कावेरि तव ।'** अस्योदाहरणेन टीकाकारस्य देशरुभयोर्वेगवती–कावेर्ययोर्नद्योरञ्चले प्रतीयते। तेन हि पूर्वोक्तश्लोको भारद्वाजानां मूलस्थानं यमुनानद्या अञ्चलमर्थादुत्तरभारतं मन्यते।

## विषयवस्तु 
भारद्वाजश्रौतसूत्रे १५ प्रश्नाः अर्थादध्यायाः सन्ति । अस्य वर्ण्यविषयाः क्रमशः — दर्शपूर्णमास-आाग्न्याधेय-अग्निहोत्र-आग्रयण-निरूढपशुबन्ध-चातुर्मास्य(वैश्वदेवपर्व-साकमेधपर्व-शुनासीरीयपर्व-काम्यचातुर्मास्य-पञ्चसावत्सरिकाः)-पूर्वप्रायश्चित्त-ज्योतिष्टोमः(प्रातःसवन-माध्यन्दिनसवन-तृतीयसवनः)-ज्योतिष्टोमब्रह्मत्यादयः सन्ति । भारद्वाजपैतृमेधिकसूत्राणां मुख्यो विषयः श्राद्धकर्मणः नानाविधान्यनुष्ठानानि सन्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् द्वौ प्रश्नौ स्तः । यत्र क्रमशः प्रेतसंस्कार-श्मशाननयन-दाहचिति-पात्रचय-अस्थिसञ्चयन-श्मशानचिति-यमयज्ञादीनां सूत्रेषु प्रतिपादनमस्ति।

भारद्वाजधर्मसूत्रस्य सम्प्रति समुपलब्धिर्नास्ति, किञ्च प्राचीनकाले तस्य सत्ताऽऽसीदिति मन्यते । विश्वरूपेण याज्ञवल्क्यस्मृतौ भारद्वाजमतनिर्देशकवाक्यमपि समुद्धृतं, येन तस्मिन् काले गुरुः शिष्यान् म्लेच्छभाषां पठितुं नादिशत् इति प्रतीयते । शिष्यस्योपानयनं कृत्वा तं संस्कृतपठनाय गुरुः प्रेरयति स्म । शिष्यं सन्ध्योपासनम् अग्निकर्मादिकञ्च अवशयमेव कर्त्तव्यमिति - **तथा च भारद्वाजः । न म्लेच्छभाषां शिक्षेत्। म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्द इति विज्ञायते । तस्मात् शिष्यमुपनीय साधुशब्दान् शिक्षयेत् सन्ध्योपासाग्नीन्धनानि।'''' एवं भारद्वाजस्य समग्रकल्पसूत्रमवश्यमेवोपलब्धमासीत् । 

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पारस्करगृह्यसूत्रम्
* कात्यायनश्रौतसूत्रम्
* कात्यायनः
* कल्पः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:श्रौतसूत्राणि
वर्गः:कल्पाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
आर्षेयकल्पसूत्रम्

**आर्षेयकल्पसूत्र**स्य नाम सामवेदीयकल्पसूत्रेषु मुख्यं मन्यते । मशकाख्यः ऋषिरस्य कर्ता अासीत् । विशालोऽयं ग्रन्थोऽस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नेकादशाध्यायाः सन्ति । कस्मिन् यागे कस्य विशिष्टसाम्नो गायनं सम्पन्नं कर्त्तव्यमिति प्रदर्शनमेवास्य ग्रन्थस्य मुख्योद्देश्यमस्ति ।

सोमयागस्त्रिविधो भवति । तद्यथा - एकाहः, अहीनः, सत्रयागश्चेति । अार्षेयकल्पस्य सम्बन्धः ताण्ड्यब्राह्मणेन सहास्ति। अर्थादिदं सामवेदीयानां ब्राह्मणयागानां येन क्रमेणोल्लेखं करोति, तेनैव क्रमेण तस्य क्रमस्य अनुवर्त्तनमपि कल्पसूत्रमिदं करोति । एतेषां यागानाम् अतिरिक्तोऽत्र चतुर्णाम् अभिचारयागानाम् अपि उल्लेखोऽस्ति । तद्यथा - श्येन-इषु-सन्दंश-वजु इति ।

ज्योतिष्टोमसंस्थाऽपि चतुर्धा भवति — अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी तथा अतिरात्र इति । अग्निष्टोमसोमयागानामन्तरग्निष्टोमनामकसामगायनेन भवति । उक्थ्ययागानामन्तरुक्थ्यस्तोमैः भवति । षोडशीयागस्य अन्त: षोडशीसाम्ना भवति । तथा अतिरात्रयागस्य अतिरात्रिष्टोमेन भवति । ज्योतिष्टोमे प्रयुक्तो ‘ज्योतिः'-शब्दः पारिभाषिकशब्दोऽस्ति, यः त्रिवृत्-पञ्चदश-सप्तदश-एकविंशस्तोमानां वाचकोऽस्ति । अग्निष्टोमसंस्थायां बहिष्पवमान-अाज्यमाध्यन्दिन-पृष्ट-अार्भवाश्च अग्निष्टोमसाम्ना सह नियतक्रमे सम्बन्धं रक्षति । अार्षेयकल्पस्यैकः पूरकोऽपि ग्रन्थोऽस्ति क्षुद्रकल्पसूत्रमिति ।

## विषयवस्तु 
आर्षयकल्पे एकादशाध्यायाः सन्ति । अस्य प्रतिपाद्यविषयाणां निम्नलिखितविवरणमस्ति —

(१) प्रथमाध्याये गवामयनस्य विवरणमस्ति । अस्यान्तर्गते प्रायणीयमहः, अभिप्लवषडहः (ज्योतिः, गौः, अायुः) गौः, अायुस्तथा ज्योतिः तथा पृष्टषडहस्य विस्तृतं निरूपणमस्ति।

(२) द्वितीयाध्याये गवामयनस्य अग्रिमं विवरणमस्ति, यस्य अन्तर्गते अभिजित्, स्वरसामानः, विषुवान्, अावृत्तः, स्वरसामानः, महाव्रतः, उदयनीयानां क्रमशो वर्णनमस्ति ।

(३) तृतीयाध्यायादारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्तम् एकाहस्य वर्णनमस्ति । तृतीयाध्याये ज्योतिष्टोम-गौ-आायु-श्येन-एकत्रिक-व्रात्य-स्तोम-बृहस्पतिसव-इषुसर्वस्वारादीनां विवरणमस्ति ।

( ४) चतुर्थाध्याये-चातुर्मास्यस्य विस्तृतं विवरणमस्ति । अस्मिन्नेवाध्याये वाजपेयस्य राजसूयस्य च सविस्तरं निरूपणमस्ति ।

( ५ ) अस्याध्यायस्यान्तर्गते राट्-विराट्-औपशद्-गरुत्स्तोम-इन्द्रस्तोमसन्दंश-वज्रादीनां वर्णनमुपलब्धमस्ति ।

(६) षष्ठाध्यायादारभ्य अष्टाध्यायपर्यन्तम् अहीनयागानां वर्णनमस्ति । अस्मिन्नध्याये ज्योतिष्टोम-अतिरात्र-अाप्तोयमि-एकस्तोम-द्विरात्र-त्रिरात्रादीनां निरूपणमस्ति।

( ७ ) सप्तमाध्यायस्य विषयः चतूरात्र-पञ्चरात्र-षडह-सप्तरात्रअष्टरात्र-नवरात्रादियागानां निरूपणम् अस्ति।

(८) अष्टमाध्याये दशरात्र-एकादशरात्रभागादारभ्याहीनयागपर्यन्तं वर्णनमस्ति ।

(९) नवमाध्याये साम्नो वर्णनमस्ति, यस्यान्तर्गते द्वादशरात्रादारभ्य एकषष्टिरात्रयागपर्यन्तं क्रमशो वर्धिष्णुयागानां वर्णनमस्ति ।

(१०) दशमाध्याये तथा एकादशाध्याये नानाप्रकाराणाम् अयनानां वर्णनमस्ति, येषु प्रमुखाः सन्ति — आदित्यानामयन-अङ्गिरसामयन-सारस्वतमयनादयः । अत्र दशविधानां यागानां निर्देशोऽस्ति । ग्रन्थोऽयं सर्परात्र-प्रजापतेः सहस्रसंवत्सर-विश्वसृजामयनादीनां संक्षिप्तेन वर्णनेन सह समाप्तो भवति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* पारस्करगृह्यसूत्रम्
* कृष्णयजुर्वेदः
* कात्यायनः
* कल्पः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:कल्पसूत्राणि
वर्गः:वैदिकसाहित्यम्
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
बृहद्देवता

**बृहद्देवता** अनुक्रमणी-ग्रन्थेषु मुख्यग्रन्थः मन्यते। ग्रन्थोऽयं शौनकेन रचितः। अस्य ग्रन्थरत्नस्य आलोके ऋग्वेदीयदेवतानां रहस्यं स्पष्टतः आलोकितं भवति। द्वादशशतेषु पद्येषु निर्मितोऽयं ग्रन्थः ऋग्वेदीयदेवतानां विषये प्रामाणिकः, प्राचीनस्तथा पर्याप्तरूपेण विस्तृतोऽप्यस्ति । ग्रन्थोऽयम् अष्टाध्यायेषु विभक्तोऽस्ति । प्रत्येकस्मिन्नध्याये प्रायः पञ्चपद्यानामेकः वर्गो भवति, किञ्चास्य विभाजनस्य सम्बन्धः ऋग्वेदस्य अष्टकेन सह कथमपि भवितुं न शक्यते। वर्गाणां विभाजनमपि पूर्णतः अव्यावहारिकं,  यथेच्छकल्पितं चास्ति । अतो यदा कदा आख्यानस्य मध्ये एव कोऽपि वर्गः समाप्तो भवति ।

## विषयवस्तु 
बृहद्देवतायाः प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाध्यायस्य च आदिमपञ्चदशवर्गाः (१२५ श्लोकाः) ग्रन्थस्य उपादेयभूमिकारूपेण सन्ति । अत्र देवतायाः स्वरूपस्य, स्थानस्य, वैलक्षण्यस्य च विवरणं विस्तरेण प्रदत्तमस्ति । भूमिकायाः अन्तिमानां सप्तवर्गाणां सम्बन्धः व्याकरणेन सहास्ति । निरुक्तेन सम्बद्धविषयाणां निपात-अव्यय-सर्वनाम-संज्ञा-समासादीनां वर्णनं यथेष्टरूपेण लभते। शब्दविभाजने यास्कस्य अपि अशुद्धीनामालोचना वर्त्तते । द्वितीयाध्यायस्य षड्विंशतितमाध्यायाद् आरभ्य अन्तपर्यन्तं ग्रन्थोऽयम् ऋग्वेदस्य प्रत्येकं सूत्राय देवतानां निर्देशं क्रमशः करोति । नास्तीयं शुष्कसूची देवतायाः, अत्र सूक्तानां विषये समुपलब्धानाम् आख्यानानामपि निर्देशः सुष्टुतया प्रतिपादितोऽस्ति । अस्मिन् कार्ये अस्य ग्रन्थस्य प्रायश्चतुर्थांशो व्ययोऽभवत् । एतानि आख्यानानि बृहद्दवतायाः प्राणाः सन्ति । 

## महत्त्वम् 
काव्यशैल्यां निबद्धानि एतानि आख्यानानि ऐतिहासिकरीत्या महाभारते निर्दिष्टैः आख्यानैः सह सम्पर्कं स्थापयन्ति । अनया दृष्ट्या ‘बृहद्देवता' कथासाहित्यस्य आदिमो ग्रन्थो मन्यते। द्याद्विवेदस्य 'नीतिमञ्जरी' बृहद्देवताया एवानुशीलनस्य परिणतफलमस्ति । सर्वानुक्रमणीग्रन्थे कात्यायनः, वेदभाष्ये सायणश्च एतान्याख्यानानि अत्रत एव उद्धृतवन्तौ। अनेन प्रकारेण आख्यानानां प्राचीनतमसङ्ग्रहत्वेनापि 'बृहद्देवता'-साहित्यस्य सार्वभौमदृष्ट्यापि महत्ता अस्ति।

यास्कस्य निरुक्तं, कात्यायनस्य च सर्वानुक्रमणीग्रन्थयोः मध्यकालवर्त्ती ग्रन्थोऽयं महत्त्वपूर्णोऽस्ति । शौनकेनात्र निरुक्तस्य न केवलं देवताविषयककल्पना एव अङ्गीकृता, प्रत्युत तेषामनेकानि वाक्यान्यप्युद्धृतानि । कात्यायनेनाऽपि बृहद्देवतायाः समुपयोगः स्वरचनायां सर्वानुक्रमण्यां बहुशः कृतः । सूत्ररूपे सत्यपि  सर्वानुक्रमण्यां बृहद्देवतायाः प्रायः त्रिंशत् श्लोकाः यथावद् अल्पपरिवर्तनेन सह स्वीकृताः, उद्धृताश्च सन्ति। अपाणिनीयपदानां बहुलतया प्रयोगेण सर्वानुक्रमणीकारः कात्यायनो वार्त्तिककाराद् वैयाकरणकात्यायनात् सर्वथा भिन्नः एवाऽऽसीत् । अनेन प्रणीतस्य बृहद्देवतायाः उद्धरणानि तेन स्वग्रन्थे दत्तानि, अतः बृहद्देवता पूर्वपाणिनीययुगस्य कृतित्वेन वि० पू० अष्टमशतकोतरभागे अवर्ततेति मन्यते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* अनुक्रमणीसाहित्यम्
* वेदाङ्गानि
* उपवेदाः
* वेदाः

वर्गः:अनुक्रमणीसाहित्यम्
कपोतः

कपोतः (आङ्गलेयम : Pigeon अथवा dove)

वर्गः:पक्षिणः
हरिदाससिद्धान्तवागीशः

**हरिदाससिद्धान्तवागीशस्य** कश्चन नाट्यकारः। ख्रीष्टाब्दे १८७६ फरीदपुरमण्डले लब्धजन्मा हरिदाससिद्धान्तवागीशो भारतवर्षस्य स्वातन्त्र्यमुद्गायन् विशिष्ट एव । अस्य माता विधुमुखी पिता च गङ्गाधरविद्यालङ्कार आस्ताम्। अयं बाल्यत एव महाकविरासीत् । पञ्चदशवर्षीय एवासौ कंसवध-प्रभृतीनां ग्रन्थानां प्रणयनेन लब्धादरोऽभवत् । कवेरस्य सुप्रसिद्धनाटकेषु विराजसरोजिनी, मिवारप्रतापं, शिवाजीचरितं, वङ्गीयप्रतापञ्चेति सुप्रसिद्धानि । अनेन रुक्मिणीहरणप्रभृतीनि पद्यकाव्यान्यपि लिखितानि । अस्य हिन्दुत्वाभिमानं प्ररोचकमथ च याथार्थ्यं दृश्यते यथा -

**हिन्दूरेव हि हिन्दूनां विकृतः कुरुते क्षतिम्।**

**मुद्गरीकृतलौहं हि लौहं दलति शाश्वतम्।।**

एवं मिवारप्रतापस्य पञ्चमेऽङ्केऽपि -

''''हिन्दुभिरेव हिन्दूनां हिंसया संवृत्तोऽयं सर्वनाशो भारतस्य'** इत्यपि लिखितम्।

## मिवारप्रतापम् 
मिवारप्रतापं नाम नाटकं १६४४ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । अस्य प्रथमोऽभिनयो १९४५ ख्रीष्टाब्दे कोलकातानगरे स्टाररङ्ग-मञ्चे समभूत् । प्रस्तावनायां सूत्रधारः संस्कृतभाषायाम् अमरताविषये स्पष्टयति -

**वेदादि-शास्त्र-निचय-स्फुट-दिव्यमूर्तिः,**

**सा वाक् किमन्यवचनादमरा म्रियेत॥**

**मध्याह्नसूर्यकरणो हि यदि ब्रवीति,**

**रात्रिः किलेयमिति हन्त स एव मूढः॥**

## शिवाजीचरितम् 
शिवाजीचरितस्य प्रथमाभिनयः स्वाधीनतादिवस-यात्रावसरे समभूत् । सूत्रधारो ब्रवीति यद् भारतवासिनां हृदयेषु देशप्रेमदीपनार्थमेव वयमभिनेतुमभिलषामः। शिवाजीचरितं १९४५ ख्रीष्टाब्दे विरचितम्। रचनेयं सर्वथा कालासुयोगिनी।

## वङ्गीय-प्रतापम् 
वङ्गीयप्रतापं हरिदासेन  १६१७ ख्रीष्टाब्दे विरचितम् । इदं प्रथमं कवेः गृहे प्रयुक्तम् । वर्षत्रयानन्तरं कोलकातानगरे मिनर्वा-रङ्गालये नाटकमिदं द्वितीयवारं सोल्लासतयोदयनसमितिद्वाराभिनीतम्।

## विराजसरोजिनी 
विराजसरोजिनी इतिनाटिकायाः रचनाकालः १६०० ई० वर्ष मन्यते । मालवदेशाधिपतिः हरिदश्वो वाराणसीवासिन्याः कस्याश्चित् कुमार्याः प्रेमपाशे आबद्ध इति कथा । स भित्तौ आत्मानं सङ्गोप्य प्रेयसीं पश्यन् वर्णयति -

**इममेव युवा नवाङ्गनाललितालापरसं पिपासति।**

**युवकात्मनि यस्य सन्निधौ नवपीयूषरसोऽपि नीरसः।।**

एषा राजकन्या सरोजिनी ललनाललाम् अभूतेति विश्वविश्रुता । सुबाहुः दानवस्तां बलादपहर्तुकामोऽस्ति । तौ तुमुलम् अयुध्यताम् । निर्वहणे राक्षसो हतः । पश्चात्तयोरुद्वाहेन सर्वथा सम्प्रीतिः अजायत।

कविना लोकरंजनार्थं नृत्यसङ्गीतयोः आद्यन्तनिर्वाहो विहितः । तथाहि स्त्रीगानम् -

**चन्द्रचूड, शान्तिकर कुरु करुणाम्,**

**मालती यूथी विकासिनी याति यातनाम्।**

**अतीतकलिकादशामुदिततरुणरसां**

**विनालिमतिविरसां पश्य मलिनाम्।।**

**शोषयति समीरणः तापयति विरोचनः**

**दिवसे निशि च पुनः याति मुद्रणम्।।'''

नाटिकायाः चतुर्थोऽङ्को विक्रमोर्वशीयस्य चतुर्थाङ्केन प्रभावितः। हरिदश्वो नायिकायाः वियोगे कथयति -

द्वितयचपलभृङ्गप्रान्तसम्पीयमाना

सरलमृदुशृगालद्वन्द्वसंश्रीयमाणा।

अनधिकविकचाभ्यां सङ्गता कोरकाभ्याम्

पतदुदकसरोजा नान्यरूपा स्थलेऽपि।।

## सम्बद्धाः लेखाः 
नाट्यशास्त्रम्

शिवाजी

महाराणा प्रताप

संस्कृतम्

## उद्धरणम् 
वर्गः:संस्कृतकवयः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाट्यकाराः
हरिश्चन्द्रचरितम्

**हरिश्चन्द्रचरित**स्य प्रणेता वङ्गवासी रणेन्द्रनाथगुप्तोऽस्ति । नाटकमेतत् १६११ ख्रीष्टाब्दे विरचितमिति विदुषां सम्मतिः । रूपकेऽस्मिन् सत्यहरिश्चन्द्रस्य कारुण्यपूर्णं चरितं प्रतिपादितम् । कथाद्वारेण कविना कर्तव्य-पथे धर्मस्य वरेण्यता प्रतिपादिता। नाटकारम्भे कर्मणो महत्तां प्रतिपादनशीलस्य नारदस्य धर्मेण साकं कलहो जायते । तस्य निर्णयार्थं हरिश्चन्द्रस्य कथा दृष्टान्तरूपेण प्रस्तुतास्ति।

प्रथमाङ्के विश्वामित्रस्य महर्षेस्तपोभङ्गार्थं विघ्नराट् सन्नद्धो जातः । स मृगयानुरागिणं हरिश्चन्द्रं तत्र आनेतुं योजनां निर्माति । संयोगवशाद् राजा तत्रागच्छति । ततः स कौशिकाश्रममागच्छति । कौशिकः तम् आदर्शनिष्ठं श्रुत्वा तस्मात् पत्नीं पुत्रं च विहाय सम्पूर्णं भूमण्डलं दानरूपेण याचते । बहूनि कष्टानि सहमानो राजा स्वकीयवचनपालने समर्थों भवति। नाटके राजा हरिश्चन्द्रः पुराणप्रसिद्धो धीरोदात्तकोटिको नायकः, नायिकायाः शैव्यायाश्चरित्रं नायकस्य धर्मपरायणतां प्रकाशयितुं प्रयुक्तम् । सा हताशं राजानं ब्रवीति -

"राजन् ! अलमनेनोद्वेगेन। शैव्या क्षत्रियाङ्गना, क्षत्रियोचितकार्यपरायणा, महेन्द्रतुल्यस्यात्रभवतः सहधम्मिणी । जयन्तजननी पुलोमजा किं पृथ्वीदानेन कातरा भवति ?" इति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* सत्यम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:पुराणम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वीरधर्मदर्पणम्

**वीरधर्मदर्पण**स्य प्रणेता परशुरामनारायणपाटणकरोऽस्ति । कविः अयम् अपरान्तविद्यापीठतो लब्ध बी. ए.-स्नातकोपाधिः प्रयागविद्यापीठतश्च लब्ध एम. ए.-स्नातकोत्तरोपाधिविद्वद्वर्यः । पाटणकरस्य जन्म भीमानद्याः तटे रत्नागिरिनामके स्थाने समभूत् । नारायणशर्मास्य जनक आसीत् । कविना १६०५ ख्रीष्टाब्देऽस्य नाटकस्य रचना कृता।

## कथावस्तु 
महाभारतीययुद्धे भीष्मो मरणासन्नः वीरशय्यायां वर्त्तते । अर्जुनस्तं प्रणम्य आशीर्वचो गृह्णाति -

चिरं जीव चिरं जीव वह गुर्वी धराधुराम्।

स्मरावतरणमात्मानं नरं भूमारहारिणम्।।

पुनश्च भीष्मेण कथितं यन् मत्तः परं द्रोणाचार्येण सेनापतिना भाव्यम्। न कश्चित्तं जेतुं प्रभवति । तदेव संवृत्तम् । द्रोणाचार्यस्य सेनापतित्वे तद्रचितचक्रव्यूहपरिवृतः अभिमन्युर्जयद्रथेन हतः । जयद्रथस्तु गवन्धः आसीत् । कर्णं विहाय सर्वेऽपि तस्य वीरतां प्राशंसन् । जयद्रथस्य विजयपूजा समायोजिता । । चतुर्थेऽङ्के शङ्कुकर्णः कृष्णमर्जुनं च हन्तुं जयद्रथेन सङ्गतो भवति । शङ्कुकर्णः खड्गम् आदाय घोरान्धकारे गच्छतोः कृष्णार्जुनयोः रथमनुजगाम । सोऽचिन्तयद् यद्, अहं पृष्ठतो मार्जार इवाक्रम्य खड्गेनार्जुनस्य कण्ठं विदारयिष्यामि इति।

तस्मिन्नेव समये दूतेन सूचितं यद् अभिमन्युर्युद्धे वीरगतिं प्राप्तवान् इति। एतत् समाकर्यार्जुनः करुणविलापं कुर्वन्नेव मूर्च्छितः । सुसमयं समीक्ष्य शङ्कुकर्णः खड्गमादाय तमाचक्राम । कृष्णेन प्रत्याक्रान्तः स जीवनदानार्थं प्रार्थयामास जयद्रथस्य च सर्वमपि रहस्यं प्राकाशयत्। जयद्रथस्य दुर्वृत्तं ज्ञात्वार्जुनेन प्रतिज्ञातम् -

नियतमुदितैवैषा सन्ध्या श्व इव जयद्रथम्

प्रतिविधिकलायाहं हन्तास्म्यनस्तमिते रवौ।

अथ स भगवानस्तं यायाद् वचो मुधयन्मम

स्वतनुमकलां सद्यो होष्याम्यहं खलु पावके।।

अर्जुनो जयद्रथस्य वधार्थं कृतसङ्कल्पोऽस्ति प्रतिज्ञापरायणः । तस्याभिमानमपहर्तुं कृष्णेन अकालसन्ध्या समुपस्थापिता । युद्धं विश्रान्तमभूत् । द्रोणेन विज्ञापितम् — मोघः पार्थस्य सङ्गरः। विषण्णेनार्जुनेन धनुस्त्यक्तम्। स प्रतिज्ञाभङ्गापमानम् असहमानः पावकप्रवेशाय समुद्यतः । दृश्यमेतत् करुणमेव । सर्वे नरनार्योः रोदितुं प्रारेभिरे । युधिष्ठिरोऽपि विलपन्नेवं ब्रवीति -

''''हा हा कृतान्त एव बलवान् सत्त्वं न भूत्यै भुवि'।**

पुनर्माधवेन माया दूरीकृता। पार्थस्य प्राणाः रक्षिताः । सर्वेऽपि सानन्दा बभूवुः । नाटकमिदं सर्वथा परम्परानुवर्ति वर्तते । अस्य कथावस्तुनो विकासः प्राचीननाटकवद् विलसति | चरितनायकाश्चादर्शपरायणाः सन्ति । अर्जुनोऽभिमन्योः अप्यधिकतरं कर्तव्यपालनं मन्यते । एकोक्तीनां बाहुल्यं वर्तते । कर्णस्यैकोक्तिनितरां प्रभावशालिनी यथा -

**अदृष्टकुलसम्भवं रणरसैकबद्धस्पृहः**

**स्वमाण्डलिकमण्डनां ननु निनाय यो मां पुरा।**

**कृतान्तगतिविक्लवं न यदहं तमुत्साहये**

**धिगस्तु ननु जन्म मे बत कृतघ्नतादूषितम्।।'''
## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* महाभारतम्
* हिन्दूः
* राष्ट्रध्वजः

## उद्धरणानि 
वर्गः:विंशतिशताब्द्याः नाटकानि
वर्गः:भारतम्
वर्गः:महाभारतम्
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
पत्रगुप्तः

पत्रगुप्तः (आङ्गलेयम् : Leafbird अथवा Chloropsis; हिन्दी : हरेला)   कश्चन पक्षी अस्ति। सामान्यतः उष्णवलयेषु उपलभ्यते।
कौमुदीमहोत्सवः

**कौमुदीमहोत्सव**-नाटकं नवम्यां शताब्द्यां कयाचित् स्त्रिया निर्मितम् आसीत्। पाटलिपुत्रस्य राज्ञः प्रेमविवरणं करोतीदम्।   

## स्त्रियाः रचना 
नाटकस्यास्य रचयित्री कापि स्त्री बभूवेति प्रमाणानि प्राप्यन्ते। प्रयागस्थे भारती-भवन-पुस्तकालये नाटकस्य हस्तलेखस्य भूमिकायां '... कया निबद्धं नाटकम्’ इत्युपलभ्यते, यत्र नामांशेन त्रुटितेन विभक्त्यंशेन चोपलब्धेन स्त्रीकर्तृकमेतदिति ‘का’ इत्यक्षरान्तं च तन्नामेति निश्चीयते । विज्जका तत्कर्त्रीति केचन किशोरिका इति चापरे वदन्ति।   

## कालः 
नवम्यां शताब्द्यां शीलाङ्करचिता विबुधानन्द-प्रणयकथा कौमुदीमहोत्सवम् उपजीवतीति नाटकस्यास्य रचना ८०० ख्रीष्टाब्दमभितः सम्भाव्यते।

## कथानकम् 
पाटलिपुत्रस्य नृपतिः सुन्दरवर्मा कल्याणवर्मणा सपुत्रोऽपि चण्डसेनं क्रुरकर्माणं पुत्नीचकार । कृताभिसन्धिश्चण्डसेनो लिच्छविभिर्मगधानाक्रमयामास । सुन्दर वर्मा रणे हतो लिच्छवयोऽपि पराजिताः । राजकुमारः कल्याणवर्मा सपरिजनः पाटलिपुत्रात् निरवसत्। तस्य धात्री कानने हस्ति-गर्जनभीता सार्थादू भ्रष्टा तापसान् शरणं जगाम । कुलपतिना समादिष्टः स व्याधकिष्किन्धदुर्गेऽवसत् । राजमन्त्री मन्त्रगुप्तश्च पाटलिपुत्रे राजकुमाराय पुना राज्यमर्पयितुं प्रायतत ।

कदाचित् कल्याणवर्मा स्वप्नदृष्टां राज्ञः कीतिसेनस्य कन्यां कीर्तिमतीं नाम सिद्धायतनात् प्रत्यागच्छन्तीमदर्शत् । गतां तां राजकुमारः, प्रेमवशंवदः श्चिन्तयामास । राजकुमार्यपि तत्प्रेमाकुला तच्चित्रं निर्माय नातिदूरं विससर्ज। तच्च चित्र सा परिव्राजिका लेभे या पूर्वं कल्याण-वर्मणो धात्री आसीत्। तत्र चिन्त्रपटे धात्री सालिखत्।

**शौनकमिव बन्धुमती कुमारमविमारकं कुरङ्गीव ।**

**अर्हति कीर्तिमतीयं कान्तं कल्याणवर्माणम्।।**

विदूषकश्च तथालेखान्वितं तच्चित्रं कल्याणवर्मणेऽर्पितवान् । तत्र चासौ कीर्तिमत्याश्चित्रं स्वप्रतिकृतिसविधे निर्मितवान् । 

अथ पाटलिपुत्रे राज्यविप्लवः प्रवृत्तः । सुन्दरवर्मणो हन्ता चण्डसेनः प्रत्यन्तपालान् विजेतुं बहिर्जगाम । अत्रान्तरे कल्याणवर्मा राजधानीमाहूतः । चण्डेसेने विरक्तीकृताः प्रजाः कल्याणवर्माणं प्रत्यनुरक्ता अासन् । स च चण्डसेनं निहत्य राज्ये समभिषिक्तः । अन्ततः कल्याणवर्मा कीर्तिमत्या विरहेण सन्तप्तमेव चिन्तयन् प्रमदवने विदूषकेण सह प्रथमसमागमस्य वृत्तम् अवर्णयत् । 

**पातु पद्मसुगन्धि लोलनयनं रोमाञ्चितं गण्डयो-**

**र्यावद् विद्रुम-पाटलाधरपुटं वक्त्रं मयोन्नामितम्।**

**वैलक्ष्य-प्रतिषेध-विक्लव-गिरा तन्व्या तया मुग्धया**

**पश्चात् ताम्ररुचा करेण मम तु प्रच्छादिते लोचने॥५.२६॥**

सः नातिदूरे वृक्षान्तरे स्थिता कीतिमती तत्सर्वं श्रुतवती । तस्याः सखी निपुणिका तच्चित्रं तयोः मध्येऽक्षिपत्। चित्रागमनकारणम् अनुसन्धातुं गतोऽसौ कल्याणवर्मा कीर्तिमतीं प्राप्तवान् । 

पुरातनकवीनां प्रभावाधीनपि कवयित्री प्रत्यग्रां कामपि चारुतां तत्र-तत्र वितनोति काव्यनैपुणस्य । यथा च बाल्यवर्णने प्रतिभा खेलति, यौवनं च धावति तथोदाह्रियते -

**यौ द्वौ शैशव-मुष्टि-भेद-विशदौ रेखातपत्राङ्कितौ**

**क्षोणीचंक्रमणे मदङ्गुलिमुखं याभ्यां समालिङ्गितम्।**

**वन्द्ये यावपि कारितौ गुरुजने मात्रा बलादञ्जलिं**

**तौ हस्तावुरगेन्द्र-भोग-सदृश-प्रौढ-प्रमाणौ कथम्। २.९**

यथा वा रूपकालङ्कार-योजना -

**नाभी-वापी-प्रविष्टः स्तनशिखरगतो रोमरेखापदेन**

**प्रत्युत्पन्नप्रतापः स्फुरदधर-मणि-व्याज-नीराजनेन ।**

**लब्धो लीलाकटाक्षैर्मनसिज-कलभो वर्तते दुर्निवारो**

**देव्या लब्धप्रसादः कल-मणि-रशना-डिग्डिमारोहणेन॥ ५.२२**

## सम्बद्धाः लेखाः 
* बिहारराज्यम्
* पटना
* चाणक्यः
* हनुमन्नाटकम्

## उद्धरणानि 
वर्गः:मध्यकालीननाटकानि
वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
अटकयुद्धम् (१७५८)

**अटकयुद्धम्** 28 अप्रैल्मासे 1758 तमे वर्षे मराठासेनायाः दुरानिसेनायाश्च मध्ये बभूव। अस्मिन् युद्धे रघुनाथरावेन मराठासेना नीता अपि च दुरानिसेना अटकनगरे पराजिता। इदम् विजयम् मराठाराष्ट्राय अतिविशिष्टम् आसीत्। नार्सोजिपण्डितम् 4000 सैनिकैः सह दुर्गरक्षणे नियोज्य रघुनाथरावः अपजगाम।.

## परिणामः 
विजयानन्तरम् रघुनाथरावेन पेशवानानासाहेबाय पत्रम् प्रेषितम्।

इति पत्रे लिखितम्।

8 मैमासे मराठासेनया दुरानिसेना पुरुषपुरे पराजिता, ततः पुरुषपुरम् विजितम्। मराठासेना अफ़्गानिस्तानसीमाम् प्राप। अहमदशाहः मराठासेनायाः संततेभ्यो विजयेभ्यो भीतो बभूव। ततः सः लुप्तानि क्षेत्राणि पुनर्वशीकर्तुमद्यममारम्भम् चकार तथा 1759 तमे वर्षे सफलो बभूव।

## स्त्रोताः 
## अन्यस्त्रोताः 
*Duff, James Grant (1921). *A history of the Mahrattas*, Volume 2
*
पुरुषपुरयुद्धम् (१७५८)

**पुरुषपुरयुद्धम्** 8 मैमासे 1758 तमे वर्षे मराठादुरानिराष्ट्रयोर्मध्ये बभूव। युद्धेऽस्मिन् पुरुषपुरं मराठासेनया जितम्। तत्पुर्वम् पुरुषपुरदुर्गम् तिमूरशाहदुरानिजहानखानाभ्यां स्वसेनया सह पालितम्। तुकोजीसिन्धियः रघुनाथरावमल्हाररावहोल्कराभ्याम् पञ्जाबे प्रतिनिधिरूपेण नियोजितः तथा रघुनाथरावमल्हाररावहोल्करौ पञ्जाबतः जग्मतुः। तुकोजीसिन्धियः खण्डोजिकदमेन सह अफ़्गानभटान् जितवान्। युद्धेऽस्मिन् मराठासेनायाः विजयम् अतिविशिष्टम् यतः मराठासेना पुणेतः 2000 सहस्रमानदूरे अफ़्गानसीमाम् प्राप।

## टिप्पण्यः 
## स्त्रोताः 
* Duff, James Grant. [ *A history of the Mahrattas*, Volume 2]

वर्गः:Battles involving the Maratha Empire
वर्गः:Battles involving the Durrani Empire
1758 Battle of Peshawar
वर्गः:Conflicts in 1758
वर्गः:1758 in Asia
वर्गः:1750s in the Durrani Empire
वाकुळाभरणम्

कर्णाटकसङ्गीते १४तम मेलकर्तारागः भवति वाकुळाभरणम्। 
## लक्षणः, घटना वा 
*आरॉहणम् स रि१ ग३ म१ प ध१ नि २ स  
*अवरॉहणम् स नि२ ध१ प म१ ग३ रि१ स  
## कृतयः 
## अवलम्बम् 
http://www.scribd.com/doc/3081383/CARNATIC-MUSIC-COMPOSITION-DATABASE

वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतस्य रागाः
बारामति

**बारामति** भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये कानिचन नगरः अस्ति। एतत् कऱ्हा नदीतीरे अस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
सावेरि (रागः)

**सावेरी**रागः कर्णाटकसङगीतेषु प्रसिद्धः रागः। अयम् रागः १५तम् मेळकर्तारागस्य मायामाळवगौळा रागस्य् जन्य रागः। अनेन करुणारसम्, भक्त्रिभावश्च जनयितुम् शक्त्यते इति ख्यातिः।  .

## घटना लक्षणश्च
अयम् रागः औडवसम्पूर्णः रागः। (आरोहणे पञ्चस्वराः अवरोहणे सप्तस्वराः च )

*आरोहणम्:  
*अवरोहणम्: स नि ध१ प म१ ग३ रि१ स 

अस्मिन् शुद्धऋषभम्, शुद्धमध्यमम् शुद्ध धैवतम् च उपयुज्यन्ते। आवरोहणे तु  काकलि निषादम्, शुद्धधैवतम्, शुद्धमध्यमम्, अन्तर गान्धारम्, शुद्ध ऋषभम् च उपयुज्यन्ते। ऋषभम्, धैवतम् च अस्य रागस्य जीवस्वराः
व्यायामः

लघुत्तम|व्यायामः
**व्यायामात्** लभते स्वास्थ्यं दीर्घायुष्यं बलं सुखं।

आरोग्यं परमं भाग्यं स्वास्थ्यं सर्वार्थसाधनम्॥

भ्रमण-धावन-क्रीडनादिभिः शरीरं  श्रान्तकरणं व्यायामः कथ्यते । व्यायामः नित्यं करणीयः भवति । अस्य नित्यानुष्ठानेन गात्राणि पुष्टानि भवन्ति । शरीरे रक्तसञ्चारः द्रुतः भवति । प्रस्वेदैः शरीरात् आमयः, विषं च निर्गच्छति । अनेन पावनकर्म अपि सम्यक् भवति । व्यवहितः व्यायामः यथैव अस्वास्थ्यप्रदः भवति, तथैव अव्यवहितः व्यायामः स्वास्थ्यकरः भवति । स्वस्थे शरीरे एव स्वस्थं मस्तिकं भवति । स्वस्थः जनः सुयोग्यः नागरिकः भवति । देशसेवां स्वस्थाः एव नागरिकाः कुर्वन्ति । न चास्ति सदृशं तेन किंचित्स्थौल्यापकर्षणम् । आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते । शरीर- माद्यं खलु धर्मसाधनम्।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:मानवशरीररचनाविज्ञानम्
पद्मानदी

पद्मा बांलादेशस्य एका प्रधाना नदी । इयं हिमालयोत्पन्नगंगालनद्याः प्रधानशाखा वांलादेशस्य द्वितीयदीर्घतमनदी । वांलादेशस्य गुरुत्वपूर्णनगरी राजशाही इयं पद्मायाः उत्तरतीरे स्थितः । पद्मायाः सर्वोच्चोता  १५७१ ‍ फुट् ( ‍‍‍‍‍‌‍‍‌‌‍‌‍ ‍‍४७९ मीटर) सामान्यतोच्चता ९६८ फुट् 
(२९५ मीटर) । वांलादेशस्य नद्याः उच्चता १२१ किलेमिटर । वांलादेशे जलोन्नयनपर्षदेन पद्मानद्याः प्रदत्तपरिचितिसंख्या उत्तरस्य नदी नं ३२ । राजा राजवल्लभस्य कीर्ती पद्मायाः भाङ्नगरस्य प्रान्तभागे विनष्टेन पद्मायाः अपरः नाम कीर्तिनिशा । हिमालयस्य गङ्गोत्रीहिमवाहात् उत्पन्नगङगानद्याः प्रधानशाखा चाँपाइनवावगञ्जजिलायाः शविगञ्जोपजिलायाम् (मानकोसा दुर्लभपुर-इउनियन) वांलादेशस्य प्रविश्य अत्रतः तत्नदी पद्मा इति नाम्ना परिचीयते । गंगायाः अन्यशाखा भागीरथी नाम्ना भारतस्य हूगलीदिशि प्रवाहितः । उत्पत्तिस्थलात् २२०० किमि दूरे गोयालन्दे यमुनानद्या मिलित्य तन्मिलितप्रवाहं पद्मा नाम्नि पुनः पूर्वदिशि चाँदपुरजिलायां मेघनानद्यां मिलिता । सर्वोपरि पद्मा-मेघनायाः मिलितप्रवाहः मेघना नाम्ना दक्षिणे वङ्गोपसागरैः सह  मिलितः । पद्मा वांलादेशस्य द्वितीयदीर्घतमनदी, अस्याः दैर्घ्यः ३६६ किमि । पद्मायाः प्रधाना उपनदी महानन्दा पुनर्भवा च । महान्दा उपनदीं चाँपाइनवावगञ्जजिलायाः तथा पुनर्भवा वांलादाशस्य भारतस्य चोपरि प्रवाहिता । पद्मायाः नानाशाखानदीषु गडाइ-वडाल आडियाल खाँ- कुमार-माथाभाङा-भैरव इत्यादि अन्यतमाः । पुनः पद्मायाः विविधाप्रशाखानद्यः भवन्ति- मधुमती- पशुर- कपोताक्ष आदि । इमे नद्यः कुष्टिया-राजवाडी-यशोर-झिनाइदह-नडाइल-मागुरा-वागेरहाट-गोपालकुञ्ज-फरिदपुर-मादारीपुर-शारीयतपुर-वरिशाल-पटुयाखालि इत्यादि जिलासुपरि विस्तृताः । पद्मानदीतीरे अवस्थितनगरेषु राजशाही सरवापेक्षा वृहदेव । नगरस्यायतनं ९६.६८ वर्गकिमि । इयं वांलादेशस्य तृतीयवृहत्तमनगरी उत्तरवङ्गस्यान्यतमा नगरी च । राजशाह्यां पद्मायाः वाँधः पुष्पसौन्दर्येण सुसज्जितः । राजशाही कलेजियेट विद्यालयः उपमहादेशस्य सर्वापेक्षाप्रवीणविद्यलयेषु एका पद्मानदीतीरे स्थितः । इयं विद्यलयं १८२८ तमवर्षे प्रतिष्ठानन्तरं वारत्रयं पद्मातटविध्वंसे पतितः ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* क्रीडाः
‍‍‍
## सन्दर्भ सूची
वर्गः:बाङ्ग्लादेशः