कालिका पुराण

**कालिकापुराणम्** (  : कालिकापुराणम्, कालिकापुराणम्

वर्गः:पुराणपात्राणि
वर्गः:पुराणशास्त्रम्
), **कालीपुराणम्**, **सतीपुराणम्** अथवा **कालिकातन्त्रम्** इति अपि उच्यते, हिन्दुधर्मस्य शक्तिपरम्परायां अष्टादशसु लघुपुराणेषु ( *उपपुराणम्* ) अन्यतमम् अस्ति |    अयं ग्रन्थः भारतस्य असम अथवा कूचबिहार  क्षेत्रे रचितः इति सम्भवतः मार्कण्डेयऋषिः इति आरोपः अस्ति । ९० तः ९३ अध्यायेषु विविधरूपेण व्यवस्थितं बहुषु संस्करणेषु विद्यते । ग्रन्थस्य जीविताः संस्करणाः असामान्याः सन्ति यत् ते अचानकं आरभ्य हिन्दुधर्मस्य प्रमुखेषु लघुपुराण -विधा पौराणिकग्रन्थेषु न प्राप्यमाणस्य प्रारूपस्य अनुसरणं कुर्वन्ति  नानाविधा देव्यै पशुबलिदानानि पुराणे विस्तरेण विवृतानि सन्ति।

## विषयः 
पाठस्य आरम्भः अस्ति यत् देवी शिवं पुनः प्रेम्णि पतित्वा तपस्वीजीवनात् गृहस्थस्य जीवने पुनः आनेतुं प्रयतते।  लुडो रोचरस्य मते मार्कण्डेयः वर्णयति यत् कथं ब्रह्मा, शिवः, विष्णुः च "एकः एव" अस्ति तथा च सर्वाणि देवीः (सती, पार्वती, मेनका, काली इत्यादयः) एकस्यामेव स्त्रीशक्तिस्य अभिव्यक्तिः इति   *कामाख्या* वा *कामाक्षी* देवीं महिमा करोति, तस्याः पूजायाः आवश्यकाः संस्काराः च विस्तरेण वर्णिताः सन्ति । अस्मिन् *कामरूपतीर्थे* नद्यः पर्वताः च विस्तरेण वर्णिताः सन्ति तथा च ब्रह्मपुत्रनद्याः कामाख्यमन्दिरस्य *च* उल्लेखः अस्ति |.  

### रुधिराध्याय 
ग्रन्थस्य ६७ तः ७८ पर्यन्तं अध्यायाः *रुधिराध्यायस्य* निर्माणं कुर्वन्ति यस्मिन् *बली* (पशुयज्ञस्य) वामचरतन्त्रस्य च चर्चा कृता अस्ति ।  *रुधिराध्यायखण्डः* मानवयज्ञस्य असामान्यविमर्शस्य कृते उल्लेखनीयः अस्ति । देवीप्रीत्यर्थं मानवयज्ञः करणीयः, परन्तु युद्धात् पूर्वं वा आसन्नसंकटप्रकरणेभ्यः पूर्वं राजपुत्रस्य अनुमोदनेन एव इति ग्रन्थे उक्तम् यः कश्चित् शारीरिकविकलाङ्गः, ब्राह्मणसम्बद्धः, अथवा यज्ञद्वारा "मृतुं न इच्छति" सः संस्कारस्य अयोग्यः इति अपि ग्रन्थे उक्तम् अस्ति । ग्रन्थे युद्धात् पूर्वं *बलि*, अथवा शत्रुविकल्पेन तण्डुलपिष्टेन सह सम्बद्धाः संस्काराः वर्णिताः सन्ति, परन्तु यथार्थतः यज्ञः कथं कृतः इति न वर्णितम् 

## इतिहास 
कृतिः हिन्दुधर्मस्य *देवीप्रधानशाक्तशाखायाः* अस्ति . अधिकतया *मध्ययुगीनकामरूपे* (आधुनिक असम ) अथवा तस्य समीपे एव अस्य रचना अभवत् । *शक्तिपूजाविषये* *निबन्धलेखकानां* विलम्बितग्रन्थः इति हजारः वदति ।  इदमपि दुर्लभेषु हिन्दुग्रन्थेषु अन्यतमम् अस्ति यत्र वस्तुतः "हिन्दु" इति शब्दस्य उल्लेखः अस्ति ।

### दिनाङ्कः 
हजरस्य मते विद्यमानग्रन्थात् प्राचीनः ग्रन्थः आसीत्, तस्य ग्रन्थस्य उत्पत्तिः बङ्गालदेशः इति ।  एतत् शास्त्रीणा निराकृतं यत् पूर्वग्रन्थस्य कृते हज्रेण प्रदत्तं प्रमाणं प्राचीनग्रन्थस्य आह्वानं विना अन्यैः उपायैः व्याख्यातुं शक्यते इति।  शास्त्री मते स्थानीयवर्णनानि; नरकस्य पौराणिकस्य व्याख्या यस्मात् कामरूपस्य सर्वे वंशाः स्ववंशं आकर्षितवन्तः; ब्रह्मपुत्रनद्याः पौराणिकस्य वर्णनम्; तथा च वाराणसी इत्यस्मात् अपि कामरूपः पवित्रतरः इति ग्रन्थे दावाः कामरूपे एव ग्रन्थस्य रचिताः इति दर्शयति। 

कालिदास - माघ- सन्दर्भेभ्यः पूर्वपुराणेषु अन्यतमं नास्ति इति ज्ञायते ।  कामरूपप्रदेशस्य रत्नपाल (९२०-९६०) इत्यनेन सह सम्बद्धानां स्थानानां घटनानां च उल्लेखः १० शताब्द्याः अनन्तरं ग्रन्थं स्थापयति ।  *म्लेच्छाजनसंख्यायाः* कृते ग्रन्थे व्याख्या, हरजरवर्मनस्य (८१५-८३२) ह्युन्थलताम्रपट्टिकाशिलालेखे समानान्तरव्याख्यायाः सूचनं च पाठं तस्य शासनकालस्य समीपे स्थापयति  रोचरस्य मते कामरूपस्य राजा धर्मपालस्य उल्लेखेन कालिकापुराणस्य ११ वा १२ शताब्द्याः ग्रन्थः इति प्रस्तावः उत्पन्नः अस्ति । परन्तु ग्रन्थस्य विभिन्नखण्डानां अनुमानं ७ शताब्द्याः १२ शताब्द्याः यावत् अस्ति ।  

### मुद्रित संस्करण 
अस्य ग्रन्थस्य प्रारम्भिकं मुद्रितं संस्करणं वेङ्कटेश्वरप्रेस्, बम्बई इत्यनेन १८२९ सकायुगे (१९०७ ई.) तमे वर्षे प्रकाशितम्, तदनन्तरं १३१६ तमे वर्षे बङ्गाब्दा (१९०९ ई.) तमे वर्षे कलकत्ता-नगरस्य वङ्गवासी-पत्रिकायां प्रकाशितम् ।