महाभारत-धर्म और नियति का महाकाव्य

### प्रस्तावना 
भारतीयसंस्कृतेः इतिहासे **महाभारतम्** अत्यन्तं प्रसिद्धः ग्रन्थः अस्ति। अस्य रचनाकारः **महर्षिः व्यासः** इति ख्यातः, यस्य मूलनाम **कृष्णद्वैपायनः** आसीत्। अयं ग्रन्थः केवलं **युद्धस्य कथा** नास्ति, अपितु जीवनस्य नानाविधाः शिक्षाः, धर्मस्य गूढार्थः, कर्तव्यस्य महत्त्वं, मोक्षस्य मार्गः च विस्तृतरूपेण प्रतिपादिताः। अयं ग्रन्थः संस्कृतभाषायां **एकलक्षाधिकाः श्लोकाः** समाविष्टः, यः **अष्टादश पर्वाणि** धारयति। महाभारतम् न केवलं **भारतस्य संस्कृतेः आधारः**, अपितु सम्पूर्णं विश्वं अपि अस्य प्रभावेन प्रभावितम् अस्ति। अनेन ग्रन्थेन भारतीयं संस्कृतिं, तत्त्वज्ञानं, न्यायनीतिं च यथार्थरूपेण दर्शितम्। एषः ग्रन्थः **सर्वकालिकः, सर्वत्र प्रासङ्गिकः च अस्ति**, यतः अस्मिन् **मानवजीवनस्य सर्वेऽपि पक्षाः** प्रतिपादिताः।
लघुचित्रम्

### महाभारतस्य उत्पत्तिः 
महाभारतम् **द्वापरयुगे** प्रणीतम् आसीत्। व्यासमहर्षिः अस्य सम्पूर्णं ज्ञानं **स्वस्य शिष्याय वैशम्पायनाय** प्रदत्तवान्, यः पुनः **जनमेजयस्य सर्पसत्रे** एतद् आख्यानं श्रावयति स्म। कथा एषा केवलं कुरुवंशस्य युद्धं न दर्शयति, अपितु जीवनस्य आदर्शान्, नैतिकतां, नीतिशतकं च प्रतिपादयति।

पुराकाले व्यासः महर्षिः अस्मिन ग्रन्थे लेखनाय लेखकं चिन्तयामास। ततः **भगवान् गणेशः** लेखनाय स्वीकृतः, किन्तु सः शर्तं दत्तवान् यत् यदा व्यासः लिखायिष्यति, तदा सः विरामं न करिष्यति। अतः व्यासः गणेशस्य बुद्धिं परीक्ष्य **जटिलाः श्लोकाः** कथयन् लेखनं कृतवान्।

महाभारतम् **इतिहासस्य, पुराणस्य, नीतिशास्त्रस्य, तत्त्वज्ञानस्य च मिश्रणम्** अस्ति। महाभारते बहवः **सन्दर्भकथाः** अपि सन्ति यथा **नलदमयन्तीकथा, सवितृसत्यवान्कथा, शकुन्तलाकथा, विदुरनीतिः** इत्यादयः।
लघुचित्रम्

### कथानकस्य संक्षिप्तरूपम् 
महाभारते कुरुवंशस्य **महान् संघर्षः** प्रतिपादितः अस्ति। हस्तिनापुरे **धृतराष्ट्रः पाण्डुश्च** भ्रातरौ आसताम्। धृतराष्ट्रः जन्मतः अन्धः आसीत्, अतः पाण्डुः राज्यम् अधिश्रियत। पाण्डोः पुत्राः **पाण्डवाः** कथ्यन्ते, तेषां **युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः** च प्रमुखाः। धृतराष्ट्रस्य पुत्राः **कौरवाः** इत्युच्यन्ते, येषु प्रमुखः **दुर्योधनः** आसीत्।

दुर्योधनः पाण्डवान् द्वेषं कृत्वा **मायायुक्तं जूयुद्धं** आयोजितवान्। तस्मिन जूयुद्धे **युधिष्ठिरः पराजितः**, पाण्डवाः **वनवासम्** अनियतकालपर्यन्तं गच्छितव्याः। तदनन्तरं **अज्ञातवासः** अपि अर्हितः। पश्चात्, पाण्डवाः **राज्यं पुनः प्राप्तुं** यतमानाः आसन्, किन्तु दुर्योधनः तान् पुनः अपमानितवान्। एषः विवादः **महायुद्धस्य कारणं** अभवत्।
लघुचित्रम्

### कुरुक्षेत्रयुद्धं – धर्मयुद्धस्य प्रतीकः 
कुरुक्षेत्रे **महायुद्धं** जातम्। तस्मिन युद्धे अर्जुनः **मानसिकं द्वन्द्वं** अनुभवति स्म। सः भ्रातृव्यैः सह युद्धं कर्तुं न इच्छति। ततः **भगवान् श्रीकृष्णः** तम् उपदिष्टवान्, यः **भगवद्गीता** इति प्रसिद्धः अस्ति।

**गीतायाः प्रमुखाः शिक्षाः** –

# कर्मण्येव अधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
# आत्मा अजर-अमरः अस्ति।
# योगः कर्मसु कौशलम्।
# भयं त्यक्त्वा धर्मस्य मार्गे गन्तव्यम्।

कृष्णस्य उपदेशेन अर्जुनः कर्तव्यं सम्प्रत्ययेन स्वीकृतवान्, ततः युद्धे प्रविष्टः। महाभारते **भीष्मः, द्रोणः, कर्णः, अभिमन्युः, अश्वत्थामा, शकुनिः, धृष्टद्युम्नः** इत्यादयः प्रमुखाः वीराः अपि सन्ति। अन्ते युद्धे **कौरवाः विनष्टाः, पाण्डवाः विजयिनः** अभवन्।
लघुचित्रम्

### महाभारतस्य शिक्षाः 
महाभारतस्य कथा केवलं **राजनीतिकं संघर्षं** न दर्शयति, अपितु **जीवनस्य मूल्यम्, नैतिकता, धर्मस्य मर्यादा, कर्तव्यबोधः च** प्रतिपादयति।

# **धर्म एव विजयते** – महाभारतम् अस्माकं शिक्षयति यत् धर्मस्य मार्गे गच्छतः विजयः निश्चितः।
# **लोभः विनाशस्य मूलम्** – दुर्योधनस्य लोभः, क्रोधः, अहंकारः च तस्य पतनस्य कारणं अभवन्।
# **कर्तव्यं सर्वदा कार्यम्** – अर्जुनस्य सन्देहं कृष्णः अपाकरोत्, अनेन शिक्ष्यते यत् **कर्तव्यं सर्वदा कार्यम्, फलं चिन्तयितुं न अर्हति।**
# **सत्यं शिवं सुन्दरम्** – युधिष्ठिरस्य सत्यप्रियता तम् उन्नतिं दत्तवती।

### महाभारतस्य प्रभावः 
एषः ग्रन्थः केवलं **भारतस्य साहित्ये** न, अपितु **सम्पूर्णे विश्वे** महान् प्रभावं कृतवान्। संस्कृतसाहित्ये महाभारतस्य विषयाः, शिक्षाः, संवादाः च **नाटके, काव्ये, महाकाव्ये, नृत्ये, चित्रकले, चित्रपटे** च दृश्यन्ते।

### उपसंहारः 
महाभारतम् **मानवजीवनस्य सर्वसङ्कटेषु मार्गदर्शकम्** अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे **धर्मस्य, नीतिशास्त्रस्य, भक्तेः, ज्ञानस्य, मोक्षस्य च सिद्धान्ताः** स्पष्टतया प्रतिपादिताः। अतः महाभारतम् केवलं एकः युद्धकथा न, अपितु सम्पूर्णं **जीवनदर्शनं** अस्ति।
----

### सन्दर्भाः (References) 
# **व्यासः, कृष्णद्वैपायनः** – *महाभारतम्*, गीताप्रेस, गोरखपुरम्।
# **सी. राजगोपालाचारी** – *महाभारतम्*, भारतीयविद्याभवनम्, १९५१।
# **रमेश मेनोन** – *The Mahabharata: A Modern Rendering*, रूपा प्रकाशनम्, २००६।
# **जॉन ब्रोकिंग्टन** – *The Sanskrit Epics*, ब्रिल्, १९९८।
# **चतुरवेदी बद्रीनाथः** – *महाभारतम्: मानवसंस्थितिः*, ओरिएंट ब्लैकस्वान्, २००६।