open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
हल्द्वानी

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तराखण्डराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति नैनितालमण्डलम्। यत्र स्थितः **हल्द्वानी**। एषा उत्तराखण्डस्य तृतीया बृहती नगरी वर्तते।

## भौगोलिकावस्थितिः 
हल्द्वानी नगरी पूर्वदिशि २९°१२′ उत्तरगोलार्धे तथा ७९°३०′ पूर्वद्राघिमांशे विद्यते। इयं नगरी उत्तराखण्डस्य-नैनितालमण्डले भाभर क्षेत्र मध्ये अवस्थिता अस्ति। समुद्रपृष्ठतः हल्द्वानीयाः औन्नत्यं ४२४ मिटर् पर्यन्तम् भवति।

## मार्गाः 
### विमानमार्गः 
पंतनगर विमानस्थानकं नगरात् २८ कि.मी. दूरे अस्ति । देहरादून, देहली च पंतनगराय वायुयानानि सन्ति ।

### धूमशकटमार्गः 
भारतस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः हल्द्वानीनगराय धूमशकटयानानि सन्ति । मुख्यतः देहली-बरेली-देहरादून-टनकपुर-हरिद्वार-जयपुरादिनगरेभ्यः धूमशकटयानानि सन्ति ।

### भूमार्गः 
हल्द्वानी कुमाऊंविभागस्य प्रवेशद्वारः कथयते। कुमाऊँविभागस्य सम्पूर्ण नगरात हल्द्वानीनगराय 'बस'यानानि सन्ति। भारतस्य, उत्तराखण्डराज्यस्य च अन्यभागेभ्यः च हल्द्वानीनगराय 'बस'यानानि सन्ति। मुख्यतः देहली-बरेली-मुरादाबाद्-चण्डीगढ-आगरा-जयपुरादिनगरेभ्यः 'बस'यानानि सन्ति ।

## सन्दर्भ 
वर्गः:उत्तराखण्डस्य प्रमुखनगराणि
सि नारयणरेड्डि

**सिंगिरेड्डी नारयणरेड्डि** (२९ जुलाई १९३१ - १२ जून २०१७) एषः पुरुस्कारविजेता भारतीय तेलुगु कवि लेखक च अस्ति।
विष्णु दे

विष्णु दे १९०९ सम्वत्सरे जुलाई मासस्य १८ दिनाङ्के जन्मम् अलभत्। सः १९८२ सम्वत्सरे डिसेम्वर मासस्य ३ दिनाङ्के दिव्याङ्गतः। सः एकः प्रसिद्धः वङ्गभाषायां कविलेखकञ्च चलच्चित्रसमालोचकः आसीत्। १९७१ सम्वत्सरे तस्य स्मृतिसत्ताभविष्यत् इति पुस्तकार्थं सः भारतस्य प्रसिद्धः साहित्यपुरस्कारं ज्ञानपीठं लव्धवान्।

शिक्षा च व्यवसायिकजीवनम् - विष्णु देः पिता अविनाशचन्द्रदेः एकः अ्याटर्नि आसीत्। विष्णु दे कलकातायां मित्रइन्सटिटिउट च संस्कृतकलिजियेटविद्यालये अधीतवान्। १९२७ सम्वत्सरे माध्यमिकपरीक्षायाम् उत्तीर्णात् अनन्तरं वङ्गवासीमहाविद्यालये आइ. ए. पठणार्थम् गतवान्। १९३२ सम्वत्सरे सेन्टपलस् महाविद्यालयः तः सः आङ्गलभाषायां स्नातक इति सम्मानं प्राप्तम्। अनन्तरं सः कलकाताविशविद्यालयः तः आङ्गलभाषायां आचार्या इति प्राप्तम्। !९९३५ सम्वत्सरे यः रिपन महाविद्यालये (अधुना इयं महाविद्यालयस्य नाम सुरेन्द्रनाथ महाविद्यालयः) शिक्षकरूपेण योगदानं कृतम्। अतः पर १९४४ सम्वत्सरं तः १९४७ सम्वत्सरं पर्यन्तं सः प्रेसिडेन्सि महाविद्यालयः च १९४७ तः १९६९ सम्वत्सरं पर्यन्तं तेन मौलाना आजाद महाविद्यालये आध्यापकरुपेण आसन्।

साहित्य कीर्तिः -
१९२३ सम्वत्सरे कल्लोलपत्रिका प्रकाशनाय एकम् आन्दोलनं अभवत्। तस्य आन्दलनस्य निर्देशकः आसीत् कवि विष्णु देः एकः मार्गदर्शकः। रवीन्द्रोत्तरवङ्गपद्यां तस्य अवदानं वङ्गसाहित्ये एकं प्रसिद्धं स्थानम् अधिकृतवन्तः। १९३० सम्वत्सरे यदा कल्लोल पत्रिकायाः प्रकाशना स्थगितं जातं तदानन्तरं सः सुधीन्द्रनादत्तस्य परिचयपत्रिकायां योगदानं कृतम् एवं तत्र सम्पादकरूपेण १९४७ सम्वत्सरं पर्यन्तं कार्यं अकरोत्। तस्य कवितायां मूलं उपजीव्यविषयः भवति मनुष्यः, तेषां संग्रामं च राजनीतिपरिस्थितिः , तत्र तस्मिनकालीन् जीवनयात्रा, देश च कालस्य , राजनीतिः च समाजस्य प्रतिध्वनिः सर्वत्र प्रतिफलितम्। तस्य लेखनीशैल्याम् आदौ प्राच्य च प्रतीच्यौ द्वौ संस्कृतौ प्रभावं सम्यक् प्रतिफलितम्।  देशीयपुराणं , इतिहासं , दर्शनं, शिल्पसाहित्यं तः इउरोप्याक्लासिक च आधुनिकशिल्पसाहित्यस्य प्रभावम् अधिकं अवलोकितम्। इतोपि द्वौ विश्वयुद्धौ मध्यवर्तीनां समयः , द्वितीयविश्वयुद्धं , दुर्भिक्षं, आन्दोलनम् इत्यादीनि विषयाः तः स्वाधीनतानन्तरं वहुनि आन्दोलनानि वा तद् संक्रान्तं जीवनयात्रा सर्वं तस्य काव्ये सम्यकरूपेण दृश्यते।
सः वामपन्थ्यादर्शनेन उद्वुद्धं आसीत्। एतत् व्यतीतं सः कविः एस. एलियटस्य रचनाशैल्या च भावनाया प्रभावितम् । सः ( छडानो एइ जीवन) इति नाम काचन आत्मजीवनी अलिखत्। एतत् विहाय अनुवादस्य उपरि सः बहवः कार्यं कृतवान्। तस्य अनुवाद ग्रन्थानां मध्ये एलियट् , पलअ्यालुयारओमाओ-त् - सेतुङेः काव्याः सन्ति।

विष्णु दे सह शिल्पकलायां विशरद् सोहराओयार्दी च शिल्पीविद् यामीनिरयस्य वन्धत्वाभावः आसीत्। सः अङ्कनशिल्पकलायाम् उपरि कान्चन पुस्तकं रचितम्। यथा - आर्ट अफ यामिनीरय , द्य पेन्टिंस अफ रवीन्द्रनाथचेगोर (१९५८) च इण्डियाअ्यादमडार्नआर्ट (१९५९)। सः क्यालकाटा ग्रुपसेन्टार , सोभियेतफ्रेण्डशिपअ्याशेसियेसन , प्रगतिलेखकशिल्पीसंघः , इन्डियानपिपलसथियेटारअ्यासोसियेसन, भारतीयगणनाट्यसंघः इत्यादैः संस्थाया सह युक्तम् आसीत्। सः अङ्कनम् अपि कृतवान्।

तस्य साहित्ये प्रमुखावदानाय सः साहित्यअकादेमि पुरस्कारं , नेहरुस्मुतिपुरस्कारं च ज्ञानपीठपुरस्कारं लब्धवान्। इतोपि सः सोभियेतल्याण्डअ्याओयार्ड प्राप्तवान्।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
पुनर्भवा नदी

पुनर्भवा नदी बांलादेश-भारतयोः एका आन्तःसीमन्तनदी विद्यते। एषा बांलादेशस्य उत्तर-पश्चिमा़ञ्चलस्य दिनाजपुरजेलायाः एवञ्च पश्चिमवङ्गस्य दक्षिणदिनाजपुरजेलायाः एका नदी। नद्याः दैर्घ्यंं २२३ किमिपरिमितम्, प्रस्थं १०२ मि एवञ्च अस्याः नद्याः प्रकृतिः सर्पिलाकारा विद्यते। बांलादेशे जलोन्नयनपरिषद् उत पाउवो-द्वारा पुनर्भवानद्याःप्रदत्तपरिचय दीयेते। उत्तर पश्चिमाञ्चलस्य नदी संख्या ७२।पुनर्भवा नदी उत्तरवङ्गस्य गुरूप्तपुर्णः नदी।  पुनर्भवा नद्याः उतपत्ति स्थल भवति उत्तरदिनाजपुर जेलायाः वीरगञ्ज उपजेलायाः शिवरामपुर।  इउनियनस्य विलाञ्चला मध्ये महानद्याः इति नान्माः आसीत्।पुनर्भवा नदी प्राचीन उतस भवति व्राम्भनपूरस्य वरेन्द्रभूमि। । दिनाजपुर शहरे पुनर्भवा नद्याः अववाहिका अवस्थिताः। इदानीम समये घाघरा, गावुरा, काँचाइ प्रभृति नद्याः पुनर्भवा नद्याः उपनदी  आसीत्। नद्याः गतिपथ उत्तरतः दक्षिणे पर्यन्तं विस्तृतम्। आत्राइतः किञ्चित दुरे पुनर्भवस्य उच्चतम गतिपथ अवस्थितः । दक्षिणे प्रवाहितम अनन्तरं पुनर्भवा नदी ढेपा नदी सह मिलतं जातम्। या करतोाया नद्याः शाखानदी अपि भवति। दिनाजपुर शहरस्य दक्षिणे तथा पश्चिम केन्द्रीय वरेन्द्रभूमिस्य मधये पुनर्भवा नद्याः प्रवाहितम जातम्।   पुनर्भवा नद्याः  प्रशस्तताः ३-८ कि मि । पुनर्भवा नद्याः चपाइगञ्जजेलायाः अन्तर्गत रहनपुरसय  दक्षिणे महानद्याः सहित मिलतं जातम्।  टाङ्गन नदी नदीविस्तृत  सुरक्षित भूमि अपि वर्तते, या पाददेशीय समभूमि प्रर्यन्तं विस्तृतं । कुलिक नद्याः तीरवर्तिभुमि लक्षिणीयभावे तरङ्गायितः। नागरनदी दिनाजपुरजेला पश्चिमे अवस्थितः।  पुनर्भवा नद्याः मध्ये जोयार-भाँटा नास्ति। पुनर्भवा नद्याः त्रय उपनदी भवन्ति। तद यथा- टाङ्गन नदी, कूलिकनदी, नागरनदी।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
अपधमनिः

अपधमनिनः हृदयतः बहिः रुधिरं प्रसारयितुं विद्यमानाः नाडयः। सामान्यतः अपधमनयः आम्लजनकयुक्तरुधिरं प्रसारयन्ति। किन्तु एतस्मै अपवादद्वयम् अस्ति। श्वासकोशस्य अपधमनिः, नाभेः अपधमनिः इति। वास्थविकतया अपधमनेः रुधिरस्य परिमाणम् अपधमनेः व्यवस्थां प्रपूर्यमाणं बाह्यकोशद्रवम्।

अपधमनयः रुधीरप्रसारव्यवस्थायाः कश्चन भागः। रुधिरप्रसारव्यवस्था सर्वेभ्यः जीवकोशेभ्यः अम्लजनकं तथैव पौष्ठिकांशान् वितरणेन सह इङ्गालद डैयाक्सैड तथैव त्याज्यपदर्तानि निष्काशयति, अपेक्षित पि.एच् इत्यस्य रक्षणं करोति। कामरूप(प्रोटिन्) पुनः प्रतिरोधकव्यवस्थायाः जीवकोशानाम् उत्तरदायित्वम् अस्य भवति। क्वचित् महानगरेषु मरणस्य कारणद्वयं भवति यथा ह्रदायाघातः पुनः मस्तिष्काघातः एतौ द्वौ अपि साक्षात् अपधमनिव्यवस्थां बहुभ्यः वर्षेभ्यः निधानगत्या नश्यमाणं भवति पुनः क्रमशः बलहीनः जायमानः भवति इत्यतः एतत् सम्भवति।

मानवशरीरस्य अपधमनिव्यवस्था हृदयतः सम्पूर्णशरीरस्य कृते रुधिरप्रसारस्य एका सुव्यवस्था आस्ति।तथैव हृदयतः श्वासकोशेभ्यः आम्लजनकरहितरुधिरं प्रसार्यमानं श्वासकोशम् अपधमनिः इति विभज्यते। अपधमनेः बाह्य कवचस्य नाम ट्युनिका एक्सटर्ना इति। एतद् संयोजक-अङ्गांशेन रचितम् अस्ति। एतस्य कवचस्य अन्तः त्युनिका मिडिया अस्ति। अपधमनीनां प्रसारव्यवस्था इतरभागेभ्यः अपेक्षया अधिकरुधिरप्रबलता भवति। अपधमनिषु प्रबलता हृदयचक्रावधौ परिवर्तितं भवति। एतत् यदा हृदयः सङ्कुचितः भवति तदा बहु अधिकं भवति पुनः हृदयः विकसितः भवति बहु न्यूनं भवति। प्रबलतायां परिवर्तनं नाडिम् उत्पादयति। एतत् शरीरस्य विभिन्नेषु भगेषु अनुभवितुं शक्नुमः।

वर्गः:शरीरस्य अवयवाः
भारतमाता

भारतं मातृदेवीत्वेन चित्रयित्वा "भारतमाता"अथवा "भारतम्बा"इति कथ्यते । केसरी तथा नारंगीसाटीकापरिबेष्टिनी ईयं माता केशरिणा सह करे भगवाध्वजं धृत्वा शोभते । समग्रेस्मिन् भारते भारतमाताया: नैकानि मन्दिरणि विराजन्ते । तेषु काशीस्थ: भारतमातामन्दिरमत्यन्तं प्रसिद्ध्ं वर्तते यस्योद्घाटनं १९३६ तमे वर्षे महत्मागान्धिना कृतं वर्तते । तथैव अपरं हरिद्वारस्थ: भारतमातामन्दिरमपि बहु प्रसिद्धं वर्तते ।

**इतिहास:** -

अवनीन्द्रनाथ टैगोर् महोदयेन चित्रिता भारतमाता

१) वेदघोष:- "माता भूमि: पुत्रोहं पृथिव्या:" (पृथ्वी मम माता, तस्या: अहमेव पुत्र:) । 

२) वाल्मीकिरामायणे- "जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी" { उभयो: जननीजन्मभूमयो: स्थानं स्वर्गादपि उच्चतरं विद्यते } । 

३) १९ तम शताब्द्या: अन्तिमचरणे यदा भारतस्य स्वतन्त्रातासङ्ग्राम: अभवत् तस्मिन्नेव काले अस्या: भारतमाताया: चित्रं चित्रितम् ।

४) १८७३ तमे वर्षे ऐदंप्राथम्येन "भारतमाता" इत्याख्यं नाटकं किरण चन्द्र बन्दोपाध्यायेन कृतं दर्शितं च । 

५) १८८२ तमे वर्षे"आनन्दमठ:"इत्याख्यमुपन्यासं यत् बंकिम चन्द्र चट्टोपाध्यायेन कृतं वर्तते तत्र "वन्दे मातरम्" इति संगीत: संयोजित: य: त्वरया स्वतन्त्रतासंग्रामस्य प्रमुखसंगीतत्वेन प्रसिद्धो जात: । 

६) चतुर्भुजश्वेतवस्त्रधारी केसरिवर्णवस्त्रेणाछादिता, करे स्त्रक्पुस्तकं च धृत्वा श्वेतवस्त्रधारीरूपेण इयं भारतमाता अवनीन्द्रनाथ ठाकुर् महोदयेन चित्रिता ।

७) १९३६ तमे वर्षे अपरमेकस्य मन्दिरस्योद्घाटनं महत्मगान्धिना कृतं यस्य निर्माणं शिव प्रसाद गुप्त महोदय: वनारस् नगरे कृतवानासीत् ।

८) १९८३ तमे वर्षे हरिद्वारे अपि विश्वहिन्दुपरिषदा भारतमातुः  अपरमेकं मन्दिरं निर्मितमस्ति । 

९) जनवरी २०१८ तमे वर्षे उज्जयिन्यामपि देव्या:अन्यदेकं मन्दिरमुद्घाटितम्,यन्मन्दिरम्  प्रसिद्धमहाकालमन्दिरपार्श्वैव विराजते ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:भारतम्
सावरी नदी

गोदावर्याः प्रधानोपनदीषु एका उपनदी सावरी नदी। इयम् उत्कलस्य पूर्वपर्वतमालायाः पश्चिमभागे 1370 मिटार् परिमित- उन्नतौ विद्यमानसिनकारारामपर्वतमालातः उत्पन्ना । इयम् उत्कलस्य कोलावनदी नाम्ना अपि परिचिता वर्तते। सावरीनद्याः तीरप्रान्ते प्रायः 1250 मिमि प्रतिशतम् वृष्टिपातः भवति। इयं छत्तिशगड- उत्कलरज्ययोः मध्ये साधारणसीमानिर्धारणं करोति तथा च अन्ते गोदावरीनद्यां मिलित्वा अन्ध्रप्रदेशे प्रविशति। उत्कले सावरीनद्याः उपरि पूर्णतया उच्चकोलावजलबन्धप्रकल्पः दरीदृश्यते,यत् सस्यसेचनाय जलविद्युत् उत्पादनाय च जलप्रदानरूपकार्यसम्पादनार्थं निर्मितः एकः प्रधानप्रकल्पः वर्तते।

छत्तिशगड-उत्कलयोः मध्ये सीमायां 200 किलोमिटार दीर्घप्रवाहः अस्ति।अयं प्रतिवर्गकिलोमिटार 2.25 मिटार् पर्यन्तं व्याप्तः वर्तते। नद्याः परिसरप्रान्तेषु प्लावननिवारणाय नद्यां (20 मिटार्) सेतुनिर्माणेन पर्याप्तं जलविद्यूत् उत्पादितुं शक्यते। उत्कले इन्दिवती नद्याम् अतिरिक्तं जलम् उभयनालमाध्यमेन सावरिनद्यां प्रवाहयितुं शक्यते, येन इन्द्रावतीनद्याः प्लावितजलं स्वाभाविकरुपेण सावरी उपत्यकायां मिलित्वा जलप्रवाहं प्रभावितं करोति।

सिलेरु नदी (तस्याः ऊर्ध्वप्रान्ते माकुकुण्डनाम्ना परिचिता) या तत्रत्या प्रधाना उपनदी, सा अन्ध्रप्रदेशस्य छत्तिशगडराज्यस्य उत्कलस्य च संयोगक्षेत्रे सावरिनद्या सह मिलति। सीलेरुनद्यां जलविद्यूत् उत्पादनस्य महती सम्भावना वर्तते यत् मकुकन्दः,वालिमेला,ऊर्ध्वसीलारुः,डोकारयिः एवं च निम्नसिलेरुः जलविद्यूत् प्रकल्पनिर्माणेन पर्याप्ततया प्रभावितः अस्ति।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* क्रीडाः
उन्नयनशीलसमाजस्य शिक्षणकेन्द्रम्

**उन्नयनशील समाजस्य शिक्षाकेन्द्रम्ए** कं भारतीयं समाजविज्ञान -मानवताविषयक गवेषणायाः भारतीय शोधसंस्था।
अस्य निर्माणं  जातम् 1963 तमे वर्षे रजनी कोठारी महोदयेन ।
आर्थिक वित्तदानेन अस्याः संस्थां कृते  साहाय्यं प्रदत्तम् भारतीय-समाजविज्ञान-शोधविषयक सर्वकारीय-संस्था-माध्यमेन।
अस्य अवस्थानम् देहलीं विश्वविद्दालयय्य समीपे  नव-देहल्याम्।
## अवलोकनम् 
कोठारी महोदयः जातीय-समवर्ग-विकास-संस्थायाः सहकारीपरिचालकरुपेण तस्य पदं त्यक्तवान्1963 तम वर्षे।इदं पदं परित्यज्य तेन उन्नयनशीलसमाजस्य शिक्षाकेन्द्रं निर्मितम् ।
अस्स प्रारम्भिक-भवनमं निर्मितम् भारतीय-प्राप्तवयस्क-शौक्षिकसंस्थाद्वारा इन्द्रप्रस्थस्वभूमौ,देहल्याम्।उन्नतशील-समाजस्य शिक्षाकेन्दम् वा C.S.D.A पश्चात् स्थानान्तरितं भवति 1966-1967 तम- वर्षे,तस्य पुरातन-स्थानात् ।
## ग्रन्थालय: 
अस्य ग्रन्थालयस्य प्रारम्भं जातम् कतिपयानि पुस्तकानि संगृहीत्वा (I.A.E.A)अस्मिन् अधोगृहे,परन्तु अस्य सार्विकोन्नतिः जातम् 1970 तमे वर्षे ।प्रारम्भिक पर्यायां समाजविज्ञान मानवतायामुन्नतस्तरीय-शिक्षा-गवेषणार्थम् इमा संस्था निर्मिता ।

ग्रन्थागारे अस्मिन् 29,000पुस्तकानि,5,000खन्ड सीमापर्यन्तं पत्रिका,पर्याप्तसंख्यकानि आलेखानि,एवञ्च पुस्तिका सन्ति।
नियमितरुपेण 130 संख्यकानि पत्रिकानि प्राप्तानि अत्र ।
सामाजिक-विषयं भिन्नम् अस्मिन् ग्रन्थालये एशिया, आफ्रिका महादेशयोःआयुधः,जातिः,शान्तिः-आन्दोलनः,इउरोपभिन्नपरिप्रेक्ष-विज्ञानविषयक-ज्ञानानि,वास्तुशास्त्रम्,परिवेशः,मानवाधिकारःविषयकपुस्तकानि सन्ति।पृथकरुपेण हिन्दी-भाषायां लिखितं साहित्यम् एवं वहुविषयसम्वद्धितं पुस्तकानि अत्र प्राप्यन्ते ।
ग्रन्थाणाम विषये अवगमनं केन्द्रस्य कस्मिन्नपि संगणकनियन्त्रित सूच्यां प्राप्यते ।उन्नत-समाजस्य  शिक्षाकेन्द्रस्य ग्रन्थालयानि वा C.S.D.A  उन्नयनशील-ग्रन्थालयस्य जालकं एवं समाजविज्ञानविषयक-ग्रन्थागारस्य जालक-संस्थायाः सदस्यपदम अलंकरोति ।
C.S.D.A दत्तांशेककस्य प्रारम्भं जातम् 1965 तमे वर्षे ।चत्वारि-दशकानि यावत् राजनैतिक-व्यवहार-अभिरुचेः सर्वेक्षणाय,पुरावृत्तेः दत्तांशः संरक्षणाय इमाः संस्था कार्याः कृता ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली
किलोग्राम्

किलोग्राम्(चिह्नम् kg) भारस्य संकेतः SI भवति । एकस्य किलोग्रामस्य परिभाषानुसारं, (उक्ति) एतत् अन्तराष्ट्रीय मूलरूपं भवति किलोग्राम्, IPK, [1] ( IPK; यः तस्य फेंच नाम ली ग्रैंड K इत्य नाम्नि ज्ञयते), इत्यस्य भारस्य समानः, यः एक लीटर परिमीतं जलस्य भारस्य समानः । एषः एकमात्रं SI संकेतः भवति, यस्य उपसर्ग किलो इस्य नाम्नः भागः भवति । 

दैनन्दिन प्रयोगे वयं किलोग्रामस्य वस्तुणां भाररूपे एव जानीमः, परंतु एषः भारं न भूत्वा द्रव्यमानस्य मापकः एव भवति । कस्यापि वस्तूणां भारः तस्य उपरि अवस्थितः गुरुत्वाकर्षण बलस्य मापकः भवति एवं तत् न्यूतने मापनं भवति [2] 

SI संकेत प्रणाल्यः अनेक संकेताः किलोग्रामस्य सापेक्ष एव परिभाषितं भवति, अतएव तस्य स्थिरता महत्त्वपुर्णः भवति । यदा IPK समानुसारेण परिवर्तणं दृश्यते तदा CIPM 2005 मध्ये तस्य निश्चितं कृत्वा किलोग्रस्य प्रकृतिं मूल स्थिरांकेषु परिभाषितुं शक्यते [3]  

यतोहि SI उपसर्गः किमपि मापन संकेतस्य नाम यत् चिह्नेन साकं न प्रयोक्ंतु शक्यते, तदर्थम् एषः उपसर्गः ग्राम् इत्यनेन साकं प्रयोक्तुं शक्यते, न किलोग्राम् इत्यस्य साकं , येन साकम् आदौ एव किलो उपसर्गः स्थापितमस्ति ।[4] उदा. एकस्य किलोग्रमस्य दश लक्षः अस्ति 1mg (एकः मिलिग्रम्) न 1µkg (एकः माइक्रोकिलोग्राम्) । 

माइक्रोग्राम् सर्वदा संभिप्तमस्ति "mcg", विशेष रूपेण आवृतम् एवं पूरक पोषणं लेबलिंग भवति "μ" उपसर्गः सम्यक् पूपेण प्राविधीक विषयाणां वहिः मान्यता न प्राप्तं भवति परं तस्मात् भ्रमस्य स्थितितः मुक्तिः लाभाय।[6] संक्षिप्तं नाम "मिलिग्राम्", अपि 10 ग्राम् इत्यस्य समानः भवति यः "millicentigram" इत्यस्य रूपेण एव ज्ञायते। मापनं एकः अप्रचलित तटरक्षकः स्तम्भः संकेताय प्रतीकः भवति, यः किन्तु एतत् अपि द्रष्टव्यम् । 

संकेतस्य नाम "megagram" कदापि अपि साधारणत केवलं मापनस्य संकेतानां साकं विशेष रूपेण कठोर स्थिरता वांछितं भवति यत् संन्दर्भ क्षेत्रे प्राविधिक क्षेत्रे अपि पुनः प्रयोक्तुं शक्यते । सर्वेषां प्रयोजनाय संकेत "टन" इत्येन प्रयोगं क्रियते । टन तस्य प्रतीक "टी" 1879 मध्ये CIPM कालान्तेण स्वीकृतम् । एतत् SI इत्यस्य साकं प्रयोगाय BIPM द्वितीयवारं स्वीकृते एक अन्य संकेत SI भवति । यस्मिन् देशे अंग्रेजी कथ्यते तस्मिन् देशे साधारणतः "मीट्रिक टन" इति कथ्यते ।[7] संकेतस्य नाम "megatonne" अथवा  "मेगाटन" (माउंट) कदापि  "teragram" (टीजी) भवति तस्मिन् विषये वैज्ञानिक कर्गजे समीचीन मूल्यं यतोहि ग्रीन हाउस गैस इत्यस्य उत्सर्जनाय सामान्य मूल्यं साहित्य मध्ये प्रयोगं क्रियते एतत् अपि द्रष्टव्यम् ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* लंडन
* एशिया
* गुजरातराज्यम्

वर्गः:गणितशास्त्रम्
भारतसर्वकारीयभाषाः

भारतसंविधानानुसारं भारतसर्वकारस्य कार्यालयीयभाषारूपेण देवनागरीलिप्यां हिन्दी आङ्ग्लभाषा च भवतः। संविधाने कापि जातीयभाषा नास्ति। (१) कार्यालयीयभाषात्वेन हिन्दी-आंग्लयोः व्यावहारः भवति, यथा- संसदः कर्मणि,विचारव्यवस्थायां, राज्य-केन्द्रसर्वकारयोर्मध्ये वार्ताप्रेषणे च। (२)-स्वीयकार्यालयीयभाषां चेतुं राज्यानां स्वातन्त्र्यम् अस्ति। (१) यद्यपि मूलतः १४।५-२४।५% जनाः हिन्दिभाषया सम्भाषणं कुर्वन्ति,तथापि प्रायः४५% भारतीयहिन्दिभाषया जातभाषाभिः अभवा समीपस्थभाषाभिः सम्भाषणं कुर्वन्ति। एते ४५% जनाः हिन्दीभाषमानराज्येषु निवसन्ति। अवशि्ष्टभारतीयभाषासु  न्यूनातिन्यूनं १०% जनाः भाषणं कर्वुन्ति। 

(३) राज्यानि  सर्वकारीयभाषां चेतुं शक्नुवन्ति। संविधानस्य राज्यनियमानुसारं राज्यानि केवलं केन्द्रसर्वकारस्य विभिन्नकार्येषु स्वराज्यभाषया व्यवहारं कर्तुं न शक्नुवन्ति, किन्तु राज्यस्य विभिन्नसर्वकारीयकार्येषु स्वराज्यभाषया  व्यवहारं कर्तुं शक्नुवन्ति। एवञ्च एताभिः भाषाभिः राज्यानि देशेन साकं सम्पर्कं स्थापयन्ति।

भारते व्रिटिशशासनसमये तेषाम् आंग्लभाषायाः संयुक्तराष्ट्रीयस्तरे व्यवहारः भवति स्म। १९५० तमे वर्षे संविधाननिर्माणसमये परिकल्पना स्वीकृता यत् पञ्चदशवर्षाभ्यन्तरे मन्दं मन्दम् आंग्लभाषायाः स्थाने  हिन्दीभााषा  भविष्यतीति। किन्तु अनन्तरसमये नियमं रचयित्वा आंग्लभाषा व्यवहारे संस्थापिता। अनन्तरपरिकल्पनानुसारं हिन्दीभाषां यदा सर्वकारीयभाषात्वेन स्वीकर्तुम् उद्दुक्तः तदा विभिन्नराज्येभ्य विरोधाः समागताः। विभिन्यराज्यस्थसर्वकारीयभाषाभिः साकं हिन्दीभाषा अद्यत्वे सर्वकारीयभाषात्वेन व्यवहारे जायमाना वर्तते।
## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः
वर्गः:भारतीयभाषाः
बासमती तण्डुलम्

बासुमतीः भारतस्य दीर्घतमेषु तण्डुलशस्येषु  एकः उत्कृष्टः प्रकारः भवति। अस्य वैज्ञानिक नामः भवति ओराय्जा सैटिवा। इदं स्वस्य स्वतन्त्र स्वाद एवं च सुगन्धं कृते प्रसिद्धः वर्त्तते। अस्य नाम वासुमती अर्थात् सुगन्धयुक्त प्रकारः बाभवति। अस्य अपरं अर्थः कोमल मृदुल वा शस्यापि भवति। भारतं अस्य शस्यस्य सर्वेषु उत्पादकेषु बृहतमः उत्पादकः भवति। तदनन्तरं पाकिस्तानः, नेपालः एवं च बाङ्गलादेशः आगच्छन्ति। पारप्मरिक बासुमती वृक्षाः दीर्घाकृशाश्च भवन्ति। एतेषां सुगन्धयुक्तवायुः सोढुं न शक्यते। अस्मिन् अपेक्षाकृतन्यून परन्तु श्रेष्ठोत्पादः जायते। अस्य विक्रयमूल्यं अन्तराष्ट्र तथा भारतीय आपणेषु उच्चतम भवति। बासुमती शस्यस्य तण्डुलकणं अन्येषु तण्डुलकणेषु अधिकतरः दीर्घतरः भवति। पचनानन्तरं अस्य तण्डुलकणानि पृथक् पृथक् भवन्ति। इदं शस्यं प्रकारद्वये विभज्यते। श्वेत एवं च भूरा। कनाडियाई मधुमेह संघानुसारं बासुमती शस्ये मध्यम ग्लाइसेमिक सूचकांक ५६ तः ६९ मध्यवर्त्ती भवति, यः मधुमेहरोगीणां कृते अन्य शस्य तथा श्वेताटापेक्षया अधिकं श्रेयस्करं भवति।

## **स्वाद-गन्ध-प्रजातयश्च** 
बासुमतीतण्डुलस्य एकं स्वतन्त्रं पैण्डनयुक्तस्वादं भवति। अस्य स्वादं रसायन २-एसिटायिल-१-पायरोलाइन कारणात् भवति। बासुमतीशस्य अनेके प्रकाराः वर्त्तन्ते। पुरातनप्रकारेषु बासुमती-३७०-बासुमती-३८५-बासुमती-रणबिरसिँपुराश्च एवं अन्येषु संकरप्रकारकेषु पूस बासुमती १ आगच्छन्ति। सुगन्धयुक्तबासुमती स्टाकतः व्युत्पन्नं भवति, परन्तु तत् शुद्धबासुमतीरुपेण न मन्यते। उदाहरणार्थं पीबीर-पीबी-३ आर.एच-१० श्च। नई दिल्लीस्थितं भारतीय कृषिविज्ञान अनुसंन्धानकेन्द्र,पूसासंस्थानेन च एकं परम्परागतं बासुमती प्रकारं शोधनं कृत्वा एकं शङ्करप्रकारं निर्माणं कृतं,यस्मिन् बासुमत्याः सर्वगुणयुक्तं अपि च वृक्षं क्षुद्रं भवति। इदं बासुमती पूसा बासुमती-१ इत्युच्यते। पी.बी.-१ उत्पादः अन्यपरम्परागततण्डुलशस्यापेक्षया अपेक्षाकृतं द्विगुणं भवति। काला शाह काकु मध्ये स्थितं पाकिस्तानस्य तण्डुलानुसन्धानसंस्थानं बासुमती तण्डुलशस्ये विकासकरणाय कार्यरतः अस्ति। अस्य एकं उत्कृष्टं प्रकारं भवति सुपर बासुमती,यं डा.मजीद नाम्ना एकेन वैज्ञानिकेण १९९६ तमे वर्षे विकासनं कृतम्। इदं विश्स्यविकसित तण्डुलशस्येषु दीर्घतमं भवति,यं पाकिस्तान कर्नेल बासुमतीः इत्युच्यते। 

## **बासुमत्याः अशुद्धीकरणबाधकाः** 
बासुमतीशस्यस्य स्वकीयदीर्घतण्डुलकणासुगन्धकारणात् च विश्वम्भरे अत्यधिकं प्रसिद्धं वर्त्तते। इदं न केवलं राष्ट्रीयं अपितु अन्तराष्टिय आपणेषु अत्यधिकं समादरं भवति। येन अरबो डालारो उपलब्धं भवति। विशुद्धं बासुमतीक्षेत्रं केवलं भारतस्य गाङ्गेयसमतलक्षेत्र-पाकिस्तानक्षेत्रेषु च भवति। एतदर्थं उपभोक्तानां आवश्यकता कारणतः,अत्र उच्चस्तरीय विदेशीमुद्रा अपि च विभिन्न क्षेत्रात् करमुक्तं करोति। कृत्रिम प्रकारकाः शस्याः व्ययवहुलक्षेत्रस्य आवश्यकं करोति अपि च तेषां गुणः,शुद्धयुक्तस्यपेक्षया न्यूनं भवति। येन कारणेन तस्य मूल्यमपि न्यूनं भवति।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:खाद्यानि
धलेश्वरी नदी

बाङ्गलादेशस्य उत्तरकेन्द्रीयमण्डलस्य टाङ्गाईल-मानिकगञ्ज-ढाका-नारायणगञ्ज-मुन्सीगञ्जजिलायाः धलेश्वरी नदी इति नाम्ना एका नदी अस्ति । नद्याः दैर्घम् 292 कि.मि., वैशाल्यम् 144 मि. अस्ति, नद्याः आकृतिः भवति सर्पाकारः । "बाङ्गलादेश पानी उन्नयन बोर्ड"/ "पाउवो"  द्वारा  धलेश्वरी नद्याः प्रदत्ता क्रमाङ्कसंख्या 27[1] अस्ति । एषा नदी बाङ्गलादेशस्य मध्यभागात् प्रवहति । एषा नदी यमुना नद्याः एका शाखा अस्ति ।

टाङ्गाईलजिलायाः उत्तर-पश्चिमप्रान्तभ्यां यमुनानद्याः धलेश्वरी नदय़ाः प्रारम्भा । इयं नदी अन्ते द्विभागेन विभक्ता - उत्तरांशे धलेश्वरी नदी तथा दक्षिणांशे कालीगङ्गा नाम्ना प्रवाहिता भवति । अनयोः शाखाद्वयं मानिकगञ्जजिलायाः समीपे मिलिता भवति, तथा च सम्मिलिता धारा धलेश्वरी नाम्ना प्रवाहित भूत्वा नारायणगञ्जजिलायाः समीपे शीतलक्षा नद्याः साकं मिलित्वा अन्ते मेघनानद्ये पतति ।

धलेश्वरी नदी साम्प्रतं यमुनायाः शाखा भवति, किन्तु प्रायशः प्राचीनकाले एषा नदी पद्मा नद्याः मूलाधारा आसीत् । 1600 तः 2000 संवत्सरपर्यन्तं पद्मानद्याः मार्गः विशालरूपेण परिवर्तनं जातम् । अनुमीयते यत् कदाचित् पद्मानद्याः मूलधारा रामपूर-वोयालिया प्रदेशस्य तथा च चलन वल्याः मध्ये प्रवाहितं भूत्वा अन्ते धलेश्वरीबुडिगंगानद्ययोः माध्यमेन मेघनायां पतति । अष्टादशशतके पद्मानद्याः निम्नप्रवाह इतोऽपि दक्षिणे आसीत् । ऊनविंशशतकस्य मध्ये मूलप्रवाहः धलेश्वरीतः दक्षिणे प्रवाहितं वर्तते, तथा च क्रीर्तिनाशा नद्यां प्रसारितं भवति यत् अधुना पद्मा नद्याः प्रधान गतिपथः भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

वर्गः:बाङ्ग्लादेशः
भारतीय-प्रबन्धनसंस्था कोलकाता

भारतीय-प्रबन्धनसंस्था कोलकाता ( संक्षेपे आइ आइ एम कोलकाता) भारतदेशस्य बङ्गप्रदेशस्य कलोकातायां स्थित एका व्यावसायिकविद्यालयः। इयं संस्था भारतदेशस्य प्रप्रथमा व्यावसायिकीसंस्था।  आइ आइ एम् संस्था कोलकातायां १९६१ तमे वर्षे प्रतिष्ठिता। इयं सम्पूर्णरूपेण एका स्वशासितसंस्था वर्तते। अत्र एकाधिकाः स्नातोकत्तरः  डक्टेरलशार्कुलर प्रचलिता वर्तते। १९६१ तमे वर्षे आइ आइ एम् कोलकाटा प्रतिष्ठिता वर्तते। शिक्षा प्रदानेनन सह इयं  अइ आइ एम् कोलकाता गवेषणा कनसाल्टसेमिनार एकाडेमिकसम्मेलनम् तथा गवेषणा प्रकाशनकार्ये अपि संलग्ना वर्तते। आइ आइ एम् कोलकाता संस्थायाः लक्ष्यम् भवति - "to emerge as an International Centre of Excellence in all facets of Management Education, rooted in Indian ethos and societal values" आइ आइ एम् कोलकतायाः ख्याति प्रधानतया तस्याः व्यावसायिकपाठ्यक्रमस्य कृते इयं संस्था भारतदेशस्य सर्वश्रेष्ठः वानिज्यिकी संस्था। वहु वर्षं यावत् इयं संस्था शिक्षा तथा शिल्पजगति सह सुसम्पर्कः स्थापयती वर्तते। अस्याः संस्थायाः कर्मसंस्थानमपि समीचीना वर्तते। २००९ तथा २०१० तमे वर्षे भारतीय एम् वि कर्मसूच्याम् आन्तर्देशीय तथा आन्तजर्तिककर्मसंस्थाने आइ आइ एम् कोलकातायाः मध्यमानं सर्वाधिकं तथा वेतनस्यापि मध्यमानं सर्वाधिकं वर्तते। २००९-१० तमे वर्षे भारतीय एम् वि कर्मसूच्याम् आइ आइ एम् कोलकाता संस्थायाः वेतनरूपेन उल्लेखितं सर्वाधिकपरिमितं धनम् आसीत् ३५०,००० डलार परिमितम् ( १,६५ कोटि) 

आइ आइ एम् कोलकातायाः एम् वि कर्मसूच्यां प्रवेशः एडमिशन टेस्ट (क्याट्) इत्यस्य फलानुसारेण भवित। इयं परिक्षा समग्रविश्वस्य सर्वाधिका क्लिष्ठा प्रवेशिकापरिक्षा इति मन्यते। एतत् विहाय साम्न्य क्यान्डिडेट प्रोफाइल तथा व्यैयक्तिकसाक्षात्कारः अपि स्वीक्रियते।

२००९ तमे वर्षे किउ एस् ग्लोवाल २०० विजनेस स्कुल रिपोर्टानुसारेण एशियाप्यासिफिक अञ्चले आइ आइ एम् कोलकातायाः स्थानं दाद्वशी आसीत्।
## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम्
अन्नदाशंकर राय

अन्नदाशङ्कर रायः (मार्च १५, १९०४- अक्टोवर २८, २००२)इति कश्चन् बंगीय कविः लेखकश्च आसीत् । भारतस्य ओडिषा राज्य़े तस्य जन्म अभवत् । सः बिख्यातः पद्याकारः अपि आसीत् । ब्रिटिशशासित भारते वर्तमान उडिष्या राज्यस्य ढेङ्कानले अन्नदाशङ्करस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता निमाइचरण राय ढेङ्कानले राजस्टेटस्य कर्मी आसीत् एवं माता कटकस्य प्रसिद्ध पालितवंशीय़ा हेमनलिनी आसीत् । बाल्यावस्थायां ढेङ्कानले तस्य शिक्षाजीवनस्य प्रारम्भं जातम् । १९२१ तमे वर्षे पाटना विश्वबिद्यालयतः सः मेट्रिकुलेशन परीक्षायाम् उत्तीर्णा जाताः । ततःपरं संवादपत्रस्य सम्पादनार्थं कलकातायां वसुमती पत्रिकायायाः सम्पादक हेमेन्द प्रसाद घोषस्य पार्श्वेव गतवान् । सः शर्टह्यान्ड टाइपराइटिं प्रुफरिडिं च प्रशिक्षणं प्राप्तम् । किन्तु तस्य तत्र अधिकरुचिः नासीत् । ततःपरं सः कटकस्य रयाभेनश महाविद्यालयतः आइ,ए परीक्षा विलिख्य पा़टना विद्यालये प्रथमस्थानं अलंकृतवान । १९२५ तमे वर्षे बि,ए परीक्षायां सः पाटना विश्वविद्यालयतः आङ्गलो साहित्ये प्रथमस्थानं प्राप्तवान् । १९२७ तमे वर्षे एम,ए पठन समये आइ,सि,एस परीक्षायां सः द्वितीयवारं पूर्ववर्ती रेकर्ड त्याक्ताः प्रथमस्थानं अधिकारः कृतवान् । सः प्रथम भारतीयस्य गौरवं प्राप्तवान् । तस्मिन् वत्सरे सः सर्वकारस्य अनुदाने आइ,सि,एस पदं प्राप्तुं इंल्यान्डं गतवान् । तत्र वर्षद्वयं आसीत्। तस्मिन् समये तस्य धारावाहिक भ्रमण काहिनी पथे प्रवासे विचित्राय प्रकाशितं अभवत् । १९३० तमे वर्षे मार्किन कन्या आलिस भार्जिनिया अनफोडयाः सह विवाहं कृत्वा तस्याः नाम परिवर्तनं कृत्वा लीला राय इति नाम दत्तवान् । लीला राय बहबः पुस्तकानि बङ्गभाषातः आङ्गल भाषायां अनुवादं कृतवती । अन्नदाशङ्करस्य बहबः लेखनं लीलामय परित्यज्य प्रकाशितम् अभवत् । १९३६ तमे वर्षे सः प्रथमः नदीया जिल्लायां म्याजिस्ट्रेट रुपेण कार्ये योगदानं कृतवान् । वर्षत्रयम् अस्मिन पदे स्थित्वा विभिन्न जिल्लायां कार्यं कृत्वा कुमिल्लाजिल्लायां जज् पदेन नियुक्तिः अभवत् । १९४० तः १९४९ तमे वर्षे सः सर्वकारस्य कार्ये नियुक्तिः भूत्वा १९५० तमे वर्षे सः पश्चिमवङ्गस्य विचार विभागीय सम्पादक अभवत् । १९५१ तमे वर्षे सः स्वेच्छायः सर्वकारस्य सेवात् अवसरं स्वीकृतवान् ।

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः
संस्कृतविश्वविद्यालयस्य परिचयः

संस्कृतविश्वविद्यालयः १८२४ सम्वत्सरे स्थापितः । १८२३ सम्वत्सरे १७ दिनाङ्के जुलाईमासे गर्भनरजेनारेलद्वारा एकः प्रस्तावः इतपूर्वं वेङ्गलप्रेसिडेन्सि निमित्तं जनशिक्षासंक्रान्तः एकः साधारणतया गोष्ठ्याः निर्माणर्थं इदं कर्मं सक्रियरुपेण विवेचनाधीनम् आसीत् । गोष्ठ्यां एइच.टि.प्रिन्सेपः, मेकेल, एइच. उइलन्स च इति प्राच्याविद्वदजनैः सह दशसदस्याः अन्तर्भुक्ताः आसन् । गोष्ठ्यायाः संख्यागरिष्ठसदस्यगणाः प्राच्यदेशीयविद्या शिक्षादानस्य पक्षे आसीत् एवं कलकातायां संस्कृतमहाविद्यालयः प्रतिष्ठाय एकः प्रस्तावः गृहीतः। अनेन प्रस्तावेन राममोहनरायः विरोधितायाः सन्मुखीनम् अभवत् । सः १८२३ सम्वत्सरे ११दिनाङ्के डिसेम्वरमासे गर्भनरजेनारेलस्य समीपे दाखिलकृतः एका स्मारकलिप्यां गोष्ठ्यायाः विषये नाङ्गीकृतः । अनन्तरं सः सर्वकारं प्रति एकः प्रस्तावः उत्थापितवान् - इउरोपशिक्षायां शिक्षितविद्वदजनेन  नियुक्तेन विभिन्ना उपयोगी विज्ञानैः सह गणितं, प्राकृतदर्शनं, रसायणशास्त्रं च एवम् अङ्गव्यवच्छेदविद्याम् अन्तर्भुक्तं करणीयम् एवञ्च अधिकः उदारवादी ज्ञानालोकपूरणायः शिक्षाव्यवस्थां समुथ्थापने अग्रे निगमणम् च आवश्यकं पुस्तकं , पाठ्यशैली , अन्यान्य उपकरणेन द्वारा सुसज्जितः एकः महाविद्यालयः गठनम् भवेत् । लर्ड आमहारसर्ट अयं स्मारकलिप्यां ध्यानं न दत्तम् । १८२४ सम्वत्सरे १ दिनाङ्के जानुयारिमासे कलकातायां वउवाजारमार्गे एकं गृहं भाटकत्वा संस्कृतमहाविद्यालयस्य यात्रा उत्घाटितम्।

वर्गः:संस्कृतविश्वविद्यालयाः
लगान (चलच्चित्रम्)

लगानचलचित्रं २००१ तमे संवत्सरे हिन्द्याभाषयां प्रथमवारं निर्मितम्।। लगान (उफ. लगानः वन्स अपोन अ टाइम इन इन्डीया ) इति हिन्दीचलचित्रं  २००१ तमे वर्षे  भारते आरब्धम्।चलचित्रमिदं हिन्दीभाषयां निर्मितम् प्रस्तुति च। चलचित्रमिदं आशुतोषगौरीशंकरमहोदयस्य मूलकथायाम् आधारितम् अस्ति। यस्य दिग्दर्शनं सः एव कृतवान् ।अभिनेता अमीरखानः अस्य चलचित्रस्य सहर्निमाता मुख्य अभिनेता च। अस्मिन् चलचित्रे, ग्रेसीसिंहः, रचले शैलीं एवं र्पाल ब्लैकथीनमहोदय़ः च प्रमुखपात्ररूपेण सन्

इदं चलचित्रं राज्ञीविक्टोरियाः व्रिटेनरा़जत्वकाले पीडीतानां कृषकग्रामवासीनामुपरि कठोराचारमधिकृत्य चलचित्रमिदं प्रकाशितम् । यदा कृषकाः करन्युनीकरणाय याचनां कृर्वन्ति| तदा व्रिटिश अधिकारी एकः प्रस्तावमुपस्थापयति। यदि ग्रामवासीनाः क्रिकेटक्रीडायां तं पराजितुं प्रवभन्ति तर्हिः करः विमोच्यते। प्रस्तावोयं स्वीकरणात् अनन्तरं तेषां का अवस्ता आसीत् तदेव चलचित्रस्य कथा वर्तते। अस्य चलचित्रस्य समालोनात्मक प्रसंशा सर्वत्र अभवत्।अस्मै अनेकाः देशीयाः विदेशीयाः पुरस्काराः च अमिलत् । आस्कर इतस्य अन्तराष्टीय पुरष्कारस्य कृते नियुक्तम्। एतद् तृतीयचलचित्रम् वर्तते । एतद कृते प्रथमं  मदरइण्डीया, द्वितीयाञ्च सालाम र्बाम्बे नियुक्तं कृतमासीत्। २००१ तमे र्वषे एतत् लोकप्रियचलचित्रमासीत्।

     एतद् चलचित्रम् १९तमे शताव्देः आङ्गलशासनसमयस्य एका कथा वर्तते। चम्पानेरग्रामस्य एकः ग्रामीणः भूवनः इति उत्साही आदर्शवादी च युवकः अस्ति। मध्यप्रान्तस्य आङ्गलसेनायाः सेनापतिः काँप्टन रर्स्सलेन सह तस्य सम्वन्धः सम्यक नासीत्। यदा आङ्गलाः वर्षस्य करः द्विगुणितमाहारणाय आदिशवन्तः, तदा राजा पुरनसिंंहेन करमुक्ति निवेदनाय ग्रामीणजनाः भूवनेन सह व्रिटिश दरवारं प्रति गतवन्तः। तदा राजा व्रिटिश अधीकारीणां क्रिकेट क्रीडा अपश्यन्। तस्मिन् समये एकः अाङ्गलः एकं ग्रामीणं प्रति दुर्वचनमुक्तवान् ।तदा भूवनः अधिकारीfभः सह कलहं कृतवान्। तदा भूवनः च क्रीडायाः गिलि-दण्डा इति तुलना अकोरत् ।

      राज्ञः समक्षं भूवनः कठोरकरं प्रति विरोधः प्रदर्शितवान्। काँप्टन रर्स्सल महोदयाय इदं च अरोचत्। सः च भूवनाय क्रिकेट इति क्रीडा खेलीतुम् आह्वयन् ।क्रीडायां एकं नियमं उक्तवान् यत्, विजयी भवति तर्हि करात् मुक्तिः नोचेत् करः त्रीगुणितम् भवेत् इति ।ग्रामीणः एतद् तु न ऐञ्छन् परन्तु कँप्टेन रर्स्सलः एतद तु भुवनस्य हस्तयोः आक्षिपत् । अधिकं लोभं प्रदातुं वर्षतत्रं कृते करमुक्तेः घोषणा अभवत। भूषणः प्राङ्गणे द्वन्दस्य निमत्नणं स्वीकृतवान् ।

       अधुना सम्पुर्ण चम्पानेरजनाः भूवनं बलीदातुं ऐञ्छत् । सवेषां जीवनं संकटे अासीत् । परन्तु भुवनस्य कृते । वहुवर्षेभ्यः अकालः आसीत् । एक वर्षस्यमपि करं दातुं कथं अर्पणं भवेत् ? तथा च काँप्ट रर्स्सलः अपि पराजयं न स्वीकर्तुं इञ्छेत्।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:चलच्चित्राणि
शान्तिस्वरूपः भटनागरः

आचार्याः शान्तिस्वरूप भट्टनागरः महाभागाः OBE,FRS(२१ परवरी १८९४ तः १ जनवरी १९५५) प्रसिद्धा भारतीय वैज्ञानिकाः आसन्।एतेषां जन्म शाहपुर( इदानीं पाकिस्तानी) नगरे अभवत्।यदा इमे अष्टमवयसि आसन् तदा एतेषां पितरः परमेश्वरीसहाय भट्टनागरमहाभागाः दिवङ्गताः।एतेषां वाल्यावस्था स्व मातामहस्य गृहे एव व्यतीता।मातामहः अभियन्त्रारः आसन् इति हेतोः एतेषां विज्ञानं तथा अभियान्त्रिक विषये अभिरूचिः वर्धिता।यान्त्रिकमानव -वैद्युतिक वैटरि तथा तारयुक्ता दूरवाणी प्रभृतीनां निर्माणे एतेषां महतीश्रद्धा आसीत्।कवितालेखनेऽपि एतेषां रूचिः वर्धिता अतः एतेषां एका उर्दु एकाङ्की कविता करामाती प्रतियोगितायां प्रथमस्थानं प्राप्तम्।

भारते स्नातकोत्तर समाप्य शोधकार्यार्थं शोध आर्थिकसहायतां सम्प्राप्य एभि इंगलेडे  नगरं प्रति गतम्।१९२१ तमे वर्षे लण्डन विश्वविद्यालये रसायन शास्त्रस्य आचार्याणां फेड्रिक जी डोन्नान महाभागानां मार्गदर्शनेन एभिः विद्यावारिधी उपाधिः लब्धा ।भारतं प्रति पुनः प्रत्यावर्तनानन्तरं बनारसहिन्दू विश्वविद्यालयतः आचार्यपदेऽपि आमन्त्रिताः इमे।१९४१तमे संवत्सरे एतेषां शोधकार्यार्थं सर्वकारेण एनम् नाइटहुड इति सम्मानेन सम्मनितम्।१९४३ तम वर्षस्य मार्चमासस्य  अष्टादशेदिनाङ्के रायलसमाजस्य विशिष्टविद्वानत्वेन एतेषां चयनं जातम्।एतेषां शोधविषये एमल्जन कोलाय्डस तथा औद्योगिक रसायन शास्त्रमासीत्।इमे चुम्बकत्वस्य रसायनिकक्रियाणां विषये समधिकं ज्ञातुं औजाररूपेण प्रयेगं कृतवन्तः।एभिः आचार्यः आर एन माथुर महाभागैः सह मिलित्वा भट्टनागर-माथुर इन्टरफेयरेन्स सन्तुलनस्य प्रतिपादनं कृतमासीत्।अनन्तरं एकया ब्रिटिश संस्थया उत्पादनार्थमेतस्य प्रयोगः कृतः।एभिः एकं कूलगीतनामकं सुन्दरं विश्वविद्यालयगीतमपि रचितं यस्य प्रयोगः विश्वविद्यालय कार्यक्रमाणां प्रारम्भे भवति स्म।भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः श्रीमन्तः जवाहारलालनेहूरमहाभागाः विज्ञानस्य प्रसाराय समर्थकाः आसन्।भारतीय स्वतन्त्रतानन्तरं श्रीभट्टनागरः महोदयानामाध्यक्षे वैज्ञानिक एवं औद्योगिकानुसन्धानपरिषदः (सीएसआईआर)  इत्यस्या संस्थायाः स्थापनम् जातम्।श्रीभट्टनागरमहाभागाः उपर्युक्त संस्थायाः (सी एस आई आर) प्रथमाः महानिर्देशका आसन् ।एनम् शोधप्रयोगशालानां जनकः इति कथ्यते।भारतवर्षे वह्वीनां वृहतरसायनिक प्रयोगशालानां स्थापनार्थं  एतेषां स्मरणं भवति।इमे भारते द्वादश राष्ट्रीय प्रयोगशालानां स्थापनं कृतवन्तः।ताषु प्रमुखप्रयोगशालानां नामानि-

१ केन्द्रीय खाद्य प्राद्योगिकी संस्थान्, मैसूर।

२ राष्ट्रीय रासायनिकी प्रयोगशाला, पुणे।

३राष्टीय भौतिकी प्रयोगशाला, नई दिल्ली।

४राष्ट्रीय मैटलर्जी प्रयोगशाला, जमशेदपुर।

५ केद्रीय ईन्धनसंस्थान, धनबाद प्रभृतयः।

एतेषां मृत्युरनन्तरं सी एस आई आर इत्यनया संस्थया  कुशलवैज्ञानिकानाम् कृते  भट्टनागरपुरस्कारेण पुरस्कृताः क्रियन्ते।शान्तिस्वरुप भट्टनागर महाभागान् विज्ञानक्षेत्रे अभियान्त्रिकी क्षेत्रे च कार्यार्थं १९९४ तमे संबत्सरे पद्मभूषण सम्मानेन सभाजनं कृतवन्तः।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:वैज्ञानिकाः
डोगरीभाषा

डोगरी भाषाः भारतदेशस्य जाम्मु काश्मिरप्रान्तस्य व्यवहारिक भाषा वतर्ते । २००४ तमेबर्षे भारतिय संविधानस्य ८ तम अनुशुची मध्ये लिखितम अस्ति । व्यवहारमानपश्चीम पाहाडिपरिवारेषु मध्यवर्तीपाहाडी पट्टी जनभाषाषु डोगरीः ,चंवायली,मडवालीः, मंडयालीः, बिलासपुरीः बागडी,आदि उल्लेखनियाःसन्ति। डोगरी एतेषु विशालः परिवारेषु विशिष्ठः जनभाषा भवोत्। एतस्य़ा प्रथमा विशिष्ठता अस्ति यत् अन्यायां भाषायः व्यवहूतजनानां संख्याः विशेशतया अधिकं अस्ति । द्वितीयम् एतत् भवति । एतस्य परिवारे केवलः साहितिकमाध्यमेन प्रसारिता अस्ति । तृतीयविशिष्ठता इदम् भवति एतत् भाषा काश्मीर् रीयासत एवं च चंबाराज्ये राष्टीयभाषा रूपेण व्यवहारा पूर्वमेव आसीत् । अनया भषया ये भाषणं कुर्वन्ति तान् डोगरे इति उच्यते । डोगरी भाषा सामान्यतः डुग्गर इति मन्यते । डोगरीस्य केन्द्र --- रियासत जाम्मु काश्मीर प्रान्तस्य शरतकालीन राजधानी जाम्मु नामःधिय़ाएैतिहासिक साधनायाः प्रमुखः केन्द्र भवेत् । डोगराी पन्जावि नगरस्य उपभाषात्वेन व्यवहार क्रियते। जन बिम्ज तस्य पुस्तक मध्ये लिखितं अस्ति डोगरी भाषाः न जाम्मु न पन्जावि भाषाय़ा अन्तर्र भवति । अपितु जर्मानी आर्य साखायाः ११तम भाषा मध्ये अस्ता ।

डोगरीभाषायाः श्वराः विशेषः----

१- डोगरी शब्द मध्ये'  य'ध्वनी  नास्ति परन्तु 'य 'स्थाने ज एवं व आगछति । 
उदाहरण -( पंजाबी) - वेहडा (आगण) - वेडा 
यजनान (हिंदी) जजमान (डोगरी) 
यश (हिंदी) -जस(डोगरी) 
हिंदी- डोगरी 
पाहाड -पा/ड
मोहर  म्होर -मो/र

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* संस्कृतम्
* नरेन्द्र मोदी
* पृथ्वीराज चौहान
* भारतस्य राष्ट्रपतयः

वर्गः:भारतीयभाषाः
इन्द्रावती नदी

इन्द्रावती नदी इयं नदी गोदावरीनद्याः एका धारा अस्ति । एतस्याः प्रारम्भिकः बिन्दुः तिसृषु धारासु एकीकरणस्य निदानेन ओडिशा राज्यस्य कलहांडी जिल्लायां थूमुला रामपुर, पहाडी ग्रामः मर्डिगुडात् दंडकारण्य पर्वतस्य तटाः प्राप्यन्ते । नदी एका पश्चिमपथमनुसृत्य  राज्ये जगदलपुरे प्रविश्यति। छत्तिसगढस्य इयं नदी दक्षिणमार्गात् अग्रे प्रवहति । एतस्मात् पूर्वं अन्तः गोधवेन सह त्रिषु राज्येषु सीम्नि तटाः प्राप्तुं शक्यन्ते। 
इयं नदी छत्तिसगढमहाराष्ट्रतेलाङ्गानराज्येषु प्रवहति। इयं नदी  छत्तिसगढमाहाराष्ट्रयोर्मध्ये सीमावद्रीत्या दरीदृश्यते। इन्द्रावती नदी छत्तिसगढ राज्यस्य बस्तर जिल्लायां जीववायुरुपेण वर्त्तते इयं ऩदी प्रमुखत्वेन  सम्पुर्ण भारते उपलभ्यमाण हरितपर्यावरणस्यश्च अनुकूलमाण नद्याम् एका नदी अस्ति। नद्याः सम्पूर्णदीर्घता चत्वारिंशत्यधिकंद्विशतं योजनम् अस्ति। इन्द्रावतीनद्योपरि पञ्च परियोजनायां योजना निर्मितवान् । तैवार्थ उत कुत्रू , कुत्रो द्वितिय नगुर   नगुर द्वितिय भोपालपत्तनमश्च  परञ्य योजना नष्टं जातम् । परिस्थितिक कारणेन अह्ने इयं न दृश्यते । अस्याः नद्याः  इन्द्रावतीं बहुवारं छत्तिसगढस्य ओडिशाबस्तरर्डिस्तानस्यश्च कालाहाँडी,नहरंगपुरस्य जीवनरेखायाः नाम्नः ज्ञायते । यः भारतस्य जिलायामेकम् अस्ति । नदी पाठयक्रमस्य अधिकांशं नहरंगपुरबस्तरस्यश्च अरण्यस्य माध्यमेन अस्ति। नदी ५३५ क्रोश,३३२मीलस्य कृते प्रवहतिश्च एतेषां ४१,६६५ वर्गक्रोश १६,०८७ वर्गमीलस्य जलं निष्कायते ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* महाराष्ट्रम्

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः
मयूराक्षि नदी

भारते पश्चिमबङ्गाल् प्रन्ते प्रसिद्धा नदी इयं मयूराक्षिनदी । विस्त्रुतजलप्लवनयुता चरितमस्ति अस्या: । जार्खन्ड्प्रान्तस्य दियोघर्नामकप्रान्तात्  १६ योजनदूरे  दूरे विद्यमानत्रिकूटाक्षपर्वतम् अस्याः मूलस्थानम् । २५० कि.मी पर्यन्तम् विस्त्रुतेयं नदी ।  इयं च  जार्खन्ड् त: बर्हं, मुर्षीदाबाद्द्वारा हुग्लीनदीं प्रविशति । मयूराक्षि शब्दस्य मयूरस्य अक्षिणीव अस्तीति अनेन नाम्ना सुप्रसिद्धा। शुष्के काले स्वच्छे जले अच्छाः प्रकाशन्ते। वर्ष ऋतौ जलोपप्लवनयुता च भवति । मासन्जोर् सेतु निर्माणसमयेsपि अस्या: उप्प्लव कारणात् महान् विद्वन्स: सञ्जात:। 

## **उपप्लव: तेषां निरोधश्च** 
पषश्चिमबङाल् राज्ये विद्यमना:बहवो नद्यः तसां उपप्लवावसरे महान्विद्वस: स्रृष्टा:। तासु इयं मयूराक्षिनदी अपि अन्तर्भवति।  वार्षिकवर्षपातः ७६५त: १,६०७ मिल्लिमीटर् भवति तत्र समान्य वर्षपात: १,२००मि.मी भवति [जून्- सेप्टेम्बेर्  प्रावृट्काल:]।  
अस्या: नद्या: चारित्रिकोपप्प्लवोपि यल्.यस्.यस्.ओ.माल्ली  बेङ्गाल्राज्यवार्तापत्रिकया अभिलिखितः।  ओ.मल्ली पत्रिकया "१७८७ वर्षे मयूराक्ष्या: महानुपद्रव: जात: येन वृक्षणां,जन्तूनां,जनपदानां सस्यभूमेश्च् महान् विध्वम्स: समभवत् । तथा च लिखितं १८०६ वर्षे मयूराक्षि एवम् अजय नद्योः अत्यधिक जलोपप्ल्व कारणात् बहवो ग्रामा: विनष्ठा: ।  १९०२ वर्षे मयूराक्षि ब्राम्हि नद्यो: जलोपप्लवकारणात्: क्षितितले ४ त: ६ मीटर् यावत् विघात: सम्जात:।

## **मासन्जोर् सेतु:** 
मयूराक्षि नद्युपरि १९५५ तमे वर्षे अस्य सेतो: निर्माणमभूत्। केनडादेशाधिकारि लेस्टार्.बि.पियर्सन् महोदयेन उद्घाटितोsयं सेतु:। जार्खन्ड राज्ये विद्यमानडम्का प्रान्तस्य पार्श्वे निर्मितः। अनेन महान् जलोपप्लव: निवारित:। तथा च १९५६ वर्षे  उपद्रवस्य निवारणे जार्खन्डप्रभुत्वं महदायोजनं विहितम्। अयं सेतु:३८ कि.मी व्यापितमं वर्तते। क्षितितलात् ४७ मी ऊर्ध्वं, ६६० मी दीर्घश्च वर्तते।   अस्य सञ्चयप्रान्त:६७.४ कि.मी पर्यन्तम् अस्ति । अस्य जलसङ्ग्रहण शक्तिः ६२०,०००,००० क्यूबिक् मीटर्स्। अस्य निर्माणव्यय:१६१० कोटि रूप्य्काणि।

## **तिल्पार सेतु:** 
तत्र मासन्जोर् सेतुरेव न अपि च तिल्पार सेतुरपि निर्मितोsस्ति। अयं च क्षितितलात् ३२ योजनानि अधोमुखं वर्तते सियूरीं निकटे। ३०९ मी व्यापितस्यास्य सेतो: निर्मणाय १.११ कोटिश: रूप्यकाणि व्ययीक्रुतानि।

## **१९६० त:**
प्राय: १९६०त: २०००पर्यन्तं [केवलम् ५ वर्षाणि एव ] जलोपप्लवनिर्मुक्ता इति  परिगणितम् । उपप्लवकाले केवलम् ५०० च् योजनानि प्रान्त: एव विप्लुत: । १९७८ वर्षे समागते महोप्प्लवे पश्चिम बङ्गप्रान्तः  क्रमश:  १९९८,१९९९,२००० वर्षेषु बाधित: । १९७८ तमे वर्षे भागीरत्या:पश्चिमतीरप्रान्तं परितः[पग्ला बस्लोइ त:अजय् पर्यन्तम्] ७२ होरात्मकः घोरः,निरन्तरवर्षपात: समभवत् । येन बेङ्गाल् राज्ये विद्यमानःनदियाजनपद:,मर्स्षीबाद् जनपद: तथैव उत्तरप्रान्ता:अधिक जलोपप्लव कारणेन,बहुकालं यावत् जले एव निमग्ना: आसन्। यद्यपि शैलसेतूनां निर्माणम् अभवत् ते केवलं प्रजानां समाश्वासाय एव आसन्  ।  प्रधान शैल सेतव: मयूराक्षि, द्वारका, ब्राह्मनि,एवम् अजय् नद्य:।

## **व्यवसायः एवं पौरशक्तिः** 
मस्सोन्जोर् सेतुद्वारा २,४००स्क्वैर्.योजनानि भूभाग: व्यवसायार्थमुपयुज्यते।  तत्र ४००,००० टन् परिमितमं आहारम् उत्पाद्यते । तथैव २,००० कि.वाट्स् विद्युच्च् सम्पाद्यते। मयूराक्ष्या: वामदक्षिणभागयो:कुल्यॉ स्त:। दक्षिण भागस्थ कुल्याः विस्तीर्णम् २०.५४ कि.मी,वामभाग कुल्ली तु निर्मीयमाना वर्तते।

## **उपनद्य:** 
मयूराक्षि नद्या: उपनद्यः ब्रम्हाणि, द्वारका, बाक्रेसश्वर् एवं कोपाय्: ।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भारतस्य नद्यः
बिभूतिभूषण वन्द्योपाध्यायः

बिभूतिभूषण वन्द्योपाध्यायः भारतवर्षस्थ लोकप्रिय वङ्गीय कथासाहित्यिकः आसन्। सः मूलतः उपन्यासः लघुकथा च लिखित्वा यशलाभ कृतवान्। पथेर पाँचाली अपराजिता च तस्य सर्वश्रेष्ठ बहुपरिचित उपन्यासः आसन्। विभिध उपन्यासेषु आरण्यक, आदर्श हिन्दु होटेल, इछामती,अशनि संकेत च विशेषरूपेण वर्णनीयमासन्। बिभूतिभूषण उपन्यासं लेखनेन सह प्रायः २० कथाग्रन्थः, काश्चन कैशोराणां पाठ्य उपन्यासः, काश्चन भ्रमनकथा च विषये विरचितमासन्। सः दिनचर्या अपि विरचितमासन्। बिभूतिभूषण विरचित पथेर पाँचाली उपन्यास नित्वा सत्यजित् राव एकं अन्ताराष्ट्रिय चलचित्रं निर्माणं कृतम्। बिभूतिभूषण १९५१ तमे वर्षे इछामती उपन्यासस्य कृते पश्चिमवङ्गस्य सर्वश्रेष्ठ साहित्य पुरस्कारः रवीन्द्र पुरस्कारः च प्राप्तवान।

## जन्म परिवारश्च  
बिभूतिभूषण पश्चिमवङ्गीयेषु उत्तर २४ परगना जिलायां काचरापाडायां समीपे घोषपाडा-मुरारिपुर नामक ग्रामे मातुलगृहे जन्मलब्धवान। तस्य पितुः गृहम् उत्तर २४ परगना जिलायाः वनगाँ नगरस्य समीपे वाराकपुर नामक ग्रामे आसन्। तस्य पिता महानन्द वन्द्योपाध्याय एकः विशिष्ट संस्कृत पण्डितः आसन्। पाण्डित्य तथा कथाकथनस्य कारणेन सः शास्त्री उपाधिः लब्धवान। बिभूतिभूषणस्य मातुः नाम मृनालिनी देवी। पित्रोः पञ्च सन्तानेषु बिभूतिभूषण जेष्ठपुत्रः आसन्।

## शिक्षाजीवनम्  
पितुः समीपे बिभूतिभूषणस्य पाठं प्रारम्भम् जातम्।

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* महाभारतम्
* राष्ट्रपतिः
* संस्कृतम्
* योगः

वर्गः:वङ्गदेशस्य इतिहासः
वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
नारीवाद:

विंशशताब्द्यां उद्यतं एकं दर्शनं या सभ्यतायां मनुष्यनां अपेक्षया महिलानां सर्वार्थे समानतायां स्वतन्त्रतायां विश्वसिति । नारीवाद: समाजे नारीनां समानताया: विशेषतयां पुरुषानां सदृशं सम अधिकारं प्रदानाय यौक्तिकताया: पर्यालोचां करोति तत्र जनानां
मञ्जीरा नदी

मञ्जीरा इति गोदावर्याः उपनदी भवति। महाराष्ट्रे माञ्जरा, माञ्ज्रा इति नाम्ना व्यवहरन्ति। इयं नदी महाराष्ट्र-कर्णटक-तेलङ्गाण राज्येभ्यः प्रवहति। महाराष्ट्र राज्ये बीढ् जिल्लायां पटोडा तालुकायां बालघाट् पर्वतश्रेण्याः उत्तरशिखरेषु ८२३ मीटर उपरि जन्म प्राप्य, गोदावर्यां मिलति। अस्यां नद्यां परिवारिक प्रान्तः ३०८४४ किलोमिटर अस्ति।

मञ्जीरा नदी सादरणतया पूर्वदिशा, आग्नेयात् महाराष्ट्रे उस्मानाबाद्, कर्णाटकप्रदेशस्य बीदर तथा तेलङ्गाणराज्यस्य मेदकजिल्लातः ५१२किलोमाटर् प्रवत्य, सङ्गारेड्ड्या दिशीं परीवर्त्य उत्तरदिशां प्रविशति। दिशेऽस्मिन् पुनश्च ७५ किलोमाटर प्रवहत्य निजामाबाद् जिल्लयां प्रवहति। १०२ किलोमीटर अधस्तात् महाराष्ट्रतेलङ्गाण राज्ययोः सीमा इव भवति।  नदी जन्मस्थानात् आरभ्यः गोदावर्या मेलनपर्यन्त ७२४ किलोमीटर् प्रवहति। ८२३ मीटर् उपरितः ३२३ मीटर अधगच्छति। मञ्जीरानद्या प्रधान उपनदयः तिर्ना नदि, घर्नी, देवान् नदि, तवर्णा, कारञ्ज नदि, हलयि, लेण्डि एवं मनर्नदि। 

सहायकनदीः-
इयं मंजैरानदी उख्यनदीत्वेन गण्यते| या मूलबीडजिल्लायाः गोखदीग्रामस्य समीपे वर्तते| इयं नदी भिन्ननद्या साकं बालघाटपठारप्रदेशे बहति| तेरना, तावरजा एवं घर्नी इत्यादि मंजिरानदेः उपनदीत्वेन परिगण्यन्ते| एवं अनाद, तेरु एवं लांडी इत्यादि उत्तर्भागे बहन्ति| 
तेरनानदी: एषा नदी मजिंरायाः मुख्य-उपनदीत्वेन परिगण्यते| या औसातालुकायाः दक्षिणिसीमायां वबहति| 
कईियाद: इयं नदी नबीडजिल्लयाः धर्मपुर्यां सोत्पत्ति जाता| एवं अह्मदपुररतालुकस्य मध्यमस्थाने नांदेडजिल्लायां बहति|
लन्दी: इयं नदी उद्गम-उग्गीरतालुकायाम् अवस्थितः| अहम्दपुरतालुकायाः माध्यमस्थले बहति यत् नांदेडजिल्लायाः तिरुनद्या सह मिलति| 
घर्नी: नद्यः उद्गमः वाडवलप्रदेशस्य निकटे अवस्थितः एवं चकुरतालुकायाः मध्यमस्थलात् बहति| 
तावरजा: लावतुरतालुकायाः निकटस्थ स्थले तावराजस्त उद्गमः एवं लातुर-औसयोः सीमास्थले शिवानीनद्यामपि मांजरानदी अवस्थिता अस्ति|

निजामसागर, भारतस्य तेलांगानाराज्यस्य निजामाबादजिल्लायाः अचेंपेटा एवं बांजापालग्रामयोः मध्ये निर्मितमस्ति| परियोजनायः सर्वोत्कृष्टा विशेषता अस्ति यत् ३ किलोमीटारदूरात् १४फीटपर्यन्तं उत्कट मोटरमारगेण सह नदेः अपरेऽस्मिन् बृहत् बन्ध अस्ति।
मेदकजिल्लायां मञ्जीरा नद्यामुपरि सिङ्गूर जलाशयः मेदकनिजामाबाद मण्डलयोः सह हौदाराबाद्सिकिन्दाराबादनगरयोः कृतेऽपि पानीयजलस्रोतः भवति। तथा च मञ्जीरानदी बीदर नगरस्य कृतेऽपि जलसेवा करोति।

विंशति-एकविंशतिशताब्द्ये अन्तिमे महाराष्ट्रस्य मञ्जरीरयाः उपरिभागे पर्यवरणपतनस्य प्रभावः दृष्टमासीत्, यत् भूजलपुनर्भरणे विरोधानां वृद्धिः संजाता एवं तदनन्तरं क्षरण्सिलिंगप्रदेशयोः मध्ये तस्य वर्धनं संजातम्|

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य नद्यः
श्लेषालङ्कारः

**नानार्थसंश्रय: श्लेष: वर्ण्यावर्ण्योभयाश्रय:**

नानार्थसंश्रय: अनेकार्थगोचरः शब्दविन्यासः श्लेष इति लक्षणम् । तत् त्रिविध: । 

1) वर्ण्याश्रयः प्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यअसरूपः प्रकृतश्लेषः।

2) अवर्ण्याश्रयः अप्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यासरूपः अप्रकृतश्लेषः।

3) उभयाश्रयः प्रकृताप्रकृतानेकार्थगोचर: शब्दविन्यासः प्रकृताप्रकृतश्लेष इति।
* 1)**प्रकृतश्लेषस्य उदाहरणम्।**
**सर्वदोमाधवःपायात् स योऽगंगामदीधरत् ।**

सर्वं ददातीति सर्वद: सकलाभीष्टप्रदाता, माया: लक्ष्म्याः धव: पति: विष्णु: य: अर्गं पर्वतं गोवर्धनं, गां पृथिवीं च अधीघरत् धुतवान् स: पायात् रक्षेत् इत्येक: प्रकृतार्थ: । सर्वदा उमाया: धव: शिवः, य: गंगामधीधरत् स: पायादिति द्वितीयोऽप्यर्थ: प्रकृत एवेति प्रकृतश्लेषः।
* 2) **अप्रकृतश्लेषस्योदाहरणम्।**
**अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना ।**

तव मुखं हरिणा सूर्येण आहितसक्तिना कृतासक्तिना अब्जेन पद्मेन तुल्यं इत्येकोsर्थ: । त्वन्मुखं हरिणेन मृगेण आहितसक्तिना कृतसङ्गेन अब्जेन चन्द्रेण तुल्यमिति द्वितीयोऽर्थ:। उभयोरपि पद्मचन्द्रयो: उपमानत्वेन अप्रकृतत्वाद् अप्रकृतश्लेष: ।
* **प्रकृताप्रकृतश्लेषस्य उदाहरणम्।**
**उच्चरद्भूरिकीलाल: शुशुभे वाहिनीपतिः ॥**

उच्चरद् उद्गच्छद् भूरि कीलालं शोणितं यस्य स: वाहिनीपति: सेनापति: शुशुभे इति प्राकरणिकार्थ: ।

उच्चरद् भूरि कीलालं उदकं यस्य स: वाहिनीनां नदीनां पति: समुद्रः शुशुभे इत्यप्राकरणिकार्थ: ।

तथा च श्लिष्टपदानां प्रताप्रकृतार्थगोचरत्वात् प्रकृताप्रकृतश्लेष: ।(अत्र प्रताप्रकृतयोः सादृश्यं प्रतीयते)

## सम्बद्धाः लेखाः
* भारतम्
* संस्कृतम्
* अष्टाङ्गयोगः
* हठयोगः

वर्गः:अलङ्काराः
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्

## **चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्** 
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम् (आईएटीएः MAA, आईसीएओः VOMM ), एतत् माद्रास इंटरनेशनल एयरपोर्ट इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति। चेन्नई(माद्रास), इति भारतवर्षस्य दक्षिणस्यां दिशि तिरूसूलम् इति नगरे स्थितम्। एतत् भारतवर्षस्य सर्वापेक्षयाबृहदन्ताराष्ट्रियप्रवेशद्वारेषु अन्यतममस्ति। एतत् विमानक्षेत्रम् भारतवर्षस्य तृतीयव्यस्ततममस्ति(देहल्लीमुम्बाई इत्यनयोः अनन्तरम्)। एतत् एकमन्तर्राष्ट्रियं केन्द्रं भवति येन २००७ तः प्रायः १२ कोटियात्रीणां निर्वाहं कृतमस्ति। किञ्च २५तः अधिकविमानपङ्क्त्याः सेवां प्रददाति। भारतवर्षे मुम्बाई इति नगरात् परम् इदं द्वितीयं बृहत् केन्द्रमस्ति। इदं स्थलं मीनमबाक्कम् किञ्च तिरसूलम् इत्यनयोः पार्श्वे स्थितं वर्तते। यत्र यात्रीणां प्रवेशः तिरूसूलनामके नगरे भवति। किञ्च वस्तुनां प्रवेशः मीनमबाक्कमनामके नगरे कर्तुं शक्यते।

## **इतिहासः** 
माद्रास् (चेन्नई) इत्यस्य विमानस्थलम् भारतस्य प्रथमविमानस्थलेषु अन्यतमम्। किञ्च १९५४ तमे ईशबीयाब्दे बेलगाममाध्यमेन एयर इंडिया इत्यस्य प्रथमं गन्तव्यस्थलम् आसीत्। अनेन कारणेन मीनमबाक्कम एयरपोर्टरूपेण अस्य समर्पणं जातम्। अनन्तरं तिरूसूलनामके नगरे एकं नवीनं टर्मिनलनिर्मितम्। किञ्च तस्य दक्षिणस्यां दिशि पल्लावरम् इत्यस्य पार्श्वे यात्रिणः सञ्चालनं स्थानान्तरितं जातम्। पुरातनटार्मिनल् इत्यस्य व्यवहारः कार्गो टर्मिनलरूपेण क्रियते। किञ्च एतत् भारतीयकूरियर् कंपनी ब्लू डार्क इत्यस्य स्थलं भवति।

## **संचरना** 
चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थले टर्मिनलत्रयं वर्तते। मीनमबाक्कम् इत्यस्मिन् स्थाने स्थितपुरातनटर्मिनल् इत्यस्य प्रयोगः कार्गो इत्यस्य कृते प्रयुज्यते। तिरूसूलनामके नगरे निर्मितटार्मिनल् इत्यस्य प्रयोगः यात्रिसंचालनार्थम् उपयुज्यते। यात्रीटर्मिनल्परिसरे गृहसंबन्धः किञ्च अंताराष्ट्रियटर्मिनल् वर्तते। यत्र एकसंयोजकभवनेन उभयोः संयोजनं भवति। तत्र एकः प्रशासनिकः कार्यालयः किञ्च एकः भोजनालयः वर्तते। अयं परिसरः एका अखण्डसंरचना भवति। परन्तु अस्य निर्माणं वर्धमानरूपेण जातम्।

## **टर्मिनल्, एयरलाइन् किञ्च गन्तव्यस्थलम्** 
कामराज् गृहसंबन्धः टर्मिनल् (KDT) इत्यनेन गृहसम्बन्धयानस्य संचालनं क्रियते। यत्र च अंताराष्ट्रिय टर्मिनल् (AIT) अंतर्राट्रिययानस्य कृते भवति। मीनमबाक्कम इत्यस्मिन् स्थाने स्थितपुरातनटर्मिनल् इत्यस्य व्यवहारः कार्गो आँपरेशन् इत्यदर्थं क्रियते।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* श्रीकृष्णः
* भारतम्
* महाभारतम्
* अभिमन्युः

वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगराणि
दूरमानम्

### **मात्रादीनां सामान्यमानां लक्षणम् ॥**
( श्री भोजदेवविरचित समराङ्गणसूत्राधारग्रन्थोक्त रीत्या )

**संज्ञाभेदोऽथ सामान्यमानानां  प्रतिपाद्यते । 
**स्यादेकमङ्गुलं मात्रा कला प्रोक्ताङ्गुलद्वयम् ॥

**पर्वं त्रीण्यंङ्गुलान्याहुः मुष्टिः स्याच्चतुरङ्गुला । 
**तलं स्यात् पञ्चभिः षड्भिः करपादाङ्गुलैर्भवेत् ॥

**सप्तभिर्दष्टिरष्टाभिः अङ्गुलैः तूणिरिष्यते । 
**प्रादेशो नवभिस्तैः स्याच्छयातालो दशाङ्गुलः ॥

**गोकर्ण एकादशभिः भवितास्तिर्द्वादशाङ्गुला ।
**चतुर्दशभिरुद्दिष्टः पादो नाम तथाङ्गुलैः ॥ 

**रत्निः स्यादेकविंशत्याः स्यादरत्निः करोन्मितः । 
**द्वा चत्वारिंशता किष्कुरङ्गुलैः परिकीर्तितः ॥

**चतुरुत्तरयाशीत्या व्यामः स्यात् पुरुषस्तथा । 
**षण्णवत्याङ्गुलैश्चापं भवेन्नाडी युगं तथा ॥

**शतं षडुत्तरो दण्डः नल्वस्त्रिंशद्धनुर्मितः । 
**क्रोशो धनुः सहस्रं तु गव्यूतिं तद्वयं विदुः ॥**

१ अङ्गुलः = मात्रा ।

२ अङ्गुलः = कला ।

३ अङ्गुलः = पर्वः ।

४ अङ्गुलः = मुष्टिः ।

५ अङ्गुलः =तलः ।

६ अङ्गुलः = कर – पाद ।

७ अङ्गुलः = दिष्टिः ।

८ अङ्गुलः = तूणि ।

९ अङ्गुलः = प्रादेशः ।

१० अङ्गुलः = शयतालः ।

११ अङ्गुलः = गोकर्णः ।

१२ अङ्गुलः = वितस्तिः ।

१४ अङ्गुलः = पाद ।

२१ अङ्गुलः = रत्निः ।

२४ अङ्गुलः = अरत्निः ।

८४ अङ्गुलः = व्याम-पुरुषः ।

८६ अङ्गुलः = चाप-धनुषः ।

८६,८६.. अङ्गुलः = नाडीयुगः ।

१०६ अङ्गुलः = दण्डः ।

३० धनुषः = नल्वः ।

१००० धनुषः = क्रोशः ।

२ क्रोशः = गव्यूतिः ।

४ गव्यूतिः= १ योजनम् ।

## **लीलावती**
**यवोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यैः हस्तोऽङ्गुलैः षड्गुणितैः चतुर्भिः ।
**हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः क्रोशः सहस्रः द्वितयेन तेषाम् ॥

**स्याद्योजनं क्रोशचतुष्टयेन तथाकराणां दशकेन वंशः ।
**निर्वर्तनं विंशति वंशसंख्यैः क्षेत्रं चतुर्भिश्च भुजैर्निबद्धम् ॥ 

८ यवोदरः = अङ्गुलः ।

२४ अङ्गुलः = हस्तः ।

४ हस्तः = दण्डः ।

२००० दण्डः = क्रोशः ।

४ क्रोशः = योजनम् ।

१० हस्तः = वंशः ।

२० वंशः × २० वंशः = निर्वर्तनम् ।

**रेण्वष्टकेन वालाग्रं लिक्षा स्यादष्टभिस्तु तैः । 
**भवेद् यूकाष्टभिस्ताभिः यवमध्यं तदष्टकात् ॥

**अष्टाभिः सप्तभिः षड्भिरङ्गुलानि यवोदरैः ।
'''ज्येष्ठ-मध्य-कनष्ठानि तच्चतुर्विंशतिः करः ॥

८ अणुः = रजोकणः ।

८ रजोकणः =  वालाग्रः ।

८ वालाग्रः = लिक्षा ।

८ लिक्षा = यूका ।

८ यूका = यवः ।

८ यवः = अङ्गुलः ।

२४ अड्गुलः = हस्तः । 

४ हस्तः = दण्डः ( १ फ़ीट् ) ।

Radhakrishna.B (चर्चा)राधाकृष्णः बि
फाल्गुनदी

**फाल्गुनदी** अथवा **निरञ्जनानदी**  (; ) प्रवहति मल्लिजनस्य ३२० किलोमीटर् (अर्थात् २मैल) लीलानः (नरिञ्जनः नलिनजानः वा नम्नापि परिचितः) एवं महनायां द्वे वृहत् पर्वतः स्तः , अत्र जलप्रवाहति २७० मिटारः(३०० वर्गकिलोमिटारः) प्रसस्तरुपे प्रसारितः भवति | फाल्गुः नाम उल्लेखः अस्ति|  यत्र उभौ उत्तरगोयानगरस्य उत्तरे प्रवाहितः भवति, तत्र ४२०मीटारोऽधिकः प्रसरति| अत्र फाल्गुनदी सौन्दर्यपूर्णवक्ररुपेनण प्रवहति| तस्याः वामपश्वे तीरे नेत्रस्थानीयः वहुसुन्दुरं मन्दिरमस्ति|  अत्र सन्निकतटे तीर्थस्थानानि सन्ति |यदा एषा उत्तर-पूर्वे प्रायः २७ किलोमिटारः (१७ माइलः) प्रवहति, एवं पर्वतस्य विपरीते यदा प्रवहति तदा एषा महोना नाम भवति|  शाखाद्वे प्रचलतः स्तः,अन्ते एकाशाखायां प्रवहति|

फल्गुनद्याः समलकालीनमनदौ ललिजानमहने वर्षाकाले जलप्रवाहाधिकाय अस्मिनैव समये पाश्वस्तभूपृष्टं प्लावितं भवति| गयायफाल्गुनद्याय्यां तीरे चन्द्रपूजनमानुष्ठीयन्ते| एषा अति पवित्रानदी, अत्र तीतर्थीपरिदर्शनाय परमं पवित्रक्षेत्ररुपे प्रसिद्धा, अत्र पूर्वपुरुषाणां पितृमातृतर्पणाभ्याम् फ्लागुनदी प्रसिद्धा| एषा पुरणस्यांशविशेषः, फाल्गुःसाक्षात्बिष्ण्वोः मूर्तिः, एषः पूर्वे दुग्धेन प्रवहति स्म| हिन्दुधर्मैवं विश्बासो अस्ति मरणातनन्तरं "पूणरपि मरणं पूणरपि जननीजठरे शयनं" अतः तद् मोचनाय आत्मना पिण्डदानं करणीयं, तदा एतद् चक्रातवहिभुता भवति,अतः पिण्डदानं कार्यं वहुप्राचीनकालात् परमपरा प्रचलति स्म, प्रचलिस्यति|पञचदश्यायं पिण्डदनस्य शुभोकालः भवति| हिन्दुमासे पूर्णकन्द्रोदयानन्तरं १५दिनानि प्रतिपक्षः नाम्ना परिचितः| ऐतिहासिकप्रसिद्धस्थानं पयगवम्बरतीरम्, अत्र हिन्दवः मूण्डाभूत्वा नूतनवस्त्रपरिधृत्वा पिण्डदानं कुर्वन्ति, एतद् पवित्रक्षेत्रं स्नानाय पूनाय च| इदं कार्यं विष्णुपदमन्दिरेण परिचलयति| अत्र यायकः गलैपण्डः नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति| पिण्डदानाय हिन्दवः आगताः भवन्ति| रामायणे गोयाफाल्गू द्वे नगरे उल्लेख्यः वर्तेते| सीता फाल्गुनद्यां अभिशापः दत्तवती, तेन कारनेन फाल्गुनद्याः जलोशून्यमभवत्, इदानीं तद् स्थानं सिकता पूर्णा विस्तृता क्षेत्रम्| इत्तिहसानुसारे रामस्यानुपस्थित्यां सीता दशरथाय पिण्डदानं कृतवती|

प्रसिद्धः कथास्ति रामेण सह सीता मित्राणि गयायां दशरथाय पूजाया गतवन्तः| ते यदा नद्यां स्नाति(स्नानं कोरोतीत्यर्थः) तदनीम् सीता सिकताभिः क्रिडतन्ति स्म| अकस्मात् दशरथः सिकताभ्यः वहिः आगतः, पिनदानं पृष्ठवन् ,स क्षुधार्त अस्ति|
## सम्बद्धाः लेखाः
* गङ्गानदी
* गया
* बिहार
* बौद्धधर्मः
वर्गः:भारतस्य नद्यः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
कलकाता विश्वविद्यालयस्य इतिहासः

कलकाता विश्वविद्यालयः १८५७ तमे वर्षे स्थापितः। भारते तत्कालीन व्रिटिश सर्वकारस्य शिक्षासचिवः डाॅ फ्रेडरिक जाॅन् महोदयः सर्वप्रथमं लंदने लंदनविश्वविद्यालयस्य स्थापनार्थं प्रस्तावं कृतः। परन्तु  तदा अस्याः योजनायाः  आवश्यकता स्वीकार

## सम्बद्धाः लेखाः 
* भारतम्
* नरेन्द्रमोदी
* राष्ट्रपतिभवनम्
* देहली

वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्