त्रिशुलासनम्

*त्रिशुलासनम्  *एकं गतिशीलं योग-आसनम् अस्ति यस्य नाम संस्कृतशब्दद्वयात् प्राप्तम् अस्ति- *त्रिशूल* (अर्थः "त्रिशूल") तथा *आसन* (अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा") इति । प्रायः शंकरेण सह सम्बद्धं शस्त्रं त्रिशूलं भारतीयाध्यात्मिकसांस्कृतिकसन्दर्भे शक्तिं, ध्यानं, बलं च प्रतीकं भवति । एवं *त्रिशुलासनः* "Trident Pose" इत्यस्य प्रतिनिधित्वं करोति, एषा मुद्रा त्रिशूलस्य इव स्थिरतायाः, बलस्य, संतुलनस्य च गुणाः समाहिताः सन्ति ।

= **आसनस्य ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः** =
त्रिशुलासनः हिन्दुपौराणिककथासु परमयोगी इति मन्यमानस्य भगवतः शिवस्य अस्त्रात् प्रेरणाम् आकर्षयति *।* त्रिशूलः जगतः त्रयः मौलिकाः पक्षाः प्रतिनिधियति- सृष्टिः, संरक्षणं, विनाशः च, तथैव त्रयः गुणाः (गुणाः) — सत्त्व (सद्भावः), राजः (रागः), तमः (जडता) च ऐतिहासिकदृष्ट्या न केवलं शरीरस्य सुदृढीकरणाय अपितु अभ्यासकर्तुः आन्तरिकसन्तुलनं प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं त्रिशूलस्य प्रतीकात्मकशक्तिं आह्वयितुं मुद्रायाः विकासः कृतः यद्यपि *हठयोगप्रदीपिका* अथवा *योगसूत्रादिषु* शास्त्रीययोगग्रन्थेषु *त्रिशुलासनस्य सामान्यतया सन्दर्भः न भवति तथापि* शारीरिकमानसिकबलप्राप्त्यर्थं पारम्परिकप्रथानां आधुनिकरूपान्तरणद्वारा एतत् उद्भूतम् इति संभावना *वर्तते*

= **आसनस्य उत्पत्तिः** =
*त्रिशुलासनस्य* सटीकं उत्पत्तिः अस्पष्टा अस्ति, यतः पारम्परिकयोगमुद्राणां आधुनिकतरविविधता अस्ति **। परन्तु** *शिवपूजायाः* भावनायां मूलभूतं जीवनस्य शारीरिक-आध्यात्मिकयोः पक्षयोः बलस्य संतुलनस्य च श्रद्धां प्रतिबिम्बयति । मुद्रां हिन्दुपरम्पराणां दर्शनात् प्रतीकवादात् च प्रेरणाम् आकर्षयन् शक्तिं, लचीलतां, मनःसन्तोषं च एकीकृत्य केन्द्रीकृतानां योगमुद्राणां रेपर्टरीमध्ये समकालीनः परिवर्तनः इति गणयितुं शक्यते

### प्रयोजनं एवं लाभः 
**प्राथमिक शारीरिकः, मानसिकः, आध्यात्मिकः च लाभाः** 

शारीरिकरूपेण *त्रिशुलासनः* एकः शक्तिशाली मुद्रा अस्ति यः बाहून्, स्कन्धान्, पादौ, कोरं च सुदृढं करोति । अस्मिन् एकस्मिन् पादे सन्तुलनं भवति, यदा बाहू बहिः विस्तारं कुर्वन्ति, येन मांसपेशीनां सहनशक्तिं स्थिरतां च वर्धयितुं उत्तमं आसनं भवति । मानसिकरूपेण मुद्रा एकाग्रतायाः, ध्यानस्य च आग्रहं करोति, येन अभ्यासकारिणः मनःसन्तोषस्य, जागरूकतायाः च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । आध्यात्मिकरूपेण, इदं त्रिगुणानां संतुलनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति , अभ्यासकस्य ऊर्जाप्रणाल्याः अन्तः सामञ्जस्यं संतुलनं च प्रवर्धयति, यथा त्रिशूलस्य ब्रह्माण्डीयसन्तुलनस्य प्रतिनिधित्वम्।

**आसनः शरीरस्य मनसः च संतुलने**

**कथं योगदानं ददाति** त्रिशुलासनस्य मुद्रा शरीरे मनसि च स्थिरतां प्रोत्साहयति *।* शारीरिकरूपेण एकस्मिन् पादे संतुलनं कृत्वा अधोशरीरस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं भवति, ऊर्ध्वशरीरस्य तु नियोजितं भवति, येन समग्ररूपेण संतुलनस्य, बलस्य च भावः उत्पद्यते मानसिकस्तरस्य मुद्रायां अभ्यासकर्तुः ध्यानं एकाग्रतां च स्थापयितुं आवश्यकं भवति, यत् मनः स्वच्छं कर्तुं मानसिकं अव्यवस्थां न्यूनीकर्तुं च साहाय्यं करोति । एषा मानसिकस्पष्टता दैनन्दिनजीवने ग्राउण्डिंग्, फोकस इत्येतयोः भावस्य अनुवादं करोति ।

**शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः**

* **हृदयरोगः** : मुद्राः शरीरस्य सक्रियः नियोजितः     च भवितुं आवश्यकं कृत्वा रक्तसञ्चारं सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन सम्पूर्णे     शरीरे उत्तमं रक्तप्रवाहं प्रवर्धयति
* **पाचन** : यथा *त्रिशुलासनः* उदरस्य मांसपेशिनां सक्रियीकरणं करोति तथा     पाचनं उत्तेजयति तथा पाचनतन्त्रस्य सम्यक् कार्यं प्रवर्धयति ।
* **मस्कुलोस्केलेटल्** : बाहू, पादौ, कोरस्य च मांसपेशिनां     सुदृढीकरणं करोति, सन्धिस्थिरतां च सुदृढं करोति । अनेन कालान्तरे उत्तममुद्रा,     लचीलता च वर्धते ।

# **स्थायिस्थाने आरभत** : पादौ नितम्बविस्तारेण पृथक्     कृत्वा लम्बं तिष्ठन्तु। क्षणं गृहीत्वा स्वस्य भूमिं कृत्वा मुद्रां संरेखयन्तु।
# **एकं पादं प्रति भारं स्थानान्तरयन्तु** : एकस्मिन्     पादे भारं स्थानान्तरयित्वा आरभत, स्थितं पादं दृढं दृढं च स्थापयन्तु। स्थिरतायै     स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कुर्वन्तु।
# **विपरीतपादं उत्थापयन्तु** : क्रमेण विपरीतपादं     उत्थापयन्तु, जानुं सीधां कृत्वा ९० डिग्री कोणे आनयन्तु। पादं नमनीयं, अङ्गुली     च अग्रे दर्शयति।
# **Extend Your Arms** : द्वयोः बाहून् बहिः प्रसारयन्तु,     तलस्य समानान्तरं कृत्वा, "T" आकारे, त्रिशूलस्य त्रयः शूलाः प्रतिनिधियन्ति।
# **संतुलनं प्रति ध्यानं ददातु** : संतुलनस्य सहायतार्थं     भवतः पुरतः एकस्मिन् बिन्दौ दृष्टिः स्थिरं कृत्वा अनेकाः श्वासाः यावत् स्थितिं     धारयन्तु।
# **Exit the Pose** : निर्गन्तुं शनैः शनैः उत्थापितं     पादं पुनः भूमौ अधः कृत्वा स्थित्वा आरामं कुर्वन्तु।

**प्रमुख संरेखण बिन्दु**

* स्थितः पादः सम्पूर्णे मुद्रायां ऋजुः, नियोजितः च भवति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु।
* स्कन्धौ अधः कृत्वा कर्णयोः दूरं कृत्वा बाहून् उभयतः प्रसारिताः ।
* कोरं नियोजयन्तु पृष्ठस्य कमानीकरणं वा अग्रे झुकनं वा परिहरन्तु।
* संतुलनं स्थापयितुं स्थिरदृष्टौ ध्यानं दत्तव्यम्।

**आरम्भिकानां, मध्यवर्तीनां, उन्नतानां च अभ्यासकानां कृते भिन्नताः परिवर्तनानि च**

* **आरम्भकानां कृते** : संतुलनस्य सहायतायै समर्थनार्थं     भित्तिं वा कुर्सीम् उपयुज्य अभ्यासं कुर्वन्तु। भवन्तः अल्पकालं यावत् स्थितिं     धारयित्वा क्रमेण बलं निर्माय अवधिं वर्धयित्वा अपि आरभुं शक्नुवन्ति ।
* **मध्यवर्ती अभ्यासकानां कृते** : संतुलनं धारयन्     बाहुस्कन्धयोः स्थिरतां स्थापयितुं कार्यं कुर्वन्तु। मांसपेशीनां सहनशक्तिं वर्धयितुं     दीर्घकालं यावत् स्थितिं धारयितुं विचारयन्तु।
* **उन्नत-अभ्यासकानां कृते** : मुद्रां धारयन् नेत्राणि     बन्दं कृत्वा अथवा खिंचावं गभीरं कर्तुं सौम्य-पृष्ठ-मोड़ं वा वक्षः उद्घाटकं     वा समावेशयित्वा स्वयमेव चुनौतीं ददतु।

# **असन्तुलितभारवितरणं** : एकः सामान्यः त्रुटिः     एकस्मिन् पार्श्वे अतिदूरं झुकावः भवति, येन मुद्रायाः स्थिरतायाः सम्झौता भवति     । एतत् परिहरितुं स्थायिपादे भारं समानरूपेण वितरितं कृत्वा कोरस्नायुषु सक्रियरूपेण     संलग्नं कुर्वन्तु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
# **वक्षःस्थलं स्कन्धं च पतितम्** : केचन अभ्यासकारिणः     वक्षःस्थलस्य पतनं कर्तुं शक्नुवन्ति, येन मुद्रायाः प्रभावः न्यूनीभवति । वक्षःस्थलं     मुक्तं भवति, स्कन्धाः कर्णात् दूरं अधः आकृष्यन्ते इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु     ।
# **तनावयुक्तः कण्ठः** : अन्यः त्रुटिः अस्ति यत्     अतिदूरं उपरि अधः वा दृष्ट्वा कण्ठस्य तनावः भवति। संतुलनं स्थापयितुं सहायतां     कर्तुं कण्ठस्य तनावं च परिहरितुं स्वस्य दृष्टिः स्थिरं कृत्वा प्रत्यक्षतया     सम्मुखे स्थिते बिन्दौ केन्द्रीकृत्य स्थापयन्तु।

**सम्भाव्य चोटः निवारणं च** 

यदि चिकित्सकः विशेषतः पादौ पृष्ठे च सम्यक् संरेखणं न करोति तर्हि चोटः भवितुम् अर्हति । एतस्य निवारणाय कोरस्य सुदृढीकरणे, स्थितपादस्य संलग्नीकरणे च ध्यानं दत्तव्यम् । क्रमेण मुद्रायाः अभ्यासः शरीरस्य श्रवणं च महत्त्वपूर्णं भवति, अतिविस्तारं परिहरन्तु अथवा श्रान्ततां अनुभवति चेत् स्थितिं बहुकालं यावत् धारयन्तु।

*त्रिशुलासनः* अनेकाः प्रमुखाः मांसपेशीसमूहाः संलग्नाः भवन्ति, येन शक्तिः लचीलता च द्वयोः योगदानं भवति:

* **कोर मांसपेशी** : आसनस्य समये स्थिरतां संतुलनं     च निर्वाहयितुम् रेक्टस एब्डोमिनिस, ओब्लिक्स् च सहितं उदरस्य मांसपेशिका: अत्यन्तं     संलग्नाः भवन्ति
* **पादौ लसः च** : स्थितः पादः संतुलनं स्थापयितुं     कार्यं करोति, यदा तु उत्थापितः पादः नितम्बस्य फ्लेक्सर्, चतुर्भुजं च सुदृढं     करोति । अधोशरीरस्य समर्थनार्थं ग्लूट् अपि सक्रियः भवति ।
* **बाहुस्कन्धाः** : बाहू, स्कन्धाः, पृष्ठस्य उपरितनस्नायुः     च विस्तारितं बाहुस्थानं निर्वाहयितुम् नियोजिताः भवन्ति ।
* **मेरुदण्डः** : मेरुदण्डस्य समीपे स्थिताः मांसपेशिकाः     विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागः ऊर्ध्वमुद्रां स्थापयितुं नियोजिताः भवन्ति ।

*Trisulasan* इत्यस्मिन् अभ्यासस्य गभीरीकरणे समन्वयितश्वासस्य प्रमुखा भूमिका भवति:

* **उज्जयि श्वास** : नासिकाद्वारा निःश्वासं कृत्वा     नासिकाद्वारा कण्ठस्य पृष्ठभागे किञ्चित् संकुचनं कृत्वा निःश्वासं कुर्वन्तु।     एषः प्रकारः श्वसनः आन्तरिकं ध्यानं निर्मातुं साहाय्यं करोति, एकाग्रतां च वर्धयति     ।
* **डायफ्रामिक श्वास** : गभीरं श्वसनं कुर्वन् डायफ्रामस्य     विस्तारं कर्तुं ध्यानं ददातु, येन श्वसनं सम्पूर्णं धड़ं पूरयितुं शक्नोति।
* **श्वास-गति-समन्वयनम्** : बाहून् प्रसारयन् पादं     उत्थापयितुं सज्जं कुर्वन् गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्, तथा च मुद्रां धारयन् शान्ततां     ध्यानं च निर्वाहयितुम्।

*त्रिशुलासनः* निम्नलिखितस्थितियुक्तानां व्यक्तिनां कृते उपयुक्तः न भवितुम् अर्हति ।

* **जानु वा नितम्बस्य चोटः** : यतः मुद्रायां एकस्मिन्     पादे संतुलनं करणीयम् अस्ति तथा च अन्यस्य पादस्य मोचनं भवति, अतः जानु वा नितम्बस्य     चोटः येषां भवति ते सावधानीम् अभ्यासं कुर्वन्तु अथवा मुद्रां सम्पूर्णतया परिहरन्तु
* **पृष्ठस्य समस्याः** : येषां पृष्ठस्य समस्याः     सन्ति, विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागे, तेषां कृते एतस्य मुद्रायाः प्रयासात् पूर्वं     स्वास्थ्यसेवाव्यावसायिकस्य परामर्शः करणीयः ।
* **गर्भावस्था** : गर्भवती चिकित्सकाः एतादृशानां     मुद्राणां संतुलनं परिहरन्ति येषु महत्त्वपूर्णं कोर-सङ्गतिः अथवा उदरस्य उपरि     दबावः आवश्यकः भवति ।

*त्रिशुलासनं* प्रायः योगे विशेषतः विन्यासे अथवा हठयोगशैल्यां मध्यवर्तीतः उन्नतपर्यन्तं क्रमेषु समावेशितं भवति । बलं, संतुलनं, एकाग्रतां च वर्धयितुं कार्यं करोति । एकस्मिन् विशिष्टे अभ्यासे एषा मुद्रा स्थायिमुद्राभिः वा सौम्यविस्तारैः वा शरीरं तापयित्वा आगन्तुं शक्नोति, यत् अभ्यासकर्तारं गभीरमुद्रासु गमनात् पूर्वं स्थिरतां ध्यानं च निर्वाहयितुम् आव्हानं दातुं साहाय्यं करोति

त्रिशुलासनः शान्ततायाः मानसिकस्पष्टतायाः च भावः प्रवर्धयति, विशेषतः यदा केन्द्रितश्वासेन सह क्रियते *।* संतुलनस्य क्रिया मनःसन्तोषं एकाग्रतां च प्रोत्साहयति, येन तनावः चिन्ता च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति । मुद्रा ग्राउण्डिंग् इफेक्ट् अपि प्रदाति, अभ्यासकर्तारं तेषां आन्तरिकशक्त्या स्थिरतायाः च सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति ।

*त्रिशुलासनः* त्रिशूलस्य प्रतीकात्मकशक्तिं मूर्तरूपं ददाति, या जीवनस्य सृष्टिः, संरक्षणं, विनाशः च इति त्रयः पक्षाः सन्तुलनं प्रतिनिधियति एषः दार्शनिकः पक्षः सामञ्जस्यस्य, संतुलनस्य च योगशिक्षणैः सह गभीरं सम्बद्धः अस्ति । मुद्रां शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च एकतायाः प्रतिनिधित्वरूपेण अपि द्रष्टुं शक्यते, यत् ध्यानं, आत्मसाक्षात्कारम् इत्यादिभिः योगस्य उच्चतरलक्ष्यैः सह सङ्गतं भवति

यथा यथा अभ्यासकारिणः *त्रिशुलासनेन सह अधिकं सहजतां प्राप्नुवन्ति* तथा तथा ते कठिनतां वर्धयन्तः विविधताः अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति। यथा - संतुलनं कुर्वन् नेत्राणि निमीलितुं, अथवा खिन्नतां गभीरं कर्तुं मृदुपृष्ठवक्रतां समावेशयितुं वा प्रयतते । उन्नत-अभ्यासकारिणः अतिरिक्त-बाहु-गतिम् अपि योजयितुं शक्नुवन्ति अथवा अन्यैः संतुलन-आसनैः सह मुद्रां संयोजयित्वा अधिकं बलं लचीलतां च निर्मातुं शक्नुवन्ति ।

*त्रिशुलासनं* विभिन्नेषु योगपरम्परासु किञ्चित् भिन्नं भवितुम् अर्हति । हठयोगे प्रायः मन्दगतिषु, सम्यक् संरेखणे च बलं दत्तं भवति, विन्यासयोगे तु *त्रिशुलासनं* प्रवाहे समावेशितं भवितुमर्हति, यत्र द्रवतायाः, श्वसनसमन्वयस्य च आवश्यकता भवति अय्यङ्गरयोगे सटीकतायां संरेखणे च अधिकं ध्यानं भवितुं शक्नोति, सम्यक् मुद्रां प्राप्तुं सहायतार्थं ब्लॉक् अथवा पट्टिका इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भवति ।

*त्रिशुलासनस्य नियमितरूपेण* अभ्यासः संतुलनं, लचीलापनं, समग्रशरीरजागरूकतां च वर्धयितुं शक्नोति, यत् दैनन्दिनकार्यक्रमेषु सहायकं भवितुम् अर्हति । कोरं पादौ च सुदृढं कृत्वा आसनं समन्वयं च सुदृढं करोति । एतत् मुद्रां दैनन्दिनकार्यक्रमेषु समावेशयित्वा यथा दन्तधावनं कुर्वन् एकस्मिन् पादे स्थित्वा पङ्क्तौ प्रतीक्षमाणः वा उत्तमसन्तुलनं स्थिरतां च विकसितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति

वैज्ञानिक अध्ययनेन ज्ञातं यत् योगः, विशेषतः *त्रिशुलासन इत्यादीनां मुद्राणां संतुलनं कृत्वा* , आत्मसंवेदनं, मांसपेशीसमन्वयनं, समग्रशारीरिकशक्तिं च सुधारयितुं साहाय्यं करोति

. मनःसन्तोषं वर्धयित्वा वर्तमानक्षणे ध्यानं दत्त्वा तनावस्य, चिन्ता, अवसादस्य च न्यूनीकरणस्य योगस्य क्षमतायाः अपि समर्थनं शोधं करोति । चिकित्सासाधनरूपेण योगस्य चिकित्साशास्त्रीय अध्ययनेन मानसिकशारीरिककल्याणस्य उपरि तस्य सकारात्मकप्रभावाः प्रकाशिताः सन्ति ।

**== सन्दर्भाः ==**

* सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . *आसनं प्राणायामं मुद्रां बन्धं च।* बिहार     योग विद्यालय, 2001. 
* शर्मा, डॉ. मनीष. "शारीरिक-मानसिक-कल्याणे योगस्य भूमिका।"     *जर्नल ऑफ योग एंड फिजिकल थेरेपी* , vol. १०, न. 3, 2021, पृष्ठ 15-21। 
* क्रिस्टीना, लुसी। *बलं संतुलनं च योगः।* योग स्टूडियो प्रेस,     2017. 

सुरेश, आर "आधुनिक जीवनशैली के लिए योग।" *भारतीय योग जर्नल* , vol. १८, न. 4, 2020, पृष्ठ 23-26।