नटराजासनम्

**नटराजासनम्** **Lord of the Dance Pose इत्यपि प्रसिद्धम्।** एकः सुन्दरः शक्तिशाली च योगमुद्रा अस्ति यस्य कृते संतुलनं, लचीलापनं, एकाग्रता च आवश्यकी भवति । अस्य मुद्रायाः नामकरणं हिन्दुदेवस्य **भगवान् शिवस्य नामधेयेन कृतम् अस्ति** , यस्य चित्रणं नटराजः इति ब्रह्माण्डीयनर्तकः अस्ति । अस्मिन् आसनस्य अभ्यासकारिणः भगवतः शिवस्य दिव्यनृत्यस्य अनुकरणं कुर्वन्ति, यत् जगतः लयस्य, जीवनस्य च नित्यगतिस्य प्रतीकं भवति । अस्मिन् व्यापकमार्गदर्शके वयं अस्य मुद्रायाः **नाम** , **उत्पत्तिः** , **लाभाः , अन्ये च आवश्यकाः पक्षाः अन्वेषयिष्यामः ।** 

**आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==**

**नटराजसन** इति नाम संस्कृतशब्देभ्यः **“नटराज” “आसन” इति** शब्देभ्यः आगतं । **“नटराज” इति** भगवतः शिवस्य दिव्यं आकृतिं स्वस्य नृत्यरूपेण निर्दिशति, यत् ब्रह्माण्डीयतालं, विनाशं, पुनर्जन्मं च प्रतिनिधियति, यदा तु **“आसन” इत्यस्य** अर्थः **“मुद्रा”** अथवा **“मुद्रा”** इति अतः **नात्रजसनं नृत्यमुद्रायाः स्वामी** इति अपि ज्ञायते , यत् भगवान् शिवः जगति यत् ब्रह्माण्डीयं सृष्टि-संरक्षण-विनाशं करोति तस्य प्रतीकम् अस्ति

**ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ**

हिन्दुपौराणिककथासु भगवान् शिवः **नटराजरूपेण** प्रायः गतिशीलनृत्यमुद्रायां चित्रितः भवति, यत् ब्रह्माण्डस्य चक्रीयस्वभावस्य प्रतीकं भवति । अयं नृत्यः **आनन्दताण्डवः** इति नाम्ना प्रसिद्धः , आनन्दनृत्यः, यस्मिन् शिवः लयगत्या जगतः निर्माणं विनाशं च प्रतिनिधियति **।** एतेन शिवस्य प्रतीकात्मकनृत्येन नात्रजासनं प्रेरितम् अस्ति ।

आसनस्य एव उत्पत्तिः भारते प्रारम्भिकयोगाभ्यासात् अभवत् इति मन्यते, यत्र लचीलतां, बलं, संतुलनं च वर्धयितुं, अभ्यासकर्तारं दिव्यशक्त्या सह संयोजयितुं च अभ्यासः कृतः आसीत् शिवस्य ब्रह्माण्डनृत्यसम्बद्धस्य अनुग्रहस्य, शक्तिस्य च अनुकरणं कृत्वा एषा मुद्रा अभ्यासकर्तुः स्वजीवने सन्तुलनं प्राप्तुं साहाय्यं करोति इति कथ्यते । 

**=== संस्कृत अर्थ नात्रजासन ===**

* **नटराज : “नट”** (नृत्यार्थः) **“राज”** (राजा     वा प्रभुः इत्यर्थः) इति शब्देभ्यः उत्पन्नः **नटराजः** भगवन्तं शिवं नृत्यस्य     राजा वा स्वामी इति निर्दिशति । अस्मिन् सन्दर्भे नटराजः विश्वस्य निरन्तरसृष्टेः,     संरक्षणस्य, विनाशस्य च प्रतीकं ब्रह्माण्डनृत्यं मूर्तरूपं ददाति ।
* **आसन** : यथा पूर्वं उक्तं, **आसनस्य** अनुवादः     केवलं **“मुद्रा”** अथवा **“मुद्रा” इति भवति** , एवं संयोगेन **नात्रजासनः     भवति** , यस्य अर्थः अस्ति यत् भगवतः शिवस्य ब्रह्माण्डनृत्यस्य प्रतिबिम्बं     भवति आसनम् 

**नात्रजासन के आध्यात्मिक लाभ ===**

नात्रजसनं न केवलं शारीरिकमुद्रा अपितु आध्यात्मिकः अभ्यासः अपि अस्ति यः अभ्यासकर्तारं दिव्येन सह संयोजयति । अस्य आसनस्य सम्बद्धाः केचन आध्यात्मिकलाभाः अधः सन्ति- १.

# **दिव्य ऊर्जायाः सह सम्बन्धः :** नात्रजासनस्य     अभ्यासेन , अभ्यासकः भगवतः शिवस्य ब्रह्माण्डीयनृत्येन सह एकतायाः प्रतीकं करोति,     दिव्यशक्त्या जीवनस्य लयेन च स्वं संरेखयति
# **आत्म-जागरूकतां वर्धयति** : एषः मुद्रा शरीरस्य,     मनः, श्वसनस्य च विषये मनःसन्तोषं, जागरूकतां च प्रोत्साहयति । एतत् अभ्यासकं     आन्तरिकरूपेण ध्यानं दातुं शिक्षयति, उपस्थितिस्य संतुलनस्य च भावः संवर्धयति     ।
# **भावनात्मकसन्तुलनं सामञ्जस्यं च** : मुद्रायाः     सुन्दरः स्वभावः अभ्यासकर्तुः भावनात्मकं तनावं मुक्तं कर्तुं शक्नोति तथा च शरीरस्य     मनसः च अन्तः संतुलनं प्रवर्धयितुं शक्नोति। शान्ति-समता-शान्ति-भावनाः पोषयति     ।
# **सृष्टिविनाशयोः प्रतीकत्वम्** : नटराजस्य ब्रह्माण्डनृत्यं     ब्रह्माण्डे सृष्टि-संरक्षण-विनाश-चक्रस्य नित्यं सूचयति । नात्रजासनस्य अभ्यासेन     स्वजीवने एतत् संतुलनं चिन्तयितुं शक्यते, परिवर्तनस्य वृद्धेः च स्वीकारः भवति     ।
# **कुण्डलिनी ऊर्जां जागृयति** : यतः मुद्रायां वक्षःस्थलं     उद्घाट्य कोरं संलग्नं कर्तुं आवश्यकं भवति, अतः मेरुदण्डस्य आधारे **कुण्डलिनी     ऊर्जां उत्तेजयति, आध्यात्मिकजागरणं सुलभं करोति इति विश्वासः अस्ति** 

**== प्रयोजन एवं लाभ ==**

**शारीरिक लाभ**

नात्रजसनं बलं, लचीलतां, संतुलनं च आवश्यकं मुद्रा अस्ति । अत्र केचन प्रमुखाः शारीरिकाः लाभाः सन्ति ।

# **संतुलनं स्थिरतां च सुधरयति** : मुद्रा एकस्मिन्     पादे स्थित्वा अभ्यासकर्तुः संतुलनं चुनौतीं ददाति, यत्र बलस्य समन्वयस्य च आवश्यकता     भवति।
# **कोरं पादौ च सुदृढं करोति** : स्थिरतां निर्वाहयितुम्     स्थायिपदं कोरं च कठिनं कार्यं कर्तव्यम्। मुद्रा उदरस्य मांसपेशिनां, नितम्बस्य,     पादौ च टोन् कर्तुं साहाय्यं करोति ।
# **लचीलापनं वर्धयति** : एकं पादं शिरस्य पृष्ठतः     धारयित्वा अन्यं पादं विस्तारयितुं क्रिया नितम्ब, ऊरु, स्कन्धेषु च लचीलतां वर्धयति
# **वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयति** : वक्षःस्थलं     विस्तारितं भवति, बाहू च उत्थापितं भवति, यत् वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयितुं     साहाय्यं करोति, मुद्रासुधारं करोति, एतेषु क्षेत्रेषु तनावस्य निवारणं करोति     च
# **ध्यानं एकाग्रतां च सुधरति** : मुद्रायाः संतुलनं     कृत्वा धारयित्वा अभ्यासकर्ता मानसिकं ध्यानं अनुशासनं च विकसितं करोति।

**मानसिक एवं भावनात्मक लाभ**

# **तनावात् निवारणं करोति** : अनेकानां योगमुद्राणां     इव नात्रजासनं मानसिकतनावं तनावं च निवारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन अभ्यासकर्तुः     भावनात्मकसन्तुलनं भवति।
# **आत्मविश्वासं वर्धयति** : मुद्रायाः चुनौती शारीरिकं     मानसिकं च शक्तिं निर्माति, अभ्यासकर्तुः आत्मविश्वासं आत्मसम्मानं च वर्धयति।
# **मनःसन्तोषं प्रोत्साहयति** : मुद्रां धारयितुं     वर्तमानक्षणे ध्यानं दातुं आवश्यकं भवति, मनःसन्तोषं आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयितुं     साहाय्यं करोति।

**आध्यात्मिक लाभ**

यथा पूर्वं चर्चा कृता, एषा मुद्रा अभ्यासकर्तारं दिव्यशक्त्या सह संयोजयति, कुण्डलिनी ऊर्जां उत्तेजयति, जीवनमरणयोः चक्रीयस्वभावं च प्रतिनिधियति आध्यात्मिकवृद्धेः आत्मसाक्षात्कारस्य च शक्तिशाली साधनम् अस्ति । 

**== पदे पदे निर्देश ==**

नात्रजासनं कर्तुं , एतानि विस्तृतानि निर्देशानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

# **पर्वतमुद्रायां ( Tadasana ) आरम्भं कुर्वन्तु** : पादौ नितम्बविस्तारं कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा लम्बं तिष्ठन्तु।     आत्मनः केन्द्रीकरणाय कतिपयानि गभीराणि निःश्वासाः गृह्यताम् ।
# **एकस्मिन् पादे भारं स्थापयतु** : जानु किञ्चित्     नतम् कृत्वा वामपादे भारं स्थापयित्वा आरभत।
# **दक्षिणजानुं मोचयतु** : क्रमेण दक्षिणं जानुं     मोचयतु, दक्षिणपादं पृष्ठभागं प्रति आनयतु। दक्षिणगुल्फस्य अन्तः दक्षिणहस्तेन     गृह्यताम्।
# **वामपादं विस्तारयन्तु** : यथा यथा भवन्तः दक्षिणपादं     उत्थापयितुं आरभन्ते तथा तथा वामपादं ऋजुं दृढं च विस्तारयन्तु। संतुलनं स्थापयितुं     स्थितं पादं किञ्चित् नतम् भवतु।
# **दक्षिणपादं पश्चात् तानयन्तु** : क्रमेण दक्षिणपादं     जानुपर्यन्तं नतम् कृत्वा पृष्ठतः तानयितुं आरभत। लक्ष्यं भवतः दक्षिण ऊरुं भूमौ     समानान्तरं आनेतुं भवति।
# **वामबाहुं उत्थापयन्तु** : संतुलनं कुर्वन् वामबाहुं     सीधा पुरतः वा शिरसि वा प्रसारयन्तु, हस्ततलं अग्रेमुखं कृत्वा। एतेन भवतः संतुलनं     स्थापयितुं साहाय्यं भविष्यति।
# **वक्षःस्थलं उद्घाट्य उपरि पश्यन्तु** : वक्षःस्थलं     उद्घाट्य ऊर्ध्वं पश्यन्तु, मुद्रां गभीरं कर्तुं पृष्ठं मन्दं कमानं कृत्वा।
# **Hold the Pose** : कतिपयानि श्वासाः यावत् स्थितिं     निर्वाहयन्तु, संतुलनं स्थापयन्तु तथा च स्वस्य श्वसनं आन्तरिकं शान्तं च केन्द्रीकृत्य     स्थापयन्तु।
# **Release the Pose** : मुद्रां मुक्तुं शनैः शनैः     दक्षिणपादं अधः कृत्वा Mountain Pose -इत्यत्र पुनः आगच्छन्तु ।
# **Other Side इत्यत्र पुनः कुर्वन्तु** : पार्श्वयोः     परिवर्तनं कृत्वा विपरीतपादेन मुद्रां कुर्वन्तु। 

**== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==**

# **Poor Balance** : अस्य आसनस्य कुञ्जी संतुलनम्     अस्ति। स्थिरतां सुधारयितुम्, डुलनं निवारयितुं च एकस्मिन् बिन्दौ दृष्टिः केन्द्रीक्रियताम्।
# **पृष्ठभागं व्याप्य** : पृष्ठतः पादं उत्थापयन्     पृष्ठं अतिकमानं न कुर्वन्तु इति सावधानाः भवन्तु। तटस्थमेरुदण्डं स्थापयितुं     स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कुर्वन्तु।
# **कठिनं नितम्बं वा स्कन्धं वा** : सुनिश्चितं कुर्वन्तु     यत् भवन्तः नितम्बं न ताडयन्ति वा स्कन्धेषु तनावं न कुर्वन्ति। वक्षःस्थलं उद्घाटितं     स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु।
# **अपूर्णः पादविस्तारः** : उत्थापितं पादं यथासम्भवं     विस्तारयितुं लक्ष्यं कुर्वन्तु, परन्तु खिञ्चनं बलात् न कुर्वन्तु। अभ्यासेन     सह लचीलापनं आगच्छति, अतः क्रमेण कालान्तरेण खिन्नतां गभीरं कुर्वन्तु। 

**== मांसपेशी समूह लक्षित ==**

नात्रजासनं अनेकान् मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

* **कोर मांसपेशी** : उदरस्य, तिर्यक्, पृष्ठस्य अधः     मांसपेशिनां च संतुलनं स्थापयितुं शरीरस्य समर्थनं च कर्तुं नियोजिताः भवन्ति     ।
* **पादस्नायुः** : स्थितः पादः, ग्लूट्स् च शरीरस्य     स्थिरीकरणाय कार्यं कुर्वन्ति, यदा तु उत्थापितः पादः हैमस्ट्रिंग्, चतुर्भुजं     च संलग्नं करोति ।
* **वक्षःस्थलं स्कन्धं च** : बाहूनां विस्तारेण वक्षःस्थलं     उद्घाट्यते, स्कन्धाः च आसनस्य निर्वाहार्थं सहायकाः भवन्ति ।
* **Hip Flexors** : यथा यथा उत्थापितः पादः शरीरस्य     पृष्ठतः विस्तारितः भवति तथा तथा नितम्बः उद्घाटितः भवति । 

**== श्वसन तकनीक ==**

नात्रजासने श्वसनम् अत्यावश्यकम् | एतानि मार्गदर्शिकानि अनुसरणं कुर्वन्तु : १.

* **धीरेण निःश्वासं श्वासं च** : मुद्रायां संक्रमणं     कृत्वा धारयन्ते सति गहने, नियन्त्रितश्वासे ध्यानं दत्तव्यम्।
* **उज्जयि श्वास** : **उज्जयि प्राणायाम** (विजयी     श्वास) अभ्यास करके एक स्थिर, शान्त लय बनाये जो फोकस ववर्धते हैं। 

**== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==**

# **जानु वा नूपुरस्य चोटः** : यदि जानु वा नूपुरस्य     चोटः अस्ति तर्हि एतत् मुद्रां परिहरन्तु, यतः एकेन पादे स्थित्वा संतुलनं करणीयम्     ।
# **पृष्ठभागस्य समस्याः** : कटिवेदना वा सायटिका     वा येषां जनानां भवति तेषां सावधानीपूर्वकं कार्यं कर्तव्यं, यतः मुद्रायाः कृते     पृष्ठस्य विस्तारः संतुलनं च आवश्यकं भवति ।
# **गर्भावस्था** : गर्भवतीनां व्यक्तिनां गहनपृष्ठमोचनम्     अथवा संतुलनस्य आवश्यकतां जनयन्तः मुद्राः विशेषतः गर्भावस्थायाः उत्तरपदेषु परिहारः     करणीयः । 

**== योगाभ्यास में भूमिका ==**

नात्रजासनं विविधयोगक्रमेषु समावेशयितुं शक्यते । प्रायः सन्तुलनं लचीलतां च प्रवर्धयितुं **स्थित्वा मुद्राणां** अनन्तरं अभ्यासः भवति । शरीरस्य मनसः च सह सम्बद्धतायाः उत्तमः उपायः अस्ति, संरेखणस्य अनुग्रहस्य च भावः पोषयति । 

****== मनोवैज्ञानिक एवं**

भावनात्मक प्रभाव ==**

नात्रजासनस्य अभ्यासेन मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकस्थिरता च वर्धयितुं शक्यते । मुद्रां धारयितुं आवश्यकं ध्यानं एकाग्रतां, शान्ततायाः भावं च प्रवर्धयति । तनावस्य चिन्तास्य च न्यूनीकरणे अपि साहाय्यं करोति, भावनात्मकसन्तुलनं, आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयति । 

**== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==**

नात्रजसनं ब्रह्माण्डस्य लयस्य जीवनस्य च परस्परं सम्बन्धस्य प्रतीकं भवति । ब्रह्माण्डे सृष्टिविनाशचक्रस्य नित्यं स्मरणं करोति, जीवनस्य लयेन सह परिवर्तनं आलिंगयितुं प्रवाहं च कर्तुं अभ्यासकारिणः प्रोत्साहयति। 

**== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==**

उन्नताः अभ्यासकारिणः मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयित्वा अथवा उत्थापितं पादं पृष्ठतः अधिकं विस्तारयित्वा खिन्नतां गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति । अभ्यासे **श्वसननियन्त्रणस्य (प्राणायामस्य)** समावेशः आध्यात्मिकं मानसिकं च लाभं गभीरं कर्तुं अपि साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । 

**== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==**

नात्रजासनस्य अभ्यासः विभिन्नेषु योगपरम्परासु कर्तुं शक्यते, यथा **हठयोगः** , **विन्यासः** , **अय्यङ्गरयोगः च** । केषुचित् परम्परासु **सूर्यनमस्कारस्य** भागरूपेण प्रवाहक्रमे **संतुलनमुद्रारूपेण** वा अस्य उपयोगः भवितुं शक्नोति । 

**== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==**

नात्रजासनं स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयितुं शक्नुवन्ति । प्रातः वा सायं वा मुद्रायाः अभ्यासः लचीलापनं बलं च वर्धयितुं शक्नोति तथा च तनावस्य न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नोति । 

**== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==**

नात्रजासन इत्यादिषु योगमुद्रासु संशोधनेन ज्ञातं यत् योगेन संतुलनं, लचीलापनं, मानसिकस्वास्थ्यं च सुधारयितुं शक्यते । अध्ययनेन तनावस्य चिन्तायाश्च न्यूनीकरणे योगस्य सकारात्मकः प्रभावः अपि दर्शितः, यः नात्रजासनस्य भावनात्मकलाभैः सह सङ्गतः अस्ति 

**== सन्दर्भाः ==**

# अय्यंगर, बी के एस *योग पर प्रकाश* . हार्परकोलिन्स, 1993.
# सिवानन्द, स्वामी। *योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्* . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
# तिवारी, ओ पी *हठयोग प्रदीपिका : एक टीका* . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.

कुमार, राज. "योगे ध्यानस्य भूमिका।" *योग जर्नल* , vol. ६८, न. 2, 2020, पृष्ठ 30-34।