गोपीनाथ कविराज

**महामहोपाध्याय गोपीनाथकविराज** (७ सितम्बर १८८७ – १२ जून १९७६) संस्कृतविद्वान् महान् दार्शनिकः च आसीत् । सरस्वत साधनायां विशेषविद्वान्, तन्त्रसाधनायां सिद्धयोगी इति अपि प्रसिद्धः आसीत् । १९१४ तमे वर्षे पुस्तकालयस्य कार्यजीवनस्य आरम्भं कृत्वा १९२३ तः १९३७ पर्यन्तं वाराणसीनगरस्य सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य (पूर्वं शासकीयसंस्कृतमहाविद्यालयस्य) प्राचार्यरूपेण कार्यं कृतवान् । अस्मिन् काले सः सरस्वतीभवनग्रन्थमालस्य सम्पादकः अपि आसीत् । तांत्रिकसाहित्यस्य विद्वान् दृष्टिकोणस्य कृते १९६४ तमे वर्षे सः साहित्य अकादमीपुरस्कारं (संस्कृतम्) प्राप्तवान् ।

गोपीनाथ कविराज बंगला . तस्य पितुः नाम वैकुण्ठनाथ बागची आसीत् । ब्रिटिशभारतस्य ढाकामण्डलस्य (अधुना बाङ्गलादेशः ) धमरायग्रामे तस्य जन्म अभवत् । सः प्रतिष्ठिते बागची-कुटुम्बे जातः । सः स्नेहेन "कविराज" इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । श्री मधुसूदन ओजा शशिधर "तरका चूडामणि" इत्यस्य मार्गदर्शने जयपुरे तस्य प्राथमिकशिक्षा आरब्धा ।

महामहोपाध्याय पंडित गोपीनाथ कविराज वर्तमान युग के विश्वप्रसिद्ध भारतीय प्राच्यविद एवं विद्वान्। तस्य ज्ञानस्य अन्वेषणं वर्तमानशतकस्य प्रथमदशके आरब्धम् । तस्य प्रस्थानं यावत् अबाधितम् अभवत् । अस्मिन् दीर्घकाले पूर्वाश्च पाश्चात्यप्रज्ञा। विज्ञानानाम् विशिष्टविचारप्रक्रियाणां गहनतया अध्ययनेन दर्शनस्य इतिहासस्य च क्षेत्रेषु तस्य योगदानेन मानवसंस्कृतेः आध्यात्मिकव्यवहारस्य च अन्तर्निहितपक्षेषु नूतनं प्रकाशं प्रसारितम्|

१९ शताब्द्याः धार्मिकपुनरुत्थानेन २० शताब्द्याः स्वातन्त्र्य-आन्दोलनेन च प्रेरिता तस्य जीवनकथा कालस्य भावेन जीवन्तं भवति । प्राचीनकालस्य समर्थकत्वेन, नवीनतायाः प्रवर्तकत्वेन, कविराजस्य महान् व्यक्तित्वं संक्रमणकालस्य सर्वैः लक्षणैः सह एकीकृतं भवति यदा राष्ट्रजीवनं प्रगतिमार्गे अग्रे गन्तुं शक्तिं प्राप्नोति।

## आध्यात्मिक जीवन 
तस्य माता सुखदासुन्दरीदेवी तस्मिन् धार्मिकरुचिं प्रवर्तयितुं विशेषतया सक्रियः आसीत् । उपनयनस्य अनन्तरं, सः नियमितरूपेण तस्याः वैदिकसन्ध्यां करोति स्म । सन्ध्यावन्दनं विना भोजनं न सेवितव्यमिति नियमं कृतवान् ।

१९१८ तमे वर्षे काशीनगरे महायोगिना विशुद्धानन्दपरमहंसेन जगति दीक्षितः । ततः परं सः नियमितरूपेण गुरुसेवायां उपस्थितः भूत्वा आध्यात्मिकाभ्यासस्य मार्गे प्रगतिम् आरब्धवान् ।

## रचना: 
* भारतीयसंस्कृतिः तथा अभ्यासः
* तान्त्रिक-साधना और् सिद्धान्तः।
* कासी प्रति सरस्वतेः अभ्यासः।
* कागदी-पत्रिका
* स्व-वेदना
* अखण्ड-महायोगेर-पथः (बङ्ग्ला)  (बङ्गाली) 
* अखण्ड-महायोग-का पथः और मृत्यु-विज्ञान
* श्री श्री विष्णुदानन्दस्य भाषणम्
* तान्त्रिकसाहित्यम्
* तन्त्रस्य अभ्यासः।
* भारतीय-साधनारधारा
* बिज्नान् ओ परमबाद् इत्यस्य मृत्युः।
* श्री कृष्णस्य भाषणम्
* मृत्युविनोद-और् कर्म-रहस्यः
* त्रिपुररहस्यम् (संस्कृतभाषायां) 
* गोरखस्य सिद्धान्तस्य सारांशः।
* साहित्यिकचिन्ता
* सिद्धभूमि जननागञ्ज्
* साधु-वृत्तान्तः तथा च सत-प्रसङ्ग-खण्डः।
* गोपीनाथकविराजः, सम्पा। (1934). नृसिंहप्रसादः श्रीदलपात्रराजस्य श्रद्धा-धारा (संस्कृतभाषायां) । विद्या विलास् प्रेस्, बनारस्।
* योगीराज्-विशुद्धानन्दस्य प्रवचनं तत्त्वज्ञानं च।
* गोपीनाथकवीरराज (1966) । भारतीयचिन्तायाः तत्त्वानि। उदयोन्मुख विश्वविद्यालयः
* सनातन-साधना-रहस्यः
* श्री साधना
* दीक्षा
* शक्ति का जागरण और कुंडलिनी
* स्वमार्गः साधनामार्गः अस्ति।
* स्व-निर्धारितः।
* अखण्ड-महायोगः
* तान्त्रा और् आगमशास्त्रोङ्का इत्यनेन निर्देशितः।
* तन्त्रिका-वाक्पटुता मे शक्ति-दृष्टिः
* कविराजप्रतिभा (कल्याण पत्रिका तथा आनन्दवार्ता पत्रिकासु लेखः) 

श्रीमद्भगवद्गीता, श्रीश्रीसिद्धिमाता, जपसूत्र इत्यादीनां अन्येषां बहूनां पुस्तकानां प्रस्तावनामपि लिखितवान् ।

## सम्मानः 
* महामहोपाध्याय (1934).
* डि लिट्. (1947), (इलाहाबाद विश्वविद्यालय) .
* डि लिट् (21 दिसम्बर 1956) ( बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय )
* पद्म विभूषण (१९६४) ९.
* उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा साहित्य वाचस्पति (1965)
* देसिकोत्तमा (1976), विश्व भारती द्वारा .

## स्रोतः 
* गोपीनाथ कविराज
वर्गः:हिन्दीलेखकाः