open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
भिवानी

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति भिवानीमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति **भिवानी** ।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
फरीदाबादमण्डलम्

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फरीदाबाद् ।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भिवानीमण्डलम्

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भिवानी ।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बङ्गालीभैरवरागः

**बङ्गालीभैरवरागः** (Bangalibhairava Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । भैरव थाट् गणस्य रागः भवति । क्रोधरसस्य तथा वीररसस्यच प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति। एवं संवादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । षाडवजात्यासहितः रागः भवति। अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति । 
## श्लोकः
**कक्षा निवेशितकरण्डधरस्तपस्वी भास्वत्रिशूलपरिमण्डितवामहस्तः।**
**भस्मोज्वलो निबिडबद्धजटाकलापो बङ्गालेत्यभियितस्तरुणोर्कवर्णः॥**

*आरोहः - स रे ग म प ध स 
*अवरोहः -स ध प म प ग म ग रे स
*पक्कड - ध- प म प, ग म रे स

## समयः
प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति।

## थाट्
*भैरव

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कैथलमण्डलम्

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति कैथल ।

वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हावेरी

कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति हावेरीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हावेरीनगरम् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अम्बाला

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति अम्बालामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अम्बालानगरम्।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा
ककुभरागः

**ककुभरागः** (kakubharaga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । "बिलावल" थाट् गणस्य रागः भवति । करुणरसप्रतिपादकः रागः भवति। अस्य रागस्य वादिस्वरः "मध्यमः"(म) भवति। एवं संवादिस्वरः षड्जः (स) भवति। अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। सम्पूर्णजात्यासहितः भवति ।

## श्लोकः
**सुपोषिताङ्गी रतिमण्डिताङ्गी चन्द्रानना चम्पकपुष्पयुक्ता ।**
**कटाक्षिणी स्यात् परमा विचित्रा गानेऽयमुक्ता ककुभामनोज्ञा ॥**
*आरोहः - स रे ग म प ध नि स    
*अवरोहः - स नि ध प म ग रे स 
*पक्कड - स नि स नि ध प म, म ग रे स

## समयः
प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति ।

## थाट्
* बिलावल

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
मालवीरागः

**मालवीरागः** (Malavi Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति ।  पूर्विथाट् गणस्य रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति। षाडवजात्यासहितः भवति । शृङ्गाररसप्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति ।

## श्लोकः
**पीनस्तनी शुभ्रविलासनेत्रा नितम्बबिम्बप्रतिबद्धकाञ्ची ।**
**मुखारविन्दसुरगीतरम्या नृत्याङ्गना मालविकाप्रवीणा ॥**

*आरोहः - स रे ग म प, म ध स
*अवरोहः - स नि प म ग रे स 
*पक्कड - ध स नि प म, म ग रे स

## समयः
सायं ४ तः ६ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति ।

## थाट्
*पूर्वि

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
कैथल

**कैथल** हरियाणाराज्यस्य कैथलमण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति। प्राचीनकाले कैथलस्य नाम कपिस्थल आसीत।

## संदर्भ
वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
नारनौल

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति महेन्द्रगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति नर्नौलनगरम्।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पञ्चमरागः

**पञ्चमरागः** (Panchama Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । मारवा थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव तथा षाडवजात्यासहितः रागः भवति । शृङ्गाररसप्रतिपादकः रागः भवति । 
## श्लोकः
**मयूरबर्हीः दृढवीणिबद्धा  पिकशुकच्युतलताङ्कुरेण।**
**सौन्दर्यलावण्यमनोज्ञमूर्तिः सा पञ्चमी प्रातसमेवदन्ती॥**

*आरोहः - स म म ग म ध नि ध स 
*अवरोहः - स नि ध प म म ग म ग रे स

## समयः
रात्रौ अन्तिम प्रहरः प्रशस्तकालः भवति ।

## थाट्
*मारवा

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
मेघरागः

**मेघरागः(मल्हार)** (Megha/ Meghamalhar Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । "काफिथाट्" गणस्य रागः भवति । करुणरसप्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः  षड्जः (स) भवति ।  एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओडवजात्यासहितः रागः भवति ।

*आरोहः - स म रे म प नि नि स 
*अवरोहः - स नि प म रे, ग म रे स
*पक्कड - म प रे स, नि स रे स, नि प

## समयः
मध्याह्नकालः अस्य रागस्य प्रशस्तकालः भवति । वर्षाकालः अतीवोत्तमकालः।

## थाट्
*काफि

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
पाण्डुप्रस्थमण्डलम्

हरियाणाराज्यस्य किञ्चन जनपदम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति पानीपत ।

वर्गः:हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:हरियाणाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रामनगरम्

कर्णाटकस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति रामनगरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रामनगरम् ।

वर्गः:कर्णाटकस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
खटरागः

**खटरागः** (khata raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति। आसावरि थाट् गणस्य रागः भवति। अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतस्वरः (ध) भवति। संवादिस्वरः गान्धारस्वरः (ग) भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति। करुणरसप्रधानः रागः भवति ।

## श्लोकः
**सदा खटरागोयं सततनितरां ध्येयसुपदाम्।**
**प्रभाते गायन्ती मधुरसुरगीतार्थनिलयम्॥**

*आरोहः - स रे म प नि स 
*अवरोहः - स रे नि ध म प ध म रे नि स
*पक्कड - स रे म प, नि ध-म प ध, म रे नि स

## समयः
*प्रातःकालः प्रशस्तकालः भवति।

## थाट्
*आसावरि

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* SRA on Samay and Ragas
* SRA on Ragas and Thaats
* Rajan Parrikar on Ragas

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गौरीरागः

**गौरीरागः** (Gauri Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । पूर्वि थाट् गणस्य रागः भवति । करुणरसः तथा शृङ्गाररसयोः प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः ऋषभः (रे) भवति । एवं संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । ओढव तथा सम्पूर्णजात्यासहितः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः सायङ्कालः भवति ।

*आरोहः - सा रे प म प नि सां 
*अवरोहः - सां नि ध प, म प ग रे म ग रे सा
*पक्कड - ध प म प, म ग, म ग रे सा

## समयः
सायं ५ तः ७ पर्यन्तं भवति।

## थाट्
*पूर्वि

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
बठिण्डामण्डलम्

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्य राज्यस्य किञ्चन मण्डलम् अस्ति भटिण्डामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भटिण्डा।

वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुणकलिरागः

**गुणकलिरागः** (Gunakali Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः । भैरव थाट् गणस्य रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः षड्जः(स) भवति। संवादिस्वरः पञ्चमः (प) भवति । वीररसप्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य प्रशस्तकालः प्रातःकालः भवति।

*आरोहः- स रे म प ध स 
*अवरोहः - स ध प म रे स 
*पक्कड - ध प म प म- रे स, ध स

## समयः
प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति।

## थाट्
*भैरव

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
जालन्धरमण्डलम्

भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति जलन्धरमण्दलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति जलन्धरनगरम्।

वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बिभासरागः

**बिभासरागः** (Bibhasa Raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति । भैरव थाट् गणस्य रागः भवति । ओडव जात्यासहितः रागः भवति। प्रातर्गेयः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः धैवतः (ध) भवति। गान्धारः (ग) संवादिस्वरः भवति । ’रे’ तथा ’ध’ स्वरौ कोमलस्वरौ भवतः । गप तथा मध स्वरसमूहौ रसोत्पादकौ भवतः । अस्मिन् रागे पञ्चमे (प) वैशिष्ट्यम्  अस्ति ।  वीररसप्रतिपादकः रागः भवति ।

*आरोहः - स रे ग प ध स 
*अवरोहः - स ध प ग रे स 
*पक्कड - ध प ग प, ध प ग-रे स

## समयः
प्रातः ६ तः ८ पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति ।

## थाट्
*भैरव

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga 

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
फतेहगढसाहिबमण्डलम्

भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन जनपदम् अस्ति फतेहगढ साहिब् जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फतेहगढ साहिब् नगरम्।

वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बर्नाला

भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बर्नालामण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बर्नालानगरम् ।

वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
साहिबजादा-अजितसिंहनगरमण्डलम्

भारते किञ्चनराज्यम् अस्ति पञ्जाब् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति अजितगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति साहिबजादा अजितसिङ्गनगरम्

#पुनर्निदेशन मोहाली

वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
फतेहगढसाहिब-नगरम्

भारतदेशे पञ्जाबराज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति फतेहगढ साहिब् मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति फतेहगढ साहिब् नगरम् ।

वर्गः:पञ्जाबराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
गुण्टूरु-नगरम्

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति आन्ध्रप्रदेशः । अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति गुण्टूरुमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गुण्टूरुनगरम् । अत्रत्याः मरीचिकाः समग्रे भारते कटुतायै प्रसिद्धाः सन्ति ।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ध्रुपद्

**ध्रुपद्** (Dhrupad) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । **ध्रुपद्** उत् **ध्रुवपद**, **होरि** उत **धमार्**, **खयाल्** उत **ख्याल्**, **ठुमरि**, **टप्पा**, **दाद्रा**, **तराना**, **तिरवत्**, **गजल्**, **खव्वालि**, **सादरा**, **खमसा**, **लावणि**, **चतुरङ्ग**,**भजन्**, **सरगम्**, **रागमाला** इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः **ध्रुपद्** भवति । १५ शतकात् अस्य प्रकारस्य आविर्भावः जातः । ग्वालियरप्रान्तस्य भूपालकेन 'मानसिंहेन' अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः इति । अस्य प्रकारस्य गायकः अपि आसीत् । तेनैव प्रचारोपि प्राप्तः । अस्य अस्थानस्य गायकौ चरजनायकः तथा भगवान् थोण्डश्च मिलित्वा अस्य प्रकारस्य परिष्कारादिकं कृतवन्तौ इति श्रूयते ।

## श्लोकाः
"भावभट्टकृत अनूपसङ्गीतरत्नाकरे" **ध्रुपद्** प्रकारस्य निरूपणश्लोकाः एवं सन्ति।
**गीर्वाणवाद्यदेशीयभाषासाहित्यराजतम्।**
**द्विचतुर्वाक्यसम्पन्नं नरनारीकथाश्रयम्॥**
**शृङ्गाररसभावाद्यं रागालापपदात्मकम्।**
**पादान्तानुप्रासयुक्तं पादानां युगलञ्च वा॥**
**प्रतिपादं यत्र बद्धमेवं पादचतुष्टयम्।**
**उद्ग्राहध्रुवकाभोगान्तरं ध्रुवपदं स्मृतम्॥**

## गायकाः
अस्य प्रकारस्य पुरातनगायकाः, अकबरस्य संस्थाने विद्यमानः स्वामि हरिदासः तथा अस्य शिष्यौ तानसेनः, मञ्जुनाथश्च प्रसिद्धाः भवन्ति ।

## स्वरूपम्
**ध्रुपद्** प्रकारस्य गानानि साधरणतया प्रौढभाषासहितानि भवन्ति । तत्त तत्त रागाणां स्वर, ताळ, लयादयः सीमिताः निश्चिताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे अलङ्कारवैखरिविन्यासादीनां तथा विशेषतान्-वितानादीनाम् अवकाशः नभवति । बोल् तान्, दुप्पट्टु, तिप्पट्टु, चौपट्टु, गमकादीनां सङ्गतयः अस्मिन् प्रकारे अन्तर्भूताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गानं कर्तुं पुरुषयुक्तः कण्ठः अपेक्षितः भवति । अस्मिन् प्रकारे स्थायी, अन्तरा, सञ्चारी तथा आभोगादयः सोपानानि सन्ति । वीररसस्य, शृङ्गाररसस्य, शान्तरसस्य तथा भक्तिरसस्यच प्रतिपादकः भवति । **ध्रुपद** गीतस्य प्रमुखशब्दान् विभिन् लयादिषु पदच्छेदादिकं कृत्वा रागस्य रसभावं प्रकटीकुर्वन्ति ।

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वरङ्गल-नगरम्

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यमस्ति तेलङ्गाना। अस्य राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमस्ति वरङ्गलमण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति वरङ्गल्नगरम्।

वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
चिक्रोडः

thumb|left|चिक्रोडः

चिक्रोडाः मध्यमगात्रीयाः प्राणिनः दंशक परिवारस्य सदस्याः । अस्मिन् वर्गे वृक्षवासी , भूवासी, नभगामी चिक्रोडाः इत्यादि भेदाः भवन्ति । अमेरिका युरेशिया तथा आफ्रिका भूखण्डानां मूलनिवासिनः चिक्रोडाः ४ कोटि वर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ जाताः । ते आनित्यहरिद्वर्णप्रदेशात् मरुभूमि पर्यन्तं सर्वेषु भूप्रदेशेषु वस्तुं शक्यन्ते । ध्रुवप्रदेशः तथा अतिशुष्कभूभागाः तैः न वासयोग्याः ।
रामायणे सेतुबन्धनाख्याने विक्रोडस्य उल्लेखः अस्ति । सेतुबन्धनेन सदृशं महाकार्ये लघुजीवेन चिक्रोडेन अपि भागः गृहीतः । अन्य भारतीय भाषासु तमिळु- अनिल्, तेलुगु- वुदुत, मलयाली- अन्नन्, कन्नड- अळिलु, - इति नामनि संबोध्यते।

### शरीररचना 
चिक्रोडाः लघुजीवाः । कुब्जे शरीरे  केशसमृद्धः पुच्छः, विशालानि नेत्राणि च भवन्ति । केशाः मृदुदुकूलमिव भासन्ते । प्रत्येकेपादे ५ अंगुल्यः विद्यन्ते । पादाग्रः यः वृक्षारोहणे सहायकः, मृदु भूत्वापि दृढः वर्तते । तेषां हृदयभागे तथा अन्य निम्नाङ्गेषु स्थितेभ्यः स्पर्शाङ्गेभ्यः उत्कृष्टं स्पर्शज्ञानं ते प्रदर्शयन्ति । विशालनेत्रयुक्ताः चिक्रोडाः तीक्ष्णं दृष्टिसामर्थ्यमपि आप्नुवन्ति । चिक्रोडानां दन्ताः शक्तिशाली भवन्ति आजीवनपर्यन्तं वर्धन्ते च ।आहारकर्तनार्थं मुखस्य अन्ते स्थलावकाशः विद्यते । चिक्रोडानां आयुः षट् वर्षाणि । नगरवासी चिक्रोडाः वाहनाघातेन ग्रामवासिनः आहाराभावेन च आकालमरणं प्राप्नुवन्ति । 
### आहारम् 
मूलतः चिक्रोडाः शाकाहारिणः शुष्कफलानि बीजानि शाकानि च खादन्ति । यदा शाकाहारः अलभ्यः तदा कीटान् अण्डानि  पक्षिशावकान् सर्पशावकान् च खादन्ति । समशीतोष्णप्रदेशे ग्रीष्मः तेषां कृते कठोरकालः । यतः भूमौ स्थितानि बीजानि अङ्कुरितानि । अपिच नवाहारोत्पादनं यावत् न संभवति । शीतप्रदेशेषु अधिकशः कीटानेव भक्षयन्ति । 
### व्यवहारः 
चिक्रोडानां सन्तानोत्पत्तिः वर्षे एक या द्विवारं भवति । गर्भावस्था त्रि – षट् सप्ताहात्मकी । जात्यानुसारेण सन्तानसंख्यासु भेदाः सन्ति । नवजातः चिक्रोडः दन्तहीनः दृष्टिहीनः च वर्तते । चिक्रोडा षट्- दशसप्ताह पर्यन्तं स्तन्यपानं कुर्वती शिशून् पालयति । प्रथमवर्षान्ते चिक्रोडशिशुः यौवनावस्थां प्राप्नोति । भूवासिनः चिक्रोडाः समाजपेमिणः किन्तु वृक्षवासिनः एकाकिनः भवन्ति । भू तथा वृक्षवासी चिक्रोडाः दिनचराः किन्तु नभगामीचिक्रोडाः निशाचराः वर्तन्ते 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Tree of Lifeः Sciuridae 
* Squirrel Tracksः How to identify squirrel tracks in the wild
* National Geographic link on Squirrels 
* List of names of squirrel taxa 

वर्गः:प्राणिनः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:परिशीलनीयानि
धमार्

**धमार्** (Dhamar) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । **ध्रुपद्** उत् **ध्रुवपद**, **होरि** उत **धमार्**, **खयाल्** उत **ख्याल्**, **ठुमरि**, **टप्पा**, **दाद्रा**, **तराना**, **तिरवत्**, **गजल्**, **खव्वालि**, **सादरा**, **खमसा**, **लावणि**, **चतुरङ्ग**,**भजन्**, **सरगम्**, **रागमाला** इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः **धमार्** भवति। किन्तु ताळे, तथा लये ध्रुपद् प्रकारस्य साम्यत्वं विद्यते । तथैव आलापे नों तों मिलितः भवति । दुगुन्, चौगुन्, बोल् तान्, गमकादयः प्रमुखाः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गमकप्रयोगाय विशेषस्थानम् अस्ति । तत्त तत्त रागाणां गीतानां शब्दान् स्व स्व रागस्य स्वरैः धमार् ताळे संयोज्य गायन्ति ।  पूर्वं पखवाज् सहवाद्यम् आसीत् । इदानीं “तबालावाद्यं” प्रमुखं सहवाद्यम् अस्ति । अयं प्रकारः १८ तम शतकपर्यन्तं जनप्रियम् आसीत् । लयस्य गणनायाः रीतिः कष्टम् इत्यतः क्रमेण क्षीयमाणम् अस्ति इति केचनपण्डितानाम् अभिप्रयः ।

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
खयाल्

**खयाल्** (Khyal) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः ।  हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । **ध्रुपद्** उत् **ध्रुवपद**, **होरि** उत **धमार्**, **खयाल्** उत **ख्याल्**, **ठुमरि**, **टप्पा**, **दाद्रा**, **तराना**, **तिरवत्**, **गजल्**, **खव्वालि**, **सादरा**, **खमसा**, **लावणि**, **चतुरङ्ग**, **भजन्**, **सरगम्**, **रागमाला** इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः **खयाल्** भवति । "फारसी" भाषायां खयाल् शब्दस्य "विचारः" उत "कल्पना" इत्यर्थः भवति । रागस्य नियमपालनं कुर्वन्तः कल्पनानुसारं विभिन्न तान् तथा आलापान् विस्तारं कुर्वन्तः एकताल्: त्रिताल:, झुमरा, आधा चौताल: इत्यादिषु तालेषु गानं कुर्वन्ति । खयाल् गीतेषु शृङ्गाररसस्य प्रयोगाः अधिकतया दृश्यन्ते । खयाल् गायने जलद तान् गिटकरी इत्यादयः प्रयोगाः प्रसिद्धाः सन्ति । स्वराणां वैचित्र्यं तथा चमत्कारदर्शनार्थं खयाले विभिन्न तान् स्वीकुर्वन्ति । ध्रुपद् प्रकारे यथा विद्यमानगाम्भीर्यं तथा भक्तिरसः भवति तथा खयाल् प्रकारे नभवति ।

## विभागः
अस्मिन् प्रकारे विभागद्वयं भवतः। 
***बडाखयाल्**-  विलम्बितलये गायन्ति चेत् बडाखयाल् इति व्यवहारः।
***छोटाखयाल्**-  द्रुतलये गायन्ति चेत् छोटाखयाल् इति व्यवहारः। 
गायकः यदा खयाल् गानारम्भं करोति तदा विलम्बितलये एव आरम्भं करोति । विलम्बित एकताल्, तीनताल्, झमरादिषु गायति । समनन्तरमेव छोटाखयाल् गायति । मध्य उत ध्रुतलये आरम्भं करोति । प्रायः त्रिताल् उत द्रुत एकताले गायति । एकस्मिन् समये यदा प्रकारद्वयस्य गानं भवति तदा एकस्मिन् एव रागे गायन्ति । किन्तु, बोल् उत कवितायाः (चीज्) व्यत्यासः दृश्यते । मोघलसाम्राज्ये महम्मद षा रङ्गीले काले(१७१३) प्रसिद्धौ खयाल् गायकौ सदारङ्गअदारङ्गौ आस्ताम् । आभ्यां सहस्राधिकखयाल्कविताः रचिताः ।अधिकाः शिष्याः आसन् ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Some words about Khyal Retrieved 2007-06-10
* Khyal - Fantasy in Music  Retrieved 2007-06-10

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
अनन्तनागमण्डलम्

भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति अनन्तनागमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अनन्तनागनगरम्।

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि

## जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानाम् आवलिः
*अनन्तनागमण्डलम्
*उधमपुरमण्डलम्
*कठुवामण्डलम्
*कार्गिलमण्डलम्
*कुप्वाडामण्डलम्
*जम्मूमण्डलम्
*डोडामण्डलम्
*पूञ्छमण्डलम्, भारतम्
*पुलवामामण्डलम् 
*बडगांवमण्डलम्
*बारामूलामण्डलम्
*लेहमण्डलम्
*राजौरीमण्डलम्
*श्रीनगरमण्डलम्
*बण्डिपोरामण्डलम्
*गण्डेरबालमण्डलम्
*किस्त्वारमण्डलम्
*कुल्गांवमण्डलम्
*रामबनमण्डलम्
*रियासीमण्डलम्
*साम्बामण्डलम्
*शुपियामण्डलम्

## जम्मूकाश्मीरराज्यम् (JK)
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लेहमण्डलम्

चित्रपाठ्यम्=नामग्याल त्सेमो गोम्पा|लघुचित्रम्|नामग्याल त्सेमो गोम्पा
लेहमण्डलं भारतस्य लद्दाख-राज्यस्य केन्द्रशासितमण्डले स्थितं मण्डलम् । ४५,११० कि.मी.परिमितं क्षेत्रं केवलं कच्छतः लघुतरं देशस्य द्वितीयं बृहत्तमं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लेहनगरम्।

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
दश अवताराः

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहोऽथ वामनः ।
रामो रामश्च रामश्च कृष्णः कल्किश्च ते दशः ॥

दशावताराः के के-
:1. मत्स्यः (सरलशरीरम्, जलेन विना न जीवेत्)
:2. कूर्मः (पादाः आगतवन्तः, भूमिउपरि चलितुं शक्नोति)
:3. वराहः (तीव्रधावनसामर्थ्यं, किञ्चित् विकसितः)
:4. नृसिंहः (नरः अस्ति किन्तु मुखः सिंहस्य अस्ति)
:5. वामनः (पूर्णविकसित मानवः किन्तु किञ्चित् लघुः अस्ति)
:6. परशुरामः (पूर्णविकसितः किन्तु बहु क्रोधिस्वभावः)
:7. श्रीरामः (सौम्यस्वभावः, धनुषंधारयति)
:8. बलरामः (हलं धारयति, कृषिकार्यस्य परिचायकः)
:9. श्रीकृष्णः (वंशीधारयति, बहुकलाविशेषज्ञः)
:10. कल्किः (न आगतवान)

प्रथम पञ्चावताराः देहविकासपरिचायकाः अग्रे पञ्चवताराः संस्कृतिविकासपरिचायकाः | वैज्ञानिकरुपेण चिन्तयामः तर्हि एषा व्याख्या सत्यं दृश्यते |

वर्गः:हिन्दुदेवताः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
केदाररागः

**केदाररागः** (kedara raga) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति। "कल्याण" थाट् गणस्य रागः भवति। शृङ्गारवीररसयोः प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः शुद्धमध्यमः भवति । एवं संवादिस्वरः षड्जः  भवति। 
thumb|left|केदार रागिणी

*आरोहः - स म, म प ध प नि ध स 
*अवरोहः - स नि ध प, म प, ग म रे स 
*पक्कड - स म, म प ध प म, प म- रे स 

## समयः
रात्रौ ८ तः १० पर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति।

## थाट्
*कल्याण 

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*SRA on Samay and Ragas
*SRA on Ragas and Thaats
*Rajan Parrikar on Ragas
*Listen to Raga  

वर्गः:हिन्दुस्थानिरागाः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
टप्पा

**टप्पा** (Tappa) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः ।  हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । **ध्रुपद्** उत् **ध्रुवपद**, **होरि** उत **धमार्**, **खयाल्** उत **ख्याल्**, **ठुमरि**, **टप्पा**, **दाद्रा**, **तराना**, **तिरवत्**, **गजल्**, **खव्वालि**, **सादरा**, **खमसा**, **लावणि**, **चतुरङ्ग**,**भजन्**, **सरगम्**, **रागमाला** इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः **टप्पा** भवति । पञ्जाबिभाषायां अस्य टप्पा पदस्य कूर्दनम् इत्यर्थः । अयं प्रकारः ठुमरि प्रकारस्यापेक्षया कठिणं भवति । अतः ’टप्पा’ प्रकारस्य गायकाः न्यूनाः सन्ति । पोश्तो, उर्दु, पञ्जाबिभाषासु टप्पा गीतानि सन्ति । शोरिमिया इत्यनेन १८ तमे शतके अस्य प्रकारस्य आविष्कारमकरोत् । अनेनैव नैकानि गीतानि रचितानि । स्वयमेव अस्य प्रकारस्य प्रचारमपि कृतवान् । टप्पा प्रकारः गच्छताकालेन लखनौ तथा वारणस्यां प्रचारं सम्प्राप्य जनमनरञ्जकः प्रकारः जातः । प्रायशः टप्पा गायनं मध्यलये कुर्वन्ति । अवरिहि, गमक, तान्, इत्याख्यानि अस्य प्रकाराय विशेषतया रञ्जकोत्पत्यादिषु सहकृतानि भवन्ति । शृङ्गाररसस्य प्रतिपादकः प्रकारः भवति । अस्मिन् प्रकारे ’स्थायी’ तथा ’अन्तरा’ इति द्वे विभागे भवतः । साधारणतया ठुमरि प्रकारं एषु रागेषु गायन्ति तेषु एव टप्पा प्रकारमपि गायकाः गायन्ति ।

## प्रसिद्धाः
*पण्डित् शङ्कररावः अस्य प्रकारस्य प्रसिद्धः गायकः ।        
*पण्डित् शरच्चन्द्रः आरोळकर् सध्यःकालीनः प्रसिद्धः गायकः भवति ।

## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* on Google books

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
बडगांव

भारतस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति बडगांवमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बडगांव ।

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ठुमरि

**ठुमरि** (Thumri) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । **ध्रुपद्** उत् **ध्रुवपद**, **होरि** उत **धमार्**, **खयाल्** उत **ख्याल्**, **ठुमरि**, **टप्पा**, **दाद्रा**, **तराना**, **तिरवत्**, **गजल्**, **खव्वालि**, **सादरा**, **खमसा**, **लावणि**, **चतुरङ्ग**,**भजन्**, **सरगम्**, **रागमाला** इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः **ठुमरि** भवति । ठुमरि प्रकारः भावनाप्रधानः भवति । अस्मिन् प्रकारे खयाल् प्रकारस्यापेक्षया गायने स्वातन्त्र्याधिक्यं भवति । विप्रलम्भशृङ्गारकरुणरसयोः प्रतिपादकः प्रकारः भवति । नृत्यगानस्य आङ्गं भवति अयं प्रकारः। अस्मिन् प्रकारे मूलरागाणां सह स्वान्तरङ्गाय यथा मिलिताः भवन्ति, तादृश अन्यान्य रागाणां योजना शक्या ।

## इतिहासः
“शोरिवंशस्य” **गुलाम् नबि** इत्यने अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः । गच्छताकाले लखनौ प्रान्तस्य “वझीर् अलीशाहस्य” आस्थाने ‘कदरपीया’,’ललनपियौ’ आस्ताम् । एतौ उभौ अपि अस्य प्रकारस्य प्रचारं प्रसिद्धिञ्च सम्पादितवन्तौ । एवं बन्दादीन् महाराज् नामकोऽपि ठुमरि गीतानि रचयित्वा प्रचारं कृतवान् । ठुमरि प्रायः पीलु, काफि, खमाज, देश, झंझोटि, जोगिया, पहाडि, तिलक् कामोदादिषु रागेषु गायन्ति । अस्मिन् प्रकारे स्वराणां सूक्ष्मविन्यासाय अवकाशोऽस्ति । भावरसप्रदर्शनाय विशेषतया अयं प्रकारः सहायं करोति । ठुमरि प्रकारं प्रायः ‘पूरब्’, ‘पञ्जाबि’, ‘दिल्लि’, ‘पहाडि’ चतुर्षु अङ्गेषु (विभागेषु) गायन्ति ।

## प्रसिद्धाः गायकाः
*प्राचीनाः
बडीमैना, छोटीमैना तथा विद्याधरी अन्याश्च। 
*नव्याः
भय्यागणपतराव्, मौजद्दीन खान्, गिरिजादेवी, अब्दुल् करींखान्, सोनीजि, भय्याश्याम लालजी, उस्ताद् बरकत अलीखान्, उस्ताद बडेगुलाम् अलीखान्, सिद्देश्वरीदेवि, बडिमोतीबायि, रसूलन् बायि, बेगम् अख्तर्, गिरिजादेवी, सुरेशबाबु इत्यादयः  भवन्ति।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
*IndoClassical.com - Classical Indian music 
*http://www.chandrakantha.com/articles/indian_music/thumri.html 

वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतप्रकाराः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
गुल्मार्ग

’Medow of flowers’ , स्विट्झर्ल्याण्ड् आफ् इण्डिया’ इति प्रख्यातम् एतत् स्थानं जहाङ्गीरस्य प्रियं स्थानम् आसीत् ।पूर्वम् अस्य स्थलस्य गौरीमार्ग इति नाम आसीत् । अत्र हरितकटः प्रसारितः इव तृणावृतप्रदेशः सदा हरिद्वर्णेन भवति । वनपुष्पाणि अत्र सुन्दराणि सन्ति । सागरस्तरतः २७३० मीटर् उन्नतप्रदेशे एतत् स्थलमस्ति । युवानः अत्र पर्वतारोहणं कुर्वन्ति । अल्पथेरसरोवरं, बीड् चीनार वृक्षाः हिमे स्केटिङ्ग्,  स्कीयिङ्ग्,  ‘पोनी’ उपरि ट्रेकिङ्ग इत्यादीनि अतीवरमणीयानि ।

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
पहलगांव

सागरस्तरतः ५०० पाद परिमितोन्नते स्थितम् एतत् नगरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । अत्र लिडडार्, तथा शेषनाग नद्यौ प्रवहतः । लिड्डारप्रपाते पर्वतारोहणं कर्तुं शक्यते । वृत्ताकारकः अत्रत्यः कश्चन वाहनमार्गः १० कि.मी दीर्घः  अस्ति । पैनवृक्षैः आवृतः एषः प्रदेशः सदा स्वर्णवर्णमयः अस्ति । इतः काश्मीर-उपत्यकायाः दर्शनं कर्तुं शक्यते । जनाः अमरनाथयात्रार्थं एतेन मार्गेण गच्छन्ति । अमरनाथगुहा ४७ कि.मी दूरे अस्ति।
## वाहनमार्गः
श्रीनगरतः लोकयानानि सन्ति । श्रीनगरतः ९५ कि.मी

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
सोनमार्गः

सोन्मार्गस्थाने  अपि अतीवसुन्दरदृश्याणि द्रष्टुं शक्यन्ते । सागरस्तरतः २७४० मीटर् उन्नतः प्रदेशः अयम् ।अत्र वनपुष्पाणि अतीव सुन्दराणि सन्ति । पिर् पैन इत्यादि वृक्षाणां स्थानम् इदम्। वन पुष्पाणि भूमौ विकीर्णानि भवन्ति । पर्वतारोहणम् अत्र अतीवानन्ददायकं भवति । श्रीनगर ८४ कि.मी दूरे श्रीनगर-लडाख् मार्गे एतदस्ति ।

वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
लदाख

**लदाखम्** वा **लद्दाख़म्** (लद्दाखी: ལ་དྭགས; ) भारतत्वेन केन्द्रशासितप्रदेशेन प्रशासितः प्रदेशः यत् बृहत्तरस्य कश्मीरप्रदेशस्य भागः भवति, १९४७ तः भारत-पाकिस्थान-चीन-देशानां मध्ये विवादस्य विषयः अभवत् च । लघुतिब्बत् (Little Tibet), चन्द्रभूमि (the Moonland), अन्तिम शाङ्ग्रीला (Last Shangrila) इत्येतानि लदाख् प्रदेशस्य अपरनामानि । एषः प्रदेशः टिब्बतदेशसंस्कृतियुक्तः अस्ति । पूर्वं चीनदेशं गन्तुम् एषः प्रदेशः मार्गस्थं विश्रान्तिधाम आसीत् । अधुना सार्वजनिकानां प्रवेशः नास्ति । केवलं सैनिककेन्द्रम् अस्ति । लेहराजगृहे सर्वजनानां प्रवेशः अस्ति । अत्र आगन्तु विमानसौकर्यमस्ति । श्रीनगरतः ४३४ कि.मी दूरे एषः प्रदेशः अस्ति । अत्र समीपे ‘गोम्पा’ (बुद्धमन्दिरम्), बुद्धस्य विग्रहाः च सन्ति । समीपे अनेकस्थलेषु “गोम्पाः” बुद्धमन्दिराणि सन्ति ।

२०१९ अगस्तमासे जम्मूकाश्मीरपुनर्गठनम् अधिनियमानुसरणं लद्दाखस्य स्थापना भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशरूपेण कृता । ततः पूर्वं जम्मूकाश्मीरराज्ययाः भागः आसीत् । लद्दाख् बृहत्तमः द्वितीयः न्यूनतमः जनसङ्ख्यायुक्तः च भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशः ।

## कालः
जूनमासतः सप्तम्बरपर्यन्तम् एव अत्र वासः कर्तुं शक्यते । अन्यमासेषु अतीवशैत्यं भवति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* जम्मूकाश्मीरराज्यम्
* जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)
* लद्दाखीभाषा
* बाल्टीभाषा
* गिलगित-बाल्टिस्थानम्
* कारगिलयुद्धम्
* भारतस्य राज्यानि
* भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
कुल्लू

पूर्वम् अस्य स्थानस्य कुलन्तपित इति नाम आसीत् । अस्य अर्थः The end of the habitable world इति । हिमालयस्य उन्नतस्थले १२१९ मीटर् उन्नतस्थाने स्थितं पर्वतस्थानम् एतत् । बियास्(व्यासनदी)नदीतीरे स्थितम् एतत् स्थानं मण्डलकेन्द्रमस्ति । अत्र फलवाटिकाः पैनवृक्षाः च अतीव सुन्दराः सन्ति । पर्वतारोहणं पादचारणं मीनानां ग्रहणं च  अत्र मनोरञ्जनार्थं क्रीडारुपेण च  जनानां कार्याणि सन्ति । एतस्य  Silver Village  इति अपि नाम वर्तते ।
कुलुप्रदेशे दसरामहोत्सवं वैभवेण आचरन्ति । तदा जनाः काहलानि, तालवाद्यानि, शृङ्गवाद्यानि च गृहीत्वा स्थानीयदेवतायाः यात्रां कुर्वन्ति । प्रमुखाय देवाय रघुनाथाय वन्दनानि अर्पयन्ति । इतः बिजलीमहादेवमन्दिरस्य दर्शनमपि कर्तुं शक्यते । नग्गर (२४ कि.मी) मणिकर्ण (४५ कि.मी) इतरदर्शनीयस्थानानि सन्ति । मणिकर्णप्रदेशे उष्णजलनिर्झराणि सन्ति ।
नग्गर् पत्तनं पूर्वं राजधानी आसीत् । अस्मिन् दुर्गे राज्ञः निवासः प्रशासनम् इत्यादिकम् आसीत् । दुर्गसमीपे चतुर्भुजविष्णुदेवालयः, त्रिपुरसुन्दरीदेवालयः मुरलीधरकृष्णमन्दिरं च आकर्षकाणि सन्ति । शिवदेवालयः ११ शतके निर्मितः अस्ति । 
## मार्गः
शिम्लातः २३५ कि.मी ।

वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बारोग् सुरङ्गमार्गः

बारोग् सुरङ्गः
‘काल्कासिम्ला’ विशिष्टः धूमशकटमार्गः अस्ति । तत्र प्रायः २ कि.मी दीर्घः सुरङ्गमार्गः मध्ये आगच्छति । बारोग् नामकः अभियन्ता ।एतत् निर्मितवान् । एषः सुरङ्गमार्गः ३३ तमः अस्ति । क्रिस्ताब्दे १९०० १९०३ मध्ये एषः सुरङ्गः रचितः अस्ति UNSCO संस्था एतत् विश्वपारम्पारिकस्थानानां पट्टिकायां योजितवती अस्ति । दशनिमेषान् यावत् सुरङ्गे एव प्रयाण भविष्यति ।

वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि

## हिमाचलप्रदेशः (HP)
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
भाक्राजलबन्धः

लघुचित्रम्|Pt. Jawaharlal Nehru with group of engineers who constructed Bhakra Dam 03

भारतसर्वकारस्य बृहतीसु नवनिर्माणस्य विविधोद्देशयोजनासु एषः जलबन्धः अन्यतमः । सत्लज्नद्याः मार्गे एषः जलबन्धः निर्मितः वर्तते। पञ्जाबराज्ये जलसेचनकार्यार्थं ७४० पादोन्नतः जलबन्धः निर्मितः एषः। अनेन कृषिकार्ये महानुपकारः अभवत् । रात्रौ अत्र दीपालङ्कारं कुर्वन्ति । सायङ्काले वर्णमयदीपप्रकाशे अत्र अतीवसुन्दरं दृश्यं भवति ।
## विमानमार्गः
देहलीश्रीनगरचण्डीगढनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । विमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरे अस्ति ।
## धूमशकटमार्गः
काल्का-शिम्लान्यारोगेज् धूमशकटमार्गे (९६ कि.मी) विशेषधूमशकटयानं गच्छति । प्रवासकालः अतीवमन्दः ,तन्नाम षट् घण्टात्मकः अस्ति । प्रवाससमये उभयतः अपि दृश्याणि अतीव सुन्दराणि सन्ति ।

## वाहनमार्गः
चण्डीगढतः ११७ कि.मी । मनालीतः २८० कि.मी,  देहलीतः ३८० कि.मी । वसत्यर्थम् आहारवसतिगृहाणि सन्ति । 
## कालः
एप्रिल् मासतः अक्टोबरमासपर्यन्तम् अत्र आगमनाय उत्तमः कालः भवति । शीतकाले अतीव शैत्यं भवति ।

वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
बिलासपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति बिलासपुरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बिलासपुरम् ।
## बाह्यसम्पर्कतन्तु
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
मनाली

प्रपातनगरम् इत्यपि ख्यातम् अस्ति एतत् नगरम् ।
‘मनु’ इति शब्दतः मनाली इति नाम आगतम् अस्ति । पुराणानुसारं प्रलयकाले मनुमहर्षिः सप्तर्षिभिः सह अत्र नौकया आगतवान् । प्रपाते यदा जलं पूर्णमभवत् तदा उन्नते प्रदेशे स्थितवान् । अनन्तरं पुनः नवसृष्टिं कृतवान् । एकां नदीम् अत्रैव त्यक्त्वा गतवान् सा नदी मानरलु इति प्रसिद्धा अस्ति । मनालीप्रदेशे मनुमहर्षेः मन्दिरम् अस्ति ।
अत्र स्थितः हिडिम्बादेवालयः धुङ्ग्रिटेम्पल् नाम्ना ख्यातम् अस्ति  । वसिष्ठगुहा इति स्थाने उष्णजलनिर्झरः अस्ति । जगत्सुख (६ कि.मी), अर्जुनगुम्फ्(गुहा), नेहरुगुम्फ, सोलाङ्ग् -उपत्यका (१४. कि.मी) रोहताङ्ग्पास् (५६कि.मी) इत्यादिस्थानानि दर्शनीयानि सन्ति ।
बियास्नद्याः शिलासु प्रवहणदृश्यं मनमोहकमस्ति । हिमपर्वतेभ्यः पर्वतशिखराणां दर्शनं मनालीप्रदेशस्य वैशिष्ठयम् अस्ति । मनालीस्थाने शीतकाले ग्रीष्मकाले च विविधाः क्रीडाः प्रचलन्ति । स्कीयिङ्ग्, हेलीस्कीयिङ्ग् मौण्टेनियरिङ्ग्,  कियाकिङ्ग्,  हैकिङ्ग् इत्यादयः । युवजनानां जनप्रियं  ‘हनिमून् प्लेस्’(मधुचन्द्रस्थानम्) विवाहानन्तरीयप्रवासस्थानम् इति अस्य प्रसिद्धिः अस्ति । 
## मार्गः
शिम्लातः २३५ कि.मी ।
## विमाननिस्थानम्
भुन्तार् इति 
## धूमशकटनिस्थानम्
चण्डीगढ समीपनिस्थानम् ।
## वाहनमार्गः
जोगिन्दरनगरतः ४५ कि.मी । पठानकोटतः २८५ कि.मी । धर्मशालातः २१४ कि.मी । चण्डीगढतः ५१२ कि.मी । वसत्यर्थम् अनेकानि आहारवसतिगृहाणि सन्ति ।

वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य गिरिधामानि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
शिवपुराणम्

:**इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् ।**
:**बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥**
भारतीय परम्परायां वेदाः नितराम् इतराणामपेक्षया स्वस्व महोन्नतस्थानं भजन्ते। वेदे निहितार्थान् स्मृतिपुराणादयः स्फुटयन्ति। वेदे निहितार्थान् पामराः अवगन्तुम् आशक्ताः इत्यतः महर्षयः वेदार्थधारां पुराणादिषु प्रवहितं हितं दृष्यते। अत्र “शृतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत्” इति, कालिदासोक्तिः एव प्रमाणम्। जगति भासमाने भारते प्रसिद्धानि अष्टादशपुराणानि व्यासरचितानि राराजन्ते। तानि,
**मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।**
:**अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥** इति,
उक्तानि विहाय अन्यानि पुराणानि अपि परम्परायां दरीदृश्यन्ते। तेषु शिवपुराणमपि एकम्। सामान्यतः पुराणेषु त्रयो विभागाः दृश्यन्ते। ते क्रमशः कथाभागः, कर्म उत उपासनाभागः, तत्वनिरूपणाभागश्च भवन्ति। अस्मिन् शिवपुराणेऽपि एते विभागाः सन्ति। व्यासरचितं सुन्दरं पुराणं भवति। 
## विभागाः
thumb|250px
अस्मिन् शिवपुराणे ७ संहिताः सन्ति।
*विद्येश्वरसंहिता – अस्यां संहितायां शिवाराधनक्रमविषये निरूपितं भवति।
*रुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवकथा निरूपिता अस्ति। 
*शतरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शिवशतावतारनिरूपणम् अस्ति।
*कोटिरुद्रसंहिता – अस्यां संहितायां शैवसम्बन्धिततीर्थक्षेत्राणां स्वरूपनिरूपणम् अस्ति।
*उमासंहिता – अस्यां संहितायां नरकस्वर्गादीनां विषये स्फुटतया निरूपितं दृश्यते।
*कैलाससंहिता-
*वायवीयसंहिता- अस्यां संहितायां प्रणवस्वरूपम्, तत्वमस्यादिमहावाक्यानां निरूपणम्, नैकानां उपनिषद् वाक्यानाम् अर्थादीनां निरूपणं कृतं दृश्यते। एवं सत्कर्मानुष्ठानम्, वेदान्तविचारान् च निरूपितं दृश्यते।

## वैशिष्ट्यम्
श्रीमत् शङ्करभगवत्पादः स्वसूत्रभाष्ये अस्मिन् पुराणे विद्यमानान् श्लोकान् प्रमाणत्वेन उदाहरति। अनेनैव ज्ञायते अस्य पुराणस्य माहात्म्यम्। एव अन्ये ग्रन्थकाराः अपि स्व स्व ग्रन्थेषु प्रमाणत्वेन उदाहरन्ति।
## बाह्यसम्पर्कतन्तुः
* Shiva Purana in Sanskrit, Book (1–10) PDF files 
* Essence of Shiva Purana - selected verses, Sanskrit and English
* शिव पुराण सारश्रेणी: Essence of Shiva Purana - selected verses
* Facebook: Shiva Purana - Essence in selected verses

वर्गः:पुराणानि
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः

वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
हिडिम्बा

पाण्डवेषु अन्यतमस्य भीमस्य पत्नी हिडिम्बा । राक्षसकुले जाता चेदपि एषा परमसाध्वी पतिव्रता च आसीत् । अस्याह् पुत्रः एव घटोत्कचः
‎

वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
सिखमतम्

**सिक्खमतम्** () इति किञ्चन मतं विद्यते । अस्य मतस्य प्रवर्तकः गुरुनानकः ।

## सिखगुरूणां समयः

ImageSize = width:1100 height:200
PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55
Alignbars = justify
DateFormat  = yyyy
Period = from:1469 till:1708
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
  id:1    value:green      legend:1469-1539
  id:2    value:gray(0.40) legend:1504-1552
  id:3    value:orange     legend:1479-1574
  id:4    value:blue       legend:1534-1581
  id:5    value:purple     legend:1563-1606
  id:6    value:green      legend:1595-1644
  id:7    value:gray(0.40) legend:1630-1661
  id:8    value:orange     legend:1656-1664
  id:9    value:blue       legend:1621-1675
  id:10   value:purple     legend:1666-1708

Legend = orientation:horizontal position:bottom

ScaleMajor = increment:20 start:1469

BarData =

  bar:Nanak text:"गुरु नानक"
  bar:Angad text:"गुरु अङ्गद"
  bar:Amar  text:"गुरु अमरदास"
  bar:Ram   text:"गुरु रामदास"
  bar:Arjan text:"गुरु अर्जुन देव"
  bar:Hargobind text:"गुरु हरगोविन्द"
  bar:Har text:" गुरु हरि राय"
  bar:HarK text:"गुरु हरि कृष्ण"  
  bar:Tegh text:" गुरु तेग बहादुर"
  bar:Gobind text:"गुरु गोविन्द सिंह"

PlotData=

  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6)

  bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1
  bar:Angad from:1504 till:1552 color:2
  bar:Amar from:1479 till:1574 color:3
  bar:Ram from:1534 till:1581 color:4
  bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5
  bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6
  bar:Har from:1630 till:1661 color:7
  bar:HarK from:1656 till:1664 color:8
  bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9
  bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10

वर्गः:सिखमतम्
वर्गः:धर्मसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि

भारतस्य बृहत्तमेषु राज्येषु अन्यतमं मध्यप्रदेशराज्यं प्रशासनसौकर्यार्थं दशधा विभक्तम् अस्ति । एकैकस्मिन् विभागेऽपि अनेकानि मण्डलानि सन्ति । राज्येऽस्मिन् आहत्य ५० मण्डलानि सन्ति । **मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि** (, ) अत्र पट्टिकायाम् उल्लिखितानि ।

## मध्यप्रदेशः (MP) 
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यम्
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अकोला

महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति अकोलामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अकोलानगरम्।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अमरावती

:* अमरावती (आन्ध्रप्रदेशः), आन्ध्रप्रदेशस्य]] अमरावतीविषये ज्ञातुम् एतं पृष्ठं पश्यन्तु ।
:* अमरावतीमण्डलम्,  महाराष्ट्रराज्यस्य विदर्भविभागे स्थितं मण्डलम्  ।

 

वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
माण्डु (माण्डवगढ)

मण्डुनगरं मध्ययुगे प्रसिद्धं नगरमासीत् । इदानीं मध्यप्रदेशस्य धारमण्डले एतत् नगरम् अस्ति ।अस्य सन्तोषनगरमिति अपरं नाम आसीत् । माळवदेशस्य बादषाहः दिलावरखान् क्रिस्ताब्दे १४०१ तमे वर्षे स्वतन्त्रः अभवत् । तस्य नाम होषङ्ग षा इत्यपि आसीत् । स्वस्य प्रशासनकाले सः भव्यभवनानि निर्मितवान् । जामिमस्जिद् तेषु शिल्पेषु अन्यतमम् अस्ति । स्वस्य स्मारकभवनमपि निर्मितवान् । एतेष भवनेषु अफगन् शैल्या दमास्कास् प्रार्थनामन्दिरं (मस्जिद्) इव रचनां कारितवान् ।
अस्य पुत्रः गयासुद्दीन् जहजमहल् नामकम् भवनं पर्वतप्रदेशे निर्मितवान् । एतदपूर्वं जलाशयैः परिवृत्तं च अस्ति । अस्य विस्तारः ३२ पादमितः, दैर्घ्यं ३६० पादमितम्, उन्नतिः ३२ पादमिता । आङ्ग्लभाषायाः T आकारे हिन्दोळमहल् नामकं  भव्यं भवनं निर्मितवानेषः । अस्य समीपे स्थितं नीलकण्ठराजगृहमपि अपूर्वं शिल्पमस्ति । बाजबहद्दूरः अन्तिमः बादषाहः आसीत् । सः रुपमतीनामिकां स्त्रियम् अतीव इष्टवान् । सा सङ्गीतविदुषी  आसीत् । तयोः प्रेम अद्वितीयम् आसीत् । । बाजबहाद्दूरराजगृहं राज्ञीरुपमतीक्रीडामण्डपः च इदानीमपि स्तः । अक्बरस्य दलपतिः तां रुपमतीं इष्टवान् । सा तं न इच्छति स्म । अतः  आत्महत्यां कृतवती । बाजबहाद्दूररुपमत्योः विषये माळवदेशे जनाः अधुना अपि जानपदगीतानि गायन्ति ।
	श्री ए. ए कृम्प् महोदयः The lady of tha Lotus पुस्तके एता कथां विस्तृतरुपेण वर्णितवान् अस्ति । मण्डुप्रदेशः अतीव सुन्दरः अस्ति । अस्य विषये जहाङ्गीरः  एतत्सदृशम् अन्यत्र कुत्रापि नास्ति । वर्षाकाले अत्र अद्भुतदृश्यं दर्शनीयं भवति इति उक्तवान् । शरत्काले मण्डुभूमिः हरिच्छाटिकाधारिणी सम्यगलङ्कृता भवति ।
## विमानमार्गः
इन्दौरविमाननिस्थानतः १०० कि.मी । 
## धूमशकटमार्गः
नासिक-इन्दौरमार्गे म्होनामकम्  अतीवसमीपस्थं निस्थानमस्ति ( ६६ कि.मी) । 
## वाहनमार्गः
इन्दौरतः ९८ कि.मी.। मध्यप्रदेशप्रवासोद्यमविभागस्य वसतिगृहाणि सन्ति ।

वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
रेकोङ्ग् प्यो

भारतदेशस्य किञ्चन राज्यम् अस्ति हिमाचलप्रदेशः । अत्रत्यं किञ्चन मण्डलम् अस्ति किन्नौरमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति रेकोङ्ग् प्यो ।

वर्गः:हिमाचलप्रदेशस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:हिमाचलप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
शिवसेना

**शिवसेना**(shiv sena) हिन्दुत्वस्य प्रतिपादकः हिन्दुत्ववादी मराठीमनुजस्य च राजनैतिकपक्षः। अस्य स्थापना १९६६तमे वर्षे जूनमासस्य १९ दिनाङ्के बाळासाहेब ठाक्रेमहोदयेन कृता । 
Thumb|200px|left|बाळासाहेब ठाक्रे

## विवरणम्
::::::::::***शिवसेना** नाम हिन्दूदेवताशिवस्य सैन्यवाहिनी । शिवसेनापक्षः भारतवर्षस्य विभिन्नप्रान्ततः मुम्बई-नगरागतजनानां विरुद्धे विरोधं प्रदर्शयति । पक्षोऽयं माराठीराष्ट्रवादं समर्थयति ।  शिवसेनापक्षस्य अध्यक्षः बाळासाहेब ठाक्रेमहोदयस्य देवलोकप्रयाणान्तरं उद्धव ठाक्रे अभूत् । 
::::::::::*शिवसेनापक्षः प्राथमिकावस्थायां महाराष्ट्रराज्ये आसीत् परन्तु प्रतिष्ठानन्तरवर्तीकाले समग्रदेशव्यापी विस्तारः जातः । १९७० शतके पक्षोऽयं क्रमशः **माराठीराष्ट्रवादं** त्यक्त्वा **हिन्दूराष्ट्रवादं** समर्थितवान् । विचारधारागतसाम्यतावशात् शिवसेनापक्षः भारतीयजनतापक्षेण सह मैत्रीस्थापनम् अकरोत् ।  
::::::::::*पक्षोऽयं बहुवारं महाराष्ट्रराज्यसर्वकारगठनम् अकरोत् । शिवसेनापक्षः राष्ट्रियजनतान्त्रिकमैत्रीकुटस्य केन्द्रसर्वकारे (१९९८-२००४) मुख्यसहयोगी आसीत् ।
## इतिहासः
*भारतवर्षस्य स्वाधीनतानन्तरं क्षेत्रीयप्रशसनविभाजननियमाः परिवर्तमानाः आसन् । पृथक् महाराष्ट्रराज्यगठनविषयक-आन्दोलनं मुम्बई-प्रेसिडेन्सीतः माराठीभाषीजनाः प्रारब्धवन्तः । १९६० तमे वर्षे मुम्बई-प्रेसिडेन्सीविभागस्य भाषाऽधारेणैव गुजरात-महाराष्ट्रः इति विभाजनम् अभवत् ।

वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
धाराशिव

**धाराशिवं** (, ), पुरातनं नाम **उस्मानाबाद्** (), भारतस्य महाराष्ट्रराज्यस्य धाराशिवमण्डलस्य (उस्मानाबाद्) एकं नगरं नगरपालिकापरिषद् च अस्ति । अस्य पुरातननाम उस्मानाबाद् इति हैदराबादस्य अन्तिमशासकः मीर् उस्मान् अली खान् इत्यस्मात् निष्पन्नमस्ति । उस्मानाबाद् इति नामकरणात् पूर्वं एतत् नगरं 'धाराशिव' इति नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत् । धाराशिवनगरं धाराशिवमण्डलस्य प्रशासनिकमुख्यालयः अस्ति ।

धाराशिवं जनसङ्ख्यायाः आधारेण मराठवाडाक्षेत्रस्य सप्तमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति यदा तु महाराष्ट्रस्य २९ तमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति ।

## सम्बद्धाः लेखाः 
* धाराशिवमण्डलम्
* महाराष्ट्रम्
* भारतस्य बहुजनसङ्ख्यायुक्तानां नगराणां सूचिः

## सन्दर्भाः 
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
परभणी

महाराष्ट्रराज्यस्य परभणीमण्डलमस्ति। अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति परभणिनगरम्।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
अलिबाग्

महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति रायगढमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अलिबाग् नगरम्।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
ओरोस्

महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति सिन्धुदुर्गमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति ओरोस् नगरम्।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:छात्रेण सारमञ्जूषानुवादः
वाशिम

महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति वाशिममण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति वाशिमनगरम्।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
रत्नागिरि

**रत्नागिरि** रत्नागिरिमण्डलस्य किञ्चन उपमण्डलं मण्डलकेन्द्रं च । आङ्ग्लसर्वकारस्य समये एतत् कोंकणप्रांतस्य प्रमुखनगरम् आसीत् । रत्नागिरि अरब्बीसमुद्रतीरप्रदेशमस्ति । एतत् पश्चिमवेलायां काजळी नद्यः तटे विराजते ।
२०११ तमस्य वर्षस्य जनगणतेः अनुसारं रत्नागिरिस्य जनसङ्ख्या 76,229 । अत्रत्या मुख्यभाषा मराठी । रत्नागिरिस्य ‘रत्नागिरी-हापुस’ इति आम्रप्रजातिः, भल्लातकः च प्रसिद्धाः । रत्नागिरिनगरे विद्यमानः थिबा राजप्रासादः प्रसिद्धः ।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
बान्द्रा (पूर्वम्)

महाराष्ट्रे किञ्चन मण्डलम् अस्ति मुम्बयीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति बान्द्रा (पूर्वम्)।

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि
वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्
वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः
वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः
वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया
भेडाघाट्

मध्यप्रदेशराज्ये जबलपुरसमीपे १२ शतकतः प्रसिद्धा गोण्डवंशीयानां त्रिपुरीनामिका राजधानी आसीत् । एतत् अतीवप्रसिद्धं सुन्दरं च स्थानम् अस्ति । जबलपुरस्य समीपे एव भारतस्य ग्र्याण्ड् केनियन्’ इति ख्यातं स्थानं  भेडाघाट् अस्ति । नर्मदानद्याः जलम् उपरिष्टात् पतति । तदा तुषारैः मेघमण्डलम् इव वातावरणं निर्मितं भवति । एतत् अद्भुतदृश्यं नयनरमणीयं भवति । एतस्य धुवाधार (Smoke Cascade) इति कथयन्ति ।अत्र १५० पादपरिमितोन्नतप्रदेशात् नर्मदानदीजलं पतति । एषः सुन्दरः जलपातः अस्ति । अमृतशिलापर्वतानां मध्ये नौकायानम् अतीवानन्ददायकं भवति । हिन्दीभाषायाः अशोकचलनचित्रे अत्रत्यं दृश्यं स्वीकृतमस्ति । नौकायानार्थम् आरम्भे ११५ सोपानानि अवतरणीयानि भवन्ति । प्रपाते नदी प्रवहति । नद्याः गभीरता १५ पादमितास्ति । अपायकारी स्थलमेतत् । श्वेतशिलाभित्तिषु प्रकाशपतनेन अद्भुतं दृश्यं जले प्रतिबिम्बितं भवति । एवमेव सुन्दरप्रदेशे २ कि.मी यावत् पादचारणेन गन्तव्यम् ।
अमृतशिलपर्वतानां विविधाः आकृतयः मनोमोदाय भवन्ति । गजपादः, अश्वपादः इत्यादीनि अत्र दृश्यन्ते इति जनाः वदन्ति । विशेषतः पूर्णिमादिने चन्द्रिकायाम् अत्रत्यं दृश्यं वर्णनतीतं भवति । एते शिलापर्वताः जुरासिक् युगकालिकाः सन्ति । क्याप्टन् फोर्सत् The HighLands of central India इति पुस्तके एतेषां पर्वतानां सौन्दर्यविषये वर्णितवान् ।
नीलाकाशे श्वेतामृतशिलापर्वतेषु सूर्यप्रकाशस्य पतनं, जले प्रतिफलनं, तत्र तत्र हरितद्वर्णशिलासु अथवा कृष्णशिलासु पतत्किरणं वर्णमयवातावरणं निर्माति । प्रकाशेन अमृतशिला इतोऽपि परिशुद्धा दृश्यते ।
## विमानमार्गः
नागपुरभोपालरायपुरनिस्थानतः अत्र आगन्तुं व्यवस्था अस्ति । 
## धूमशकटमार्गः
मुम्बयी-अलाहाबाद् मार्गे जबलपुरनिस्थानतः२५ कि.मी दूरे अस्ति । अलाहाबाद्तः ३६९ कि.मी । कोलकाता ११७३ कि.मी ।
## वाहनमार्गः
जबलपुरतः २५ कि.मी
## व्यवस्था
जबलपुरनगरे वसतिभोजनव्यवस्था कर्तुं शक्यते । धर्मशालाः, उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । जलपातदर्शनार्थं केबल्कार् व्यवस्थास्ति । 
## समीपे दर्शनीयानि इतरस्थानानि
जबलपुरसमीपे  चौसत् योगिनी मन्दिरं, मदनमोहनदुर्गं (११ शतककालिकम्) । राज्ञी दुर्गावती म्यूसियम् इत्यादीनि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । देशे सर्वत्र जबलपुरस्य अमृतशिलायाः उपयोगः अस्ति । निसर्गसुन्दराः शिलाः भवने सुन्दरालङ्कारे प्रमुख पात्रं निर्वहन्ति । अमृतशिलासु सुन्दरविग्रहाणां निर्माणम् अपि भवति ।
## चित्रशाला

File:DSC 1240.JPG|Dhuandhar Falls
File:Dhuandhar falls3.JPG|धुवाधार् जलपातनिर्माणानन्तरं नद्याः प्रवाहः
File:Bhedaghat.jpg|धुवाधारजलपातः, भेडाघाट्
File:Bhedaghat.jpg|धुवाधारजलपातः, भेडाघाट्
File:Dhuandhar falls2.JPG|वर्षाकाले धुवाधारजलपातस्य पार्श्वदृश्यम्
File:Bhedaghat1.jpg|नर्मदानदीमुभयतः अमृतशिलापर्वताः

वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि
वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य जलपाताः