open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2008

## Подѣи
* 17. фебруар — Република Косово еднобочно выголосила независлость од Сербии а доднесь зоставать лем часточно вызнана.

## Уродили ся

## Умерли
* 11. януар — Едмунд Гиллари, алпиниста, выгледователь и меценаш.
* 5. марец — Василь Сарканич, педагог, русинскый активиста.
* 16. марец — Лавр (Шкурла), православный митрополит Восточно-Америцкый и Ню-Йоркскый.
* 14. юн — Андрей Пушкаш, историк РАН, педагог, вызнаный фахман з истории Мадярщины и Подкарпатя.
* 3. август — Александр Солженицын, русскый писатель, драматик, публициста, поет, сполоченскый дѣятель, дисидент, лавреат Нобеловой награды (1970).
* 15. авґуст — Йосип Дзендзелѣвскый, украинскый лингвиста, автор книг и статей о русинском языку, истории и културѣ.
* 18. новембер — Людовит Гараксим, словацкый историк русинского походжѣня.
* 6. децембер — Йоанн Семедий, епископ мукачовскый Русинской Грекокатолицкой Церкви в Украинѣ в илегалитѣ и первый официалный епарха по обновлѣню ей легалиты.
Миколаївска область

**Миколаївска область** () – є єдна з областей Україны, з центром у місті Миколаїв. Ся находить на березї Чорного моря.

Мать розлогу 24 598 км² і 1 091 821 жытелїв.

## Адміністратівне дїлїня

Районы  Миколаївской области:

До 2020 року:
* Арбузинський район 
* Баштанський район 
* Березанський район 
* Березнегуватський район 
* Братський район 
* Веселинівський район 
* Вознесенський район 
* Врадіївський район 
* Доманівський район 
* Єланецький район 
* Жовтневий район 
* Казанківський район 
* Кривоозерський район 
* Миколаївський район 
* Новобузький район 
* Новоодеський район 
* Очаківський район 
* Первомайський район 
* Снігурівський район
З 2020 року:

* Баштанський район
* Вознесенський район
* Миколаївський район
* Первомайський район

## Обывательство
Українцї — 1 034 446 (81,91 %)

Русы — 177 530 (14,06 %)

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Миколаївска область
Число

**Число́** авадь **чи́сло** є математичный обєкт, котрый ся хоснує на рахованя, выміряня и узначованя. Май усновні приклады сут природні числа — 1, 2, 3, 4 и так далше. Числа мож представити в языку словесно — числовыми словами. Май універзално, окремі числа си мож представити знаками, котрі ся кличут цифры; уприклад, «5» є цифра, котра представлят число пят.

Кідь же мож затямити лем руняно малу кулькость знаку, усновні цифры ся май часто орґанизовувут у числову систему — устроєный способ, як представити хоть якоє число. Май поширенов числовов системов є індусько-арабска система, котра позовалят представити хоть якоє неґатівноє цілоє число через комбінацію десяти усновных цифер.

Кроме хоснованя діля рахованя и выміряня, цифры часто служат діля узначованя (як при номерах телефону), упорядкованя (гий сирійні номеры), авадь гий коды (уприклад ISBN). У простому хоснованьови цифра и число ся часто не розділяювут — не ясноє, ци ся говорит о самому числови, ци о знакови, што го представлят.

У математици розуміня числа ся в історії розширяло: днись ухоплює и нул (0), мінусові числа, раціоналні числа гий половина (½), реалны числа гий квадратный корінь из 2 (√2) и π, и компликсні числа, котрі розширявут реалні через вводжіня квадратного коріня из –1 и його комбінацій из реалныма числами.

Операції над числами ся роблят через арифметичні операції, булше знані — сумованя, удніманя, множіня, ділиня и зводжіня до ступіня. Їхньоє учиня авадь хоснуваня ся кличе арифметика, айбо тот тирмін може значити и тиорію чисел — науку о усобностях чисел.

Кроме практичного хоснованя, числа мавут и културну значимость по цілому світови. Уприклад, у западньому світови число 13 часто ся лічит гий за нещасноє, а «міліон» може значіти просто «дуже много», а не точно визначену кулькость.

Хоть днись ся то лічит гий за псевдонауку, віра в містичну значимость чисел — знана гий нумеролоґія — была дуже важна в стародавнюм и серидньогодньому думаньови. Нумеролоґія мала силный вплыв на розвой ґрицької математикы, и заставляла до вырішованьови многых задач у тиорії чисел, котрі досправды інтересувут математику и днись.

У 19. стогодьови математикы зачали розвойовати рузні абстракції, котрі мавут самарні усобности гий у числа, и мож їх лічити за розшириня того розуміня. Єдні из первых были ґіперкомплексні числа, то є розшириня авадь модифікації комплексної системы.

У днишнюй математици числові системы ся лічат гий за доста важні приклады булш убобщеных алґебраічных структур, гий кольця авадь поля, а хоснованя слова «число» є скурше звіданьом конвенції, а не даякої глубокої рузни.

## Никай ся втож
* Чісло пі

## Удкликаня

Катеґорія:Математіка
Полтавска область

**Полтавска область** () – є єдна з областей Україны, з центром у місті Полтава. Лежить на лївом березї Днїпра. Мать розлогу  і  (2010).

## Адміністратівне дїлїня
Районы Полтавской области по реформі року 2020:
* Кременчуцький район 
* Лубенський район 
* Миргородський район 
* Полтавский район

## Обывательство
Подля списованя року 2001:
* Українцї — 1 481 167 (91,36%)
* Русы — 117 071 (7,22 %)
* Білорусины — 6 309 (0,39 %)

## Референции

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Полтавска область
Рівненьска область

**Рівненьска область** () – є єдна з областей на западї Україны, з центром у місті Рівне.

Мать розлогу 20 047 км² і 1 110 000 жытелїв (2025).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Рівненьской области:
* Вараський район
* Дубенський район
* Рівненський район 
* Сарненський район

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Рівненьска область
Тернопільска область

**Тернопільска область** () — єдна з областей на западї Україны, з центром у місті Тернопіль.

Мать розлогу 13 823 км² і 1 030 921 жытелїв (2021).

## Адміністратівне дїлїня

Катеґорія:Тернопільска область
Катеґорія:Области Україны
Сумска область

**Сумска область** () – є єдна з областей Україны, з центром у місті Сумы. Ся находить на кордонї з Росією.

Мать розлогу 23 834 км² і 1 081 400 жытелїв (2020).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Сумской области:
* Охтирський район 
* Конотопський район 
* Роменський район 
* Сумський район 
* Шосткинський район 

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Сумска область
Харьковска область

**Харьковска область** () – є єдна з областей Україны, з центром у місті Харків. Ся находить на кордонї з Росією.

Мать розлогу 31 415 км² і 2 760 948 жытелїв (2010).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Харьковской области:
* Богодухівськый район
* Ізюмськый район
* Берестинський район
* Купяньскый район
* Лозівськый район
* Харьковськый район
* Чугуївськый район

## Обывательство

* Українцї — 70,7 %
* Русы — 25,6 %
* Жиды — 0,4 %

## Міста подля населення

* 1. Харьков — ▼1421,0
* 2. Лозова — ▲71,4
* 3. Чугуїв — ▼ 31,0
* 4. Первомайськый — ▼30,0
* 5. Ізюм — ▼25,0

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Харьковска область
Херсоньска область

**Херсоньска область** () — є єдна з областей України, з центром у місті Херсон. Ся находить на березї Чорного моря. 

Мать розлогу 28 461 км² і 1 000 370 жытелїв.

## Адміністратівне дїлїня

## Референції

Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Херсоньска область
Одеська область

**Оде́ська о́бласть** (укр. Одеська область) — майвелика область Украйины на югови державы, на берегови Чорного моря. Адміністративный центр — Одеса.

## Адміністративноє діленя

Районы Одеськой области
* Ізмаїльский район
* Одеський район
* Болградський район
* Білгород-Дністровський район
* Розділянський район
* Подільский район
* Березівський район

## Історія
Ищи у VII-III сторочах до. н. е на Одещині селили ся Грекы, изнамі вароші ге Тіра (Білгород-Дністровськый), Кілія, Ніконій, коло границь области были и поселеня Ольвія и Борисфен. У степах Одещины у разні часы кочовали Сарматы, Скіфы и Гуны, у VII-XIII сторочах туй кочовали тюркы, Авары, Печенігы, Булґары, Торкы, Половці и другі. Из 1240 року по XIV стороча пудчиняв ся реґіон Крымському улусови Золотої Орды. При Монґолах из руїн Тіры основав ся варош Аккерман (Білгород-Дністровськый), у XIV сторочу степы и приморьску зону захватили Литовці а Буджак Молдаване. У XVI сторочу Одещину ділили Туркы из Литовцями, даколи тоты зимлі контроловали и Крымські мурзы из Джамбойлука и Єдинсана а подаґде туй кочовали и другі Орды, довгый час векшынов людий туй были Одезіты (словяне), Молдаване, Болґары, Туркы айбо майвеликыв общинов были Ногайці.

У 1792-1797 роках Одещина завоёвовала ся Росіёв. У 1917-1921 пуд контролём ОСР, Білої Армады ґенерала Вранеґеля, УНР и Украйиньской Державы. У 1922-1941 у составови УССР, СССР. У 1940 припоєный ид области Буджак, у 1941-1944 у составови Румыниї. У 1944-1991 у составови СССР. Из 1991 року и по ныні входить у состав Украйины, 24 фебруара 2022 року острӯв Зміїный захвачено Росіёв, у 2023 році вӯйська ҐУР убили из острова ВС РФ. На островови до 2022 року было село Білоє.

## Обывательство
У области на 2001 рӯк живе 2,456,000 людий, из них:

Украйинці — 1,542,000

Русы — 508,500

Болґары — 150,700

Молдаване — 123,800

Ґаґаузы — 27,600

Жиды — 13,400

Білорусы — 12,800

Армяне — 7,400

Цигани — ~4,000

Полякы — 3,200

Німці — 2,900

Грузины — 2,800

Азербайджанці — 2,800

Татары — 2,600

Грекы — 2,100

Албанци — 1,900

Арабы — 1,300

Инні — 45,600

**Русины** 

У Одеськӯв области на 2001 рӯк живе 3 русинӯв.
Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Одеска область
Виноградовскый район

**Виноградовскый район** *Виноградівський район* — бывшый найменшый район в Закарпатской области Украины. Мать розлогу 697 км2 и 117 957 обывательох.
Исторично походить з найменшой жупы Мадярского кралевства, Угочѣ, котра была вшакже майже два раз така велика (1213 км2) и записала ся до истории своим самовольством.

## Землеписна полога и характеристика района
Виноградовскый район найюжнѣйшый, найтеплѣйшый и про земледѣлство найвецей вгодный район области. Одты походять найскоршы и найлѣпшы ярины и садовина. Граничить з Мадярщинов и Румыниев, и в рамках догод тыж держав з Украинов  обывателе района перетинають границѣ подля правил малого пограничного стыка.
Территория мать переважно ровнинный характер. Лем над районным центром Виноградовом поднимать ся  Чорна гора (568 м), природный флористичный резерват. Найвысша точка — гора Фрасин (826 м) — находить ся на межи з Хустскым районом. Через район тече найвекша рѣка области — Тиса, яка дѣлить го на двѣ части. Пяту часть территории района занимають лѣсы. Звѣринскый свѣт представляють зайцѣ, вовци, косулѣ, оленѣ, дикы свинѣ. З опѣреных: фазаны, крупкы, качкы.

## История района
Угочанска жупа взникла в 13. ст., коли по татаро-монголском впадѣ (1241-1242) исторична Боржавска жупа была роздѣлена на Бережску, Угочанску и Мараморошску.

Виноградовскый район створеный в року 1953, (в Подкарпатской Руси и Закарпатской Украинѣ называв ся: Севлюшскый округ). В року 1946 з ликвидациов Закарпатской Украины быв переименованый окружный центер Севлюш на Виноградово: «стару назву замінено на нову — Виноградів, яка найбільш підходить місту. Адже виноробством тут почали займатися з давніх часів.» В роках 1946–1953 называв ся: Виноградовскый округ.

На Чорной горѣ над Виноградовом находять ся руины замка Канков.

## Административа
В районѣ суть мѣстска, двѣ мѣстечковы и 26 сельскы рады, якым подряджены 50 населены пункты.

В децембрѣ 2012 Виноградовска районна рада выголосила мадярскый язык регионалным на территории района.

## Жерела
* Paul Robert Magocsi. Chrbtom k horam. Dejiny Karpatskej Rusi a karpatských Rusínov. UNIVERSUM. Prešov, 2016. 
* Révai nagy lexikona. 1-21. köt. Révai Testvérek Irodalmi Intézet Részvénytársaság, Budapest. 1911–1935.
* Тронько П. и др. (ред.) Історія міст і сіл України. Том 7. Закарпатська область. К. 1969.

## Одказы
* Про кількість та склад населення Закарпатської області (2001) 
* Официалный сайт Виноградовской районной рады
* Официалный сайт Виноградовской районной держадминистрации
* Дюла Крудий. Нашы добры Русины

## Референции

Катеґорія:Районы Закарпатской области
Хмельницька область

**Хмельницька область** () є єдна з областей на западї Україны, з центром у містї Хмельницькый.

Мать розлогу 20 629 км² і 1 426 649 жытелїв (2007).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Хмельницькой области:
* Кам'янець-Подільський район 
* Хмельницький район
* Шепетівський район 

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Хмельницька область
Черкаска область

**Черкаска область** () – є єдна з областей Україны, з центром у місті Черкасы. Ся находить на березї Днїпра.

Мать розлогу 20 900 км² і 1 315 500 жытелїв (2008).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Черкаской области:
* Звенигородський район
* Золотоніський район
* Уманський район
* Черкаський район

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Черкаска область
Чернівецька область

**Чернівецька область** (, ) є єдна з областей на западї Україны, з центром у містї Чернівцї.

Мать розлогу 8 097 км² і 904 9000 жытелїв (2007).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Чернівецькой области:
* Вижницький район
* Дністровський район
* Чернівецькый район

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Чернівецька область
Чернїгівска область

**Чернїгівска область** () є єдна з областей на северї Україны, з центром у місті Чернїгів.

Мать розлогу 31 865 км² і 918 200 жытелїв (2025).

## Адміністратівне дїлїня

Районы Чернігівской области:
* Корюківський район
* Ніжинський район
* Новгород-Сіверський район
* Прилуцький район
* Чернігівський район

Катеґорія:Україна
Катеґорія:Области Україны
Катеґорія:Чернїгівска область
89 Юлія

**89 Юлія** — астероід головного поясу, обявленый 6. авґуста 1866 року французькым астрономом Едуардом Стефаном у Марсельськой обсерваторії, Франція. Астероід є названый на честь хрістіаньской святой Юлії корсіканьской, котра померла в V. сторочу. 

Астероід належыть до астероідів тіпу S не перетинатз орбіт Земли, і обертать ся навколо Сонця за 4,07 юліаньскых років.

## Референції
.

Катеґорія:Головный пояс астероідів
Катеґорія:Астероіды тіпу S
Катеґорія:Астрономія
Катеґорія:Астероіды
Джудо

**Джудо** (По японьскы: 柔道; дословно *субтілна [[драга]]*) є штіл японьского боёвого уменя і барз росшыреный шпорт.

Джудо, ціла назва Кодокан Джудо, выникло з дакілько школ джіу-джітсу (анґл. транс. *jiu-jitsu*), котры выучовали себеобрану неозброєного чоловіка у тогдышнїм понятю. Себеобрана рішыла реалны боёвы сітуації, котры выникали за боя хлопа проти хлопови. Як дакотрый з боёвників пришов о свою збрань, настала сітуація, коли мусив боёвати о свій жывот. Успішне выконаня тых технік пак кінчіло смертёв атакера або ёго дештруктівным пошкоджіным т.є. поламаныма костями, выклубенинами ітд. Метов джуда є мати можность вольбы по успішно выконаній обранї атакера поранїнём або лем здобытём контролї і пояснити ёму збыточность ёго почінаня. Той метї одповідать і складба технік *ваза*. Колысков джуда є Японія.

Катеґорія:Шпорт
Фотбал

**Фотбал** (за анґліцького *football*, *foot*=нога, *ball*=лобда), є колектівна лобдова гра, котра є найпопуларнїшым колектівным шпортом на світї.

У фотбалї грають дві дружства по єденадцять грачів на обдовжниковім гріску, найчастїше на траві. Їх цілём є здобыти веце (ґолів) як противник. Ґол ся здобуде тогды, коли лобда перейде бранковов чаров міджі тычами бранкы. Грать ся переважно ногами, але граче можуть про граня хосновати будьякы части тїла окрем рук. Лем бранкарь може близко властной бранкы грати і руками.

Фотбал пришов з Анґлії.

Найвысшы плацы мають фотбалісте в Европі.

Катеґорія:Шпортовы гры
Тісяча і єдна ніч

**Тісяча і єдна ніч** (, *Kitāb Alf Layla wa-Layla*; , *Hazār-o Yak Šab*) — є середовікый арабскый анонімный зборник народных приповідок, баёк, анекдот і далшых оповідань, котрый выникнув дас од 7. до 16. стороча і котрый подавать вірный образ соціалных сітуацій, мравів і звычаїв тогдышнёго арабского світа.

## Выник зборника

Найстарша часть зборника є індійского походжіня. Ходить о рамкове повіданя цїлого зборника, т.є. оповіданя о мудрій Шегерезадї і окрутнім  королёви Шагріярови і тыж пару далшых приповідок і баёк. За панованя перьской дінастії Сасанівцїв (224 – 651) ся тото росповіданя дістало до Перзії і там было обогачене о далшы приповідкы (індійскый і перьскый оріґінал ся але не нашов). До арабчіны быв зборник переложеный кінцём 7. стороча, як собі Арабы Перзію покорили тай учінили з нёй часть свого каліфату. У 7. - 13. стороча быв зборник Арабами значно росшыреный. Выникли цїлы ціклы новых росповідань о аббасівскых каліфах, особливо о Гарунови ар-Рашідови, множество любостных і путёписных опповідань і десяткы куртых анекдот. До збодника были перебераны і решты старых мезопотамскых міфів, ґрецькы, візантьскы і жыдівскы темы. Великым іншпірачным жрідлом была тыж класічна арабска проза і історіоґрафічна література, путёписы і зборникы мравонауковых приповідок. В зборнику ся часто бісїдує о астрономії, астролоґії тай іншых науках, екзістує в ній і много одказів на Коран, часто є спомянутый Аллаг і ёго пророк Могамед і неприятельство міджі |хрістіанами і мусулманами.

## Посилання
*  (на галицькій мові)

Катеґорія:Арабска література
Приповідка

**Приповідка** є звычайно курте епічне росповіданя, в котрім ся дуже часто обявують надприродны або выдуманы бытости, як наприклад лїсны жінкы або дракы).

Оріґінално іде о народный жанер, найчастїше писаный в прозї. В модерній добї ся термін приповідка заужывав тыж про росповіданя, котре кінчіть незвычайно серенчливо "приповідковым" романтічным кінцём.

Спочатку не были росповіданя, котры бы сьме днесь назвали приповідками самостоячій жанер. Приповідкы як самостоячій жанер вычленили аж писателї в часї ренесанції. Тот термін быв наслїдно певно укотвеный дїлами многых литератів.

О приповідках панує скреслена представа, же были становлены про дїти а же все мусять кінчіти добрї. Але єсть знамых велё (нелем авторьскых) приповідок, якых конець не годен означіти за добрый і нияк не были выдуманы про дїти. Тоты приповідкы были якысь прикладовым росповіданём о людьскых властностях тай были росповіданы, коли уж дїти ішли спати.

Звычайным цілём приповідкы є побавити, ці поучіти чітателя.

## Референції

## Одказы
Русиньскы приповідкы в архіві радія Русин ФМ

Катеґорія:Фолклор
Катеґорія:Литературны жанры
Голокауст

**Голокауст** (з ґрецького ὁλόκαυστον *голокаустон*; ὅλος *голос* цїлый + καυστός *каустос* спаленый), означованый тыж як **шоа** (гебрейскы שואה напасть, зничіня, нещастя), **хурбен** (їдіш חורבן зничіня), є означіня про сістематічне і штатом выконоване пронаслїдованя і масове выгублїня особ означованых як Жыде выконоване націстічным Нїмецьком і ёго споєнцями в часї другой світовой войны. Під час той ґеноціды было загубеный коло 6 міліонів Жыдів 

Термін голокауст быв пізнїше росшыреный і на сістематічне забиваня далшых етнічных, реліґійных і політічных ґруп. Їднать ся о Циґанів, Поляків, Русинів,  громадянів Совєтьского союза, тїлесно ці ментално постигнутых, політічных одпорцїв (особісто комуністів і соціалных демократів), гомосексуалів і Свідків Єгововых. Подля той дефініції є чісло жертц міджі 11 аж 17 міліонів.

## Термін голокауст
Термін голокауст є одводженый з ґрецького *голокаустон*, што є означіня про реліґійну жертву, котра ся цїла спалить. Автором терміну є носитель Нобелівской премії за мір Еліе Віесел (* 1928), котрый го першыраз хосновав у своїм романї *Ніч* (*La Nuit*, 1958) у змыслї „нічіня огнём“. Жыде преферують біблічный выраз **шоа** (гебрейскы השואה, *знічіня*, *загуба*), котрый є але обмедженый на другу світову войну. Вывраждёваня Циґанів ся зове **Пораймос**.

Не екзістує общій консенз над ограніченём терміну голокауст. Яд Вашем і ряд історіків односить тот термін лем ку забиваню Жыдів або другых ґруп означованых як расов меншецїнны (Циґане) в часї другой світовой войны.

Термін *голокауст* є часто ужываный про хоцьяку ґеноціду ці масакер, наприклад про етнічны чіщіня у Рвандї ці ґеноціду Арменів Турції по 1. світовій войнї.

Фідел Кастро означів за расовый голокауст выганяня Циґанів без поволїня ку бываню з Франції.

## Жыде

Головнов жертвов голокаусту были Жыде. Голокауст є практічнов аплікаціёв „конечного рїшіня жыдівского вопроса“ *(Endlösung der Judenfrage)*, котрым мало быти цілком выгубити жыдівску популацію. 

## Жертвы

## Референції

Катеґорія:Історія
Катеґорія:Голокауст
Алберт Айнштайн

**Алберт Айнштайн** (*Albert Einstein*; 14. марца 1879, Улм, Нїмецько – 18. апріля 1955, Прінстон, Ню Джерзі, США)&nbsp;— теоретічный фізік, єден з найвызначнїшых вченых вшыткых доб.

Лавреат Нобелової премії з физикы (1921).

## См. тыж
* Обща теорія релатівіты
* Квантова механіка
* Стімулована емісія

## Референції



Катеґорія:Физици
Катеґорія:Нобеловы лавреаты з физикы
Катеґорія:Філозофы
Катеґорія:Нїмецько
Катеґорія:Персоналии 20. стороча
Калька

**Калька** (з фр. *calque* — копія) — языкова єдиніця (слово ці фраза), пожычена з іншого языка  буквалным (дословным ці докорїнным) переложінём.

Калькы ся дїлять на:
**Словотворны** — репродукує ся морфолоґічна штруктура слова:
*«вызерати» — з нїм. *aussehen*
*«світонагляд» — з нїм. *Weltanschauung*
*«православный» — з ґр. *ὀρθόδοξος*
*«свідомость» — з лат. *conscientia* (калька з ґр. *συνείδησις*, кальков з котрого є «совість»)
**Фразеолоґічны** — дословноє переложіня ідіоматічного словоспоїня:
*«знаш што?» — з нїм. *weißt du was?*
**Семантічны** — пожычіня переносного значіня слова:
*«корїнь» (в языкознавствї) — з лат. *radix*

Словотворна калька обычайно є ай семантічнов. Наприклад, «председа», так само як і лат. *praesidens* — не просто тот, хто сидить перед дакым, а тот, хто при сёму выконує даякы функції (ай не є нутно, же десь сидить). 
Даколи передача іншоязычного слова не є цалком точнов: порівн. рус. «залежати» і рос. «зависеть» (обидва з лат. *dependere*, де *pendere* — «вісїти»).
Катеґорія:Лінґвістіка
1835

## Подѣи

## Уродили ся
* 12. фебруар — Анатолий Кралицкый, монах чину св. Василия Великого, церковный дѣятель, педагог, писатель, етнограф, народный будитель.

## Умерли
* 21. януар — Юрай Палкович, римокатолицкый каноник, религийный писатель и перекладатель, подпорователь первого варианта словацкого литературного языка (бернолаковчины)

Катеґорія:Рокы
Акцелерація

**Акцелерація** ці **прискорїня** є характерістіка рушаня, яка пописує, якым способом ся мінить швыдкость тїлеса (матеріалный пункт) в часї.

Акцелерація є векторова фізікална величіна, бо удавать як великость зміны, так і єй напрям.

Годен становити інштантну акцелерацію і середню годноту акцелерації.

Акцелерацію годен становити як дерівацію швыдкости подля часу.

Кідь не є уведжене інакше, означує акцелерація часову зміну швыдкости механічного рушаня. Обще ся акцелерація хоснує на означіня зміны швыдкости хоцьякого рушаня (напр. зміна швыдкости хемічной реакції, зміна швыдкости соціалных змін іпод.).

Як є акцелерація прямована проти напряму рушаня, пак бывать означована як **спомалїня**. 

## Приклад
Майме двох біжцїв на тій самій тратї, т.є. рушають ся по тій самій траєкторії. Тоты двоми біжцї най выбігнуть в тот самый момент і до цїля придуть тыж вєдно. Так годен повісти, же середнє значіня швыдкости обох біжцїв была тота сама. Кідь але в коментарю будеме чути, же в половинї тратї быв першый єден з біжцїв, пак рушаня обідвох заводників істотнї не были тоты самы. Першый заводник біжав першу половину швыдкіше як другый (та і так быв в половинї драгы скоре), закы другый заводник біжав швыдкіше в другій половинї тратї а то так, же до цїля прибігли вєдно. В половинї тратї дішло к даякій змінї. То єсть другый заводник прискорив, змінив свою швыдкость. Характерістіков той зміны є актуално прискорїня.

Катеґорія:Физикалны величины
Банан

**Банан** є подовговаста овоцина і плод банановника , котра є дуже жаданов комодітов продукованов польногосподарями тропічных земель. Бананы звычайно мають вагу міджі 125-200&nbsp;ґ, тота є вызначно залежна на конкретнім култіварі. З той вагы дас 80 % представлює їдлу часть і решта - 20 % є скорка. 

Пах, смак і конзістенція плодів є значно овпливнена теплотов, при котрій зрїють. При низкых теплотах сивіють і псують ся. Бананы додаваны на торг мірного пасма (т.є. і ку нам) суть збераны так, же дозрївають під час транспорту. Знижіня теплоты під час траспорту звышує жывотность плодів, але як было спомянуте высше, неґатівно овпливнює їх кваліту, зато під час траспорту не бывають холоджены під 13,5&nbsp;°C. Зато ся тыж не рекомендує класти купчі бананы до леднічкы, бо їх кваліта тым значно терпить. Інтересне є як ся бананы охабляють дозрївати. Тот процес ся дїє в тзв. тисковых коморах, до котрых ся цїлы нероспакованы картоны з бананами уміщують. В тисковій коморї дійде "к омацаню плодів" інертным ґазом, чім ся спустить прискореный процес дозрїваня. Зрїлость бананів ся становлює на основі шпеціалной шкалы залежно од части барнастых фляків і плох на скорцї.

Бананы роснуть у вісячіх ґрупах, од пару кусів по много кусів у верстві (званой тыж *рука*) в многоверствовім звязку.
Ґреп

**Ґрепфруйт**, скорочено **ґреп** (ботанічно *Citrus paradisi* або *Citrus × paradisi*), є субтропічне дерево плекане про свої цітрусовы плоды той самой назвы.

## Історія
Ґрепфруйт быв першыраз обявленый на острові Барбадос в Карібскім морю, одкы быв одвезеный до Америкы. Ґреп ся пак плекав як окрасна рослина, як овоцина є але популарный аж од 19. стороча. Днесь познаме штири фаребны файты: білый, жовтый, ружовый і червеный.

## Попис
Ґрепфруйты звычайно роснуть до вышкы 5-6 метрів, зрїдка аж 13-15 м. Листя суть тмаво зелены, довгы аж 150 мм, узкы і не опадують. Квіты мають 5  і суть великы асі 5 центіметрів. Плод - ґрепфруйт - мать жовту скорку і в діаметрї мать 10-15цм. Внутрїшня їдла часть є дїлена, єй фарба ся мінить од білой і ружовой аж по червену. Одрізняють ся і солодкостёв. Ґрепфруйтовый стром шторік родить аж 700 кусів ґрепів. Плекать ся в Бразілії, Ізраілї, Тексасї, Каліфорнії, на Флорідї або і в Турції і в Іспанії. 

## Здоровя
Ґрепфруйт обсягує богате множество вітамінів C, B1 і K, самый плод є наповненый благодарно пособлячіма природныма  флавоноідами.

Катеґорія:Ростлины
Овоцина

Як **овоцину** справила означуєме солодкы їдлы плоды, або насїня вецерочных рослин, найчастїше стромів. Наука, котра ся занимать годночінём єднотливых сорт овоцин, ся зове *[[помолоґія]]*. Старорімсков богынёв овоцины ці овоцинарьства была Помона, інакше розумена як персоніфікація овоцины. Овоцина є барз вызначным жрідлом вітамінів.

Овоцины звычайно дїлиме на овоцины мірного пасу, тропічны і субтропічны овоцины.

Не екзістує єднотна дефініція терміну овоцина. Єдинов можностёв, як точно становити што є а што не є овоцинов, є становити тото договором і таксатівно выменовати.
Катеґорія:Біолоґія
Цітрон

**Цітрон** є плод цітроновника (*Citrus limon*). Плоды цітрона суть тзв. *[[Гесперідіум|гесперідія]]* і суть яйцёвитой формы, великости курячого яйця ці меншы.

Можуть быти тмавы, через ясно зелены аж до жовта. 

## Обсяг
Цітроны обсягують велике множество киселіны цітроновой (45-50 мґ/100 ґ) і приближно коло 87 % воды, і зато ся хоснують як природне оквашовадло до много їдел, або ся з них тискать квасна щава. Дале обсягують біофлавоніды, пектін, пахнячі сіліцї, провітамін А, вітамін Б, дас 3 % сахарідів. Тыж є жрідлом калція, драслика, фосфору, горчіка, желїза, зінку і другых.

## Походжіня
Цітрусы з рядів цітроновників походять зо субтропів, але цітрус годен плекати ай у нас в мірнім пасмі а то в скленниках ці дома при цімровых теплотах.
Плод (ботаніка)

**Плод** (*fructus*) є рослиновый орґан обсягуючій насїня. Выникать перемінов пестика, припадно другых квітовых частей, по оплоднїню [яєчко|яєчок]] і ёго функція є выжыва і охорона насїня, припадно поміч на шырїня. Найвекшы плоды мають грызна дыня (до 70 кґ) ці дыня (аж 821 кґ).
Абрамова

**Абрамова** є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Андрушківцї

**Андрушківцї** є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Саноцькый повіт
Домова война

**Домова**, **громадя́ньска**, **обчаньска** або **горожа́ньска во́йна** є такый озброєный конфлікт, в котрім обідві боюючі стороны творять (холем счасти) жытелї єдного штату, боюючі справила на ёго теріторії. 

Вгодну сітуацію на выник войны представлює слаба централна влада при выразнім реліґійнім, соціалнім ці націоналнім шпанованю, або екзістенції явного утиску ясно дефінованой части жытелїв. Засадный вплив може походити з історії даного штату або области.

## Прічіны

Міджі основны прічіны вынику домовых войн належать націоналны і етнічны розлукы, моценьскы, господарьскы і ідеолоґічны розлукы тай реліґійны розлукы. Не все але годен войны подля того роздїлїня шпеціфіковати, бо даколи можуть быти основаны на веце прічінах (наприклад в домовій войнї в Росії ся боёвало як з ідеолоґічных, так з націоналных прічін, много повстань Ірів проти Брітаньскій надвладї было мотівованых як націонално, так і реліґійно). 

### Націоналны розлукы
Найчастїшы прічіны такой войны суть в пожадавках єднотливых етнік ці націй жыючіх внутрї многонаціоналных штатів, векшынов ходить о пожадавку автономії ці одторгнутя части теріторії країны, або о усиля дакотрого з етнік перебрати контролю над ряджінём штату. Прикладом може быти домова война в Югославії і їх наступницькых штатах, война в Косові і война у Рвандї.

### Моценьскы і ідеолоґічны роспоры
Моценьскы роспоры, наприклад о особу ці партію стоячу на чолї країны, або ідеолоґічны роспоры о форму штатного зряджіня можуть вести так само ку домовій войнї. Тоты припады суть днесь найчастїшы в розвоёвых країнах, але годен їх найти і в історії тыж найрозвинутїшых країн. Прикладом можуть быти фіньска домова война, російска домова война ці іспаньска домова война. Прикладом зо сучасности є домова война в Непалї.

### Реліґійны розлукы
В сучасній добі не суть реліґійны домовы войны барз часты, часто ся навеце комбінують з націоналныма або моценьскыма войнами. Прикладом реліґійных домовых войн можуть быти гусітьскы войны в чеськых країнах в 15. сторочу.

Катеґорія:Домовы войны
Білична

**Білична** є колишнє село,  на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске, котре пізнїше войшло до складу другого села Ізбы.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Балігород

**Бали́город** () є село Польска, котре было до акції Вісла лемківске. Є центр ґміны Балигород.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Ліськый повіт
Віжомля

**Вiжомля** є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Ванькова

**Ванько́ва** (; в 1977—1981 роках **Янко́ва**, ) — є село на юговыходї Польска. Было до акції Вісла лемківске. Лежыть в долинї потоку Ваньковка.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Верхомля Велька

**Верхомля**, або **Верхомля Велька**,  *Wierchomla Wielka* — село на юговостоку Польщи (воеводство Малопольске, польско-словацка границя),  котре было до акции Висла лемковске.

Тутешна лемковска людность была в року 1945 недобровольно выселена до СССР (Украина). Позосталы около 150 родин в року 1947 выселены на западны новы землѣ. Верхомлю заселили Поляци.

## Вызнамны родаци
* Владимир Хыляк (1843–1893), русинскый писатель и етнограф, грекокатолицкый священик.

## Жерела и одказы
* Левицкій, Иван Ем.: ІЕРОНИМЪ АНОНИМЪ [ВЛАДИМІРЪ ИГНАТЬЕВИЧЪ ХИЛЯКЪ]. Біографическій очеркь.// Іеронимъ Анонимъ. Повѣсти и рассказы. Томъ І. Львовъ: Изданіе «Академическаго кружка», 1882. Сс. 292-296.
## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Населены пункты в Польску
Дынов

**Дынов** — варош на юговыходї Польска, котрый быв до акції Вісла лемківскым.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Добра (Лемковина)

**Добра** є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Жегестів

**Жегестів** () — є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Зындранова

**Зындрано́ва** (укр. Зиндранова) (пол. Zyndranowa) — село на юго-выході Польска, котроє было до акції Вісла Лемкӯвськоє хотя у 1962 Польськыв Властёв было позволено Лемкам ся вернути у Зындранову. .

## Обывательство
У селі на 2011 рӯк живе 140 людий, из них векшына Русины (Лемкы). 

## Історія

Село первый раз ся споминать у 1426 році.

## Знамі Родаци
Теодор Гоч (1929 — 2018) — лемкӯвськый културный и політическый діятель у Польску.

## Референції

Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Красна

**Красна** (, звана тіж **Коростенка**)&nbsp;— то село на полудньовым сході Польщы, котре было перед акцийом Вісла лемківскє. Находит ся в ґміні Корчына, Коросняньскій повіт, Підкарпатьске воєводство. Лемківскє населіня было выселене до сел Королівка і Мушкатівка в Украіні (Тернопільска област).

## Выдатны жытелі
* Клавдия Алексович - писателька, соспільна діячка
* Михал Дзіндзьо - писатель, записувач фольклору
* Іван Зілиньскій - украіньскій языкознавця і фольклориста
* Іван Русенко - выдатний поета і маляр

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Підкарпатьске воєводство
Ліщины

**Ліщины** ()&nbsp;— є бывше село на юговыходї Польска (зараз в складї другого села, Кунькова), котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Лабова

**Лабова** (Łabowa ) — село на юговыходѣ Польска в Малопольском воеводствѣ, в Новосандецком повѣтѣ.  Село е центром гмины Лабова, котра мать ещи 12 иншых осад. Лежить при дорозѣ DK75 на одсѣку Новый Санч – Мушинка.
 
В року 2021 Лабова числила 1677 обывательох, з котрых 48,5% были жоны, a 51,5% хлопы.

## История
Лабова заложена в року 1581 на валашском правѣ. Такой того року ту основана грекокатолицка парохия. Мурована Церква Покровы Богородицѣ поставлена року 1784.. До акции Висла Лабова была лемковскым селом.

## Вызнамны родаци
* Дмитро Вислоцкый (1888–1968), лемковскый писатель, новинарь и сполоченско-културный дѣятель.

## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Перегримка

**Перегримка**,  *Pielgrzymka* — село на юговыходѣ Польщи, котре было до акции Висла лемковске.

## Полога
Лежить при главной дорозѣ од (Нового) Жмигроду до Горлиць (дн. дорога 993), под лѣсистов горов *Магура*  (дн. Магурскый парк народовый) в надморской вышцѣ  Од центра гмины оддалена о 15&nbsp;км, а од центра воеводства Ряшова 62&nbsp;км (од обох на югозапад).

## История
Перва документована споминка о селѣ датована роком 1400. Перегримка мала в конци XIX. стороча 1608 обыватели, парохиалну школу, читалню Общества Качковского, касы гминну и церковну. В року 1914 австрийскы влады даколько особ интерновали в лагру Талергоф, одкы ся они вернули аж в року 1916. Парохия была грекокатолицка, а пак перешла до православия.

## Вызнамны родаци
* Штефан Телеп (1957–2021), наивный малярь

## Жерела и одказы
* 
* 
* 
## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Населены пункты в Польску
Рыманів

**Рыманів** (пол. *Rymanów*) є місто на полудньовым сході Польщы. Хоц находил ся уж поза обшырю Лемковины, был важным осередком для жытелів сусідніх лемківскых сел.

## Вызначны родаци і жытелї
* Володимир Бучацькый — історік Лемковины.
Смереків

**Смереків** — село у Жовківскому районі, Львӯвськой области, Украйины.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Смерек (село)

**Смерек** є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Смеречна

**Смеречна** — село у Самбӯрьскому районови, Львӯвськой области, Украйины.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Стефкова

**Стефкова** () — є село на юговыходї Польска, котре было до акції Вісла лемківске.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Тылява

**Тылява**,  *Tylawa* —  село на юговостоку Польщи в Подкарпатском воеводствѣ. Село было до акции Висла лемковске..

До року 1954 екзистовала гмина Тылява. В роках 1975-1998 належало до Кросненского воеводства. В сучасности односить ся ку гминѣ Дукля Кросненского повѣту.

## История
* 1486 з того року походить перва упоминка о селѣ
* 1914 через село двараз переходив фронт и было з великой части спалене одходячым австрийскым войском. 
* 1926-1934 село стало ся центром религийного конфликта
* 1939 10. септембра село обсадило словацке войско
* 1942 13. августа в лѣсѣ при грунку Блудна гитлеровцѣ пострѣляли около 500 людей, з гета в Дуклѣ (днесь там стоить памятник)

## См. тыж
Тылявска схизма

## Жерела и одказы
* Магочій П.Р., Поп І. (уклад.) Енциклопедія історії та культури карпатських русинів. Вид-во В.Падяка. Ужгород, 2010. — 856 c.+ХХХІІ с. 

## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Населены пункты в Польску
Шимбарк (малопольскый)

**Шимбарк**,  *Szymbark* — село, в минулости варош (1388–1595), на юговыходѣ Польска, котре было до акции Висла лемковске. В сучасности административно належить ку сельской гминѣ Горлицѣ Малопольского воеводства.

## Полога
Шимбарк положеный около  на юговыход од Горлиць и   на юговыход од воеводского центра Кракова.

## Етимология назвы
В добѣ нѣмецкой колонизации село зачаточно мало  назву  *Schönberg* (Шумна гора), котра з часом была спольщена на Шимбарк,  *Szymbark*.

## История
Перва документована споминка датована роком 1316, коли ту была оборонна резиденция польского рыцарского рода Гладышох.

## Туристичны атракции
* Каштель роду Гладышох, XVI. стороча
* Обыстя роду Гроблевскых, деревяне и муроване
* Костел Св. Войтеха, 1782
* Етнографичный сканзен польскых верховинцьох  (*Pogórzanie*)
* Грекокатолицка церква Роздва Богородицѣ в приселку Долины, 1790
* Вилла *Перелка*, деревяный готел
* Природный лѣсовый резерват з озерком  *Морске Око*
* Военны теметовы №№ 73, 74, 75 (Перва свѣтова война)
  
## Вызнамны особы

* Владимир Хыляк — парох приселка Долины в рр.1866-1868.

## Жерела и одказы
* Левицкій, Иван Ем.: ІЕРОНИМЪ АНОНИМЪ [ВЛАДИМІРЪ ИГНАТЬЕВИЧЪ ХИЛЯКЪ]. Біографическій очеркь.// Іеронимъ Анонимъ. Повѣсти и рассказы. Томъ І. Львовъ: Изданіе «Академическаго кружка», 1882. Сс. 292-296.

## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Населены пункты в Польску
Ясло

**Ясло** (пол. Jasło) — варош на юговыходї Польска, Пудкарпатьскоє Воєводство, Повіт Ясло

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Чертижне (гмина Устя Горлицке)

**Чертижне**,  *Czertyżne* — опущене село на юговыходѣ Польска, котре было до акции Висла лемковске.

## История
;Взник:Чертижне взникло в року 1584, як една з найпозднѣйшых осад, о 7&nbsp;км оддалена од Устя Руского, основана краковскыма бискупами, належала ку грекокатолицкой парохии Баниця. Назва походить од чертеж 'вырубана часть лѣса'. Деревяна грекокатолицка церква св. архангела Михаила выставлена в року 1791, по опущѣню села в року 1952 зостала розобрана.

;Новша история:В медживойню невелика осада мала около 25 газдовств, доста заможных, як ся поважовало, вдякы свойой микроклимѣ в закрытой од вѣтра и добрѣ експонованой сонцю долинцѣ. По Другой свѣтовой войнѣ было обывательство выселене на Украину и на новозысканы западны землѣ. По селѣ зостав лем цинтерь и о 200&nbsp;м дале — крест, котрый указуе, де была розобрана церква. 

## Жерела и одказы
* '''Czertyżne w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego'''. T.&nbsp;I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880. с.&nbsp;836]

## Референции


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Избы

**И́збы** () — село на юго-выходови Польска, котроє было до акції Вісла лемкӯвськоє.

## Знамі Родаци
* Володимир Хыляк — містный парох у 1868-1870 роках.

*

Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Катеґорія:Населены пункты в Польску

## Історія

Село первый раз ся споминать у 1549 році. У селі у 1769-1772 роках быв лаґер Барьскых Конфедератӯв. До 1947 року у селі жили Русины (Лемкы) котрых у́селили у рамкох Акції «Вісла». 

### Ныні
По выселеню лемкӯв село **[[Білична]]** ліквідовано, а ёго землі припоєно до села Избы.

## Обывательство
У селі на 2022 рӯк живе 174 людий.

## Удкликованя
Іздибкы

**Ізди́бкы** (пол. Izdebki) — село на юго-выходови Польска, ґміна Ноздрець, Березовськый повіт, Пудкарпатьскоє воєводство, Польска.

## Історія
Село первый раз ся споминать у 1436 році ге Izbica. У кӯнцёви XVI стороча туй уже была цирьков и пӯп. У 1947 році село зтратило близко четверти обывательства, Лемкы были у́селені у рамкох Акції Вісла.

## Обывательство
У селі на 2011 рӯк живе 2739 людий.

## Референції


Катеґорія:Лемківскы села в Польску
Вовнова довжка

**Вовнова довжка** (даколи тыж **довжка вовны**) означує одлеглость двох найблизшых пунктів вовнїня котры кмитають у фазї.

Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Електромаґнетічне жарїня
Електромаґнетічне жарїня

**Електромаґнетічне жарїня** (посмоть тыж електромаґнетічны вовны) є комбінація поперечного поступного вовнїня маґнетічного і електрічного поля т.є. електромаґнетічного поля. Електромаґнетічным жарїнём ся занимать область фізікы кликана електродінаміка, што є підобласть електромаґнетізму. Інфрачервеным жарїнём, видимым світлом і ултрафіаловым жарїнём ся занимать оптіка.

Катеґорія:Фізіка
Метер

**Метер** є основна єдиніця довжкы, ёго штандартна значка є **м**.

**Дефініція метра** (із сістемы SI): Метер є довжка, котру перейде світло во вакуу за 1/299&nbsp;792&nbsp;458&nbsp;с.

## Множіня і&nbsp;дїлы
З&nbsp;насобків і &nbsp;дїлів метра ся найчастїше хоснують наступны:

### Аттометер
**Аттометер** (значка **ам**) 10−18 метрів, рядом одповідать великости кварку

### Фемтометер
**Фемтометер** (значка **фм**), 10−15 метрів або 1&nbsp;біліардтина метра, є довжкова єдиніця хоснованя в&nbsp;ядерній фізіцї, бо рядом одповідать великости атомового ядра. Ядерны фізіци єй на учтивость Енріка Ферміго неофіціално зовуть **фермі** (не мусять ани завести нову значку, бо „фм“ одповідать обидвом назвам).

### Пікометер
**Пікометер** (значка **пм**) є довжкова єдиніця, 10−12 ці біліонтина метра.

Напр.&nbsp;радіус атома гелія є 31&nbsp;пм.

### Нанометер
**Нанометер** (значка **нм**) є довжкова єдиніця, 10−9 ці 1&nbsp;міліардтина метра.

Напр.&nbsp;одлеглости атомів в&nbsp;певных латках суть рядово зломкы (тіпічно четвертина аж пятина) нанометра.

### Мікрометер
**Мікрометер** (значка **µм** або **мкм**) є довжкова єдиніця, 10−6 ці 1&nbsp;міліонтина метра.

Напр.&nbsp;капка молгы мать дас 10&nbsp;µм.

### Міліметер
**Міліметер** (значка **мм**) є довжкова єдиніця, 10−3 ці 1&nbsp;тісячіна метра.

Удаваня розмірів в&nbsp;міліметрах є ужыване наприклад в конштрукції машын. В&nbsp;міліметрах за становленый час ся тыж удавать тыж множество доджу в&nbsp;метеоролоґії. Єден міліметер доджу значіть, же на каждый квадратный метер нападав єден літер.

### Центіметер

**Центіметер** (значка **цм**) є довжкова єдиніця, 10−2 ці 1&nbsp;стотина метра.

Удаваня розмірів в&nbsp;центіметрах бывало ужыване наприклад у ставебницьтви, згруба в&nbsp;половинї 20.&nbsp;стороча ся але перешло на міліметры. В&nbsp;центіметрах ся тыж удавають вышкы уровни водных токів.

### Деціметер
**Деціметер** (значка **дм**) є довжкова єдиніця, 10−1 ці 1&nbsp;десятина метра.

### Кілометер
**Кілометер** (значка **km**) є довжкова єдиніця, 103 ці 1&nbsp;тісяч метрів.

Удаваня оддалености в&nbsp;кілометрах є ужыване наприклад в&nbsp;транспортї.

Катеґорія:Система SI
Світивость

**Світивость** удавать просторову густоту світлового току жрідла в різным напрямі. Світивость годен становити лем про пунктове жрідло, т.є. про жрідло, котрого розміры суть занедбательны, кідь порівнаме з одлеглостёв жрідла од контрольного пункта.

## Значіня
* Сімбол величіны: *І* (*велике і*)
* Основна єдиніця: *[[кандела]]*, значка єдиніцї: *цд*

## Рахованя
Світивость *І* в напрямі становленім углом *γ* ся рівнать
:I = \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}\Omega},
де \mathrm{d}\Omega є просторовый угол, котрого ося лежыть в напрямі становленім углом *γ* і \mathrm{d}\Phi є ток світлового жрідла выжаруючі ся до просторового угла \mathrm{d}\Omega.

Катеґорія:Фізіка
Михаил Мануіл Ольшавськый

**Михаил Мануіл Ольшавськый** (1700 Ольшавіця — 5. новембра 1767 Мукачово) - вызначный уніятьскый дїятель, єпіскоп Мукачівской єпархії. Основатель богословецькой школы в Мукачові, Марія Повчі і Турцї.

## Література
* Іван Поп: Podkarpatská Rus - osobnosti její historie, vědy a kultury, Libri; Перше выданя (2008), 
* Колектів авторів: Краєзнавчий словник Русинів-Українців Пряшівщина, Союз русинів-українців Словацької Республіки; Перше выданя (1999), 

## Одказы
* 
## Референції

Катеґорія:Русиньскы єпіскопы
Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Катеґорія:Грекокатолицкы епископы
1767

## Подїї
## Народили ся
## Вмерли
* 5. новембер - Михаил Мануіл Ольшавськый - вызначный уніятьскый дїятель, єпіскоп Мукачовской єпархії.
Катеґорія:Рокы
Сімеон Ольшавськый

**Симеон Ольшавськый** (* Ольшавиця – †1738 Мукачово) — мукачовскый єпископ. Папа римскый не потвердив его функцию. 

## Жерела
* Ivan Pop. Podkarpatská Rus - osobnosti její historie, vědy a kultury, Libri; Перше выданя (2008), .
* Ольшавський Симеон. // Ковач Ф. и др. Краєзнавчий словник русинів-українців. Пряшівщина. СРУСР. Пряшів, 1999. . С.&nbsp;250.

## Референции

Катеґорія:Русиньскы єпіскопы
Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Катеґорія:Грекокатолицкы епископы
Федор Манайло

**Фе́дор Мана́йло** (*19. новембра 1910 Іванівцї - †15. януара 1978 Ужгород) - русиньскый малярь, педаґоґ, сценоґраф і ґрафік. Член підкарпатьской малярской школы і довєдна з Й. Бокшайом і А. Ерделійом належали міджі трий ключовы фіґуры той школы.

## Література
* Іван Поп: Podkarpatská Rus - osobnosti její historie, vědy a kultury, Libri; Перше выданя (2008), ISBN 978-80-7277-370-1
## Одказы

* Выставка робот Федора Манайла
* Музей Ф. Манайла на сайтї «Музеї Україны»
* Ужгород: Меморіалный будинок-музей Ф. Ф. Манайла

## Референції


Катеґорія:Підкарпатьска Русь
Катеґорія:Русиньскы умелцї
Катеґорія:Русиньскы малярї
Фреквенція

**Фрекве́нція** є фізікална величіна, котра выражать чісло повторянь періодічной дїї за єдиніцю часу.

Катеґорія:Физикалны величины
Амплітуда

**Амплітуда** є максімалне значіня періодічно мінячой ся величіны. Вєдно з фреквенціёв і початочнов фазов є амплітуда єдным з основных параметрів періодічных дїй.

Катеґорія:Фізіка
Поларізація (електродінаміка)

В електродінаміцї є **поларізація** властность вовны, як є світло і другы електромаґнетічны жарїня. На роздїл од іншых вовнїн як є наприклад звук ці вовнїня водной уровни, є тридімензіоналне. Вектор електрічной зложкы ся в ровинї колмой на рушаня скручує, тот феномен пописує поларізація.

Катеґорія:Фізіка
Дуаліта частицї і вовнїня

Ідею дуаліты частиць і вовнївя завив в роцї 1905 Алберт Айнштайн про пояснїня фотоелектрічного яву. Фізікалный термін **дуаліта частицї і вовнїня** ся односить ку тому, же світло годен попистати або як вовну або як частицю, залежыть на порядку експеріменту і способі годночіня. Хоць ся тота дуаліта обще тыче вшыткых матеріалів, найчастїше ся з нёв годен стрїтити в припадї обєктів з дуже малов вагов, окремо пак у елементарных частиць.

Катеґорія:Фізіка
Вовнїня

Як **вовнїня** ся означує шырїня колысаня простором.

Цілы процес вовнїня годен демонштровати на прикладї вязаных осцілаторів. Кідь маме вязаны осцілаторы, переношать ся енерґія колысаня поступно з єдного осцілатора на другый і назад. Подобно то фунґує міджі частицями в латках, міджі котрыма екзістують вязобны силы. Енерґія колысавого рушаня єдной частицї ся поступно переношать на частицї в околицї. Резултатом є факт, же енерґія колысавого рушаня ся в матеріалї поступно шырїть і переношать і на одлеглїшы частицї. Тїлесом ся пак переміщує колысаве рушаня (і з ним і енерґія того рушаня), без того, жебы ся ціле тїлесо перемістило. Тым способом ся в матеріалї шырить іста зміна, тзв. **розрух**.

Катеґорія:Фізіка
Частиця

**Частиця** є дуже мала часть матеріалу, котра ся проявує своїма характерістічныма властностями (енерґії, масы, електрічным набоём, спіном, хемічнов реактівностёв, добов жывота, іі.).

Катеґорія:Фізіка
Оптіка

У своїм оріґіналнім значіню представлює **оптіка** часть фізікы, котра ся занимать світлом, ёго шырїнём в різных середовищах і на їх граніцях, занимать ся взаємным пособінём світла і латкы, бадать подстату світла і далшы явы, котры суть зо світлом повязаны.
Світло є але лем частёв спектра електромаґнетічного жарїня. Тыж остатнї виды жарїня мають велике множество властностей, котры є вгодне пописовати средством оптікы. Опітку є так можне розуміти як *науку о [[жарїня|жарїню]]*.

Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Оптіка
Електромаґнетічне спектрум

**Електромаґнетічне спектрум** (даколи зване Максвелова дуга) загорнює електромаґнетічне жарїня вшыткых можных вовновых довжок. Електромаґнетічне жарїня о вовновій довжцї λ (у вакуу) мать фреквенцію *ф* і ёму приписованый фотон мать енерґію *Е*. Одношіня міджі нима выражають наслїдны формулы:
:\lambda = \frac{c}{f}  \,\!; E=hf \,\!,
де *c* є швыдкость світла (3×108 m/s) a *h* = 6.6252 × 10−34 J·s = 4.1 μeV/GHz є Планкова конштанта.

Катеґорія:Фізіка
Ярославль

**Яросла́вль** — місто в Росії, адміністратівный центер Ярославской области.

Лежыть у центральній части Росії на ріцї Волга.

Перше ся споминать у 1010 роцї.

## Референции


Катеґорія:Міста Росії