open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туберкулоза

**Туберкулоза** (од  — *горбок*),  застарілы назвы **сухоты** або **сухотины**, **гертика**  або **гептика** — інфекчна хворота, яка ся выкликать мікобактеріями туберкулозы і характеризує ся утворїням шпеціфічных ґранулом у вшелиякых орґанах і тканинах (найчастїше у легкых) і поліморфнов клінічнов картинов.

Днесь у світї ся рахує 50—60&nbsp;міліонів хворых на туберкулозу, шторік захворює 7−10&nbsp;міліонів, умерать 3&nbsp;міліоны особ. Єден хворый чоловік може інфіковати 10-15 людей за рік.

## Референції

## Література
* Перельман М. И., Корякин В. А., Богадельникова И.&nbsp;В.&nbsp;Фтизиатрия. ОАО Издательство «Медицина», 2004.
* Обережно: туберкульоз//Міщиха Оксана, к.м.н., лікар-фтизіатр, "Слово «Просвіти», число 3 (243), березень 2002, с.&nbsp;11.

Катеґорія:Инфекчны хвороты
Войскова справа

**Войскова справа**&nbsp;— комплексный термін, якый може мати такы значіня:
# В шырокім розуміню охоплює вшыткы вопросы войсковой теорії і практікы, повязаны з войсковым будівництвом, рыхтованём і дїями Збройных сил, в міровый і  войновый час, прирыхтованя обывательства країны на припад войны.
# В узькім розуміню&nbsp;— то сістема знань, необхідных військовослужбовцям і войсковозобовязаным про успішне выконованя свого войскового обовязку.

## Жрідла
* ВОЕННОЕ ДЕЛО РОССИИ И ЕЕ СОСЕДЕЙ
* «Военное дело»
* Военное дело населения лесостепной полосы Западной Сибири...

## Вонкашнї лінкы
* Краткое изложение военного дела (Флавий Вегеций Ренат)

## Тыж посмоть
* Воєньска історія
* Войскова економіка
* Война

## Референції

Катеґорія:Войны
Катеґорія:Войскова справа
Аборт

**Аборт** (&nbsp;— потрат)&nbsp;— перерываня жывота зачатой, але іщі не народженой дїтины, в наслїдку чого настане перерываня тяжі, і одстранїня їй з маткы до того, як дїтина зможе жыти самостатно. Народжіня дїтины по 28 тыждню тяжі ся называть передчасным породом. Аборт може быти *мимовольным* (потрат) і *медічным* (пряме втручаня&nbsp;— хірурґічне ці медікаментозне).

## Література

# *Тимошенко Л.&nbsp;В.*, Про шкідливість аборту. К., 1956.
# *Кочергинский А. 3.*, Что надо знать об аборте и его последствиях. Кишинев, 1956. 
# *Никончик О.&nbsp;К.*, Аборт и его последствия. М., 1956. 
# *Петченко А.&nbsp;И.*, Акушерство. К., 1954. 
# *Сердюков М.&nbsp;Г.*, Чем вреден и опасен аборт. М., 1954. 

## Референції

## Вонкашнї лінкы
* Наказ МОЗ України ''«Про затвердження Інструкції про порядок проведення операції штучного переривання вагітності, форм первинної облікової документації та інструкцій щодо їх заповнення»'', N 183 від 25.03.2009
* ''Безпечний аборт'': рекомендації для систем охорони здоров'я з питань політики і практики, 2004, *[[Всесвітня організація охорони здоров'я]]*
* ''Інформація для жінок про медикаментозний аборт'', The International Consortium for Medical Abortion (ICMA) Information Package on Medical Abortion
*Denisov BP, Sakevich VI, Jasilioniene A (2012) Divergent Trends in Abortion and Birth Control Practices in Belarus, Russia and Ukraine. PLoS ONE 7(11): e49986. doi:10.1371/journal.pone.0049986 

Катеґорія:Тяж
Катеґорія:Социалны проблемы
Катеґорія:Аборт
Свагілі

**Свагілі**, самоназва **Кісвагілі**&nbsp;— язык, якым бісїдує коло 100&nbsp;млн людей у выходній Африцї (Танзанія, Кенія ітд).

Свагілі&nbsp;— найбівшый з языків банту і єден з найзначнішых языків Африканьского контіненту. Будучі языком міджіетнічного контакту, свагілі є пошыреный на великій теріторії Выходной і Централной Африкы, од побережа Індійського океану на выходї до централных областей ДРК на западї, од Сомалі на северї до Мозамбіку на югу.

Свагілі є державным языком в Танзанії, Кенії і Уґандї. Він ся шыроко хоснує также в Руандї, Бурунді, Замбії, Малаві, на Коморьскых островах і на Мадаґаскарї. Свагілі&nbsp;— єдиный африканьскый язык, якый обтримав статус працовного языка Африцькой унії (з 2004).

## Референції

## Література

* Wilhelm J.G. Möhlig, Bernd Heine: *Swahili Grundkurs* mit Übungsbuch und CD, Rüdiger Köppe Verlag, Köln 2010, ISBN 978-3-89645-575-8
* M. A. Mohammed: *Modern Swahili Grammar*, East African Educational Publishers, Nairobi 2001, ISBN 9966-46-761-0.
* Rupert Moser: *Leitfaden Kiswahili*, Phil.-hist. Fakultät, Institut für Sozialanthropologie, Bern 2005.
* E. C. Polomé: *Swahili Language Handbook*, Center for Applied Linguistics, Washington 1967.
* Beat Wandeler: *Lehrbuch des Swahili für Anfänger*, Helmut Buske Verlag, Hamburg 2005, ISBN 978-3-87548-396-3.
* Cosmo Lazaro: *Lehrbuch der Alltagssprache Swahili*, mit Audio-CD und Video-DVD, Verlag AM-CO Publishers, Köln 2004, ISBN 978-3-9806714-4-6.
* Gudrun Miehe, Wilhelm J.G. Möhling (Hrsg.): *Swahili-Handbuch*. Rüdiger Köppe Verlag, Köln 1995, ISBN 978-3-927620-06-3.
* Nathan Oyori Ogechi: ''On language rights in Kenya'' (PDF) In: *Nordic Journal of African Studies* 12(3), 2003, S.&nbsp;277-295
* Ashton, E. O. *Swahili Grammar: Including intonation.* Longman House. Essex 1947. ISBN 0-582-62701-X.
* Irele, Abiola and Biodun Jeyifo. *The Oxford encyclopedia of African thought, Volume 1*. Oxford University Press US. New York City. 2010. ISBN 0-19-533473-6
* Blommaert, Jan: Situating language rights: English and Swahili in Tanzania revisited (sociolinguistic developments in Tanzanian Swahili) — Working Papers in Urban Language & Literacies, paper 23, University of Gent 2003
* 
* Chiraghdin, Shihabuddin and Mathias Mnyampala. *Historia ya Kiswahili*. Oxford University Press. Eastern Africa. 1977. ISBN 0-19-572367-8

## Вонкашнї лінкы

* Словникы свагілі
* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary
* Visit LL-Map link for more information on Swahili
* Visit MultiTree for more information on Swahili
* Swahili phrasebook on Wikivoyage
* Ethnologue report on Swahili; Ethnologue report on Swahili, Congo
* UCLA report on Swahili
* PanAfrican localisation page on Swahili
* Swahili Yesterday, Today and Tomorrow: Factors of Its Development and Expansion

Катеґорія:Банту языкы
Катеґорія:Свагілі
Фонема

**Фонема**&nbsp;— найменша (нероздїлна) штруктурно-семантічна звукова єдиніця, котра є способна выконовати даякы функції в бісїдованю.
Фонема передовшыткым творить, роздїлює і розпознавать морфемы, слова, їх формы в языковім потоцї.

## Референції

Катеґорія:Языкознавство
Катеґорія:Фонетика
Катеґорія:Фонолоґія
Бгутан

**Бгутан** - є внутроземний штат в южній Азії. Лежыть на выходнім кінцю Гімалайскых гор. На югу, выходї і западї сусідує з Індійов, а на северї з Тібетсков автономнов областю Кітайскої Народної Републікы. Форма влады - конштітуційна монархія.

Бгутан
Боснія і Герцеґовина

**Боснія і Герцеґовина**, **БіГ** (, ) — штат лежачій юговыходній Европі на Балканьскім півострові. Головне місто — Сараєво.

По списованю 2020 року у Боснії живе 3 475 000 людий. Густота залюдненя — 68,5/км².

## Референції


Боснія і Герцеґовина
Катеґорія:Боснія і Герцеґовина
Катеґорія:Країны Европы
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1992
Ботсвана

**Ботсвáна** (), офіціална назва **Ботсвáньска републíка** (, ) — є штат, лежачій в Южній Африцї, котрый не має выходу до моря. Мать розлогу 581,730 км² і 1,639,833 жытелїв. Гранічіть на югу з ЮАР, на западї і северї з Намібіёв, на северовыходї з Замбіёв, на выходї з Зімбабве. Головным містом є Ґабороне.

## Адміністратівне дїлїня

Адміністратівно теріторія Ботсваны ся дїлить на 9 окресів:
# Централный окрес (англ. *Central District*)
# Ґанзі (англ. *Ghanzi District*)
# Кґалаґаді (англ. *Kgalagadi District)*
# Кґатленґ (англ. *Kgatleng District*)
# Квененґ (англ. *Kweneng District*)
# Северо-Восточный окрес (англ. *North-East District*)
# Северо-Западный окрес (англ. *North-West District*)
# Юго-Восточный окрес (англ. *South-East District*)
# Южный окрес (англ. *Southern District)*

## Референції

*
Ботсвана
Ботсвана
Ботсвана
Бруней

**Бруней** (), офіціална назва **Штат Бруней Даруссалам** () — штат, лежачій в Юговыходній Азії.

*
Бруней
Бруней
Бруней
Буркіна Фасо

**Буркіна Фасо** - внутроземний штат в Западній Африцї. Головне місто - Вагадугу.

## Одкликованя

Буркіна Фасо
Болівія

**Болівія** (ісп. *Bolivia*, [bo.ˈli.βja]), офіціално **Многонаціонална держава Болівія** (*Estado Plurinacional de Bolivia*) є держава в Южнуй Америці. Сукре є столиця подля констітуції, айбо правительство ся збулша находит у вароші Ла Паз. Майбулшый город є Санта Круз де ла Сієрра, промысловый центер на востоці Болівії. Граничит из Перу, Бразилійов, Параґвайом, Арґентинов тай Чіле. Третина країны лежит у горах Андах. Болівія є многоетнічна и многокултурна держава. Домінуючым языком є іспанськый, айбо офіційный статус мают 36 далшых містных языкув, змежи котрых майбулші сут ґуарані, аймара тай кечуа.

Сперед колонізаційов андська часть днешньої Болівії была частьов імперії інкув, а сіверні тай восточні низины были заселені независимыми племенами. Іспанські конкістадоры завойовали сесь реґіон у XVI. сторучу. Болівія мала важноє значеня для імперії позад своих запасув срібра. Война за независимусть ся зачала в 1809 и йшла 16 рокув. Нова република была названа имньом Сімона Болівара. У наслідных сторучах Болівія стратила дакотрі періферійні теріторії у войнах из сосідами. У році 1971 
ся удбыв державный переворот против товдышнього соціалістичного правительства, пуддержаный ЦРУ (CIA). Настав режім войськової діктатуры, котрый ся демократізовав у 1980-х роках.

Болівія є другов майбіднов державов Южної Америкы. Економіку збулша творят земледілство, добываня дерева, рыбы и мінералув, выроба текстіла, шатя, убробленых металув и продуктув из ропы. Болівія дуже богата на мінералы, напр. цін, срібро, літій тай мідь.

Болівія
Катеґорія:Южна Америка
Казахстан

**Казахста́н** (), офіціална назва **Репу́бліка Казахста́н** () — є штат, котрый ся знаходить в основному в Середній Азії, а малов частёв на запад од рікы Урал лежыть тіж у Европі. На северї, северозападї і северовыходї гранічіть з Російсков Федераціёв (7548,1 км.), на выходї з Кітайсков Народнов Републіков (1782,8 км.), южны сусїдове суть Кірґістан (1241,6 км.), Узбекістан  (2351,4 км.) і Туркменістан (426,0 км.), а на югозападї ся омыває Каспіцькым морём. 

Є єднов з найбівшых країн світа (плоха 2 717 300 км², што є бівше за 4 Україны, або 34-крат веце як ЧР). Казахстан є найбівшым на Землї внутроземськым штатом, але векшына ёго областей є рїдко залюднена (мать 20 міліонів жытелїв, густота населїня є нецїлых 6 жытелїв на км²). Астана ся в роцї 1997 стала главным містом намісто Алматы.

Казахы суть єднов із тюркскых ґруп. Бівшу часть своёй історії Казахстан быв заселеный кочовныма народами. У 19. сторочу ся Казахстан став частёв Російской імперії, а пак Совєтьского союзу. Незалежность здобыв у 1991-м роцї.

## Природнї условія

### Рельєф
Казахстан є найбівшым на Землї внутроземскым краём. Хоць бівшу часть теріторії Казахстану занимають плоскі рівнины тай горбовины, рельєф є і так барз розмаїтый; цалком мож говорити, што поверьхня Казахстану ся зводить (піднімає ся) в напрямі до выходу.


Казахстан
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1991
Бурунді

**Буру́нді**, офіціално **Репу́бліка Буру́нді** (, , ) — штат в Выходній Африцї.

Бурунді
Катеґорія:Африка
Замбия

**За́мбия** (), официално **Замбийска Република** ()&nbsp;— внутроземный штат во Выходной Африцѣ. Головне мѣсто&nbsp;— Лусака. Граничить з Демократичнов Републиков Конго на сѣверѣ, Танзаниов на сѣверо-востоку, Малави на выходѣ, Мозамбиком, Зимбабве, Ботсванов и Намибиов на югу, Анголов на западѣ.

До выголошеня независимости в року 1964 — протекторат Великобритании (стара назва Сѣверна Родезия). Глава державы и влады — президент. Законодарный орган — парламент (складеный из президента и еднопалатных Народных зборох). Замбия входить до Сполоченства Народох. 

Од выголошеня независимости до року 2023 обывательство выросло три раз.

## География
Поверхность — габастое плоскогоря
вышкы 1000–1350 м. н. м. з окремыма островныма горами. Характерны суть плоскы западины тектоничного походженя, што творять Восточно-Африцку рифтову систему. На
сѣверѣ, при граници з Танзаниов, гора Сунзу (2067 м. н. м.). Клима субекваториална. Середня мѣсячна 
температура . Выпады  рочно в басейнѣ середного току рѣкы Замбези; до  в восточной части плоскогоря и  на вододѣлном плато Лунда. Майже вшиткы рѣкы державы належать басейну рѣкы  Замбези
(найвекшы притокы Кафуе и Луангва), рѣки
сѣверной части державы — басейну рѣкы Конго (Заир). Найвекшы озера: Бангвеулу, Танганьика (на югу), Мверу (на востоку). На рѣцѣ Замбези — найвекшый водозбор Кариба.
Лѣсы и корчовля занимають 49% територии.
В вологых районах — сезонно-воложны тропичны лѣсы и высокотравны саванны, в май засушливых районах — сухы тропичны   лѣсы  («миомбо»)  и акацова саванна з баобабом. Около 20 храненых народных паркох (Кафуе,   Сиома-Нгвези,   Сѣверна и Южна Луангва и иншы). 

## Економика
Основа економикы — рудокопство, ориентоване на експорт, и нежелѣзна металургия. Доля
в ГДП (1986): рудокопства 30%, земледѣлства 18%. По завойованю независимости влада взяла курс на
укрѣпленя властной економикы и ограниченя
чужоземного капитала. В добываню мѣди () Замбия стоить на первых мѣстах в свѣтѣ. Добывають тыж кобалт (),
цинк (), олово (), стрѣбро, манган, камняной угля. 

В земледѣлствѣ занято 65% економично
активного обывательства (1983). Ораниця занимать около 3,5% територии, паствиска — около 30% (1983). Основна аграрна култура — мелай (); з иншых
также доган (), арахис (), цукрова тростина (), просо, маниок.
Паствове скотарство гамуе розширеность мухы цеце. Ставы (1985, в тысячах): рогатый статок 2380, овцѣ 40, козы 350, свинѣ 250. Рыболовство в озерах и рѣках
(). 

## Транспорт
В року 1984 довжина желѣзниць чинила , автодорог  в том числѣ асфалтовых и шутровых . Автопарк (1983) — 186&nbsp;тысяч машин. Свого выхода ку морю 3амбия не мать, зато експорт иде переважно через порты Танзании
на Индийском океанѣ. Одты иде и нафтовод из Дар-ес-Салаама. 

## Жерела
* **Zambia //THE WORLD FACTBOOK** https://web.archive.org/web/20210126032804/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/ 
* **Трёшников А.Ф.** Географический энциклопедический словарь: Географические названия. /Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — 2-е изд., доп. — М.: Сов. энциклопедия, 1989.— Стр 172–173 из 592. 

## Референции

Замбія
Катеґорія:Африка
Узбекістан

**Узбекістан** (узб. *Oʻzbekiston*, [ozbekiˈstɒn]), офіціално **Република Узбекістан** (*Oʻzbekiston Respublikasi*) є держава в Середнюй Азії. Сосідит из Казахстаном, Кірґізстаном, Таджікістаном, Туркменістаном тай Афґаністаном. Ділит ся на 12 реґіонув и єдну автономну републику, Каракалпакстан.

Перші історичні осадникы днешнього Узбекістана были скіфы, кочовный іранськоязычный наруд, котрый заосновав царьства в Хорезмі, Бактрії, Соґдіані тай иншых реґіонах. Пак сеся теріторія была злучена из Персійов, вєдно з нев была частьов держав Ахеменідув, Сасанідув тай иншых. Уд VII. сторуча ся поширив іслам, зачало ся процвітаня варошув на Шовковум пути, такых як Самарканд, Хіва ци Бухара. По монґолськуй навалі на теперішнюй узбецькуй теріторії зачали доміновати тюркські народы. Змежи тюркськых держав мож уокремити імперію Тімурідув из столицьов у Самарканді и державу Шейбанідув из столицьов у Бухарі. Перебігом XIX. сторуча Середня Азія была поступно залучена в Російську імперію, а єї політичным центром ся став Ташкент. У 1924. році Узбекістан ся появив як совітська република. Независимусть Узбекістана была уголошена 31. авґуста 1991.

Булша часть жителюв сут узбекы подля народности и мусулмане подля реліґії. Узбекістан поступно переходит на рынкову економіку. Важным продуктом выробы и експорта є памут. Окрем того, держава богата на природні мінералы (напр. золото) и земный ґаз.

Катеґорія:Країны
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1991
Еквадор

**Еквадор** (ісп. *Ecuador*, [ekwaˈðoɾ]), офіціална назва **Република Еквадор** (*República del Ecuador*) є держава в сіверо-западнуй части Южної Америкы. Граничит из Колумбійов на сівері, из Перу на востоці и юзі, из Тихым океаном на западі. В Еквадор западают ай тихоокеанські островы Ґалапаґос.

Теріторія Еквадора была частьов імперії Інкув уд XV. столітя, пак у XVI. столітю была колонізована Іспанійов. Незалежнов ся стала в 1820. році як часть Великої Колумбії, уд 1830. як окремішна держава. Сліды сих історичных подій мож упознати по населеню країны: из 17,1 млн жителюв булша часть сут метисы, а кроме них сут великі меншины потомкув старожителюв, европейцюв и африканцюв. Офіціалный и майпоширеный язык є іспанськый, айбо констітуція споминає ай 13 старожительськых языкув, напр. кечуанськый и шуарськый, котрі «офіціално ся хоснуют для старожительськых народув».

Біолоґічна розмаитость вадь богатство флоры тай фавны Еквадора є майбулша в світі в перечисленю на квадратный кілометер. Економіка силно зависит уд експорта ропы и земледілськых товарув. В період 2006-2016 ся фіксовав спад бідности (из 36,7% жителюв на 22,5%) и руст ГДП на особу (1,5% ручно), айбо вєдно из тым спав ай індекс економічної нерувности.

Катеґорія:Країны
Катеґорія:Южна Америка
Уґанда

**Уґанда** є презідентьсков републіков, лежачій в Виходній Африцї.

Уганда
Ґана

**Ґана** (Републіка Ґана) є штат в Западній Африцї.

## Референції



Катеґорія:Країны
Катеґорія:Державы Африкы
Жменяки (1986)

**Жменяки** - серіал котрый ся складає з трёх серїй з 1986 року подля роману закарпатьского писателя Михайла Томчанія в якім ся росповідать о жывотї представителїв різных поколїнь родины Жменяків з підкарпаторуського села в бурхливых 30-40 роках XX стороча.

Жменяки (1986)
Чад

**Чад** (арабскы: تشاد - Tšād; французькы: Tchad), офіціално **Чадска Републіка** є внутроземный штат, лежачій в областї Сагары і Сахелу в Середнїй Африцї. Єго сусіды суть Лібія (север), Судан (выход), Середнёафрицька републіка (юг), Камерун (югозапад) тай Ніґерія і Ніґер (запад). Офіціалны языкы суть арабштіна і французштіна, незначну бівшість обывателїв творять могамедане. Назва штату одводить ся од Чадского озера котре часточно на теріторії Чаду засыхать.

## Одкликованя

Чад
Ґватемала

**Ґватемала** - штат в Середнїй Америці. Єго сусїди є Беліз, Салвадор, Гондурас і Мексіко.

Ґватемала
Притиск

**Притиск (акцент)**

## В русиньскім языку
В русиньскім літературнім языку є акцент **вольный** або **різномістный** і **погыбливый**, або **движный**, то значіть, же не є закрїпленый за даякым подля порядку складом і не зістає все на єднім складї в різных формах того самого слова. Акцент може быти на складї:
**– першім:** мáма, бáба, кáша, нéсти, вáша;
**– другім:** співáти, сїдáти, колóти, робúти;
**– третїм:** малёвáти, ворожы´ти, зеленїти, почістúти;
**– четвертім:** повымітáти, поприношáти, поперечíтовати, повыдавáти;
**– послїднїм:** душá, росá, осá, малá (жень. род адъєкт. малый) і т. д.
Свою позіцію сі акцент заховує у векшынї слов на тій самій части слова при словозмінї (фор-
мотворїню).
В русиньскім языку є дость і такых прикладів, кідь акцент **переходить на іншу морфему в
різных формах того самого слова**, што указує на ёго погыбливость, напр.:
* нóга, нóгы, нóзї – з ногóв, ногáми, ногáм;
* збéрам, збéраш, збéрать – зберáме, зберáте, зберáють;
* дванáдцять – дванадцятёх, дванадцятём і т. д.
Внаслїдку різномістности і погыбливости акцента, він може мати змыслорозлишуючу і форморозлишуючу
функцію. То значіть, же може діференцовати значіня двох (або веце) слов і
двох форм того самого слова, напр.:
* мукá (із зерна) – мýка (тяжоба, трапа, смуток),
* зáмок (в дверях) – замóк (є мокрый од доджу, воды),
* кóса (з волося) – косá (польногосподарьскый інштрумент)
* мáла (дашто їй патрило) – малá придавник ж. р. (од малый),
* жéну (1. особа єд. ч. од гнати) – женý (акузатів єд. ч. од женá),
* на бéрезї (локал єд. ч. од берег) – на берéзї (локал єд. ч. од береза);
* жéны (ном. мн. ч.) – жены´ (ґен. єд. ч.),
* сéла (ном. мн. ч.) – селá (ґен. єд. ч.) і т. д.

Лінґвістіка
Приназывник

**Приназывниками** або **Препозіціями** ся называють неповнозначны незмінны слова, служачі на выражіня різнородных одношінь назывників, містоназывників і чісловників у непрямых падах к іншым словам.

Приназывникы стоять все перед тым меном, з котрым ся вяжуть: *выйти* **з** *хыжы*, *пришов* **міджі** *людей*, *дївча* **із** *валалу*, *положыв* **на** *стіл*, *стоїть* **за** *стїнов*, *лежав* **під** *орїхом* і т. д.

З прикладів видно, же приназывникы придають або доповнюють різнородне значіня непрямых
падів (просторове, часове, прічінне, цїлёве, порівнуюче, способове і др.).

**Подля свого походжіня** ся приназывникы дїлять на **неодводжены** (прімарны) і **одводжены** (секундарны). **Подля своёй штруктуры** ся приназывникы дїлять на **просты** і **зложены**.

К **неодводженым** односиме тоты приназывникы, што суть стародавны і стратили своє споїня із словами свого походжіня, напр.: *о, од, без, в, над, до, за, к, ід, з, із, по* і ін.

К **одводженым** односиме приназывникы, што взникли од форм повнозначных слов по стратї
свого первістного значіня, напр.: *коло, подля, перед і т. д., а тыж такы, што ся ужывають в двоякім значіню, напр.: близко, навколо, спереду, зднука* і др.

**Приклады вязаня (споёваня) приназывників з непрямыма падами:**
– **з [[ґенітів|ґенітівом]]**: *без, близко, до, з (зо), за, коло, од, подля, проти/проти, серед, спід, споза, у, окрем, вздовж, мімо, пля/попля, сперед, простів, із-за* і др.;
– **з датівом**: *к (ку)*, ід;
– **з акузатівом**: *за, на, над, міджі, поміджі, по, поза, попід, про, через, в/во, о, під, през, понад,кріз, попід, зміджі, споміджі;*
– **з локалом**: *в, на, о, по, попри, при*;
– **з інштрументалом:** *з, за, із, над, міджі, перед, під/підо, долов/долї, горї.*

Катеґорія:Части речі
Елатів русиньского языка

**Елатів в [[Русиньскый язык|русиньскому языку]]** - ступінь на выражіня найвысшой міры якости. Творить ся од суперлатіву доданём префікса як-, напр.: ***як***найлїпшый*, ***як***наймудрїшый*, ***як***найстаршый* і т. д.

Може ся творити і од *'основного ступня** – **позітіву** дакотрых придавників доданём префікса **пре-**: милый – **пре**милый, добрый – **пре**добрый, мудрый – **пре**мудрый, красный – **пре**красный, чудесный – **пре**чудесный, великый – **пре**великый, давный – **пре**давный, любый – **пре**любый, дорогый – **пре'''дорогый.

## Жрідла
* Доц. ПгДр. Анна Плїшкова, ПгД. ПгДр. Кветослава Копорова. Русиньскый язык про зачаточників. — Пряшів: Словеньска асоціація русиньскых орґанізацій – Русин і Народны новинкы, 2011. — 196 с. - с. 124.

Катеґорія:Русинськый язык
Джібуті

**Джібуті** (ар. جيبوتي‎ *Jībūtī*, аф. *Yibuuti*, сом. *Jabuuti*, фр. *Djibouti*), офіціално **Република Джібуті** є держава у восточнуй Африці. Граничит из Сомалійов на юго-востоці, Ефіопійов на западі, Ерітрейов на сівері тай из Аденськым заливом и Червеным морьом на востоці. На другому березі залива лежит Ємен. Почти цілоє населеня належит ид двом етнічным ґрупам, а то сут сомалійці (котрі творят булшину) и афары.

В античну добу теріторія Джібуті вєдно з Сомалійов была частьов Земли Пунт, за котру знаєме из еґіпетськых жерел. Май пак ся в сьому реґіоні находили Іфатськый (X-XV. ст.), и по ньому Адалськый султанаты (XV-XVI. ст.); оба мали столицю в Зейлі близко теперішнього Джібуті. Колонія Французька Сомалія, котра передила Джібуті, была заоснована на кунцьови XIX. столітя. Удты была прокладена желізна дорога в Адіс-Абебу, дякуючи котруй варош Джібуті умінив Зейлу як главный порт для Ефіопії. По референдумі 1977. року Джібуті ся стало независимов державов. Напятя межи афарами тай ісса (основным субетносом сомалійцюв у Джібуті) привело в 1991. році ид гражданськуй войні. Стороны заязали мирный договор в 2000. році.

Джібуті має стратеґічноє положеня межи Червеным морьом и Індійськым океаном, пиля ключовых морськых торговых путюв. Служит ги важный пункт для дозаправкы и перекладкы. На теріторії Джібуті ся находит много воєнных баз, што приносит державі коло 5% ГДП (ВВП). 

Джібуті
Срібна земля. Хроніка Карпатської України 1919-1939

**Срібна земля. Хроніка Карпатської України [[1919]]-[[1939]]** — україньскый документарный філм режісера Тараса Химича о короткій історії Карпатьскої Україны (1919-1939). Надвязує на серію документів о історії Україны (Золотий вересень. Хроніка Галичини 1939–1941).

Включат бісїдованя памятників і образы зо скуточных міст, де ша вшытко дїяло. Філм ша накручал през 15 місяцїв в роках 2011 і 2012.

Срібна земля. Хроніка Карпатської України 1919-1939
Срібна земля. Хроніка Карпатської України 1919-1939
Сахел

**Сахел** (од , *са́хел*, што означать «берег», «край» ци «межа») — тропичный регион в Африцѣ, котрый чинить своефайтовый переход меджи Сагаров на сѣверѣ и май уродныма землями ку центру и югу того континента. Обсягуе географичне пасмо степу и саван.

Тото меджинародне трактованя понятя, але мать иншакый локалный вызнам в Алжирѣ: прибережне грунковате пасмо штату; а в Тунису: восточна прибережна степова ровнина. 

## География
На територии региона положены части вецерох держав:
# Буркина Фасо
# Еритрея
# Камерун
# Мавритания
# Мали
# Нигер
# Нигерия
# Сенегал
# Середньоафрицка република
# Судан
# Южный Судан
# Чад
Сахел протяг ся на  од Атлантичного океана на западѣ до Червеного моря на востоку, в поясѣ, ширина котрого мѣнять ся од даколькых сто до едной тысячи километры и покрывать плоху . 

Тот регион тыж называють Сахелсков акацовов саванов (Sahelian Acacia savanna) заслугов найвызнамнѣйшого ту вида дерев, котры годны рости при тутешной суши. Атмосферичны выпады рочно од  на сѣверѣ до  на югу пасма, але суть переважно лем в куртом часѣ зачатком лѣта. 

Рельеф плоскый з надморскыма высотами .

## Колониална минулость
В конци 19. стороча западный Сахел ся достав под панованя Франции. Тоты французскы територии были деколонизованы в року 1960. Восточна часть Сахелу належала Египтскому хедивату, што быв вазалом Османской империи, а од конця 19. стороча была окупована Споеным кральовством. Выслободила ся од бритского панованя по Египетской револуции року 1952 и наконець зыскала независимость подля новой египетской уставы в року 1956.

## Проблемный регион
Тот регион соткы рокох терпить од сухоты. Една мегасухота была од року 1450 по рок 1700, циже за 250 рокы. В року 1914 была велика сухота, што привела до масштабного голоду. Далша велика и довга сухота была в роках 1968 аж 1974, в резултатѣ чого регион достав ся до векшой увагы и зыскав меджинародну помоч, быв основаный Меджинародный фонд аграрного розвою (International Fund for Agricultural Development, 1977). 

В Сахелу видливше, гикой в иншых регионах провказуе ся глобалне отеплѣня. В року 2010 в Суданѣ теплотный рекорд сягнув 49,6°C, а в Нигеру — 48,2°C,  ту сѣйбы высохли и  умерли голодом. Найвекшым проектом противдѣланя тому став ся проект залѣснѣня Сахела "Велика зелена стѣна" (Great Green Wall), зачатый Африцков униов, котрый до року 2030 заангажуе  роботникох. 

## Жерела
* 
* Sahel / region, Africa (Britannica online)

Катеґорія:Африка
Середня Африка

**Середня Африка** є реґіон, до котрого ся головне належать штаты:
* Бурунді
* Середнёафрицька републіка
* Чад
* Демократічна републіка Конґо
* Рванда

Зрїдка ся к тому же реґіону зараховує таксамо Анґола, Ґабон, Камерун, Конґо, Екваторіална Ґвінея і Замбія.

Катеґорія:Африка
Середнёафрицька републіка

**Середнёафрицька републіка**, скорочено **САР** (; санґоськы: Ködörösêse tî Bêafrîka) є внутроземный штат в Середнїй Африцї. Головне місто Бангі. Штат мать одгадно 5 552 228 млн. обывателів.

Катеґорія:Країны
Катеґорія:Державы Африкы
Рванда

**Рванда** офіціалнов назвов **Рвандьска ** (анґліцькы *Republic of Rwanda*, французьскы *République Rwandaise*, рвандьскы *Repubulika y'u Rwanda*) є маленькый внутроземний штат в Середнїй Африці.

Катеґорія:Країны
Всеукраїньске здружіня "Свобода"

**Всеукраїньске здружіня "Свобода"** () є націоналістічна ултраправіцёва україньска політічна партія. До фебруара 2004 ся звала *Соціал-націонална партія Україны* (). Лідером партії є Олег Тягнибок.

В 2009 році і під час місцёвых выборїв 2010 року в Ґаліції, партія дістала значну підтримку зї стороны населїня, а у 2012 році по резултатах выборїв у парламент «Свобода» дістала свої перші  місця у Верховній Раді України.

Сповідує ідеолоґію україньского націоналізма, антікомунізма, антісемітізма.

## Референції
Ултраправы

**Ултраправы** (тыж **крайнї правы**) є політолоґічне понятя, котре ся ужыває к общому означіню  політічных ідеолоґій дїючіх на основі авторітарства, крайнёго націоналізму і шовінізму,  етноцентрізму аж до расізму і ксенофобії. В основному згодны в заперечінї рівности вшыткых людей, роблячі акцент на етнічній або расовій приналежности.

Катеґорія:Політіка
Ніґер

**Ніґер** () — є презідентьска републіка, находить ся майже в середині Африки межы штатїв Малі, Алжір, Лібія, Чад, Ніґерія, Бенін та Буркіна Фасо. На теріторії републікы розлогов 1,2 міл. км.2 жыє 25 міліонів обывателїв.

## Одкликованя

Катеґорія:Країны
Мартін Гавелка

**Мартін Гавелка** (10. юля 1958, Карловы Вары – 2. октобра 2020, Брно)&nbsp;— чеськый театровый і філмовый актер.

Катеґорія:Филмовы артисты
Катеґорія:Артисты театра
Катеґорія:Чесько
Актер

**Актер** (**актерка**), од  *acteur*,  *actor* — умѣлець, котрый в театрѣ або филмѣ, втѣляючи ся в поставу драматичной постановкы, з помочов голоса, мимикы, гестох, одогравать указовану поставу, вживши ся в ей психику, говорячи ей языком. В иншых видах сценичного умѣня (опера, балет, естрада, циркус) интерпретох звекша называють артистами.

## Жерела и одказы
* Велика українська енциклопедія. — Київ: ДНУ «Енциклопедичне видавництво», 2016. — 592&nbsp;с. 
: 
* 

## Додаточне читаня
*  Jak zostać aktorem? Ile zarabia aktor? Plusy i minusy pracy w zawodzie (по польскы) https://www.gowork.pl/poradnik/23/kariera/jak-zostac-aktorem-ile-zarabia-aktor-plusy-i-minusy-pracy-w-zawodzie/

## Референции

Катеґорія:Професії
Катеґорія:Уменя
Лібія

**Лібія** є арабскый штат на северї Африкы у Середоземного моря.

Катеґорія:Країны
Гекатайос з Мілету

**Гекатайос з Мілету** (ґрецькы: Ἑκαταῖος) (* 560 ці 550 – † 480 п. н. л.) быв єдным з найважнїшых ґрецькых лоґоґрафів — історіком і ґеоґрафом.

Катеґорія:Історіци
Катеґорія:Старовіка Греция
Геродот

**Геродот** з Галікарнасу (ґрецькы: Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, *  † межы 430 і ) быв першым вызнаным антічным історіком, прото быв Ціцероном названый *отцём історії*.

## Референції


Катеґорія:Історіци
Катеґорія:Старовіка Греция
Катеґорія:5. стороча до н. е.
Гіппократ

**Гіппокра́т** з Коса (*460 п.н.е., Кос — †377 п.н.е., Лариса в Фессалии) ґрецькы: ´Iπποκράτης, латиньскы: Hippocrates — был найславнїшым лїкарём старовіку і *„отцём медицины“*, закладательом  раціоналной медицины.

Гиппократ быв автором многых афоризмох, дохторскых правил и методик, котры суть живы доднесь.

## См. тыж
* Присяга Гиппократа

## Жерела и одказы
* **, гасло Hippokratés. Том. 11, стор. 308.  Доступно онлайн.

Катеґорія:Медици
Катеґорія:5. стороча до н. е.
Африканьскый ріг

**Африканьскый ріг** (або **Сомальскый півостров**) є півостров у Выходній Африцї, котрый ся вклинює до Арабского моря. Він є найвыходнїшов частёв Африканьского контіненту.

## См. тыж
* Сомальско

Катеґорія:Ґеоґрафія
Катеґорія:География Африкы
Катеґорія:Полуостровы
Ґвінея (реґіон)

**Ґвінея** (інакше - **тропічна Африка**) є історічна назва той часты Западной Африки, котра ся находить на юг од Сахела до побережя Ґвінейского заліва.

Катеґорія:Історічны реґіоны
Южна Африка (реґіон)

**Южна Африка** є реґіон лежачій в южній части африцького контіненту.

## Список штатів
До нёй належать слїдуючі штаты:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катеґорія:Ґеоґрафія
Катеґорія:География Африкы
Радка Цоуфалова

**Радка Цоуфалова** (*чеш.* Radka Coufalová, * 28. новембра 1978, Острава) — чешска театрална актерка и музикалова спѣвачка. 

## Фаховы штудии и робота
Выштудовала фах *музикал* на Яначковой академии музичных умѣлств (JAMU) в Брнѣ. Од року 2001 грать в Мѣстском театрѣ в Брнѣ а заграла такы ролѣ:
* Amy – *Charleyova teta*
* Mary Poppins – *Mary Poppins]]*
* Hodl – *Šumař na střeše*
* Vypravěčka – *Josef a jeho úžasný pestrobarevný plášť*
* Eržika – *Koločava*
* Denisa de Flavigny – *Mamzelle Nitouche*
* Sněhurka – *Sněhurka a sedm trpaslíků*
* Cosette – *Les Misérables*
* Sukie – *Čarodějky z Eastwicku*
* Helena – *Sny svatojánských nocí*
* Líza Ďulínková – *My Fair Lady (ze Zelňáku)*
* Kateřina – *Zkrocení zlé ženy*
* Fanny Briceová – *Funny Girl*
* Dželína – *Cats*
* Evita – *Evita*

## Оцѣнѣня
Од позерачох Internet Movie Database  в сезонѣ 2006/2007 достала награду *Крыла про найлюбенѣйшу спѣвачку сезоны*.

В року 2006 достала награду *Талия* за ролю нарраторкы в музикалу *Йозеф и его роскошный пестрофаребный плащ*.

## Особный живот
Е оддана а мать сына Матяша (*2004).

## Одказы
*  Радка Цоуфалова в Чешской и Словацкой филмовой датабазѣ
* Радка Цоуфалова в Internet Movie Database

Катеґорія:Співаци
Катеґорія:Артисты театра
Ератосфен з Кірены

**Ератосфен з Кірены** (ґрецькы: Ἐρατοσθένης; * міджі 276-272 роками п.н.е., Кірены&nbsp;— † 194 п.н.е., Александрия) быв математік, астроном, і очівісно найвекшый ґеоґраф антічного Ґрецька.

## Референції


Катеґорія:Математіци
Катеґорія:Астрономы
Катеґорія:Старовіка Греция
Катеґорія:Александрия
Катеґорія:3. стороча до н. е.
Маґреб

**Маґреб** ( ) значіть на арабскім языку "западный". Є реґіон в Африцї на северї Сагары, западніше од Нілу. Конкретно то суть штаты: Мароко, Западна Сагара, Алжір, Туніс, Лібія.

Катеґорія:Історічны реґіоны
Тібет

**Тібет** (тібетьскы: བོད་ ) є історічна область в середнїй Азії.

Катеґорія:Азія
Федор Івановіч Тютчєв

**Федор Івановіч Тютчєв** (; * 5. децемберґреґор. / 23. новемберюліяньс. 1803, Овстуг, Російска імперія — † 27. юнґреґор. / 15. юнюліяньс. 1873, Царьскоє Село, Російска імперія) — росийскый поет, публіціста, дипломат.

Катеґорія:Російскы писателї
Катеґорія:Русскоязычны писателе
Катеґорія:Русскоязычны поеты
Катеґорія:Поеты России
Катеґорія:Російска імперія
Російска імперія

**Російска імперія** (, в передреформнім правописаню: ) — штатна формація котра екзістовала в 1721–1917 роках, была єднов із найбівшых імперій в історії людства.

## Смоть тыж
* Росія
* СССР

Катеґорія:История России
Катеґорія:Бывшы штаты
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1721
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры заникли 1917
1798

## Подїї
* 1798—1801 — окупація Еґіпта французькымы войсками.
## Народили ся
## Вмерли
1787

## Подѣи
* 7. децембер — Делавер ратификациев уставы вошов до США яко первый штат.
* 12. децембер — Пенсилвания вошла до США яко другый штат.  
* 18. децембер — Ню Джерзи вошов до США яко третий штат.

## Уродили ся
* 25. новембер — Франц Ксавер Грубер, австрийскый учитель основной школы и церковный органиста, автор музикы найзнамѣйшой во свѣтѣ рождественной колядкы *[[Тиха ночь]]*.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1786

## Подѣи

## Уродили ся
* 25. марец — Йоанн Фогараший, подкарпатскый русинскый етнограф, языкознатель, священик и педагог.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1784

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 13. децембер — Семюел Джонсон, англицкый лексикограф, поет, писатель, литературный критик.

Катеґорія:Рокы
1781

## Подѣи
* 13. марец — Виллиам Гершел объявив планету Уран.

## Уродили ся

## Умерли
1794

## Подѣи
* Весна — французька армія выгнала інтервентїв зо свої теріторії.
* 24. марец — в Краковѣ Тадеуш Косцюшко зложив присягу перед народом и прияв веденя повстаня яко Найвысшый Велитель Народных Збройных Сил.
* 4. апрѣль — повстанске войско, котрому велив Тадеуш Косцюшко, выграло битву под Рацлавицями.
* 27. юл — в Парижу политичны противникы Робеспьера организовали переворот, арештовали его и 20 найблизшых прихылникох, чим ся закончила якобинска диктатура.
* 10. октобер — в програной битвѣ под Мацейовицями Тадеуш Косцюшко трафив зоз цѣлым своим штабом до российской неволѣ
* 16. новембер — о мѣсяць по заятю Косцюшка новый Найвысшый Велитель повстанского войска Томаш Вавжецки под Радошицями зложив капитулацию перед российскым генералом Федором Денисовом

## Родили ся
* Датум непознатый — Константин Матезонскый, закладатель, диригент и хормайстер первого в Угорской Руси полифоничного (четыриголосого) хору *Гармонія* (1834–1944) в Унгварѣ.

## Умерли
* 28. юл — Максимильен Робеспьер, адвокат, французскый политик, вызначный дѣятель Великой французской револуции, проводна постава якобинской диктатуры.
* 9. новембер — Григорий Сковорода, поет, педагог, вандровный филозоф.
* 16. новембер — Рудолф Ерих Распе, ученый, библиотекарь, писатель, автор книгы о пригодах барона Мюнхаузена

Катеґорія:Рокы
1795

## Подѣи
* Француз Никола-Жак Конте вынайшов нову технологию на графитовы церузы, котра ся хоснуе доднесь и робить их цѣново доступными.
* 18. януар — заникла независима Република споеных Нидерландох.
* 24. октобер — третя дѣльба Рѣчи Посполитой.

## Уродили ся

## Умерли
* 13. фебруар — Георгий Конисскый, православный просвѣтитель Российской империи, ученый, филозоф, мыслитель, писатель, казатель, професор и ректор Могылянской Академии, архиепископ.

Катеґорія:Рокы
1780

## Подѣи

## Уродили ся
* 21. септембер — Ян Чаплович, словацкый правник, етнограф, писатель.

## Умерли
* 29. новембер — Мария Терезия, австрийска цѣсарька, мадярска и чешска кралиця, котра перевела много важных реформ и зостала в русинском фолклорѣ як "добра пановниця"
Катеґорія:Рокы
Ґрамотность

**Ґрамотность** — традічно ся означує як уміня чітати і писати та й уміня хосновати язык, жебы чітати, писати ці бісїдовати.

Традічно ся під словом *ґрамотный* думать чоловік, котрый годен чітати і писати або лем чітати будь-якым языком. В сучаснім розумлїню то означать способность писати згодно із заведеныма нормами ґраматікы і правопису. Людей, што знають лем чітати, тыж зовуть «напівґрамотныма». 

## Вонкашнї лінкы
* United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (ЮНЕСКО), Портал Ґрамотность

## Референції

Катеґорія:Образованя
1779

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 14. фебруар — Джеймс Кук, британскый мореплавець и объявитель, забитый домородцями острова Гавай.

Катеґорія:Рокы
Уміня войны

**Уміня войны** (, дословно: «*Законы войны учітеля Суня*»; , «Уміня войны»)&nbsp;— стародавный кітайскый трактат, авторство якого ся приписує ґенералові і стратеґові Сунь Цзы, што жыв на кінцї періоду Чуньцю або на початку періоду Чжаньґо.

## Вонкашнї лінкы
* Україньскый переклад

## Референції

Катеґорія:Кітайска література
1778

## Подїї

## Уродили ся

## Умерли
* 2. юл — Жан-Жак Руссо, французскый филозоф и писатель.
Катеґорія:Рокы
1775

## Подѣи
* 7. децембер — Лондонске кральовске общество выгнало зо членства Р. Е. Распе за швинглѣ, котрый наступно написав популарну книжку *Росповѣдь барона Мюнхаузена*.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1773

## Подѣи
* 21. юл — Папа Клемент XIV. роспустив Товаришство Исусово (йезуитох).
* 16. децембер — Бостонске «питя чаю».

## Уродили ся

## Умерли
1772

## Подѣи
* 22. марец — в Англии скасовали рабство.
* 5. август —  в Петербургу (быв 25. юл Юлианского календаря) Россия, Австрия и Пруссия подписали договор о роздѣлѣ Польщи; при тому Россия достала землѣ днешной восточной Бѣлоруси, Австрия — Галичину по Збруч, а Пруссия сѣверну Польщу.

## Уродили ся
* 3. децембер — Григорий Сковорода, поет, педагог, вандровный филозоф.

## Умерли
* 4. юл — Йоанн Брадач, первый епископ самостойной Мукачовской грекокатолицкой епархии.

Катеґорія:Рокы
1765

## Подїї
* 18. август — умер Франц I. Штефан, император Святой римской империи

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1763

## Подѣи
## Уродили ся
* 24. апрѣль — Юрай Палкович, римокатолицкый каноник, религийный писатель и перекладатель, подпорователь первого варианта словацкого литературного языка (бернолаковчины)
## Умерли

Катеґорія:Рокы
1762

## Подѣи
* 5. май — Пруссия и Россия подписали мирный договор. 

## Уродили ся
* 3. октобер — Антон Бернолак,  словацкый языкознатель, католицкый священик, автор первой кодификации словацкого языка.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1760

## Подѣи
;Датум незнатый: 
:* На годинках появила ся секундова ручка, дотогды была лем годинова и минутова.

## Уродили ся

## Умерли

## Жерела и одказы
* **Климишин І. А.** Календарь природи і людини. — Львів: Вища школа, 1975  

## Референции

Катеґорія:Рокы
1758

## Подѣи
## Родили ся
* 6. май — Максимильен Робеспьер, адвокат, французскый политик, вызначный дѣятель Великой французской револуции, проводна постава якобинской диктатуры.
## Умерли

Катеґорія:Рокы
1745

## Подѣи
* Перва упоминка о селѣ Бѣлы Ославы.
* 13. септембер — Франц I. Штефан, муж Марии Терезии зостав выбраный за цѣсаря Святой римской империи

## Уродили ся

## Умерли
* 19. октобер — Джонатан Свифт, англоязычный ирскый писатель, сатирик, автор *[[Гулливеровы вандровкы|Гулливеровых вандровок]]*.

Катеґорія:Рокы
1743

## Подїї
* 12. май — в Празѣ одбыло ся корунованя Марии Терезии за чешску кралицю

## Народили ся
## Вмерли

Катеґорія:Рокы
1742

## Подїї
## Уродили ся
* 6. юн — Иоанникий Базилович, первый карпаторуськый историк, протоигумен Мукачовского Василианского монастыря.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1740

## Подїї
* 20. октобер — 23-рочна Мария Терезия стала ся пановницьов Габсбургской империи

## Уродили ся

## Умерли
* 20. октобер — Карл VI. Габсбург, цѣсарь Святой римской империи 
Катеґорія:Рокы
1739

## Подѣи

## Уродили ся
* 10. апрѣль — Давид Сабов Баровти, йезуит, филолог, педагог и поет, обновитель мадярского языка.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1736

## Подѣи
* 31. януар — Франц Штефан Лотарингскый официално пожадав о руку 19-рочну Марию Терезию
* 12. фебруар — во Вѣдню одбыла ся свадьба Франца Штефана Лотарингского и  Марии Терезии

## Уродили ся
* 19. януара — Джеймс Ватт - шкотьскый механік, вынаходник і фізік - самоук, знамый передовшыткым через вылїпшованя паровых машын.
* 28. марец — Рудолф Ерих Распе, ученый, библиотекарь, писатель, автор книгы о пригодах барона Мюнхаузена

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1729

## Подѣи

## Уродили ся
* 2. май — Катарина II. Велика, императриця России.  

## Умерли
1728

## Подѣи

## Уродили ся
* 27. октобер — Джеймс Кук, британскый мореплавець и объявитель.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1725

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 8. фебруар — Петро Великый, царь ай император России.

Катеґорія:Рокы
1724

## Подѣи
* 28. януар —  Петро I. основав Петербургску академию наук и Петербургску универзиту.

## Родили ся
* 6. януар — Йоганн Игнац Фелбигер – нїмецькый реформатор образованя, педагог, опат монастыря августинянох.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1720

## Подѣи

## Уродили ся
* 11. май — Барон Мюнхаузен, нѣмецкый шляхтич Karl Friedrich Hieronymus Freiherr von Münchhausen, росповѣдач неправдоподобных историй.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1717

## Подѣи

## Уродили ся
* 13. май — Мария Терезия, австрийска цѣсарька, мадярска и чешска кралиця, котра перевела много важных реформ и зостала в русинском фолклорѣ як "добра пановниця"
* 16. новембер —  родив ся Жан ле Рон д'Аламбер, математик, физик, филозоф и астроном, енциклопедиста.
* 20. новембер — Георгий Конисскый, православный просвѣтитель Российской империи, ученый, филозоф, мыслитель, писатель, казатель, професор и ректор Могылянской Академии, архиепископ.

## Умерли
1723

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 26. август — Антони ван Левенгук, нидерландский натуралиста, конштруктер микроскопох, закладатель научной микроскопии.

Катеґорія:Рокы
1713

## Подѣи
* 19. апрѣль — выдана ''Прагматична санкция'' о престолонаслѣдованю в Габсбургской монархии.

## Уродили ся

## Умерли
1712

## Подїї

## Уродили ся
* 28. юн — Жан-Жак Руссо, французскый филозоф и писатель.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1711

## Подѣи
 
## Подїї
* 1708-1711 Петро I. реформовав російскоє писмо.
## Уродили ся

## Умерли

## Приближні дати

## Глави штатів

### Африка

### Азія

### Европа

## Історіко-ґеоґрафічне положіня
1709

## Подѣи

## Уродили ся
* 18. септембер — Семюел Джонсон, англицкый лексикограф, поет, писатель, литературный критик.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1707

## Подѣи
* 1. май — злучѣньом Англицкого кральовства и Шкотского кральовства взникло Кральовство Великой Британии.

## Уродили ся
* 15. апріля — Леонард Ейлер, швайчарьскый математік і фізік.

## Умерли
1703

## Подѣи
* 7. юн — нѣмецке войско поразило таборуючых в Довгому куруцох.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1715

## Подѣи
* Перва упоминка о селѣ Синевир Поляна (*Szinaver Pojana*).

## Уродили ся

## Умерли
1699

## Подѣи
* 29. децембер — Петро I. вводить в Русском царствѣ Юлианскый календарь (тот день быв по старому: 19. децембер 7208 од сотворѣня свѣту).

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1695

## Подїї
## Народили ся
## Вмерли
8. юл — Гюйґенс, Христіан, нидерландьскый механік, фізик, математик, вынаходник и астроном.
Катеґорія:Рокы
1684

## Подїї
## Уродили ся
* 22. марец — Матей Бел, ученый, енциклопедиста, историк, филозоф, просвѣтитель, закладатель модерной педагогикы.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1683

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 12. септембер — Юрай Крижанич, хорватскый католицкый священик, филозоф, лингвист, зачинатель славистикы
1682

## Подѣи

## Уродили ся

## Умерли
* 3. апрѣль — в Севильи умер Бартоломе Естебан Мурильо, вызнамный испанскый бароковый малярь.
1680

## Подѣи
*В Англии зачали продуковати первы графитовы церузы и експортовати на континент.

## Народили ся

## Вмерли

Катеґорія:Рокы
1672

## Подѣи

## Уродили ся
* 9. юн — Петро Великый, царь ай император России.

## Умерли

Катеґорія:1670-е
1667

## Подїї
## Уродили ся
* 30. новембер — Джонатан Свифт, англоязычный ирскый писатель, сатирик, автор *[[Гулливеровы вандровкы|Гулливеровых вандровок]]*.

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1658

## Подѣи
* 16. септембер — под Гадячом подписаный козацко-польскый договор о вступѣ Руського великого княжества до Рѣчи Посполитой на правах федерации, котрый уже по року утратив силу.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1654

## Подѣи
*  18. януара (8. януара Юл. кал.) 1654 в Переяславѣ Войско Запорожске под проводом Богдана Хмелницкого зъединило ся з Русскым царством.

## Уродили ся

## Умерли

## Жерела и одказы
* 

## Референции

Катеґорія:Рокы
1646

## Подѣи
* 24. апрѣль — в Унгварѣ 63 православныма священиками Угорской Руси и ягерскым римокатолицкым бискупом Дьордьом Якушичом подписана уния двох церков, котрой днешным резултатом е Русинска Грекокатолицка Церква.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1644

## Подѣи
*  Фердинанд III. Габсбург (1608–1637–1657) заставив обѣг пражского гроша.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1637

## Подѣи
* В Японии стало ся  христианске повстаня, по котром быв приятый заказ вступу чужоземцям до Японии, потырвавшый понад два стороча.

## Уродили ся

## Умерли
* 29. май — Юрай Трановскый, евангелицкый фарарь и набоженскый писатель, называный славянскым Лутером.
1630

## Подїї

## Уродили ся

## Умерли
* 15. новембер — Йоганн Кеплер, нѣмецкый математик и астроном.

Катеґорія:Рокы
1629

## Подїї
## Народили ся
14. апріль — Гюйґенс, Христіан, нидерландьскый механік, фізик, математик, вынаходник и астроном.

## Вмерли

Катеґорія:Рокы
1621

## Подѣи
* 31. децембер — Микуловскый мир, котрым Габор Бетлен доставав 7 жуп в Горных Уграх и герцогство в Шлезии.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1620

## Подѣи
* 21. новембер — англицкы религийны дисиденты, прибывшы до Сѣверной Америкы на плахтарцѣ *[[Мейфлавер]]*, подписали договор, котрый ся днесь поважуе за первый урядный документ в истории США.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1619

## Подѣи
* 7. септембер — были замордованы святы кошицкы мученици.

## Уродили ся

## Умерли
* 7. септембер — Марко Крижевскый, католицкый каноник, ай Штефан Понграц и Мелихар Гродецкый, члены Товаришства Исусового
1618

## Подѣи
* 23. май — на пражском градѣ розлючены протестанты вышмарили на облак кральовского гувернера и его помочникох, што вошло до истории як Третя пражска дефенестрация

## Уродили ся
* Датум незнатый 
** Юрай Крижанич, хорватскый католицкый священик, филозоф, лингвист, зачинатель славистикы
* 1. януар — в Севильи быв окрещеный Бартоломе Естебан, днесь познатый яко Бартоломе Естебан Мурильо, испанскый бароковый малярь.

## Умерли
1614

## Подѣи
* Перва исторична упоминка о подкарпатском селѣ Тюшка.

## Уродили ся

## Умерли

Катеґорія:Рокы
1608

## Подѣи
* 1608 року винайдено оптичну трубу

## Уродили ся

## Умерли
1604

## Подѣи
* Перва упоминка о селѣ Синевир (*Zynever*).

## Уродили ся

## Умерли
1601

## Подѣи
* Слаба урода в России стала причинов Великого голода

## Уродили ся
* 17. август — Пьер Ферма, вызнамный французскый математик.
## Умерли
* 24. октобер — Тихо Браге, астроном, астролог и алхемик добы Ренесанции.

Катеґорія:Рокы
1598

## Подѣи
* Перва документована споминка о селѣ Онок.

## Уродили ся

## Умерли

## Жерела и одказы
* **Тронько П.** и др. (ред.) Історія міст і сіл України. Том 7. Закарпатська область. К. 1969. 

## Референции

Катеґорія:Рокы
1592

## Подѣи
* Джон Дейвис нагодов объявив Фолкленды.

## Уродили ся
* 27. марец — Юрай Трановскый, евангелицкый фарарь и набоженскый писатель, называный славянскым Лутером.

## Умерли

## Жерела и одказы
* Всемирная история в датах и событиях. Москва: ОАО Изд-во «Радуга», 2002  — Chronologie universelle/ Paris: Larousse, 1997 
## Референции
1589

## Подѣи
## Уродили ся
* Марко Крижевскый — святый, каноник, кошицкый мученик.
## Умерли

Катеґорія:Рокы