open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hrdza

**Hrdza** (ирджа) — словацка вокално-инштрументална група, взникла в року 1999 в Пряшовѣ. В основѣ их творбы лежить людова музика, словацка и русинска, але в модерном аранжованю, творцьом котрого переважно е Славомир Гибарти. Хоть словацкый традичный фолклор богатый, але така его интерпретация указала ся единечна и рѣшаюча про ростучу популарность групы.

## История
Коли в року 1999 задумали ся о своей назвѣ, вшитко рѣшила фарба волося первой соло спѣвачкы Ярославы Сисаковой, а хоть ей з часом вымѣнила  Вероника Рабадова (2002–2015),  не рыджа, оригинална назва уж надале зостала спознаванов значков групы.

Уже зоз первым своим албумом были означены критиков як талентована група, котра мать свою властну тварь, позначену перфекционизмом. Другый албум *Pod božími oknami* быв вызнаный за вершину словацкой етно музикы, а спѣванка *Na horách býva* з нього е доднесь часто грана в словацкых радиях. З Вероников Рабадовов награли еще третий албум, а в року 2015 она одышла з групы, котра за тот период зыскала понад 20 наград в краю и заграничу. В року 2010 група выграла словацке коло *Eurovision Song Contest*, але была дисквалификована, коли пришли на то, же их спѣванка *Taká sa mi páči*, не е цѣлком нова, а е переробленым вариантом скорше презентованой спѣванкы, што заказане правилами. Од року 2015 соло спѣвачков групы е Лемкыня Сусанна Яра.

## Албумы
* Muzička (2002)
* Pod božími oknami (2006)
* Hajnajnanyja (2009)
* Hrdzavá osemnástka (2016)
* Neskrotený (2018)

## Жерела и одказы
* '''Официалный сайт'''  
*  
* 
* 

## Референции

Катеґорія:Ансамблы
Катеґорія:Русиньскы співаци
Катеґорія:Русиньскы ансамблы
Зенит

**Зенит**, од   *zénith*  ← سمت الرأس *семт ар-рас* *(напрям над голову)* — точка на представляной небесной сферѣ, умѣщена на звислой линии, проходячой через позорователя простопадно ку ровинѣ горизонта. Точка на небесной сферѣ, сопротивна зениту, умѣщена под ногами позорователя называть ся **[[надир]]**.

З того означѣня слѣдствуе, же каждый позорователь мать властный зенит.

## Жерела и одказы
* **Ottův slovník naučný**. Illustrovaná encyklopaedie obecných vědomostí. Díl 27. Vyd. J. Otto. V Praze, 1908.
* **Трёшников А.Ф.**  Географический энциклопедический словарь: Понятия и термины. /Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — М.: Сов. энциклопедия, 1988.— 432 с.

## Референции

Катеґорія:Астрономична терминология
Катеґорія:Географична терминология
Катеґорія:Сферична астрономия
Кротон

**Кротон** може означовати тоты понятя:

* Кротон — шпортовець и циркусовый артиста
* Кротон — ростлина з родины *[[Молочковиты|Молочковитых]]* (*Euphorbiaceae*) 
* Кротон — рѣка в штатѣ Ню Йорк
Екватор

**Екватор**, або **ровник**  *aequator* *выровнач* — представляна линия на поверху Землѣ, утворена сѣчнов ровинов, простопаднов оси обертаня Землѣ, ростинаючов земну кулю на двѣ ровны части, сѣверну и южну полукулю.

## Опис
Екватор з погляду картографии мать нулову географичну широкость, од нього на сѣвер вымѣрюють сѣверну широкость, а на юг — южну широкость над нулов аж до 90° сѣверной або южной широкости одповѣдно на Сѣверном и Южном полу.

Кедь вымѣряме периметер  Землѣ на розличных географичных широкостях, так вымѣряный на екваторѣ буде найвекшый: згруба 40&nbsp;000&nbsp;км,  точнѣйше 40&nbsp;075&nbsp;696&nbsp;м. З того тыж слѣдуе, же 1° географичной довгости буде найдовжый на екваторѣ, а то
 \frac {40075696} {360} \approx 111321.4&nbsp;м,
а чим векша географична широкость, тым менша довжка 1° географичной довгости, аж до нуловой на полах.

## Интересны факты
* На екваторѣ довжка дня и ночи все еднакы.
* Понеже Земля робить повный оберт за   24*60*60=86400&nbsp;с, линеарна скорость руху Землѣ на екваторѣ
 \frac {40075696} {86400} \approx 463.8&nbsp;м/с,
што значно высше скорости звука в воздусѣ (331&nbsp;м/с), значить люде на екваторѣ фурт летять якбы в надзвуковом аеропланѣ. 
* Велика властна линеарна скорость Землѣ на екваторѣ значно улегшать штарт ракет, выносячых на орбиту штучны сателиты.

## Жерела и одказы
* **Ottův slovník naučný**. Illustrovaná encyklopaedie obecných vědomostí. Díl 21. Vyd. J. Otto. V Praze, 1904.
* Прохоров А.М. (гл. ред.): **Физическая энциклопедия в 5 томах**.Том 4, 1994. 704 с.  . Пойнтинга-Робертсона эффект – Стримеры — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994
* **Трёшников А.Ф.**  Географический энциклопедический словарь: Понятия и термины. /Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — М.: Сов. энциклопедия, 1988.— 432 с.

## Референции

Катеґорія:Тропы
Катеґорія:Географична терминология
Небесна сфера

**Небесна сфера** — представляна помочна сфера любовольного астрономичного радиуса, на котру промѣтуют небесны тѣлеса. В астрономии служить на штудированя взаимного положѣня и руху небесных объектох на основѣ вырахованя их координат на небесной сферѣ.

;Елементы небесной сферы:
* великы кругы (их центер е в центрѣ сферы)
* малы кругы (их центер не е в центрѣ сферы, они суть в ровинах, паралелных ровинѣ небесного екватора; такы кругы творить видимый денный рух небесных тѣлес)
* математичный горизонт
* зенит
* надир
* точкы выхода и запада, юга и сѣвера (E, W, S, N)
* полы свѣта
* небесный екватор и меридиан
* еклиптика

## Жерела и одказы
* ***Большой энциклопедический словарь.*** Главный редактор А. М. Прохоров — Москва: Советская энциклопедия, 1993. — 1630 с.  

## Референции

Катеґорія:Астрономична терминология
Катеґорія:Географична терминология
Катеґорія:Сферична астрономия
Горизонт

**Горизо́нт**  *ὁρίζων* *котрый чинить границю* — границя неба и земного або водного поверха, куды можеме видѣти з мѣста позорованя. Тото означѣня ся односить на *видимый* або *географичный* горизонт.
*Математичный*, *истинный* або *астрономичный* горизонт  — великый круг небесной сферы, ровина котрого простопадна ку звислой линии в точцѣ позорованя.

## Математичный, истинный або астрономичный горизонт
Проста линия, проведена через центер небесной сферы (точку позорованя) в напрямѣ силы гравитации (звисла линия), перетне небесну сферу в точках зениту и надиру. Ровина, яка проходить через точку позорованя простопадно ку той линии называть ся ровинов математичного (истинного або астрономичного) горизонта а линия ей перетинаня з небеснов сферов — математичным (истинным або астрономичным) горизонтом.

На линии математичного (истинного, астрономичного) горизонта, де ся она перетне з небесным меридианом, лежать точка сѣвера **N** и точка юга **S**, а линия **NS** называть ся полуденнов линиев, в полудне тѣнь од звисло забитой тычкы ляже точно по полуденной линии.

Кедь станеме тварьов ку точцѣ сѣвера, на лѣву руку буде точка запада **W**, на праву — точка выхода **E**. В терминах астрономичных суть то двѣ точкы небесной сферы, де математичный (истинный, астрономичный) горизонт перетинать ся з небесным екватором.

## Видимый або географичный горизонт
Далекость видимого горизонта буде тым векша, чим высше буде точка позорованя: про обычайных людей на плоском земном поверху далекость горизонта 4,5&nbsp;– 5&nbsp;км, але з грунка лем 100&nbsp;м высокого далекость горизонта сягне 38,3&nbsp;км.

## Жерела и одказы
* **Климишин І.А.,  Корсунь А.О.** (ред.) Астрономічний енциклопедичний словник — Львів : Голов. астроном. обсерваторія НАН України : Львів. нац. ун-т ім. Івана Франка, 2003.  — 548 c.  
: 
* **Трёшников А.Ф.**  Географический энциклопедический словарь: Понятия и термины. /Гл. ред. А. Ф. Трёшников. — М.: Сов. энциклопедия, 1988.— 432 с.
* 

## Референции

Катеґорія:Астрономична терминология
Катеґорія:Сферична астрономия
Катеґорія:Географична терминология
Зворотник Рака

**Зворотник Рака** — землеписна паралела около 23°27' сѣверной широкости односно земного екватора.

## Опис

Тота землеписна широкость одповѣдать найвекшому одхылѣню Сонця на сѣвер од небесного екватора. В часѣ лѣтнього сонцестояня на сѣверной полукули около 21. юна (June solstice) Сонце досягне свое найвысше одбочѣня на сѣвер и е прямо над зворотником Рака. В лѣтньом сонцестояню Сонце в наш час являть ся в конштелации Близнят (:ru:Близнецы (созвездие)), але в давны часы, коли дали назву тому зворотнику, оно было в конштелации Рака. Зато же напрям оси обертаня Землѣ поступно ся мѣнить, Сонце буде наступный раз в конштелации Рака примѣрно через 24000 рокы.

З той причины мѣнить ся и точна полога зворотника Рака. Вызначена в Мексику точна полога зворотника пересунула ся за рокы 2005 – 2010 на 800&nbsp;м.

## См. тыж
* Екватор
* Зворотник Козорога
* Тропы

## Жерела и одказы
* 

## Референции

Катеґорія:Тропы
Катеґорія:Географична терминология
Катеґорія:Зворотникы
Изидор Бѣлак

**Изидор Бѣлак**,  *Bilák Izidor*, *&nbsp;26. май 1889, Лисичово, жупа Берег, Австро-Мадярска Монархия – †&nbsp;3. януар 1944, Пицел, Мадярске кральовство —  педагог, фолклориста, публициста, етнограф.

## Биография
Изидор Бѣлак походив з лисичовской газдовской родины, але дѣдо его быв в том селѣ грекокатолицкый пѣвцоучитель, а баба му походила з поповской родины. В Лисичовѣ выходив народну школу, пак учительску семинарию в Унгварѣ, а в Будапештѣ абсолвовав школу професорох горожанок. В януарѣ 1919 быв покликаный на Министерство Руськой Крайны в Будапештѣ яко иншпектор школ Руськой Крайны. По ей роспаду и прилучѣню Подкарпатской Руси ку Чехословакии быв професором хлопячой и дѣвочой горожанской школы в Пицелу под Будапештом, а пак и ей директором.

## Творба
Зачав писати в року 1908, еще яко семинариста, статьи, етнографичны запискы, повѣданя, поезию на уровни иншых тогочасных русинскых авторох,  зберати людовы спѣванкы, публиковати свою творбу в новинцѣ ''Наука'', котру тогды выдавав А. Волошин, в календарях. Активно выступовав и в *Görögkatholikus Szemle* зоз статьями о Русинах. а тыж в мадярскых вѣдицкых периодиках, а в повойновой добѣ в самом Будапештѣ майже не было часописа, де бы не появляли ся его статьи (найвеце в *Nemzeti Újság*, *Új Nemzedék*, *Budapesti Környék*). Писав и до фаховых педагогичных периодикох *Néptanítók Lapja*, Orsz. Polg. Iskol. Tanáregyes. Kőzlőny.

Хоть перебывав в мадярском окружѣню, але не утратив контакт зоз родным крайом. Писав до Новой Недѣлѣ, Карпатской Недѣлѣ, до *Руськой Правды*, *Руськой Молодежи*, *Литературной Недѣлѣ*.

Изидор Бѣлак быв сыном своей добы, коли векшу вагу мали статьи поучного характеру, историчны, етнографичны, газдовскы, авторы мусѣли боронити свои народностны интересы, пишучи и по мадярскых новинках, бо не могли ся задоволити властнов незначнов пресов. Властна же его поезия написана в людовом духу.

;Найважнѣйшы роботы:**Dolha és vidékének néprajza** (Народопис Довгого и околицѣ; Néprajzi Értesítő XVI. 1915, XVII. 1916, сполуавтор Г.&nbsp;Стрипскый);**Жаворонокъ** (Собраніе русскихъ пѣсней и пословицъ подкарпатскаго народа. Собралъ Исидоръ Билякъ, школьный инспекторъ. Ужгород, 1926).
Литературознатель Мишанич&nbsp;О.&nbsp;В. зазначав, же фолклорна зберка *Жаворонок* «и нынѣ не утратила свое значѣня».

## Жерела и одказы
* Изидоръ Бѣлакъ. (Посмертна згадка). //**Литературна недѣля**, 1944, с.&nbsp;47. (автор не зазначеный)
* **Мишанич О. В.**: Сидір Білак. //На Верховині. Збірник творів письменників дорадянського Закарпаття /Упоряд., підгот. текстів, вступ. ст., приміт. та слов. О.&nbsp;В.&nbsp;Мишанича. — Ужгород: Карпати, 1984 — 528&nbsp;с.  С.&nbsp;508
* **Поп, Іван**: Білак Ізидор. //Енциклопедія історії та культури карпатських русинів. Укладачі Маґочій П.Р., Поп І. — Ужгород: Вид-во В.Падяка, 2010. — 856&nbsp;c.+ХХХІІ&nbsp;с.   Сс.&nbsp;53–54.
* **Іштван Удварі**: Зберька жерел про студії русинського писемства. ІІІ. Гіадор Стрипськый, народописник, бібліограф, языкознатель, товмач. Studia Ukrainica et Rusinica Nyíregyháziensia 21. Nyíregyháza, 2007.   С.&nbsp;18.

## Референции

Катеґорія:Русиньскы фолклорісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Катеґорія:Етнографы
Верхнѣ Ворота

**Верхнѣ Ворота**,   *Верхні Ворота* — село в бывшом Воловецком районѣ (од 2020 Мукачовскый) Закарпатской области, центер сельской рады.

## Полога
Село лежить на автодорозѣ Свалява&nbsp;– Воловець, о 5&nbsp;км од Воловця.

## Администрация
;Сельска рада:Верхньоворітська сільська рада89132, Закарпатська обл., Воловецький р-н,с.Верхні Ворота, вул.Верховинська,3

Од року 2020 належить ку Нижньоворотской громадѣ.

## История
;Мадярска доба:Перва упоминка в жерелах е з року 1430. В року 1851 Вышнѣ Верецькы складовали ся з трьох части: Верецькы, Лазарьов Поток, Драгушовцѣ.

:В року 1910 зоз 1410 обывательох были Русины — 1132, Нѣмцѣ — 212, Мадяре — 66; подля вѣры: грекокатилици  1157, израелиты —234, римокатолици —14.
;Чехословацка доба:Од року 1919 назва села была *Vyšní Verecky*  и *Felsőverecke* . В року 1930 в селѣ было 1585 обывательох, з них Русины — 1376, Евреи — 204, Чехы и Словаци — 2, Мадяре — 1, чужоземцѣ — 2. Религийна громада — 1373 грекокатоликы, мурована грекокатолицка церква Рождества Пресвятой Богородицѣ, 1851. Русинска школа, 5 клас.
;Друга мадярска доба:31 обыватель Вышнѣх Верецьок утѣк до СССР.
;Украинска доба:Зачала ся 10. октобра 1944 приходом Червеной армады, 22 людей были взяты до совѣтского войска. Вышнѣ Верецькы преименованы на Верхнѣ Ворота (1946).

## Етимология
Назва мадярского походжѣня: *verécke* — лѣса, дверцѣ до керта, кишкерта (цвѣтной загороды), од назвы села походить Vereckei hágó, исторична мадярска границя. Назва *Верхні Ворота*  — зеркалный переклад з *Felsőverecke* .

## Вызнамны родаци
* Лука Демян (1894 – 1968), фолклориста, писатель.

## Жерела и одказы
* **A történelmi Magyarország** atlasza és adattára 1914  <small>''Доступно онлайн''</small>
* **Sebestyén Zsolt**: Bereg megye helységneveinek etimológiai szótára. — Nyíregyháza: Bessenyei Könyvkiadó, 2010
* **Достал, Ярослав**. Підкарпатська Русь (Закарпаття періоду Чехословацької республіки: 1919–1938). Ужгород, «Карпати», 2014.  
* **Тронько П.** и др. (ред.) Історія міст і сіл України. Том 7. Закарпатська область. К. 1969. 
* **Федака, Сергій**. Населені пункти і райони Закарпаття. Історично-географічний довідник. "Ліра". Ужгород, 2014.  
* 

## Референции

Катеґорія:Населены пункты Закарпатской области
Катеґорія:Населены пункты Украины
Пѣвцоучитель

**Пѣвцоучитель** (**кантор**, **дяк**) — церковный служитель, котрый веде спѣв при литургии або иншых службах византийского обряду. 

## Повинности и пожаданя ку кантору
Канторы часто были и учителями (пѣвцоучителями) в зачаточных церковных парохиалных школах. Од середины XVIII. стороча было од них жадане церковне образованя. З часом ся таке образованя усталило во формѣ дварочного курзу дяка-учителя. Такый курз зачали читати в Мукачовской богословской школѣ, дале в Унгварской (1793) и Пряшовской грекокатолицкой учительской семинарии (1895). Канторы мали тыж повинность тримати в памяти карпатске простопѣние восточного обряду, котре аж до конця XIX. стороча не было записане в музичной нотации.

У православных и грекокатоликох учитель парохиалной школы, переважно по селах, быв тыж повинен переписовати церковны книгы, дириговати церковным хором. Як належный ку категории «церковных людей» спадав под церковный суд.

## Жерела и одказы
* **Ковач Ф.**: Дяк. //Ковач Ф. и др. Краєзнавчий словник русинів-українців. Пряшівщина. СРУСР. Пряшів, 1999.  С.&nbsp;129.
* **Магочи П. Р.**: Півцеучитель. //Енциклопедія історії та культури карпатських русинів. Укладачі Маґочій П.Р., Поп І. — Ужгород: Вид-во В.Падяка, 2010. — 856&nbsp;c.+ХХХІІ&nbsp;с.   С.&nbsp;591.

## Референції

Катеґорія:Люде подля профессии
Катеґорія:Литургия
Катеґорія:Церковны титулы
Олена Дуць

**Олена Дуць-Файфер** (1960, Уязд Гурны, Польско)&nbsp;— лемківска поетка, есеістка, вчена. Закінчила штудії на факулті російского языкознательства и психології на Ягелоньскій універзіті (Краков), штудовала там же історію уменя. В р. 1997 скінчіла роботу над своёв дізертаціов в Ягелоньскій універзіті. Першу збірку верши "*В молитовным блюзнірстві"* выдала в 1985 р. Пак вершы публікувала в літературных часописах і антолоґіях. Пише по лемківскы, перекладаючы паралельні своі творы на польскій язык.

* Дуць О. Вірші // Поза традиції. Антологія української модерної поезії в діаспорі.&nbsp;— Київ, Торонто, Едмонтон, Оттава, 1993.&nbsp;— С. 447—455.

## Жерела и одказы
* Українська діаспора: літературні постаті, твори, біобібліографічні відомості / Упорядк.  Донецьк: Східний видавничий дім, 2012.&nbsp;— 516 с.

Катеґорія:Русиньскы поеты
Катеґорія:Писателе подля алфавиту
2009
Ярослав Горощак

**Ярослав Горощак**, котрий писал і під псевдонімом Ярослав Гунька (11. апріль 1948 в Пархові при Польковицях, на Нижнім Шлеску) - лемківскій писменник. Спілосновал «Ватру» – лемківскій фестіваль о найдолшій традициі, написал лемківский словник, окрем того співал в ансамблю «Лемковина».

В 1953 р. родина пренесла ся до Хоцянова (Качанова). Ту мешкаючы, Ярослав закінчыл вшыткы ступени едукациі, завершуючы єй высшом освітом. Як інжынєр–механік занимал на протязі років одповідальны становиска (м.ін. кєрівника Выділу цифрового проґрамуваня строів) в фабриці машын в Хоцянові. Публикувал тіж вельо, уж під своім іменом і назвиском, в часописі «Бесіда». Як народний діяч, одданий любитель нашой культуры был долголітнім членом Ансамблю пісні і танця «Лемковина»; спілініциятор Лемківской Ватры на Чужыні, спілоснователь Стоваришыня Лемків. В 2004 р. фундация Рутеніка выдала «Словник лемківско-польскій, польско-лемківскій», якій написал Ярослав Горощак.

## Жерела и одказы
* Б. Ґамбаль. Ярослав Горощак – лемківскій писменник, діяч і інжынєр святкує ювілей.

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Катеґорія:Русиньскы новинаре
Пицел

**Пицел**,  *Pécel* — варош под Будапештом, в округу Геделлев, з обывательстом около 15 тысяч особ. Вывинув ся як одпочинкова и бывална зона заможных обывательох Будапешта. Статус вароша зыскав в року 1996.

## Полога
Пицел лежить нараз за выходнов границьов Будапешта, де зачинать ся Геделлевска береговина з грунками *Baj* (301&nbsp;m) и *Erdő* (244&nbsp;m), природна хранена територия. Ту мож ся достати з будапештской заставкы *Örs vezér tér* автобусом *169Е*, або желѣзницьов на линии Будапешт&nbsp;– Гатван.

## Историчны памятникы
;Каштель Радои:Пал Радои (1677–1733) быв дипломат Ференца II. Ракоци, секретарь его тайной канцеларии. Каштель барокового штилу, звязаный з историев литературы и многыма вызнамныма особами, отвореный часточно про навщивы яко музей.
;Каштель Фаи:Походить з року 1910, штил еклектичный з доминациев необарока.

## Дружебны мѣста
* Миштелбах, https://www.mistelbach.at/] Австрия  
* Иисалми, https://www.iisalmi.fi/По-русски Финландия

## Жерела и одказы
* 

## Референции
 
Катеґорія:Населены пункты Мадярьска
Сонцестояня

**Сонцесто́яня**, синонимы: ***сонцезворóт***, ***слункóви преóбрат*** (бачванске) ***солнцеворóт*** (давноруске), ***солсти́ций*** (латинске solsticium) — астрономична подѣя, коли Сонце над горизонтом в полудне досягне максималну (влѣтѣ) або минималну (взимѣ) вышку.

## В астрономии
;Лѣтня и зимушна точкы сонцестояня:Понеже земна ось нахылена односно еклиптикы о 23,5° (приблизно) Сонце бывать раз в року в зенитѣ на зворотнику Рака (точка лѣтнього сонцестояня), а другый раз — на зворотнику Козорога (точка зимушного сонцестояня), котры мають приблизно тоту географичну широкость на сѣвер и на юг од земного екватора. Перва точка досягать ся 20–21. юна, друга — 21–22. децембра. Тоты точкы поважують зачатком лѣта и зимы. Часова неточность спричинена тым, же тропичный рок и рок григорианского календаря суть не цѣлком еднакы, а тыж суть нерегуларности в руху Землѣ.

;Етимология и обсервация:Кедь в указаный час будеме даколькы днѣ по собѣ позоровати, як высоко подниме ся Сонце в полудне (углова величина), увидиме, же вышка каждый день *росте*, пак на день-два *стане*, аж наконець *зачне малѣти*. Од того *станя* в кулминачной точцѣ походить назва *сонцестояня*. Около 21. юна в середных широкостях сѣверной полукулѣ день найдовжый, а около 21. децембра — найкуртшый (на южной полукули обернено).

## В обрядах
Около точок сонцестояня находять ся свята Рождества Христова (взимѣ) и Рождество Иоанна Крестителя, Ивандень/Яна, Русаля (влѣтѣ).  

## Жерела и одказы
* **Климишин І.А.,  Корсунь А.О.** (ред.) Астрономічний енциклопедичний словник — Львів : Голов. астроном. обсерваторія НАН України : Львів. нац. ун-т ім. Івана Франка, 2003.  — 548 c.   
: 
* **Жаров В. Е.**: Солнцестояние. // Большая российская энциклопедия. Том&nbsp;30. Москва, 2015, с.&nbsp;660. https://web.archive.org/web/20191214183922/https://bigenc.ru/physics/text/3634622https://old.bigenc.ru/physics/text/3634622
* **ЭСБЕ/Солнцестояния** //Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, т.&nbsp;XXXa (1900): Слюз — София Палеолог, с.&nbsp;779/ https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Солнцестояния 

## Референции

Катеґорія:Астрономична терминология
Юрій Панько

Доц. ПгДр. **Юрій Панько**, к.н.;  *Juraj Paňko*, *3. май 1933, Рокытів коло Гуменного – †22. юн 2017, Орябина — вызначный русиньскый філолоґ, лінґвіста, славіста, лексікоґраф, автор сучасного словацько-русиньского словника, першый директор Інштітуту русиньского языка і културы в Пряшові.

## Біоґрафія
Народив ся в русиньскім селї Рокытів коло Гуменного, там скончів народну школу, а пак в рр. 1945-53 ся учів в гуменьскій російскій ґімназії, де здобыв матуру. Штудовав україньскый язык і літературу, по чім, од 1957 р., учів в середнїй школї в Старій Любовни. В меджічасї екстерно штудовав російскый язык і літературу в Пряшові, а в 1962 р. ся став асістентом при Катедрї російского языка і літературы на Універзітї П. Й. Шафарика. Од 1964 р. быв ашпірантом на універзітї в Бырнї (днешня Масарикова універзіта), а в 1970 р. здобыв званя ПгДр. на основі докторьской дізертації. В 1975 р., не по своїй волї, мусив одыйти з роботы на універзітї, будучі пак технічным робітником в шпыталю, учітелём в Старій Любовни і выхователём на інтернатї в Пряшові. В 1990 р. ся вернув на Катедру російского языка і літературы УПЙШ в Пряшові (в 1991 р. обгаїв кандідатьску дізертацію, а в 1994 р. ся габілітовав на доцента), де до одходу на пензію вів лекції із сінтаксісу російского языка. 

По політічных перемінах конця 1980-х років ся актівно залучів до русиньского оброджіня, будучі єдным з главных кодіфікаторів русиньского языка на Словакії, автором і співавтором публікацій з области правил русиньского языка, є автором сучасного двойтомного словацько-русиньского словника і другых лексікоґрафічных публікацій. 

## Найвызначнїшы роботы
*  Archived on Jan&nbsp;02&nbsp;2020
* Панько Ю. Нормы русиньского правопису. – Пряшів, 1992.
* Панько Ю. Русиньско-русько-україньско-словеньско-польский словник лінґвістічных термінів. – Пряшов, 1994. – С. 21. 
* Ябур, В., Панько, Ю.: Правила русиньского правопису. Пряшів: Русиньска оброда, 1994.
* PAŇKO, Juraj (2012-15) Slovensko-rusínsky slovník/Словацько-русиньскый словник, 2 томів. Prešov: Rusínska obroda na Slovensku.

## Жерела и одказы
* Д. Трохановскій. Одышол доц. ПгДр. Юрий Панько, кодифікатор русиньского языка (1933-2017)

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Карпатске простопѣние

**Карпатске простопѣние** — уникатна форма вокалной литургийной музикы на Карпатской Руси.

## Опис
На роздѣл од богослужебной музикы, написаной про церковный хор, карпатске простопѣние спѣвають унисоно вшиткы парохиане под веджѣньом пѣвцоучителя, дяка, кантора. Мелодика и способ поданя простопѣния одличують карпатскых Русинох (заедно грекокатоликох и православных) од вшиткых иншых выходнославянскых народох. Унисоно спѣв зосилнять едноту громады, въедно з тым додаючи каждому чутя особного вдохновѣня.

## История
;Характерность:Корѣнѣ карпатского простопѣния суть во византской литургичной музицѣ, основаной на системѣ восьми гласох. Католицка Церковь латинского обряду ку XIII. сторочу мала усталеный и занотованый свой литургичный спѣв (григорианскый), а во Византской Церкви ествовали розличны виды спѣву: давнорускый (знаменный), почайовскый, галичскый, сербскый, болгарскый и карпатскый (карпаторусинскый). Карпатске простопѣние мать сполочны характеристикы, типовы про славяно-византску традицию, але выокремлять ся  тым, же гласы и новты в незмѣнных частях Божой службы были под вплывом мѣстных русинскых людовых мелодий, и в часѣ службы часто ся хосновали гармоничны средства, характерны про людову творбу.
;Унификация:Церковный спѣв зачали учити в Мукачовской богословской школѣ в року 1774 и в Унгварской грекокатолицкой учительской семинарии, закладеной року 1794 епископом Бачинскым. Уже в тот час кантор Иван Югасевич-Склярскый склав сѣм рукописных книг церковной музикы. Од другой половкы XIX. стороча зачинають выходити печатны книгы церковных спѣвох, еднов з котрых быв *Хлѣб души* Александра Духновича, перевыдаваный 11 разы. В конци стороча епископ Юлий Фирцак поклав улогу унификации простопѣния Мукачовской грекокатолицкой епархии. Тоту улогу часточно выконав Иван Силвай, котрый склав *Пѣсенникъ* (1902), таксамо перевыдаваный даколько разы. Наконець, в року 1906, композитор, диригент и професор Унгварской грекокатолицкой учительской семинарии, Йоанн Бокшай склав цѣлоохопный зборник текстох и нот на основѣ спѣву кантора Унгварского катедралного собора Йосифа Малинича, под назвов *Церковное простопѣніе*.
;Росширѣня:Зборник Бокшая-Малинича перевыдавав ся вецей разы и принятый за основу простопѣния в Мукачовской, Пряшовской, Гайдудорогской и Крижевской грекокатолицкых епархиях и вецерох емигрантскых епархиях в США и Канадѣ. В юну 2006 высокы представителе тых епархий зобрали ся в Ужгородѣ на меджинародну конференцию ку 100-рочу карпатского простопѣния и оддали честь памяти его творцям. 

## Жерела и одказы
* **Джумба Д., Магочи П. Р.**: Карпатське простопініє //**Енциклопедія історії та культури карпатських русинів.** Укладачі Маґочій П.Р., Поп І. — Ужгород: Вид-во В.Падяка, 2010. — 856 c.+ХХХІІ с.  
* 

## Референции

Катеґорія:Грекокатолицка Церковь
Микола Кочиш

**Микола Михайлов Кочиш** (*1. децембер 1928, Дюрдьов, Войводина, Сербия – †16. април 1973, Нови Сад, Сербия), єден зоз сновательох и перши предсидатель «Дружтва за руски язик, литературу и културу», хтори ше як линґвиста, педаґоґ и писатель анґажовал на нормованю руского язика. Окремне доприношенє Миколи М. Кочиша представля «Правопис руского язика» (1971) и «Ґраматика руского язика» (1974).

## Написи, ґраматики, приручнїки и роботни кнїжочки
* 1963: перша статя о власним язику – „Потенциял“, вид.: Народни календар 1964. – Руски Керестур: Руске слово, 1963, боки 150-153;
* 1965: Мацеринска бешеда. Часц І. Ґраматика за V и VI класу основней школи. - Нови Сад: Завод за видаванє учебнїкох АПВ, 1965, б. 135;
* 1965: Роботна кнїжочка зоз Ґраматики за V класу основней школи з руским наставним язиком. – Нови Сад: Завод за видаванє учебнїкох АПВ, 1965, б. 40;
* 1965: Роботна кнїжочка зоз Ґраматики за VI класу основней школи з руским наставним язиком. – Нови Сад: Завод за видаванє учебнїкох, 1965, б. 48;
* 1967: Мацеринска бешеда. Часц II. Ґраматика за VII класу основней, школи. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1967, б. 79;
* 1968: Мацеринска бешеда. Ґраматика за VIII класу основней школи. Нови Сад, Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1968, б. 98;
* 1968: Контролни задатки зоз мацеринского язика за VIII класу основней школи. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1968, б. 66;
* 1970: Ґраматика руского язика за V класу основней школи. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1970, б. 120;
* 1970: Контролни задатки з ґраматики руского язика за V класу основней школи. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1970, б. 50;
* 1970: Словнїк терминох: сербскогорватско-руски и руско-сербскогорватски (история). – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1970, б. 89;
* 1971: Правопис руского язика. Школске виданє. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1971, б. 159;
* 1972: Приручни терминолоґийни словнїк сербскогорватско-руско-українски. – Нови Сад: Руске слово (1972), б. 370;
* 1974 (постгумно): Кочиш М. М.: Ґраматика руского язика. Фонетика. Морфолоґия. Лексика. – Нови Сад: Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, 1974. – 135 б.

## Источнїки и вязи
* Леона Лабош Гайдук. МИКОЛА М. КОЧИШ – ИНОВАТИВНИ ПРИСТУП ҐУ ПЕДАҐОҐИЙНО-УЧЕБНЇЦКЕЙ ДЇЯЛНОСЦИ
* Прикладнїки зоз литературней творчосци

## Референции

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Катеґорія:Русиньскы писателї
Библиография

**Библиография**, од  *βιβλίον книга* и *γράφω пишу* — cпис книг подля сполочного знака, напримѣр: сполочный автор, сполочна тема  або належность ку литературѣ з посуджованого предмета. Библиография повязана з историев литературы.

## История
Термин *библиография* зродив ся в Старовѣкой Греции (V. стороча до н. е.) и зачаточно мав вызнам книгописаня або переписованя книг. По часѣ тот вызнам заник и обродив ся во Франции (1763–1782) в днешном розумѣню: книгоописованя (складаня описох, инвентарьох, реестрох книг), чим занимають ся фахово  **библиографы**.

## Жерела и одказы
* **Бібліографія** //Літературознавчий словник-довідник / За ред. P.&nbsp; Т.&nbsp; Гром'яка, Ю.&nbsp; І.&nbsp; Коваліва, В.&nbsp; І.&nbsp; Теремка. — К.:&nbsp;ВЦ «Академія», 2007.  сc.&nbsp;84—85.
* **ЭСБЕ/Библиография** //Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, т.&nbsp;IIIa (1891): Бергер — Бисы, сc.&nbsp;709—785. https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Библиография 

## Референции

Катеґорія:Библиография
Диаспора

**Диа́спора**,   *διασπορά* *росс­ѣя­ня*, од *διασπείρω* *dia speiro* *россѣйовати* — члены етничной або набоженской групы котры походять з того истого мѣста, але россѣяли ся по розличных мѣстах.

Зачаточно понятя *диаспора* хосновало ся дотычно россѣяня старовѣкых Грекох при колонизации Середоморя и одхода Жидох з Палестины по спустошѣню Йерузалема.

## Еволуция понятя
До конця 1950х в социалных науках тото понятя фигуровало лем незначно. Од 1960х учены зачали го хосновати ку емигрантам з Африкы, а в наступных децениях оно ся еще дале росширило.  Од конця 1980х вывинуло ся широке трактованя и хоснованя того понятя ай во множинѣ: *диаспоры* — етничны меншины за границями основных етничных територий, включаючи тоты, што в значной мѣрѣ ся асимиловали, примусово або доброволно.

## Знакы диаспоры
Векшина социологох згоджують ся, же диаспоры ся характеризують трьома повинныма знаками: 
# россѣяня з хотьякой причины за основныма етничныма границями; 
# удержаня по добу даколькох генераций етнокултурной идентичности, одличной од идентичности векшинового приимаючого обывательства;
# особе одношѣня ку реалному або представляному старому краю, на котрый ся ориентують емоцийно або политично члены диаспоры. 

## Жерела и одказы
* **Космарская Н. П.** ДИАСПОРА // Большая российская энциклопедия. Том&nbsp;8. Москва, 2007, стр.&nbsp;718. ''Доступне онлайн''
* 

## Референции

Катеґорія:Диаспоры
Михаил Мондич

**Михаил Дм. Мон­ди­ч** (*5. марец 1923, Нанково, Подкарпатска Русь, Чехословакия&nbsp;— †21. марец 1968, Мюнхен, Нѣмещина) — русинскый русскоязычный писатель, агент НТС. 

13-­роч­ным хлопцем пошов учити ся до Прагы з помочов добро­дѣй­ного карпато-рус­ского общества «Возрождение». Там став ся чле­ном Народно-Тру­до­вого Союза (НТС), рус­ской емигрантской орга­ни­зации, яка в тот час борола ся против комму­нистич­ного СССР. В септембрѣ 1942 быв он заарештованый Гестапом в Смоленску, коли неле­гално пробовав перейти на русску оккуповану территорию. Нѣмцѣ го депортовали назад до Прагы, де рок одсидѣв в темници Панкрац. В року 1944 вернув ся дому до Нанкова. В року 1944 го взяли «добро­вольцом» до со­­вѣт­ского войська, а одты пак на службу до без­пе­кы (СМЕРШ) яко зна­ю­чо­го веце чу­жых языков. При той службѣ быв свѣд­ком арешту Ав­гус­тина Во­ло­шина в Празѣ.

Удало ся му утечи до Нѣмещины, жив уже под новым име­нем, з фалшо­ва­ны­ми документами, з помочов НТС. Спомины Мондича вышли в емигрантском ли­те­ра­турном алманаху «Грани» (специалный выпуск) в осе­ни 1948, под псевдом Николай Синевирский.

## Жерела и одказы
*  
* 

* Смерш: преступления без наказания

## Референции

Катеґорія:Русиньскы писателї
Катеґорія:Русскоязычны писателе
Иван Ковач (композитор)

**И́ван Ко́вач**, *&nbsp;1. август 1937, Руски Керестур, Войводина – 18. апрѣль 1992, Новый Сад, Сербия) — композитор, педагог, сын Михала Ковача, писателя, сполоченскый и културный дѣятель меджи Русинами Войводины. 

## Биография
Закончив гимназию и оддѣлѣня клавира музичной школы *Исидор Баич* в Новом Садѣ, пак на Београдской музичной академии штудовав клавир и композицию и дипломовав в року 1969 з фахом композитора. Уже и в часѣ штудий працовав в *Радию Нови Сад*, а по штудиях быв выбраный за музичного редактора; быв директором музичной школы *Исидор Баич*, доцентом и деканом музичного оддѣлѣня Академии Умѣня в Новом Садѣ. В року 1986 быв выбраный на секретаря Предсѣдательства Союза композиторох Югославии. 

## Творба
Творчым идеям Ивана Ковача найближа камерна музика. Про камерный гусльовый оркестер написав: Концерт, Serenadu bukoliku (1971), Прелудию, вариации и фугу (з хором, клавиром и бубноритмичныма инштрументами, 1976) и Funerailles. З камерных композиций тыж треба спомянути сонаты про гобой и клавир (1967-1972), гуслѣ и клавир (1978), Sonatu-torzo про кларинет и клавир (1974), Три смутны пьесы про виолончело и клавир, Смыковый квартет (1973). Значну часть творчости придѣлив клавиру: Прелудия и фуга, Суита, Sonata (hommage à I. Kassowic) (1971), Toccata quasi una sonata, Вариации и фуга на два клавиры. Композиции про оркестер: Симфония (1969) и Клавирный концерт и оратория *Бороню*, котры достали награды на конкурзу з нагоды юбилея Билечанкы (1980). Иван Ковач быв и автор великого числа соло спѣванок, хоровых композиций, дѣточой и сценичной музикы (ай про фестивалы *Червена ружа* и *Червене пупче*),  а тыж быв музичный критик и публициста.

## Жерела и одказы
* 
* 

## Референции

Катеґорія:Композіторы і музиканты
Катеґорія:Педаґоґы
Камерна музика

**Ка́мерна му́зика**, од  *camera* *комната* — музика про меншый колектив музикантох, инштрументална и/або вокална: соло, дует, трио, квартет, квинтет и т.п.

## Жерела и одказы
* ***Большой энциклопедический словарь.*** Главный редактор А. М. Прохоров — Москва: Советская энциклопедия, 1993. — 1630 с.  
* ***Казахстан. Национальная энциклопедия.*** Том 3. Гл. ред. Б. Аяган. — Алматы: Казак энциклопедиясы, 2005. — 560 с.   

## Референции

Катеґорія:Класична музика
Катеґорія:Музична терминология
Мирослава Хомяк

**Мирослава Хомяк**,  * Mirosława Chomiak*, *24. марца 1942, Устя Рускє — польска языкознателька, педаґоґ і кодіфікатор лемківского языка в Польщы.

## Биография
Мирослава Хомяк узріла світ 24. марца 1942 в Устю Рускым, одкале як пятрічна дітина была насильно выгнана вєдно з родином на західні землі повоєнной Польщы (1947).

До рідного села змогла вернути в 1972 р., де прожыват доднес. Скінчыла росийску філолоґію і протягом такой 40 років выкладала тот язык в середній школі. Професийне знаня східньославяньского языка дало єй можніст досліджати єй рідный – лемківскій.

Коли в Польщы была основана перша повыселенча лемківска орґанізация – Стоваришыня Лемків (апріль 1989 р.), Мирослава Хомяк была єдном з делеґаток на І Конґрес орґанізациі, а дальше выбрана як член Головного Заряду. Вєдно з тым взяла активну участ при першых роботах кодифікациі лемківского вариянту русиньского языка.

Мирослава Хомяк є єдном з осіб, якы в 1991 році реактивували Стоваришыня Руска Бурса, будуче спадкоємцьом ґорлицкой Руской Бурсы.

Мирослава Хомяк є сполуавторком публікації "Граматика лемківского языка".

## Оцініня
Через рокы свойой діяльности была орґанізаторком та активном участничком семінарів для учытелів лемківского языка. Мирослава Хомяк являт ся авторком вельох книжок присвяченых методиці вчыня лемківского языка, котрых лем деякы приміры можете видіти горі (в пізнійшых роках зрыхтувала пару публикаций вєдно з Фундацийом Спераня Лемківской Меншыны «Рутеніка»). За свою роботу была нагороджена польском державом медальом Комісиі Нацийональной Едукациі і Золотым Крестом Заслугы. Єст лавреатком престіжной Преміі ім. Кірила і Методия признаной Світовым Конґресом Русинів і Фундацийом Штефана Чепы. В 2012 р. лемківскє середовиско в Польщы подякувало Мирославі Хомяк за єй значучы осягніня признаньом Нагороды ім. Никыфора (Епифана Дровняка), яка єст схвалена Капітулом Стоваришыньом Лемків.

## Жерела и одказы
* 
* 
* 75 років Мирославы Хомяк
* 

## Референции

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Билечанка

**Билечанка**,  *Билећанка*,  *Bilečanka* — култова спѣванка югославскых партизанох, котра взникла в концентрачном лагру в Билечи.

## История
Спѣванка взникла в року 1940 в бруталных условиях концентрачного лагра.  Перед самым зачатком Другой свѣтовой войны тюрмы Кральовства Югославия были переповнены мыслячима людми, котры не мирили ся з атмосферов притолочѣня, створенов тогдышнов владов. Полицайному терору особо были подданы политичны арештанты того лагра, котрый зрядили в едной зветешнѣлой, студеной турецкой касарни в Билечи. В конци апрѣля арештанты зачали ся приготовляти на первомайскы ославы, а едной ночи словинскый учитель *Милан Апиг* зачудовав своих товаришох прекраснов мелодийов и необычайным текстом спѣванкы, котру придумав. На другый день *Тодор Вуясинович* переклав слова по сербскы, а так спѣванка од зачатку была спѣвана в обох языках. В день первомайской ославы лагераше, обколесены озброенов охранов, заспѣвали раз Интернационалу, а пак нову спѣванку. Жандаре были непринадѣяны, а не знали, як реаговати на тоту смѣлу акцию, а нереаговали нияк. Штоскоро спѣванка вышла за границѣ лагра и достала назву Билечанка и стала ся култовов спѣванков югославскых партизанох.

## Жерела и одказы
* 
* 
* Теодор Вуясинович (ФОТО)

## Референции

Катеґорія:Партизанскы спѣванкы
Мирослава Копинець

**Мирослава Копинець** (, Ужгород, Україньска ССР, СССР) — є популарна співачка русиньскых народных співанок.

## Жерела і одказы
* https://www.youtube.com/watch?v=xxgWqrrIj4c
* https://zakarpattya.net.ua/News/180866-Myroslava-Kopynets-Meni-talant-bezkoshtovno-distavsia-vid-predkiv-tozh-ia-povynna-riatuvaty-dushi-liudei

## Референції

Катеґорія:Уродили ся 5. фебруара
Катеґорія:Русиньскы співаци
Катеґорія:Русиньскы умелцї
Теодор Кузяк

**Теодор Кузяк** (*Нестор Чепѣга*, 25. грудня (децембра) 1926 в Бортным - 26. септембра 2010) – выдатний лемківскій писатель, гумориста і маляр.

В Бортным скінчыл основну школу. Достал ся до школы в Маластові, але перед єй закінчыньом был вывезений на примусовы роботы до Австриі, а пак на Мадяры. Одтамале повело ся му втечы. Был покликаний до Червеной Арміі і разом з ньом воювал о освободжыня мадярскых і австрийскых замель. По войні вернул до Бортного, але неодолга, в 1947 р., остал выселений в рамках Акциі “Вісла”. Як вельох Бортнян, нашол ся в Лісци к. Ліґниці.

Выдавництво “Наша Загорода” выдало дві збіркы оповідань і гуморесок Теодора Кузяка: в 1999 р. "Давно, то были часы…" і в 2001 р. "Догасаюча Ватра".

## Жерела и одказы
* 5 років тому одышол Теодор Кузяк (1926-2010)
* Теодор Кузяк добрый гумориста был
* Теодор Кузяк
* Кузяк Теодор Онуфрійович

### Творы
* https://carpatho-russian-almanacs.org/LEMKO/LEMKO1958/LemkoTheater.php Т. Кузяк. Лемковский народный театр на выгнаню.
* https://rusin8.webnode.ru/o-pisatjeljakh/z-ljemkoviny/kuzyak-teodor/
* Т. Кузяк. Сафат в раю.
## Референции

Катеґорія:Русиньскы писателї
Катеґорія:Лемкы
Кветослава Копорова

**ПгДр Кветослава Копорова, ПгД**&nbsp; (*25. юла 1964, Снина, Чеськословеньско) — лінґвістка із замірянём на русиньскый язык (фонетіку, фонолоґію, морфолоґію, лексіколоґію). Публікує таксамо научны статї із соціолінґвістікы.  Асістент-шпеціаліста на Інштітутї русиньского языка і културы (Пряшівска універзіта).

Вєдно із доц. ПгДр. Аннов Плїшковов, ПгД. і доц. ПгДр. Василём Ябуром, к. н. ся актівізує при творїню штандарту русинького языка на Словакії.

Є авторков высокошкольского учебника *Фонетіка, фонолоґія і акцентолоґія русиньского языка. Высокошкольскый учебник* (2015, 116 с.),  сполуавторков моноґрафії: *Русиньскый язык. Комплексный опис языковой сістемы в контекстї кодіфікації* (2019, 476 с.), сполуавторков учебників: *Морфолоґія і словотворїня русиньского языка. Высокошкольскый учебник * (2016, 187 с.)*, Русиньскый язык про чуджінцїв. Высокошкольскый учебник (2015, 172 с.)* і ряду научних публікацій із лінґвістікы і соціолінґвістікы публікованых на Словакії і в загранічу. Окрем того є председкынёв Сполку русиньскых писателїв Словакії (од р. 2010-), орґанізаторков научных семінарів Studium Carpatho-Ruthenorum/Штудії з карпаторусиністікы (2009-) і одповіднов редакторков научного зборника *Studium Carpatho-Ruthenorum/Штудії з карпаторусиністікы*  (концём рока 2019 вышло ёго єденадцяте чісло).

## Публікації

### Авторка

* Фонетіка, фонолоґія і акцентолоґія русиньского языка. Высокошкольскый учебник (2015, 116 с.)

### Сполуавторка

* А. Плїшкова, К. Копорова, В. Ябур. «Русиньскый язык. Комплексный опис языковой сістемы в контекстї кодіфікації» (2019, 476 с.)
* В. Ябур, А. Плїшкова, К. Копорова. Ґраматіка русиньского языка
* В. Ябур, К. Копорова, А. Плїшкова. Морфолоґія і словотворїня русиньского языка. Высокошкольскый учебник (2016, 187 с.),
* А. Плїшкова, К. Копорова. Русиньскый язык про чуджінцїв. Высокошкольскый учебник (2015, 172 с.)
* К. Копорова, А. Плїшкова. Актуална сітуація в зближованю ґрафікы і орфографії варіантів русинського языка.

## Жерела и одказы
* Персональний сайт і перелік публікацій на сайті Academia.edu
* Персональний сайт і перелік публікацій на сайті Пряшівського університету
* 
## Референції

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Катеґорія:Русиньскы новинаре
Газпром

*Централа компании в Москвѣ*

**ПАО «Газпро́м»**,  *публичное акционерное общество «Газпром»*, российска енергетична компания, найвекша подля торжной вартости в России.

## История
В року 1989 Министерство газового промысла России перетворили  на штатный газовый концерн «Газпром». 5. новембра 1992 подписаный декрет Президента Российской Федерации о его переводѣ зо штатной властности в приватну, на основѣ котрого влада  РФ рѣшѣньом з дня 25. фебруара 1993 №&nbsp;138 основала *РАО «Газпром»* (днешна назва *ПАО «Газпром»*). В року 1994 зачала ся приватизация, при тому закон жадав, жебы во властности штату зостало найменше 50% плус една акция. 

## Капациты
В року 2015 в сполочности працовали 460 тысяч особ. Главный напрям — експорт земного газу по газоводах, але в року 2009 збудовали перву фабрику на кондензованый газ, котрый ся експортуе цистерновыма шифами про заморскых спотребительох, и тота технология успѣшно ся розвивать. «Газпром» мать найвекшы в свѣтѣ засобы земного газу, котры чинять сумарно 17% од свѣтовых, а добываня чинить 11% од свѣтового.

## Жерела и одказы
* 
* Официалный сайт 

## Референции

Катеґорія:Компании
Катеґорія:Економика России
Мѣстечко

**Мѣстечко** або **варощик** (малый варош) — населеный пункт, меншый од мѣста (вароша, города), але векшый од села (валалу).

## В иншых державах
В англоязычных державах переважно *town* на роздѣл од векшого города (city). Аналогичны назвы суть в Польщи — *miasteczko*, Чехии — *městečko* и Украинѣ — *містечко*. В Украинѣ тота назва была официално хоснована до року 1925, коли была вымѣнена бюрократичным означѣньом * селище міського типу*. В Чехии была тота назва по комунистичном переворотѣ (1948) анулована, а в року 2006 обновлена во формѣ  *městys*. В Украинѣ од року 2024 означѣня * селище міського типу* зрушене як «комунистичне» и вымѣнене на * селище*, под котре означѣня належать локалиты з числом обывательох понад 5000, але не веце як 10000.

Мѣстечка не мали статус и права мѣста, але мали дакотры выимочны права, напримѣр держати регуларны торговицѣ. В Австрии тото зостало одбиток и в назвѣ *Marktgemeinde* (торговична община), а в иншых нѣмецкоязычных краях *Markt, Flecken, Marktflecken* и подобны. В Мадярском кральовствѣ аналогом была назва
*[[:hu:mezőváros|mezőváros]]* (до року 1848).

## Жерела и одказы
* Юлиян Рамач (ред.): Словнїк руского народного язика. Том І. А-Н.Филозофски факултет, Завод за културу войводянских Руснацох, Дружтво за руски язик, литературу и културу, Руске Слово: Нови Сад,  2017 
* 
* 

## Референции

Катеґорія:Населены пункты подля типу
Крижевска грекокатолицка епархия

**Крижевска грекокатолицка епархия**,  *Dioecesis Crisiensis* — епархия з сѣдлиском в Крижевцях про грекокатоликох, христиан восточного обряда бывшой Югославии, подрядженых Риму.

## История
Основана яко окрема епархия Папом Пийом VI. булов *Charitas illa* з дня 17. юна 1777. В том часѣ мала около 5000 вѣрникох, з котрых 80% были Хорваты а 20% — Русины, што зачали газдовати на новых землях в регионѣ Бачка од року 1745. Поступно юрисдикция епархии ся росширяла и ку серединѣ XX. стороча мала она уже около 50 тысяч вѣрникох, з котрых едну половку чинили Русины Войводины и Срѣму, а другу Хорваты, Украинцѣ, переселены з Галичины, и Македонцѣ.

Первым епископом быв Василие Божичкович (1777–1785) и до року 1891 вшиткы епископы были Хорваты, а первым русинскым епископом быв Юлий Дрогобецкый (1891–1920) и дале вшиткы епископы были Русины. В службѣ хосновали церковнославянскый язык, а в казанях — русинскый. Духовны епархии твердо стояли за поуживаня бесѣдного русинского языка в школствѣ и литературѣ, доконця священик Гавриил Костельник став ся кодификатором языка бачко-срѣмскых Русинох и пионером их литературы.

По роспадѣ Югославии Крижевска епархия з сѣдлиском епископа в Загребѣ спочатку зоставала единов про грекокатоликох вшиткых осамостатненых держав, взниклых на територии бывшой Югославии, зоз 50 тысячами вѣрникох  в 52 парохиях.

## Днешность
Поступно од Крижевской епархии выдѣлили ся в окремы церковно-административны единицѣ
* в року 2001 Грекокатолицкый апостолскый екзархат в Македонии, подрядженый прямо Ватикану;
* в року 2003 Грекокатолицкый апостолскый екзархат в Сербии и Чорной Горѣ, котрый але зостав во звязцѣ з Крижевсков епархиев;
* в року 2013 грекокатолици Чорной Горы, были забраны спод юрисдикции Крижевской епархии и подряджены католицкым бискупам Чорной Горы, а вышеспомянутый екзархат достав назву Грекокатолицкый апостолскый екзархат Сербии;
* 6. децембра 2018 екзархат подвигнутый на статус епархии (во звязцѣ з Крижевсков) з назвов Керестурска грекокатолицка епархия святого Николы, а ей первым епископом именованый Дюра Джуджар.
И так Крижевска епархия въедно з  Керестурсков чинять днесь Грекокатолицку Церковь Хорватии и Сербии, де литургия служить ся в восточном обрядѣ и хоснуе ся церковнославянскый язык и кирилиця.

Крижевска епархия днесь мать около 22&nbsp;500 вѣрникы и 32 парохии, з того в Хорватии около 16&nbsp;500 и 22 парохии. Грекокатолици епархии в Хорватии подля народности суть: 7&nbsp;830 — Русины, 6&nbsp;294 — Хорваты и 2&nbsp;295 — Украинцѣ. В Словении числять около 1&nbsp;298 вѣрникы крижевской епархии, в Боснии и Герцеговинѣ — около 4&nbsp;776 вѣрникы.

## Жерела и одказы
* **Магочи П. Р.**: Крижевацька греко-католицька єпархія. //Енциклопедія історії та культури карпатських русинів. Укладачі Маґочій П.Р., Поп І. — Ужгород: Вид-во В.Падяка, 2010. — 856 c.+ХХХІІ с.  
* 
* 

## Референции

Катеґорія:Грекокатолицка Церковь
Церковнославянскый язык

**Церковнославянскый язык** — давный славянскый литературный язык, якый походить зо старославянского языка, поддавшого ся вплывам живых языкох у тых народох, котры го хосновали. Найстаршы памятникы церковнославянского языка (X. – XI. стороча) уже указують тот локалный вплыв, языкознателѣ розличують веце такых локалных редакций: выходнославянска, булгарска, македонска, сербска, хорватска, глаголична, чешска, румынска.

## История
Нормы церковнославянского языка мѣняли ся з поступным перемѣщѣньом центрох книжной мудрости: 
* перва етапа (XII. – XIII. стороча) характерна появов новых школ книжности, децентрализациев и ослабнутьом строгости норм; 
* в XIV. – XV. сторочах наставать доба унификации и вертаня ку давным нормам в резултатѣ активности тырновской школы в Болгарии, ресавской школы в Сербии и их вплыва на Русь;
* в конци XV. – XVI. сторочу центры книжности пересувають ся на западну Русь и до Москвы;
* в XVII. сторочу центрами стають ся Вилно, Киев и Москва, што веде ку паралелизму норм;
* од XVIII. стороча одбывать ся централизация и нормализация на основѣ редакции, хоснованой в Москвѣ.

## Днешность
Церковнославянскый язык поступно уступав ся перед литературныма языками на основѣ народно-бесѣдной, лишаючи им едну сферу за другов. Днесь цѣлком перестав ся поуживати в писомной формѣ, а зостав лем яко култовый язык в Православной и, часточно, Грекокатолицкой Церкви.

## Жерела и одказы
* **Языкознание. ** Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — 2-е изд. —  М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — 685 c. 
* Булич С. К.: Церковно-славянский язык  //Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, т. XXXVIII (1903): Цензурный комитет – Человек, сс.&nbsp:83–87. 

## Референции

Катеґорія:Славяньскы языкы