Мараморошськый діалект (румынськый язык)

**Мараморошськый діалект** ци субдіалект () тото єден из діалекту румынського языка (дако-румынського). Його ґеоґрафічноє пошириня ся приблизно збігат из історичным реґіоном Мараморошом, котрый ныні є розділеным миже Румынійов тай Украйинов.

## Класифікація
Мараморошськый діалет надлежит ид ґрупі удносно фраґментованых трансілванськых рузновиду, в рокаши из крішанськым діалектом. Сесе кладе го до сіверної ґрупы румынськых діалекту, котра так само включат молдовськый діалект. И банатськый діалект, удокремлено уд южної ґрупы, до котрої надлежит лем валашськый субдіалект.

У контекстови переходных тай дуже фраґментованых языковых рузновиду Трансилванії класифікація мараморошського діалекта гий удокремоленого рузновида є чажков. Подобно, як из крішанськым діалектом, авадь ищи булше, тота чажкость є скапчана из малов кулкостьов характерных фонетичных особностю. Позад того лум досліднику, особливо в раньых стадіях досліджованя румынськых діалекту, не признавали екзістованя удокремленого мараморошського діалекта. Сякоє никаня мали Ґустав Ваіґанд, Александру Філіппіде, Йорґу Йордан и Емануел Василію тай другі. У май пузньых досліджованях признавало ся екзістованя того рузновида, айбо из даяков опатрностьов. Уто заставило дакотрых ученых (уприклад Еміл Петровічі и Секстіл Пушкарію) розробляти рузні класифікації у залежности уд критерію, подля котрых мараморошськый рузновид ся признає авадь нє. Днишні класифікації, зотворині Ромулусом Тодораном, Йоном Котеану тай другыми, признают марамороськый діалект ги окремый.

## Ґеоґрафічноє поширіня
Мараморошськый діалект є пошириным у границях історійного реґіона Мараморош, што включат території Румынії тай Украйины. У Румынії ареал того діалекта ся покрыват сіверно-выходну частину повіта Мараморош, вздовж долин Тисы, Вышова, Мары и Косау; читава часть носитилю жиє у Сиготі, Вышова и Борші. В Украйині носитилі діалекта ся находят у выходнуй части Закарпатської области (сіверный Мараморош),майгруба йихня діаспора є у Солотвинськуй варощиковуй громаді, тай йих число ся меншит.

## Субдіалекты
Ходь діалект поширеный на малому просторови, го мож розділити на три ґрупы, головно подля лексичных особливостю:

* широка централна частина, котра є май репрезентатівнов;
* сіверно-западна частина, котра має вплыв уд діалекта края Оаш;
* юго-выхудна часть.

## Особливости
Много особливостю є сполочні из крішанськым діалектом, иншыма сусідньыма трансилванскыма рузновидами и дакотрыма особностями молдовського діалекта.

### Фонетичні особности
* Серидні голосні  наближаются до , авадь до серидньых позицій. Май часто мінятся  на :  місто літературного de, de la.
* коли  находит ся у двох послідовных складах, пирьве  розкрыват ся на :  (літературне *fete* ).
* Діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного *ușoară* , *noapte* .
* По конзонантови  перидні голосні роблят ся централными, а діфтонґ  монофтонґує ся на :  f місто літературного *singur*, *seară*, *zeamă*, *jir*, *țin*, *zi*.
* Конзонанты  мавут май малу палаталізацію, ги у літературному языкови, и посериднювут слідувуче  стає :  місто літературного *cer*, *ger*.
* По губных конзонанту,  стає , а діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного *merg*, *meargă*, *pe*.
* Надголошеный діфтонґ  монофтонґує ся на в кунцьовых позиціях:  місто літературного *avea*, *vrea*.
* Діфтонґ  мінят ся на  у даякых словах:  місто літературного *băiat*, *muiat*.
* Девокалізовані  находят ся в кунцьовых позиціях:  місто літературного *păcurar*, *cer*.
* Діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного *câine*, *mâine*, *pâine*.
* Етімолоґічноє  усокочує ся у словах, гий *îmblu*, *îmflu*, *întru* (літературне *umblu*, *umflu*, *intru*).
* Архаічні  усокочувут ся у словах, гий  (літературне ).
* Конзонанты  палаталізувут ся сперед перидньыми голосными:  місто *lemne*, *vine*.
* Палаталізація губных сперед перидньыми голосными має особні формы:
**  стає :  місто *piele*;
**  стає :  місто *bine*;
**  стає :  місто *mic*;
**  стає :  місто *să fie*;
**  стає :  місто *vierme*.

* Присвуйный артикл є незмінный: a meu, a mea, a mei, a mele („муй/моє“, поруняйте из літературным al meu, a mea, ai mei, ale mele).
* Проґсімалні займенникы ближе ид свойым латінськым коріням: aista, aiasta.
* даякі часослова 1-ої і 4-ої конюґацій не берут суфіксы -ez і -esc: lucră, mă rușin, străluce („ун робит“, „я ганьблю ся“, „ун сяє“, поруняйте з літературным lucrează, mă rușinez, strălucește). Айбо суфікс -esc даколи появляє ся у часословах, што го не мавут у літератури: împărțăsc, omorăsc, simțăsc („я розділюву“, „я убиваву“, „я чуву“, поруняйте из împart, omor, simt).
* У вкремых формах часослув звук  замінят ся иншыма звукыма:  („я кажу“, „я йду“, поруняйте из *spun, vin*). Ся особность є сполочнов из валашськым діалектом.
* Помочноє слово в складенуй формі перфекта діля 3-ої особы є *o* у єднині і *or / o* у множині:  („ун указав“, „уни вказали“, поруняйте із *a zis, au zis*).
* Формы 3-ої особы субжунктива, єднины и множины, вызиравут сяк: *să deie, să steie, să beie, să vreie*, із кунцьом, в тот час гий у літературному языкови є *să dea*, *să stea*, *să bea*, *să vrea*, ending in .
* Плусквамперфект можут будоватися аналітічно: *m-am fost dus, am fost venit* („я быв пуйшов“, „я быв прийшов“, поруняйте из літературным *mă dusesem, venisem*).
* Часослова *a aduce* („приносити“) і *a veni* („приходити“) мавут особні імператівні формы: *adă, vină* (літературноє *adu, vino*).
* Є сполочна тендинція скорочовати слова: *o fo* (літературне *a fost*), *Gheo* ( вмісто *Gheorghe*, мужськоє имня) і т. д.

### Лексичні особности
* Специфічні слова: *a cușăi* („смаковати“, літературноє *a gusta*), *cocon* („дітина“, літературноє *copil*), *pup* („бутон косиці“, літературноє *boboc*), *potică* („аптека“, літературноє *farmacie*), *zierme* („змія“, літературноє *șarpe*).

### Приклады
Мараморошськый діалект: 

Румынськый літературный стандарт: *Se roagă lui Dumnezeu, își face cruce și zice: Doamne, ajută-mi. Și femeia ia un ou și-l sparge de car, ca să-i fie ușoară arătura, ca și oul.*

Товмачіня по-русинськы: „Уна ся молит ид Богови, ерстит ся тай говорит: ‚Боже, поможи ми. А жона бере яйце тай розбиват го уб вуз, убы плугованя было леткоє, ги яйце.“

## Бібліоґрафія
* Ilona Bădescu, „Dialectologie“, навчалный матеріал для Універзідії в Крайови (румынськый).
* Vasile Ursan, „Despre configurația dialectală a dacoromânei actuale“, *Transilvania* (new series), 2008, No. 1, pp.&nbsp;77–85 (in Romanian)
* Elena Buja, Liliana Coposescu, Gabriela Cusen, Luiza Meseșan Schmitz, Dan Chiribucă, Adriana Neagu, Iulian Pah, ''Raport de țară: România'', звід крайины для Проґрамы цілийоживотного ошколованя MERIDIUM (румынськый).

## Пудміткы

## Далше читаня
* Mioara Avram, Marius Sala, *Enciclopedia limbii române*, Editura Univers Enciclopedic, 2001 (in Romanian)

## Никай ся втож
* Румынськый язык
* Румынська фонолоґія
* Румынські діалекты
* Крішанськый діалект
* Банатськый діалект
* Молдовськый діалект

## Удкликаня

Катеґорія:Румыния
Катеґорія:Мараморош
Катеґорія:Діалекты
Катеґорія:Языкознавство