open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Швеція

**Швеція** — штат на северї Европы. Повна назва — Шведьске кралёвство,  Konungariket Sverige . Краль Karl XVI Gustaf. Швецiя є членом Европской унії од року 1995. Офіціалный язык — шведскый язык (Det svenska språket).

## Землепис
Гранічіть з Норьском на западї і Фіньском на северовыходї. На выходї Швеції лежыть Балтіцьке море. **[[Головне місто]] [[Штокголм]]**.

Велику часть країны покрывають лїсы і гірска дичіна. Густота жытельства є низка, векшына є концентрована в містьскых областях.

## Обывательство
В початку року 2018 в  Швеції жыє над 10 милионів обывателїв. Густота залюднѣня — 22/км².

Три найвекшы міста в Швеції суть:
# Штокголм – найвекше місто; Популація 911 989 (2015 рок). Проґноза популації 1 012 488 (2020рок). Проґноза популації рок 2015 - рок 2020 +11% .
# Ґётеборґ – друге найвекше місто; Популація 565 496 (2018 рок). Популація +1 457 (2018.01.01 - 2018.03.31).
# Малме – третє найвекше місто. Популація 334 987 (2018 рок) . Проґноза популації +57700 (рок 2016 - рок 2019)   . 

Популація Шведского Краловства 10 120 242.

## Адміністратівне дїлїня
Шведске Кральовство ся дїлить на 21 край , 13 з ніх є регіоны.
# Край Блекiнге (Blekinge län)
# Край Даларна (Dalarnas län)
# Край Готланд (Gotlands län)
# Край Гавлеборг  (Gävleborgs län)
# Край Халланд (Hallands län)
# Край ємтланд  (Jämtlands län)
# Край Ёнгчёпинг  (Jönköpings län)
# Край Кальмар (Kalmar län)
# Край Кроноберг (Kronobergs län)
# Край Норботтен  (Norrbottens län)
# Край Сконе (Skåne län)
# Край Штокголм (Stockholms län)
# Край Сёдерманланд (Södermanlands län)
# Край Уппсала (Uppsala län)
# Край Вестерботтен (Västerbottens län)
# Край Вестерноррланд (Västernorrlands län)
# Край вестманланд (Västmanlands län)
# Край Западный Готаланд (Västra Götalands län)
# Край Эребро (Örebro län)
# Край Эстерготаланд (Östergötlands län)

## Референції


Катеґорія:Европска унія
Швеція
Катеґорія:Країны Европы
Катеґорія:Швеция
Швыдкость

**Швыдкость** є характерістіка руху, котра нам передавать, якым способом ся мінить полога тїлеса (матеріалного пункту) в часї.

Швыдкость є векторова фізікална величіна, бо становлюе як великость зміны, так і єй напрям.

Катеґорія:Физикалны величины
Шпанєльскый язык

**Шпанєльскый язык** або тыж **іспаньскый язык** (ці *кастілчіна*) є єдным з найросшыренїшых світовых языків. Належыть до родины романьскых языків. Шпанєлчіна є урядным языком в Шпанєльску, у векшынї штатів Южной і Середнёй Америкы і в Ровниковій Ґвінеї, дуже росшырена є тыж в США, на Філіпінах і в много далшых країнах світа. Чісло родженых говорцїв ся рушать коло 400 міліонів.

Катеґорія:Языкы
Шарішске Чорне

**Шарíшске Чóрне** () — село на Словеньску в окресї Бардеёв.

## Обывательство

Зложіня обывательства подля народности (2011 р.):
Цїлкове чісло обывательства: 308
*Словаци — 206 (66,8%)
*Русины — 79 (25,6%)
*Українцї — 10 (3,2%)
*Ромы — 6 (1,9%)
*Чехы — 1 (0,3%)
*Нестановлены — 6 (1,95%)

Русиньскый язык за материньскый означіли 147 жытелїв (47,7%).

## Вызначны родаци і жытелї
* Александер Павловіч (1819—1900) — русиньскый поет, народный будитель.

## Референції
Швайц

**Швайц**,  Schweiz,  Suisse,  Svizzera,  Svizra,  Helvetia (тыж **Швайцарія**, оф. назва **Швайцарська Конфедерація**) — країна в Западнуй Европі. Має границї на западї з Франціëв, на сїверї з Нïмецьков Федеративнов Републіков, на востоку з Австріëв и Княжеством Ліхтенштайн, а на югу из Італіëв. У Швайцу суть четыри державны языкы: нїмецькый, французськый, таліянськый и ретороманськый. Швайц не є членом Европскої Унії. Головный город — Берн. Майвеликы варошы суть: Цюріх, Базель, Женева, Лозана.

## Референції

Швайц
Швайц
Катеґорія:Швайц
Шпорт

Слово **шпорт** є анґлосаского походжіня і одводжує ся од слова disport. Значіть обвеселіня, утїкнутя од роботы, од повинностей ку забави.

Терміном **шпорт** ся днесь обвыкло означує рухова (фізічна) актівіта роблена подля становленых правил і звыків, котрых резултаты суть навеце мірятелны або порівнательны з іншыма потребителями той самой шпортовной галузы.

Катеґорія:Релакс
*
Штат

**Штат** ці тыж **держава** є інштітуція (ці орґанізація) діспонуюча моцов панованя, моцов судити і створёвати законы громады (штату). Штат є ограніченый штатнов моцов, штатныма людми (штатным обчанством) і штатнов теріторіов. Суверенный штат не є під жаднов іншов штатнов моцов як внутрїшнёв так ай вонкашнёв.

Катеґорія:Політіка
Штруктуроване проґрамованя

**Штруктуроване проґрамованя** ці тыж **штруктурованый язык проґрамованя** означує техніку проґрамованя, коли ся імплементованый алґорітм дїлить на дїлчі задачі, котры ся споюють в єден цїлок. На імплементацію в проґрами ся хоснують выбраны штруктуры ряджіня, іншы штруктуры не суть доволены - у штруктурованого проґрамованя ся наприклад не хоснує команд про ряджене скочіня.

Катеґорія:Проґрамованя
Шіва

**Шіва** є єдным з дуже вызначных індуїстічных богів. В концептї Трімурту є му дана задача ничителя весміру (котрый передтым Брагма створив і Вішну утримовав).
Шіїты

**Шії́ты** ці **шії́тьскый ісла́м** (од ; [шӣ‘а] шія — прихыльници, ґрупа, партія, секта, розкольници) — є єдным з головных напрямів Ісламу (другым є сунна) котрый означує учіня налсїдників ряду течій ісламу — імаміты (шііты-двонадесятници), зейдиты, алавіты, друзы, ісмаїліты і ін. Приверженцї шії ся означують як шіїты. В узькім сенсї понятя, як правило, означує імамітів (шіітів-двонадесятників), другого по чіслї прихыльників (по сунітів) напряму в ісламі, якых вызнають єдинозаконныма наступниками пророка Могамеда лем Алі ібн Абі Таліба і ёго нащадків по головній лінії.

## Референції

## Література
* Ислам. Словарь атеиста. Москва. Видавництво політичної літератури. 1988. стор. 249—250.
* Большаков О. Г. Історія Халіфату: У 4 т. / О. Г. Большаков. - М.: Східна   література РАН, 2000. - Т. 1: Іслам в Аравії.
* Релігієзнавство - Сидоренко О.П.
* Васильєв А. М. Історія Саудівської Аравії / А. М. Васильєв. - М.: Східна           література РАН, 1998.
* Егорин А. З. Современная Ливия / А. З. Егорин. – М. : Институт изучения Израиля и Ближнего Востока РАН.
* Піотровський М. Б. Державна влада і суспільно-політичні структури в арабських країнах / М. Б. Піотровський. - М.: Наука, 1984.

## Жрідла
* А. Али-заде. Исламский энциклопедический словарь

## Вонкашнї лінкы
* Шіітьска ґлобална мережа

Катеґорія:Іслам
Катеґорія:Шіїты
Юдаїзм

**Юдаїзм** є термін, котрый означує (згруба од 19. стороча) реліґію єврейского народа - Ізраіля.

Катеґорія:Реліґія
Южна Америка

**Южна Америка** (, , , , , , кеч. *Urin Awya Yala, Urin Amerika*, айм. *Sudamérica uksanxa*) — є контінент лежачій векшов частёв на южній півкулї. Южнов Америков переходить ровник; контінент є ограніченый Тихым океаном зо западу і Атлантічным океаном з выходу. Южна Америка є споєна із Севернов Америков узков певнинсков ужынов котра ся обвыкло зове Середня Америка. Ку тому пропоїню дішло з ґеолоґічного погляду не барз давно.

Штаты Южной Америкы:
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Катеґорія:Ґеоґрафія
Катеґорія:Южна Америка
Катеґорія:Контіненты
Южноафрицька републіка

**Южна Африка** (), офіціално **Южноафрицька републіка, ЮАР** (, )&nbsp;— є єдным з найвекшых і найвыспілишых африцькых штатів. На грубім домашнїм продуктї ся мать участь веце як єднов пятинов. Лежыть на югу африцького контіненту. Сусїдить з Намібіёв, Ботсванов і Зімбабве на северї, Мозамбіком і Свазійском на выходї. Внутрї югоафрицькой теріторії лежыть самостатне кралёвство Лесотго.

Южноафрицька републіка
Катеґорія:Країны
Южный пол

**Южный пол** на Земли — точка, де земна ось протинать земный поверх и з котрого ся навеце Земля при поглядѣ ку ровнику явить, як кебы ся крутила за ходом годиновой ручкы.

Первым чоловѣком, котрый документовано став на Южный пол, быв норскый поларник Руал Амундсен. а было то 14. децембра 1911. В том истом часѣ ся пробовав добыти ку Южному полу тыж Англичан Роберт Фалкон Скотт. Его експедиция але доразила там о мѣсяць позднѣйше, а под час вертаня в пути назад, повной страданя, зоз своев експедициов загынув.

## География
Южный географичный пол лежить на Поларном плато Антарктиды в надморской вышцѣ около , найближе к берегам Южного океана, поровнано з иншыма (магнетичным, геомагнетичным и полом недоступности). Грубость леда в районѣ Южного пола досягать . Всяка инша точка поверха Землѣ лежить односно Южного пола все в сѣверном напрямѣ. Южный пол диаметрально протикладный Сѣверному полу. Географичны координаты суть 90°00'00" южной широкости, а географичной довгости Южный пол не мать, бо в той точцѣ ся пересѣкають вшиткы меридианы, а зато тыж Южный пол не належить ку жадной часовой зонѣ. Поларный день продовжать ся около , од 23. септембра по 20–21. марца; (кедь игноровати рефракции), инша часть рока належить поларной ночи, циже днина и ночь ся тягнуть приблизно по пол рока. Середня рочна „теплота” воздуха  (максимална , минимална ). 

## См. тыж
* Северный пол

## Жерела и одказы
* ЮЖНЫЙ ПОЛЮС // **Большая российская энциклопедия**. Том&nbsp;35. Москва, 2017, стр.&nbsp;570 Версия: 2017; Одчитане: 05.05.2021https://old.bigenc.ru/geography/text/4931972

## Референції

Катеґорія:Ґеоґрафія
Катеґорія:Географична терминология
Южна Корея

**Южна Корея** (), официална названя **Корейска републіка** (, *теган мінґук*) – є штат у выходній Азії, занимаючій южну половину Корейского полоострова. Ёго сусїдом є Северна Корея. Чісло обывательства в роцї 2005 перевышыло 48 міліонів. Найвекшым і головным містом є Соул. Урядным языком є корейскый.


Катеґорія:Країны
Южный океан

**Южный океан** (респ. **Южный ледовый океан** або Антарктічный океан) быв офіціално дефінованый Міджінароднов гідроґрафічнов орґанізаціов як океан обколесуючій Антарктіду аж в роцї 2008, але міджі наморниками має тот понятя довгу традіцію.

Цілкова розлога океану была становлена на 20&nbsp;327&nbsp;000 км², што го заряджує як 4. найвекшый океан на Землї (т.є. 2. найменшый). Перше місце мать як найглубшый океан із середнёв глубков 4500 метрів. Северна граніця была становлена приближно 60. рівнобіжков і южнов граніцёв Антарктіды. Ёго граніцю творять вітровы і океанскы токы.

Катеґорія:Океаны
Гай Юлий Цезар

**Гай Юлий Цезарь** ( *Gaius Iulius Caesar*; *12./13. юла 100 до н. е., Рим&nbsp;— 15. марца 44 до н. е., Рим)&nbsp;— быв римскым войводцом и политиком и едным з наймоцнѣйшых пановникох античной истории.

## Вызнам
Мав ключову роль в процесѣ занику римской републикы и ей трансформации на монархию. Прилучив ку Риму Францию, яка тоды называла ся Галлия. Де факто го мож поважовати за первого римского императора. В року 46 перед Рождеством Христовым Юлий Цезарь зреализовав реформу календаря, приявши новый, якый склав грецкый филозоф и астроном Созиген з Александрии, котрый переробив египетскый календарь и розробив сонѣчный календарь, де в року были 365,25 днѣ (Юлианскый календарь).

Юлий Цезарь быв политичный и военный гений, обалившый роспадуючый ся политичный порядок в Римѣ и вымѣнившый го на диктатуру. Цезарь зостав побѣдительом в римской домовой войнѣ, але быв забитый в римском Сенатѣ групов сприсяжникох, котры поважовали, же став ся он над мѣру могучым.

## Родина  и карьера
Гай Юлий Цезарь ся родив в Субурѣ, передмѣстю Рима.
Род Цезаря были патриции, циже члены зачаточной аристокрации Рима, котра ся породинала в IV.. сторочу до н. е. з рядом головных плебейских (простых) родин, жебы сформовати великашство, котре одтогды было пановным в Римѣ. Ку часу Цезаря число такых зачаточных родох было невелике. Хоть дакоторы з найвплывнѣйшых великашскых родин были патрициями, патрицианская кровь уже не была политичным тромфом; насправдѣ тото было минусом, бо патриций не мав право занимати неконститучный, але вплывовый пост трибуна.плебса. Цезарьове прослѣдили свой родовод аж до богынѣ Венеры, але родина не была снобовска ани конзервативна. Он тыж не быв богатым, вплывным, ани не славным. Гай Юлий Цезарь прийшов ку владѣ вдякы свому военному и политичному таленту. Спочатку став ся витязным римскым генералом и державником. В конци в року 60 до н. е. учинив догоду з Гнейом Помпейом Великым и Марком Лицинойом Крассом и створили Триумвират, колективный орган влады, котрому ся подарило забрати владу од Сената. По загыбели Красса (53 до н. е.) Триумвират роспав ся, Гай Юлий Цезарь рушив свое войско на Италию, побѣдив Помпея и выголосив себе едноособным диктатором (49 до н. е.).

## Жерела и одказы
*  Коли в року 44 принимали закон о перемѣнѣ назвы мѣсяця *Quintiles* на *Iulius*, мотивация была тота, же в том мѣсяцю четвертый день перед Идами (циже 12. юлия) родив ся Юлий Цезарь. 
* 

## Референции

Катеґорія:Пановници
Катеґорія:Императоры
Катеґорія:Старовікый Рим
Юрій Ґаґарін

**Юрій Ґаґарін** (; 9. марца 1934 Клушіно, Западна область (днесь — Смоленьска область), РСФСР – 27. марца 1968, Новоселово, Владімірьска область, РСФСР) быв совєтьскый козмонавт, першый чоловік, котрый вылетїв до весміру (12. апріля 1961).


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964
File:1976 4569.jpg|1976
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png||2001
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011.


## Референції

Катеґорія:Козмонавты
Ябко

**Я́бко** ці **я́блыко**, **я́блоко** є єдно найбіжнїшых видів овоцины, нелем в середнїй Европі. Є плодом яблонї. 

Катеґорія:Овоцина
Юпітер (планета)

**Юпітер** є найвекша планета сонячной сістемы, пята од Сонця. Сонячна сістема є даколи охарактерізована як двойсістема, зложена із Сонця і Юпітера як двох головных членів і далшых меншых тїлес. Юпітер, Сатурн, Уран і Нептун суть означованы як ґазовы великане, ці планеты юпітерьского тіпу. Юпітер має вагу приближно єдну тісячіну Сонця, што є дас два і пів раз веце як вшыткы далшы планеты сонячной сістемы докопы.

Катеґорія:Планеты сонячной сістемы
Юрай Якубіско

**Юрай Якубіско** (, *30. апріля 1938 Койшов, Словеньско – †24. фебруара 2023, Прага, Чесько) — словацькый філмовый режісер, сценаріста і камераман русиньского походжіня. Ёго філмы ся вызначують дуже особитов поетічностёв, бізарностёв і дивнов гравостёв.

Ёго другов манжелков была словацька геречка и філмова продуцентка Деана Горватова-Якубіскова. Од року 2001 ся став доцентом Філмовой факулты Академії музичного уменя в Празї.

Юрай Якубіско ся родив в русиньской фамилії на выходї Словеньска. Выштудовав умелецко-промыслову школу во фаху «умелецка фотографія» в Братїславі, режісерске и камераманске оддїлїня Філмовой факулты Академії музичного уменя в Празї. 

Яко режісер дебутовав в року 1967 повнометражным граным філмом *Христовы рокы*. Наступны філмы *Утїкачі і одпустовы* (1968), *Потята, сироты ай блазнї* (1969), *Стрітиме ся в пеклї, приятелї* (1970) были в  заказаны «нормалізачнов» цензуров, а режісер надале довгы рокы мав право награвати лем документарны філмы. Аж в року 1979 накрутив граный філм *Постав дом, засадь стром*. Вершинов ёго творбы з  стала ся історічна саґа *Тысячрочна пчола* (1983). В року 2000 в резултатї анкеты быв вызнаный лїпшым словацькым режісером XX. стороча. Быв членом Европской філмовой академії.

## Інтересны факты
* В маю 2012 Юрай Якубіско в Інштітутї клінічной ай експеріменталной медицины (IKEM, Прага) абсолвовав трансплантацію сердця, а так став ся найстаршым паціентом (74 рокы), котрый успішно вытримав таку компліковану операцію.

## Жрідла і одказы
*  
*  

## Референції

Катеґорія:Русиньскы режісеры
Катеґорія:Камераманы
Язык

**Язык** представлює сістему сімболів, знамых як лексемы. Наука, котра дослїджує язык в елементах, будові, розвитю і функції ся называть языкознавство або лінґвістіка. Людьскый язык як способ комунікації є природный феномен. На світї є много природных языків (т.є. тых, котры выникли натуралнов еволуціёв), но так само екзістують і штучны языкы як наприклад есперанто, а і многы языкы проґрамованя, як Java або Python.

## Языковый індекс
Язык проґрамованя

**Язык проґрамованя** є середок  на запис алґорітмів, котры можуть быти выконаны на компютерї. Запис алґорітму в зволенім языку проґрамованя ся зове проґрам.

Язык проґрамованя є комунікачным інштрументом міджі проґраматором, котрый в языку проґрамованя сформулує поступ рїшіня менованого проблему, і компютером, котрый проґрам інтерпретує технічныма середками. Язык проґрамованя є властнї сукупность правил на записованя алґорітмів, фахово повіджено є то формалный язык.

Языкы проґрамованя суть в рядї верзій і імплементацій, даколи говориме о діалектах языка проґрамованя. Єствують тыж штандарты про языкы проґрамованя, на єднотливы імплементації ся часто зазначує, котрому штандарту одповідать.


Катеґорія:Проґрамованя
Языкова родина

**Языкова родина** або **Языкова фамилія** (*ґенеалоґічна класіфікація языків*) – є сістема класіфікації языків, якій в їй основі даный прінціп прибузности. Сесь прінціп ся базує на єствуваню частых і усталеных сістемных фонетічных, ґраматічных і лексемічных роздїлів, котры закономірно споєны міджі собов в близкых языках. Єднакы языкы ся комбінують у підґрупы, ґрупы (ветвы), фамилії або родины, а тыж на великы сістемы - надродины (*гіперфамилії*). Вшыткых рахуєме коло 240 языковых фамилій, бівше 100 ізолатів і до 100 некласіфікованых языків.

До языковой фамилії входять вшыткы класіфікованы їй языкы із їх ідіомом — міджі собов споєны языкы + наріча + діалекты + говоры + говірки. Найбівше легшым способом класіфікації такого значного чісла языковых фамілій є не ґенетічный, а ґеоґрафічный — за певнинами або контінентами, а про меншы ґрупы - реґіонами.

* Европа + Азія: вшыткого **21** языковых родин/фамилій, **4** ізолатів і **12** некласіфікованых языків.
* Африка і Южно-Западна Азія: вшыткого **28** языковых родин/фамилій, **10** ізолатів і **10** некласіфікованых языків.
* Океанія: «папуаньскы» і австральскы языкы - вшыткого **100** языковых родин/фамилій і **32** ізолатів.
* Северна Америка (*у тім чіслї Месоамерика*): вшыткого **42** языковых родин/фамилій, **28** ізолатів і **6** некласіфікованых языків.
* Южна Америка: **55** языковых родин/фамилій, **43** ізолатів і **77** некласіфікованых языків.

## Далше чітаня
* Meillet A., Gohen М. Les langues du monde. Paris, 1952;
* Иванов В.&nbsp;В.&nbsp;Генеал. классификация языков и понятие языкового родства. М., 1954;
* Шарадзенидзе Т.&nbsp;С.&nbsp;Классификации языков и их принципы. Тбилиси, 1955;
* Pinnow Н. J. Die nordamerikanischen Indianersprachen. Wiesbaden, 1964;
* Greenberg J. H. The Languages of Africa. Bloomington&nbsp;— The Hague, 1966;
* Voegelin C. S., Voegelin F. M. Classification and Index of the World's Languages. N. J.&nbsp;— Amsterdam, 1977;
* Teop. основы классификации языков мира. Проблема родства. М., 1982;
* Языки и диалекты мира. М., 1982;
* Ruhlen M. A Guide to the World's Languages, v. 1. Genetic Classification. Draft, 1983;
* Sala M., Vintila&nbsp;— Radulescu I. Les langues du monde. Petite encyclopédie. Bucureşti&nbsp;— Paris, 1984.

## Екстерны одказы
* Список і опис языків на сайтї Етнолоґ 
* Назвы языків різныма языкамі 
* Проєкт ETHEO: Языкы народів світа 

## Референції


Катеґорія:Языкы
Якубяны

**Якубяны** (по ) є село на Словеньску в окресї Стара Любовня.

## Історія

## Ґеоґрафія

## Обывательство

## Вызначны родаци і жытелї

## Жрідла

## Референції


## Екстерны одказы
* Jakubany - oficiálne stránky obce
Якушівцї

**Якушівцї** є невелике русиньске село (теперь Стропківскый окрес), котре ся находить в северній части Ондавской верьховины в долинї малого потічка, котрый ся вливать до потока Бруснічка і вєдно течуть до рікы Ондавы.

## Обывательство

## Референції
Японьскый язык

**Японьскый язык** ( (Нігонґо)) – є язык, котрым бісїдує приближно 130 міліонів людей. Векшына з них жыє в Японії, часть пак в комунітах японьскых еміґрантів по цїлім світї. Япончіна є аґлутіначный язык з много рівнями ступня учтивости повіданя.

Катеґорія:Языкы
Японія

**Япо́нія** (; Ніхон/Ніппон), офіціално **Япо́ньскый штат** (; Ніхонкоку/Ніппонкоку) — є островный штат во выходній Азії. На западї го корейскый перелив оддїлює од берега Кореї, японьске море го оддїлює од Северной Кореї і Росії. Японьскы островы Рюкю з выходу огранічують Выходокітайске море і на югу сягають аж ку Тайвану.

## Етімолоґія
Назва Японії дослова значіть Земля выходячого сонця: 日 (ні, сонце) 本 (хон, походжіня) 国 (коку, государство). Кітайскы ся тоты знакы чітають Ж-пен-куо, скадыль видительно походять назвы в европскых языках ( [жапон],  [дж'пен]).

## См. тыж
* Наругіто, 126-й імператор Японії 

## Референції

Катеґорія:Країны
Катеґорія:Япония
Катеґорія:Островны штаты
Янцзі

**Янцзі** (кітайскы 扬子江), припадно Модра ріка) є ріка в середнїй Кітаї (Чхінґ-хай, Тібетьска автономна область, С'-чхуан, Юн-нан, Чхунг-чхінг, Ху-пей, Ху-нан, Тьянґ-сі, Ан-хуей, Тьянґ-су, Шанґгай). Є початочным означінём про долный ток рікы, під котрым єй наперед знали европскы місіонары. В Кітаї є звычайно называна Чханґ-тьянґ (Довга ріка). Своёв довжков 6300 км є найдовшов ріков цілого евроазійского контіненту. В цілосвітовім міряню є третя найдовша (за Амазанков і Нілом). Поводя рікы має розлогу 1 800 000 км² і представлює пятину теріторії Кітаї і домів про третину єй жытелїв.

Катеґорія:Рікы подля алфавиту
Габриел Гарсия Маркес

**Габриел Гарсия Маркес** (, ; * 6. марца 1927, Аракатака, Колумбия&nbsp;— 17. апрѣль 2014, Мексико (город), Мексико)&nbsp;— быв колумбийскый писатель и новинарь, пишучый по испанскы.

## Характеристика творбы
Еден з найвекшых писателей 20-го стороча, Нобеловый лавреат з литературы од року 1982 переважно за роман *Сто рокы самоты (Cien años de soledad, 1967)*. Гарсия Маркес досяг зрѣдкавого умѣня зостати якнайвеце доступным обычайному читательови, а при том задоволити пожаданя каммай рафинованой критикы.

Мѣшаньом реалного и фантастичного, доданьом фантастичной латинскоамерицкой реалиты, котра перевысшать всяку поетичну имагинацию, роман *Сто рокы самоты* належить ку найвекшым творам «магичного реализма», чии зачинателе Мигуел Ангел Астуриас и Алехо Карпентьер отворили нову етапу во вывою латиноамерицкой прозы. 

Читательскы суджѣня о Гарсия Маркесови, магичном реализмѣ и нобеловонаградном романѣ далеко не так едноголосны, але интересны и гойны.

## Жерела и одказы
* Anna Housková. Garcia Marquez, Gabriel: Sto roků samoty. // Slovník světových literárních děl. 1/A-L.  — Praha: Odeon, 1989.  Cc. 285-286. 
* Roberto González Echevarría: Gabriel García Márquez. // Encyclopædia Britannica  
* Официалный сайт  
* Читательскы суджѣня. // Сайт «Лаборатория фантастики» 

## Референции

Катеґорія:Писателе Колумбии
Катеґорія:Испаноязычны писателе
Катеґорія:Нобеловы лавреаты з литературы
Катеґорія:Писателе 20. стороча
Ґалаксія

**Ґалаксія** є сукупность звізд зложена із звізд, звіздокоп, міджізвіздного матеріалу і тмавого матеріалу.

Слово ґалаксія было выводжене з ґрецькой назвы нашой властной ґалаксії Молочной дорогы - Κύκλος γαλακτικός (Кіклос ґалактікос).

Катеґорія:Астрономія
Катеґорія:Ґалаксії
Ґален

**Клаудій Ґален** (латиньскы Claudius Galenus), веце знамый як Ґален, (129 Перґамон – 200 або 216 Рім) быв єден з найзнамішых старовікых лїкарів (належав ку лїкарьскій школї тзв. фізіків). Тыж быв вызначным філозофом пізной антікы і оріґіналным лоґіком. Ёго мено Клаудій в ґрецькых жрідлах хыбить і обявує ся аж в ренесанції.
Ґалілео Ґалілей

**Ґалілео Ґалілей** (15. фебруара 1564, Піса – 8. януара 1642, Арчетрі) быв тосканьскый астроном, філозоф і фізік тїсно звязаный з науковов револуціов.
## Галерия

Galileo_by_leoni.jpg|Ґалілео 
Galileo facing the Roman Inquisition.jpg|Перед судом


Катеґорія:Астрономы
Ґанґа (ріка)

**Ґанґа** (, , , як і у векшынї індійськых языків; , )&nbsp;— єдна з найвеце повноводных і найдовшых (2 510 км) рік Южной Азії. Початок має у Западных Гімалаях із ледовця Ґанґотрі в штатї Уттаракханд, тече на южный схід, перетинаючі Ґанґську рівнину на северї Індії, і впадає в Бенґальску затоку, формуючі разом з річками Брахмапутра і Меґхна делту Ґанлы-Брахмапутри (переважно на теріторії Банґладеш), частина якой покрыта лісами Сундарбанс.

Катеґорія:Рікы подля алфавиту
Катеґорія:Індія
Катеґорія:Банґладеш
Ґеолоґія

**Ґеолоґія** є наука о Земли, котра дослїджує єй зложіня, ставбу і історічный вывой. Тыж ся занимать процесами, котры суть днука планеты і на єй верьху. Ходить о науку дескріптівну (пописну), аналітічну (давать выклад процесів) і історічну. Тыж іде о науку часопросторову, затоже шацує явы становленого простора в становленій добі. Сама ґеолоґія є барз шырока і так ся дїлить на далшы ґеолоґічны оборы.

Катеґорія:Геология
Ґеометрія

**Ґеометрія** є математічна наука, котра дослїджує властности і взаємны одношіня ґеометрічных образів (наприклад просторовых тїлес, плох, точок, прямок і рівнин). Ґеометрія бывать брана як єден з найстаршых науковых областей вообще. Слово ґеометрія є ґрецького походжіна і значіть землеміряня.
Ґеорґ Вілгелм Фрідріх Геґел

**Ґеорґ Вілгелм Фрідріх Геґел** (27. авґуста 1770, Штутґарт&nbsp;— 14. новембра 1831, Берлін) быв вызначный філозоф, представитель нїмецького ідеалізму. Геґеловым головным приносом є обяв історічности: світ не є незмінне, стале розложіня, але єдно велике дїйство, в котрім дух глядать дорогу сам ку собі. Тому, што є, ся не дасть розуміти інакше, як процесу, змінї, евентуално і борьбі. Тоту думку перевзяла під час 19. стороча нелем філозофія, але поступно і єднотливы наукы: языконаука, право, соціолоґія і в подобі еволуції тыж наприклад біолоґія, антрополоґія і .

## Референції


Катеґорія:Філозофы
Катеґорія:Персоналии 19. стороча
Ґеорґ Фрідріх Гендел

**Ґеорґ Фрідріх Гендел** (23. фебруара 1685 Галле – 14. апріля 1759 Лондон) быв нїмецькый музичный композітор.

Катеґорія:Композіторы і музиканты
Ал-Ґазалі

**ал-Ґазалі** (* 1059 Тус (Хурусан) – † 1111) быв єден з найвекшых ісламскых арабскых філозофів, ісламска паралела св. Томаша Аквіньского або Чу-Сіго.

## Референції


Катеґорія:Іслам
Катеґорія:Філозофы
Ґріґорій Тарковіч

**Ґріґо́рій Тарко́віч** (, ; 20. октобра 1754, Пасіка, Угорьске кралёвство, днесь Україна, Закарпатьска область — 16. януара 1841, Пряшів, Угорьске кралёвство, днесь Словакія) — быв русиньскый священик, церьковный ієрарх і урядник. Быв першым єпіскопом Пряшівской ґрекокатолицькой єпархії (1816–1841).

## Біоґрафія
Народив ся в селї Пасіка (днесь Свалявского раёна Закарпатьской области).

Скінчів Ужгородьску ґімназію і академію у Великім Варадинї. Теолоґічну освіту здобыв у віденьскім Барбареумі. По высвячіню на ґрекокатолицького священика служыв парохіалным священиком в Ужгородї (1797–1803), у тым самім часї учітелёвав в Ужгородьскій ґрекокатолицькій богословскій семінарії. У 1803–1813 роках быв цензором кіріличных выдань у друкарнї Кралёвской універзіты в Будї, пізнїше – вікарём Кошіцького вікаріату Мукачовской ґрекокатолицькой єпархії (1813–1815) і катедралным вікарём у Мукачові (1815). У 1816 р. Тарковіч быв призначеный першым єпіскопом новозаложеной Пряшівской ґрекокатолицькой єпархії, хоць фактічно він повнив задачі єпіскопа аж од 1820 р. Тїсно сполупрацовав з єпіскопом Андріём Бачіньскым в ёго просвітительскых дїях у Мукачовскій єпархії. Як єпіскоп заложыв велику бібліотеку в Пряшові, котра мала тыж книжкы з Російской імперії. Бібліотека была сполочным проєктом Тарковіча і угорьского філантропа Яна Ковача, котрый быв єй першым донатором. Похованый є у кріптї Катедралного храму св. Іоана Хрестителя у Пряшові.

## Літературна робота
Тарковіч написав панегірічну оду «Тезоимениству Его Царскаго Высочества, Пресвѣтлейшаго Государя Іосифа, угорскаго палатина» (1805) на честь Йосифа, намістника Угорьска, з присвячінём знамому угорьскому державному діятелёви Ференцови Сечені. Написана в штилї російского поета і науковця 18. ст. Михаіла Ломоносова, ода демонштрує Тарковічово знаня російской културы, котре він здобыв од Івана Орлая, русиньского педаґоґа в Російскій імперії. Ода Тарковіча была знама і в Росії, она ся цітує в першім томі популарной роботы Михаіла Карамзіна «Исторія государства Россійскаго» (1817).

## Жерела и одказы
*  (русиньскый переклад)
* Єпіскоп Тарковіч на сайтї Пряшівской ґрекокатолицькой єпархії
* *Михал Ґлеваняк*. Епархіална бібліотека (1819) як сполочный проєкт пряшівского єпіскопа Ґріґорія Тарковіча (1745-1841) і угорьского філантропа Яна-Батісты Ковача (1764-1834) // ''Русин 1/2018'' і ''Русин 2/2018''. — Пряшів: Русин і Народны новинкы.
*  

Катеґорія:Русиньскы єпіскопы
Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Катеґорія:Грекокатолицкы епископы
Ґеоґрафія

**Ґеоґрафія** (з ґрецького γεός ґеос *поземный*, *земный* + γράφειν ґрафеін *писати*), є наука штудуюча просторове росшырїня явів на Земли (точнїше части Земли званой „країнова сфера“), їх взаємну інтеракцію і вывой в часї. Означіня ся першыраз обявує в 3. сторочу п.н.е. в дїлї Ґеоґрафіка написаным Ератостгеном з Кірены. Ґеоґрафія ся дїлить на фізічну ґеоґрафію, соціалну ґеоґрафію, реґіоналну ґеоґрафію і картоґрафію.
Ґлобалізація

**Ґлобалізація** є абстрактный феномен, загорнюючій різны зміны сполочности, котры вели ку векшій пропоєности політічных, соціокултурных і економічных подїй на ґлобалнім рівнї. Ґлобалізація ся дасть розуміти як нерівный процес, з котрого резултату ся дакотры части світа релатівно приближують, покы іншы релатівно оддалюють, тото вшытко без огляду на ґеоґрафічну оддаленость.
Ґотфрід Вілгелм Лайбніц

**Ґо́тфрід Ві́лгелм Ла́йбніц** (1.&nbsp;юлія 1646, Лайпціґ&nbsp;– 14.&nbsp;новембра 1716, Ганновер) быв німецькый полігістор, активный ги математик, філозоф, ученый и дипломат, котрому вєдно из сером Ісааком Нютоном приписувут вытвореня інфінітезмалної личбы и другых конарув математикы, такых ги арифметика тай статистика. Лайбніца называли „послідньый універзалным ґенійом“ позад його обшырных знань у многых сферах, што стало рідкостьов по його смерти позад Індустріалної револуції и пошыріня спеціалізації роботы. Лайбніц&nbsp;— важна перзоналія як у історії філозофії, так и історії математикы; ун писав праці на темы філозофії, теолоґії, етикы, політикы, права, історії, філолоґії, бавок, музикы и другых наук, а щи учинив читавый внесок у фізику и технолоґію тай побировав передвидіти понятя, котрі ся появили многым май пак у теорії віроятности, біолоґії, медіціні, ґеолоґії, псіхолоґії, лінґвістиці тай компютерных науках.

Лайбніц мав ай влив на бібліотечноє діло, бо вытворив у Бібліотеці Герцоґа Авґуста у Волфенбіттелі, Німещина, систему католоґізації, котра лягла у основу многых майвеликых европськых бібліотек. Його розробкы у разных сферах рознесені по многых академічных журналах, десятках тысяч писем тай у неопублікованых рукописах. Лайбніц писав у дакулькох языках, головно у латинському, французькому и німецькому.

Як філозоф ун быв головным представительом раціоналізма тай ідеалізма 17.&nbsp;стороча. Ги математик, ун незалежно уд Нютона розробив діференціалну тай інтеґралну личбу. Йому ся приписує ай вытвореня сучасної системы бінарных (двойковых) чисел, котра є основов сучасных комунікацій и цифровых технолоґій, хоть за декады до нього тоту такой систему вывюг Томас Герріот. Лайбніц передвидів сферу комбінаторної тополоґії у&nbsp;1679.&nbsp;році.

## Референції

Катеґорія:Математіци
Ґраматіка

В лінґвістіцї є **ґраматіка** сукупность лоґічных і штруктуралных правил, котрыма є ряджена будова речінь, фраз і слов в даякім природным языку.

Катеґорія:Лінґвістіка
Ґрецькый язык

**Ґрецькый язык** (ґрецькы: ελληνική (γλώσσα) — еллінікі (ґлосса), тє. ґрецькый (язык), або ελληνικά – еллініка, тє. ґречтіна) є індоевропскый язык хоснованый передовшыткым в Ґреції і Кіпрї, дале тыж в Турції (як автохтонный язык), Албанія (котра є вызнаным меншыновым языком), Італія, Румунія, Мадярьско, Україна і в дакотрых еміґрачных країнах як Австралія, США, Канада ітд. Сучасна ґречтїна є прямым наслїдником староґречтіны; творить самостатну вывоёву вітву індоевропской языковой родины. У 2012-ім році было на цілім світі коло 13,1 міліонів ґрецькых выступаючіх, значіть 10,7 міліонів в Ґреції, 1, міліонів в Ціпру і 15.200 в Албанії. В Австралії было в 2016-ім року коло 238.000 ґрецькых говорців і в 1987-ім року было в Італії коло 20.000 ґрецькых выступаючіх

Катеґорія:Языкы
Ґреція

**Ґре́ція** або **Ґре́цько** (), офіціално **Геле́ньска републі́ка** або **Ґре́цька републі́ка** () — є штат лежачій в юговыходній Европі на югу Балканьского півострова і лежачій на островах в Еґейскім, Середоземнім і Йонскім морю. Ёго сусїдами суть Албанія, Северна Македонія, Булгарія і Турція. Головным містом суть Атены. Урядным языком є ґречтіня. Геленьска републіка є членом Европской унії од року 1981. В Ґреції є офіціална мена Евро. Густота залюднїня — 82/км².

Ґреція
Катеґорія:Европска унія
Катеґорія:Країны
Ґреґоріаньскый календарь

**Ґреґоріаньскый календарь** є в сучасности цїлосвітово хоснована сістема рахованя часу (календарь). Быв заведженый в роцї 1582 папом Ґріґоріём XIII., єднотливы католицькы країны го заваджали поступно в наступных роках. В дакотрых країнах быв приятый аж в 20. сторочу. Ґреґоріаньскый календарь є сонячный календарь.

## Правила
* 1) Рік є переступный, кідь ся дасть дїлити чіслом 4 (1996, 2004).
** 2) Выняток ч.&nbsp;1 : Рік не є переступный, кідь ся дасть дїлити чіслом 100 (1900, 2100)
*** 3) Выняток ч.&nbsp;2 з&nbsp;вынятка ч.&nbsp;1: Рік, на котрый платить выняток ч.&nbsp;1, є переступный, кідь ся дасть дїлити чіслом 400 (2000, 2400).
* Далшы правила ці выняткы ся вырїшать як буде треба...

## См. тыж
* Юліяньскый календарь

Григо
Ґустав Малер

**Ґустав Малер** (7. юла 1860, Каліштє - 18. мая 1911, Відень) быв музичный композітор, народженый в жыдївскій, в родинї де ся бісїдовало по нїмецкы, в селї на чесько-моравскій меджі в тогдышнїм Австрійскім царьстві. Быв тыж вынятковым діріґентом. Малер є вєдно зо своїм учітелём Антоном Брукнетом признаваный за найвекшого австрійского сімфоніка.

Катеґорія:Композіторы і музиканты
Ґітара

**Ґітара** — струновый музичный інштрумент з родины лутен. Звук ся створює вібраціов струн, і зосилнює ся резонатором — деков iнштрументу.

Катеґорія:Музичны інштрументы
Калагарі

**Калагарі**, пустыня в Южній Африцї.

Катеґорія:Пустыни
Катеґорія:География Африкы
Літва

**Лі́тва**, **Ли́тва** (), офіціалнов назвов є **Літо́вска републі́ка** або **Лито́вска републі́ка** () — штат в Европі. Од року 2004 Літва є членом Европской Унії. Головне і найвекше місто Літвы є Вільно. В роцї 2024 штат мав 2,800,000 населїня. В Літві є офіціална валута Евро. Густота залюднїня — 45/км².

## Одкликованя

Літва
Катеґорія:Европска унія
Літва
Катеґорія:Державы НАТО
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1990
Естонія

**Естонія** (), офіціалнов назвов **Естонска Республіка** () — країна в Европі. Од року 2004 Естонія є членом Европской Унії. Головне місто є Таллінн. Популація — 1 331 796 жытелїв (2022 р.); густота популації — 29 жытелїв/км². Теріторія — 45 226 км². B Естонії є офіціална мена Евро.

## Референції


Естонія
Катеґорія:Европска унія
Естонія
Катеґорія:Державы НАТО
Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1991
Даньско

**Даньско** ()&nbsp;— країна в Европі. Мать 5,7 міл. жытелів і розлогу 42,925.46 км² (без Ґроньска і Фаєрьскых островів) Од року 1973 Даньско є членом Европской Унії. Головне місто Даньска є Кодань. В Даньску є офіціална мена Даньска коруна (DKK).

## Референции

Даньско
Катеґорія:Европска унія
Даньско
Катеґорія:Державы НАТО
Катеґорія:Дания
Вулканічны островы

**Вулканічны островы**&nbsp;— островы, утворены внаслїдку вывергнутя вулканів у морю. Звычайно кратер вулканічных островів не має форму трубкы.

В практіцї обычайно взникать ряд вулканічных островів, што є верьхнёв частёв вулканічного гребіня, котры ся находять з істов закономірностёв. Гавайскы остроы, Канарьскы островы тыж суть верьхівкы підводных вулканів, піднятых над поверьх океану. Властне утворїня острова ся одбывать в дакілько фазах.

Щі Дарвін припустив, што зростаня кораловых островів (атолів) ся одбывать в процесї поступного опусканя вулканічных островів. Він позначів, же атолы звычайно ся утворюють подля обростаня вулканічного острова кораловым ріфом, што формує перстінцёву зону.

Найбівшым вулканічным островом на Земли є Ісланд.

Катеґорія:Вулканолоґія
Катеґорія:Островы
Катеґорія:Океанологічна термінологія
Октобер

**Октобер** — десятый місяць рока в ґреґоріаньскім календарю, він має 31 днїв.

## Назва

## Хрістіаньскы свята у октобрї

## Свята і памятны днї

## Планеты у октобрї

## Посмотьте тыж


Катеґорія:Місяцї
Катеґорія:Фенолоґія
Львів

**Львів** ( ) — місто на западнїй Українї, адміністратівный центер Львівской области, Львівского раёну, Львівской містьской громады, народный, културный, школьскый і научный центер країны, великый промысловый центер і доправный вузел, поважоване за сучасне головне місто на Галічі і головне місто западной Україны. Творить Львівску аґломерацію. Подля чіслу обывателїв є пятым найвекшым містом в Українї (717 273 обывателїв ку 1. януару 2022).

Львів заложив краль Данило приближно в роках 1231—1235 (перша споминка з року 1256). Около року 1272 місто ся стало головным містом Руського кралёвства (Галічско-волыньского князївства). По смерти князя Юрія II. ся Львів на веце четыри стороча під владов Польского кралёвства. В року 1356 місто дістало Маґдебурьске право; в середновіку быв Львів важным торговым центром. Почас австрійской влады ся місто стало центром українського і польского народного повстаня. По розпаду Австро-Угорьска восени 1918 быв Львів декотрый час головным містом Западоукраїньской людовой републікы, але по україньско-польской битвы за місто в новембрї 1918 припадав Польску, котрый ёго вызнали на основі меджінародных пактів і договорів в роках 1922—1923. Почас Другой світової войны місто обсадив Совєтьскый союз і нескоро Нїмецько. По войнї была правне узаконено Ялтьска догола з року 1945, подля котрой Выходный Галіч і также Львів обстав частёв Україньской ССР. В року 1946 меджі Польском і Україньской ССР быв проведженый обмін обывательства, котрый сполочно з наслїдками войны значне вплинула на обывательство Львова. Од року 1991 Львів є частёв Україны.

Історічный центер Львова занесеный до списка Світовой дїдовизны ЮНЕСКО. Місто має найвекше чісло архітектурных памняток в Українї. В року 2009 быв Львову наданый тітул Културного головного міста Україны. Місто ся періодічно засїдає на ведучіх містах в рамцї турістічного годнотіня.

## Назвы
* **Львӯв** (на Підкарпатю)

## Референції

Катеґорія:Міста Україны
Катеґорія:Львівска область
Катеґорія:Населены пункты Львовской области
Кієв

**Кíєв** авадь **Кыёв** () є головне місто Україны. Кієв ся находить на ріцї Днїпр, в севернїй части Україны. Має 2 952 301 жытелїв. Перше ся споминать у 482 роцї.

В Кієві ся находить Софіївскый собор

## Історія
Кієв закладеный у 5. віцї нашой еры. По леґенді його заклали сімя Кія, Щека, Хорива і сестры Либідь.

У 862 роцї став головним варошом на Руси і лишив ним д 14. вікови.

В 1917 і 1919-21 став столицёв УЛР а в 1918 — Україньской державы.

Із 1934 стала столицёв Совєтьской Україны. 

Із 1991 року быв центром Оранжовой револуції і Євромайдана.

В 2022 была Битва за Кієв, окончена розгромом російской армії.

## Екстерны удкликаня
* Офіційний портал міста Київ
* Історія міста Київ 
* Київ 
* Київська Русь | Русь | Русь-Україна 

## Удкликаня

## Ґалерея

File:Bohdan Chmelnický.jpg|Памнятник Богдана Хмелницкого
File:Saint Sophia Cathedral in Kyiv bell tower P1030751-1.jpg|Храм Св. Софії
File:Chrám svatého Ondřeje (Kyjev).jpg|Храм Св. Андрія
File:St. Volodymyr's Cathedral in Kiev.jpg|Катедрала Св. Владимира
File:St. Michael's Cathedral from belltower.JPG|Храм Св. Михаила
File:St. Nicholas Roman Catholic Cathedral, Kyiv 8.jpg|Катедрала Св. Николая
File:80-382-9007 Видубицький монастир.jpg|Выдубицкый монастырь
File:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|Золота брама
File:Universität Kiew.jpg|Шевченкова универзита
File:Будинок із химерами 4.jpg|Дом з химерами
File:2017-05-17 Kiev Opera House.jpg|Штатна опера
File:Ukraina-Kiev-National-art-museum-of-Ukraine.jpg|Народный музей уменя
File:Andrijivskiy uzviz 13a-01.JPG|Музей М. Булгакова
File:Maidan Nezalezhnosti view.jpg|Плац Независлости
File:Національний банк України панорама.jpg|Народный банк
File:Маріїнський палац в Києві.jpg|Президентскый палац


Катеґорія:Міста Україны
Катеґорія:Міста Европы
Катеґорія:Головны міста
Іван Гарайда

**Іван Гарайда** (*29. януар 1905, Зарічово – †13. децембер 1944, Ужгород; псевдонимы J.&nbsp;Grammaticus, J.&nbsp;Subcarpaticus) — русиньскый лінґвіста, педаґоґ, тлумач, выдаватель, освітитель. Автор граматикы русиньского языка.

## Жывотна дорога
В 1924 закінчів ґімназію в Секешфегерварі. В 1924-1928 ся учів право на універзітї в Будапештї, де дістав і докторат права. Дале поступив на філолоґічну факулту універзіты в Пейчі. Од 1930 быв штіпендантом польской влады на Ягеллонскій універзіті в Кракові, де штудовав польско-мадярскы взаимины. Штудія закінчів в 1934 і достав пост професора Ягеллонской універзіты. 6.11.1939 быв вєдно із другыма професорами арештованый ґестапом і депортованый до концлаґра Заксенгаузен. На просьбу рідных ся мадярьска влада добила ёго ослободжіня на ярь 1940. Жебы не быв на очах ґестапу, одышов до Ужгороду, де быв діректором «Подкарпатского Общества Наук» (ПОН). Быв выдавателём, редактором, коректором літературного публіцістічно-етноґрафічного часопису «Литературна недѣля» (1941-1944), научного кварталника «Зоря-Hajnal» (1941-1944), каждомісячника «Руська молодеж» (1941-1944), каждорічного «Великого сельско-господарского календаря» (1942-1944), тридцятёх книжок серії «Народна библиотека», 40-х выдань серії «Литературно-наукова библиотека», 11-х выдань «Дѣточа библиотека». Вєдно з Николаём Лелекачом зоставив «Библиоґрафию подкарпатской руськой историѣ литературы» (1942), «Библиоґрафию подкарпатской руськой литературы» (1943), «Загальну библиоґрафию Подкарпатя» (1944). Робив як выскумник, історік і зоставитель словників. Зоставив польско-мадярьскый словник, русиньскый словник чуджых слов, робив над «Русько-мадярским словарем». В Ужгородї в року 1941 Гарайда як діректор ПОН выдав «Грамматику руського языка». То быв доста успішный покус о кодіфікацію норем русиньского літературного языка.

17.11.1944 быв арештованый совєтьсков контрарозвідков, обвиненый з «профашістічной аґітації… против коммунистического движения, Советского Союза и демократических ґосударств».

Вмер 13.12.1944 в арештї «СМЕРШ» 4-го Україньского фронту в Ужгородї.

## Жерела
* **Іван Поп**: Іван Гарайда (Иванъ Гарайда, Harajda János) // Сс.&nbsp;115–116.

## Одказы
* 
* 

## Референції

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Антоній Годинка

**Антон Годинка (Antal Hodinka)** (псевд. Сокырницькый Сирохман, Сокырницькый Сиротюк, Тоний Романув) (12. януар 1864 Ладомирів - 15. юл 1946 Будапешт) - історік, етноґраф, педаґоґ, ученый русиньского напряму. 

## Жывотопис
Своє дїтинство прожыв у селі Сокырниця на Марамороші. Учів ся в ґімназіях Марамарош-Сіґета і Ужгорода (1871-1882), в Ужгородьскім духовнім семінарї, в 1882-1886 – в Будапештьскій Централній Теолоґічній Академії. Од 1888 робив як научный сполупрацёвник Мадярского Народного музея в Будапештї. В 1889 штудовав у Віднї в Австрійскім Історічнім Інштітуті. Штудовав діпломацію, палеоґрафію, славяньску філолоґію під веджінём знамого славісту В. Ягича. Написав дізертацію о історії Сербії (PhDr. 1891). Од 1892 до 1906 робив бібліётекаря і архівісту Імператорско-кралёвской фидеокомісіонной бібліотекы у Вені. В 1895-1896 быв штипендантом Мадярской АН в Рімі. В 1905 за роботу «История венґерско-славянских контактов до 1526 ґ. » дістав названя пріват-доцента філозофічной факулты Будапештьской універзіты. Од 1906 быв професором Пожонской Братіславськой універзіты. Од 1923 до 1935 быв ведучім катедры всеобщой історії Пейчськой універзіты. В 1918-1919, 1926-1927 декан філозофічной факулты, в 1932 быв ректор той універзіты. В 1941-1943 председа «Подкарпатского Общества Наук». Быв знамый як історіёґроф духовной історії, автор многых історічных, церьковно-духовных, публистічных робот із Історії Венґрії, Підкарпатьской Руси: «История Мукачевской ґреко-католической епархии», 1909; зборник документів із історії епархії (527 документів, 1458-1715); зборник документів із історії Ужгородськой домінії і міста, (1917); «Утцюзнина, ґаздувство, и прошлость южнокарпатськых русинув» (1923). Годинка передемонстрував богатьство русиньского народного языка, можность поужываня ёго як інштрумента научного выскуму. О културї русинів написав по мадярьскы діло «Die österreichisch-ungarische Monarchie im Wort und Bild», (1900), де написав голову «Die Ruthenen / A Ruthének». Позберав много матеріалів о Русинах із світьскых і церьковных архівів. В 1995 быв публиковный ёго зборник «Пісні нашых предків». В 1922 завершыв зоставлїня русиньско-мадярьского словаря (7500 слов , 1991). Годинка ся тримав поглядів о етнічній самостатности русинів і приналежности їх ку централному европскому културному ареалу.

## Жрідла
* Антон Годинка, дослідник джерел, Інститут Церковного Права 

Катеґорія:Русиньскы історіци
Катеґорія:Етнографы
Катеґорія:Педаґоґы
Євґеній Фенцик

**Євґе́ній Фе́нцик** (псевдонім Владимір) (*5. октобра 1844, Мала Мартинка – †5. децембра 1903, Горинчово) — русиньскый писатель, журналіста, публіціста, народный будитель, ґрекокатолицькый священик, русофіл.

## Біоґрафія
Народив ся 5. октобра 1844 в Малій Мартинцї в родинї Андрія Фенцика і Анны Фенциковой. Андрій Фенцик, ёго отець, служыв як священик в містнім деревянім Храмі Різдва пресвятой Богородіцї. Основну освіту здобыв в сельскій школї. Вісемрочны штудії абсолвовав на ґімназіях в Унґварї (днесь Ужгород) і в Сатмарї. Проявляв інтерес до теолоґії, меджі 1865 і 1868 штудовав в Централнім ґрекокатолицькім семінарї Віденьской універзіты. Почас штудій ся під вплывом сполоченьскых змін заінтересовав славістіков, в рамцї котрой навщівовав семінары Франца Міклошіча, де ся познакомив з Богданом Андріёвичом Дідицькым. Почас штудії ся зачав інтересовати краснописемством. З манжелков Маріёв Васовчік мали 13 дїтей. Быв членом Общества св. Василія Великого. В роцї 1869 быв высвяченый за священика і зачав служыти в селї Богаревиця. В роцї 1871 было місто священика в тім селї зрушене і Євґеній Фенцик быв переведженый до села Буковець, де стравив рік. Од року 1873 до року 1882 быв служыв священиком в селї Дусино. Меджі роками 1883 і 1894 быв священиком в селі Порошково. Од апріла 1894 до децембра 1902 служыв як священик в селї Великый Раковець. Послїднїй рік свого жывота стравив в селї Горинчово, де по тяжкій хворобі помер 5. децембра 1903.

## Творчость
Як літерат продовжав традіції підкарпатьского будительства і ёго можеме прираховати ку єдным з послїднїх представителїв того напряму. Свої літературны дїла, вершы, драматічны дїла, повісти, природознавчі черты публіковав на сторінках новинок «Свѣтъ», «Новый свѣтъ», «Слово», «Листокъ». Писав по російскы. Ідеалізовав Росію, приписовав єй месіяшску ролю ослободителькы славянів. В 1885 зачав выдавати новинкы «Листокъ» і «Додатокъ» ку нёму в русиньскім языку. Так як і карпатьскы будители перед ним, писав о вшыткых проблемах тогдышнёй русиньской сполочности. Написав «Мысли о составленіи нашей исторіи». Публіковав «Очеркъ угро-русской писменности». В «Листку» опубліковав про священиків выше як 200 проповідей. Рады ґаздім подавав в «Додатку». Зоставив 5 учебників про русиньскы школы: з фізікы, історії, природных наук, ґраматікы. Зоставив «Литурґику» (1878) і «Молитвословъ» (1892).

## Родина
* Сыновцём Євґенія Фенцика быв Стефан Фенцик (1892–1946), културный і політічный дїятель русофільского руху, священик і композітор.
* Внук Євґенія Фенцика з матерьской стороны быв Авґустин Штефан (1893–1986), знамый політічный і публічный дїятель на Підкарпатю.

## Памнять
* В роцї 1926 в Ужгородї в парку поменованому на почесть Фенцика быв поставеный мраморовый памятник просвітителю Підкарпатя Є. Фенцику.

## Література
* **Магочій, Павло Роберт**. Формування національної самосвідомості: Підкарпатська Русь /1848-1948/. Поличка «Карпатського Краю» № 3-6 (18). Ужгород. 1994. ISSN 08690782. С. 191.
* 

## Одказы
* 
* '''Памятник Е. А. Фенцику''' в г. Ужгороде

Катеґорія:Русиньскы писателї