Латиньскый алфавіт

**Латиньскый алфавіт** є найповжыванїше писмо в світї. Розвив ся із западного виду ґрецького алфавіту, пожыченого і управленого Етрусками, чій алфавіт пак быв адаптованый й іщі веце управленый старыма Римлянами про запис латиньского языка.

Бігом Середовіку латиньскый алфавіт быв адаптованый романьскым языкам, прямым потомкам латины, а такой келтьскым, ґерманьскым, балтіцькым ай дакотрым славяньскым языкам, а пак векшинї языків Европы.

В час епохы колоніалізму ся латиньскый алфавіт пошырив за океан і быв уведженый до індіаньскых, австралійскых, австронезійскых, выходноазійскых і африканьскых языків. 

В сучасности термін *латиньскый алфавіт* означує хоцьякый алфавіт, прямо выведеный од алфавіту Латинян. Дакотры такы варіанты не мають вшыткы буквы класічного римского писма (напр. польскый алфавіт) ці доповнюють го новыма буквами (напр. даньскый алфавіт).
## Історія
### Обявлїня
Латиньскый алфавіт ся обявив із алфавіту Етрусків, котрый сам походить із западного (італійского) ґрецького алфавіту. Обявленый приближно в 7. сторочу п.н.е. латиньскый алфавіт спершу мав лем 21 букву:
   
Буква **C** была западным варіантом ґрецькой ґамы, айбо повжывала ся про запис двох звуків, , і , може вдяка впливу етруського языка, котрый не мав звонкых выбуховых согласных. Пізнїше, приближно в 3. сторочу до н.е., буква **Z**, котру латиньскый язык не потребовав, была замінена на нову букву **G**, котра была модіфікаціёв старой **C**. Одтовды **G** означовала звонкый выбуховый , а **C** — глухый выбуховый . Буква **K** ся повжывала лем в дакотрых окремых словах. 

По завоёваню Ґреції Римлянами в 1. сторочу п.н.е. латиньскый язык пожычив ґрецькы буквы **Y** і **Z** про запис пожычок із ґрецького языка.
Імператор Клавдій без успіху пробовав завести до алфавіту буквы на означіня *bs/ps*, *v* (в класічнім латиньскім алфавітї буква **v** означовала як **V**, так і **U**) і *sonus medius*, звука меджі **U** і **I**. По ёго смерти «Клавдіёвы буквы» были забыты. 

Так, в класічный період латиньскый алфавіт мав 23 буквы:

На роздїл од Ґреків, Римляне не повжывалы традічны семітьскы назвы літер. Буква **Y** ся называла іґрек ("i Graeca" — ґрецьке і), бо Латинянам было тяжко роздїляти чуджій звук /y/ од /i/. **Z** мала ґрецьку назву зета.

Стары Римляне хосновали лем заголовны формы букв, малы буквы повстали на переломі Антічности і Середовіку.
В Середовіку ся зъявила буква **W**, котра ся хосновала в записї ґерманьскых языків. Вызначіня **I** і **U** як гласных, а **J** і **V** як согласных ся конечно утвердило лем в добі Ренесанції (перед тим они были вольныма алоґрафами).

### Шыріня
Латиньскый алфавіт ся пошырив, вєдно з латинов, з Італійского півострова до земель наоколо Середоземного моря в добу експанзії Римской рішы. Хоць выходна часть імперії — Ґреція, Турція, Левант і Еґіпет, продовжыла хоснованя ґрецького языка як лінґва франка, латина была значно пошырена в западній части, і повсталы западны романьскы языкы продовжовали хоснованя і адаптацію латиньского алфавіту.

З шыріням заходного хрістіанства бігом Середовіку ся алфавіт поступно переберав народами северной Европы, котры говорили келтьскыма (вытїсняючі алфавіт оґам), ґерманьскыма (вытїсняючі рунічны алфавіты), балтіцькыма языками, а таксамо носителями дакотрых уральскых языків, напр. мадярьского, фіньского і естоньского. Алфавіт тіж зачали хосновати про запис западославяньскых і дакотрых югославяньскых языків бігом того як їх носителї переяли римо-католицізм. Носителї выходославяньскых языків обычайно переймали кіріліцю вєдно з православієм.

За послїднї 500 років ся латиніка пошырила світом до Америкы, Океанії, частей Азії і Африкы европсков колонізаціёв, вєдно з шпанєльскым, портуґальскым, анґліцькым, французькым, шведьскым і голандьскым языками. Латиньскый алфавіт ся іщі хоснує про многы австронезійскы языкы, в тім чіслї про таґальскый і іншы языкы Філіпін, офіційны языкы Малайзії і Індонезії.

На кінцю 19. стороча латиньскый алфавіт переяли Румуны. До того румуньскый язык хосновав кіріліцю.
В 1928. роцї латиньскый алфавіт змінив арабскый в Турції. Векшына тюркоязычных народів бывшого СССР, втч. Татары, Башкіры, Азербайджанцї, Казахы і іншы, перейшли на алфавіты на основі латинікы в 1930-ых роках, але в 1940-ых былы переведені на кіріліцю. По падіню Совєтьского Союзу в 1991. роцї ся латиньскый алфавіт зась зачав хосновати про запис азербайджаньского, узбецького, туркменьского, казахского, татарьского языків і румуньского языка в Молдавії.

## Модіфікації
За час свого хоснованя латиньскый алфавіт быв адаптованый новым языкам, при тому даколи мусив означати фонемы, не притомны в языках, котры ся вже записовали римскыма буквами. Про означіня такых звуків были створены модіфікації алфавіту.
### Ліґатуры

Ліґатура є злитя двох ці веце обычайных букв до нового ґліфу ці літеры. Приклады суть **[[Æ|Æ/æ]]** (з AE), **[[Œ|Œ/œ]]** (з OE), скорочіня **[[&]]** (з лат. *et* «і»), нїмецька буква **[[ß]]** («есцет», з ſz ці ſs).
### Новы буквы
Приклады новых букв, заведеных до штандартного латиньского алфавіту, суть рунічны вінн ('''Ƿ/ƿ'''), торн ('''Þ/þ''') ай ет ('''Ð/ð'''), заведены до староанґліцького алфавіту. Іншов таков літеров є середнёанґліцькый ёґ ('''Ȝ/ȝ'''). Пак вшыткы штирї были замінены: ёґ — на **gh**, вінн — на **w**, ет і торн — на **th**. Послїднї два ся доднесь хоснують в ісландьскім і фарерьскім алфавітах. 
### Діґрафы і тріґрафы
:**''Головны статї:** Діґраф і Тріґраф*
Діґраф є пара літер, хоснованых на означіня єдного ці веце звуків, што ся в обычайнім споїню такых букв не читають. Приклады суть *'ch**, **th**, **sh** в [[Анґліцькый язык|анґліцькім]], **ch**, **dz**, **dž** в [[Словеньскый язык|словацькім языку]]. 

Тріґраф є складеный з трёх букв, як то [[Нїмецькый язык|нїмецьке]] **sch**.
=== Діакрітічны знакы ===
 
Діакрітічный знак є невеликый сімбол, што може стояти над ці під буквов, або в іншій позіції, як то знак [[умлаут]]у в [[Нїмецькый язык|нїмецькых]] буквах **Ä**, **Ö**, **Ü'''. Ёго головнов функціёв є зміна высловности літеры, ку котрій ся припоює, айбо іщі може змінёвати высловность цілого складу ці ай слова, або роздїлёвати гомоґрафы.
## Латинізація
Слова з языків, котры ся записують іншым писмом, обычайно ся в латиньскім текстї транслітерують ці транскрібують.
### Русиньска латиніка
Найстаршым знамым прикладом хоснованя мадярьского правопису в русиньскій писомній памятцї суть документы урбарьской реформы Марії Терезії з 70-х років XVIII. стороча. Документы ся были повинны записовати в зрозумілім підданым народнім языку, але записовачі, Мадяре і Словаци, правдоподобно не знали писати кіріліцёв.

Шырокы дебаты около заведеня мадярьского варіанта латинікы про русиньскый язык в Угорьску ся зачали в період мадярізації, т. є. кінцём XIX. стороча. Єдна неуспішна проба о латинізацію русиньского писма была в роцї 1874 на ініціативу міністерства реліґії і народной освіты. В роцї 1885 будапештьска новинка «Magyar Állam» рекомендовала новозаложеным новинкам Є. Фенцика «Листокъ» перейти на латиньске писмо. То саме пропоновав в роцї 1890 Йосиф Фесторій, парох войчіцькый, у своїй крітіцї місяцёслова Общества св. Василія Великого на сторінках новинок «Kelet», а о три рокы пізнїше сам выдав брошуру в латиньскім писмі. Тоты пропозіції ся часто арґументовали тым, же латиньске писмо бы было ефектівнїше про выуку русиньского языка. Тогдышня русофільска русиньска інтеліґенція на то реаґовала остров крітіков. З єй погляду быв вопрос захованя кіріліцї в «етімолоґічнім» правописї тотожный із захованём реліґії і самого русиньского народа (аналоґічнов была реакція на пробы завести «фонетичный» правопис напр. Ласлова Чопея).

В австрійскій Галічінї ся дебата о латиньскім писму (тзв. «азбучна война» ru) розвинула уж скорше, в серединї XIX. стороча.

Войчицкій чудодѣй.
...
Итакъ, твой старый дѣдъ отнынѣ будетъ dyid, 
А ближнему желать ты долженъ много lyit,
...
Пусть будет! да пройдётъ по всѣмъ угламъ Карпата
Его-то славы вѣсть, но славы — Герострата!
...
Попрадовъ.

Із зачатком Першой світовой войны асімілачна політика зміцнїла. В авґустї 1915 міністерство реліґії вєдно з мукачівскым, пряшівскым і гайдудороґскым єпископами приправили план латінізачных кроків, в т. ч. заведжіня латиньского писма в церьковных книгах і школах. Наряджінём єпископа Штефана Новака од новембра того істого року Пряшівска єпархія перейшла на проєкт латинікы др. Іштвана Семана (фактічно проста мадярьска транслітерація). Мукачівска єпархія прияла модіфіковане латиньске писмо Авґустина Волошина. В каждоденнім жывотї (напр. в писмах) ся мадярьскый правопис хосновав уж давнїше.

Вопрос латінізації ся зась обявлять по роцї 1925 в чехословацькій Підкарпатьскій Руси. Редактор ужгородьскых новинок «Podkarpatské hlasy» Франтїшек Свойше пропоновав одмітнути кіріліцю, жебы полегшыти асімілацію Русинів з чехословацькым народом. В латиньскім алфавітї (в «чехословацькій» подобі) выходили новинкы «Novoje vremja» (1925-33, ред. Віктор Барань), мотівуючі свій выбір снагов выгнути ся марґіналізації русиньской културы. Русиньска інтеліґенція, главно русофільска, зась одповіла крітіков обох редакторів.

Латіньскый алфавіт мав важну роль меджі Русинами в Северній Америцї, а то з огляду на слабы зналости кіріліцї і єй недоступность в америцькых тіпоґрафіях. Новинкы «Американскій русскій вѣстникъ» выходили в двох паралелных верзіях до 1926 року. Латиніков ся выдавали ай творы Еміла Кубека.

Діскузія о русиньскім писму ся зась розвинула в контекстї Першого конґреса русиньского языка (1992). Конґрес єднак у пунктї 9. своёй резолуції потвердив кірілічне писмо про русиньскый язык: «ґрафічна сістема (алфавіт) русиньского языка є кіріліця».

В сучасности ся русиньска латиніка поужывать главно на Словакії і в Польщі, на Словакії докінця домінує в каждоденнім ужываню русиньского языка. Ряд медій є приступный в двох верзіях, як друкованых («Артос», «Благовістник»), так і електронічных (сторінкы «Молодых Русинів», «Русин Фм», днесь уж неекзістуючій портал holosy.sk). 

Нормы транслітерації русиньского писма до латиньского алфавіту суть частёв кодіфікованого русиньского языка на Словакії:

## Референції


Катеґорія:Алфавіт
Катеґорія:Русинськый язык