Біблія

**Бі́блія** (гр. койне  „книгы“), **Сято́є Писа́ня**, пораз **Кни́га книг** є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує християнство тай юдаїзм, тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у ісламі. Біблія тото антолоґія (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана івритом, арамайськым языком тай грецькым койне. Она обсягує настановы, оповіді, поезію, пророцтва тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественої іншпірації, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня.

Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы *Тора* („Учіня“, ), а по старогрецькы *Пятикнижа*, *Пентатевхос* (, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся *Неві’ім* („Пророкы“; ); третя секція, *Кетувім* („Писаня“; ), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. *Танах* () тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: *Тора*, *Неві’ім* тай *Кетувім*. Масоретськый текст тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. Септуаґінта тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов.

Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу Старого Завіта. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено іншпірованым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. Єванґелія, т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня Христа, уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов Нового Завіта. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е.

Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі.

Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов біблеїстика.

## Етимолоґія
Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де  (у єдн.&nbsp;числі ) значит „книжкы“. Само слово  зачатково мало буквалноє значіня „звиток“ и є димінутивом уд  „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы фінікійського порта Біблос (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый папірус ся експортовав у Грецію.

Грецькоє  было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“. Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу , описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.

Уд  „сяті книгы“ ся появила латинська калка . У середньовічнуй латині тото ся покуртало до  тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода (, ґен.&nbsp;); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.

## Розвуй тай історія
Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь. Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня.

Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:

Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы. Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.). Звиткы Мертвого моря, найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.

Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода. Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня. До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., масореты додали значкы гласных звукув у текст. Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых. Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.

Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг). Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є *Тора* („Учіня“, )&nbsp;— знама ай ги *Пятикнижа*, *Пентатевхос* (, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов *Неві’ім* („Пророкы“; ) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото *Кетувім* („Писаня“; ), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е. Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— *Танах* (; абревіатура из першых букв „Тора“, „Неві’ім“, „Кетувім“).

### Юдаїштська Біблія
Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув; робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры. Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.

Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко. У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов (нікуд) и акцентуаційов (кантилаційов), котрі дустали назывку Масора (). Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах Тіберіаді тай Єрусалимі, тай у Бабілонії (на території сучасного Ірака). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых. Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст. Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото Лєнінґрадськый кодекс, датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.

Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е. Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору. Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха. Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.

Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулко такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.

### Новый Завіт

Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати *Новым Завітом*, а Септуаґінту&nbsp;— *Старым Завітом*. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд Маркіона и у Дідасі сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, коптськый, етіопськый, латинськый и другі языкы.

Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії:
Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.

Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву *Вулґата* (уд ,  „Біблія у народнум языку“). Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії. Удтовды ся розвили дакулко біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі. Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.

### Варіанты
Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами. Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулко рукописув єї фіксує“. Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.

Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты. Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты. Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні. У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.

Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулкох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин. Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, *Biblia Hebraica Stuttgartensia,* т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста.

## Тематика тай обсяг

### Темы

Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа, сосіды, цімборы, роль жун, секс, діти, побратя, природа тай діленя власти, гроші тай економіка, робота, удношіня, смуток, природа радости тай другі. Філозоф тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“

Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным. Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати. Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача. Буг пораз указаный важным елементом сужета, айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено. Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным. Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“

Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув. Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“ Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности. Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.

У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода. Біч каже, ож християнськый *волунтарізм* указує на *волю* ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“. Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога. Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму *почти* демократичної політичної етикы. Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.

Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“

### Юдаїштська Біблія

Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.

Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах (). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Неві’ім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув. Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).

Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28) написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв *[[лінґва франка]]* булшины семітського світу.

#### Тора

Тора () щи ся знає ги „Пять книг Мойсея“ вадь Пятикнижа. Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам Буг. Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулкох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст. Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована, айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.), вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).

Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами:

* Бытя, *Берешіт* (בראשית)
* Выход, *Шемот* (שמות)
* Левіт, *Ваїкра* (ויקרא)
* Числа, *Бамідбар* (במדבר)
* Второзаконя, *Деварім* (דברים)

Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за сотвореня світа тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: Абрагамом, Ісааком, Яковом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „Дітьми Ізраїля“, а май из Йосифом; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в Урі Халдейському, поселити ся у Канаані тай як Діти Ізраїля перейшли у Еґіпет.

Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.

Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (*taryag mitzvot*).

#### Неві’ім
Неві’ім (, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ( , книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ( , книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув).

Неві’ім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв; у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Неві’ім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом Храма в Єрусалимі.

##### Ранні Пророкы
Ранні Пророкы вто книгы Єгошуа Нуна (Йозуе, Исуса Навина), Судюв, Самуела (Самуїла) тай Царюв. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за:

* узятя Канаана Єгошуа Нуном (Книга Єгошуа Нуна),
* борьбу народа за землю (Книга Судюв),
* просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув (Книгы Самуела)
* володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями (Книгы Царюв)

##### Пузні Пророкы
Пузні Пророкы вто Ізаяш (Ісая), Єреміяш (Єремія), Езекієль тай Дванадцять Малых Пророкув, котрі ся рахувут ги єдна книга:

* Озеаш (Осія), *Гошеа* (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови.
* Йоел (Йоіл), *Йо’ел* (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога.
* Амос, *Амос* (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых.
* Абдіаш (Авдій), *Овадя* (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля.
* Йонаш (Йона), *Йона* (יונה) оповідат покаяня Ніневії.
* Міхеаш (Міхей), *Міха* (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі.
* Нагум (Наум), *Нагум* (נחום) говорит за зниченя Ніневії.
* Габакук (Авакум), *Гавакук* (חבקוק) обертат ся ид Богови лично.
* Софоніаш (Софонія), *Цефаня* (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит.
* Аґґей, *Гаґай* (חגי) удбудовує Другый храм.
* Захаріаш (Захарія), *Зехаря* (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый.
* Малахіаш (Малахія), *Малахі* (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя.

#### Кетувім

Кетувім ( „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд іншпіраційов Сятого Духа () тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.

У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы Псалмув, Пословиць тай Йоба (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати *Сіфрей Емет* (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת *Емет*, што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.

##### Пять извиткув

Пять удносно куртых книг Пісня Пісень, Книга Рут (Книга Руфи), Книга Нарікув (Плач, Плач Єремії), Еклезіаст (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут *Гамеш Меґіллот*. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.

##### Другі книгы

Книгы Естер, Даніела (Даниїла), Ездраш-Нееміяш тай Кронікы мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум. Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.

* Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона).
* Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство.
* Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы.

##### Шор книг
Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях.

* *Тегіллім* (Книга Псалмув) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув.
* *Мішлей* (Книга Пословиць) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі.
* *Ійов* (Книга Йоба, Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя.
* *Шір га-Шірім* (Пісня Пісень вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים (Песах) ото поезія за любов и секс.
* *Рут* (Книга Рут) רוּת (Шавуот) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована.
* *Ейха* (Книга Нарікув) איכה (Тіш’а бе-ав) [вадь *Кіннот* у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е.
* *Когелет* (Еклезіаст) קהלת (Суккот) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні?
* *Естер* (Книга Естер) אֶסְתֵר (Пурім) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа.
* *Дані’ел* (Книга Даніела) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль.
* *‘Езра* (Книга Ездраша–Книга Нееміяша) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови.
* *Діврей га-Ямім* (Книгы Кронік) דברי הימים обсягує ґенеалоґію.

Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. Бабілонськый Талмуд (Бава Батра 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.

Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.

Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.

Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“ Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.

### Септуаґінта

Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е.

Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі гаґіоґрафічні роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.

Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув. Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена. Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон. Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“ У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі *фалашами*, мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“

Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства. Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были *[[Лінґва франка|лінґвами франками]]* жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).

#### Правкы из Теодотіона
Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов Теодотіон дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія Книгы Даніела почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“ Єронімово передслово щи споминат, ож Гекзапла обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках.

Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.

#### Кунцьова форма
: ***Ник. щи:*** *[[Второканонічні книгы]]*, *[[Біблійні апокріфы]]*

Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мурабба’ат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст. Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.

Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами. Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії. Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4. Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста. У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.

### Псевдепіґрафічні книгы
Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні. Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам.

Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.

Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:
* 3 Макабеї (Макавеї)
* 4 Макабеї
* Вознесіня Мойсея
* Етіопська Книга Еноха (1 Енох)
* Старословянська Книга Еноха (2 Енох)
* Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“)
* Книга Юбілеюв
* Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух)
* Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык)
* Жывот Адама и Євы
* Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша
* Псалмы Соломона
* Сібілінські Оракулы
* Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух)
* Заповіді Дванадцятьох Патріархув

#### Книга Еноха

Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови ґеез), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку Еноху, прадідови патріарха Ноя. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность. Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.

Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув (Бета Ізраїль). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными. Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.

Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції. У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый. Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено іншпірованым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт. Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.

### Християнська Біблія

Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом. Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали Тарґумы, товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.

#### Старый Завіт

Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“. Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.

Протестантськый Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня.

Римокатолицька церьков признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов), а восточноправославна церьков признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, *Пешітты*, и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.

Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ (, букв. „што ся читат, што варта читати“).

Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.

Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:

* 3 Макабеї
* 1 Ездраш
* Молитва Манассеса (Манассії)
* Псалом 151

2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.

Сірійськый православный канон обсягує ай:

* Псалмы 151–155
* Апокаліпс Баруха
* Письмо Баруха

Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови ґеез), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.

Управленый ворошный лекціонарій лутеранської, моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта. Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.

Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По Реформації многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты.

#### Новый Завіт

Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта, булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські. Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока. Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.

Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым.

Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы. Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст. Третьый обсягує формалізацію канона. Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.

При приятьови назора , ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано. Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя. Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме іншпірації, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона. Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним. Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій.

Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі єресьов. Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся *Вулґата* (), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув.

Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча. Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали *писаньом*, были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“. Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.

Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати:

Єванґелія&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня.

* Синоптичні єванґелія
** Єванґеліє уд Матія
** Єванґеліє уд Марка
** Єванґеліє уд Лукы
* Єванґеліє уд Йоана

Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода.

* Діяня Апостолув

Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув.

* Посланя ид римлянам
* Первоє посланя ид коринтянам
* Другоє посланя ид коринтянам
* Посланя ид ґалатянам
* Посланя ид ефесянам
* Посланя ид філіплянам
* Посланя ид колосянам
* Первоє посланя тесалонянам
* Другоє посланя ид тесалонянам

Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво.

* Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)
* Другоє посланя ид Тімотейови
* Посланя ид Тітови
* Посланя ид Філемонови
* Посланя ид жыдам

Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями.

* Посланя Якова пудпорує реліґійный спосуб жывота.
* Первоє посланя Петра розказує узвы тай страданя.
* Другоє посланя Петра оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію.
* Первоє посланя Йоана указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови.
* Другоє посланя Йоана варує против докетізма.
* Третьоє посланя Йоана дає хоробрость, силу тай варує.
* Посланя Юды засужує опонентув.

Апокаліптична література (пророча).

* Книга Удкровеня (Апокаліпс) пророкує конець світа.

Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями.

#### Канонічні варіації

##### Пешітта

Пешітта (кл.&nbsp;сір.  *or*  *pšīṭtā*) тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на сірійськый язык из біблійного іврита, навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка. Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый спорні книгы (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.

##### Канон католицької церькви
Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.

##### Етіопськый православный канон
Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг. Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку ґеез, айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта), грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци Псалтыря. Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.

### Апокріфічні книгы Нового Завіта
: ***Ник. щи:*** *[[Апокріфон]]*
Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона. Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії, айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента.

## Текстуална історія
Ориґіналні автоґрафы, т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув. Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на кодексы (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.

Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами. Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад доксолоґію Господньої молитвы, гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулко варіантных прочитань у єдно.

## Влив

Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, уміня, економіку, соціалну справедливость, медицину и другі сферы діялности челядника.

Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій. Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ, де Ґутенберґова Біблія была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку. Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.

### Політика тай право
Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“. Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги демократія, реліґійна терпимость и реліґійна слобода; а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд аболіціонізма у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до кываня за громадянські права афроамеричанув, антіапартеїдного кываня и теолоґії вызволеня у Латинськуй Америці. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.

Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом. Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).

Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй націй и націоналізма, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“, и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность. Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці. Дакулько ученых пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської етнічности тай націоналної ідентичности. Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.

### Соціална удповідалность

### Література, уміня тай култура

Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ сятого Авґустина ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі. Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“. Обідві йсі роботы іншпіровали епічну поезію Данте Аліґєрі тай його „Божествену комедію“, а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги Вільям Шекспір и Джон Роналд Руел Толкін.

Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд Мікеланджеловых статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ Леонарда да Вінчія тай дакулкох Рафаеловых образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон. Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „фем фатал“ () демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.

Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну. Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.

### Критика

## Інтерпретації тай іншпірації

### Реліґійна важность

## Верзії тай товмачіня

## Археолоґічноє тай історичноє зглядованя
: ***Головні статі:*** *[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]*
: ***Ник. щи:*** *[[Датованя Біблії]]*

Біблійна археолоґія тото пуддисципліна археолоґії, котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт. Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы. Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії. Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці. Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале). Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы. Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.

Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13. У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд. Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.

## Біблійный крітіцізм

: ***Головні статі:*** *[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]*

Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.

Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію. Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув. Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа. Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“. Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації. Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из Йобом (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого *текстуса* ид людському“. Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.

## Ілустрації
Майґрандіозні середньовічні Біблії были ілуміноваными рукописами, у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“ На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.

Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув. Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне. Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами.

Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“. У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“
Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами
Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча
Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|Біблія Мацєйовського, лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда.
Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— Біблія Мацєйовського (Франція, дас&nbsp;1250)
Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року
Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, ілумінована Малназаром
Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча
Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476


## Ґалерія

Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из грецького монастыря
Файл:Imperial_Bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imperial_Bible.jpg|*Імперська Біблія* вадь *Віденські коронаційні Єванґелія* из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500
Файл:Kennicott_Bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476
Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова Біблія
Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент США Абрагам Лінколн у&nbsp;році&nbsp;1861
Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы Громадянської войны в Америці
Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія
Файл:Bibel-1.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року
Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США
Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ Леонарда да Вінчія (дас 1472–1475), на котрому Діва Марія читат Біблію


## Жерела

* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Референції

Катеґорія:Христианска литература