open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Герц

**Герц** (значка **Hz**) є головнов єдиніцёв фреквенції в сістемі&nbsp;SI. Єдиніця є названа по фізікови Гайнріха Герца, бадателя в&nbsp;области електромаґнетічных вовн.

Єдиніця выражать кілько ціклічно ся повторячіх дїй ся одбуде за єдну секунду. Фізікалный розмір єдиніцї є так с−1.

Катеґорія:Система SI
Швыдкость світла

**Швыдкость світла** (або іншого електромаґнетічного жарїня) у вакуу є дефінована точным чіслом 299&nbsp;792&nbsp;458&nbsp;метрів за секунду. Означує ся буквов *c*.

Катеґорія:Физикалны конштанты
Ултрафіалове жарїня

**Ултрафіалове** (скорочено **UV**) жарїня є електромаґнетічне жарїня з вовновов довжков куртшов як мать видительне світло, але довшов як мать рентґенове жарїня. Чоловік го не видить, але суть быдла (птахы, плазы, дакотры хробакы), котры го годны внимати. Ёго природным жрідлом є Сонце.

Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Електромаґнетічне жарїня
Інфрачервене жарїня

**Інфрачервене жарїня** (тыж **IR**, з анґліцького *infrared*) є електромаґнетічне жарїня з вовновов довжков векшов як видительне світло, але меншов як мікрововнове жарїня. Назва значіть „під червенов“ (з латины *infra* = "під"). Інфрачервене жарїня заберать в спектрї 3 декады і мать вовнову довжку міджі 760&nbsp;нм і 1&nbsp;мм, респ. енерґії фотонів міджі 0,0012 а 1,63 eV.

Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Електромаґнетічне жарїня
Теорія

**Теорія** є сукупность тверджінь о предметї баданя, котры поважуєма за правдивы. Выжадує ся, абы не была в роспорї з дотеперїшнїма скусеностями і выслїдками експеріментів і была внутрїшнё конзістентна. Наспак теорії є обернута пракс, емпірія.

Катеґорія:Наука
Квантованя

**Квантованя** є во фізіцї процес, при котрім ся класічны фізікалны обєкты і величіны пописуючі гованя нагороджують одповідаючіма математічныма штруктурами квантовой теорії (напр. оператор, вовнова фунція, статусовый вектор, дороговый інтеґрал іпод.) і законами класічной фізікы, пописуючой одношіня міджі величінами, ся черяють одповідаючіма законами квантовой теорії.

Тото процес уможнює пописати і пояснити квантове хованя сістем і міджііншым і факт, же дакотры величіны набывають лем діскретный годнот.

Катеґорія:Фізіка
Лом світла

Кідь ся вовнїня дістане ку граніцї двох середовищ, у котрых мать вовнїня різну фазову швыдкость, може дійти при переходї вовнїня тов граніцёв ку змінї напряму шырїня вовнїня. Тот яв ся означує як **лом вовнїня** (або тыж **рефракція**). Лом вовнїня є обща властность вовнїня выходяча з Гуіґенсового прінціпу.

## Лом світла
**Лом [[світло|світла]]** є оптічный яв, ку котрому дійде на граніцї двох середовищ, котрыма світло перейде. Є выслїдком різных швыдкостей шырїня світла в різных середовищах і окрем світла платить про вшытко електромаґнетічне жарїня.

Катеґорія:Фізіка‏‎
Електрічный обвод

**Електрічный обвод** є водиве споїня сучасток, напр. резісторів, кондензаторів, шпулёй, транзісторів, діод і спиначів. Тоты сучасткы творять водиву стежку і сповнюють функції, котры суть од обводу пожадованы, напр. зміцнёваня сіґналів, творїня осцілацій іпод.

Катеґорія:Електротехніка
Кондензатор

**Кондензатор** є електротехнічна сучастка хоснована в електрічных обводах на дочасне ухованя електрічного набоя, і тым і на ухованя *потенціалной* електрічной енерґії. Основнов властностёв шацованя кондензаторів є ёго електрічна капаціта.

Катеґорія:Електротехнічны сучасткы
Індукчна шпулька

**Шпулька** є електротехнічна сучастка хоснована в електрічных обводах:
* на вытворїня маґнетічного поля електрічного пруду, котре ся дале хоснує на дїяня маґнетічнов силов - шпулька служыть як електромаґнет,
* на індукцію електрічного пруду черявым маґнетічным полём - шпулька служыть як **індуктор** (носитель індукчности).

Катеґорія:Електротехнічны сучасткы
Транзістор

**Транзістор** є полуводичова сучастка, котру творить двоїця переходів PN. Є базов вшыткых днешнїх інтеґрованых обводів, як наприклад процесорів, памятї ітд.

Основов властностёв транзістора є способность зосилованя - малы зміны потенціялу або пруду на вступі можуть выкликати великы зміны потенціялу на выступі.

Катеґорія:Електротехнічны сучасткы
Діода

**Діода** є електронічна сучастка з двома електродами. Термін діода спочатку значів електронка з двома електродами, в сучасности ходить практічно лем о полуводичову сучастку. Кажда діода мать два працовны выводы, котры ся зовуть **катода** і **анода**. Основнов функціов є, же дозволює ток пруду напрямом од аноды ку катодї од дуже низкого потенціалу, напр. Шхотткіго діода 0,3&nbsp;V, кремікова діода 0,7&nbsp;V. В спачнім напрями, то єсть од катоды к анодї, пруд звычайно не тече.

Катеґорія:Електротехнічны сучасткы
Вакуум

**Вáкуум** (од  — пустота) — значіть порожнїй простор, в котрім є тиск ґазу значно низшый як в нормалного атмосферічного тиску. Різны ступенї вакуа мають дуже пестре технічне схоснованя у вакуовій техніцї.
## Референції

Катеґорія:Фізіка
Зеркало

**Зеркало** є достаточно гладкый поверьх одражаючій світло, чім выникать образ предметів перед зеркалом. Хоснує ся обычайно дома, в транспортї, оптічных апаратах, освітлёвачіх тїлесах ці мірячіх пристроях ітд.

Катеґорія:Фізіка
Резістор

**Резістор** є пасівна електротехнічна сучастка проявуюча ся в електрічным обводї в ідеалнім припадї єдинов властностёв - електрічным одпором. Прічінов про запоїня резістора до обводу є звычайно знижіня великости електрічного пруду або здобытя даякого знижіня потенціалу.

Катеґорія:Електротехнічны сучасткы
Трансформатор

**Трансформатор** є електрічна неціркулуюча машына, котра уможнює переношати електрічну енерґію з єдного електрічного обводу до іншого за помочі взаємной електромаґнетічной індукції. Хоснує ся переважно на переміну мінливого потенціалу (напр. з низкого на высоке) або на ґалванічне оддїлїня обводів.

Катеґорія:Електротехніка
Умела інтеліґенція

**Умела інтеліґенція** (УІ), ці **штучный інтелект** (ШІ) — є область інформатікы занимаюча ся творїнём строїв, котры мають знакы інтеліґентного хованя. Дефініція терміну „інтеліґентне хованя“ є фурт темов діскусії, найчастїше ся як еталон інтеліґенції хоснує людьскый розум.
Мощена

**Мощена** () — село в Українї, Волиньскій области, Ковельськім районї. Жытелїв — 581 (2010). 

## Історія
Заложене у 1543 роцї.

## Жрідла інформацій

* Мощена

Катеґорія:Села Волиньской области
Федор Арістов

**Федор Арістов** (російскы Аристов, Фёдор Фёдорович) (14.(26.) октобра  1888 Варнавіно - 5. октобра 1932 Москва) - основатель російской карпатолоґії, літературознавець, славіста, етноґраф, історік.

## Творы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Література
* 
* 
* 
* 
* 

Катеґорія:Етнографы
Йозафат Тімковіч

**О. Йозафат Тімковіч** (властным меном Володимир Тімковіч, псевда: Vladimír Mariánsky, Jozafát Byzantínec, Vladimirus de juxta Hornad; *19. юл 1964, Кошицѣ, Словакия) — вызнамный дїятель ґрекокатолицькой церькви, публіціста і історік русинского народностного напряму. 

Подля його погляду быв зо своїм братом Ґораздом Тімковічом про його русиньске дїяня і бою проти словакізації ґрекокатолицьков єрархіов Пряшівского єпіскопства в роцї 2006 вылученый з чіну Василіан і достав заказ служыти священицку службу. 

Подля слов Монсиньора Яна Бабяка, SJ, епископа Пряшовского, книга Тимковича *Dejiny gréckokatolikov Podkarpatska* ненаучна, не мать церковного характера, а зато про Церковь дештруктивна. Перед ей публикациев, подля церковной регулы, повинны были достати imprimatur од верхности, а тыж узнаня од научных експертох.    

## Вызнамны роботы
Головны роботы з церковной истории Русинох суть:
* Letopis Krásnobrodského monastyra (1995)
* Letopis Bukovského monastyra (2004)
* Dejiny gréckokatolikov Podkarpatska (2004)
О. Йозафат є автором веце як 400 церьковных і історічных публікацій.

## Література
* **П. Р. Маґочій**: Тимкович Йосафат  Сс.&nbsp;729–730.
*  

## Одказы
*  

## Референції

Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Лем.fm

**Радіо Лем.фм** - єдине лемківске і єдно з двох русиньскых інтернетовых радій. Фунґує під застрїшінём орґанізації Руска Бурса. Высылать од 1. юна 2011. Проґрамы ідуть 24 годин на день.

## Проґрамы радія
### Інформачны
* Вістї 
* Хвіля
* Справозданя/Коментарї
* Пропаґанда
### Вчіня і едукація
* Лекції лемківского языка
* Языковый Гокус Покус
* На крылах історії
* Слуховиско
* А Я[К]...?
* Лемківскій
* З лемківского архіву
* Карпацка Русь
* Церковна гомілетика

### Релації
* Діскузії
* Трансмісії і релації
* Рецензії
### Музика
* Духовна музика
* Концерт желань
* Гравце
* Раз Фрас
### Інчы
* Щыро доношу
* Што Настцї по голові ходить
* Боїско

## Редакторы (2011)
* Богдан Ґамбаль
* Павльо Малецкій
* Моніка Тылявска (Настка)
* Славко Загорскiй
* Демко Трохановскій
* Наталія Малецка

## Екстерны одказы

* сторінка Лем.фм

* лем.fm - радийо руской бурсы (archive-fm.com)

* Академія русинськой культуры в Словенській республіці

* Русинська веб-книга

*  www.academia.edu Социально-коммуникативные ресурсы польских караимов как связующее звено между Украиной и Польшей ()

* malopolskie-media.info "Ruska Bursa" stworzy radio w Gorlicach? ()

*  Thalerhof Memorial Day August 9th  ()

Катеґорія:Русиньскы радія
Йосиф Змій-Миклошик

**Йосиф Змій-Миклошик** (20. марца 1792 Словінкы - 1. децембра 1841 Пряшів) - русиньскый іконописець, малярь портретів, жанровых сценок зо жывота Русинів. Єден з основателїв русиньского світьского уменя.

## Біоґрафія
Народив ся 20. марца 1792 в бідній селяньскій родинї. В школї при монастырю в Краснім Бродї штудовав за дяка і там ся зознамив з малярьством у монаха-іконописця. В року 1814 му дала ґрекокатолицька церьков во Віднї місце співака і тото му забезпечіло матеріалну незалежность і так в роках 1814-1823 штудовав на Академії образотворчого уменя у Віднї. Року 1823 го єпископ Ґріґорій Тарковіч выменовав за єпархіалного умелця. На осїнь року 1841 захворив на тіф і в децембрї вмер.Ёго гроб є на Пряшівскім цінтерї.

## Творы

Малёвав іконостасы в селах Пітрова, Руська Нова Вес, Ряшів, Собош, Здоба і далшых. Ілустровав і працу Яна Чапловіча *Etnographia Ruthenorum* а портреты єпіскопа Тарковіча і Яна Ковача. Заховали ся ёго ілустрації весїля і погробу.

## Література
* 
*  
* 
* **Федір Ковач**: Миклошик-Змій Йосиф // с.&nbsp;217

* Йосип Змій-Микловшик — зачинатель світського живопису на Закарпатті

## Референції

Катеґорія:Русиньскы малярї
1792

## Подѣи
* 1. юн — Кентукки прилучив ся до США яко пятнадцятый штат.

## Уродили ся
* 20. марец — Йосиф Змій-Миклошик, русиньскый іконописець, малярь портретів, жанровых сценок зо жывота Русинів.
* 10. октобер — Михайло Висаник, медик русинского роду, реформатор австрийской психиатрии.
* 1. децембер — Николай Лобачевскый, російскый математік і ґеометер.
* 11. децембер — Йозеф Мор, католицкый священик, поет, автор текста свѣтознамой колядкы Тиха ночь

## Умерли
Микола Мигалич

**Микола Мигалич** (псевд. Орел Татраньскый) (1816 Орябина - 20. апріля 1875 Орябина) - русиньскый публіціста, фолклоріста, священик і учітель в селї Орябина. Пропаґатор заснованя краєзнавчого музея. Од року 1850 публіковав у Віденьскім Вістнику.

## Література
* 
* 

Катеґорія:Русиньскы народны дїятелї
1875

## Подѣи

## Уродили ся
* 3. марец — Гиадор Стрипскый, языкознатель, етнограф, библиограф, товмач.
* 1. септембер — Едгар Райс Берроуз, америцкый писатель авантурных шундовых романох.
* 7. септембер — Юлий Фелдеши, чехословацкый и мадярскый политик русинской народности з Подкарпатской Руси, выдаватель. 

## Умерли
* 3. януар — Пьер Ларусс, французскый филолог и педагог, енциклопедиста, лексикограф и выдаватель.
* 20. апріль — Микола Мигалич, русиньскый публіціста, фолклоріста, священик і учітель.
* 4. август — Ганс Кристиан Андерсен, данскый приповѣдкарь
* 22. децембер - Осиф Ґаґанець - русиньскый обродженецькый дїятель, єпіскоп Пряшівской ґрекокатолицькой єпархії.
Франтїшек Крайняк

**Франтїшек Крайняк** (, Пряшів–Соливар) — ґрекокатолицькый священик, тлумач (перекладатель), публіціста і културный дїятель русиньского середовиска на Словакії.

Прасыновець благословеного єпіскопа Павла Петра Ґойдіча.

## Біоґрафія
Народив ся отець Франтішек Крайняк 4. януара 1956 року в Пряшові–Соливарї. По закінчіню середнёй школы в Пряшові штудовав в рр. 1976–1981 на Римокатолицькій кіріло-методїйскій богословскій факулты Універзіты Коменьского в Братїславі, кедьже в тім часї Ґрекокатолицька церьков в Чехословакії не мала властной семінарії і богословы зо Словакії в державов контролёваній множества могли штудовати лем на факултї в Братїславі. У 1981 роцї быв высвяченый на священика і короткый час служыв на парафії в Рокитові коло Гуменнного. Од 1985 року веце як дві десятьлітя служыв на парафії в Меджілабірцях. Про свій бой проти словакізації Русинів і про заховаваня русиньской пасторачной практікы быв переложеный з міста Меджілабірцї до одлеглого села Камюнка. У 1999 роцї здобыв тітул ліценціата теолоґії. Остатнї рокы є парохом в русиньскім селі Камюнка, старолюбовняньского окресу.

У 1983 роцї отець Крайняк сформовав ґрупу священиків і віруючіх, котра собі дала задачу протлумачіти реліґійны і богослужебны тексты із церьковнославяньского языка на язык русиньскый. До русиньского языка переклав промінливы части святой літурґії. 

Протлумачил на язык русиньский:
* «Малый ґрекокатолицькый катехізм про русиньскы діти», 1992. 
* «Євангелія на неділі і свята цілого року», 1999.
* «Євангеліє од св. Йоана», 2003.

## Література
* 

## Жерела и доказы
* П. Медвідь. Отець Франтішек Крайняк дожывать ся 60 років

Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Ґоразд Тімковіч

**О Ґоразд Тімковіч** (вл. імя Андрій Тімковіч) (*1959) — вызначный дїятель ґрекокатолицькой церькви, публіціста і редактор русиньскоязычных церьковных часописів. Подля його погляду быв зо своїм братом Йозафатом Тімковічом про його русиньске дїяня і бою проти словакізації ґрекокатолицьков єрархіёв Пряшівского єпіскопства в роцї 2006 вылученый з чіну Василіан і достав заказ служыти князску службу.

## Література

* 

Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
Петро Кузмяк

**Петро Кузмяк** (*1816, Страняны&nbsp;— †13. януара 1900, Руски Керестур)&nbsp;— педагог, поет, церковный и сполоченско-културный дѣятель меджи пряшовскыма и войводинскыма Русинами.

## Биография
Уродив ся в селѣ Страняны року 1816, в селянской родинѣ. Гимназию выштудовав в Подолинцю и Дебреценѣ (1836). 

Вступив до грекокатолицкого  василианского монастыря в Мукачовѣ, де в часѣ выукы тыж навщѣвляв педагогичны курзы в Ужгородѣ. Там ся выучив хоровому спѣву од Константина Матезонского и достав квалификацию, котра му давала право робити учительом и нотарьом. Незадоволеный монастырскым животом, Кузмяк лишив Мукачово и в роках 1838–1854 учительовав в русинскых зачаточных школах Пряшовщины. 

Быв учительом в селѣ Шамброн (1838–41) и Якубяны (од 1841). За активность в часѣ револуции 1848–49 быв арешованый. В тых селах служив тыж як церковный кантор и нотарь. 

В року 1854 з родинов одышов до Руского Керестура, де працовав як учитель до року 1892, майже четыри десятьроча. В Руском Керестурѣ Кузмяк организовав хор и заохочовав молодеж писати спѣванкы ай зберати фолклорну музику и вершы серед мѣстного русинского обывательства. Знамы суть його вершы «Прилетѣла зозуленька», «Спѣвай жаворонку»..

Кузмяковы перебывали в худобности, бо в родинѣ были десятеро дѣти, а учительска платня на то не стачила. Петро Кузмяк умер 13. януара 1900. року в Руском Керестурѣ, де и похованый.

## Почестованя

Як вызнаня його пионерской чинности меджи войводинскыма Русинами нова школа и гимназия в Руском Керестурѣ, котра была выставлена по Другой свѣтовой войнѣ, достала имя Петра Кузмяка.

Перед школов стоить бюста первого учителя (1989; автор Силвестер Макаи, коцурскый учитель, малярь и скулптор). И една улиця в Руском Керестурѣ несе ймено Петра Кузмяка. 

Повойновы переселенцѣ з Руского Керестура до Нового Орахова (при Бачкой Тополѣ) назвали свое културно-умѣлецке дружство *КУД „Петро Кузмяк“*.

## Литература и одказы
* **Paul Robert Magocsi: Kuzmiak, Petro** // **Encyclopedia of Rusyn History and Culture**. Revised and expanded edition. *Edited by Paul Robert Magocsi and Ivan Pop.* - Toronto-Buffalo-London: University of Toronto Press, 2005 (1st edition - 2002).  Page 262 of 569.
* 
* 
* '''ПЕТРО КУЗМЯК''', Новинарска асоцияция Руснацох '''(НАР)'''

## Референции

Катеґорія:Русиньскы поеты
Катеґорія:Русиньскы народны дїятелї
Катеґорія:Русиньскы педаґоґы
Катеґорія:Персоналии 19. стороча
Катеґорія:Руски Керестур
Йосиф Рубій

**Йосиф Рубій** (*1838 Андріёва — †3. януар 1919 Пряшів) — публіціста, етноґраф, з року 1862 выкладач ґрекчины і латины на Пряшівскій ґімназії, молодшый соратник Александра Духновича. 

Закончив ґімназію в Ужгороді (1858), учив ся в духовной семінарії у Відню (1861) и едночасно навщивляв лекції на тамошной універзітї. 
Ту го Адолф Добрянскый познакомив з російськым амбасадором у Відню М.&nbsp;Раєвскым, в кругу котрого Йосиф Рубій зознамив ся з російськыма писателями, доставав російску літературу, котру пропаґовав на Подкарпатю, и став ся запаленым русофилом. Ёго надмірна запаленость выволала побоёваня в кругу М.&nbsp;Раєвского, зашто ректор духовной семінарії спровадив го закончити духовну науку в ужгородской семінарії (1861–1862), по закончіню котрой Рубій одказав ся прияти священство. Намісто того достав  діплому професора ґімназії на універзітї в Пешті, а пак понад 40 рокы выкладав класічны языкы на ґімназії в Прешові. 
Став ся секретарём основаного и веденого А. Духновичом «Общества св.&nbsp;Иоанна Крестителя». Быв актівный участник створеня «Общества св.&nbsp;Василія Великого» и ініціатор (около 1863) май
радікалного, а зато полулеґалного, «Общества Андрея Первозванного». Як участник и орґанізатор сих обществ  утримовав контакт и доставав грошову помоч од Московского славянского комитета. Через М.&nbsp;Раевского доставав русскы книгы и часописы, шырив их серед русинской інтеліґенції. Про М.&nbsp;Раевского складовав спискы русинскых штудентох и професорох, котры бы хотїли одыйти до Росії на науку и роботу.

## Творы
Публіковав історичны, фолклорны, етноґрафічны, лінґвістічны матеріалы в часописах *Свѣтъ* і *Новый свѣтъ*. Выдав моноґрафічну працу *Історія пряшівской ґімназії 1837–1890* (1890). Заховав ся і рукопис збіркы пісень.

## Жрідла
* 
*
* 

## Референції

Катеґорія:Русиньскы етноґрафы
1838

## Подїї

## Уродили ся
* (датум непознатый) — Йосиф Рубій - русиньскый публіціста, етноґраф, выкладач ґрекчины и латины на Пряшівскій ґімназії.
* (датум непознатый) — Александер Тороньскый - дослїджователь історії і етноґрафії Лемків.
* 15. марец — Иван Силвай, грекокатолицкый священик, русинскый писатель, етнограф, културный дѣятель на Угорской Руси.
* 28. август — Кирил Сабов, русинскый педагог, выдаватель, народный дѣятель.

## Умерли
* 10. новембер — Иван Котляревскый, украинскый писатель.
Електрон

**Електрон** є субатомарна частиця з *негативным* електрічним набором. Електрони творять обал атому коло атомового ядра. Електроны суть носителями набоя при веджіню електрічного пруду в ковох, полуводичях (маёрітны в тіпі N) і електрічных выбоях в ґазох і вакуу (наприклад катодове жарїня). Таке радіоактівне жарїня бета (β–) є творене електронами.

Катеґорія:Частицьова физика
Катеґорія:Субатомарны частицы
Сінхротрон

**Сінхотрон** є конкретный тіп кругового ускорёвача частиць у котрім є маґнетічне поле і електрічне поле істым способом зосінхронізаоване з "перелетячіма" частицями.
## Характерістіка
Сінхотроновый ускорёвач частиць (напр. електронів) ся складать з трёх частей: Лінеарного ускорёвача (LINAC), де ся звязок електронів „зконцентрує“ і акцелерує на енерґію в рядох стовок MeV, BOOSTER (ускорёвачі) де є звязок електронів акцелерованый на швыдкость близку швыдкости світла і енерґія ся рушать в рядох єдиніць GeV і STORAGE RING, де є луц складованый. Сінхотроновы жарїня выникаючі в STORAGE RING є дістрібуоване до BEAMLINES, на кінцї котрых суть лабораторія. Нероздїлнов частёв цалой сістемы є заперта вакуова трубка, в котрій ся величезнов швыдкостёв рушають електроны. Вакуум досяговане в сістемі і рушать ся в рядах 10-10 Pa. Дорога луча є коріґована маґнетами (DIPOLE, QUADRUPOLE, SEXTUPOLE a CORECTOR).

Катеґорія:Фізіка
Маґнет

**Маґнет** є обєкт, котрый в просторї в своїй околіцї створює маґнетічне поле. Може мати форму перманентного маґнета або електромаґнета. Перманентны маґнеты не потребують на свторёваня маґнетічного поля вонкашнї впливы. Находять ся природно в дакотрых камінях, але тыж ся дають выробити. Електромаґнеты потребують на створїня маґнетічного поля електрічный пруд - кідь ся звышыть пруд, звышыть ся і маґнетічне поле. 

## Властности маґнетів
Маґнеты суть притїгованы або оддалёваны іншыма матеріалами. Матеріал, котрый є силно притїгованый мать высоку пермеабіліту (пропустность). Желїзо і оцель суть два приклады матеріалів з барз высоков пермеабілітов і суть дуже силно притїгованыма маґнетами. Вода мать так низку пермеабіліту, же є маґнетічным полём легко оддалёвана. У вшыткого ся дасть зміряти пермеабіліта: у людей, ґазї і тыж вакуа у весмірі.

## Референції
Ласер

**Ласер** (з анґліцького **''L**ight **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation'', т.є. 'зосилованя світла стімуловану емісію жарїня') є оптічне жрідло електромаґнетічного жарїня т.є. світла в шыршім змыслї. Світло є з ласера выжароване у формї узкого звязку; на роздїл од світла природных жрідел є когерентна і монохроматічне. Прінціп ласера хоснує законы квантовой механікы і термодінамікы.

## Прінціп ласера

Ласер є твореный актівным середовищом (1), резонатором (3,4) і жрідлом енерґії (2). 

Жрідлом енерґії, котре може представляти наприклад выбойка, є до актівного медія додавана ("помпована") енерґія. Тота енерґетічно выбудить електроны актівного середовища з базовой енерґетічной уровни до высшой енерґетічной уровни, дойде к тзв. ексцітації. Так є до высшых енерґетічных статусів выбуджена векшына електронів актівного середовища і выникать так тзв. інверзія популації.

При поворянім переступі електрона на низшу енерґетічну уровень дійде ку выжарїню (емісії) кванта енерґії у формі фотонів. Тоты фотоны наслїдно інтераґують з далшыма електронеами інверзной популації, чім спущають тзв. стімуловану емісію фотонів, з тов самов фреквенціёв і фазов, і у них.

Дякуючі уміщеню актівной части ласера до резонатора, твореного наприклад зеркалами, доходить ку одразу лучів фотона і знову перейде середовищом. Тото дале підпорує стімуловану емісію, і тым доходить к експоненціалному зосилованю току фотонів. Выслїднїй світловый луч пак опустить тїло ласера переходом кріз напівпропустне зеркало.

Катеґорія:Фізіка
Стімулована емісія

**Стімулована емісія** є обще емісія когерентного електромаґнетічного жарїня з матеріалу выкликана жарїнём за сучасного переходу части квантовой сістемы з ексцітованого статусу до статусу базового. Знаме є передовшыткым єй схоснованя в ласерах ку зосилнїню світла жаданых властностей, але находить уплатнїня і в зосилованю електромаґнетічного жарїня з вовновыма довжками мімо область видимого світла і єй близкых (масер) ці про ускорїня частиць (пасер).

Катеґорія:Фізіка
Лумінісценція

**Лумінісценція** є спонтанне жарїня (звычайно) певных або капалных матеріалів, котре выникать як перебыток жарїня тїлеса над уровнёв ёго тепелного жарїня в даній спектралній области при даній теплотї, причім тото жарїня мать істуый час дозвукы, также тырвать до скінчіня впливаня.

Катеґорія:Фізіка
Класічна механіка

**Класічна механіка** є механіка, занимаюча ся механічныма явами макроскопічных тїлес, котры ся рушають швыдкостёв занедбательнов к швыдкости світла. 

З такыма явами ся чоловік стрїчать коло себе каждоденно, зато была векшына механічных явів дослїджована уж в старовіку (Архімед, Герон). На самім кінцї середовіку пак зачали знову быти знаня точнїшы і дале росшырёваны Ґалілео Ґалілей, Блейз Паскал). Завершінём было дїло Ісаака Ньютона, котрый постуловав законы класічной механікы (Ньютоновы законы рушаня), перетырваючі аж до кінце 19. стороча. Зато бывать класічна механіка часто означована як **Ньютонова механіка**.

Ку кінцю 19. стороча были під час проб служачіх на становлїня швыдкости світла выявены роспоры з Ньютоновов теорія. Тоты роспоры ся вдало вылучіти Албертові Айнштайнові  формулаціов теорії релатівіты. Релатівістічна фізіка є основана на подобных прінціпах як Ньютонова механіка, зато бывать так выникнута релатівістічна механіка днесь тримана за часть класічной механікы. Даколи ся у тій звязаности говорить о класічній релатівістічній механіцї, чім ся підчаркує роздїл од квантовой релатівістічной механікы.

Катеґорія:Механіка
Катеґорія:Фізіка
Закон всокочіня енерґії

**Закон всокочіня енерґії** є єден з основных і найчастїше хоснованых фізікалных законів. Тот закон спрощено і неточно повіджено конштатує, же енерґію не годен выробити ани зничіти, лем переміняти на іншу файту енерґії.

Тота (припадно єй подобны) елементарны "дефініції" закона всокочіня енерґії суть правда інтуітівны, на роботу у фізіцї мають але шору ґанчів. Передовшыткым "пояснюючій" закон всокочіня енерґії за помочі значно нефізікалных, недефінованых і ваґных термінів, як "выробити", "знічіти", ці "перемінити", котры навеце мають антроморфный характер.

*Теперішня, омного точнїша тай шырша дефініція закона всокочіня енерґії* в теоретічній фізіцї ся операть о термін сіметрія проти часовому посунутю. ***Най є обща сістема сіметрічна проти операції часового посунутя. Пак ся в тій сістемі всокотить адітівна фізікална величіна, котра ся зове енерґія.***

Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Физикалны законы
Електромаґнетізм

**Електромаґнетізмом** ся розумить сукупность явів, в котрій ся проявує взаємна залежность Електрикы і маґнетізму. *Електромаґнетізмом* ся тыж може думати область фізікы, котра тоты яв дослїджує, припадно прямо *теорія [[електромаґнетічне поле|електромаґнетічного поля]]*, котра електромаґнетічны явы высвітлює.

З абстрактнїшого погляду штандартного модела є електромаґнетічным проявом єдна з четверо основный інтеракцій (електромаґнетічной інтеракції).

Катеґорія:Фізіка
Маґнетічне поле

**Маґнетічне поле** є фізікалне поле, котрого жрідлом є рушаня електрічный набой (т.є. електрічный пруд). Маґнетічне поле годен позоровати коло електричных водичів, коли є жрідлом вольный електрічный пруд, але тыж коло тзв. перманентный маґнетів, де суть жрідлом поля вязаны електрічны пруды. Маґнетічне поле може тыж быти выкликане змінами електрічного поля.

Катеґорія:Фізіка
Ґравітація

**Ґравітація**, **ґравітачна інтеракція** є універзалне силове вплываня міджі вшыткыма формами матеріалу тай актуално ся тым одрізнять од вшыткых другых інтеракцій. Ґравітачна інтеракція є найслабша з основных інтеракцій і мать бесконечный досяг і є все притяжлива. Найвызначнїшо вплывать на обєкты з великов масов (макросвіт). Про малы швыдкости і слабе поле ся про попис ґравітачной інтеракції хоснує, про ёго простоту і релатівну точность про малы швыдкости, Ньютонів ґравітачны закон. На силне поле і великы швыдкости (релатівістічны, ближачі ся швыдкости світла) ся хоснує обща теорія релатівіты (платить і на слабы поля і малы швыдкости). Глядана квантова теорія ґравітації предпокладать частицю звану ґравітон як далшу елементарну частицю.''

Катеґорія:Фізіка
Квантова механіка

**Квантова механіка** є піля квантовой теорії поля частёв квантовой теорії, што є основна фізікална теорія, котра зобщіла і росшырила класічну механіку, передовшыткым на атомовій і субатомовій уровни. Од класічной механікы ся одрізнять передовшыткым пописом статуса фізікалных обєктів. Статус мікрочастицї в квантовій механіцї не є пописаный їх пологов а імпулзом, як є тому в класічній механіцї, але вовновов фунцкіов, обдобно як є поступна електромаґнетічна вовна пописана  гармонічнов функціёв. За точно дефінованых вонкашнїх условій пак годен за помочі квантовой механікы выраховати з Шредінґеровой формулы вовнову функцію в хоцьякім часовім моментї. 

Вовнова формула пописує де Броґліову вовну частицї і квадрат абсолутной годноты вовновой функції давать густоту правдоподобности находжіня ся мікрочастицї. Простїше годен тото повісти, же дана частиця ся находить в часї * t* на місцї уданім коордінатами x, y, z з істов правдоподобностёв. 

Головным рісом квантовой механікы є правдоподобностный попис. Далшым тіпічным рісом є тзв. квантованя, діскретность і неспоїтость дакотрых величін, котры в класічній механіцї бывають споїты. Рісом квантовой механікы є тыж екзістенція величін і явів, якы не мають на уровни класічной механікы пряму аналоґію: напр. спін частиць, провязаность (заплечіня) ставів, релація неясности, ітп. 

## Референції


Катеґорія:Фізіка
Катеґорія:Механіка
Масер

**Масер** (з анґліцького "**M**icrowave **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation", т.є. зосилованя мікрововн стімулованов емісіёв жарїня) є апарат зосилуючій і ґенеру
чій (мікрововнове) когерентне електромаґнетічне жарїня на основі стімулованой емісії, т.є. на тім самім прінціпі як ласер. Масер є часто означованый за попередника ласера. Уплатнїня находить окрем іншого і як безшумовый зосиловач сіґнала в радіотелескопах ці вид атомовых годин.

Катеґорія:Фізіка
Термодінаміка

**Термодінаміка** є область фізікы, котра ся занимать процесами і властностями матеріалів і поль споєных з теплом і тепелныма явами выходячі притім з общіх прінціпів переміны енерґії, котры суть пописаны трёма термодінамічныма теоремами. Термодінаміка ся дале дїлить на штудіум рівноважных і нерівноважных процесів. Історічно быв розвой термодінаімкы ведженый тугов звышыти ефектівіту першых паровых строїв, котра была пописана в ключовій працї *Роздумованя о імпулзній силї огня* французького фізіка Саді Карнота, часто называного вітцём термодінамікы. О далшый розвой ся запрічінила формулація першого і другого закона термодінамікы, на котрых брали участь передовшыткым лорд Келвін, Рудолф Клауій і Віліям Ренкін. Самотный термін термодінаміка є першыраз захопленый в роцї 1849 в працї лорда Келвіна.

Катеґорія:Фізіка
Піраміда

**Піраміда** є пірамідова будова. Базов пірамід є звычайно штирьуголник або триуголник, обще то але може быти хоцьякый поліґон. То значіть, же піраміда мать звычайно три або штири бокы. Тоты бокы мусять быти триуголниковы. Конштрукчно найпростїше є зробити піраміду на квадратовій (респ. приближно квадратовій) базї, бо не выникать проблем споїти стїны до єдного пункту. Тоту властность мають майже вшыткы старовікы піраміды.
 
## Історічны будовы
Знамы суть староеґіптьскы піраміды, нубійськы, котры были выводжены од еґіптьскых, але были меншы, мезоамерицькы, андьскы, Французькы, босеньскогерцеґовиньскы, Цестіова піраміда в Римі, і нынї і україньскы (смоть http://aktualne.centrum.cz/zahranici/evropa/clanek.phtml?id=236680&tro965_0_4). 

### [[Еґипетьскі піраміды|Еґіптьскы піраміды]]

Піраміды в Еґіптї суть найзнамішы і найстаршы з пірамідовых будов, належать к найвекшым будовам у історії. Хеопсова піраміда є зашорена міджі сїм чуд світа і была найвекшов будовов аж до будованя Айфеловой вежы.
 
Еґіпетьскы піраміды суть поставлены з камяных блоків, або з цегел. Будованя пірамід ся выконовало без знаня желїза і зложытїшых технолоґій. Перша піраміда походить з часу III. дінастії, послїдня пак з XIII., даколи бывать спомянута XIV. дінастія (тзн. же вшыткы были поставлены міджі роками 2700 і 1700 п. н. е..
 
І кідь о цїлях выужытя еґіпетьскых пірамід ціркулує много міфів, котры суть означованы за ненауковы, науковый світ ся згодує на тім, же ходило о гробы кралїв.}
Діонізій Зубрицькый

**Діонізій Зубрицькый** (*20. юна 1895, Джачів - †15. апріля 1949, Пряшів) - русиньскый публіціста, ґрекокатолицькый священик, малярь, поет, сполоченьскый дїятель.

## Біоґрафія
Народив ся в селї Джачів близко Сабінова. По скінчіню пряшівской ґімназії в року 1913 штудовав на богословецькім семінарю (1917). Потом продовжовав на штудію права в Кошіцях (1922), Коменського універзітї в Братїславі (1924-25) і Україньскій вольній універзітї в Празї. Быв міджі орґанізаторами Руськой народной рады в Пряшові і Старій Любовнї (1918-19). В року 1919 помагав в Пряшові засновати русиньску ґрекокатолицьку школу. В 20-30-х роках ся орьєнтовав народно і боёвав проти словакізації охранов русиньскых школ.
## Творчость
Ёго русиньске писаня была переважно поезія, написав біоґрафії Духновіча і Павловіча, писав до часописів ці перекладав на русинькый язык хрістіаньскы катехізмы.
* 
* 
* 
* 
* 
## Література
* 
* 

Катеґорія:Русиньскы народны дїятелї
Катеґорія:Русиньскы поеты
Катеґорія:Русиньскы писателї
Катеґорія:Русиньскы умелцї
Михаил Лучкай

**Михаил Лучкай** (рідне призвіско Поп) (19. новембра 1789, Великы Лучкы - 3. децембра 1843, Ужгород) - священик, теолоґ, ученый-історик, языкознавець, фолклоріста, автор першой русиньской ґраматікы в Угорьскій Руси.
## Біоґрафія
Народив ся в селї Великы Лучкы в родинї дяка. В року 1816 высвяченый за священика і од року 1818 єпіскопскый книговник і архіварь в Ужгородї, потом в (1828-29) кралёвскый цензор кірілічных книг в Будинї. В року 1831 ся вернув назад до Ужгорода на позіцію книговника. Пак быв протоколістом у єпіскопа Поповіча (1838). Кінцём рока 1840 захворїв, хворый быв аж до марца 1841.
## Творчость
* 
* 
* 
## Література
* 

Катеґорія:Русиньскы лінґвісты
Катеґорія:Русиньскы історіци
Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї
1843

## Подѣи

## Уродили ся
* 27. юл — Владимир Хыляк, русинскый писатель, етнограф, грекокатолицкый священик.
* 28. септембер — Винцент Шерцл — чешскый и российскый лингвиста и полиглот, професор поровнателного языкознательства на Харьковской и Новороссийской универзитах. 
* 1. авґуст — Матвій Астряб, історік, педаґоґ, дїятель лемківского походжіня.

## Умерли
* 3. децембер - Михаил Лучкай - філолоґ, історік писатель, фолклоріста.
Ензім

**Ензім** — простый ці зложеный протеін з каталітічнов актівітов. Ензімы становлюють характер і швыдкость хемічных реакцій і керують векшыну біохемічных процесів в тїлї вшыткых жывых творів враховано чоловіка. Наука о ензім ся зове ензімолоґія і розвивать ся передовшыткым од 19. стороча, коли люде зачали внимати процесы, котры выникають напр. при травлїню їдла. 

Основнов компонентов ензімів суть протеіны, на котры ся дуже часто вяжуть далшы додатковы молекулы знамы як кофакторы або протетічны ґрупы, котры мають участь на каталізї. Сама ензіматічна реакція проходить звычайно в тзв. актівнім місцї ензімів. Ензімів є дуже велё і годен їх класіфіковати до шестёх ґруп: оксідоредуктазы, трансферазы, гідролазы, ліазы, ізомеразы і ліґазы. Вшыткы мають сполочну каталітічну функцію; знижують енерґетічну барьєру (ΔG) потребну на учінїня реакції. Ензімы обще суть выразно шпеціфічны і обычайно переміняють єден або дакілько мало субстратів, а то єдным дефінованым способом. Актівіта ензімів, заключена в овпливнїню швыдкости хемічных реакцій знижованём їх актівачной енерґії, залежыть головно на концентрації субстратів, теплотї, pH і притомности актіваторів і інгібіторів. Цїла шора ензімів уж нашла практічне схоснованя і в промыслї і дослїджованю.

Катеґорія:Біолоґія
Катеґорія:Ензимы
Катеґорія:Травляча сістема
Протеін

**Протеіны** суть біополімеры. Ходить о высокомолекуларны природны матерії з релатівнов молекуларнов вагов 103 аж 106 складженой з амінокислот. 

Протеіны суть базов вшыткых жывых орґанізмів. Їх основный характер роспознав Браконнот уж в р. 1819 при нагрїваню клея з кислотов сіровов. За детайлнїше познаня штруктуры білковин дякуєме Е. Фішерові і Л. Паулінґові.

Катеґорія:Хемічны злученины
Ботаніка

**Ботаніка** або **рослинопис** ці **фітолоґія** є природна наука спадаюча до великой области наук біолоґічных. Дослїджує гев часть природы, котру означуєме терміном флора, т.є. рослины і вшытко, што з нима звязане. В рамках ботанікы можете одрїзняти далшы шпеціалізованїшы науковы области, як ґеоботаніка, фітоґеоґрафія, морфолоґія рослин, палеоботаніка, фізіолоґія, сістематіка, еколоґія, анатомія рослин і подобно.

Флорістіка є конарём ботанікы, котрый ся занимать гляданём, становлёванём і евідованём рослинных видів на даякій теріторії.

## Історія ботанікы
Історія ботанікы мать корїня в устній передачі палеолітічного чоловіка, котрый ся жывив вылучно збером плодів. Очівісны проґресівны знаня реґіструєме в часї неолітічной револуції - переходї чоловіка к польногосподарству. Векшый інтерес о саму рослину ся вказав уж в старых Атенах у Арістотелового учня Феофраста. В Европі быв по добу середовіка векшынов інтерес лем о лїчівы ефекты рослин, котры были записованы до тзв. гербарїв.

Катеґорія:Біолоґія
Катеґорія:Ботаника
Травлїня

**Травлїня** (**діґесція**), є метаболічный біохемічный процес, котрого цїлём є здобытя жывин з їджіня. В рамках травлїня ся їджіня роскладать на простїшы субстанції, котры суть достаточно маленькы, жебы могли быти абсорбованы в тїлї. Травлїня є тіпічне про жывотины і векшыну гетеротрофных (мясопожераючіх) рослин. 

Катеґорія:Біолоґія
Монґольска ріша

**Монґольска ріша** была другов найвекшых ріш в історіях людства. Екзістовала в 13. і 14. сторочу і в добі свого найвекшого розмаху овладала теріторії о плосї 33&nbsp;000&nbsp;000 км2 (22 % сушы). Під монґольсков владов жыло коло 100 міліонів жытелїв.

Монґольска ріша выникла в роцї 1206, коли Темуджін зъєднотив роскыршены монґольскы кменї і став ся Чінґізханом ("найвысшым пановником"). Чінґізхан започав могутнов експанзіёв, при котрій была добита Китай, Середня Азія, Перзія, Кавказ і Выходна Европа. В роцї 1241 ся монґольскы войска находили і на Мораві і в Угорьску. Монґолы ся тыж пробовали добити Індію, Японію, Яву і Еґіпет, але безуспішно. При монґольскых атаках вмерло веце як 40 міліонів людей.

Катеґорія:Середновік
Катеґорія:Бывшы штаты
Ухо

**Ухо** є орґан слуху. Ёго основныма частями суть вонкашнє, середнє і внутрїшнє ухо.

## Функція
Слух чоловіка годен унимати звук в россягу фреквенцій 20 Гз – 20&nbsp;000 гертзів. Найчутливіше є в области 1000 – 3000 Гз, што є область фреквенції людьского голосу. Наприклад мачка годна внимати звукы од 30 – 45&nbsp;000 Гз, пес 15 – 50 000 Hz і моля аж до 150&nbsp;000 Гз. Делфіны, пергачі і много далшых жывых творів ся помочов звуку ор'єнтують - тзв. ехолокація.
Око

**Око** є змысловый орґан реаґуючій на світло (фоторецептор), т.є. забеспечуючій зрак. В часї вывиваня жывых творів дішло к вызначному розвою од світлочутливых орґанів реаґуючіх лем на екзістенцію світла аж по око „просте“ у хырбетных (у тім чіслї чоловіка) і головоножцїв і око зложене напр. у членовцїв.

Много жывых творів (векшына ссавцїв, птахів, плазів і дакотрых рыб) мать очі уміщены на переднїй сторонї головы, што їм уможнює тридімензіоналне віджіня – єднотливы образчікы з обидвох оч ся складають до єдного, котрый внимаме. Опроти тому екзістує монокуларне віджіня, де жывый твор внимать сучасно два роздїлны образы, як наприклад заяць або хамелеон.
Бадмінтон

**Бадмінтон** є індівідуалный олімпійскый ракетовый шпорт. Ёго прямым опередником є індіцька *поона*. При грї противници (респектіве дві двоїцї) одпалюють през сітьку помочов ракеты кошык - лобдочку з пірками і намагають ся дістати противника ку хыбі. Хыбов є заграня кошыка мімо вымеджену теріторію або неодограня противником правилно заграного кошыка. На роздїл од тенісу ся гев кошык не одражать од земли а є граный все з волея.

Бадмінтон є єдным з найшвыдкішых ракетовых шпортів. Грач мусить мати чутя і выняткову кондіцію. Бігом єдиного запасу часто набігать аж пару кілометрів.

Катеґорія:Шпортовы гры
Журналістіка

**Журналістіка** (або **журналізм**, обидві походять з французького слова журнал – денник) пописує новинарьску роботу і продукты того дїяня, котры приношають інформації о актуалнім сполоченьскім дїяню і додавають коментарї, погляды і повязаности. Тоты, што журналістіку професіонално выконують, тыж кличеме журналістами.

## Історія журналістікы
Журналістіка ся зачала розвивати на початку нововіку, в добі новых заморьскых обявів і розвою торговлї, коли значіня інформації різко ся підняло і новина ся стала продайным продуктом. Оперед ходило о ручно писаны листы, котры плачены дописователї посылали своїм передплатителям. Далше росшырїня журналістікы бы было неодмыслїтельне без вынайджіня друкованя книжок.

Бігом ренесанції і реформації ся надале розвивала ідея „права на інформації“, тота думка пак досягла найвекшого уплатнїна в 19. і 20. сторочу. Повідаме о „золотім віку журналістікы“.

## Сорты журналістікы

Тогды тыж дішло ку діференціації журналістікы подля области, котров ся занимала: економія, політіка, громада, забава, култура, шпорт… З наступом новых технолоґій (фотоґрафія, радіо, телевізія, електронічны медія) ся вывиваюуть стале новы професії, звышує ся россяг одберателїв такым способом спрацованой інформації і знижує ся час, котрый убігне міджі самов подїов і інформованю о нїй.

Катеґорія:Новинарство
Новины (папірёвы)

**Новины** суть періодічно выходячі публікації (періодікум), котры штодень (денник, часто окрем недїлї) або найменше штотыждень (тыжденник) приносять найновшы подїї зо вшыткых можных областей а што найшвыдше о них інформують што найшыршу публіку. Новины ся друкують у великім форматї на новиновім папірю і намісто вязаня ся складають. 
Звычайны новины мають свою характерістічну ґрафічну управу, їх обсяг ся дїлить на рубрікы і часто доповнює вкладаным тыжденным додатком. Важнов частёв новин є тыж реклама.
Масмедія

**Масмедіюм**  є:
* в узшым змыслї **масовокомунікачне средство**
* в шыршім змыслї і приналежна орґанізація ці інштітуція. 
Масмедія суть така ґрупа медій, котры суть шпеціфічно дізайнованы так, жебы засягли барз велику публіку (тіпічно холем так велику як є цїле жытельство державы).

Є то шыроко росшырене средство інформацій вшыткых сорт як преса, радіо, телевізія і под. Хоць масмедія представляють высокоцїнне културне здобытя, кладуть філозофії културы вопросы своїма счасти неґатівныма културнополітічныма ефектами. Потреба ословити вшыткых і обертати ся зато на обычайного реціпієнта, мать окрем іншого тоты наслїдкы:
# тото, што ся понукать, давать ся справила на общо зрозумілій уровни, з чім є звязане спрощіня, неточны формулації, баналны додаткы і под., з чого слабше школованы приїмателї, котрых є векшына з публіка, приїмають переважно гесла і просты фразы без того, жебы собі передумали цалок;
# кідь тоты гесла „формують“ язык, та ся масмедія чують змушено, приспособовати ся тому языку, чім ся леґалізує тото „зобычайнёваня“ языка.
Друкарство

**Друкарство** є способ механічного розмножованя тексту або образу створюючі ідентічны  копії друком з вышкы. Початкы ёго масового хоснованя на друкованя книжок ідуть на перелом лїт 1447/1448 і суть споєны з особов Йоганна Ґутенберґа. Вынайджіня основане на здоконалїню процесу друку зложеного зо серіово одлїваных друкарьскых літер. По половинї 15. стороча ся друкованя книжок скоро росшырїло по Европі і наслїдно до цїлого світа.

Катеґорія:Выдавательство
Удомашнїня

**Удомашнїня** (тыж **доместікація**) є поступне цїлене перетворёваня дико жыючіх видів орґанізмів, (жыботин, але і рослин, бактерій, ...) до видів валушных на годовлю. За удомашненый орґанізм є триманый такый вид, котрый годен без великого різіка годовати з заятю, респектіво (в узшым змыслї) (суб)вид, котрый жыє уж лем в заятю (або зато, же в дикій природї не годен пережыти, або зато, же го чоловік выгубив). 

Доместікація пробігать процесом, котрый у базї копірує природный выбер. 
## Референції
.

Катеґорія:Култура
Біохемія

**Біохемія** є наукова дісціпліна на граніцї біолоґії і хемії. Занимать ся хемічныма процесами в жывых орґанізмах. Предметом штудія біохемії є штруктура і функції основных ставебных каменів жывого матеріалу як суть наприклад цукры, тукы, протеіны, нуклеовы квасы і далшы біомолекулы. 

## Історія
Початкы біохемії і орґанічной хемії ідуть до року 1828, коли нїмецькый хемік Фрідріх Воеглер сінтетізовав простый орґанічный матеріал (мочовину) з анорґанічных матеріалів кіанату драселного і сірану амонного. Тым доказав, же жыва і нежыва природа суть створёваны тыма самыма елементами, і же годен з анорґанічных матеріалів готовити тоты самы матерії, якы находиме в жывій природї. В роцї 1833 быв Паєном ізолованый першый ензім амілаза, т.є. ензім роскладаючій шкроб. 
Великый розмах біохемії настав в 20. сторочу вєдно з розвоём новых експеріменталных технік як хроматоґрафія, електрофореза, рентґеновы діфракції, НМР спектроскопія, мікроскопія і технік молекуларной біолоґії. В днешнїй добі так познаме векшыну метаболічных процесів в жывых бунках, знаме як бунка здобывать енерґію, як комунікує зо своёв околицёв, з чого ся складать. Маме представу і о тім, в чім ся єднотливы формы жывота одрізняють і навспак, што мають сполочне. 

## Значіня
Бурливый розвой біохемії і молекуларной біолоґії мать велике значіня про медіціну (клінічна біохемія), польногосподарьство, промысел, охрану жывотного середовища і далшы области людьского дїяня.

Катеґорія:Природны наукы
Катеґорія:Биохемия
Облечіня

**Облечіня** (даґде тыж *облек, облїканя, одїваня*, *шаты*, *лахы* іпод.) є означіня на выробок або сет выробків, котры люде хоснують на охорону або окрасу свого тїла. Шпеціфічным тіпом облечіня є обув.

Катеґорія:Култура
Курка

**Курка домашня** (лат. *Gallus gallus* тыж *Gallus gallus domesticus*) — є удомашненый птах. Вшыткы племена куркы домашнёй походять правдоподобно з куркы банківськох, лїсного курковитого птаха жыючого в юговыходній Азії. Доместікація пробігла перед дакілько тісяч роками - коло рока 3 200 п.н.е. быв кур банківськый годованый в Азії, передовшыткым в Індії. Коло 1400 п.н.е. годовали куркы Кітайцї і Еґіптяне і в 7. сторочу п.н.е уж были доместікованы куркы годовали монахами в Европі про яйця і мясо. Першы доместікованы куркы ся але правдоподобно тримали переважно на запасы когутів. В середовіку куркы слободно бігали по дворї.

Курка домашня ся годує головно на продукцію курячого мяса і на яйця. Союзы фаховых годователїв забеспечують племенітбу звірят, сокочіня ґенофонду і звышованя уровни племен.
Мачка

**Мачка домашня** (*Felis silvestris* f. *catus*) є доместікована форма мачкы дикой, котра уж є по тісячі років спроводником чоловіка. Тыж як єй дика родина належыть до підродины малой мачкы, і є тіпічнов представительков ґрупы. Мать свалнате тїло, доконало приспособлене лову, остры пазуры і зубы і вынятковый зрак, слух і нюх.

Мачка домашня все служыла чоловікови передовшыткым як ловець грызунів, днесь є то тыж ай сполочник чоловіка. В дакотрых областях Кітаю є конзумоване мачаче мнясо.

## См. тыж
* Мняв

Катеґорія:Біолоґія
Корова

**Корова домашня** ці **Скот домашнїй** (*Bos primigenius* f. *taurus*) є здоместікованый парнокопытнатый ссавець цїлосвітово годованый на господарьскый хосен. Біля пацятя є єдным з найхосновнїшых годованых звірят. Саміцю кличеме **корова**, самця **бык**. Вымішкованый бык ся означує словом **віл**, віл є менше аґресівный, легше опановательный. Молодя ся зове **теля**. Корова, котра іщі не родила є **ялівка**. Саміця, котра породила говориме, же ся отелила.

В польногосподарстві ся выужывать на мясо, молоко, але і на роботу на тяганя ладунків.

Катеґорія:Ссавцї
Слон

**Слон** є найвекшый сухоземный ссавець. По народжіню важыть дас 100 кґ. Саміця слона є кітна 20 аж 22 місяцїв, што є найдовша доба кітности у сухоземного звірятя. Слон ся дожывать 60 аж 70 років. Найвекшого слона застрїлили в Анґолї в роцї 1974, важыв 12&nbsp;000 кілоґрамів. Слоны суть в сучасности строго храненый вид по цїлім світї.

## Основны інформації
Слон є характерістічный своїм хоботом, што є комбінація носа і верьхнёго рота, котрый хоснує на добываня їджіня, котра є дуже высоко. Слон є тыж способный підняти ним ладунок о вазї аж 1 тоны. В пекотї собі часто хоботом на ся метають пісок, порох ці воду. Слоны мають ай клы. Тоты великы зубы їм тырчать з ґамбы. Слоновы клы суть єднов з прічін їх лову. Бізніс з нима є заказаный в много державах.

past s1mple
Катеґорія:Ссавцї
Кінь

**Кінь домашнїй** (*Equus caballus*) або просто **кінь** є доместіковане звіря, належаче меджі непарнокопытників. По дакілько тісячрочній людьскій історії ся конї хосновали передовшыткым на транспорт. Од 20. стороча ся на них райтує переважно рекреачно. Слово кінь може означовати самця тай саміцю, Саміця ся конкретнїше зове кобыла, а молодый кінь — гача.

Наука, занимаюча ся конями, є гіполоґія.

Катеґорія:Ссавцї
Пес

**Пес домашнїй ** (*Canis lupus *f.* familiaris*) є найскорше доместікованый підвид вовка, найстарше доместіковане звіря зо вшыткых. Предпокладать ся, же быв доместікованый перед мінімално 15&nbsp;000 роками. Є підозрїня, же потім дішло мінімално в дакотрых популаціях к помішаню з шакалом, тота теорія але не є шыроко приїмана. 

Найстаршы археолоґічны найджіня походять з Турції (Цаіону, 9500 п.н.е.) і зо Шкотьска (Стар Кар, 7500 п.н.е.). Псы суть зображены на еґіптьскых і мезопотамскых кресбах (3000-2000 п.н.е.), кресбы вказують і куртоногы племена або псы з беленґаючіма ухами.

Пес є чоловіком хоснованый на ряд актівіт і грав велику роль в людьскій історії.

Катеґорія:Ссавцї