Кросна

**Кросна** то зложени предмет, справа хтора служи за тканє платна и єдна з найважнєйших стварох у историї. Кросна тиж єдна з найпростейших справох хтора вообще конструована. На принципе на хторим засновани стари ручни кросна, робя и вельки фабрични машини за тканє хтори продукую тисячи метери материялу.

Зоз тканьом ше занїмаю ткач и ткачка. Дакеди то було специялне ремесло. Ремеселнїк ше волал *покровцар*. Вон ше занїмал зоз тканьом валалских торбичкох зоз кожей шерсци, у хторих ше ношело вино, сир, хлєб, соль.

## История
Найстарши пренайдзени платна походза ище зоз младшого каменого часу, зоз часу Старого Єгипту и зоз находзиска нордийского бронзового часу. Перши кросна були вертикални, яки ше и нєшка хаснує, алє у сучасних формох ше на нїх углавним тка тепихи и таписериї. Горизонтални кросна тиж єст вецей файти, алє принцип роботи исти. Нєшка ше найчастейше хаснує жемни кросна, алє и тоти столни хтори забераю менєй места у просториї.
## Роботи на кроснох
**Накруцанє**Нєпоштредне пририхтованє предзи за тканє почина зоз накруцаньом на *файфи*. За накруцанє ше хаснує *шпуляр* и *кожелєц*.

Перше ше на кожелєц намесци предзу и зоз першого пасма ше видвої *нїтку*. Файфу ше кладзе на шпуляр, а з окруцаньом шпуляра обраца ше и файфа. Накруцанє нїтки зоз кожельца на файфу реґулує ше з руку. 

Од ширини платна яке ше жада виткац завиши число файфох, а тото число вше парне (од 6 по 14). Длужина платна будзе завишиц од того кельо пасма намотани на єдну файфу. Тоту длужину означує ше у *пасмох*, а єдно пасмо виноши 5 до 5,5 метери. На тот способ порихтана предза будзе твориц *основу* платна, а предзу за уток платна накруцує ше на *цивки* справени з наду. Способ накруцаня на цивки исти як и при накруцаню на файфи.

## Снованє
Накруцени файфи поставя ше на *файферицу* до двох шорох, єдну под другу. Зоз каждей файфи нїтку ше предзеє перез *пранїчок*, дещичку з дзирками у положеню як и файфи. Собир тих нїткох прецагнутих през пранїчок твори *прамячко*.

Пранїчок ше унапрями ґу *снованїци* (два рижни рами, вертикално положени на єдней осовини) и початок прамячка ше притвердзи за горню часц раму. Потим ше *снованїцу* обраца и кажде намотанє твори єден *знак* длужини 5 до 5,5 метери, зависно од того кельо єст шицкого намотаня – векше число намотаньох дава кратши знак.

Число нїткох у прамячку означує ширину платна хторе ше витка, а число знакох означує длужину того платна.

Так пририхтану предзу, же би ше нє помервела, уплєта ше прейґ руки як шильку зоз вецей карикох – до ключа. На тот способ предзу мож познєйше барз лєгко одмотац, т.є. лєм ше ю розцагнє.

## Тканє
Од того як накруцена предза на кросна у найвекшей мири завиши яке будзе успишне тканє, т.є. чи нїтки буду досц нацагнути же би ше нє мервели и таргали. Прето ше поволовало жени хтори мали надосц искуства и схопносци за таку роботу – була потребна помоц найменєй трох особох.

Перше ше предзу кладзе до *бранки*, кажде прамячко до окремней прегради. Потим ше кажду нїтку завяже з окремну пантлїчку на *навою* кроснох. Єдна жена ровномирно зацагує предзу, друга осторожно окруца навой, а треца з помоцу бранки унапрямує ширину и ровномирносц накруцованя предзи.

На кроснох єст ище *бардо* (здабе на гребень у раму: до двох палїчкох хтори служа як рам на густо управени такв. *тирсци* – на узко нарезани фалатки з наду длужини коло 10 центи. 

Файти барда: бардо од 7, 8, 10, 12 (дванацнїца), 14 (штернацнїца), 16 (шеснацнїца) пасма (пасмо ту мера за ширину). На барду од 7 пасма ткало ше на мехи, на барду од 8 пасма – на керпари, на барду од 10 пасма – платно на хлєбовки и под., на бардох од 12 и 14 пасма – на поньви; штернацнїцу и шеснацнїцу ше хасновало за тканє плахиткох на посцелї. Барда було вецей файти и по густосци тирсцох: ридши барда (мали на ридше тирсци), барда штреднєй густосци.

**Платна яки мож ткац на кроснох то:**

* *ценке платно* хторому и основа и уток з коноповей цверни. Таке платно ше вола на *[[дрелїх]]*. Ширина му 14 пасма;

* *грубе платно* зоз грубей предзи, основа з коноповей цверни, а уток може буц з памуку або конопи. Ширина му 7 по 12 пасма, за ручнїки 7 по 8, за партки и сламячи 10, а за хлєбовки 12 пасма;
* *покровци* ше тка у основи тка у основи з моцней шпарґи, а уток зоз грубей нїтки. 
* Таку грубу нїтку прави ше на *клокотки*. За ню ше хаснує найгорше влакно – клоче. Покровци ше злучує зоз двох полох платна. Покровец треба ище добре збиц зоз *киянку*; 

* *керпари* ше тка з платняних пантлїкох рижних фарбох, а основа з моцней цверни. Ширина платна (керпари) 6 пасма.

## Файти кроснох
Нєшкайши ше кросна  розликую:

* По конструкциї - столни и жемни

* По технїки роботи – контрабаланс и контрамарш

* Спрам зложеносци роботи хтору на кроснох мож реализовац – зоз двома нїtками, зоз штирома и зоз вецей нїтками.

Кросна правели майстрове кудзеляре або колєсаре.

 

## Ґалерия

Файл:Balint-napra keszitett kalotaszegi vetelo 1883-bol.jpg|Виткане платно зоз мустру за хтору треба окремна схема.
Файл:2024 rok tkanje.jpg|Часц ручно витканого платна на кроснох (Р. Крестур).
Файл:RugMakingWomanPassesShuttle (cropped).jpg|Жена ткачка тка на кроснох (Костиля, Нови Мексико).
Файл:Väv, Skyttlar.jpg|Чолноки, прибор за тканє.
Файл:Weaving in Braga (cropped to weaving).JPG|Ручне тканє на рамику (рам) хтори ше трима на колєнох.
Файл:Pettine-liccio.JPG|Барда рижней гусцини (пасмох).


## Литература

* Любомир Медєши, *Руска традиция*, Дружтво за руски язик, литературу и културу Нови Сад 2007, б. 255-258.
* Barber, E. J. W. (1991). Prehistoric Textiles. Princeton University Press. ISBN 0-691-00224-X.
* Tкање - Мрежа живота youtube.com

## Вонкашня вяза

* Мирјана Марковић РАЗБОЈ - АЛАТ ЗА РУЧНО ТКАЊЕ
* Dokumentarni film "TKANJE BOŠČI" youtube.com
* Kurs tkanja - osnove i delovi razboja - lekcija 1 youtube.com

## Референци
Катеґория:Традиция

Катеґория:Ремесла