open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ваґаш

**Ваґаш** (*мн*. ваґаши) (мадь. *vag* – охабяц шлїд, *vagas* - резанє; укр. диялект *ваґаш*)  то глїбше урезани шлїди у блаце на мегкей (*босей*) драги хтори наставали од колєсох парастского коча и под. Ваґаши ше могли створиц и по лукох и на горских пасовискох, у лєше дзе ше ишло на кочох по нарубане древо за огриву лєбо други домашнї потреби.

Ваґаши ше знали створиц по дильовох хотара хтори були нєровни после вельких дижджох на яр, влєце або поготов вєшенї. На яр и влєце после дижджох драги и дильови ше могли швидше опсхнуц (висушиц), та нє спричиньовали вельки ваґаши.

Вєшенї, кед були векши дижджи и жем намочена, влажна хтора ше нє сушела прето же вода нє одходзела на нїзшим теренє, на драги кед людзе на кочох зношовали єшеньски урожай кукурицу, кукуричанку, познєйше цвиклу, колєса зоз кочох направели вельки ваґаши. Тоти ваґаши знали буц дзекеди таки глїбоки же коч так залєзнул же го конї нє могли вицагнуц. До помоци приходзели людзе хтори наишли по дильове, лєбо ше мушело под колєса руцац кукуричанки же би конї даяк рушели и вицагли коч з блата. Часто пре вельку терху на кочу урожай ше мушело з коча зруцац.

* *Знало ше случиц же ше людзом зламало колєсо у ваґашу*.

* *Западнул до ваґашу та зламал колєсо* (Бачинци)

## Друге значенє слова
* Слово ***ваґаши*** означує и традицийну японску лакотку-колач (десерт) зоз рискаши, направену так же би здогадала на форми плодох и елемнети зоз пророди. 

## Литература
* *Словнїк руского народного язика* I, А – Н, Нови Сад 2017, б 109.

## Вонкашнї вязи

* Gordana Dragin, Iz ratarske i povrtarske terminologije Šajkaške. — SDZb, HHHVII,991, 623—708.
* Biljana Marić, Iz leksike Čeneja (rumunski Banat) (rukopis diplomskog rada).

## Референци
Лубик

**Лубик** ма у нашим язику два значеня:

**1.** округли рам на дзивоцкей парти: *Парта то бул єден лубик (древени рам) обшити зоз червеним баршоньом, а по баршоню було вельо навишивани ружички и блїщаци пацерки. На лубику було рожки, на хторих були наквачени пантлїки вшелїяких [[Фарба|фарбох]], хтори вишели аж по пас;*

**2.** рам за вишиванє и дзиркованє: *Платно за дзиркованє мушело буц добре зацагнуте кед ше сцело дзирковац, та ше кладло до древеного лубика. Лубик ше могол хасновац и при вишиваню.*

## Походзенє назви
Слово *лубик* настало од слова *луб:* округли древени рам шитка, рошти и под. (рсй. *луб* = лупа древа, *лубочка* = кошарка з брезовей лупи; слц. диял. *lub* = лупа древа, ценки фалаток за плєценє кошарох, древени рам, а тото од праслав. *lubъ.*

## Литература
Словнїк руского народного язика, А – Н, Нови Сад 2017, б. 685.

## Вонкашня вяза
* Ram za vez vebsajt Artmie, www.artmie.rs,
* Đerđef / Okvir za vez i goblene (Djerjef) hobishop.me
Катеґория:Уметносц
Кармик

**Кармик** (од слова *кармиц*) то оградзени простор за карменє швинї. Кармики на дилїни (вола ше их ище и з „дилїнами”) були направени з дескох, закрити з билим черепом. На сподку були дески, хтори стали на цеглох або на древе. Кармики нє мали обори. Кармики на дилїни, односно, кармики зоз патосом зоз дескох ше у нєшкайшим чаше нє прави.

Покарма ше швиньом сипе з вонка до валовкох. Валовок бул кущичко випущени же би ше до ньго покарма лєгчейше сипала, прикрити є з деску, хтора була приправена за дески кармика. Кед ше сипе поживу подзвигнє ше деску, а кед ше усипало, деску ше враци на место, так же вона налєгує на валовок. Кед ше карми швинї, нє муши ше уходзиц нука до кармика.

Кармики можу буц и под чардаком. Долня часц чардака ше мурує з цеглох, та ту були кармики, а горня часц ше прави з латкох и ту ше сипе кукурицу у чуткох. Таки чардаки можу оддзельовац преднї двор од заднього, та так кармики патра до гумна. Таки кармики ше прави на штред двора попрейга. Познєйше ше почало правиц и кармики з оборами. Обори були опрез кармика. Нє були закрити, лєм оградзени з десками.

**Сучасни кармики**

Сучасни кармики ше находза у заднєй часци другого двора и звичайно ше у нїх карми, окрем швиньох, и заяци, кури, препилки, кози и друга живина и дробни статок. Збудовани су зоз твардого материялу, зоз цеглох, а над нїма збудовани чардак. Зоз таким способом будованя ше баржей вихасновює простор у дворе.

## Литература

* Олена Папуґа, *Руске обисце*, 2012.рок, бок 46,47

## Референци
Катеґория:Обисце
Замок

**Замок** – тото слово ма у нашим язику два значеня: 

**1.** замчок за замиканє (серб. *брава*): 

Приклад: 

:― Знали дияволи же уж їх нєприятель приходзи. Справели вельки замки на свойо пекло; 

:― Тото шлосерске ремесло вирабя финши предмети у ґаздовстве и обисцох, як напр. замки, зависи, цифри на ствари. 

Форма замки ту може буц и множина од замчок, понеже у нашим язику часта пременка: слупчок – ґен. слупка, мн. слупки; рощок – ґен. рошка, мн. рошки итд. Форму номинатива замок мушели зме мац у прешлосци, пор. всл. *zamek*, цо значи: замчок за замиканє, кладка.

**2.** каштель (серб. *замак*) – под тим термином ше у славянских язикох звичайно подрозумює штредньовиковни утвердзени каштель як ґрупу квартельних обєктох, явних будинкох зоз заєднїцким дружтвеним центром и обєктами явней наменки. То насампредз квартельни обєкт звичайно єдней феудалней фамелиї и спада до профаней архитектури. Найчастейше служел як административни центер зоз хторого ше контролує подруче доокола. У штреднїм вику замки хасновали за свойо шедзиско рижни владаре як свою безпечну резиденцию, а то були источашнє и красни архитектонски памятнїки култури.

Приклад:

:― „Добре тебе, Янку, в варадиньским замку! Людзе ору, шею, а ти шедзиш в хладку!”

(всл. *zamek* и zamok – исте; слц. *zámok* – исте; поль. *zamek* – исте; карп.укр. *замок* – исте): 

:― А тота жена бивала коло кральовского двору у замку.

(семантични калк нємецкого *Schloß* – исте).

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 464.

## Вонкашнї вязи
*   Замак, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org*, 30. новембер 2006.
Катеґория:Архитектура
Катеґория:Будовательство
Новина

**Новина** ма у нашим язику два значеня:

**1.** новосц: (серб. *новост*; слц.диял. *novina* – исте):

*Приклад:*

Вилєцел ми сокол з желєного гаю, / то ми перша новина.

### Фразеолоґия:
*Нєдобра (зла) новина* – нєдобра новосц:

**а)** *Нєдобра ше стала новина. Мойо обисце и мой ґрад єден обешеняк шицко попалєл и мою челядз шицко позабивал;* 

*Цо би скапали лєм барани, то би нїч нє було, алє и сланїна, то є зла новина;*

**б)** *Нєдобра новина на дакого* – дацо нєдобре ше о даким приповеда:

*Сину мой, нєдобра новина на тебе цо ше чує же ши ми нєверни;*

*Мой дзвонар, нєдобра на вас новина ... Тот чловек гутори и його дзивка же ви виновати же вона груба;*

*Югаше, югаше, зла новина на вас: / скапали барани, так гуторя на вас!*

*Стала ше новина* – случело ше:

*Стала ше нам весела новина / же пана Мария породила сина;*

*Цо то за новина?* – цо то за новосц?:

*Ґазда ше чудує цо то за новина же ґаздиня тельо єдзеня наготовела;*

*Цо то, мужу, за новина? / Седем рочки з тобом жила, / на прехадзку нє ходзела!*

**2.** – **Новини**: друковани медиї хтори поряднє виходза, найчастейше дньово або тижньово и обявюю рижни вистки з дружтвеного, политичного, културного и спортского живота и информую о важних подїйох, приноша приповедки, романи у предлуженьох, обявюю оглашки, реклами итд. Новинаре або журналисти то людзе чия робота писац за новини. Дїялносц писаня и видаваня новинох ше вола новинарство або журналистика ( франц.  *journalisme*, од  франц.  *journal* – журнал = новини).

*Приклади:*

*Просвита почала видавац такой и Руски новини, хтори у початку мали скоро чисто вирски карактер. Людзе хтори були нєзадовольни, читали и таку новину лєм прето же вона була єдина новина на нашей бачванско-сримскей бешеди;*

*Так наш Союз видава свою новину [[Русска заря|Русску зарю]], хтора є народна новина.*

Познєйше превладала форма множини *новини: дньови або периодични глашнїк:*

*Ми нїкого нє нагваряме да нє чита Руски новини або їх Заградку або даяки нємецки, мадярски ... новини.* 

Хаснує ше и слово *новинка* (гипок. *новини)*:

*Приклади:*

*За тот пенєж цо би мал буц видани за доган, купиме дацо нужне до господарства, купиме добру новинку, кнїжку;*

*Новинка у Абисиниї виходзи тижньово, а нє векша як нашо [[Руски новини]];*

*Навершело ше уж полни дзешец роки одкеди ше зявела медзи Русинами єдна новинка котра ше волала Руски [[батог]].*

У нашим язику ше хаснує и слово *новинки* (мн. гипок. *новини*):

*Приклад:*

*Ми, хтори зме у ширим швеце знаме ценїц, же яка то благодат за єден [[народ]] кед ма свойо новинки ... Нашо новинки шицких нас довєдна звязую.*

## Литература
* Словнїк руского народного язика I  А – Н, Нови Сад 2017, б. 822.

## Вонкашня вяза
* Новине. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org, 26. јануар 2007.
Кожух

**Кожух** (з истим значеньом укр. и рсй. *кожух*; слц. *kožuch*; поль. *kożuch*; серб. *кожух*; од праслав. *kožuxъ*; од кожа = скора; праслав. *kožа*) – жимске верхнє (хлопске и женске) облєчиво з овчей бунди. Кожухи ше шили зоз овчей скори. Звонка була скора, а посподку була бундичка – волна. Були з рукавами, капчали ше на предку. Дзивоцки кожухи звонка були вишити з волну або баволну рижних фарбох, лєбо були поукрашовани з пацерочками, склєнчинами и подобне.

Кожухи шили кушнїре и предавали их по вашарох и пияцох, а мож их було наручиц и дома у їх роботнї. Кожухи ше капчали спредку, на скоряни ґомбички зоз скорянима квачками, а познєйше кушнїре место ґомбичкох пришивали цибзари.

## Випатрунок
Кушнїре часто богато украшовали або цифровали тоту файту облєчива кед правели кожухи за дзивки або леґиньох. Кожухи ше насампредз украшовало зоз скору у рижних фарбох, з волну або цверну, вулом, гадвабом, фину бундичку, имитацию бундички, зоз жвераточками, склами у фарбох, зоз златнима и стрибернима нїтками, блишом, папером и скорянима и металнима ґомбичками. З такого рижнородного материялу майстрове складали рижни орнаменти и то углавним веґетабилни, менєй ґеометрийни и зооморфни, а ридко гералдични и з буквох. 

Квиток широко заступени мотив, а часто є компоновани/креировани и з другима елементами як цо шерцо, лїсцочка, крущки. Фарбени кожухи ше почина шиц и ношиц аж од другей половки, а найвецей при концу 19. вику. У тим периодзе скору цалей поверхносци кожуха ше богато украшує, найвецей у Войводини, одкаль дакус познейше иста мода пренєшена и до Сербиї южно од Сави и Дунаю.

## Литература
* *Словнїк руского народного язика* I А – Н, Нови Сад 2017, б. 609.

## Вонкашня вяза
* Kожухарство, Стари занати у Србији Архивирано на на веб-сајту  Wayback Machine (7. октобар 2019) - Министарство трговине, туризма и телекомуникација Р. Србије

## Референци

Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Традиция
Силвестер Пушкаш

**Силвестер Пушкаш** (*1948 - †2013) - руски маляр аматер.

## Биоґрафия
Силвестер Пушкаш ше народзел 1948. року у Коцуре. Оцец Кирил и мац. Основну школу Силвестер закончел у родним валалє а Штредню тарґовецку школу у Вербаше и робел у фаху до конца роботного вика. 

З малярством Силвестер Пушкаш ше почал занїмац од найвчаснєйших рокох, як нашлїднїк оцового таланту, хтори нашлїдзела и його шестра, академска малярка Серафина. У своїм уметнїцким опусу часто хасновал етно мотиви вязани за Руснацох у Коцуре. Участвовал на Подобових колонийох у Коцуре и Руским Керестуре. Силвестер свойо роботи викладал на вецей самостойних и колективних виставох у Коцуре, Вербаше, Новим Садзе и индзей.

Понеже бул щири вирнїк, велї роботи охабел коцурскей, алє и другим нашим парохийом, омальовал криж на штред валала и пред коцурску руску церкву, намальовал портрети коцурских священїкох (од 1838 по 2001. рок) и портрети священїкох других наших парохийох. 

Силвестер Пушкаш достал вецей награди за свойо уметнїцки витворена.  Медзи його сакралнима дїлами видвоює ше вельки малюнок *Кресценє народу Києвскей Руси на Днїпру* хтора украшує парохиялну салу у Коцуре, а и реплика истей у церковней сали грекокатолїцкей церкви у Сримскей Митровици. 

Од 2012. року Силвестер Пушкаш почал обнавяц малюнки на мурох коцурскей грекокатолїцкей церкви, закончел ошвижованє *Свадзби у Кани Галилейскей*, алє му хорота нє дала предлужиц. З Пушкашового малярского нашлїдства окреме замерковани веристични малюнки мертвей природи, як и пейзажи з коцурского хотара. Його творче нашлїдство приклад велького авторового таланту як у сензибилним, так и у ремеселнїцким приступу и виразу. За Силвестером Пушкашом остали велї малюнки котри украшую обисца по валалє, алє и ширцом Европи та аж и прейґ океану.

Силвестер Пушкаш умар 30. марца 2013. року. Поховани є на Грекокатолїцким теметове у Коцуре. 

## Ґалерия

## Литература

* Ґрупа авторох, „Силвестер Пушкаш, маляр аматерˮ, *Подобова творчосц Руснацох*, Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2003, б. 97.

* Ґрупа авторох, „Силвестер (Кирил) Пушкаш /Силвестер Пушкашˮ, *Русини/Руснаци/Ruthenians 1745-2005*, Филозофски факултет, одсек за русинистику, КПД ДОК, Куцура, Прометеј 2006, с. 386.

Катеґория:Маляре
Катеґория:Народзени 1948
Катеґория:Умарли 2013
Минея

***Минея (миния)*** ( старогреч. *Μηναῖον*, латински *Menäum* , словенски *Мињије, Miniya*)то велїчезни зборнїк писньох пошвецених шветом и святим каждого дня у року. Минею зложели св. Софроний (патриярх єрусалимски), преподобни Йоан Дамаскин, а познєйше ю дополнєли Теофан Сповиднїк и други. Тота богослужебна кнїжка першираз друкована у Венециї у чаше од 1528. по 1596. рок. *Минея*, попри ''Зборнїку'', ''Октоиху'', *Службенїку*, *Чиновнїку*, богослужебна кнїжка котра служи общому богослуженю.

Кажди дзень през цали рок, кажди датум вязани за даяке швето або даєдного (даєдних) святого: апостола, святителя, мученїка... А кажде швето або святи ошпивани з писнями. Тоти писнї творя *Минею*. 

*Минея* ше друкує у 12 томох, за кажди мешац єден том. Под каждим числом дня або даяке швето, або єден, двоме або вецей святи. Ту вец комплетна служба шветочна або святих. Зоз того видно же то барз обсяжни материял, бо кажди том ма коло 500 боки, значи же *Минея* ма коло 6 000 боки.

**''Минея'' ше друкує як:**

:▶ *Мешачна минея*: то минея за кажди мешац окреме.

:▶ *Шветочна минея*: то окремна кнїжка у хторей ше друкує богослужебни материял, односно служби шветох, зоз Мешачней минеї пре лєгчейше хаснованє.

:▶ *Обща минея* то кнїжка зоз богослужебним материялом хтори мож применїц на вецей швета або на вецей святих, хторих ше можебуц нє спомина у *Мешачней минеї*. У тей кнїжки, наприклад, служба хтору мож служиц за векшину Господнїх шветох, або за векшину Богородицових шветох або ю мож служиц за вецей зродних святих. *Обща минея*, значи, нє ма службу каждому святому або святей окреме, алє таки служби хтори мож служиц за вецей святих подобних характеристикох. Наприклад, кед дзень Андрея, вец ше служи служба апостолови, кед дзень св. Йоана Златоустого, вец ше служи служба святительови, алє кед швето Василия Велького, Григория Богослова и Йоана Златоустого, вец служба святительом.

## Литература

* *Дзвони*, марец 2004. рок, протоєрей ставрофор о. Йоаким Холошняй
* *Церковни литурґийно литурґични лексикон*, бок 197, о. др Роман Миз

## Вонкашня вяза

*   Месецослов, *sr.wikipedia.org*
*   General Menaion Tłumaczenie angielskie parafii św. Sergiusza z Radoneża, *st-sergius.org*
* Complete text in the Church Slavonic language,*www.orthlib.info*
* Menaion, Catholic Encyclopedia, *www.newadvent.org* 
Катеґория:Релиґия
Катеґория:Богослужебни кнїжки
Хроматска скала

**Хроматска скала** составена зоз самих полутонох. У розпону (тонски обсяг) октави ма 12 тони. Дзе ґод у основней диятонскей скали два сушедни тони хтори даваю цали тон (серб. степен), помедзи нїх ше додава повисшени лєбо знїжени (хроматски) полутон и так настава хроматска скала (опатриц долу приклад).

Хроматска Це-дур скала (на висше и на нїжей) нотни и звучни приказ:

{|redirect| Gamme chromatique| homonymie=Gamme de ShepardGamme chromatique circulaire}}

Хроматска скала – на висше и на нїжей то мелодийски рух (рушанє) у полутонох, звичайно засновани на дурскей або молскей скали. У єднакей темперациї, звучни состав-звук хроматских скалох у шицких  ключох исти. Розлика лєм у одношеню диятонских и хроматских интервалох, хтори завиша од тоналного контекста и уплївую на правила за писанє хроматскей скали:

♦ **Дурска хроматска скала на висше**: пише ше зоз повисшовачками опрез нотох шицких ступньох окрем III и VI - вони ше нє меняю, а VII ступень - ше знїжує. 

Менованє тонох зоз абецедну азбуку хроматсекй Це-дур скали: c, cis, d, dis, e, f, fis, g, gis, a, be, **h,!** c   

♦ **Дурска хроматска скала нанїжей**: пише ше зоз знїжовачками опрез ступньох окрем I и V - вони ше нє меняю, а II – ше знїжує. Приклад 

Менованє тонох (абецеднa азбука) хроматсекй Це-дур скали: c,* h, hes/be, a,as, g,fis, *'f,!**''e, es, d, des, c,




♦ **Молска хроматска а-мол скала на висше** : ноти ше пишу ше зоз повисшовачками опрез шицких ступньох окрем I и V — вони ше нє меняю, а II — ше знїжує.

Менованє тонoх (абецедна азбука): a, be, **h,!** c,'' cis,'' d,'' dis,'' e, f,'' fis,'' g,'' gis,'' a

  

♦ **Молска хроматска а-мол скала на нїжей:''' Ноти ше пишу и меную исто як и на висше.  

Менованє тонох зоз абецедну азбуку:  a, gis, g, fis, f, e, dis, d cis,c,h, b, a  

## Литература
* Hromatska lestvica. Pojmovnik muzičke teorije, Srpsko društvo za muzičku teoriju
* Способін І.В. Елементарна теорія музики. Переклад Є. Дроб'язка — Київ: Мистецтво. — 1952. — 204 бок.
* Hewitt, Michael. 27 January 2013. Musical Scales of the World. The Note Tree. ISBN 978-0957547001

## Вонкашнї вязи

* Юрій Юцевич. Музика: словник-довідник. — Тернопіль, 2003. — 404 с. — ISBN 966-7924-10-6. (html-пошук по словнику, djvu)
* Холопов Ю.Н. Хроматическая гамма // Музыкальный энциклопедический словарь. — М. : «Советская энциклопедия», 1990., б.607.

## Референци
Катеґория:Музика
Катеґория:Музични термини
Катеґория:Теория музики
Орман

**Орман** (слово латинского походзеня *armarium*; укр. *гардеро́б*, *шифоньє́рка шафа*;  анґл. *Wardrobe*, франц. *garderobe*),  цо значи: висока лада за одкладанє, триманє и чуванє шматох, сукньох, кнїжкох и других хижних и роботних стварох. Орман то часц стварох у хижох, канцеларийох и роботних просторийох. Найчастейше ше прави зоз древа и плеху, а у новшим чаше и з других модернєйших (сучаснєйших) материялох.

## История
Историйно патраци, слово за орман як лада - место дзе ше одклада облєчиво, похасноване коло 1400. року. Як хижни предмет стварох, „орман за чуванє шматох“ хтори ше отвера, зазначени 1794. року. Специфичне значенє „лада у хторей ше чуваю костими за театер“ потвердзене 1711. року.

## Креированє орманох
Скорей ормани правели ремеселнїки: тишлїре або столаре, ручно, так же могли представяц прави уметнїцки дїла (украшовани зоз резбарену технїку). Новши часи допринєсли тому же ше правя индустрийни ормани у вельких серийох, або ше их поручує и прави у сучасних столарох з полуготових материялох.

## Орман у руским обисцу
Хто кельо мал ормани завишело од того хто яки бул маєтни: маєтнєйши обисца мали по три-штири ормани, а гевти худобнєйши єден, а дзекеди анї єден. Ормани стали у преднєй хижи, а у нїх нука шмати, партки, ручнїки и под. Руснаци мали найчастейше двокридлово ормани з двоїма дзверками. Найстарши Руснаци после приселєня найчастейше мали ормани на чарно офарбени. По тей основней - чарней фарби були нарисовани ружи, тулїпани рижних фарбох, алє преoвладовала червена фарба. Могли буц украшени и з „главками”- ґомбульки. То гвоздзики хтори ше забивали до ормана, а мали били полцорово главки. На бокох, там дзе ше отверали дзверка, могли мац як прикраски *розвалки*, хтори були виточени з древа. На дзверкох, у древе, дакеди були повирезовани ружи, хтори нє були офарбени.

На верху, ормани могли мац *[[Драбинки|драбинку]]* або *корунку* же би нє попадало з нїх тото цо на нїх було положене. Орман зоднука бул попреградзовани з дещичками. На дзверка зоднука ше виписовали зоз клайбасом важнєйши датуми (родзенє дзецох, винчаня, датум дачиєй шмерци у обисцу) або дацо друге цо ше нє шмело забуц. 

Часто до позней єшенї на орманє стали бишалми зоз 1-2 лїсцами хтори ширели приємни овоцов пах у просториї.

## Ґалерия

Файл:Wooden wardrobe with mother-of-pearl, amber, glass and ivory, Ming Dynasty.JPG
Файл:Wardrobe (Malmö konstmuseum).jpg
Файл:Kas, early 19th century.jpg
Файл:Sliding-wardrobe.jpg
Файл:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg


## Литература
• Олена Папуґа, *Руске обисце*, Нови Сад, 2012. рок, бок 33, 34

• Vujaklija, Milan, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta, Beograd, 1991. godina

• Andrews, John (2006) British Antique Furniture. Antique Collectors&amp;#39; Club ISBN 1-85149-444-8; p. 226

•  Bravery, Suzanne (10 May 2008), &amp;quot;The Linen Cupboad&amp;quot;, Mother&amp;#39;s Day Address at Eryldene (PDF), Gordon, NSW: Eryldene Trust, retrieved 30 March 2009

## Вонкашня вяза
* Nutting, Wallace (1928). Furniture Treasury : (mostly of American origin) New York: MacMillan.

## Референци


Катеґория:Обисце
Катеґория:Ствари у Руским обисцу
Катеґория:Мебель
Анафора

**Анафора** (греч. *αναφορα*, лат. *anafora*, воздзвигованє, дзвиганє, подзвигованє) то централна часц Литурґиї (Служби Божей) у православних церквох хтора одвитує канону (правилом) Евхаристиї.

Зоз тим термином ше означую три поняца:

**1.** Главна евхаристийна молитва у Литурґиї св. Василия Велького и св. Йована Златоустого. Молитва ма велї часци: Уводну з подзекованьом, анамнезу (спомин на шмерц и воскресенє Исуса Христа), епиклезу (поволанє, апел на висшу инстанцию, заволанє Духа Святого после вигваряня Исусових словох у Служби Божей, з хторима ше хлєб претваря до цела а вино до креви Исусовей).

**2.** Остатки и часточки жертвеного хлєба хтори ше дзеля по законченю литурґиї людзом у церкви.

**3.** Даґдзе ше так вола и найвекша плахитка/салвета з хтору ше закрива чаша и дискос (округли, метални, часто стриберни и позлацени танєрчок, даєдни дискоси маю и подставку, тип танєрчка зоз ножку) на прискомидикону и на пристолу.

У грекокатолїцким обряду священїк тоту молитву, заволаня окончує поцихи после анамнези на церковнославянским язику.

Анафора ше состої зоз ґрупи молитвох благодарносци, пошвеценє и доволованє, хтори провадзени зоз символичнима рухами и поступками, под час хторих ше верши претварянє-претворба (μεταβολη) святих дарох (τα δορα) до Святих Тайнох (τα αγια).

Анафора ше розвила зоз єврейского обрядного благодаря под час пасхалней вечери, теди кед отримана и перша християнска Литурґия - на Тайней Вечери.

## Литература
• oт. др. Роман Миз, Церковни Литурґийно-литурґични лексикон

## Вонкашня вяза
• Евхаристия. Объяснение Литургии. Анафора. portal.slovo.ru

• Рубан Ю. И. Анафора, Об анафорах византийского обряда в православном богослужении на сайту "Азбука виры"

## Референци

Катеґория:Релиґия
Катеґория:Часци Служби Божей
Културна скарбнїца

**Културна скарбнїца** подрозумює добра
хтори нашлїдзени зоз прешлосци, алє и тоти цо наставаю у терашньосци. Пре окремни вредносци яки маю, представяю даєден народ. Прето их треба зачувац за  будуци ґенерациї.

Таки културни добра найчастейше под  защиту держави и других державних институцийох. Окрем поняца културна скарбнїца, хаснує ше и термин културне нашлїдство.

## Подзелєнє културних доброх
Културни добра ше дзеля на материялни и нєматериялни.

:**До материялней културней скарбнїци учишлюєме:**

::• Памятнїки

::• Окремни будинки (напр. святи храми)

::• Уметнїцки дїла

:**До нєматериялней културней скарбнїци учишлюєме:**

::• Язик

::• Обичаї

::• Традицию

::• Музику

::• Традицийни або стари ремесла

:**Зависно од значносци, розликую ше:**

::• Културни добра од велькей значносци

::• Културни добра од окремней значносци

**Материялни културни добра мож, на основи културних, историйних, уметнїцких и физичних прикметох, подзелїц на:**

::• нєрухому културну скарбнїцу (памятнїки, спомин–парки...)

::• рухому културну скарбнїцу (уметнїцко–историйни дїла, архивни материял, филмски материял, стари и ридки кнїжки)

Шицки предмети рухомей културней скарбнїци ше чува у музейох и ґалерийох, архивох и библиотекох.

Институция хтора компетентна за защиту нєрухомей културней скарбнїци то *Републични завод за защиту памятнїкох култури* у Беоґрадзе, зоз подручнима заводами у Новим Садзе, Суботици, Зренянину, Панчеве, Сримскей Митровици, Косовскей Митровици, Нишу, Краґуєвцу, Валєве, Кралєве и Смедереве.

На лїстини Шветового културного скарбу под защиту *Унеска* находзи ше (2010. року) 731 локалитет културних доброх. Задача тей програми меновац, пописац и чувац места маю окремну значносц на основи одредзених критериюмох. Културни добра (места) хтори на тей лїстини можу, под одредзенима условиями, хасновац средства зоз Фонду шветовей скарбнїци.

У Сербиї штири локалитети на лїстини Шветового скарбу: Стари Рас и Сопотяни (од 1979 року), Студеница (од 1987. року), косовски манастири (Високи Дечани од 2004. року, Ґрачаница, Печска патрияршия и Богородица Лєвишка при Призрену од 2006. року) и Ромулияня при Заєчаре  (од 2007. року).

Пре рижни причини, рухоми и нєрухоми добра виложени руйнованю. На їх випатрунок уплївую витри, трешенє жеми, вилїви, огнї, квашни дижджи и друге, алє и людзе хтори зоз своїм нєдзбаньом доприноша препаданю тих доброх.

## Литература

* Шутаковић-Андрић, Наташа (1997).  „Општински завод за заштиту споменика културе у Призрену”. Енциклопедија српске историографије. Београд: Knowledge. стр. 248—249.
* Светска културна баштина serbia.trevel

## Вонкашнї вязи
* Spomenici kulture, *spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs*

* 8 sakralnih objekata na listi-svetske bastine, *www.turizamiputovanja.com*

* Spomenici kulture, *www.zzzskgns.rs*

*  Руска одлога, Дюрдьов, *zavod.rs*

## Референци


Катеґория:Традиция
Катеґория:Култура
Евґениє Ковач

**Евґениє Ковач** (Йовґен) (* 11. юлий 1934 — † 3. новембер 2011), професор, дружтвено-политични роботнїк, културни дїяч. 

## Биоґрафия
Евґениє Ковач (Йовґен)  народзени 11. юлия 1934. року у Руским Керестуре. Оцец Ковач Йовґен (1903-1994) и мац Єлена  нар. Надь (1905-1971). Йовґен мал и шестру Иринку. Оцец Йовґена Ковача бул  од 1928. по 1933. рок на роботи у Канади. Такой после Другей шветовей войни вон купел хижу у Вербаше дзе ше фамелия преселєла зоз Руского Керестура.  

Йовґен Ковач закончел основну школу у Руским Керестуре а ґимназию *Жарко Зренянин* у Вербаше. Студирал и дипломовал 1957. року на Филозофским факултету у Беоґрадзе на катедри за анґлийски язик и литературу. Почал робиц як професор анґлийского язика у Ґимназиї *Жарко Зренянин* у Вербаше. Єден час  вон преподавал источасно и у ґимназиї у Руским Керестуре. 

Бул то период кед Йовґен Ковач бул анґажовани и як дружтвено-политични роботнїк у рижних дружтвено-политичних орґанизацийох. Бул посланїк у Скупштини Войводини, бул предсидатель Општинскей конференциї ССРНВ у Вербаше, та член ОК СКВ, бул и предсидатель Видавательного совиту НВУ *Руске слово* и резервни воєни старшина. 

За  свою дружтвено-политичну  роботу на вецей уровньох Йовґен Ковач достал 1983. року Орден заслугох за народ зоз стриберним венцом за хтори бул предложени з боку Союзней конференциї ССРН Югославиї. Тиж достал Златну значку Союзу резервних воєних старшинох Югославиї 1985. року.

После 1989. року Йовґен Ковач ше врацел  до просвити, до Штреднєй фаховей школи, дзе робел по пензию 1995. року.

Йовґен Ковач ше 1965. року винчал зоз Радойку нар. Папович, наставнїцу сербского и русийского язика. У малженстве мали двойо дзеци, дзивку Татяну и сина Мирослава.

Пензионерски днї Йовґен Ковач препровадзел уживаюци у своїх унукох и у кнїжкох хтори нєзвичайно любел и хтори каждодньово читал. Особлїво любел историйну и наукову литературу, наукову фантастику и археолоґию. 

Йовґен Ковач ше упокоєл 3. новембра 2011. року у Вербаше. Поховани бул на Городским теметове у Вербаше.

## Ґалерия

Файл:Jovgen Kovač zoz školjarami.jpg|Йовґен Ковач зоз школярами
Файл:Jovgen Kovač bešeduje.jpg|Йовґен Ковач за бешеднїцу
Файл:Jovgen Kovač prima pripoznanje.jpg|Йовґен Ковач прима дружтвене припознанє


## Литература
* Дюра Латяк, "VI. Важнєйши подїї у дїялносци  НВРО *Руске слово*",  Руске слово  1945-1985, НВРО *Руске слово*, Нови Сад, 1985, б. 151.

* Ирина Папуґа, „3. Образованє Руснацохˮ, Русинска гимназија-Руска ґимназия, ОШ и ґимназия *Петро Кузмяк* Руски Керестур и Дружво за  руски язик, литературу и културу Нови Сад, 2000, б. 107.

* Ирина Папуґа, „Прилог 6.ˮ, Русинска гимназија-Руска ґимназия, ОШ и ґимназия *Петро Кузмяк* Руски Керестур и Дружво за  руски язик, литературу и културу Нови Сад, 2000, б. 199.

## Референци

Катеґория:Професоре
Катеґория:Дїяче у култури

Катеґория:Дружтвено-политични активисти
Катеґория:11. юлий
Катеґория:Народзени 1934
Катеґория:3. новембер
Катеґория:Умарли 2011
Катеґория:Одликовани
Хлєбичок

**Хлєбичок** (лат.*Ceratonia siliqua*, серб. *рогач*, рсй. *рожко́вое де́рево*; слц. *svatojansky chlieb* „исте”; поль. *chleb świętojański* „исте”. У Руским календаре 1927. зазначена и назва *яников хлєбичок*. То плод христового баґрена: Плоди христового баґрена волаю шаланґи або хлєбички; од хлєб) то жимжелєне древо або черяк зоз фамелиї маунаркох (*Fabaceae*) по походзеню зоз Медитерану. Плод му мауна зоз цмокафовима маґочками. Плод хлєбичка по квитнуцу дозрева аж шлїдуюцого року. Познати є и под назву *хлєб святого Йована*, бо го, по традициї, Йоан Кресцитель єдол док жил у пустинї.

Нєшка ше найчастейше хаснує зомлєти хлєбичок. Маґочки ше суша, печу и зомлєю. Смак здогадує на чоколаду, та го велї хасную место какава, а аж и у продукциї чоколади.

• Нашо руски ґаздинї часто хасную хлєбичок у колачох: на квасу, як хлєбичково питки, галушки з хлєбичком итд.

## Опис

Хлєбичок нїзке древо, найвецей 15 метери. Лупа му длуго гладка. Лїсце парно пиркасте зоз 3-5 парами лїсточкох, длугоке коло 16 центи. Скоркасте є, овалне або вайцасте, 3-7 центи длугоке 2-3 центи широке, цме желєне. Квитки (септембер по половку октобра) єднополни, дводомни або гермафродитни, пейцченово, апетални у ґириздастих квиткох, нєупадлїви, дробенки. Плод мауна, лиловкасто-кафовкаста, крива, длугока до 20 центи, широка до 4 центи зоз 10-15 нашеньками, скорасто-месастима хтори мож єсц, узрети о рок после квитнуца. Нашенє червенкасто-кафовкастей фарби, гладке и блїщаце, длугоке 8-12 милиметри и 3,5-8,5 милиметри широке, з боку сциснуте, при основи ше заоштрує. Нашенє з твардим обмотком у єдней кили ма 5000 зарна. Ключканє епиґеїчне. Почина родзиц од 8. року. Максималне роснуце и продуктивносц досцигує коло 100. року, а жиє до 200 роки. З єдного гектара мож назберац 5-7 тони хлєбичка. Ма глїбоки и моцни корень. Хлєбичок люби цеплу медитеранску климу, гоч нє подноши найлєпше вельке количество води у подлоги.

## Богатство состойкох

Як рошлїна, хлєбичок ма вельку поживну и лїковиту вредносц. У нїм єст вельо витамини, минерали, протеїни и угльово гидрати. Стари Єгиптянє го хасновали як лїк, а Шпанци го у войни хасновали процив гладу и нєвикарменосци. 

Хаснує ше и як пожива за статок.

## Ґалерия

Файл:Ceratonia siliqua MHNT.BOT.2011.3.89.jpg|Плод хлєбичка
Файл:Illustration Ceratonia siliqua0.jpg|Илустрация хлєбичка
Файл:Ceratonia siliqua flower.jpg|Хлєбичков квиток
Файл:Ceratonia siliqua 02 ies.jpg
Файл:Ceratonia siliqua - pile of seeds.jpg|семенка
Файл:Ceratonia siliqua, Hammamet, Tunisia.JPG


## Литература

* *Словнїк руского народного язика*  II, Нови Сад 2017, б. 670.

## Вонкашнї вязи

* Рогач. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org, 15. јул 2008.

* ROGAČ – sve što niste znali o njemu, a trebali bi znati. vebsajt zdravozrno.com, 26. decembar 2020.
Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Присмачка
1. марец

**1. марец** — 60. дзень у року (61. дзень у  преступним року) по Григориянским календаре. До конца рока єст ище 305 днї. 

## Подїї
* 1498 – На драги ґу Индиї портуґалски моряк Васко да Ґама, як перши Европян, вишол на побрежє терашнєй африцкей держави Мозамбик.

* 1867 – Небраска вошла до ЗАД як трицец седма союзна держава.
* 1872 – У горским подручу Єлоустон у ЗАД основани перши национални парк на швеце.
* 1936 – Премиєрови  чехословацкей влади Миланови Ґоджови послати Меморандум осем  русинских орґанизацийох о потреби формованя рускей ґимназиї у Прешове.
* Нєшка Медзинародни дзень цивилней защити.

## Народзени
* 1445 – Сандро Ботичели (Фиренца, 1. марец 1445 – Фиренца, 17. май 1510), єден з найвекших малярох италиянскей Ренесанси.

* 1810 – Народзел ше польски композитор и пиянист Фредерик Францишек Шопен (Желазова Вола, Польска, 1. марец 1810 – Париз, Французка, 17. октобер 1849), хторого наволали „поета клавира”.
* 1886 – Австрийски маляр и ґрафичар Оскар Кокошка (Пехларн, Австрия, 1. марец 1886 – Монтре, Швайцарска 22. фебруар 1980), представнїк експресионистичного малярства и писатель ческого походзеня.
* 1901 – Петро Светлик, визначни подкарпатски педаґоґ и дїяч у култури.

## Умарли
* 1945 – Майкл Стренк,  америцки герой Другей шветовей войни, Русин по народзеню.
Катеґория:Днї рока
Катеґория:1. марец
3. марец

3. марец — 62. дзень у року (63. дзень у  преступним року) по Григориянским календаре. До конца рока єст ище 303 днї.

## Подїї
* 1915 – Основани Национални совитодавни одбор за аеронаутику – НАЦА, предходнїк НАСИ. Медзи першима 12 членами бул и Михайло Пупин.
* 1923 – Вишло перше число часописа Тайм (Time), америцкого маґазина хтори провадзи шветово теми зоз политики, науки и дружтва.
* 1992 – Босна и Герцеґовина вигласала державну нєзависносц од СФРЮ на референдуме хтори  сербске жительствотей републики бойкотовало и нєодлуга почала трирочна гражданска война.

## Народзени
* 1847 – Александер Ґреєм Бел (Единбурґ, Шкотска, 3. марец 1847 – Бадек, Канада, 2. авґуст 1922) пренаходзач телефона и снователь телефонскей компаниї Бел.
* 1875 – Ґиадор Стрипски,  линґвиста, етноґраф, библиоґраф и толмач.
* 1912 – Юрий Костуюк, подкарпатски педаґоґ, композитор и дїяч у култури.
* 1932 – Павел Стефановски, лемковски дружтвени активиста, писатель и етноґраф.
* 1943 –  Др Евґения Барич, дзивоцке Горняк (Шид, 3. марец 1943 – Заґреб, 9. фебруар 1999), професорка, науковец-линґвиста, єдна з найзначнєйши русинисткох з конца ХХ вику.
Катеґория:Днї рока
Катеґория:3. марец
Изопрен

**Изопрен** (скрацене зоз изотерпен), лєбо 2-метил-1,3-бутадиен, то широко заступена орґанска злученїна зоз формулу CH 2 =C(CH 3 )CH=CH 2 . У стандардних условийох то безфарбова чечносц. Тота злученїна ма високи уровень випарйованя пре нїзку точку вреня. 

Изопрен (C 5 H 8 ) то мономер природней ґуми. Вон тиж заєднїцки структурови мотив єдней винїмково рижнородней ґрупи других природних злученїнох, хтори ше з єдним словом наволую изопреноиди. Молекулова фромула изопреноида то множества изопрена у форми (C 5 H 8 ), ткв. изопренске правило. (2) Функционални изопренски єдинки у биолоґойних системох то диметилалил дифосфат (DMADP) и його изомер изопентенил дифосфат (IDP)

**Термин** изопрен и терпен у єднини синоними, док ше у множини (изопрени, терпени) одноша на терпеноиди (изопреноиди).

## Литература
* Clayden, Jonathan; Greeves, Nick; Warren, Stuart; Wothers, Peter (2001). Organic Chemistry (I изд.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850346-0.
* L. Ruzicka (1953). „The isoprene rule and the biogenesis of terpenic compounds”. Cellular and Molecular Life Sciences. 9 (10): 357—367. PMID 13116962. doi:10.1007/BF02167631.
* Poisson, N.; M. Kanakidou; P. J. Crutzen (2000). „Impact of nonmethanehydrocarbons on tropospheric chemistry and the oxidizing power of the global troposphere: 3-dimensional modelling results”. Journal of Atmospheric Chemistry. 36 (2):157—230. BibcodeBibcode : abstract2000JAtC...36..157P . ISSN 0167-7764. doi:10.1023/A:1006300616544.
* Claeys, M.; B. Graham; G. Vas; W. Wang; et al. (2004). „Formation of secondary organic aerosols through photooxidation of
* isoprene”. Science. 303 (5661): 1173—1176. ISSN 0036-8075. PMID 14976309. doi:10.1126/science.1092805.

## Вонкашнї вязи

* o karcinogenima”.
* A_source_of_haze „Članak koji opisuje kako se biljni izopren pretvara u aerosol koji rasipa svetlo”. Архивираno на  Архивирано на веб-сајту  Wayback Machine (4. јун 2011)

Катеґория:Хемияя
Катеґория:Хемийски процеси
4. марец

4. марец — 63. дзень у року (64. дзень у  преступним року) по Григориянским календаре. До конца рока єст ище 302 днї.

## Подїї
* 1877 – Емил Берлинер видумал микрофон.

* 1945 – У Беоґрадзе основане спортске здруженє *Червена гвизда*.

## Народзени
* 1678 – Виолински виртуоз Антонио Вивалди (Венеция, Италия, 4. марец 1678 – Беч, Австрия, 28. юлий 1741) бул италиянски священїк и композитор з периоду барока, а його музициранє одушевйовало сучаснїкох зоз позарядову технїку и импровизацию.

* 1929 –  Владимир Канюх (Охрид, 4. марец 1929), сербски кардиоваскуларни патолоґ и академик. Трима ше го за зачатнїка патолоґиї у Сербиї и у дакедишнєй Югославиї

* 1951– Евґениє Медєши Генц (*4. марец 1951 – †28. марец 2025), професор физики, дакедишнї спортиста и активни у вецей обласцох дружтвеного живота у Руским Керестуре и рускей заєднїци. Єден з перших сотруднїкох на  Панонскей рускей википедиї.

* 1958 – Юлин Бучко (Миклошевци, Горватска 4. марец 1958 – Вуковар, 13. фебруар 2011), наставнїк у музичней школи, музични редактор у радию, роботнїк у култури и композитор. 

## Умарли

* 1844 – Янко Копчаї (*7. мая 1790—†4. марца 1844). капелан и парох керестурски.

* 1994 – Яков Салак (*4 авґуст 1947—†4. марец 1994), професионални ґлумец у театре и на ТВ, поета, автор стихох за композициї.

* 2007 – Ирина Давосир - Матанович (4. януар 1933—4. марец 2007), оперска шпивачка, сопран, примадона Сербского народноги театра.
* 2026 – Александр Дмитриєвич Дуличенко, фаховец з обласци общого язикознавства (обща теория язика, социолинґвистика, етнолинґвистика, интерлинґвистика и др.) и славянскей филолоґиї, и експерт у обласци славянских микроязикох.
Катеґория:Днї рока
Козма и Дамян

**Святи Козма и Дамян**, двойнята, жили концом III и на початку IV вику, були лїкаре и чудотворци. Браца були родом зоз Азиї, оцец им бул безбожнїк, а мац християнка.

После оцовей шмерци, мац Теодосия уложела шицок труд же би синох одховала по християнски. Кед одросли и виучели ше за лїкарох, лїчели хорих по Христовей заповиди: „Безплатно сце прияли, безплатно и давайце”. Лїчели без надополнєня, помагали охореним нє лєм зоз своїм здобутим знаньом, алє и духовно, нависцуюци Eвангелию Исуса Христа, та их прето наволали безсребренїки. Зоз таку свою добродзечну роботу велїх безбожнїкох преведли до вирнїкох 

Под час панованя цара Диоклецияна, велї християнє, та так и Козма и Дамян, були влапени по розказу Лизия, префекта римскей провинциї Цилициї, хтори наказал же би ше их мучело най ше одрекню християнства. Спрам леґенди, браца остали вирни Исусови и попри того же були каменьовани и на концу повишани на криж. Глави им були одрубани. Таку судьбу дожили и їх младши браца Антим, Леонтий и Епрепий. Поховани су у месце Фереман, 284. року.

## Святосц
Святи Козма ше нєшка представя як защитнїк лїкарох, а Святи Дамян як защитнїк фармацевтох. У уметносци ше их приказує зоз медицинскима символами и амблемами. Спомина ше их у католїцких и православних богослуженьох, а тиж так ше швето з їх менами швеци и у Анґликанскей заєднїци.

## Литература

* *Дзвони*, християнски часопис, новембер 2022, бок 10

## Вонкашня вяза

* Свети мученици и бесребреници Козма и Дамјан, *spc.rs*
* Catholic Encyclopedia: Sts. Cosmas and Damia, *www.newadvent.org*

## Референци


Катеґория:Святи
Катеґория:Релиґия
5. марец

5. марец — 64. дзень у року (65. дзень у  преступним року) по Григориянским календаре. До конца рока єст ище 301 дзень.

## Подїї
* 1832 – Друкована перша кнїжка у першей друкарнї обновеней Сербиї – „Собор правди и науки” Йована Стеїча.
* Нєшка Шветови дзень енерґетскей ефикасносци.

## Народзени
* 1901 – Народзел ше Дюра Дудаш (Руски Керестур, 5. марец 1901 – Руски Керестур 1978), почитовани учитель велїх ґенерацийох руских школярох. 
* 1923 – Михаил Мондич, русински писатель хтори писал на русийским язику.
* 1949 – Патриция Крафчик, универзитетска професорка и културна активисткиня русинского препороду у ЗАД.

## Умарли
* 1953 – Й. В. Сталїн, вожд СССР од 1927 по 1953, рок.
Катеґория:Днї рока
Катеґория:5. марец
Мажа

**''Мажа** (*од мадь. *mázsa*, нєм. *Waage*, серб вага*),* инструмент за меранє маси (чежини) векшого цела. Мажа базована на законох полуги мера масу цела, а мажи хтори ше базую на фейдерох мераю чежину цела.

Значеня:

*'1**. вага за меранє векших терхох, цвиклова мажа;

**2*'. одредзене вимеране количество терхи

Приклад за 2. значенє: 

*Чи сом годзен ещи штири мажи догану покуриц, штири акови вина попиц...*

У новшим чаше (при тлачаркох) 1 мажа виношела коло 500 кили:

Приклад:

*Тельо и тельо мажи жита натлачели...*

Першобутне значенє слова було - одредзене количество терхи, а у новшим чаше ше достало значенє: 100 кили.

== Файти мажох спрам наменки ==


• мажи за купальнї (за меранє тїлесней чежини);

• поштански мажи за меранє поштових посилкох, окреме вельких пакох;

• швидки индустрийни мажи за меранє под час процесу продукциї у серийскей продукциї;

• мажочки за беби з додатком у форми лєжиска за меранє бебох;

• мажи за вельки терхи, мажи на хтори мож нагнац превозки або прикочи пред и после утоварйованя-витоварйованя терхи   (камионски мажи, маґазински мажи итд.).

== Галерия ==
<gallery>
Файл:Alte Dezimalwaage.JPG
Файл:00 0161 Alte Dezimalwaage.jpg
Файл:Gewichtendoos B.jpg
Файл:Kubanino sur stratpesilo (Vieno).jpg
Файл:Odważniki 2, ubt.jpeg
</gallery>

== Литература ==
* *Словнїк руского народного язика* I, A – Н, Нови Сад 2017, б. 695.
* *Сербско-руски словнїк* I, А – Њ, Нови Сад 1995, б. 95*.*

== Вонкашнї вязи ==
* [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B0_(%D0%BC%D1%98%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82) Вага (мјерни инструмент),] Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org, 25. март. 2013.

* [https://enciklopedija.hr/clanak/63623 *Vaga,] Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. 2015.''

* Вага за тачно мерење. Политика, 10 . јануар 2020.

## Референци

Катеґория:Мерни инструменти
Катеґория:Тарґовецка справа
Олґа Гарди

**Олґа Гарди** (*9. фебруар 1907-†2 юлий, 1977), позната керестурска цукрарка.

## Биоґрафия
Олґа Сакач народзена 9. фебруара 1907. року у Вербаше. Основну школу закончела у родним месце и ту ше и задзивчела. 

Олґа Сакач ше одала за Михала Гардия (Мишкового) до Руского Керестура. У малженстве ше им 1929. року народзел син Владимир.

Були тo часи велькей шветовей економскей кризи, жило ше чежко та Михал Гарди надумал пойсц на роботу до Французкей. Вон у цеку 1930. року пошол робиц до Французкей. Робел на фарми у месце Тарергоне хторе 40 км оддалєне од Лиону. О два роки Олґа зоз сином Владимиром пошла до Французкей ґу мужови. Перше робела як помивачка у кухнї. Робела добре и схопно та ю ґазда, хтори мал цукрарню, вжал же би там робела и учела тайни цукрарского ремесла. 

Михал и Олґа достали 1936. року дзивку Леону.

Цала фамелия ше 1938. року врацела до Руского Керестура. Зоз зашпорованого пенєжу купели порту, направели хижу и предлужели цукрарску роботу. 

Олґа Гарди 1951. року положела майсторски испит за цукрарку. Предлужела добре робиц и єй цукрарня постала позната як у Руским Керестуре так и у околних местох. Олґа знала печиц барз смачни а на очи красни торти за потреби цукрарнї як и за свадзеби вешеля, рижни други колачи, влєце мала у цукрарнї сладоляду та други лакотки и безалкоголни напої. 

У цукрарнї Олґи Гардийовей вецей млади Рускинї закончели цукрарске ремесло и здобули квалификациї за роботу як цукрарки. Були то Еуфемия Планкошова зоз Коцура, Фебронка Балоґ родз.Буїла з Руского Керестура и Гелена Рац зоз Нового Орахова. 
 
Олґа Гарди умарла 2. юлия 1977 року. Похована є на теметове у Руским Керестуре.

## Литература
• Т. Папгаргаї, Сладки тайни нини Олґи, новини *Руске слово*, 2. марец 1973, б. 13. 

• Мирон Жирош, „Члени майсторского дружтва после Другей шветовей войниˮ, *Бачванско-сримски Руснаци дома и у швеце 1745-2001*, Том IV, НВУ Руске слово и Грекокатолїцка парохия св. Петра и Павла, Нови Сад, 2004, б. 180.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Ремеселнїки
Катеґория:Народзени 1907
Катеґория:9. фебруар
Катеґория:Умарли 1977
Катеґория:2. юлий
Репик

**Репик** *бот*. „*Arctium Lappa L*., с. чичак”  укр. диял. репик „исте”, Словацки *repik* и *repyk*, слц. *repik* „исте”, поль. *rzepik* „исте”, чес. *řepik* „исте”, рсй. *репейник* „исте”. Познати и як репух, лопух и лопуше. Репик барз розпрестранєна, дворочна рошлїна хтору мож найсц на запущених местох, коло драгох и населєньох.

## Опис рошлїни
Корень ма меснати, вреценкасти и длужини до 60 cm. Стебло червенкасте, ребрасте, розконарює ше лєм у горнєй часци и конарчки шерсцати. Лїсца найвекши при  сподку стебла а вше  дробнєйши ґу верху. Лїцо лїсца цможелєней фарби, а спак закрити зоз шивима власками. Венчиково лїсточка лилово-червени, и на верху подзелєни на пейц часци. Погариково лїсточка на верху зогнути у форми квачки. Квети формую лабдасти главки. 

## Дроґа и хемийни состав

Найчастейше ше хаснує корень, а плод, лїсце и олєй ше хасную ридше.

Корень ше збера у другим року и ма:

* инулин (45-50%),
* млязґа,
* черстви етарски олєй,
* скроб,
* горки материї,
* масци,
* танини,
* лиґнини и др.

## Хаснованє
У народней медицини хаснує ше за лїченє охореньох власох так же ше плокаю зоз  нєзасладзеним чайом. Попри того добри є и за чисценє креви и мочових цивочкох як и за повисшени цукер у креви. Треба надпоменуц же ше репик нє шме хасновац источасно зоз лїками процив повисшеного цукру у креви.

## Литература

* Гостушки, Р: Лечење лековитим биљем, Народна књига, Београд, 1979.
* Грлић, Љ: Енциклопедија самониклог јестивог биља, Аугуст Цесарец, Загреб, 1986.
* Дјук, А, Џ: Зелена апотека, Политика, Београд, 2005.
* Јанчић, Р: Лековите биљке са кључем за одређивање, Научна књига, Београд, 1990.
* Јанчић, Р: Ботаника фармацеутика, Службени лист СЦГ, Београд, 2004.
* Јанчић, Р: Сто наших најпознатијих лековитих биљака, Научна књига, Београд, 1988.
* Којић, М, Стаменковић, В, Јовановић, Д: Лековите биљке југоисточне Србије, ЗУНС, Београд 1998.
* Лакушић, Д: Водич кроз флору националног парка Копаоник, ЈП Национални парк Копаоник, Копаоник, 1995.
* Марин, П, Татић, Б: Етимолошки речник, ННК Интернационал, Београд, 2004.
* Миндел, Е: Витаминска библија, ФаМилет, 1997.
* Мишић Љ, Лакушић Р: Ливадске биљке, ЗУНС Сарајево, ЗУНС Београд, ИП *Свјетлост*, 1990
* Стаменковић, В: Наше нешкодљиве лековите биљке, Тренд, Лесковац
* Туцаков, Ј: Лечење биљем, Рад, Београд, 1984.
Катеґория:Лїковити рошлїни
Ват (мера за длужину)

**Ват** (мн. вата) -  старинска мера за длужину и виноши 1,89648384 метери, заокружує ше на  1,8965 m. Єдинка идентична австрийскей єдинки *„Wiener Klafter“* и представя 6 бечки стопи (1 бечка стопа = 0,31608064 метери). Австрийску систему мерох ше хасновало у  Войводини док була часц Австроугорского царства по 1918. рок, алє грунтовни кнїжки водзени по истей системи мерох под час Кральовини Югославиї и по Другей шветовей войни, так же землєдїлци назви ланц, гол(ь)т и ват ище вше хасную у Войводини за одредзованє поверхносци даякого поля. 

Царица Мария Терезия 1756. року принєсла предписаня хтори виєдначели велькосц вата у цалей штреднєй Европи, та уведла ват як єдинствену меру за длужину. Паралелно з тим предписаньом почало ше мерац дзепоєдни подруча, углавним на подручу Горватскей, так же ше прето нєшка ват Мариї Терезиї часто вола и горватски ват.

Ват ше спочатку раховало на основи штреднєй оддалєносци медзи верхами пальцох розширених рукох, а даґдзе є дефиновани и як тисячна часц наутичней милї (1,852 метери).

*Вода у валалє особито оталь од [[Лалить|Лалитю]] у каждим шоре була 14-15 вата нука.*

*... а йому розказал да викопе єдну [[Студня|студню]] на пейц вата глїбоку и на три широку...*

У старих документох, напр. у вязи зоз жему хтора свойочашнє национализована, поверхносц жеми може буц виражена у старих мерох.

### Мери поверхносци виведзени з квадратного вата:

♦ квадратни ват = 3,59 m2

♦ мотика = 200 квадратни вати = 719,34245 m2

♦ гол(ь)т або катастерски гол(ь)т або дзень ораня = 8 мотики = 1.600 квадратни вата = 5754,7396 m2 (заокружене 5755 m2)

♦ ланц = 10 мотики = 7193,4245 m2

Дзень ораня ше дефинує и як 4.000 m2. Спрам Закона о шейсцох дньох жеми од 24. децембра 1873. року (по новим календаре 5. януар 1874), дзень ораня дефиновани як „1.600 квадратни вата“.
### Менши єдинки

♦ ват = 6 стопи = 18 гарсци = 72 пальци

♦ стопа = 3 гарсци = 12 пальци = 0,31608 метери

♦ гарсц = 4 пальци = 0,10536 метери

♦ палєц = 0,02634 метери

♦ смуга = 2159 mm

## Литература

* *Словнїк руского народного язика I*, А- Н, Нови Сад 2017, б. 118

* *Mala enciklopedija Prosveta, opšta enciklopedija. 2nd ed. Belgrade: Prosveta,1969: 2nd book pp. 248*

## Вонкашнї  вязи

*   Mera za hvat - "fat", вебсайт www.muzejzeravica.org

* Мерне јединице у КЗ и КН, Република Србија, Републички геодетски завод
Катеґория:Стародавни мерни єдинки