Руснаци Югославиї и радио

Давно то було кед ше зоз Айфеловей турнї у Паризу 1921. року оглашела перша радио-станїца у Европи. На Балкану то було 15. мая1926. року кед ше у етру зявел глас Радио Заґреба. Истого року "шкатула хтора приповеда и шпива" постала позната и у нашим народзе. Перше то було у Руским Керестуре а нєодлуга и у Петровцох. Число радио-приємїкох у руских обисцох вочи Другей шветовей войни було уж коло 300. Так лєм даскельо роки после пренаходку и практичней примени того медия (перша радио-станїца основана у Питсбурґу у ЗАД 1920. року) радио, як перши медий зоз хторим чловек звлада простор и час, сцигнул и ґу Руснацом алє же би ше озвал на руским язику требало чекац полни 23 роки. 

## Радио медзи Руснацами Югославиї
Перши радио-приємнїк мал Микола Павлович, власнїк Паньскей карчми у Руским Керестуре. Першу музичну емисию у хторей емитовани руски народни и компоновани писнї емитовал Радио Беоґрад 8. априла 1940. року. Найзаслужнєйши за тото пионирске подняце бул о. Онуфрий Тимко хтори пририхтал клавирску партитуру а за тамбурови оркестер аранжмани розписал А. Араницки.
 
Руска явносц жадала вельо вецей таки емисиї, та и бешедни. Медзитим, тоти жаданя витворени аж 29. новембра 1949. року кед Радио Нови Сад почал емитовац програму на пейцох ровноправних язикох народох и народносцох Войводини, та зоз тим и на руским. Одлуку о снованю РНС принєсол Главни одбор Народней скупштини АП Войводини 31. марца 1949. року. 

Слова *Ту Радио Нови Сад*... Руснаци чули на своїм мацеринским язику уж першого дня емитованя радио програми РНС. Спомнути историйни слова вигварела спикерка Леона Венчельовски Царич, шпивал дюрдьовски хор зоз хторим дириґовал учитель Яким Олеяр а перши солисти були Амала Уйфалушова и Любка Хомова. Перши редактор Рускей редакциї бул Дюра Сопка хтори бул и єдини новинар у Редакциї. Уж теди емитовани кажди дзень ранши висти, три раз на тидзень народна музика, двараз радио-хронїка и раз на тидзень пионирска емисию. Зоз звекшаньом числа новинарох емитую ше и тижньово емисиї: за валал, зоз култури, з обласци народней технїки и за младеж. Так то було до 1. октобра 1955. року кед, "пре технїчни, орґанизацийни, материялни и финансийни почежкосци" утаргнута бешедна програма на руским язику, гоч у тот час тирвала лєм два годзини тижньово. Правдива причина такей одлуки и нєшка нє утвердзена, алє є принєшена "од горе", як цо ше приношело шицко у тедишнєй комунистичней Югославиї. Шлїдуюци єденац роки емитована лєм двараз-трираз тижньово руска народна музика.  

## "Глухи часи" руского радия (1955-1966)
Рок после утаргованя бешедней програми на руским язику утаргнута и бешедна програма на теди сербскогорватским язику. Явносц у Войводини нє була пририхтана на таку дїю у чаше кед, як ше то фиґуративно гуторело, квитло братство и єдинство и национална ровноправносц. Шицки тоти редукованя правох на информованє прешли, якош, у цихосци, нє було теди артикуловане даяке ясне реаґованє у ширшим народним фронту на шицко тото. Руснаци и далєй жадали мац свою радио програму алє нє мали у своїх шорох орґанизовани даяки охранєбни механїзми. Дзепоєдни свидомши особи у тедишнїм чаше нє остали цихо. Медзи першима ше озвал Микола Скубан з козерию под насловом Шейсц роки Радио Нового Саду обявену 2. децембра 1955. року у новинох Руске слово. Першу вимогу тедишнїм власцом, Покраїнскому одбору ССРНЮ, подписую руководителє КПД Русинох Максим Горки зоз Нового Саду Симеон Сакач, предсидатель и Михайло Ковач, секретар. Було то 19. януара 1958. року. У молби Сакач и Ковач здогадую ПО ССРНЮ же тото Дружтво у мено своїх членох и других Руснацох з Нового Саду и нукашньосци писало Радио-станїци ище 1955. року же би ше ознова давали емисиї на руским язику и же ше по нєшка на тим нїч нє зробело, а анї емисиї нє врацени. Вони у мено членох Дружтва и шицких Руснацох у АПВ ознова модля же би ше витворело право хторе маю и шицки други национални меншини у АПВ.

Зоз того писма-молби дознаваме же процес нєзадовольства заш лєм мал свой нєпреривни цек. Спочатку то було осторожно, зоз особним контактом поєдинцох, а познєйше ше зоз писаним словом указує на нєприлаплїви третман нашей националней заєднїци на шицких уровньох, а у контексту цалосци, и на планє информативней дїялносци. Концентрация нових дружтвених моцох окончена у рамикох новосадского интелектуалного кругу хтори мал и нєпостредних учаснїкох и потримовку зоз шицких штредкох у хторих жию Руснаци. Понеже у Стредньорочним плану розвою Радио Нового Саду, хтори принєшени 1964. року, нєт прешвечлївого становиска о врацню бешедних емисийох на руским язику до програми Радия (бешедна програма на сербским язику врацена 1960. року), спомнута ґрупа интелектуалцох и културних дїячох зоз Нового Саду и Беоґраду: Дюра Грубеня, Симеон Сакач, Микола Кочиш, Янко Сабадош, Дюра Сопка и Мирослав Стрибер, у писме-представки Ришованє актуалних дружтвено политичних проблемох Русинох у АПВ, хторе доручели ПК СКС за Войводину, вимагаю уводзенє емисийох на руским язику на Радио станїци Нови Сад. Було то 22. октобра 1965. року. Окрем врацаня емисийох, указує ше и на проблем утаргованя оддзелєньох и школох зоз руским наставним язиком, на проблем розвою руского литературного язика и вимага ше же би ознова виходзел часопис за културу и дружтвену проблематику Шветлосц хтори утаргнути 1954. року.

## Нови початок - нови гроженя
Уж шлїдуюцого, 1966. року, Радио Нови Сад принєсол пейцрочни план розвою у хторим ше ревалоризую идеї о Радио Новим Садзе як радио-дифузней установи хтора пририхтує и емтиує програму на сербскогорватским, мадярским, словацким, румунским и руским язику. Так почало нове "народзенє" програми на руским язику и єй редакциї. Було то 22. октобра 1966. року.

Тот нови живот програми и редакциї почали Симеон Сакач, помоцнїк главного и одвичательного редактора, и редакторе Михайло Ковач, Мирон Жирош, Штефан Чакан и Мария Горняк-Пушкаш. Спикере були Гелена Жирошова и Иван Ковач, а дактилоґраф и секретарка редакциї Ирина Вадаски. Окрем трох тижньово-информативних емисийох - Културней панорами, Емисиї за валал и Емисиї за дзеци, кажди дзень емитовани информативно-политични емисиї и предполадньово и вечарши висти. Цала програма на руским язику, вєдно з музику, тирвала коло єдней годзини дньово. 

Обновйованє бешедней програми нє значело и занавше затримованє тей позициї. Уж 1972. и 1973. року почало знєважованє здобутих правох. Тото ясно видно з тих словох у Нарису Штредньорочного плана розвою Радио-телевизиї Нови Сад: Условиє преширеня (слово о програми на руским язику) то оспособйованє нового штредньогабового давача Вербас-Кула и законченє вибудови студийного простору у Радио Новим Садзе. Таке становиско у спомнутим Нарису значело розвой програми на руским язику прейґ давачох локалних радио-станїцох хтори би нє покривали пордуча дзе жию Руснаци. Зоз таким становиском Редакция ше нє зложела и виражовала свойо нєскладанє у явней розправи о Плану при покраїнских орґнох и при руководству РНС. У тот час (1972. року) програма на руским язику прейґ централного стредньогабового давача (236.6 м) емитована стреднє 70 минути дньово. Предкладаня винєшени у цитату зоз Нарису стредньорочного плана положени на папер без знаня Редакциї. Стан нєизвесносци тирвал до марца 1973. року кед у билтену ПК ССРН Войводини овявене заключенє єй Предсидательства и Вивершного одбору у хторим ше визначує:

::*Програмна шема емисийох на стредньогабовей лужини 236,6 у сущних одреднїцох треба же би остала иста и же би ше значнєйше нє меняла анї у поглядзе длужини тирваня програмох на дзепоєдних язикох анї у поглядзе часового розпорядку емисийох.*

Нїч инше Редакция програми на руским язику анї нє вимагала, а же би исуюци стан затримала, мушела ше одрекнуц сцойого главного и одвичательного редактора Симеона Сакача, мушела прецерпиц числени критики на маратонских партийних и схадзкох Програмного одбору РНС. Ґу тому, у ери после 21. схадзки Предсидательства СКЮ, Писма предсидателя Тита и Вивершного бироа Предсидательства СКЮ и Заключеньох 52. и 56. схадзки ПК СКВ було баз привитоване и жадане пренаходзнє либерализма, национализма и антисоциялистичного и антисамоуправного справованя у каждим штредку, та так и у РНС. Шицки тоти изми було пробоване приписац и рускей Редакциї, та аж и тото же ше "найменшей редакциї - найвецей дава". А теди у рускей редакциї робели лєм осем креативни особи хтори слухательству понукали обєктивносц и правдивосц у своїх порукох, осучашнююци способ їх презентованя. Вона перша у РНС уводзи живе водзенє раншей програми, збогацуюци ю зоз актуалнима сервиснима змистами. За тото иновированє програми Гаврїл Колєсар достал теди окремне припознанє. То и час кед ше у програми пренаходза шлїди укрїнизациї, та програма и єй творителє центер уваги числених схадзкох ОО СК у руских институцийох и местох. 

## Радио за народ - народни радио

После тих подїйох Редакция хтора уж у своїм состве мала редакторох Владимира Ґаднянскя, Михайла Рамача, Штефана Гудака и Гавриїла Колєсара, та нових спикерох Марию Вадаски, Миколу Корпаша, Меланию Колбас и Владимира Гаргая, лектора Юлияна Рамача и дактилоґрафкиню Єлену Панкович, достава и нового главного и одвичательного редактора Владислава Югаса. При концу 1973. року, починаюци од 28. новембра, приходзи до значнєйшого преширеня програми зоз звекшаньом тирваня иснуюцих и уводзеньом нових емисийох. Теди почало емитованє Актуалносци, Нащивели зме..., За дом и фамелию, Красне слово и музика, На габох музики и гумору, Емисиї за иножемство, Стретнуца всоботу, и два младежски емисиї Одгуки з ровнїни. Програма тирвала 115 минути дньово и мала штири дньово информативно-политични и єденац тижньово емисиї зоз културно-забавнима и образовнима змистами хтори ше емитовали на ултракратких габох, перше на фреквенциї 100 MHz, а потим на 97,2 MHz.

Таке преширенє програми приведло и до кадрового моцнєня Редакциї, та у тим периодзе до 1980. року прияти 25 нови особи. Були то новинаре: Микола Дюранїн, Михайло Биндас, Агнета Бучко, Амалия Хромиш, Мария Ковач, Мария Сеґеди, Владимир Кирда, Мирон Роман, Ярослав Сабол, Нада Виславски, Михайло Роман, Владимир Рац, Єлена Качмарчик, Велимир Паплацко, Мирослав Кевежди, Евґен Кулеба, Ирина Колошняї, Ана Шанта, Мария Бучко и Янко Хома; лекторе: Ирина Натюк и Наталия Рамач, секретар Редакциї Леона Чижек; дактилоґраф Мелания Гарди и Мелания Винаї.

У Музичней редакциї РНС теди уж робели Ириней Тимко и Мария Бабич, а познєйше Дюра Дудаш, Агнета Тимко, Мирослав Пап, Олена Пушкаш, Татяна Колєсар-Ґвоїч и Дюра Будински. Музични продуцент бул Владимир Колбас. До такого, релативно велького звекшаня занятих, приходзи и пре обовязки Редакциї у пририхтованю телевизийней програми хора почала 26. новембра 1975. року. Заєднїцка редакция исновала до осамостоєня ТВ Нови Сад 1. априла 1980. року. 

Так почал период полни полєту, змагательного духу, виглєдованя можлївосцох на обидвох медийох, осучасньованя програми, уключованя до нєй локалних радио-станїцох, числених вонкашнїх сотруднїкох, период траценя анонимносци Редакциї; творел ше, як ше теди знало повесц, "радио за народ-народни радио". То час кед програма на руским язику РТ НС и єй креаторе доставаю найвисши дружтвени припознаня. Так Емисия за валал, редактора Мирона Жироша, достава найвекше припознанє на Фестивалу югославянского радия у охридзе 1976. року, а вон и першу награду за найлєпши новинарски прилог. Истого року орґнизує ше даскельо явни емисиї, медзи хторима вшелїяк найафирмованша була Колонистични вечар у Коцуре. У програми участвовали три редакциї РНС: сербскогорватска, мадярска и руска и Радио Сараєво, як и числени естрадни уметнїки. Главни орґанизатор и реализатор тей емисиї була Редакция програми на руским язику РНС.

Микрофони новинарх вше вецей присутни на цалим просторе тедишнєй Югославиї, а часто и у иножемстве. Окреме остали запаметани явни емисиї по наших местох як цо то Репик з наших польох, гумористично-забавна емисия редактора Штефана Гудака, хтору провадзели велї округли столи пошвецени проблематики местох у хторих су знїмани. Ґу тому, Руска редакция участвує у пририхтованьох програмох других югослаянских радио-станїцох, окреме у емисисйох за наших роботнїкох на дочасовей роботи у иножемстве. Єдна з таких реализована зоз Радио Лиєжу (Белґия, 1979. року), под час госцованя ансамбла Дома култури з Руского Керестура у жемох Бенелукса. То период кед почали и директни преношеня велїх подїйох, а окреме Фестивала култури *Червена ружа*. 

Програма ознова преширена 1987. року кед є всоботу и внєдзелю такповесц цалодньова а през тидзень емитовани три годзини кажди дзень. Тоти преширня и завидни уровень програми були би нєможлїви без адекватних давачох и вкупней технїчней опременосци РНС, солидней музичней продукциї и радио-драмскей програми. Дзепоєдни зоз нових емнисийох мушели буц и диктовало их тедишнє дружтвене ушоренє, алє ше попри нїх, як цо то Марксизем и самоуправна пракса, Политични форум, и Оно и ДСЗ, достали и емисиї типа Стретнуца на дзешец, Сервис 97, и Радио ЗОН, хтори ше емитовало всоботу и у своїх змистох мали контакт-програму, сервисни информациї, забавну, озбильну и народну музику. Була ту и емисия Давно, давно то було хтора презентовала културно-историйну прешлосц Руснацох, та зоз звекшану минутажу, уж од скорей популарна емисия На габох музики и гумору, як и Винчованки и поздрави и Спортски журнал. 

То час кед Редакция и найчисленша, а штирогодзинову програму дньово пририхтовали и реализовали: главни и одвичательни редакторе Мирон Роман (до октобра 1990. року), Владимир Паланчанин (до октобра 2000. року) и Велимир Паплацко, як и потераз нєспомнути новинаре Татяна Беук, Мария Тот, Славица Тамаш, Мартица Папуґа, Вира Дян, Владимир Римар, Дюра Дудаш, Наталия Шанта, Златица Няради и Славко Рускаї. Дактилоґрафки були и Весна Папуґа и Гелена Бабич.

Нєт сумнїву же теди єдно з найвекших подняцох радио-програми на руским язику було орґанизованє Фестивала новей рускей народней шпиванки Ружова заградка цо, од 1990. року, збогацело фонотеку РНС з даскельо стотки новима композициями. 2

То и роки кед радио медзи першима медиями уводзи и релиґийни змисти, стаємни рубрики з обласци историї Грекокатолїцкей церкви, теолоґиї и кратки толкованя Євангелиї, а на вельки швета директни преношеня Святочних Богослуженьох зоз наших церквох. Тоти змисти наишли на привит при слухачох, алє и на неґативни реакциї (як, наприклад, статя Гавриїла Колєсара под насловом Давна емисия - нове облєчиво).

Проблеми почали ознова кулминовац уж зоз приходом народу Косова до Нового Саду 9. юлия 1988. року. У тей ери популизма зоз числених митинґох информовали и новинаре Рускей редакциї, як и о змени такволаного автономашского руководства Войводини. Ушлїдзела идейно-политчна диференцияцию у СК и утвердзованє морално-политичней одвичательносци у хторей пробоване приписац найвекшу вину за нєпрофеионалносц новинаром Рускей редакциї. Од тедишнїх пейц редакцийох РНС, лєм руска редакция мал комплетну документацию обявеного материялу, цо онєможлївело виреканє карох.

Свойо прави людски вредносци репортере Рускей редакциї указали у чаше вуковарских стрхотох и насилного висельованя Руснацох и Українцох зоз Петровцох, Миклошевцох и Вуковару. Спроцивююци ше каждей войни, та и тей 1991. року, вони були шведкове страданя и злодїйствох над нашим народом, пробуюци го зопрец нє лєм зоз численима документарнима репортажами и коментарами, алє и з директним конфронтованьом з актерами злодїйствох. 

Тото цо нє мож було чуц на другихпрограмох державней РТС, чуло ше на програми РНС на руским язику: од числених звитох зоз протестних сходох тедишнєй опозициї, до емитованя музики забранєних кантавторох Арсена Дедича и Дьордя Балашевича, або нашей националней святочней писнї Браца Русини. Пре шицко тото мож повесц же у програми на руским язику демократични пременки пришли вельо скорей як 5. октобра 2000. року. Гоч, нє мож заобисц и факт же преходзели и змисти зоз хторима ше нєт цо хвалїц, алє у поровнаню зоз спомнутима, вони скоро занєдзбуюци. О пременки власци 5. октобра 2000. року у термину емитованя рускей програми тоту значну вистку обявели и колеґове зоз сербскей и словацкей редакциї. Представителє українскей и ромскей редакциї тото понукнуце одбили, а румунска редакция нє знала за таку можлївосц. Була то єдна файта коруни информативней дїялносци Рускей редакциї за период од 1966. по 2000. рок. 

## Литература
* Михайло Биндас: Руснаци Югославиї и радио, *Руски календар 2002*, НВУ Руске слово, Нови Сад, 2001, бок 76.

## Вонкашнї вязи

* Гавриїл Колєсар,  Давна емисия-нове облєчиво, новини *Руске слово*, ч. 32, 6. авґуст 1993. року.

## Референци