open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кревово ґрупи

На початку XX вику науковец и лїкар Карл Ландштайнер установел же при людзох єст штири главни кревово ґрупи:А, Б, АБ и 0 (нулта). За тото одкрице достал Нобелову награду за медицину, цо єдно з найзначнєйших одкрицох у обласци здравя шицких часох. Кажду кревову ґрупу одредзує присуство або одсуство цукрох на клїтинковей мембрани червених кревових заренкох. Штири кревово ґрупи резултат розличних комбинацийох антиґенох хтори означени як А и Б. Дальши интензивни преучованя науковцох у велїх жемох приведли до спознаня же драга наставаня кревових ґрупох практично провадзела цалу драгу розвою чловечества. За трансфузию креви и трансплантацию орґанох нєобходне познац кревово ґрупи. Лїкаре муша буц сиґурни же крев давателя одвитує креви примателя.

## АБ0 ґрупи

Серум креви ноши антицела процив цукрох хтори нєт у червених кревових клїтинкох. То значи же особа зоз кревову ґрупу А ноши анти-Б антицела, особа зоз кревову ґрупу 0 и анти-А и анти-Б антицела, а особи зоз кревову ґрупу АБ нє буду ношиц антицела. Пошлїдок того зявеня таки же особа зоз креву кревовей ґрупи 0 нє може примац крев кревових ґрупох А, Б и АБ, алє лєм своєй кревовей ґрупи . Особа зоз креву кревовей ґрупи АБ нє може давац крев особом зоз креву кревовей ґрупи А, Б и 0. Прето ше за 0 (нулту) кревову ґрупу гутори же є универзални даватель (мож ю дац гоч хторей кревовей ґрупи), а за кревову ґрупу АБ ше гвари же є универзални приматель.

## Rh фактор

За трансфузию и трансплантацию орґанох нєобходне познац кревово ґрупи, крев давателя и примателя муша ше складац, односно одвитовац єдна другей. Кед пациєнт достанє крев нєодвитуюцей кревовей ґрупи, його антицела буду реаґовац зоз червенима кревовима заренками давателя и спричинї їх злїпйованє. Злїпени кревово заренка можу заткац кревово судзини и онєможлївиц циркулацию, цо спричинює озбильни очкодованя кревовей системи. 

Попри подзелєня на АБ0 ґрупи, єст и резус-фактор (Rh фактор) хтори достал назву по резус-маймунови, при хторому є першираз обачени . Шицки людзе ше, з аспекту того фактору, дзеля на Rh⁺ (Rh позитивни) або Rh⁻ (Rh неґативни). При трансфузиї креви лїкаре меркую и на тот фактор, прето же особи хтори Rh⁺, творя резус-протеїн, а особи зоз Rh⁻ го нє творя.

**Заступеносц Rh фактору при популациї:**

Приклад: кед мац ма кревову ґрупу А, а оцец кревову ґрупу Б и при тим су гетерозиґоти, мац (А0) а оцец (Б0), у шлїдуюцей ґенерациї можеме обчековац потомки зоз ґенотипами кревових ґрупох: АБ, А0, Б0, 00.

## Литература

* *Християнски календар Руски календар* 2005, бок 274—284, „Жиц у складзе з вашу кревову ґрупу”, автор асист. мр сц .др Владимир Сакач, специялиста интерней медицини

## Вонкашнї вязи

* Krvna grupa ,*sr.wikipedia 
*
*  Кrvne grupe, *www.plivazdravlje.hr*

## Референци


Катеґория:Наука
Катеґория:Медицина
Скала

**Скала**  у найширшим cмислу, то кажда скала мераня, хтора ушорена по роснуцу лєбо опадoваню рядошлїду велькосцох. Скала ше хаснує як „инструмент” хтори служи за релативно прецизне одредзованє, преценьованє лєбо меранє количества велькосци лєбо интензитету вариябилносци даякей проґресивней сериї вредносцох, як и за поровновйованє поєдинцох по тей димензиї. У психолоґиї и социялней роботи  то найчастейше скала преценьованя. 

Постоя и велї други файти скалох. Спрам змисту мераня можу буц скали сили витру, скала маґнитуди трешеня жеми, скала интелиґенциї, ставох, особох итд. Спрам типу скалох, розликую ше ґрафични и нумерични скали. 

У музики скала то елемент хтори означує тоналитет (тонски род-дурски лєбо молски) у каждей композициї.
Скали у музики ше означую зоз одредзену музичну нотацию.

У социялней психолоґиї найпознатши скали за випитованє ставох то: скала антисемитизма, скала доґматизма, етноцентризма, макиявелизма, социялней дистанци и други.

## Литература

* Овај чланак или његов део изворно је преузет из  ''Речника социјалног рада'' Ивана Видановића уз одобрење аутора.

## Вонкашня вяза

* Psychology tests online  Архивирано     на веб-сајту Wayback Machine (24. октобар 2006)

* Психолошко саветовалиште Скала

* Друштво психолога Србије
Катеґория:Скали
Чичовка

**Чичовка** (lat. *Helianthus tuberosus*) вецейрочна лїсцаста желєнява зоз фамилиї слунечнїку. Походзи зоз Сиверней Америки. Индиянци ю волали „слунков корень”. До Европи ю принєсол французки виглєдовач Самуел д' Шамплен. На тих просторох була брз популарна док нє принєшена кромпля, а чичовка нєсправедлїво забута. Вола ше и єрусалимска артичока. У новшим чаше знова, гоч досц помали, забера свойо место медзи желєняву за єдзенє. За єдзенє ше насампредз хаснує єй гомолї, благого сладкастого смаку. Чичовки здабу на кромплї, алє маю барз нєправилну форму. Зоз младих стебелкох и лїсца смачна шалата.

## Опис

Чичовка ма високе, мохоткаве стебелко, барз розконарене при верху. Може нароснуц до 3 метери, а корень єй гомоль хтори барз здабе на дюмбир. Лїсца видлужени , на верху кончисти и мохоткасти. У споднєй часци лїсца рошню єдни наспрам других, док при верху рошлїни рошню без порядку. Квитки поєдинєчни, велькосци од 4 до 8 центи и находза ше на верху рошлїни и на бочних ластарох. Чичовка квитнє у септембру и октобру.

## Бивальнїк

Чичовка автохтона рошлїна у Сиверней Америки, алє ше ю концом XVI вику почало пестовац и у других часцох швета. На наших просторох є першираз замеркована у XIX вику. Рошнє на влажней и плодней жеми, коло поля и драги. Барз ше швидко шири, видрилююци автохтони файти и зменшує рижнородносц рошлїнох. Кед ше чичовки посадзи до заградки, барз их чежко викоренїц.

## Хемийни состав

Чичовки барз здрава желєнява, богата зоз минералами и витаминами. У 10 декох чичовки єст 17,4 ґрами угльово гидрати и 2 ґрами бильчки, а нєт нїч масци. Од минералох найвецей єст калиюму, калциюму, желєза и цинку, потим фолней квашнїни и витамини Ц, Б1 и Б2. Барз важни и високи процент инулину, од 8 до 13 проценти, а то нєпретровлїви угльови гидрат хтори доприноши отримованю хасновитих бактерийох у черевох (микрофлора черевох). Инулин помага при прилапйованю калциюму, маґнезиюму и желєза у черевох, як и при твореню Б витамину. Доприноши лєпшому претровйованю, потим роботи черевох и порядним фецесом, та ма важну улогу у превенциї раку грубого черева, а помага и диябетичаром, бо нє виволує вилучованє инсулину. Реґулує и голестерол и други масци у креви, цо доприноши зопераню наставаня хоротох шерца и кревових судзинох.

Чичовки мож вариц и печиц, а мож их єсц и сирови, як шалату. Нє треба их чисциц, ялє лєм добре поумивац, бо ше найхасновитши состойки находза под саму лупу.

## Литература

* *Руски християнски календар* 2012, бок 260.
* *Руски християнски календар* 2012, Рецепти за рихтанє чичовкох, бок 261.
* *Словнїк руского народного язика* II, Нови Сад, 2017, бок 722

## Вонкашнї вязи

*  Čičoka, *sr.wikipedia.org*
*  Lekovita čičoka: Kada se sadi, a kako se čuva?,  *agroklub.rs*
*   Zašto lekari savetuju da jedemo čičoku?, *agromedia.rs*
*

## Референци

Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Катеґория:Рошлїни
Карл Ландштайнер

**Карл Ландштайнер** (нєм. *Karl Landsteiner*; Баден Бай Вин, 14. юний 1868 — Ню Йорк, 26. юний 1943) бул австрийско-америцки биолоґ, биохемичар и лїкар єврейского походзеня.  

У фебруару 1891. року закончел медицински факултет Бечского Универзитету и достал званє и диплому доктора медицини. На истим Универзитету започал робиц як педаґоґ- професор патолоґийней анатомиї (1909-1019.) и у шпиталю у Гаґу (1919-1921). По конєц живота бул професор патолоґиї  Рокфелерового института у Ню Йорку. 

Перши виглєдовач у обласци имунохематолоґиї и имунохемиї, аутор научних роботох о молекуларней и клїтинковей физиолоґиї и реакциї орґанизма на дифузни антиґени и специфични и нєспецифични феномени хтори наставаю. Пренаходзач кревових ґрупох и резус фактора кревовей ґрупи. Розвил сучасни систем класификациї кревових групох и їх идентификацию з помоцу аґлутинина резус фактора (Rh), а то омoжлївело реализовац трансфузию креви без загрожаваня живота пациєнта. Зоз Ервином Попером открил 1909. року полио вируси.
 
Карл Ландштайнер 1930. року достал Нобелову награду за физиолоґию и медицину. Добитнїк є Ласкер награди 1946. року, постгумно.

## Открице кревових ґрупох

Карл Ландштайнер 1900. и 1901. року реализовал випитованя серума и як резултат того удало ше му идентификовац три кревово ґрупи: А, Б и 0. Ландштайнер тиж открил же трансфузия креви медзи особами зоз истима крвовима ґрупами нє приводзи до хемолизи еритроцита, а процивно тому, то ше случує особом розличних крeвових ґрупох. 
За Ландштайнера иснує думанє же є оцец трансфузиолоґиї и єден зоз найвизначнєйших биохемичарох шицких часох.

## Вонкашня вяза

* Ко је отац крвних група и зашто крв није вода (Б92, 13. новембар 2021)   b92.net
* Wissenswertes: Dr. Karl Landsteiner - Arzt und Bakteriologe
Дата обращения: 14 июня 2016. Архивировано 5 марта 2016 года.
* Epitope Recognition Since Landsteiner’s Discovery: 100 Years Since the... books.google.rs

## Референци


Катеґория:Австрия
Катеґория:Медицина
Катеґория:Науковци
Катеґория:Биолоґи
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Нобеловци
Катеґория:Професоре
Катеґория:Биохемичаре
Катеґория:14. юний
Катеґория:Народзени 1868
Катеґория:26. юний
Катеґория:Умарли 1943
ФК Русин

**ФК „Русин“** то фодбалски клуб Руского Керестура. Клуб хаснує чарно-били фарби а бави у Подручней лиґи Зомбор.
## Тим
На 2023.&nbsp;рок у клубу бавели:

* Деян Кронич
* Стефан Тома
* Боян Голик
* Владан Вуйович
* Деян Павлович
* Филип Вуйович
* Янко Кулич
* Оґнєн Маркович
* Матей Саянкович
* Андрей Малацко
* Боян Бранкович

## История
Клуб бул основани керестурскими школярами влєце 1923.&nbsp;рока у „Артовим чардаку“&nbsp;— месце зборох тедишнїх младих фодбалерох. Мено „Русин“ було предкладом Влада Саба Ситкара.

Першим стретнуцом ФК „Русин“ бул меч зоз тимом сушеднего валалу Вепровач (Крущич), на котрим судзел вепровацки судзя Штрауб. За ФК „Русин“ теди бавели: Владо Сабо Ситкар, Кароль Арт, Шандор Гарди, Янко Афич, инженєр Юлиян Малацко, Андри Ґовля, Яким Провчи, Владо Грубеня, Дюра Микловш, Елемир Бучко и Елемир Полївка. Резултат стретнуца бул 2-2.

Як пише А.&nbsp;Паланчанин, найлєпшими роками у историї клуба „Русин“ були конєц 1940.&nbsp;рокох&nbsp;– конєц 1950.&nbsp;рокох и од 1966.&nbsp;по 1973.&nbsp;роки.

У 2023.&nbsp;рокови найлєпши ґолґетер лиґи стал Матей Саянкович зоз 13&nbsp;ґолами за 15&nbsp;стретнуцох.

## Референції

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Фодбалски клуби Руснацох
Граблї

**Граблї** и **грабелки** (серб. грабље, грабуље, мадь. gerebje) - Граблї ше правело зоз баґренового и ясенового древа. Пориско за нїх колєсар вирезовал зоз простого ясенового древа, сциснул го до тезґи, та го зоз обручним ножем стругал на округло, зоз гобльом огобльовал и на гладко виробел. Потим пориско розрезал по поли, скривел го и помедзи тоти рожки крижом уложел древко. Кед ше пориско правело зоз баґрену, вец ше го скорей укладаня древка мушело вариц, а древко ше укладало до горуцого пориска. Ясен ше нє мушело вариц, бо ше подал скривиц. Сами граблї були длугоки 6 шухи, а колєсар их прейґа превартал на двацец двох местох, бо мали тельо зуби. Зуби ше кресало зоз баґренового древа, а потим ше кажди зуб, на тим концу дзе мал буц заглобени до грабльох, чоповало. Зоз древеним млатком колєсар позабивал зуби до дзирох у грабльох так же би чопи цесно вошли, а вец ше зуби ище зоз другого боку грабльох, там дзе викукли вонка, клїнковало. Набити зуби колєсар ище поровнал, кед же нє були єднаки длугоки, а потим их кончисцел зоз обручним ножом. Од боку грабльох колєсар до каждого зуба вдерел по єден гвозд, же би зуби нє випадовали. Часто людзе, же би им граблї були туньши, за пориско хасновали чеперки зоз младого древа (чеперки вирастаю кед древко од свойого стебла так рошнє же ше дзелї на два конари). Познєйше ше до грабльох кладло место древених желєзни зуби. Зоз велькима древенима граблями парасти грабали жито на полю хторе позаоставало за одберачками. Грабало ше так же ше граблї цагало за собу, а кед ше у грабльох назберала громадка, дзвигло ше их и предлужело ше цагац далєй. 

**Грабелки** - Колєсар правел и менши древени грабелки за шено або инше. Розлика медзи граблями и грабелками була у тим же грабелки мали вельо менєй зуби, а пориско було длугше. Поступок виробку исти як и на грабльох. 

Нєшка ше у заградкарстве и гортикултури хаснує углавним желєзни грабелки.

## Литература

* Наташа Фа Холошняй, Колєсарске ремесло, Терминолоґия, Дружтво за руски язик, литературу и културу, *Studia Ruthenica* 19/2014, б. 124-125

## Вонкашнї вязи
* Grabulja drvena. vebsajt Kupovina na dlanu, kupovinanadlanu.rs 

* Vile i grablje, Srbija, vebsajt Alatioprema, alatioprema.rs   

* Гра̏бљице. Викиречник, sr.wiktionary.org/sr-ec
Катеґория:Алати
Катеґория:Польопривредни алати
Волинска обласц

**Волинска обласц** (укр. *Волинська область*), позната и як **Волинь** (укр. *Волинь*), то обласц на северозаходу України. Управне стредзиско обласци то варош Луцк.

## Демоґрафия

## Референци

*
Тамбурка фест

**Тамбурка фест** (серб. Тамбурица фест/Tamburica fest) то тамбурашски фестивал хтори ше отримує од 2008. року. Першираз Тамбурка фест як смотра тамбурашох зоз шицких меридиянох орґанизовани у живописним, „найтамбурашским” валалє Диронь, хторе ше находзи на сиверу Бачкей у Войводини.  

После штирох рокох отримованя фестивала у Дироню, 2012. року, фестивал вимесцени пре орґанизацийни причини зoз єдну програмску часцу до Нового Саду и на Петроварадинску твердиню, а од 2013. року попри интернационалного змаганя у Петроварадину, отримани и тамбурашски собор, смотра ансамблох такв. домашнїх „бандох” у Дироню.

Циль фестивалa першенствено афирмованє тамбурашскей музики, инструмента тамбури, и пестованє традициї, сотрудзованє и приятельства уметнїкох на интернационалним уровню. На фестивалу участвую оркестри зоз вельо державох тиж и зоз Сербиї. Уводни днї ше отримую у центру Нового Саду, у виду карневала тамбурашох. Треци дзень фестивала ше предлужує на Площи Шлєбоди, дзе наступаю културно-уметнїцки дружтва. Штварти и пияти дзень змагательного характеру и отримую ше на Петртоварадинскей твердинї.

Од 2013. року фестивал ше отримує лєм на Петроварадинскей твердинї, а тиж 2013. року у рамикох фестивала основана Шветова тамбурова асоцияция, здруженє шицких тамбурашох швета зоз шедзиском у Новим Садзе.

Тамбурка фест конциповани до трох часцох: змагательна часц, забавна и културолоґийно-едукативна часц фестивалу.

Фестивал 2017. року преглашени за найлєпши етно фестивал у Европи.

## Вонкашня вяза
* Tamburica fest, od 12 do 15 septembra rtv.rs

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Фестивали у Войводини
Нотна шия

**Нотна шия** (ит. *gambo*, франц. *hampe*, анґл. *stem*, нєм.. *Notenhals* ) то часц хтора припада ноти лєбо ґрупи нотох. 
 
Нота (лат. *знак*) то знак за записованє тонох до линийней системи.   

Часци ноти:   

♦ Глава   

♦ Нотна шия   

♦ Заставка  

Нота ше состої зоз: 

**1**. Округлей и елипсовей **нотней глави** хтора у зависносци од нотней вредносци може буц зачарнєта.      

**2**. Вертикалней смужки, такв. **нотна шия,** хтора ше додава зоз правого лєбо лївого боку у зависносци од вредносци ноти и єй места/положеня у линийней системи.       

**3**. **Заставки** на нотней шиї (лєбо вецей, завиша од вредносци ноти).

## Нотна шия

Кед менши нотни вредносци (починаюци од половки ноти) нотней глави ше додава нотна шия (нотна смужка).  

Нотна шия шe пише (опатриц нотни приклад на правим боку):

* По ноту **а<sup>1</sup>** зоз правого боку нотней глави на висше (до горе),

* Од ноти **h<sup>1</sup>** нависше, зоз лївого боку нотней глави на нїжей (на долу)

* На трецей линиї нотну шию мож записац у обидвох напрямкох (на горе/висше и на нїжей) у зависносци од рядошлїду записаних сушедних нотох, лєбо ґрупи нотох.

## Одступанє од датих правилох

* Кед ше ноти скапчую зоз нотним ребром (греда), теди ше одступа од горнього правила. Положенє скапчованя нотних смужкох и реброх диктира векше число нотох у горнєй лєбо долнєй часци линийней системи (нотни приклад на правим боку), односно завиша од сушедних тонох.
* У случаю же ше на єдней линийней системи найду два гласи, (напр.у вокалних дїлох, лєбо полифоних) теди ше нотни смужки за горнї глас обрацаю-пишу нависше, за долнї глас- на нїжей, без огляду на положенє нотох у линийовей системи (опатриц нїжей нотни приклад).
*

**Опатриц**
* Нота
* Нотна глава
* Тонски систем

## Вонкашня вяза
* Записивање музике. Музички знаци. Ноте. bebicamusiceducation.wordpress.com

## Референци


Катеґория:Музика
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музични термини
Нотна глава

У музики, **нотна глава** (франц. *tête* (*de la note*), анґл. (*note)head*., ит. *test(in)a*, нєм. *Notenkopf*)  то часц ноти хтора округласто-елипсовей форми.

Нотни глави можу буц подполно чарни лєбо били, у завсиносци од нотней вредносци (т. є. тирваня ноти), а положенє/место ноти у линийней системи означує нотну висину и дава єй мено.

Кед менши нотни вредносци (починаюци од половки ноти) нотней глави ше додава нотну шию, а ище кратшим нотним вредносцом (починюци од осмини) додава ше заставка.

Илустрация нїжей, приказує систематичне зменшованє нотних вредносцох, а зоз тим и розлични нотни глави, додаванє нотней шиї и звекшованє числа заставкох:

 
## Историят
 
Нєшкайши форми нотох прешли през велї фази у своїм розвою и усовершованю. Нотни глави походза од неумох (греч. знак), перших нотних знакох од пред вецей як 1000 роки, хтори ше хасновали за означованє и записованє Григориянского корала (церковна мелодия) такв. модална нотация. Походзенє єй и розвила ше у школи Нотр Дам, коло 1175.року зоз квадратних знакох (квадрацики).
То була найєдноставнєйша форма хтору представя пунктум (опатриц слику на право) хтори ясно пририхтує модерну, сучасну нотну главу. Познати шредньовиковни теоретичар музики Ґвидо зоз Ареца  (995-1050) поставел основу нотней системи так же одредзел записованє неумох до системи зоз 4 линиями. Познєйше придодата и пията линия. На початку уписовал ключки, так же позиция нотней глави означовала лєм висину тона а нє и одредзени ритем. 

Зоз часом, неуми преросли до коралного нотного писма; вименєли свою форму и поставали тип вчасней мензуралней нотациї (13. вик). За дальши розвой после 1300. року хтори предходни открица нотациї систематизовал то Филип де Витри. Мензурална нотация ше зоз „чарнима” (14. вик) и „билима” квадрациками мензуралней нотациї (15., 16. вик) барз розвивала. Тота компонента записованя ше з початку 17. вику богато усовершела и применьовала у музики.

Композитор и музични теоретичар, Франко зоз Келна, коло 1280. року потолковал постояци правила мензуралней нотациї и кодификовал систем ритмичней нотациї у своїм дїлу *Уметносц мерлївей музики* (“*The Art of Measurable Music*”), у хторим длужина ноти означена зоз свою форму. Нотни глави були правоугласти, квадратни лєбо ромбоидни.Тот систем преширени у цеку епохи Арс новей у 14. вику.

Под час  ренесанси композиторе додаваю кратши нотни тирваня зоз пополньованьом (почарньованьом) нотних главох. Концом 16. веку, a поготов познєйше у 17. вику квадратни и ромбоидни форми нотох заменєни зоз округлима нотнима главами хтори ше и нєшка хасную у записованю нотох.

**Опатриц**

♦ Нота

♦ Нотна шия

♦ Тонски систем

## Референци


Катеґория:Музични термини
Йоаким Бики

**Йоаким Бики** (*26. юний 1939—†7. марец 2024), єден зоз сновательох кулского Руского културно-уметнїцкого дружтва *Др Гавриїл Костельник* и його длугорочни предсидатель.

## Биоґрафия

Йоаким Бики ше народзел 26. юния 1939. року на салашу при Руским Керестуре од оца Якима и мацери Ирини як їх перше дзецко, а мал ище брата Янка и шестру Марию. До Основней школи ходзел на Косанчичу и у Р. Керестуре, штредню електротехнїчну школу закончел у Панчеве а потим и Висшу електротехнїчну школу у Суботици.
 
Роботни вик почал у фабрики *Истра* у Кули, а предлужел у Штреднєй електро-машинскей школи у Кули, а познєйше робел як наставнїк у Школи за образованє одроснутих при Роботнїцким универзитету.  Зоз фамелию ше преселєл до Кули дзе зоз супружества з Миру, а вец зоз Серафину, ма дзеци Снежану и Мирослава.

Роботу предлужел у подприємстве *Шветлосц* у Кули на месце директора, цо окончовал осем роки, а потим Йоаким Бики прешол за референта за инвестициї до *Електродистрибуциї* у Вербаше одкадз 1999. року пошол до пензиї.

Йоаким Бики у рускей заєднїци остал запаметани по тим же од початку 2000-тих рокох бул у ґрупи ентузиястох хтори ше намагали обновиц културни живот Руснацох у Кули.  Теди основане РКУД  *Др Гавриїл Костельник*. Нє бул перши, алє бул єден з найдлугорочнєйших предсидательох того Дружтва. Виберани бул на даскельо мандати прето же ше указал як добри орґанизатор, упарти и витирвали, вельки ентузияст у роботи з чим инспировал на векшу активносц и других членох Дружтва. Вєдно з Владом Бучком допринєсол же би ше обезпечело просториї за роботу Дружтва, а попри того Бики упарто робел на звекшованю членства и його подмладзованю, и на звекшаню числа активносцох и секцийох. 

Йоаким Бики шпивал у хлопскей шпивацкей ґрупи а, вєдно зоз супругу Серафину, активно шпивал и у мишаней шпивацкей жридловей ґрупи РКУД *Др Гавриїл Костельник*. У тих активносцох го остатнїх рокох онєможлївела чежка и длуга хорота.

Йоаким Бики ше упокоєл 7. марца 2024. року у своїм 85. року живота. Поховни є на городским теметове у Кули.

## Вонкашнї вязи

*  У Кули поховани Йоаким Бики, М. Афич, Рутенпрес, *ruskeslovo.com*, 12. марец 2024

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Кулянци
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:26. юний
Катеґория:Народзени 1939
Катеґория:7. марец
Катеґория:Умарли 2024
Партія Тиса

**Партия Пошани и Слободы** (мадярски: *Tisztelet és Szabadság Párt*), позната и як **Партія Тиса** (мадярски: *Tisza Párt*), є консервативна и центро-десна політична партія у Мадярщині, котра была основана у 2020. годині. Бързо здобыла на значіню, кідь ся до нєй приєднав бивши член партії Фідес, Петер Мадяр. 9. юнія 2024. года партія здобыла 7 посланїцькых мїст у Европскім Парламенті.

## Референци
Катеґория:Политика
Фідес

**Фидес – Мадярски граждански союз** (мадь: *Fidesz – Magyar Polgári Szövetség*), позната просто як *Фидес*, то конзервативна и правно-националистична политична партия у Мадярскей, хотра була основана у 1988. року, под меном Союз младих демократох (мадярски; *Fiatal Demokraták Szövetsége*). Здобула значну популарносц под час лидерстства Виктора Орбана, хтори и єй предсидатель од 1993. року. Фидес домиує у мадярскей политики од 2010. року, здобиваюци векшину гласох на парламентарних виберанкох у 2010, 2014, 2018 и 2022 року.

## Референци
Катеґория:Политика
Нотна заставка

**Нотна заставка** (ит. *Cod(att)a*, франц. *crochet* (*de la note*), анґл. *flag, tail*, нєм. *Notenfahne*)  попри нотней глави и нотней шиї, то треца часц ноти  хтора ше додава починаюци од осмини ноти и меншим нотним вредносцом (шеснастина, трицецдвойка итд).

Приказ систематичного зменшованя нотних вредносцох.

Додаванє єдней заствки на нотну шию започина зоз осминску нотну вредносцу, два заставки достава шеснастинска нотна вредносц, три заставки трицецдвоїна ноти, штири шейдзешатштварцина ноти, итд.:

## Правилне писанє нотней заставки
Нотна заставка ше пише зоз правого боку на концу нотней шиї.[3] 

Пише ше:

♦ **Надолу**     кед нотна шия обрацена/записана нагоре.

♦ **Нагоре**         кед нотна шия обрацена надолу.

## Ґрупованє розличних нотних вредносцох
У сучасней нотациї, заменка за заставки то **ребро** (ридше мено **''греда'')** за скапчованє нотних вредносцох. Число реброх хтори скапчую ноти, одвитую числу заставкох. Єдена заставка – єдно ребро, два заставки – два ребра, итд. 
Oпатриц приклади: =              
  =  

 

Першенствено пре преглядносц и швидше писанє вецей нотох, скапчуєме их т.є. ґрупуєме зоз такв. смужку-ребром лєбо (з греду). 

Илустрация скапчаних нотох з ребром:  
 
**Опатриц**

* Нота  
* Нотна глава
* Нотна шия
* Тонски систем

## Вонкашня вяза
* Записивање музике. Музички знаци. Ноте bebicamusiceducation.wordpress.com
* МУЗИЧКА ПИСМЕНОСТ scribd.com

## Референци
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музични термини
Кормань-деска

Кормань-деска – табла плуга (мадь. *коrmanу deszka*, серб. *даска плуга*). Талпа плуга на себе мала прикруцене ораче желєзо. Воно направене зоз твардого желєза и мушело буц барз оштре, бо праве воно орало жем. Ґу талпи, и ґу глави плуга, над самим орачим желєзом, ковач прикруцовал кормань-деску. Вона лята зоз получелїку. Кормань-деска була скривена так же би на прави бок руцала глїну хтору ораче желєзо виорало, та за плугом оставала бразда. Опрез орачого желєза, на градзель, ковач кладол оков до хторого ше заглобело чересло. Чересло то желєзо хторе на сподку, там дзе уходзело до жеми, було оштре. Чересло ишло опрез орачого желєза и парало му ярчок у твардей жеми. Воно на тот способ чувало желєзо же би ше нє так швидко витупело, а медзи иншим виорйовало тварди груди, каменя, або заостати копачи. Без чересла нє мож було орац. Кед ше цагало цвиклу, вец ше зоз плуга знїмало ораче желєзо и кормань-деску, а на їх место ше кладло лєм саме чересло. На градзель, опрез чересла, ковач кладол квачки за патинґи (патинґи то ланци хтори повязовали градзель зоз колєсками плуга). На сам конєц градзеля, там дзе вон уходзи до колєскох, ковач кладол оков. Тот оков чувал градзель же би ше му древо нє так поєдло кед чухало до желєза. Оков на верху мал квачку, зоз хтору ше го капчало за колєска же би нє випаднул зоз нїх. Оков, як и сам градзель, предзиравени на вецей местох, так же квачку мож було ухпац далєй або блїжей ґу концу градзеля. Зоз тим прекладаньом плуг могол орац глїбше, або плїтше. То шицко цо ковач мал од оковох и желєжива положиц на градзель плуга.

Познєйше за кормань-деску прилапена назва табла.

Кормань деска ошпивана у народней шпиванки: *Зламала ше кормань деска,* и такп. нєт Руснака хтори нє чул лєбо нє зна тоту шпиванку шпивац. 

::„Зламала ше кормань деска

::нє пойдземе орац нєшка,

::анї нєшка анї ютре

::поореме напоютре.”

## Литература

* Наташа Фа Холошняй, Колєсарске ремесло, Терминолоґия, *Studia Ruthenica* 19/2014, б.  101-102

## Вонкашнї вязи
Музикованє

**Музикованє** (франц. *faire de la musique*, анґл. *music-making*) значи крашнє, ясне, виражайне виводзенє музичного дїла, точне и виродостойне толкованє композиторовей задумки и епохи хторей дїло припада, зоз своїм особним дожицом (емотивним набойом) хтори треба пренєсц на слухателя односно публику.

## Условия за добре музкованє
Tалант и музикалносц першенствено значни за добре музикованє. Тиж и смисел за красне и миру, алє и музичне образованє а тиж треба мац аналитични дух и приступ спрам композициї хтору ше виводзи.

## Приблїжне толкованє поняца
Кед ше поровна зоз подобову уметносцу, точно одграни нотни текст бул би лєм малюнок - скица, а саме музикованє лєбо музицированє би творело *комплетни уметнїцки малюнок* зоз шицкима єй ефектами-чувства простору, дожицом фарбох (тембр), шветлосци и циньох. 

Поняце музикованє узко вязане за шлїдуюци термини: артикулация, фразированє, уметнїк, соло, солиста, та и за термини музичар-виводзач, интерпретатор (шпивач, инструменталиста-гудак).

## Як ше практикує музикованє
Потребно знац, чувствовац и замерковац:

* Цо положиц, класц до першого плану,

* цо до другого лєбо трецого;

* хтори то музични цалосци у композициї - фрази,

* цо потребно видвоїц,

* дзе и цо наглашиц,

* дзе пошвидшац  (аґоґика),

* дзе спомлашиц;

* дзе поглашнїц,

* дзе уцихнуц итд.

Значи, треба направиц план активносци у цеку виводзеня композициї, т. є. потребно тото шицко себе „виприповедац,” алє аж кед ше звлада цалу композицию, дїло так як є написане зоз нотами.

То би практично так випатрало, запитайце ше: як жадам одграц тоту композицию? — отадз почнєм широко и розшпивано, ту наглашим тот тон, лєбо визначим ґрупу тонох; почнєм зоз таку динамику, а ту одграєм крешендо (поступно поглашнїм) на концу диминуендо, значи уцихнєм и спомалшим темпо итд.

Таке  роздумане планованє виводзеня музичного дїла треба поробиц дасекльо раз, у цеку даскелїх дньох пред наступ, док ше нє здобує сиґурносц же баш так жадаце и же так треба одграц- музиковац, же тота виприповедана идея постала вашо власнїцство.

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Музични термини
Мендиґовдал

**Мендиґовдали**, мн. (серб. помоћнице, мадь. vendégoldal, у Коцуре ше хаснує форму мендиґолдал хтора блїзша мадярскому жридлу – meddig az óldal) - помоцни бочни древа на парастским кочу хтори ше кладзе крижно на драбинки коча. То як преширени рам на запрагним кочу за превоженє кукуричанки, слами, шена, снопох жита, бетелїни и под. 

На валалє було найвецей роботни кочи, а такповесц кажде обисце мало голєм єден коч, бо ше без нього, як превозки, нє могли окончовац нїяки парастски роботи. На кочу ше превожело на польо и з поля шицко цо требало. Вожело ше польопривредни орудия (плуг, ролю, брану, дерлячу), зоз дому ше на кочу вожело гной на польо. Зоз поля ше дому вожело шицко цо зродзело (кукурица, кукуричанка, жито, шено, цвикла и др.). 

Кед ше вожело кукуричанку, шено, або дацо подобне, вец ше зоз нього на кочу наскладало вельке брадло же би ше цо вецей месцело и же би мож було цо вецей нараз превезц. Так ше шено накладло до коча кельо ше месцело „до драбин“, а потим ше на драбинки кладло древа же би ше кочу звекшало поверхносц. То ше робело так же ше крижом прейґ драбинкох кладло два або три „крижни древа“, хтори були длугши як драбинки и стирчали зоз каждого боку коча коло метер и пол. На тоти крижни древа, односно на їх конци хтори стирчали з коча, положело ше два длугоки древа, „мендиґовдали“, так же стали паралелно зоз драбинками коча. На крижни древа и на мендиґовдали мож було далєй складац високе брадло.

## Литература

* Наташа Фа Холошняй, *Колєсарске ремесло*, Терминолоґия, *Studia Ruthenica* 19/2014, б. 
78-79

## Вонкашнї вязи

* Rečnik bačkih bunjevaca tripod.com

*  čatlov, Vikirečik, sr.wiktionary.org
Космачки

**Космачки** (лат. *Ribes uva-crispa*) то файта овоци зоз роду рибизлох (*Ribes*). 

## Опис рошлїни
Космачки рошню як черяк висини 1–3 m.Стебло ма цернє и тризубкасти по пейцзубкасти лїсца хтори зоз стебла рошню раз єдно раз друге. Квитки дзвонасти, маю по пейц лїсточка, поєдинєчни су, лєбо у ґрупох по три квитки. Плоди космачки векши од бобкох других файтох рибизлох, желєнкаво-жовти су, лєбо целово. Квитки и плоди маю по себе мохотки, алє єст и файти зоз гладку лупку (еґзокарпом). Смак плодох сладко-кваскави. 

Животни вик рошлїни у просеку 15 роки, почина давац плоди после другого рока, а полну родносц ма медзи 5. и 8. роком. Витримовна є на нїзки температури и може витримац по  -25 °C, алє нє одвитую єй високи лєтни температури хтори можу очкодовац лїсце. 

Ма вельо провитамину А, пиридоксину, биотину 9 и витамину Ц. Зоз минералох ту манґан, маґнезий, калий, цинк и силиций.

## Ґалерия


Файл:Stachelbeeren.jpg|Космачки
Файл:Rodalben-Garten-120-Stachelbeeren-2006-gje.jpg
Файл:Ribes uva-crispa 130405.jpg|Квети космачково
Файл:Ribes uva-crispa4 ies.jpg|Космачково лїсце
Файл:Lietuviški agrastai.JPG
Файл:Ribes grossularia kpjas.jpg
Файл:Ribes grossularia a1.JPG


## Вонкашнї вязи

*   Инфо о космачки на вебсайту Plants For A Future
*   Назви и фотоґрафиї космачки на Викиодлоги

## Референци

Катеґория:Рошлїни
Цеменко

**Цеменко** (серб. темењача, всл. cemeňe; наша форма то деминутив од цеме або цеменє, а то общеславянске, од праслав. temę) – дзецинска хорота на глави: Цеменко то таке як храста на цеменю, жовкавей фарби. Точнєйше, то масц зоз глави и парплї, риня. Настава од студньовей, тупей води, та прето мацери зберали дижджовку, бо вона нє залої власи. Цеменко мали углавним лєм малючки дзеци, нєдопатрени беби, алє тота храста знала вироснуц и на глави векших дзецох.

Цеменко то себорични дерматис верху глави. Зявює ше як масни жовкави насклади на цеменю глави, окреме на часци дзе рошню власи. То анї нє инфекция, анї нє алерґия. Погришно ше трима же цеменко настава як резултат подлей гиґиєни. До зявеня цеменка приходзи пре змоцнєне вилучованє лойних шлїжнїкох.

**Лїченє** – Порядне купанє и змиванє власох з одвитуюцим шампоном. После купаня з ручнїком осушиц цемено и зачесац. Кед цеменко залапело грубшу и векшу поверхносц дзецинскей главки, тоту часц мож намачац з олєйом за беби.

У векшини случайох цеменко ше поцагнє у першим року дзецкового живота, кед престава змоцнєне вилучованє лойних шлїжнїкох, понеже гормони хтори го спричинєли поступнє капу з орґанизма.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 687

## Вонкашнї вязи

* Karin Vasić, Šta je temenjača i kako je se rešiti?vebsajt  doktok.rs, 28. april 2021.

* Šta je temenjača? vebsajt newmed.rs

* Temenjača kod starijih: Seboroični dermatitis glave: uzroci i lečenje. vebsajt minutzamene.com

Жридла на хторих дознаце Вецей о цеменку.
Церковна порта

**Церковну порту**, попри святого храму и теметова, тиж учишлюєме до святого места.

Церковна порта то оградзени простор на хторим справени святи храм. Порта свою святосц достава на першим месце од святого храму, алє и прето же ше у порти окончую рижни богослужебни роботи, понайвецей литиї (процесиї).

Же ше окремносц и святосц придава церковней порти видно уж з поступкох яки предходза и самому будованю св. храму. Дзень пред поставяньом угелного каменю новей церкви, на розчисцени простор, дзе ше ма будовац церкву, там дзе предвидзени св. Пристол, утвердзує ше високи древени криж. Тот криж, знак Исуса Христа и знак каждого християна, уж надпомина вельку святосц будуцого храму, алє и святосц простору на хторим будуци храм будзе справени. На сам дзень поставяня „угелного каменю” першираз до порти ступа лития (процесия).

Владика або перши священїк хторого за тото владика окреме овласци, вєдно зоз другима священїками, дияконами, поддияконами, дзияцми, швичкарами з кадилом и швецену воду, святочно уходза до порти, иду по поставени криж и над ''Євангелию'' на столє почина благословенє и поставянє першого каменя основи церкви. 

Церковна порта, медзитим, свойо значенє и святосц достава аж теди кед св. храм збудовани, пошвецени и придати на служенє. 

При самим пошвецаню св. храму церковна порта уключена до того чину. З тей нагоди, у новей церкви ше служи саночне, або голєм утриня, а потим у порти пред уходнима дзверми почина пошвецанє св. храму. Док дзияк чита Псалм 50-ти, владика або священїк хторого вон овласци обиходзи церкву и пошвеца мури церковни.

То перша лития по порти, коло св. храму, хтора ше вец будзе отримовац кажди рок на „обновенє храму” т.є. на Кирбай.

Порта нє служи лєм за тоту литию. У порти ше окончує и часц и лития Воскресней утринї — найкрасшого богослуженя — Исусового воскресеня. У порти ше окончує и славне швеценє паски.

Даґдзе ше у церковней порти находзи и студня з воду, та ше на Богоявлєнє и воду швецело зоз литию у порти.

У периодзе коло пейдзешатих рокох 20. вику, кед були забранєни литиї по местох и польох, на Дзуря ше жито тиж швецело у порти. 

Пре таку вельку и важну улогу порти у вирским живоце християнох, тот простор ма буц найушоренши и найукрашенши простор у населєним месце. 

## Литература

* *Дзвони*, християнски часопис, число 7 – 8 (юлий – авґуст) 2002 рок, „Упознай свой обряд ‒ Ище о святих местох ”, Протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй
Катеґория:Релиґия
Катеґория:Святи храм
Сережань

**Сережанє** (од мадь. sereg, нєм. Serezaner, горв. serežani, серб. сережани до руского язика слово вошло прейґ сербского) – жандар, чувар у Австро-Угорскей. Сережанє були єдинка габзбурґскей воєней полициї у Лики, Горватска воєна країна. Мено виведзене од Сараценох (лат. Saraceni, стгреч. Σαρακηνοί восточни людзе), номадского племена Бедуїнох, хторе жило коло гранїци Сириї. Сарацени була обща назва за арабских муслиманох медзи християнскима писателями у штреднїм вику. Значенє термина ше з часом меняло: гречески и латински писателє хасновали тот термин за людзох цо жию у пустиньских обласцох нєдалєко од римскей провинциї Арабиї. По 12. вик Сарацен постава синоним за муслимана. У крижарских войнох тот термин ше вязало за Туркох муслиманох хтори успишнє войовали процив крижарох. Нєшка тото слово означує жительох у шатрох.

Як нєреґуларна єдинка, сережанє ношели народне облєчиво, а нє воєни униформи. У шлїдуюцим вику, кажди полк мал по єден оддїл сережанох, на чиїм чолє бул обербаша або гарамбаша (нареднїк), даскельме унтербашове и вицебашове. Орґанизовали гранїчни патроли ґу Босней, окреме на чежким терену, и сперали упадованє розбойнїкох. Вимагало ше од нїх барз добре познаванє териториї, добре цильованє и буц нєпреривно под оружийом. Тиж так, сережанє отримовали явни порядок и закон у обласци свойого полку. Було и конїцки сережански єдинки хтори служели як провадзенє високим официром погранїчних полкох, сполньовали нагли розкази и окончовали окремни патролни длужносци.

Сережански єдинки установени после Карловскей догварки (1699). Сережань мал и воєни и полицийни длужносци. Члени нє були плацени, алє були ошлєбодзени плациц порциї.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 466

## Вонкашнї вязи

* Drago Roksandić, https://www.google.com/search?q=sere%C5%BEanj&rlz=1C1CHZN_enRS963RS963&oq=&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCQgCECMYJxjqAjIJCAAQIxgnGOoCMgkIARAjGCcY6gIyCQgCEC Vojna Hrvatska; La Croatie Militaire, Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu, PDF

* https://en.wikipedia.org/wiki/Seressaner  Seressaner, Википедия на анґлийским язику, en.wikipedia.org
Катеґория:Занїманє
Спортске дружтво Русин Миклошевци

**Спортске дружтво Русин** то спортске дружтво зоз Миклошевцох у Вуковарско-сримскей жупаниї. 
Основане є 1933. року. То спортске дружтво националней меншини Руснацох у Горватскей.
У рамикох СД Русин еґзистує фодбалски тим, як и клуби за столни тенис, штреляцтво и шах.
З нагоди 70-рочнїци роботи  спортского дружтва СД Русин  видало кнїжку о себе, автор бул Дюра Лїкар зоз Миклошевцох.

## Фодбалски клуб
 
Фодбалски клуб Русин реактивовани у Републики Горватскей 2001. року. У сезони 2003/04.  освоєл  перше место у 3. ЖНЛ а после  сезони 2004/05. престал буц  активни. 
Од сезони 2017/18  ознов активована сениорска екипа та ше почали змаганя од найнїзшого ранґу, односно од  3. ЖНЛ  Вуковарско-сримскей НС Вуковар.

## Вонкашнї жридла

* Croatia 2019/20 - Seventh Level (3rd county leagues). rsssf.com. Pristupljeno 19. svibnja 2021. 

* III. ŽNL Vukovar, 2020./2021. - Proljeće, Seniori, rezultati 18. kola (PDF). Županijski nogometni savez vukovarsko-srijemski. 16. svibnja 2021. Inačica izvorne stranice arhivirana 19. svibnja 2021. Pristupljeno 19. svibnja 2021. 

* 70 роки Спортского дружтва “Русин”, СД Русин (Миклошевци) 

* ŽNS Vukovarsko-srijemske županije: Propozicije natjecanja za sezonu 2017./18.  Arhivirana inačica izvorne stranice od 7. kolovoza 2017. (Wayback Machine), pristupljeno 7. kolovoza 2017. godine
Катеґория:Руснаци у Горватскей
Катеґория:Спортски дружтва Руснацох
Ружанєц

**Ружанєц** (всл. ružaňec, поль. różaniec, рсй. рожанец, горв. krunica або ružarij, преложене латинске rosarium, а тото виведзене од rosa „ружа“) -  молитва хтору модля на пацеркох петнац особи хтори творя такв. ружанцов венєц. Ружанєц ше ище вола пацерки. Члени ружанцового венцу ше модля у дачиїм обисцу, а може ше модлїц и кажди член сам дома. У чаше медзи двома войнами у Керестуре було 180-200 ружанцово венци, а кажди мал 15 членох. Началнїца ше старала же би венєц вше бул полни.

Походзенє мена – Слово ружанєц уведол доминиканєц з Констанци: у його чаше бул обичай медзи залюбенима даровац єдно другому венєц ружох. Тото го наведло на идею виплєсц венєц зоз 150 ружох Пречистей Дїви Мариї, та так настало слово ружанєц. 

Опис молитви – Ружанєц ше состої з даскелїх молитвох под назву Богородице Дїво. На початку каждих дзешец Богородице Дїво уклада ше Оченаш, хтори молитву дзелї на дзешатки, после хторих ше вигваря Слава Оцу. Ружанєц ма пейц дзешатки. Зложени є з 15 таїнствох, хтори подзелєни на три єднаки часци, т.є. на три тематски круги, хтори облапяю Исусов живот и так ше на фундаменту библийних текстох роздумує о радосних, страсних и славних таїнствох.

Радосни таїнства тоти: 1. Як Пречиста Дїва Мария Господа нашого Исуса Христа од Духа святого зачала; 2. Як Пречиста Дїва Мария посищающи Єлисавету, Господа Исуса Христа во утроби ношела; 3. Як Пречиста Дїва Мария Господа Исуса Христа породзела; 4. Як Пречиста Дїва Мария Господа Исуса Христа до храму принєсла; 5. Як Пречиста Дїва Мария Господа Исуса Христа у храму нашла;

Страсни таїнства тоти: 1. Як ше Господь Исус Христос кирвавим знойом зноєл; 2. Як Господа Исуса Христа бичовали; 3. Як Господа Исуса Христа з церньом овинчали; 4. Як Господь Исус Христос ношел криж; 5. Як Господь Исус Христос бул розопяти; 

Славни таїнства тоти: 1. Як Господь Исус Христос воскрес; 2. Як ше Господь Исус Христос вознєс на нєбо; 3. Як Господь Исус Христос послал Духа святого; 4. Як Господь Исус Христос Пречисту Дїву на нєбо вжал; 5. Як Господь Исус Христос Пречисту Дїву Марию на нєбе окоруновал.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 448

* Отче наш, Молитвенїк, Руски Керестур 1970, б. 42-45

* Depolo, Luka. 1993. Kako moliti krunicu. Nadbiskupski duhovni stol; Glas Koncila. Zagreb.

## Вонкашнї вязи

* [ Krunica (molitva).](https://sh.wikipedia.org/wiki/Krunica_(molitva)) srpskohrvatska Vikipedija, sh.wikipedia.org, 18. juni 2011.
Катеґория:Релиґия
Бакшиш

**Бакшиш** (слово превжате з турского язика) найчастейше мале количество пенєжу хтори ше як знак подзековносци або як награду дава дакому за квалитетно окончену услугу. Треба го розликовац од мита, дзе ше звичайно дава векше количество пенєжу, а обчекує ше услугу хтора процивзаконїта. У рижних жемох бакшиш ше дава конобаром, таксистом, ношачом, персоналу по готелох и под. У готелох на югу Европи, бакшиш ше нє дава директно особи, алє ше го зохабя на столє. У велїх културох бакшиш ше подрозумює, алє ше у даєдних азийских готелох трима за увреду. Медзитим, бакшиш призвичаєни у готелох дзе єст иножемних туристох. На Тайвану бакшиш уж ураховани до цени и виноши 10% вредносци. Исте и у Румуниї (у ресторанох и за услуги таксия, а подобне и у Боливиї, дзе ше як пристойне трима 5% цалей цени. У Зєдинєним Кральовстве муштерия може одбиц плациц ураховани бакшиш кед трима же услуга нє одвитуюца. Интересантне же у Квебеку и Онтарию давателє роботи маю право дац менши плаци занятим за хторих ше очекує же буду доставац бакшиш. У Австралиї, бакшиш у казинох ше нє практикує, бо ше го повязує з подплацованьом, цо и реґуловане зоз законом яки важи у Тасманиї. 

## Правила за даванє
Понежє єст иншаки правила у рижних културох, фаховци пробовали дац даяки общи правила хтори буду важиц у найвекшим чишлє случайох. У Европи ше препоручує же би бакшиш бул од 5 та по 15% цалей цени, окреме кед ше роби о драгших ресторанох. За такси-услуги тота вредносц коло 10%, а за ношачох у готелох ше як пристойне трима евро по ташки. Єден евро ше дава и за орґанизацию превоженя або резервацию у даяким ресторанє. Медзитим, окремни вимаганя ше наградзує и зоз 15 еврами. Совити ше за обиходзеня у готелох плаци лєм з подзековносцу. У Японє бакшиш увредлїви, алє нє и у Китаю дзе ше очекує голєм 3% цалей цени. Напроцив, китайски таксисти нє очекую бакшиш, алє тоти у Гонґконґу гей. У ЗАД, велькосц бакшишу варирує од места до места. У векших варошох, як цо Нюйорк очековани бакшиш виноши 15% цени, док по менших местох досц дац и дробни. Тиж так, висину бакшишу одредзує и екслузивносц самей услуги. У скромнєйших готелох, бакшиш за ношача виноши долар по ташки, алє у драгших, цена ше руша од 2,5 долари та и вецей, кед ташка чежша. Заключенє фаховцох таке же найчастейше лєпше зохабиц дацо як нїч.  

## Референци


Катеґория:Погосцительство
Теметов

**Теметов** то простор дзе ше хова умартих. Першобутно теметови були змесцени коло святих храмох, а познєйше на окраїскох населєних местох. Попри святого храму и церковней порти, теметов тиж святе место.

Одношенє, односно почитованє людзох ґу умартим манифестує ше през випатрунок надгробних памятнїкох, алє и самого теметова. Познаванє теметова важне за виучованє розличних културох (окреме старших) и уметнїцких стилох.

Почитованє и пошвецанє местох дзе ше хова умартих замерковани ище у каменим чаше. Окремну повагу умартим особом и местом дзе ше их хова давали ище стари Єгиптянє, хтори попри покойних, до гроба кладли и драгоцини предмети як цо то злато, стрибло и рижни прикраски. Попри того, ґу умартому кладли и рижни предмети зоз каждодньового живота, понеже верели до живота по шмерци. Єгипетски гроби були розкошни, окреме пирамиди до хторих ше ховало фараонох.

## Етимолоґия

Анґлийске слово cemetery (од греческого κοιμητήριον, „место за спанє”) наводзи на оградзене место — теметов.

## Типи теметовох

**Городски теметов** ше находзи у населєним месце. Вчасни городски теметови були змесцени коло святого храму, алє после одредзеного часу настала потреба одредзиц простор за хованє на другим месце. Таки теметови були нєздрави, бо при отвераню крипти требало и вилуфтирац. Зоз розкладаньом цела ше ошлєбодзую бактериї и вируси хтори можу спричинїц наставанє рижних хоротох, а тиж так велї теметови були над под'жемнима водами, а о тим ше нє водзело рахунку. Попри того, сучасни способи хованя оможлївюю ошлєбодзованє арсену, формалдегиду и желєза (балзамованє цела). Лади (труни) можу ошлєбодзиц арсен (хтори ше хаснує за защиту древа), формалдегид (состойна часц лаґох и средствох за затиканє розпуклїнох у древе) и токсичних металох як цо то бакар, олово и цинк (зоз ручкох).

Пановало думанє же ше мегки часци цела розпадню за коло 25 роки, а хаснованє єдного места за шлїдуюце хованє оможлївює нєпреривни пенєжни приход так же теметови вше крашнє попораєни. То ше нє случує вшадзи, велї теметови запущени, дом су рижним животиньом, птицом и рошлїном хтори нє мож видзиц индзей.

**Валаски теметов** ше першенствено правело коло церкви, а познєйше пре нєдостаток простору за хованя мушело ше пренайсц одвитуюце место. То було звичайно на окраїску валала, дзе було надосц и тунєй жеми. Перши таки теметов обдумал Кристофер Рен у Анґлиї, 1711. року. Вон ше закладал за ушорени теметови зоз дражками и желєнїдлом.

**Теметов на желєней поверхносци** ше звичайно состої зоз меншого числа гробох окружених зоз квецом и древами.

**Почитац:**

:• Керестурски теметови

## Литература

* Дзвони, християнски часопис, число 3, марец 2009. рок, бок 12.

## Референци

Катеґория:Култура
Єлисавета Славка Рогаль

**Єлисавета Славка Рогаль** (*17. април 1927—†9. новембер 1999) учителька, єдна з доаєнох сримскей рускей просвити

## Биоґрафия
Єлисавета Славка Будински народзена 17. априла 1927. року у Руским Керестуре. Оцец Янко Будински и мац Ана нар. Павлович. Славка мала шестру Єлену. До основней школи ходзела у Руским Керестуре, а до Учительскей школи ходзела у Зомборе и закончела ю 1947. року.

Славка Рогальова свойо перши роки учительскей роботи препровадзела у руских штредкох: у Дюрдьове, Коцуре, Вербаше и Руским Керестуре.

Єлисавета Славка Будински ше 1951. року повинчала зоз учительом Владимиром Рогальом зоз Соту. У малженстве мали сина Владимира и дзивку Надежду.

Славка зоз супругом Владимирома 1954. року прешла робиц до Сриму. Жили у Бикичу дзе Славка робела як учителька, а єй супруг Владимир Рогаль бул єден час учитель у Беркасове, а потим у своїм родзеним месце Соту. 

До Шиду ше преселєли 1. септембра 1962. року дзе учителька Славка робела, по одход до пензиї 1. септембра 1982. року, у Основней школи Филип Вишнїч.  

Коло педаґоґийней роботи, учителька Славка учела, як сербски так и руски дзеци ґлумиц, рецитовац, танцовац. Виведла велї ґенерациї школярох хтори ше єй здогадую и паметаю ю по крашнє виповедзеним и наученим слове, по коректней воспитно-педаґоґийней роботи и справованю як правей народней учительки. 

Учителька Славка Рогальова була, вєдно з учительку Ксению Сенку Саламунову и учителями Меланию и Васильом Мудрого зоз Шиду и учительку Марию Марчу Ракичову зоз Бачинцох, медзи доаєнами сримскей рускей просвити, госц-учашнїк на 1. сретнуцу руских школох, отриманим 4. юния 1994. року у Бачинцох.

Єлисавета Славка Рогаль умарла 9. новембра 1999. року у Шидзе. Похована є нa Городским теметове у Шидзе.

## Ґалерия

Файл:Vladimir i Slavka Rohalj.jpg|Славка и Владимир Рогаль зоз школярами


## Литература
* Василь Мудри – Янко Саламон: Прилоги ґу историї рускей школи у Шидзе, *Studia Ruthenica* ч. 3, Дружтво за руски язик и литературу, Нови Сад, 1992-1993, 208-268;
* Василь Мудри: З нагоди означованя 70-рочнїци народзеня Владимира Рогаля (1925-1984-1995), *Studia Ruthenica* ч. 5, Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 1996-1997, 121-123.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Учителє
Катеґория:Народзени 1927
Катеґория:Умарли 1999
Катеґория:17. април
Катеґория:9. новембер