open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пост

**Пост** (общеславянске: всл. *post*; слц. *post*; стсл. *постъ*; од д.в. нєм. *fasto* (нєм. *Fasten*), а то од лат. *Fastus*) - стримованє од масного єдзеня; час док тирва стримованє.

## Походзенє поста
 
:– Як фундаментователя християнского подвигу трима ше Исуса Христа, хтори пред викупеньом людского роду тримал длуготирваци подполни пост.

:– Мойсей после подполного посту хтори тримал штерацец днї, приял од Бога плочи зоз Дзешец заповидами.

:– Пророк Самуїло бул плод поста: його мац посцела и модлєла ше най єй Бог подарує сина.
:– Вельки юнак Самсон посцел и прето постал нєпобидими.

:– Пророк Илия после посту воскреснул умарте дзецко.

:– Пророк Данило, хтори двацец днї нїч нє єдол анї нє пил, научел и лєвох посциц: гладни лєви го нє розтаргали бо му цело змоцнєло як камень.

:– Живот святого Йоана Крестителя бул нєпреривни пост.

:– Пост подзвигнул до трецого нєба и апостола Павла.

## Вельки рочни пости

* Вельки або Велькноцни пост = пост пред Вельку ноцу (почина на „чисти пондзелок” по Сиропусней нєдзелї и тирва 7 тижнї); 

* Крачунски пост =  предкрачунски пост, тирва 40 днї; 

* Петровски пост або Апостолски = пост пред шветом св. Петра и Павла, тирва коло 40 днї, завиши од датума кеди пада Велька ноц; 

* Пост по било = обовязує вирних же би кажди пияток у року (винїмок кед на пияток пада швето) тримали пост, т.є. же би нє єдли месо того дня; 

* Строги пост (наш старши вираз бул оштри пост) = пост кед ше нє є месо, вайца, млєко и млєчни продукти;

## Час посту — час пребаченя

Кажди рок нас Церква пририхтує до Пасхи Господнєй зоз 40 – дньовим периодом хтори ше вола пост, т.є. Пасхални пост.

Преход (Песах – Пасха) значи ошлєбодзенє Жидовского народу од вельорочного рабства у Єгипту, сцеканє або 40-рочне путованє през пустиню и уходзенє до Обецаней жеми. То була борба зоз свою сцерпезлївосцу, витирвалосцу, нєприятелями, гладом и смядом, одреканьом... Церква нас поволує на таку 40 дньову борбу и путованє. У тей борби ше победзує грих, шицко тото цо терха нашому духовному ходу: навязаносци на материялни ствари, нєумереносц у єдзеню и напою, дробни розкоши и уживаня, еґоїзем и гордосц, гнїв, зависц, самодостатносц... Же би у нас умар „стари чловек” (хтори нє жиє по християнсих нормох), а воскреснул „нови чловек” (хтори жиє по заповидох Христових). Тота борба и путованє можу буц успишни кед пред постом єдни другим пребачиме. Без помиреня нашу молитву Господ нє чує, нашо дїла нїч нє вредза, церпенє и наш труд нє ма вредносц.

## Способи посценя:

Посц од зависци!

Посц од поверхового роздумованя! Посц од спреведаня!

**Посц зоз [[хлєб|хлєбом]] и воду!**

Посц од нєлюбезносци!

**Будз приязни ґу другим!**

Посц од огорченосци!

**И дзекуй за тото цо маш!...**

Теди пост принєше плоду.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 260.

* *Дзвони*, християнски часопис, марец 2002,бок 8. о. Радован Андрейко

* *Дзвони*, християнски часопис, фебруар - марец 2007,бок 8. о. Владислав Варґа

* *Дзвони*, християнски часопис, фебруар 2009,бок 3. о. Юлиян Рац

* *Дзвони*, християнски часопис, новембер 2014,бок 4.

## Вонкашня вязя

* Пост), сербска википедия, *sr.wikipedia*
Катеґория:Релиґия
Професор

**Професор** то особа хтора ше занїма зоз преподаваньом одредзеного предмета у штреднєй  школи, факултету лєбо на академиї. За преподаванє у штреднєй школи потребне условиє: закончени факултет и положени фахови испит хтори ше поклада после двох рокох отримованя настави у школи. Медзитим и после того професоре ше у континуитету усовершую прейґ семинарох, рижних преподаваньох хтори орґанизує Министерство образованя же би достали и отримовали лиценцу за роботу у настави. По Закону Р. Србиї и статуту школох о образованю, кажди професор после одредзеного часу и достаточних годзинох едукациї и усовершованя длужен покладац фахови испит за лиценцу.

За преподаваня на факултету лєбо академиї потребно  (найчастейше) ступень образованя доктор науки и одредзене число наукових роботох. 

## Напредованє
Универзитетска кариєра у Републики Сербиї звичайно почина зоз позицию асистента. *Асистент,* як цо сама назва гутори, асистує професорови лєбо преподавачови, окончує або помага при виводзеню вежбох, а дакеди отримує преподаваня под контролу професора. Асистент нє може оценьовац студентох, и нє муши мац докторат алє лєм маґистратуру, лєбо у новшим чаше титулу *мастер.*

За шлїдуюци уровень напредованя потребни докторат (винїмок у уметносцох дзе маґистериюм найвисши уровень. У дзепоєдних державох мож здобуц и у уметносци докторат). То *доцент* цо еквивалент званю *Assistant Professor*  зоз анґлийского  бешедного подручя. За розлику од асистента, доцентови допущене самостойно отримовац преподаваня, випитовац студентох, буц супервизор наукових роботох и тезох. Можлїве же ше на истим предмету случи же у истим чаше буду *рядови* лєбо позарядови *професор* и доцент. Теди  доцент у зависним положеню у одношеню на професора, алє ище вше є нєзависни, за розлику од асистента.

После  штирох, пейцох або вецей рокох (винїмки ридки) и значного  наукового доприношеня, доцент може буц вибрани за позарядового  професора  хтори еквивалент званю (*Associate Professor)* лєбо ревибраного званя доцента. Званє позарядового професора, нормално минимално потребне за вибор за *декана* факултета лєбо члена универзитетского совиту лєбо *ректора*. У процесу вибора позарядового професора, лєм члени Виборней ради, факултета хтори позарядови лєбо рядови професоре можу гласац.

После штирох лєбо пейцох рокох и значного наукового доприношеня, позарядови професор може буц ознова вибрани за исте званє лєбо може буц вибрани за найвисше академске званє на универзитету *рядови* – професор (*Full-professor)*. Позарядови професоре виключени од дальших процесох вибору.

Титула *емеритус* (*Emeritus*) требала би буц найчастейше доступна малочисленим професором зоз вельким визначним академским и науковим доприношеньом, як и шицким бувшим ректором.

## Вонкашня вяза

* [Шта значи професор](https://staznaci.com/profesor ) staznaci.com

* [Šta radi profesor](https://www.adorio.rs/zanimanje/professor ) adorio.rs

* [Profesor.](https://www.enciklopedija.hr/clanak/professor ) Hrvatska enciklopedija

## Референци

Катеґория:Професоре
Катеґория:Образованє
Катеґория:Високе образованє
Катеґория:Званя у образованю
Гольт

**Гольт** (серб. *јутро*; коцур. *голт*; укр. морг *поля*; поль. *мorga*, *mórg*; всл. *hold/holt*, слц. *jutro*; čes. *jitro*, од мадь. *hold*) – мера за поверхносц жеми, 5754,6 м2 або 1600 кв. вата. То 0,5754642 гектари або 0,80 ланци (1 ланц жеми то 7192 метери квадратни або 0,7192 гектари або 1,25 гольти), а то длужина парцели = 200 вата = 379,3 метери и ширини = 8 вата = 15,168 метери.

Гольт ше хаснує у жемох хтори були под Австроугорску, а часто ше го виєдначовало и волало дзень ораня. З меном „гольт“ було и други єдинки за поверхносц як цо: славонско-сримски гольт и вельки гольт.

У народзе ше и нєшка як меру за поверхносц хаснує слово гольт (у Дюрдьове – ланц, у Коцуре голт), алє урядово ше парцели жеми рахує у гектарох (гектар ма вредносц 100 ари, односно поверхносц квадрата чийо боки длугоки 100 метери; 100 ари або 0.01 km2).

## Фразеолоґия

Хто ма пейц гольти жеми, та и маґарца оженї (ода) – маєтного леґиня (маєтну дзивку) оженя (одаю) гоч є и нєдобри (нєдобра), нємудри (нємудра) и под.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика I*, А – Н, Нови Сад 2017, б. 273

## Вонкашнї вязи

*   Hektar,  Vikipedija na srpskohrvatskom jeziku, sh.wikipedia.org
* [ Јутро (површина)](https://sr.wikipedia.org/sr/%D0%88%D1%83%D1%82%D1%80%D0%BE_(%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0)#:~:text=1%20%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%20%D1%98%D1%83%D1%82%D1%80%D0%BE%20%3D%201600%20%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%85,%3D%208%20%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B8%20%3D%2015%2C168%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0.), Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
* [Ланац (површина), Википедија на српсаком језику](https://sr.wikipedia.org/sr/%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86_(%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0)#:~:text=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%98%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%83,%D0%BA%D0%BE%D1%98%D0%B5%20%D1%81%D1%83%20%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%20%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.),  sr.wikipedia.org
Катеґория:Мери за поверхносц
Полутон

**Полутон** (ст.греч. *ἡμιτόνιον*, лат. s*emitonium* франц. *Demi ton*, анґл. *ton*, анґл. *semitone*, ит. *semitono*, нєм. *Halbton*) представя найменши розмак медзи двoма сушеднима тонами.

Окрем полутона, часто ше хаснує и вираз цали тон (серб. цео степен). Два полутони даваю цали тон.

У музики восточних народох (поготов у Индиї) и у музичних фолклорох велїх народох наиходзиме и на менши розмак од полутона (1/4 тона) медзи двома сушеднима тонами; то *микротони*, *[[Микротонална музика|микроинтервали]]*.

## Розпорядок цалих и полутонох у C-dur скали
Розпорядок цалих и полутонох  у C-dur скали випатра так:

♦ ***цалитоново / цаликрочайово''' (цаликрок)'' рoзмаки находза ше медзи I-II,  II-III,  IV-V,  V-VI,  VI-VII ступньом, a

♦ ***полутoново / полукрочайово (***полукрокови***)*** розмаки находза ше медзи III-IV  и VII-VIII ступньом. 




:




Таки розпорядок цалих и полутонох находзи ше у диятонских скалох, односно у шицких дурских скалох зоз повисшовачками (♯) и знїжовачками (♭). Молски скали хторих єст три файти/типи маю иншаки розпорядох цалих и полутонох медзи ступнями, самим тим розлично и звуча.  

Полутон може буц;  

* ***диятонски*** ''полутон'' кед то природни розмак медзи сушеднима ступнями у скали (други тон з другим розличним меном од першого тона) напр.:   лєбо е-f,  h-c,  g - ''♯f = g-''fis,  g- ♭a = g-as итд.)
* ***хроматски*** ''полутон'' кед истоименни други тон повисшиме лєбо знїжиме ''напр.: '' лєбо c -♯c ''='' cis,  g-♭g = ges, d- #d = d-dis итд.

== Полутон як интервал ==



***Полутон**' (ст.греч.: *ἡμιτόνιον*, лат.: *semitonium*) мож дефиновац и як музични интервал єднаки половки цалого тона, односно два полутони творя цали тон. Полутон то найменши интервал у традицийней европскей музики. „Музично-теорийнo“ полутон, похопени як структурови елемент диятонских и хроматских скалох, нє може ше звесц на єдну математично-акустичну вредносц. Тото цо музичаре-теоретичаре у рижних епохох наволовали зоз словом „полутон“ то нє єдина вредносц, алє ґрупа розличних вредносцох-нумеричних вредносцох.

Проблем виучованя ,,велькосци полутона єден зоз найдискутованших теорийних трактатох о музики од антики по запровадзованє ровномирней темперованей системи (кед полутон страцел на значеню пре микротони).

## Литература

* Полутон Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 4. — С 370. — 976 бок.
*   A manual of harmony for use in music-schools and seminaries and for self-instruction, p. 165.Theodore Baker, trans. G. Schirmer.
* Haluska, Jan (2003). The Mathematical Theory of Tone Systems, p. xxiv. ISBN 0-8247-4714-3. Overtone semitone.

## Вонкашня вяза
 
* Полустепен дидактична писня,  youtube.com
* Šta je stepen i polustepen (1:55) Видео презентация (язик: сербски) youtube.com

## Референци


Катеґория:Музика
Катеґория:Музични термини
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музична нотация
Стреда

Стреда - треци дзень у тижню у складзе зоз стандардом ISO-8061, хтори ше находзи медзи вовторком и штвартком (слц. *streda*, поль. *środa*, укр. *середа*. Общеславянске слово, праслав. *serda*).

Кед ше нєдзелю вежнє за перши дзень тижня, дзень у штредку того тижня то стреда. Одвитуюце нємецке мено за стреду *Mittwoch* (дословно преложене – штредок тижня) од 10. вику, хторе заменєло першобутне мено: *Wodanstag*, яке стреда ношела спрам старого скандинавского бога Одина. У анґлийским ше и нєшка пове *Wednesday* (Одинов дзень).

Спрам Библиї, стреда то дзень кед Бог створел Слунко и Мешац.

Стреда тиж штредок звичайного роботного тижня од пондзелку до пиятку. Анґлийски идиом за стреду то горбати дзень, цо ше одноши на преходзенє прейґ горби (преходзенє прейґ штредку роботного тижня)

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 541.

## Вонкашнї вязи
* Matović, Miloš. „Како су дани у недељи добили називе”. *ciklopea.com.* 
*  „Ponedeljak najomraženiji, sreda najtragičniji dan”. *rtv.rs.* 
*  „Danas je Velika Sreda”. *rts.rs*. 
*  „Šta znači SREDA?”. *staznaci.com.* 
* De Graaf, Jack.  „22 Wacky Facts About Wednesday”. *thefactsite.com.* 
*  „Wednesday”. *etymonline.com.* 
* Hocken, Vigdis.  „Wednesday: Odin and Wodan's Day”. *timeanddate.com*.
* Среда, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org*
Катеґория:Стреда
Катеґория:Днї тижня
Штварток

**Штварток** - штварти дзеньу тижню хтори ше находзи медзи стреду и пиятком (всл. *štvartek* – исте; од штварти). При шорованю дньох у тижню за штварток ше, у бешеди з дзецми, пригваря: штварток – баба шиє парток.

По даєдних конвенцийох, штвартки у року одредзую чишлєнє тижньох: перши тидзень ше дефинує як тидзень хтори ма перши штварток у року итд.

У Зєдинєним Кральовстве, шицки ґенерални виберанки од 1935. року отримани штварток и то постала традиция, гоч нє законска обовязка - цо значи же ше виберанки можу отримац гоч хтори дзень, окрем соботи, нєдзелї, на Вилїю, Вельки (або Желени) штварток, Вельки пияток, на явни швета у гоч хторей часци Зєдинєного Кральовства и гоч хтори дзень предвидзени за явну подзековносц и жалосц. Пояшнєнє яке ше дзекеди дава за факт же штварток дзень за виберанки таке же вон бул, у векшини варошох, традиционални пиячни дзень, гоч ше тиж так зна же вибор ма практични предносци - резултати виберанкох ше знаю пияток, так же нова або постояца администрация ма викенд орґанизовац ше у пририхтованю за владу за пондзелок, перши дзень нового тижня после виберанкох.

### Фразеолоґия:

*Желєни штварток* – штварток пред Вельку ноцу:

То штварток у Вельким тижню пред вельконоцну нєдзелю. Тото швето пригадує Тайну вечеру.

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 411.

## Вонкашнї вязи

* Четвртак, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org*, 26. јул 2005.
* Недељковић, Миле. „Српски и словенски називи за дане у седмици”. *vidovdan.org.*
*
Катеґория:Штварток
Катеґория:Днї тижня
Гони

Гони мн. (серб *дуж*; укр. *гони* „стара народна мера за длужину, од 60 до 120 вата“; рсй. *гоны* (исте), рсй.диял. *гон* „розстоянє хторе орач преходзи нє обрацаюци з плугом“; ст.чес. hon „1. польска драга; 2. мера за жем (польо), коло 125 крочаї“; од кореня гон-, хторе маме у дїєсловох гонїц/гнац). 

Гони то розстоянє медзи двома дильовами у хотаре: 400 вата, одн. коло 800 м2: єдни, двої, трої итд. гони: Даґдзе гони длугши, а даґдзе кратши, завиши як далєко дильови єден од другого; гони жеми значи тиж и єдни гони: Баба Юла уж була гони жеми оддалєна од Керестура.

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 274

## Вонкашнї вязи

* Razne mere za površine zemljišta. vebsajt poljoinfo.com 

*  duž. sh.wiktionary.org
Катеґория:Мери за поверхносц жеми
Пондзелок

**Пондзелок** 1. перши дзень у тижню, хтори ше находзи медзи нєдзелю и вовторком:

Приклад: Нєшка пондзелок; 

:2. у функциї присловнїка:

Приклади: То було пондзелок. 

Вон пондзелок нє ходзи на роботу (од синтами по нєдзелї. Форма под (2) настала од акузативней синтаґми в пондзелок). 

Пондзелок, у ствари, перши дзень тижня у векшей часци Европи, Австралиї, часцох Африки и Южней Америки. У Азиї велї язики ше одноша на пондзелок як на дзень початку. Напр. пондзелок то xingqi yi на китайским, цо значи перши дзень у тижню.

У других часцох швета, пондзелок други дзень. То традиционални погляд у Канади и Зєдинєних Державох. 

Мено того дня у арабским, єрменским, ґрузийским, греческим, гебрейским и портуґалским язику ма значенє: други дзень.

Модерна култура звичайно патри на пондзелок як на початок роботного тижня, прето же типично пондзелок дзень кед ше одроснути врацаю на роботу, а дзеци до школи после викенду. Ту, медзитим, єст винїмки; у жемох Штреднього востоку початок роботного тижня звичайно собота (штварток и пияток ше швеци як викенд). У Изрїлу нєдзеля перши дзень роботного тижня. Пияток на поли роботни дзень, а пияток вечар и собота представяю Сабат.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – А, Нови Сад 2017, б. 235. 235.

## Вонкашнї вязи

*  Понедељак, Википедија на српском језику, *sr.wikipedia.org/sr-ec/*
Катеґория:Пондзелок
Катеґория:Днї тижня
Дюра Будински (музични редактор)

**Дюра Будински** (*14. фебруар 1961 - †20. януар 2025), музични редактор у Радио-телевизиї Войводини, мулти-инструменталиста, композитор.

## Биоґрафия
Дюра Будински народзени у Руским Керестуре, 14. фебруара 1961. року. Оцец Дюра и мац Амалия дзив. Белак. Дюра мал и брата Михала.

Фамелия Будински ше 1969. року преселєла зоз Руского Керестура до Ветернику. Дюра Будински закончел основну школу у ОШ *Михайло Пупин* у Ветернику, и предлужел школованє як кларинетиста у штреднєй музичней школи ''Исидор Баїч'' у Новим Садзе. После законченей штреднєй музичней школи, Дюра Будински уписал и закончел студиї кларинета у класи професора мр. Николи Срдичa на ''Академиї уметносцoх'' у Новим Садзе, департман за музику.

Уж на початку студийох Дюра Будински мал пар замерковани солистични наступи, наступал як штредньошколєц на Републичним фестивалу музичних школох и Републичним змаганю школярох и студентох музики тедишнєй Югославиї и на велїх змаганьох освойовал перши места.

Под час студийох Дюра Будински почал грац у Народним оркестру КУД *Максим Горки* у Новим Садзе. У другей часци студийох вон 1988. року почал робиц на месце музичного сотруднїка у РТ Нови Сад. У Радио Новим Садзе Дюра Будински робел вецей як 30 роки.

Дюра Будински ше оженєл зоз Ясну родз. Саламун. У малженстве мали двох синох, Бояна и Владимира. 

Уж под час штреднєй музичней школи Дюра Будински почал компоновац за фестивали *Червена ружа* и, познєйше, за *Ружову заградку* и у тей дїялносци посцигнул афирмацию цо потвердзела и 1 награда за забавну композицию *Вечарши мриї* на слова Мирона Канюха 1978. року.

Дюра Будински бул у своїм окруженю познати як винїмкови мулти-инструменталиста, композитор, аранжер и познаватель шицких музичних стилох и напрямох.

Дюра Будински ше упокоєл 20. януара 2025. року.

Поховани є на Новим теметове у Новим Садзе.

#### Дюра Будински компоновал композициї за тоти фестивали:

## Литература

* Упокоєл ше Дюра Будински (1961-2025), новини Руске слово, число 5 (4134), 31 януар 2025 бок 23.

## Вонкашнї вязи

*  Авторе музики, *Червена ружа 1962-2011, Том II*, Завод за културу войводянских Руснацох, Нови Сад, 2014., б. 468.

* Упокоєл ше Дюра Будински (1961-2025), РТВ / В. Вуячич, *Рутенпрес*, 21. януара 2025

Катеґория:Музични редакторе
Катеґория:Музичаре
Катеґория:Инструменталисти
Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Новосадянє
Катеґория:Композиторе
Катеґория:Народзени 1961
Катеґория:Умарли 2025
Катеґория:20. януар
Катеґория:14. фебруар
Набедренїк

**Набедренїк** и полїца то два облєчива, часц ризох, хтори ше облєка после поясу при полним облєканю (после стихару, епитрахилю и поясу).

То богослужебни предмети, ушити зоз ризового платна, обшити з ґалонами. 

Набедренїк ма форму ромба, а полїца квадрата. На штирох углох пришити китайки. На набедренїку на горнїм углє пришита з двома концами длугша шнурка, хтора ше преруцує прейґ плєца, так же вон виши под процивну пазуху. Шнурка на полїци пришита на двох горнїх углох, преруцує ше тиж прейґ плєца и виши под процивну пазуху. У штред набедренїка зоз златних нїткох вишити крижик, або голуб як символ Святого Духа.

Спочатку набедренїк и полїцу ношел лєм владика. Нєшка тоти предмети поряднє тиж ноши лєм владика, алє ше их дава и даєдним монахом висшого ранґу (архимандритом).

Як перша награда ‒ набедренїк, дава ше и даєдним священїком.

Набедренїк поряднє виши з правого боку, алє кед дахто ма право ношиц и набедренїк и полїцу, вец полїца виши на правим, а набедренїк на лївим боку. Набедренїк и полїца символично знача „меч духовни”, а тим цо их ноша нєпреривно надпоминаю же маю буц борци за витворйованє високих християнских идеалох. 

Тиж, як и при облєканю других ризох, та и при облєканю набедренїку и полїци модля ше, за тот чин, одредзени молитви.

## Литература

* *Дзвони*, християнски часопис, май 2003, Протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй
* о. др Роман Миз, *Церковно литурґийно литурґични лексикон*, бок 207, видавателє НВУ *Руске Слово,* Нови Сад  и грекокатолїцка парохия св. Петра и Павла,Нови Сад

## Вонкашня вяза

* Надбедреник sr.wikipedia.org
Катеґория:Релиґия
Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Богослужебне облєчиво
Фелон

**Мали фелон** то перша риза, ушита зоз ризового платна, надзива ше през главу и покрива перша, плєца и горню часц хрибта. Облєка ше го лєм раз при першим пошвецаню богослужителя. Символично означує же священослужитель бере на себе сладке ярмо богослуженя.

**Фелон** то остатня риза священїка. То облєчиво хторе покрива цале цело и шицки други облєчива. То плащ у форми копи хтори ма лєм на верху дзиру, през хтору ше надзива на главу. Понеже з таким фелоном барз очежани литурґийни дїйства, бо руки священїка були барз спутани, предок з часом скрацовани. Так нєшка фелон длугоки лєм зоз задку, а предок скрацени так же би руки покрил лєм по дланї. 

Фелон ше шиє зоз ризового платна. Платно би мало буц зоз крижиками, алє присутни и други мустри (дезени), дезен виновей лози и класки жита. 

Фарба фелону, як и шицких других облєчивох (ризох) священослужительох , може буц златна, жовта, била, стриберна, алє и червена, белава, желєна, чарна. То лєм основна фарба, на хторей орнаментика може буц иншакей фарби.

Окрем же ше шиє зоз ризового платна, по рубцох ше обшива з одвитуюцима ґалонами, а на хрибтовей часци обовязно ма буц крест (криж).

При облєканю фелону священїк модлї за тот чин одредзену молитву.

## Литература

* *Дзвони*, християнски часопис, април 2003, протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй

* *Дзвони*, християнски часопис, май 2003, протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй
* о. др Роман Миз, *Церковно литурґийно литурґични лексикон*, бок 294, видавателє НВУ *Руске Слово,* Нови Сад  и грекокатолїцка парохия св. Петра и Павла,Нови Сад

## Вонкашня вяза

* Felon sh.wikipedia.org

Катеґория:Релиґия
Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Богослужебне облєчиво
Вовторок

**Вовторок** -  други дзень у тижню хтори ше находзи медзи пондзелком и стреду (укр. *вівторок* - од акуз. словозлученя во + второк, хторе перше значело на вовторок (серб. у уторак), а вец ше почало хасновац як меновнїк. Першобутна назва другого дня у тижню була, значи, *второк*, а тей форми одвитує серб. *уторак*, слц. *utorok,* поль. *wtorek*, всл. v*torëk*. У народним язику найчастейше ше хаснує форму *вовуторок*, дакеди аж и *вогуторок*. Литературна форма вовторок. Свойо мено *вовторок* достал од старославянского слова *въторъ* цо значи други.

Вовторок звичайно дзень за виберанки у Зєдинєних Америцких Державох. Федерални виберанки ше отримує вовторок после першого пондзелку у новембре; тот датум установел закон зоз 1845. року за предсидательни виберанки (окреме за вибор Виберанквого колеґиюму), а преширени є на виберанки за Хижу представительох 1875. року и на Сенат 1914. року. Вовторок бул найвчаснєйши дзень у тижню, практични за анкетованя у вчасним 19. вику: гражданє можебуц мушели путовац цали дзень же би гласали, а нє сцели исц внєдзелю, хтора була дзень обожованя за вельку векшину людзох. Велї америцки держави отримую предсидательни примарни виберанки вовторками.

*Чарни вовторок* у ЗАД ше одноши  на 29. октобер 1929, початок велькей панїки коло берзи. То бул вовторок после *Чарного [[Штварток|штвартку]]*, хтори означел початок *Велькей депресиї*.

У греческим швеце, вовторок (дзень у тижню кед спаднул Константинополь 1453. рoку) трима ше за нєщешлїви дзень. Исте важи и за жеми у хторих жителє бешедую на шпанским язику, дзе єст присловка *En martes*, *ni te cases ni te embarques* (*Нє жень ше вовторок, нє починай путовац*). Косовска битка 1389. року тиж була вовторок, на Видовдан. 

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, бок 220.

## Вонкашнї вязи

* Jasmina, Minja.  „Značenje dana u nedelji”. astroportal.in.

*  „NARODNA VEROVANJA O DANIMA U NEDELJI”.  family.rs. 

* Hocken, Vigdis.  „Tuesday: Tiw’s and Mars' Day”. timeanddate.com. 

*  „Tuesday”. merriam-webster.com.

* Уторак. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org/sr-ec/
Катеґория:Вовторок
Катеґория:Днї тижня
Хлєбовка

**Хлєбовка** (серб. *салвета*; всл. *chľebovkа*) штириуглови ручнїчок за пакованє єдзеня звичайно кед ше ишло на польо, уцеранє судзини и под. Найчастейше ше ю хасновало за прикриванє цеста хторе замишене на хлєб, так же ше ю преруцело прейґ рачкох же би ше нє забрудзела од цеста, алє и же би ше цесто нє сушело.

Хлєбовки ше ткало так же ше предзу кладло до бранки, кажде прамячко до окремней прегради. Потим ше кажду нїтку завязало за окремну палїчку на навою кроснох. Єдна жена ровномирно зацаговала предзу, друга осторожнє окруцала навой, а треца з помоцу бранки унапрямовала ширину и контроловала ровномирносц накруцованя предзи.

Хлєбовки ше ткало зоз грубей предзи. Основа зоз коноповей цверни, а уток могол буц зоз памуку хтори ше волало памута, лєбо зоз конопи. Ширина платна була 7 по 12 пасма; за ручнїки 7 по 8, за партки и сламячи 10, а за хлєбовки 12 пасма.

До хлєбовкох ше ткало и рижни мустри, звичайно з памути червеней лєбо белавей фарби. То були рижни грубши або ценши смужки, або тоти украси мали форму розмариї, клаша итд.

Хлєбовку даєдни ґаздинї познєйше волали и ручнїчок.

## Ґалерия

Файл:Rucnjicki.jpg|Хлєбовки, ручнїчки з домашнього тканого платна.
Файл:Хлєбовка ручне тканє IMG 20250905 104152.jpg|Хлєбовка зоз мустру
Файл:Тканє зоз мустру до клаша лєбо розмарию 2025-09-03 16-13-56-634.jpg|Хлєбовка ткана зоз мустру до клаша або на розмарию
Файл:Хлєбовка з мустру з червеного памуту IMG 20250905 104813.jpg|Хлєбовка ткана зоз зложеншу мустру з червеней памути
Файл:Ручно ткана хлєбовка зоз мустру з белавим памутом 06.09.2025. 1000003887.jpg|Мустра на хлєбовки зоз белавей памути.
Файл:Cahanka zoz rorjtockami htori dluhsi Cahanki na tkanim platnu z rojtockami viber image 2025-09-23 08-52-19-744.jpg|Хлєбовки, индустрийне платно, (цаганка з  ройточками)
Файл:Pamut cervenej farbi.jpg|Червени памут за тканє  мустрох.
Файл:Часц витканого ручнїка 2026 02. 11.jpg|Тканє ручнїчка-хлєбовки, робота Славици Катона з Руского Керестура


## Литература

* *Словнїк руского народного язика II*, О – Я, Нови Сад 2017, б. 670.

* Медєши, Любомир, *Руска традиция*, Нови Сад 2007, б. 257-258.
Веруна Олеяр Ґрабельшек

**Веруна Олеяр Ґрабельшек** (*26. юний 1933-†12. април 2016), музична редакторка Радио Беоґрада, шпивачка.

## Биоґрафия

Веруна Олеяр народзена 26. юния 1933. року у Дюрдьове. Оцец Яков и мац Ирина родз.Венчельовски. Верунка мала ище два шестри, Меланку и Любку.

Фамелия Олеяр ше преселєла до Нового Саду дзе Верунка закончела основну школу. Яков Олеяр, Верунков оцец, робел на пошти алє вчас умар и мац Ирина остала ґдовица зоз трома дзивками. Верунка Олеяр ше 1947. року уписала до трецей ґенерациї школярох Нїзшей мишаней ґимназиї у Руским Керестуре. Медзитим, нєодлуга ше преписала до Учительскей школи у Сримских Карловцох дзе закончела два класи (1949. року) и потим ше уписала до Музичней школи у Новим Садзе хтору закончела 1951. року. Як школярка Музичней школи Верунка робела и як професийни член хору Опери Сербского народного театру од октобра 1949. по юлий 1952. року. Источасно, Верунка през лєто вечарами шпивала з єдним оркестром у готелу Войводина, на тот способ помагала мацери и назберала средства же би пошла на студиї до Беоґраду. Верунка Олеяр ше 1952. року уписала на Музичну академию у Беоґрадзе як порядни студент.

Штредком 1950-их рокох Радио Беоґрад глєдал з Музичней академиї музичних сотруднїкох хтори були потребни за витворенє преширеней програми. Медзи вибранима була и Верунка Олеяр хтора тоту роботу робела барз пошвецено цали свой роботни вик у званю музичней редакторки. Верунка робела спочатку як музични сотруднїк за потреби Дзецинскей радио емисиї. Робота ю инспировала же би компоновала композициї за дзеци на сербским и руским язику.

Спрам даєдних жридлох мож тримац же Верунка Олеяр була, вєдно зоз Ирину Давосир Матанович, єдна з перших Рускиньох хтори закончели Музичну академию. 

За Нови Сад, дзе часто пребувала у нащиви фамилиї, Верунка Олеяр була сентиментално вязана. Понеже крашнє шпивала, мала красни алт, вона була поволана же би за потреби Радио Нового Саду зняла даскельо руски народни шпиванки. Два шпиванки у виводзеня Верунки Олеяр були видати на  ґрамофонскей плочи у едициї *Войводина шпива*, EP 11217.

Тиж так, кед бул у виробку перши учебнїк на руским язику за потреби музичного образованя и воспитня Верунка Олеяр у тей роботи була анґажована як консултанткиня. 

Веруна Олеяр ше одала за Тому Ґрабельшека. У малженстве мали дзивче Иринку. 

Веруна Олеяр Ґрабельшек умарла 12. априла 2016. року у Беоґрадзе дзе є и похована. 

 

## Вонкашнї вязи

* Мирон Жирош, Школованє власней рускей интелиґенциї (II), Керестурска руска ґимназия, Треца ґенерация, чис. 33. Вебсайт Руснаци у Панониї, rdsa.tripod.com

* Vremeplov (za 12. april). vebsajt www.rts.rs

* ЧЕРВЕНE ПУПЧЕ – Том III, НОВА МУЗИЧНА ТВОРЧОСЦ ЗА ДЗЕЦИ композициї В. Олеяр (Идзе яр, Нови рок), бок 29. 559.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Новосадянє
Катеґория:Музични редакторе
Катеґория:Шпиваче
Катеґория:26. юний
Катеґория:12. април
Катеґория:Умарли 2016
Катеґория:Народзени 1933
Кетишка

**Кетишка** (серб. *апцес*; од мадь. *kötés* = вишиванє, вишивка; штриканє) - широка вишивана або ткана, звичайно червена пантлїка ушита по длужини поштред партка. Кетишку ше нє ткало дома, алє куповало у дутяну (платняри) або од тарґовцох хтори ходзели по обисцох и приношели робу з иножемства.

Кетишку ше укладало медзи два поли партка. З ню ше злучовало тоти два виткани поли, понеже нє було таки широки кросна яка ширина була потребна за парток. Кетишка була єдней файти украс на шветочним партку. 
Поли партку хтори ше хасновало на кажди дзень нє злучовало ше з кетишку, алє з вулом истей фарби як и цифри на партку, и то зоз геклїчку або з иглу.

Дзепоєдни ґаздинї тримаю же тото слово з мадярского язика, алє же значи скапчованє двох и двох фалатох платна (одприлики: два и два - кет иш кет).

## Ґалерия


Файл:Кетишка ручно пришита на партку 1000003917.jpg|Кетишка ручно пришита  на партку.
Файл:Кетишка пришита на партку 1000003911.jpg|Ткани парток зоз ручно пришиту кетишку (прикладнїк зоз Р. Керестур)
Файл:Huvudliggaren, a-g Dräkt- och Slåtterutrustning fr. Södra Finnskoga sn., Elfdals hd., Värmland - Nordiska museet - NM.0083531A-8 (2).jpg|Кетишка, пантлїка хтора ше пришива по штредку же би злучела два поли партка.
Файл:Huvudliggaren, a-g Dräkt- och Slåtterutrustning fr. Södra Finnskoga sn., Elfdals hd., Värmland - Nordiska museet - NM.0083531A-8 (1).jpg|Кетишка, пантлїка ручно робена
Файл:Ketiska_2_IMG_20250908_081250.jpg|мини|315x315px|Кетишка червеней фарби, ушита поштред партка злучує два поли тканого партка.
File:2025 Ruski partok i keti(ak Ruska odloha Djurdjov.jpg|Руски парток, ручно ткани на кроснох, поштред партка  кетишка (Руска одлога у Дюрдьове)


## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 593.
Катеґория:Традиция
Першняк

**Першняк** (серб. *пршњак*; од перши, праслав. *рьrsь* и *pьrsi*) - кожух (без рукавох): першняк бул зоз овчей скори и зафарбени на чарно лєбо на жовто. Же би руки були шлєбодни при роботи, рукави нє мал. Припада хлопскому а и женскому облєчиву. Облєкало ше го так же ше праву руку удзало, а на лївим боку од пазухи по долу и на плєцу ше капчал зоз трома або штирома скорянима ґомбичками. Квачки зоз хторима ше капчало ґомбичку тиж були скоряни. На предку и на задку першняк бул длугши, викрати на округло, а лєм на клубох бул дакус кратши. На даєдних першнякох коло рубца (крайох) була бундичка повипущована зоз нукашнього боку, так же то бул єдини украс. Красши першняки були на першох вишивани. Нєшкайши першняки ше капчаю на предку.

Майстрове цо правели першняки волали ше *кушнїре*.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 144.

## Вонкашня вяза

* Znate li šta su ćurak, kožuh, opaklija, pršnjak? I ko ih pravi?, *argoklub.rs*
Катеґория:Облєчиво
Гонем

**Гонем** – (чес. *honem*, присл. „швидко, такой, у тей хвильки“; слц. диял. *honem:* *honem z tim obedom, bo som lačni*; од кореня гон-, хтори маме у дїєсловох гонїц, гнац) – 

1. а) парада, лярма: Кед ше тлачи у обисцу або кед ше колє швиню, звичайно ше направи вельки гонем;  

б) нєшор, вашар: Сушедово уж тидзень биля, та маю гонем и у хижох и на дворе; 

2. а) Сцекай, сцекайме, сцекайце!: Шедай на тоту бициґлу и сцекайме, бо нє знам цо робиц. Так ми по другей улїци гонем до мацери; 

б) понагляй, понагляйме, понагляйце: Гонем, бо будзе падац!

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 273
Кольчок

**Кольчок** (серб *прљак*, од кол, *колок*; коцур. *швайка*; лит. форма колчок) – 

♦  прибор за ламанє кукурици: застругане древко у форми клайбаса за паранє лїсца на чуткох кукурици;

♦ колчок за капчанє штранґу статку коло шиї або рогох; 

♦ кольче/клїнок на гушлї и тамбури за зацагованє струнох; друга назва: колєчко; 

♦ друга назва за можнїк то кольчок, серб. можданик; 

♦ (цимермански) роги закрица: Роги закрица ше на верху сходзели, а же би ше нє розишли, местио гвоздох ше хасновало древени колчки (гвари ше и клїнки). Вони випатрали так як вельки гвозди, а правели их цимерманє през жиму, же би були за лєто порихтани, кед ше правело хижу. Були викресани зоз шекеру, вельки як чутка кукурици.

Опатриц: Швайка

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А- Н, Нови Сад 2017, б. 615

## Вонкашнї вязи

*  прљак,  sr.wiktionary.org
Катеґория:Алати
Катеґория:Ручни алати
Дильов

**Дильов** (серб. ленија; од мадь. dűlő „исте“) – узка польска боса драга хтора идзе медзи полями роздвоююци поєдини гони у хотаре.

**Фразеолоґия**

Одорац/заорац од дильова – одорац себе од люцкей жеми

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 344
* *Руско-сербски словнїк*, Нови Сад 2010, б. 195
Катеґория:Польопривреда
Швайка

**Швайка** (всл. *švajka* „шидло сияртова, ременяра“; рсй. *швайка* „вельке шидло  зоз хторим ше шиє бочкори“; укр. *швайка* „грубе шидло“; поль. *szwajka* и swajka „шидло“): 

♦ Колчок за ламанє кукурици; 

♦ Файта шидла за правенє ярчкох на чутки кукурици: Кед ше з руку лупало кукурицу, на чутки ше перше зоз швайку направело дас три ярчки – виштухало ше три шори зарна (нє єден коло другого), та вец було лєгчейше лупац  руку; тоти дражки ше волали ярчки.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад  2017, б. 740
Катеґория:Справа
Катеґория:Польопривредни алати
Тирана

**Тирана** (алб. *Tiranë* або *Tirana*) главни и найвекши варош у Албаниї. Находзи ше у штред держави, окружени є зоз горами и брегами. Тирану окружує гора Дайти з єдного боку, а долїна на сиверозаходзе прей хторей ше шири попатрунок на Ядранске морйо. Тот варош медзи найвлажнєйшима и найслунковитшима варошами у Европи, зоз 2 544 слунковитима годзинами рочнє.

Тирана главни привредни, политични и тарґовински центер Албаниї праве пре ґеоґрафске положенє, а тиж є и центер сучасного воздушного, морйового, гайзибанского и драгового транспорту. 

У Тирани ше находзи будинок парламенту Албаниї, Универзитет хтори основани 1957. року и велї други державни и други будинки, як цо то Албански институт науки, Академия уметносцох, Польопривредни универзитет, Воєна академия, Институт министерства вонкашнїх дїлох. Року 2022. варош преглашени за европску престолнїцу младих.

## История
Иван Ястребов записал же Тирана варош з новших часох, алє векшина историчарох и ґеоґрафох твердзи же Тирана, як варош, походзи зоз старих часох кед ше населєнє волало Тирин. У Скендербеґовим чаше варош бул найскорей у його власносци, а у чаше панованя Туркох бул санджак (часц) пашалуку у хторим окрем Тирани було ище 40 валали. У других писаних жридлох мож пренайсц информацию же Тирану основал османски ґенерал Сулейман-паша, хтори дал справиц джамию, пекару и турску купатльню и наволал вариш Тиркан, на славу побиди при Техерану у Персиї (нєшкайши Иран). Медзитим, то процивне тому прето же єст скорейши записи єдного византийского историчара о каштелю на гори Дайти, по мену Тиркан, у шестим вику.

Нєдалєко од Тирани, у порти старей церкви св. Прокопа, по Першей шветовей войни бул сербски воєни теметов, хтори руйновани такой по одходзе сербского войска зоз тих просторох. У церкви була поставена табла зоз 77 менами погинутих воякох.

## Жительство
Предпоставя ше же у Тирани 1910. року було коло 12 000 жительох, по попису 1910. року було 30 000, а гоч тирвала война, 1945. року аж 60 000.

По попису зоз 2023. року у Тирани жию 389 323 жителє, тот варош у Албаниї найгустейше населєни, аж 502 жителє по квадратим километре.

## Проблеми и потенцияли
Тирана ма проблем зоз квалитетом воздуху. Найвекши заґадзовач то превозки хтори старши як 50 роки, а попри того и гориво барз нїзкого квалитету.

Городска инфраструктура нє адекватна за число жительох у Тирани. Жительох єст превельо и вони маю проблем зоз одкладаньом черствих одруткох и хаснованьом води. Жителє маю проблем и зоз електричну енерґию, цо видно по вельким чишлє аґреґатох хтори ше находза пред кажду предавальню або подприємством у центре варошу.

Попри тих проблемох, у Тирани обачлїве напредованє. Почина ше правиц перши туристични места, а єден з таких поцагох то будованє дротовей дзвигачки хтора будзе медзи длугшима у Европи. Сама дротова дзвигачка закончена, алє хибя ище рижни провадзаци змисти. 

У Тирани ше прави велї будинки, окреме у околїску, алє велї улїчки и по нєшка нє маю назву.

## Вонкашнї вязи
*   Урядови веб сайт
* „Tirana”. Encyclopеdia Britannica (на језику: енглески)]
*   Тирана, на сербскей википедиї, ''sr.wikipedia
## Референци
Катеґория:Вароши у Албаниї

Катеґория:Вароши у Европи
Канков

**Канков** (слц. диял. *kankov* = файта хлопского роботного облєчива; од мадь. *kankó* = файта мадярского селянского мантила) - файта хлопского длугокого мантила.
 
По Першу шветову войну вше мож було видзиц старших хлопох з длугокима власами, а вжиме у канковох або бундох; 

Канков ше вжиме дакеди заруцовало на уяш место бунди. Длугоки бул до попод колєн, по костки. Бул подобни чуги. У даєдних нагодох канков бул вираз одредзеней чесци. Кед ше вжиме ишло на даяку схадзку, нє ишло ше без канкова. Лєм у цеплих дньох ше го нє ношело. 
Потим опису видно же канков ношели лєм панове и же то було широке облєчиво без рукавох, хторе ше заруцовало (серб. пелерина). 

## Литература

Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 572. 
Катеґория:Облєчиво
Орар

**Орар**(греч. *orarion*) то длуга, коло 10 центи широка пантлїка, обшита з ґалонами, по длужини з вишитима седем крижиками, односно словами „Свят, свят, свят”.

Орар (часц ризох) облєкаю богослужебни особи, односно поддиякон и диякон, алє кажди на иншаки способ:
 
♦ Поддиякон на себе кладзе орар так же понад стихар почнє зоз єдним крайом орару од пасу з преднього лївого боку, покрива ше лїве плєцо, през хрибет крижно ше идзе под праву пазуху, з предку коло пасу ше предлужує под лїву пазуху, оталь ше крижно през хрибет идзе на праве плєцо и оталь ше спущує правим боком першох по пас.

Поддиякон при облєканю орару нє модлї нїяку молитву, алє то роби святитель (владика) кед го пошвеца за поддиякона.

♦ Кед ше за диякона пошвеца поддиякон, вец ше орар, хтори поддиякон ма на себе, розришує так же останє лєм на лївим плєцу у єднакей длужини спущени з предку и зоз задку. Други способ то: єден конєц идзе од колєн на лїве плєцо, вец крижно през хрибет под праву пазуху, та крижно през перша на лїве плєцо, и други край ше вец по хрибце спущує аж по сподок стихару.

Под час богослуженя диякон предню часц орару трима у трох пальцох правей руки, и з ораром указує кед народ на його прошнї ма одповесц: „Господи помилуй, Подай Господи, Теби Господи”, як и кед надпомина народу: Виньмим! (Меркуйце!) „Благослов, Владико!” и подобне. 

Кед ше диякон облєка до стихару, нарукавнїкох и орару, вон нє модлї нїч, алє пред тим ма замодлїц благослов од служителя. При пошвецаню диякона святитель, облєкаюци го до орару, нє модлї даяку окремну молитву, алє лєм вигваря: аксиос (достойни), на цо священство окреме, и народ окреме, одвитує з истим словом: аксиос.

## Литература

* *Дзвони*, християнски часопис, април 2003. рок, протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй

* *Церковни литурґично литурґийни словнїк*, бок 233,  о. др Роман Миз, видавателє НВУ *Руске Слово,* Нови Сад  и грекокатолїцка парохия св. Петра и Павла,Нови Сад 

## Вонкашня вяза

* Orar, Википедия на сербско-горватским язику, *sh.wikipedia.org*
Катеґория:Релиґия
Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Богослужебне облєчиво
Уяш

Уяш (од мадь. *ujjas*) хлопски кратки капут. Вжиме ше поверх кошулї и лайбика ношело шиви, цмобелави лєбо чарни штофови уяш (бул подобни нєшкайшому краткому капуту). Звонка було платно, а знука баранчецова бундичка. Даєдни уяши були поставени лєм зоз даяким худобнєйшим плаценком, а под поставу бул вателин. Познєйше уяши з бундичку мали и ґалєр и конєц рукава з бундички, найчастейше астраґански. На задку уяш бул сциснути до двох лєбо трох вельких ранцох (фалдох). Од ґалєра, по цалей длужини по долу ше капчал. Ношело ше го до церкви и на крашнє. Уяши ше ношело донєдавна .

Вжиме хлопи на свойо порядне облєчиво, на уяш, заруцели бунду, алє барз часто лєм канков (серб. пелерина).

Дзецинки уяш ше волал *уящик*.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 641.

Катеґория:Облєчиво
Кондоров лєт

**Кондоров лєт** (шпански *El Condor pasa*) то писня перуанского композитора Даниєла Аломия Роблеса.
Од початку 20. вику - за вецей як 100 роки, обишла цали швет и ище вше є популарна. Даниєл А. Роблес (1871-1924) писню написал и компоновал 1913. року по мотивох народних мелодийох (зоз 18. вику) жительох Андох. Роблес як композитор и етноґраф путовал по жемох Латинскей Америки, записовал народни мелодиї и зберал народни музични инструменти. 

Шейдзешатих рокох прешлого 20. вику шпивацка ґрупа *Los Incas* наступела з тоту писню у Паризу. У Паризу ю чули Пол Саймони и Арт Ґарфанкел, познати америцки дует, и о даскельо роки вони популаризовали тоту писню у заходней култури з текстом на анґлийским язику. Од теди тота писня постала шветови гит. 

Преложена є на велї язики и нєшка ма вельо текстово и мелодийни вариянти. Єй мелодия прицагуюца и чаруюца поготов кед є виводзена зоз народним инструментом *панова фрула*, або рижнима традицийнима пищалками и другима народнима инструментами характеристични за реґион Перуа. Писня мотивовала велїх аранжерох же би ю оркестровали за рижни ансамбли зоз рижнороднима инструментами. 

З горватскей текстовей вариянти хтору шпива Ст'єпан Джими Станич на наш руски язик ю преложел др. проф. Юлиян Рамач. Нотни запис основней мелодиї ґу прекладу зробела проф. Ирина Олеяр. Мишани хор Дома култури и катедралней церкви св. Миколая з Руского Керестура, писню *Кондоров* *лєт* ( арр. К. Реґо обробена за хор), єден час (2016-2017) мала на своїм шпивацким репертоару. Хорска интерпретация була под руководством дириґентки проф. Лидиї Пашо. На тот способ писня *Кондоров лєт* „зашла” и до  „Руского швета”. 

Од 2004. року писня *Кондоров лєт* припозната як националне културне нашлїдство Перуа. Дзепоєдни єй даваю прикмету *„друга гимна”* Перуа.

***Кед кондор лєци'''  (El Condor Pasa)''

Преложел:  професор др. Юлиян Рамач

'''1.'''Кед кондор лєци, шицким става дих,

алє я на висотох тих любим му лєт.

А час так лєци яґда лєци з нїм,

та и я капем яґод дим в далєки швет.

'''2.''' Кед кондор лєци, шицки думки ми

лєца з нїм аж ґу шерцу ци, ґу нєбу аж.

А кед го видзиш нє бой ше го ти, 

бо ци з нїм пошлєм поздрав свой - мою любов.

***Пришпив**'

Я знам же нїґда ше нє враца

вични сон - дзецински квет.

Я знам же младосц швидко лєци

и нараз лєм ми стари уж, смутни ми тот швет.

## Литература

* Проф. др.Юлиян Рамач  *Руски християнски календар* 2019. рок,  бок  215-216

## Вонкашня вяза
*  El Condor pasa (Peru)  youtube.com
*  Легендарные мелодии. El Condor Pasa
* Simon & Garfunkel - El Condor Pasa (If I Could)
*  El Condor pasa - Los Incas original remastered
* Karel Gott - El Condor Pasa (1971)
* ANCORA Tenores - El Cóndor Pasa (Videoclip)
* LIVE - Alomia Robles - El Condor Pasa - Panflute - Quena -Instrumental - LIVE

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Традицийна музика
Сакос

**Сакос** (греч. *σάκκος* - мех), попри омофору, владическе (епископске) богослужебне облєчиво (риза). Владика, кед ше облєка подполно, после стихару, епитрахилю, поясу и нарукавнїкох облєка сакос. 

Сакос подобни стихару, кошуля з рукавами, алє кратша, шиє ше зоз ризового платна хторе ма по себе крижики. Обшити є зоз ґалонами (украснима пантлїками). На долнєй часци сакосу попришивани дзвончки, хтори з благим и умилним бренканьом нагадую науку Христову, цо єдна з найважнєйших обовязкох владики. Сакос за владику тото цо за священїка фелон. Прето кед владика облєка сакос, диякон модлї за тот чин одредзену молитву.

Сакос ношели и царове, котри го потим даровали патрирхом и митрополитом, а вони их ношели лєм три раз до рока — на Крачун, Пасху и Соществиє Святого Духа. Од 16. вику шицки владикове ноша сакос.

## Литература

* *Дзвони*, юний 2003. рок, протоєрей ставрофор Йоаким Холошняй

* *Церковни литурґийно литурґични лексикон*, бок 265, о. др Роман Миз, видавателє НВУ *Руске Слово,* Нови Сад  и грекокатолїцка парохия св. Петра и Павла,Нови Сад

## Вонкашнї вязи

* Sakos sr.wikipedia.org
Катеґория:Релиґия
Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Богослужебне облєчиво
Пасакаля

**Пасакаля** (франц. passacaille, ит. passacaglia, шпан. pasacalle, зоз pasar – преходзиц, крачац и calle – улїца) бул першобутни шпански народни танєц. У 16. вику тот танєц ше розширел по Французкей и Италиї як танєц за театрални сцени.

## Хатактеристики
Характеристични прикмети пасакалї: святочни алє и меланхонїчни характер, спомалшени Темпо, тродїлна мира, молски модус, форма варияциї у *остинатним басу* зоз початним представяньом єдногласовей теми у басу. Прето ше пасакаля у музичних терминох може описац як *остинатна варияция*. Як музична форма, пасакаля, вєдно зоз сарабанду, чакону и фолиу уплївовала на европску композиторску праксу. 

## Историят

Концом 16. вику – то бул святочни танєц часто маршовского характеру, хтори ше виводзел на улїцох зоз провадзеньом ґитари у цеку випровадзованя госцох после законченя славеня даєдного швета. Од другей половки 17. надалєй исновала як векша и розвита музична форма, углавним полифона композиция. На преходзе зоз 17. до 18. вику, пасакаля ше почала хасновац у опери, дзе ше звичайно виводзела у танєчних сценох медзи танцами як увод лєбо заключок.Пасакаля ше тиж почала хасновац як самостойне дїло, найчастейше є писана за инстримент чембало або орґулї. У такей форми/жанра досцигла свой найвисши  верх и постала позната дзекуюци компонованю нємецких композиторох-орґуляшох Јогана Пачелбела, Дитриха Букстехудеа, Јогана Себастияна Баха и Ґеорґа Фридриха Гендла а после того, пасакаля щезла з музичней пракси. 

Найпознатша пасакаля зоз часу барока то  „*Пасакаля у c-molu*“ (BWV 582) Йогана Себастияна Баха.

Од часу позного романтизма пасакалї ше ознова почали компоновац. Композиторе неокласицизма тиж нагинали тей музичней форми и компоновали ю. Концом 18. вику, музичаре пасакалю престали  компоновац вецей як 100 роки, алє є обновена и ознова зажила у 20. вику як структурово нєзависна часц инструменталного цикличного дїла лєбо оперного антракта (часци медзи дїями).

***Антракт*** (*Entracte,* eнтр'ацте) значи текст *медзи дїями.* Може означиц паузу медзи двома часцами сценского дїла. Антракт синоним за претаргнуце алє часто означує музичне дїло хторе ше виводзи медзи дїями театралней представи. 

## Литература
* История французской органной музыки. Е. Кривицкая
* Schmitt, Thomas (2010). "Passacaglio ist eigentlich eine Chaconne. Zur Unterscheidung zweier musikalischer Kompositionsprinzipien". Frankfurter Zeitschrift für Musikwissenschaft (in German) (13): 1–18. ISSN 1438-857X.

## Вонкашня вяза
* Passacaglia – Handel/Halvorsen (Piano Solo)
* Girolamo Frescobaldi - Cento Partite Sopra Passacagli youtube.com
* Пассакалия Большаy русsийская енциклопедия  bigenc.ru

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Музични форми
Катеґория:Пасакаля
Катеґория:Стари традицийни танци