open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иван Пап

**Иван Пап** (*11. юлий 1946—†22. марец 2021), професор у Основней и штреднєй школи Петро Кузмяк, културни дїяч.

## Биоґрафия
Иван Пап народзени 11. юлия 1946. року у Миклошевцох дзе його оцец службовал, у вельочисленей священїческей фамелиї од оца о. Владимира (Миклошевчана) и мацери панїматки Татияни (народзеней Шимко з Руского Керестура), як треце од шесцерих дзецох, Иван мал ище двох братох и три шестри.

Основну школу Иван Пап закончел у Дюрдьове дзе його оцец прешол на душпастирску службу, ґимназию закончел у Сримских Карловцох, а студиї историї дипломовал на Филозофским факултету у Новим Садзе. 

Роботне анґажованє започал у Кули у Општини у прекладательней Служби, дзе два роки робел як прекладатель на руски язик. Потим прешол до Основней и штреднєй школи Петро Кузмяк дзе робел аж по свойо пензионованє як наставнїк у основней и як професор у ґимназиї, дзе викладал историю. Запаметани останє же з вельким закладаньом на своїх годзинох  о националней историї, при школярох пестовал руску свидомосц и любов ґу свойому народу. У школи велї роки водзел историйну секцию, як и шаховску, а анґажовал ше и у Шаховским клубу Русин од самих початкох його снованя дзе активно бавел до 2016. року. Як младши Иван Пап бавел и столни тенис.

Иван Пап бул и активни член Дому култури, односно його Хлопскей жридловей ґрупи, зоз хтору наступал на смотрох, на наших фестивалох у жеми и иножемстве. Попри тим, од самого снованя бул член и Союзу Руснацох Українцох, а зоз своїма фаховима викладами участвовал на велїх сходох. Иван Пап бул, по своїх опредзелєньох, цалого животa активист українскей ориєнтациї медзи войводянскима Руснацами. 

Тиж так бул и член Дружтва за руски язик, литературу и културу од 1975. року, и єден з найвреднєйших його членох Секциї у Керестуре. Останє запаметани по числених рефератох з нагоди значних рочнїцох Дружтва и його членох, и визначних културних, просвитних и других дїячох зоз нашей дальшей и блїзшей прешлосци.

У супружестве зоз Марию (родз. Стричко) пожил 48 роки, у малженстве мали дзивку Лесю хтора чесна шестра у василиянским чину.

Иван Пап  ше упокоєл 22. марца 2021. року, у своїм 75. року живота. Поховани є на теметове у Руским Керестуре.

## Литература
* Тамаш, др Юлиян, „Просвитни роботнїки  1944-1991. рокуˮ, *Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991)*, Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 414.

## Вонкашнї вязи
* ''Школа од 1970. по нєшка'', вебсайт Основна и штредня школа зоз домом школярох Петро Кузмяк

* ''Иван Пап (1946-2021)'', ''Studia Ruthenica'', Дружтво за руски язик, литературу и културу, ч. 27, 2021, б. 152

*  Умар Иван Пап, Мария Афич, *Рутенпрес*, 23. марец 2021.

 
Катеґория:Руснаци у Горватскей
Катеґория:Наставнїки
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Українофили
Катеґория:Историчаре
Катеґория:11. юлий
Катеґория:Народзени 1946
Катеґория:22. марец
Катеґория:Умарли 2021
Инструменталиста

**Инструменталиста** (анґл. *instrumentalist*) то музичар хтори грає на даєдним  музичним инструменту.

## Файти инструменталистох
* Инструменталиста  ***фаховец*** то музичар хторому то професия, пошвецел ше инструменту и жиє з граня, процивно тому гвариме  инструменталиста - ***аматер*** (инструмент му гоби). Лєм виртуоз инструменталиста може буц ***уметнїк***.
* Инструменталиста може буц школовани (музично образовани) и нєшколовани (без музичного образованя).
* Инструменталиста хтори грає на виолини/гушлї наволує ше *виолиниста/гушляр*, кед грає на кларинету, гвариме же є *кларинетиста*, кед грає на клавиру, *пияниста /клавириста* итд.

* Инструменталиста може грац сам, теди вон *[[солиста]]*, може грац зоз даским (напр. у дуету, квартету, квинтету), а найчастейше грає у даяким оркестру. У оркестру граю велї инструменталисти на рижнородних инструментох.

* Инструменталиста може грац *класичну, народну, забавну* або *джез* музику.

* За музичара хтори грає два лєбо вецей инструменти гвари ше же є *мулти-инструменталиста*.
Велї музичаре познати по граню на одредзеним инструменту и вони досцигую рейтинґ у швеце музики без огляду на жанр музики хтору виводза. Инструменталисти поготов у популарней джез, фолк, ткв. забавней музики часто ше медзи собу комбиную и наступаю вєдно у формованих музичних ґрупох/бендох. Инструменталисти класичних инструментох найчастейше орґанизую камерни менши ґрупи (дуети, триа, квартети) лєбо векши камерни ансамбли. 

## Ґалерия

Egyptian lute players 001.jpg|Фреска зоз Єгипту коло 1350.року п.н.е.,  Єгипчанки граю на лутнї 
Guitar latina morisca.jpg|Инструменталисти Антики
The Concert A22894.jpg|Инструменталисти     16. вику
The Duet c1635 by Saftleven.jpg|Дует инструменталистох (1635, Комелис Сафтлевен)
Mozart family crop.jpg|Моцарт фамелия, визначни музичаре и инструменталисти
Paris - Accordion Player - 0956.jpg|Гармоника
Duke Ellington - Hurricane Ballroom - trumpet player.jpg|Трубач-инструменталиста, Дюк Елинґтон
Cellist busker Buenos Aires.jpg|Виолончелиста зоз Буенос Айреса
Fujaro blovado detalo.jpg|Фуяра
Klára Gibišová – Show Jana Krause 2019 – 09-50.png|Клара Гибишова, пиянисткиня


## Вонкашня вяза

* POZNATI PIJANISTA NA DRAŽKI SVOJOHO DZECINSTVA - Darko VARGA, pijanista youtube.com

## Референци
Катеґория:Музичаре

Катеґория:Музични термини
Ирина Копчански Кнежевич

**Ирина Копчански Кнежевич** (*7. април 1915—†10. октобер 1983.), револуционерни активист, учаснїца у НОБ од 1941. року.

## Биоґрафия
Ирина Копчански ше родзела у Старим Вербаше 7. априла 1915. року у худобней роботнїцкей фамилиї. По законченю основней школи и ґимназиї у Вербаше, Ирина 1934. року пошла на студиї математики до Беоґраду, дзе ше уключела до студентскей орґанизациї *Самопомоц* котра, медзи иншим, пририхтовала младих людзох за укапчованє до Союзу комунистичней младежи Югославиї (Скою). Єй оцец Михал тиж бул антифашиста, активни учаснїк у народноошлєбодительним руху. У 1942. року бул загарештовани и осудзени на доживотни гарешт. Живот му ше закончел у злогласним нємецким лаґре Дахау. Так и Ирина 1940. року постала скойовка и рушела шлїдами свойого оца.

## Револуцийна драга
Под час окупациї Югославиї з боку фашистичних  окупаторох 1941. року Ирина Копчански ше врацела до Вербасу и активно ше уключела до илеґалней роботи. На два заводи була гарештована. По другим гарештованю (1942. року) зоз вербаского гарешту ю однєсли до злогласней *Армиї* у Новим Садзе. Осудзена є на два роки цемнїци, котри витримала у сеґединским *Чилаґу*. Медзитим, вона и там предлужела револуционерну роботу. Такой накадзи була випущена з гарешту (на початку 1944. року), зоз помоцу вербаских товаришох, илеґално прешла до Сриму на ошлєбодзену територию и ступела до оружийней борби. Зоз свою єдинку прешла Босну и Герцеґовину и здобула чин капитана.

По ошлєбодзеню кратки час робела у Сплиту у политичним оддзелєню Югославянскей войновей флоти, а потим закончела студиї и врацела ше до Вербасу, дзе робела як професор математики. Єден час була и директор Основней школи *Светозар Милетич* у Вербаше, алє пре характер служби свойого супруга (официр ЮНА) знова пошли до Сплиту и Ирина Копчански Кнежевич робела як просвитни роботнїк аж по одход до пензиї (1965. року). Потим ше преселєли до Беоґраду. Пред конєц живота пожадала ше врациц до свойого Вербасу и ту себе купела хижу, адаптовала ю, алє у нєй длуго нє пожила. 

Умарла у Вербаше 10. октобра 1983. року, а похована є зоз шицкима воєнима почесцами у Беоґрадзе на Новим теметове.

## Припознаня
За свою револуцинерну дїялносц Ирина Копчански Кнежевич достала велї одликованя и припознаня. Медзи нїма найважнєйши: Партизанска памятнїца 1941, Орден братства и єдинства ІІ шора, Орден заслугох за народ ІІ шора, Орден за храбросц, Медаля за храбросц и Орден роботи ІІІ шора.

Гоч ю животна драга одведла далєко од Руснацох, Ирина Копчански Кнежевич добре бешедовала по руски. Аж ше з часу на час опробовала и як автор литературних роботох инспированих зоз НОБ, хтори були обявени у *Литературним слове* и *Пионирскей заградки*.

## Литература

* Дю. Латяк: *Ирина Копчански-Кнежевич (1915-1983),* *Народни календар 1984,* НВП *Руске слово*, Нови Сад,1983, боки 103-104.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Вербащанє
Катеґория:Наставнїки
Катеґория:Учашнїки НОВ
Катеґория:7. април
Катеґория:Народзени 1915
Катеґория:10. октобер
Катеґория:Умарли 1983
Исидор Баїч

**Исидор Баїч** (Кула,  16. август 1878 - Нови Сад, 15. септембар 1915) бул сербски композитор, учитель, педаґоґ, мелоґраф, и видаватель. Основал и бул перши директор Музичней школи у Новим Садзе, єдней зоз перших таких институцийох на териториї Войводини.

## Биоґрафия
Исидор Баїч закончел ґимназию у Новим Садзе а дипломовал на Музичней академиї у Будимпешти. Од 1901. по 1915. рок робел у Велькей сербскей православней ґимназиї у Новим Садзе (нєшка то ґиманзия Йован Йованович Змай) як учитель шпиваня и церковного шпиву (простопиниє), дириґент школярских хорох, смиковей и тамбуровей оркестри, хора СЗПД *Невен* и орґанизатор святославских  беседох - поетских вечарох. Помагал надареним школяром у их перших крочайох компонованя. Як резултат Баїчовей педаґоґийней роботи настал *Проєкт за пременку ученя простопиния и шпиваня* у Велькей сербсекй православней ґимназиї (1912). Основал музичну школу у Новим Садзе, 17. октобра 1909. року, после Школи простопиния. Александра Морфидиса-Нисиса, першу институцию такого типа на тлу Войводини (Сербия).  

У скоро шицких периодичних часописох и дьовей штампи того часу (*Бранково коло*, *Лїтопис Матици Сербскей*, *Застава, Слога*) обявйовал тексти зоз обласци музики и музичней педаґоґиї (*Шпиванє як педаґоґийне средство и його хасен*, *Як треба учиц* *музику* у препарандиї и богослуженю, Нашо церковне поянє-простопиниє и друге). Написал вельо статї о Союзу сербских шпивацких дружтвох хтори спричинєли оштру явну розправу зоз музичаром Петром Коньовичом. Порушал нотну єдицию  *Сербска музична библиотека* и часопис *Сербски музични лїст* (у историї сербского видавательства, хронолоґийно то треци музични лїст при Сербох). 

Написал и обявел  два учебнїки: К*лавир и ученє грац на клавиру* (1901) и *Теория правилного нотного записованя.*

Записовал народни и сербски церковни мелодиї и хасновал их у своїх композицийох за клавир, хорских дїлох, композицийох за шпиванє  и у опери *Княз Иво зоз Сембериї.*

Сербске церковне шпиванє (нашпиви) упоредзовал зоз шпиваньом других народох на путованю до манастира Хиландар зоз хором карловацких богословох влєце 1911. року. Особнє контактовал зоз православним епископом Лукияном Боґдановичом будимским у вязи зоз предкладом редаґованя сербского церковного шпиваня.

## Опус Исидора Баїча
Циклуси соло писньох, клавирски композициї, камерни дїла, оркестерски дїла, хорски композициї, композициї зоз шпиваньом, опери. 

Поготов позната його опера *Княз Иво зоз Сембериї*. Музични виривки зоз тей опери як самостойни композициї постали препознатлїви и нєшка ше виводза на велїх наступох: Сербкиня, Чочецки танєц и други

## Вонкашня вяза
* Санє, Исидор Баїч, миниятура за клавир, Альоша Кесерович
* Мој дилбере, Исидор Бајић, Национални хор Сербији
* Исидор Баїч-визначни композитор
## Референци

Катеґория:Сербия
Катеґория:Композиторе
Катеґория:Учителє

Катеґория:Етномузиколоґи
Катеґория:Мелоґрафи
Катеґория:16. авґуст
Катеґория:Народзени 1878
Катеґория:15. септембер
Катеґория:Умарли 1915
Йован Янко Шарик

**Др Йован Янко Шарик** (*1909—†7. октобер 1974.), лїкар, одвичательни редактор новинки *Русска заря*, културни дїяч

## Биоґрафия
Йован Янко Шарик народзени 1909. року у землєдїлскей фамелиї у Дюрдьове, дзе закончел основну школу. Студирал медицину и дипломовал на Медицинским факултету у Беоґрадзе. По законченим обовязним лїкарским стажу робел и бул вецей роки управитель Здравственей станїци у Руменацкей улїци число 10 у Новим Садзе.

Бул активни културно-просвитни роботнїк медзи двома войнами. Кед ше др Ґубаш поцагнул, вон бул одвичательни редактор новинки *[[Русска заря]]* 1936. року. 

По ошлєбодзеню др Йован Янко Шарик активно участвовал у културним живоце Нового Саду. Єден є зоз сновательох КУД *Максим Горки* и вецейрочни предсидатель Дружтва. Достал и диплому за свойо закладанє у рамикох преслави 25-рочнїци роботи Дружтва.

Др Йован Янко Шарик умар 7.10.1974. року.

## Вонкашнї вязи
* Др Йован Янко Шарик, вебсайт НАР Новинарска Асоцияция Руснацох, новембер 6, 2019.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Лїкаре
Катеґория:Редакторе
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Народзени 1909
Катеґория:7. октобер
Катеґория:Умарли 1974
Карданова формула

У алґебри, Карданова формула ше хаснує за одредзованє ришеньох общей кубней єдначуни форми:

:ax^3+bx^2+cx+d=0,\,\!

дзе a, b, c и d реални бројеви числа, и a \not = 0  (прето же кед a=0, єдначина ше зводзи на квадратну). Кед ше єдначина подзелї зоз a, и нови коефициєнти ше означа на шлїдуюци способ:

:x^3+a_{1}x^2+a_{2}x+a_{3}=0,\,\!

зоз уводзеньом смени

:x=y-\frac{1}{3}a_{1},\,\!

першобудна єдначина зводзи ше на нєподполну кубну єдначину у форми

:y^3=py+q,\,\!

чийо ришеня дати зоз Карданову формулу:

:y=\sqrt[3]{\frac{q}{2} + \sqrt{\frac{q^{2}}{4} - \frac{p^{3}}{27}}} - \sqrt[3]{-\frac{q}{2} + \sqrt{\frac{q^{2}}{4} - \frac{p^{3}}{27}}}.\,\!

Карданова формула достала мено по италиянскому математичарови Дїреламови Кардано. Источашнє Кардано бул лїкар, занїмал ше ище зоз физику и астрономию.
Катеґория:Математика
Катета

У правоуглим троугелнїку, **катета** то гоч хтора од странох хтори правя прави угел.

Кед катети правоуглого троугелнїка розличних длужинох, розликую ше як менша (крадша) и векша (длугша) катета.

Одношенє длужинох катетох дефинує триґонометрийни функциї танґенс и котанґенс над оштрим углом троугелнїка.

По Еуклидoвих ставох, у правоуглим троугелнїку, длужина катети представя ґеометрийни штредок длужини одрезкох гипотенузи хтори одредзує висина на гипотенузу и длужина цалей гипотенузи. Kед ознаки як на слики, тот виказ ше може записац як:

* CA^2=AH \cdot AB, односно b=\sqrt{d \cdot c}
* CB^2=HB \cdot AB, односно a=\sqrt{e \cdot c}

Тиж так важи и:

* CH^2=AH \cdot HB, односно h=\sqrt{d \cdot e}
## Опать ище
* Гипотенуза
* Ґеометрия троугелнїка
* Питаґорова теорема
* Триґонометрия
## Вонкашнї вязи
* Статя о катети на mathworld.wolfram.com

Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика
Квадрат бинома

**Kвадрат бинома** єднаки суми квадрата першого члена, двойнїстого  продукту першого и другого члена и квадрата другого члена того бинома.

(A + B)^2 = A^2 + 2AB + B^2

Важи: (A + B)^2 = (A + B) \cdot (A + B) =A \cdot A + A \cdot B + B \cdot A + B \cdot B =A^2 + 2AB + B^2

(A - B)^2 = A^2 - 2AB + B^2

Важи: (A - B)^2  = (A - B) \cdot (A - B) =A \cdot A - A \cdot B - B \cdot A + B \cdot B =   A^2 - 2AB + B^2 

#### Приклади
##### Приклад 1.
(2x - 5)^2  =  (2x)^2 - 2 \cdot 2x \cdot 5 + 5^2  =  4x^2-20x+25 

(3x+5)^2  =  (3x)^2 + 2 \cdot 3x \cdot 5 + 5^2  =  9x^2+30x+25 

##### Приклад 2.
 397^2  =  (400-3)^2 =  400^2 - 2 \cdot 400 \cdot 3 + 3^2  =  160000-2400+9 = 157 609 

Ґеометрийна интерпретация формули за квадрат бинома.

Поверхносц квадрата, чия страна длугока  a+b , єднака зоз  (a+b)^2 . На слики видно же поверхносц квадрата єднака зоз суму двох квадратох и двох правоугелнїкох.
Теди важи:
*  (a+b)^2  поверхносц квадрата чия страна  a+b 
*  a^2  поверхносц квадрата чия страна  a 
*  b^2  поверхносц квадрата чия страна  b 
*  a\cdot b  поверхносц правоугелнїка чийо страни  a  и  b 

Катеґория:Математика
Каранїнї

**Каранїнї** – керестурска назва за *Acrocephalus arundinaceus*, серб. трстењак. Назва му ономатопейского походзеня: його шпиванє здабе на слово кара-кара-нїнї. За множину ше звичайно хаснує форма єднини: вечаром коло водох чуц як каранїнї шпиваю. Друга руска назва за каранїнї – надзикар. Тоту другу назву достал зато же часто прави гнїздо у наду.

## Опис
Каранїнї – евроазийска птица шпивачка. Жиє у Европи и у подручу умереного поясу Азиї. Жиє коло озерох, барох, мочарох, рикох и беґельох. Вельки є коло 16–20 цм, а чежки 25–36 ґрами. Кридла му длуги коло 9 цм. На горнєй часци цела ма кафово смуги, а долня часц цела и глави билей фарби. Чоло му скляпчисцене, а пищок моцни и кляпчисти. Поли скоро цалком идентични.

## Гнїздзенє
Полово узрети каранїнї поставаю кед маю рок. Сезона парованя тирва од мая до юлия. Гнїздо правя зоз трави и наду, нє висше над воду од єдного метера (кед даєдного року направя гнїздо висше, обчекуйце же порошнє уровень води). Гнїздо каранїнї приквачує ґу двом–штиром стебелком младого наду, ридше ґу пейцом–шейсцом,  и воно виши на нїх як хижка на слупох. Гнїздо прави самичка, а самчик лєм «надпатра» єй роботу. Воно досц глїбоке, а краї му зогнути нука до гнїзда, та и кед дує моцни витор, воно ше гойса як гомбалка и анї ваїчка анї мали птички нє випадню. Самичка знєше до гнїзда 4–6 ваїчка и шедзи на нїх 13–15 днї. Кед ше вилягню, млади птички жию у гнїздзе 12–14 днї. У їх гнїздзе часто мож найсц и куковково вайцо хторе барз здабе на каранїнїйово. Кед ше у таким гнїздзе вилягню млади, куковково младе, як наймоцнєйше, вируца каранїнїйово млади з гнїзда и «оцец и мац» кармя лєм тото єдно. 

Каранїнї ше кармя з павуками, школьками, инсектами, водожемцами, з младима бобками и др. 

Каранїнї досц гласно шпиваю, та їх шпиванє кара-кара-нїнї чуц досц далєко. Дакеди каранїнї при шпиваню имитираю шпиванє других птицох.

## Литература

* Josep del Hoyo; Elliott, Andrew; Sargatal, Jordi, ур. (1996). Handbook of the Birds of the World (3 изд.). Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 978-84-87334-20-7.

* Stevenson, Terry; Fanshawe, John (2001). Field Guide to the Birds of East Africa: Kenya, Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi. Princeton University Press. ISBN 978-0856610790.

## Вонкашнї вязи

* Great reed warbler – Species text in The Atlas of Southern African Birds.

## Референци
Катеґория:Животинї

Катеґория:Птици
Квинтни и квартни круг

## Квинтни и квартни круг

Квинтни и квартни кругу музики то назва за розпоредзованє-шорованє скалох з помоцу чистих квинтох, односно квартох по хторих ше шорую початни мена шицких музичних скалох зоз повисшовачками (по квинтним кругу) и зоз знїжовачками (по квартним кругу), починаюци од Це-дура, односно а-мола хтори нє маю пред'знаки. 

Пре правила у скали о розпорядку цалих и полутонох, скалом додаваме *пред'знаки*  ткв. *повисшовачки* (#), лєбо *знїжовчки* (b). По истим принципe (основи) доставаме и дурски и молски скали.

## Знаки за повисшованє и знїжованє нотох- пред'знаки

* *Повисшовачка* (#) то знак у музики зоз хторим повисшуєме ноту (тон-звучно) за пол тона на висше. Повисшовачки ше пишу вше точно опрез ноти у цеку композициї, лєбо на початку линийовей системи такой после ключа на одредзене место (линию и пражнїну зависно од скали-тоналитета у хторей мелодия записана).

* *Знїжовачка* (b) то знак зоз хторим ше знїжує нота (тон) за пол тона на нїжей. Tиж так  исте правило применєне як и за ,, # "  же ше знїжовачку пише опрез ноти, лєбо после одредзеного ключа на початку линийовей системи*. *

* *Розришовачка* то знак зоз хторим врацаме повисшени и знїжени ноти (на нормалу) яки були скорей пременкох. За записованє  розришовачкох важи исте правило як и за повисшовачки и знїжовачки, з тим же ше розришовачки у линийовей системи пишу у цеку композициї и на початку новей часци композициї кед вивершена модулация до нового тоналитета (до другей скали).

## Прегляд скалох
Кед пошоровани квинти од тона ,,це” вше **на висше** по квинтним кругу, достанєме скали зоз повисшовачками (#). (квинта то интервал хтори ма розстоянє  5 тонох-нотох)

**Скали по квинтним кругу**

Кед рушиме формовац скали по квинтним кругу **на нїжей**, доставаме скали зоз знїжовачками (b). Исти скали доставаме и кед их рушиме формовац по квартним кругу на висше. (кварта то интервал хтори ма розстоянє  4 тонох.)

**Скали по квартним кругу** 

## Примена квинтного и квартного круга у музичней литератури

### Й. С. Бах: Кантата  ч. 51

{ \new Staff \relative c' { 
   \set Staff.midiInstrument = #"cello" \clef F \time 12/8
   r r8 >s1 s8
}}

## Литература
* Основна теорија музике, Марко Тајчевић, 1997, pp. 83 — 84

## Вонкашня вяза
*Квинтни и квартни круг, видео демонстрация 1. часц.

*Квинтни и квартни круг, видео демонстрация 2. часц.

Катеґория:Музика
Катеґория:Музична теория
Катеґория:Музични термини
Кващок

**Кващок** (серб. *комлов*) – Кващок то нєвельки, як поґач, фалаток хлєбового цеста скиснути и висушени; при мишеню хлєба кващок ше мишало до води и сипало до цеста.  

## Доставанє кващка

Дараз ше у каждим обисцу пекло хлєб, и то вельки, за вецей особи, же би тирвал даскельо днї. Як квас ше хасновало *кващок*. То було киснуте цесто хторе ше вше одорвало кед ше мишело хлєб. Тото одорване цесто ше помишало з воду и правело ше округли «ґомбовци» або поґачики. Пошровало ше их на платно своєй роботи и кладло сушиц на слунко, потим даґдзе на цуґ, а вец на главку руского пеца. Дзень пред тим як ґаздиня сце мишиц хлєб, фалаток кващку намочи до води и направи *заправку*. Тоту заправку вец улєє до муки и миши цесто так як ше нєшка роби з квасом. Кажде обисце мушело мац кващку, понеже квасу нє вше мож було купиц, а бул и драги.

Хлєб ше мишело ручно, у *древеним корице*. Жена мушела буц моцна же би замишела хлєб. Цесто ше мушело добре з руку вимишиц, а вец ше го зохабяло одпочинуц. Прейґ корита ше положело древени рачки хтори ше закрило з партком. Кед цесто викисло, формовало ше ципови и пекло у добре натопеним руским пецу. З єдного фалатку кващку виходзел ципов хтори могол три днї прекармйовац штирочленову фамелию. 

**Киснуте цесто** – то цесто хторе ма бактериї млєчней квашнїни у симбиотскей заєднїци з квасом. Наведзени микроорґанизми ше кармя з цукрами зоз муки житаркох и приводза до процесу спонтаней ферментациї.

## Нутритивни вредносци на 100g

**Енергетска вредносц (kcal)**  289

Масци: 1,8 g 

Засицени масни квашнїни: 0,5 g 

Голестерол: 0 mg 

Натриюм: 513 mg 

Калиюм: 128 mg 

Угльово гидрати: 56 g 

Влакна: 2,4 g 

Цукер: 2,6 g 

Протеїни: 12 g 

Витамин Ц: 0,2 mg 

Калциюм: 44 mg 

Желєзо: 3,6 mg 

Витамин Д: 0 IU 

Витамин Д6: 0,1 mg 

## Литература
* *Словнїк руского народного язика I, А – Н,* Нови Сад 2017, б. 588    
* *Руско-сербски словнїк,* Нови Сад 2010, б. 319   
* *Сербско-руски словнїк I, А – Њ,* б. 588 

## Вонкашнї вязи
*  ''Kao napraviti prirodan kvasac kod kuće,'' Naša mala kuhinja, YouTube, www.youtube.com, oktobar 4, 2019 

* ''komlov,'' sr.wiktionary.org
Катеґория:Пожива
Кирил Сидор

**Др Кирил Сидор** (*16. септембер 1920—†9. децембер 2008) ентомолоґ и вирусолоґ.

## Биоґрафия

Кирил Сидор народзени 16. септембра 1920. року у  Бикич Долу 1920 року у землєдїлскей фамелиї.  Оцец Дюра и мац Юстина. Основну школу закончел у Привиней Глави, нїзшу ґимназию у Шидзе а Штредню польопривредну школу у Крижевцох. Дипломовал на Польопривредно-лєсарским факултету у Земунє 1950 року. Такой бул розпоредзни  на роботу у Заводзе за винїцарство и овоцарство у Сримских Карловцох у Оддїлу за защиту рошлїнох на месце ентомолоґа.

## Наукова робота

На роботу до Пастерового заводу Кирил Сидор  прешол 1957. року кед було основане  оддзелєнє  за вирози инсектох. Нєодлуга потим пошол  на специялизацию до Анґлиї (Универзитет у Кембриджу) дзе остал скоро два роки. По врацаню бул меновани за руководителя Оддзелєня за инсектово вирози дзе орґанизовал роботу на значних проєктох. Кирил Сидор бешедовал по анґлийски, французки, росийски и нємецки а активно ше служел зоз векшину славянских язикох.

Докторску дисертацию *Специфичносци  даєдних инсектових вирусох и можлївосци їх применки у биолоґийней борби* одбранєл 1963. року.  Потим др Кирил Сидор бул на вецей одвичательних длужносцох, вон бул о.д. директора Пастерового заводу, вибрани є за наукового совитнїка на предлог  Лєсарского факултета у Беоґрадзе, а од 1976. року робел и як сотруднїк Природно-математичного факултета у Новим Садзе дзе преподавал вирусолоґию. За  рядового професора того факултету бул вибрани 1982. року. Як науковец участвовал на велїх наукових сходох у Европи и у Америки.

У своєй науковей роботи Кирил Сидор ше руководзел зоз Пастерову думку же треба, насампредз, упознавац и анализовац  цеки и процеси у природи и преберац ришеня, копировац тото цо у природи, як евентуални проблем, давно розришене.

Др Кирил Сидор бул член Югославянского ентомолоґийного дружтва и Анґлийского  кральовского ентомолоґийного дружтва. 

За свою роботу др Кирил Сидор достал вецей  значни дружтвени припознаня, повелї як и Орден роботи зоз стриберним венцом. 
 
Др Кирил Сидор умар 9. децембра 2008. року у Новим Садзе. Поховани є на Городским теметове.

## Ґалерия

Sidor Kiril 1 1.jpg|др Кирил Сидор у лабораториї 


## Литература

* Гавриїл Колєсар: УЧИЦ ШЕ ОД ПРИРОДИ (Др Кирил Сидор) - *МАК ч. 6-7, рок 14, юний-юлий 1985,* б. 20-21, 24

## Вонкашнї вязи
* проф. др. Кирол Сидор вирусолоґ talasidunava.rs
* проф. др Кирил Сидор, вирусолоґ Интернет портал *Габи Дунаю*

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Бикичанє
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Професоре
Катеґория:Одликовани
Катеґория:16. септембер
Катеґория:Народзени 1920
Катеґория:9. децембер
Катеґория:Умарли 2008
Композиция

Слово ***композиция*** (анґл. франц. *composition*) ма двояке значенє:

1. ***Музичне дїло***. Може буц вокалне, вокалнo-инструменталне и инструменталне. Особа хтора твори композицию волa ше композитор. Мизично образовани композиторе композициї пишу зоз нотним писмом – нотами, хтори познєйше граю виводзаче.

Композиция по форми може буц мала, як цо то писня, а може буц и зложена, як цо то симфония, кантата, опера лєбо ораториюм.

По жанру постоя народни, забавни, джез и класични композициї. У зависносци  од наменки и числа виводзачох, вони ше дзеля на:

• *Солистични композициї*, компоновани за соло инструмент лєбо соло глас, а можу буц и зоз  провадзеньом даєдного инструмента лєбо оркестри.

• *Камерни композициї*, писани за заєднїцке музикованє малих составох (дуо, трио, квартет, октет итд.)

• *Оркестерски композициї*, писани и аранжовани за оркестри.

• *Хорски композициї*, писани и аранжовани лєм за хор, без инструменталного провадзеня, волаю ше а-капела (ит. *a-cappella*); хорски композициї можу буц и зоз провадзеньом даєдного инструмента лєбо оркестра.

2. ***Наука о компонованю***, як предмет, виклада ше и виучує у музичних школох и на академийох и факултетох, оддїл за композицию. У тих установох формую ше и поставаю музично образовани фаховци-композиторе.

Перши наш руски академски композитор бул Иван Ковач. Оддїл композициї закончел у Беоґрадзе на Факултету музичней уметносци. Спада до плеяди сучасних войводянских композиторох.

Иван Ковач преважно компоновал композициї камерного жанра, за камерни смикови оркестер, композицию *Прелудиюм и фуґа* за клавир и хор, кантати, векше число сонтох за клавир, виолину, виолончело, кларинет, обоу итд. Попри компонованих хорских писньох и дзецинских писньох, тиж значни його зборнїк писньох за дзеци *Чудесни дзвон* зоз провадзеньом клавира. Значне числе писньох зоз того зборнїка интерпретовала наша руска оперска шпивачка Ирина Давосир-Матанович и зняла за Радио Нови Сад (РТВойводина).

***Композиция***: Георґ Фридрих Гендл, *Пасакаля*

(епоха барока, нотна и звучна илустрация)

 {
\new PianoStaff 8. 16 8. 16 8. 16 8. 16 |
   8. 16 8. 16 8. 16 8. 16 |
   8. 16 8. 16 8. 16 8. 16 |
   8. 16 8. 16 bes8 a g4 \bar "||"
} 
  \new Voice \relative c' { 
   s1 s s s2 \stemDown g'2
} 
 \new Staff \relative c' { \magnifyStaff #3/4
   \set Staff.midiInstrument = #"harpsichord" \key g \minor \clef F
   2      d4 d, g2
} 
 \addlyrics \with { alignAboveContext = "chords" } { \override LyricText.font-size = #-1.5 Gm Cm F B♭ E♭ \markup{\concat{Am\super{(♭5)}}} D _ Gm }
>> >> }


## Вонкашня вяза
* 7 композиција које су обележили векове за нама casopiskus.rs

## Референци

Катеґория:Музика

Катеґория:Музични термини
Катеґория:Композиция
Конкорд

**Конкорд** (франц. *Concorde*) суперсонични путнїцки авион и други тип авиона тей наменки на швеце котри вошол до транспорту, после русийского Туполєва 144. Поцагнути є зоз транспорту 2003. року, после 27 рокох служби.  

## Розвой и прикмети
Настал як плод сотруднїцтва Французкей и Зєдинєного Кральовства, односно компанийох  Аероспециял (Aérospatiale) и БАК (BAC). Перши авион полєцел 2. марца 1969. року зоз Тулузу. До комерциялного транспорту вошол  21. януара 1976. року. Випродуковане вкупно 4 прототипи и лєм 16 серийни прикладнїки. 

Тот тип авиона у своєй флоти мали лєм два компаниї, Ер Франс и Бритиш ервейз. Причина тому же тот суперсонични комерциялни лєт єдноставно предраги же би ше виплацел, так же Конкорд бул популарни медзи богатима, тима котри себе могли допущиц. Тиж Конкорд бул нєвиплацуюци прето же було потребне вельке количество горива же би ше рушал  2200 km/h. За лєт од Лондону до Нюйорку Конкорд трошел 75 тони горива, цо достаточне за лєт од Лос Андєлесу до Бризбейну. Медзитим нєсподзива и информация же лєм при рулованю на аеродрому потрошел аж 2 тони горива. Просекова швидкосц зоз котру ше рушал була скоро два раз векша од швидкосци звука од 2180 km/h. Тиж так, цо специфичне за суперсонични авиони, Конкорд лєцел на висини од 18.300 метери.

## Нєщесце и поцагованє
Єдине нєщесце того типу авиона було 25. юлия 2000. року кед ше Ер Франсов авион при полєцованю зоз аеродрому  Шарл де Гол у Паризу запалєл и спаднул на готел хтори ше находзел блїзко при аеродрому. Причина нєщесца бул фалат металу на писти котри одпаднул зоз авиона котри пред тим злєцел. Метал пребил ґуми на авиону, а фалатки ґуми пребили резервоари зоз котрих пречурело гориво и запалєл ше. 

Авион поцагнути зоз транспорту 24. октобра 2003. року пре подраженє горива, понеже Конкорд трошел вельо, як и пре драги карти, а бул и вельки заґадзовач околїска. Остатнї лєт бул 26. новембра истого року.

## Опатриц ище
Туполєв Ту-144

Боинґ 2707 

## Ґалерия

02.03.69 1er vol de Concorde (1969) - 53Fi1931 - cropped.jpg|Конкорд 001, 2. марец 1969. 
Concorde on Bristol.jpg| Остатнї лєт Конкорда 26. новембар 2003. 

Катеґория:Цивилни авиони
Катеґория:Суперсонични авиони
Концертмайстор

**Концертмайстор** (нєм. *Кonzertmeister*; анґл. *leader*, франц. *violon solo*).   може буц:

• Перши и значни виолиниста у оркестру, водзи ґрупу перших виолинох (гушльох), помага дириґентови и по потреби заменює дириґента. Концертмайстор одвичательни  и ма обовязку превериц интонацию-чи шицки инструменти у оркестру правилно-чисто наштимовани, преверює и увежбує такв. штрихи и хвати хтори чежши за гранє. Приноши важни одлуки о технїцких елементох и детальох граня найчастейше виолинох.

• Концертмайстор найчастейше уметнїк зоз шорох смикових инструментох. Музичар хтори може водзиц кажду ґрупу смикових инструментох (смикарох), у оперским лєбо симфонийским оркестру. Окрем же грає вєдно зоз оркестру, концертмайстор часто ма и соло-часци хтори вимагаю висши уровень музикованя. Попри музикалносци потребно же би бул барз схопни у интерпретациї и ученю-толкованю музики, указованьом ґестох зоз смиком, отримовню пулса и темпа под час виводзеня композициї итд. 

• Пияниста хтори помага виводзачом (шпивачом, инструменталистом, балетским танєчнїком) же би учели и звладали свойо часци и провадзи их на концертох.  

У велїх державох у штреднїх музичних школох и на музичних академийох постоя оддїли за корепетитора а после положених одвитуюцих испитох здобуваю фахову квалификацию концертмайстра. 

Концертмайстор пред концертом водзи бриґу о велїх аспектох єдного оркестру,  поготову о секциї виолинистох а часто и о шицких смикарох-смикових инструментох. На пробох и наступох концертмайстор шедзи зоз лївого боку дириґента, вон найблїжей при публики там дзе ше  таке место наволує: *перши карсцель*, лєбо *перши* (музични) *подиюм*  (У ЗАД  вираз  *споза першого стола*). 

## Вонкашня вяза
* ''Концертмайстор'' (на русийским язику)

## Референци

Катеґория:Музика

Катеґория:Музични термини
Корепетиция

**Корепетиция** (лат. ***cum*** зоз и ***repetere*** повторйовац) то:

**1. ''Музична проба*** [[Солиста|солисти]]/а ( [[Инструменталиста|инструменталисти]], шпивача лєбо танєчнїка), [[хор]]у лєбо танєчного /фолклорного [[Ансамбл|ансамбла]], найчастейше зоз провадзеньом клавира. Проба фолклорней ґрупи часто провадзена зоз гармонику.

Служи за: 

♦ виучованє даякого дїла лєбо  

♦ увежбованє [[музичар]]а за будуци явни наступ у виду:

*'a**) ***солистичного концерта*** зоз провадзеньом клавира, [[Ґитара|ґитари]], гармоники,

**б**) ***солистичного концерта*' зоз оркестром; *[[Балет|балета]], опери, оперети, мюзикла итд. На тих пробох клавир заменює [[оркестер]]. Особа хтора провадзи проби на инструменту вола ше корепетитор.

♦ Уметнїцка потирмовка: Помц у формованю и отримованю [[Темпо (музика)|темпа]], динамики, [[Артикулация (музика)|аритикулациї]] и [[Интерпретация|интерпретациї]]. 

*Циль корепетициї* же би ше зоз повторйованьом увежбало корелацию помедзи шицких виводзачох у музичним дїлу. Початни уходи, [[темпо (музика)|темпо]], динамика, [[аґоґика]], [[Артикулация (музика)|артикулация]], [[интерпретация]], [[музикованє]]-гранє, музична мемория, психична и физична кондиция, ускладзени законченя, то лєм часточни елементи корепетициї .

Музичне дїло, [[композиция]], достава свой живот, праве значенє, смисел и постава цалсоц аж на пробох зоз провадзеньом клавира (то ше нє одноши на дїла без провадзеня, такв. соло).  

Корепетиция важни фактор у розвою каждого [[Музичар|музичара]].

*'2. *Музични предмет*''' у музичних школох и на музичних факултетох, хтори музичара пририхтує за корепетитора.

## Вонкашня вяза
* Pohvala korepetitoru
* Теория и практика аккомпанемента Методични основи корепетициї (язик русийски)
*  Ф. С. Капица. История мировой культуры. — ACT : Слово, 2010. — 606 с. — ISBN 978-5-17-064681-4.

## Референци

Катеґория:Музика

Катеґория:Музични термини
Константин Циолковски

**Константин Едуардович Циолковски** (рус. Константин Эдуардович Циолковский; народзени 17. септембра 1857. у месце Ижевскоє при Рязаню, умар 19. септембра 1935. у Калуґи ) бул русийски физичар и пионир науки о виглєдованю вселени. Снователь є модерней космонавтики.

Вєдно з Херманом Обертом и Робертом Ґодардом Циолковски бул визионер лєценя до космосу. Його найважнєйши дїла то „Албум космичного путованя“ з 1932.  и „Найвекша швидкосц ракетох“ з 1935. Нє дожил же би видзел практичну реализацию своїх идейох. Проґнозовал же ше лєт до космосу витвори коло 1950. (Спутнїк лансовани 1957), а же перши людзе полєца до космосу коло 2000. (лєт Юрия Ґаґарина ше витворел 1961). 

## Досцигнуца
Року 1896. Циолковски ше заинтересовал за теорию динамики реакцийних апаратох (ракетох). 

Виведол формулу (єдначина Циолковского) хтора повязує: 

*m*0 маса системи з горивом

*m*1 маса системи на конци патреня

*v*e ефективна швидкосц згорйованя горива

Δ*v* пременка швидкосци 

:\Delta v\ = v_e \ln \frac {m_0} {m_1}

Под тоту значну формулу записал и датум: 10. май 1897.

Виглєдовал одпор воздуху при лєценю обєктох, принципи хладзеня мотора и управяня з  проєктилами з мотором. Указал же запалююци мишанїни хтори хасновани у воєних наменкох лєбо за огньомет нє достаточни же би лансировали предмет до орбити. Конструовал ракети хтори порушовали водонїк, оксиґен и угльоводонїки. Року 1903. обявел роботу  „Виглєдованє космосу з реакцийнима апаратима“. Автор є наукового концепту вецейступньових ракетох.

Зоз своїма идеями Циолковски бул визионер свойого часу и у царскей Русиї прицагнул мало уваги. Його идеї преширили нємецки науковци под час 1920-их и 1930-их рокох. Познєйше його одкрица винїмно славени у чаше  Совєтского Союзу.

Познате його мудре виречнє же Жем колїска чловечества алє нїхто нє може навики жиц у колїски.

## Почесци
Йому на чесц наволани кратер Циолковски на нєвидлївим боку Мешаца, як и єден астероїд. По нїм ше наволує Державни музей историї космонавтики Циолковски.

## Рференци


## Вонкашнї вязи
* Державни музей историї космонаутики Циолковски
* особна архива Константина Циолковского на сайту Рускей академиї наука

Катеґория:17. септембер
Катеґория:Народзени 1857
Катеґория:19. септембер
Катеґория:Умарли 1935
Катеґория:Снователє космонавтики
Кошава

## Кошава
Кошава то жимни, досц моцни витор хтори дує у сиверовосточних крайох Сербиї, з векшй часци по поверхносци жеми, до висини єдного километра, з часу на час у моцних налєтох.

**Походзенє назви** – слово кошава превжате зоз турского язика: кош швидки и хава – воздух.

**Наставанє кошави** – Тот витор настава кед над Україну и Бесарабию воздушни прицисок високи, а над заходну часцу Штредожемного моря и Ядраном нїзки. Наймоцнєйша є на уходзе до Дєрдапскей клисури. Приноши суху и жимну хвилю. Найчастейше дує вєшенї и вжиме. Жимна жимска кошава часто спричинє лядовицу. Кошава звичайно дує 2-3 днї, алє часто тирва и по єден тидзень, та и длужей. Наука нє доказала же кошава дує лєм на нєпарни днї.

**Покаль доходзи** – Кошава дує по долїни Дунаю, од Ґолубцу по Вуковар, а у Войводини є наймоцнєйша у южним Банаце.

**Напрям у хторим дує** – покус ше розликує у рижних местох пре релєф и даяки препреченя. У южним Банаце кошава дує у напряме юг-юговосток, а у Бачкей и Сриме є юговосточни витор.

**Швидкосц кошави** - вдереня витру можу мац швидкосц и до 100 km/h, гоч ше штредня швидкосц витру руша медзи 25 и 45 km/h. Призначени и цепли кошави. Чувствує ше ю на сиверу по Суботицу, на югу по Ниш, а на заходзе по Шид. Дзекеди дзвига вельки габи, та очежує и претаргує рични транспорт на Дунаю. Кед Делиблатска писковина нє була закрита з древами и другима рошлїнами, кошава дзвигала и на вельки оддалєносци ношела писок.

## Литература
* Дукић, Душан (2006). *Климатологија*. Београд: Географски факултет.
* Дукић 2006, стр. 116.
* *Енциклопедия Нового Саду 12, КОС -ЛЕР*, Нови Сад 1999, б. 58-59

## Вонкашнї вязи

* Кошава - Википедия на сербским язику

## Референци
Кубикаш

**Кубикаш** – (од мадяр. kubik – долїна викопана при жемових роботох, а то од лат. сubicus, cubus) – особа хтора ше занїма з копаньом. 

## О роботи кубикашох

У Керестуре кубик то ярок коло беґелю, т.є. коло гаци, а у Коцуре ярки по полю волали кубики. До руского язика тото слово вошло найскорей прейґ сербского. Кубикаш канали/беґелї, ярки, декунки – шицко цо мож викопац з ашовом, лопату и будаком. По потреби викопану глїну або писок превожи до одредзеного места на фурику. По потреби викопану глїну уруцує до камиона, селянского коча або другого превозного средства. Плацени є по кубику т.є. по кубним метеру викопаней глїни. Кубикаше тиж зруцую углє з ваґонох, ноша мехи з циментом и робя други чежки роботи дзе потребна физична моц. Кубикашох заменюю будовательни и други машини.

Поняце кубикаш найузше вязане за ширше подруче Войводини, а означує роботнїкох хтори окончовали чежки физични роботи. У чаше док нє було баґери и други машини, кубикаше ручно з ашовами копали глїну, з лопатами ю уруцовали до фурикох и дриляли до местох дзе ю висиповали. Дзекеди мали и кочики о два колєса хтори цагал єден конь. За потреби окончованя тей роботи, вони польопривредни алати дакус вименєли, та так на ашов положели фейдери, предлужели пориско лопати, а на лопати направели оштре, же би ше на ню могло лєгчейше брац глїну. Колєса кубикашских фурикох були вельки, а боки високи, же би ше могло накласц цо вецей глїни.

Роботу ше кубикашом мерало по тим кельо зробели, односно по количестве викопаней глїни або писку, у кубних метерох, та оталь и назва кубикаше.

Анї кед ше зявели баґери, ровокопачи и други подобни роботни машини, робота роботнїка з лопату нє могла буц заменєна, гоч у велькей мири уплївовала же би робота кубикашох помали замарла. У нєшкайшим швеце, кед барз заступене хаснованє механїзациї на будовательних обєктох, можеме ше лєм чудовац яке нєвироятне количество глїни премесцене з ашовами, лопатами, кубикашскима фуриками и з моцу людских мускулох.

Кубикаше участвовали на правеню драгох, гайзибанских шинох, у роботох на одбрани од вилївох, копали одводни беґелї итд.

Кубикаше ше здружовали до ґрупох и мали свойого старшину хтори им догварял и розпоредзовал роботу. Були моцни и схопни у копаню глїни и познати по чесносци. Кед дали роботодавательови слово, нє бул им потребни нїяки папер з печацом. Було досц дац руку и поруковац ше. Вше у поглядзе термину и квалитету роботи отримали слово, аж и теди кед то було на їх чкоду. Часто були оддвоєни од своїх домох, змесцени до даяких баракох, а єдли найчастейше сланїни, хлєба и цибулї або парадичи.

## Литература

* Енциклопедия Нового Саду 12, КОС – ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 142
* Словнїк руского народного язика I, А – Н, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017,* б. 652

## Вонкашнї вязи

* Кубикаш, *Википедия на сербским язику,* 15. юлия 2006. року

*  RADNICI KOJI SU IZGRADILI POLA NOVOG SADA – KUBIKAŠI, вебсайт nsuzivo.rs, 14. юлий 2023.
Катеґория:Ремесла
Катеґория:Файта роботи
Кудзель

**Кудзель** (серб. коловрат, преслица, виходнярски kudzeľ, слц. praslica, укр. прядка, кужiль, поль. kołowrotek, kᶏdziel, русий. прялка, чес. kolovrat, од прслав. kqdeľa) – справа за предзенє. Старши ґенерациї паметаю же Руснаци скорей хасновали такволану стару кудзель або споднїк.

## Историят

Стара кудзель або споднїк ше состої зоз єдней дещички у хторей притвердзена палїчка. На тоту палїчку, крашнє украшену зоз точеньом и интарзию, здзива ше вершнїк. На вершнїку стої влакно. На верху вершнїка привязана пантлїка – сатнїк, зоз хтору ше притвердзує влакно. З єдну руку ше вицагує и реґулує нїтку, а з другу ше окруца вреценко.

Споднїк ше положи на лавку паточку або инше и жена на ньго шеднє. У зависносци зоз хтору руку вицагує нїтку, на тот бок ше обраци споднїк.

Интензивне продукованє и преробок конопи на самим початку 20. вику були єден з факторох хтори допомогли нєставаню споднїка як менєй продуктивного орудия и прилапйованє кудзелї зоз хтору мож лєгчейше, вецей и лєпше робиц.

## Часци кудзелї

Главни часци кудзелї то вершнїк на хторим стої влакно, вреценко на хторе ше накруца цверну, лабка хтору ше прициска з ногу, циґанка прейґ хторей вертикални ход преходзи до кружного на колєше и далєй прейґ шнура на вреценко. Накруцованє цверни на вреценко реґулує ше и зоз пирйом.

Бачвански Руснаци хасновали ище єдну файту кудзелї, такволану *швабску кудзель* або кудзель зоз шрубом. Пре огранїчени можлївосци у роботи и пре мали димензиї, така кудзель пошвидко постала орудиє за мали дзивчата хтори ше учели пресц.

Медзи людзми ше хасновало и назву коловрат з истим значеньом – кудзель (всл. kolovratek, слц. kolovrat, праслав. kolovortъ, од словох коло и верциц. Кед дахто бега, нє мирує, гвари ше: круци ше як коловрат.

Кудзеляре – майстрове цо правели кудзелї волали ше кудзеляре. Окрем кудзельох, вони правели и други предмети з древа до обисца.

## Ґалерия

Файл:Sambe.jpg|алт=Кудзеля
Файл:Hanfstengel.jpg|алт=Кудзельово влакна достати зоз конопи


## Литература

* Любомир Медєши, *Руска традиция,* Нови Сад 2007, б. 253-254

* *Словнїк руского народного язика I, А – Н,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику,  Нови Сад 2017, б. 652 и 613

## Вонкашнї вязи

*  Preslica,  sh.wikipedia.org
Катеґория:Обисце
Катеґория:Справа
Куколь

**Куколь** (лат. *Agrostemma githago* – общеславянска назва, од псл. **kǫkolь:* поль. *kąkol polny*, укр. *кукіль звичайний*, слц. *kúkoľ poľný*, чес. *koukol polní*) то єднорочна лїсцаста рошлїна з фамилиї гвоздзикох (*Caryophyllaceae*). 

## Опис рошлїни
Стебелко куколю просте, оброснуте з мохотку, у верхнєй часци розконарене и нарошнє до 100 центи. Лїсца иду процивнє єдно од другого, ланцасти су, блядожелєни и мохоткави. Квитки поєдинєчни и вельки. Квитню од юния до септембра. Плод длуговаста капсула у хторей єст покруткасте нашенко чарней фарби. Рошлїна през рок створи 100-600 нашенька хтори виключкаю истого року и затримую ключкавосц даскельо роки. Кед виключкаю вєшенї, створя лїсцову розету закриту з мохотками же би були одпорни на мраз и нїзки температури. 

## Бивальнїк

Куколь розширени по цалей Европи. У прешлосци часто сходзел на польопривредней жеми, алє нєшка постал ридка рошлїна. У велїх европских жемох є положени на Червену лїстину флори. 

## Етимолоґия

Латинска назва роду *Agrostemma* значи «польски венєц». Походзи од греческих словох ἀγρός - агрóс  цо значи «польо» и στέμμα - стéмма «венєц», прето же куколь найчастейше роснул на полю и хасновало ше го за плєценє венцох. 

У народзе ше гвари же *у каждим жице єст куколю* (превжате зоз сербского язика), цо одвитує нашому вислову – *у каждим роду єст смроду*. 

## Хаснованє

Кукољ отровна рошлїна, окреме його нашенє у хторим ше находзи saponin gitagin. У прешлосци трованя були части, алє нєшка пре сучасни польопривредни машини хтори го знїщую, того вецей нєт. Симптоми трованя були поврацанє, преганячка, круценє у глави, пошвидшани пулс, а у чежших случайох очежане диханє. Рошнє у жице, а кед ше го зомелє вєдно зоз житом, мука достанє белавкасту фарбу, постанє подлого квалитету, ма горки смак и чкодлїва є. На полю куколь нє чкодлїва рошлїна. Стимулує роснуце кореня рижних културох (жита, сої, кукурици, цукровей цвикли, слунечнїку), зоз чим вец уплївує на звекшанє урожайох. Куколь тиж уплївує на количество и сладкосц овоци (яблуко, грушка, шлївка, малина, грозно): плоди поставаю векши, маю вецей цукру и витамину Ц. Єст препарати хтори з куколю екстрктую и хасную як гормон роснуца (аґростемин).

## Литература

* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику,* Вуковар 2016, б. 27, 60  
 
* *Руско-сербски словнїк,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2010, б. 351  
  
* *Словнїк руского народного язика I, А – Н,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 653 

## Вонкашнї вязи

* [ Kukolj (biljka),](https://sr.wikipedia.org/wiki/Kukolj_(biljka)) Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org   
  
* [Kukolj (biljka)](https://sr.wikipedia.org/sr-ec/Kukolj_(biljka))
Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Квеце
Кулен

**Кулен** – файта тирвацей колбаси, специялитет панонского поднєбя. Прави ше го у жимским периодзе по месарньох и у велїх обисцох з млєтого або шеканого швиньского меса, з додатком твардей масней тканї, а може и з єдней часци говедзини. Же би достал арому и добри смак, хаснує ше як присмачки горку паприґу, попер, цеснок, соль и ким (рашку). Тоту змишанїну ше полнї (надзива) до говедзинового грубого черева, а у новшим чаше до штучного черева..

Кед ше надзате черево повяже, зохаби ше єден час най ше одцадзи, потим ше у курарнї або коминє кури на «жимним» диму, после чого ше кладзе же би кулен зрел у окремней просториї з контроловану температуру и влажносцу воздуху. Продукт готови за єдзенє кед му ше чежина зменша за коло 30 одсто.

**Технолоґия правеня** - технолоґи и прави ґурманє гваря же барз важне же би кулен «одстал»: кед ше го реже, нє шму випадовац фалатки меса. Тиж так ше черево до хторого є надзати муши зошицким очисцац од меса. На месце дзе є пререзани ясно видно червенкаву фарбу и биляву масносц (сланїнку).

Надзати кулен ма коло 700 до 1000 ґрами.

**Файти кулену** – у Войводини єст три файти: бачки кулен, сримски домашнї кулен и петровски кулен (з Бачкого Петровцу). Кулен ше тиж прави и у Славониї и Баранї (Горватска), лєм же ше там нє кладзе рашки (киму).

## Ґалерия

Petrovacki_kulen_01.jpg|Кулен за Вельку ноц
Petrovacki_kulen_03.jpg|Кулен
Kulin_%28serviran%29.jpg|Славонски кулен
Kulin_%28osu%C5%A1eni%29.jpg|Славонски кулен, осушени


## Литература

* Енциклопедия Нового Саду 12, КОС -ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 170 ==

## Вонкашнї вязи

* Jela hrvatske nematerijalne kulturne baštine

* Кулен, Википедия на сербским язику

## Референци
Куна

**Куни** животинї котри спадаю до цицарох зоз шора жвирох (*Carnivora*). Вельки су як домашня мачка, алє ценши и з барз грубим хвостом. Єст два файти куни: куна златка (*Martes martes* L.) и била куна (*Martes foina *E.). 

Обидва файти активни вноци. 
Медзи собу ше розликую по дзепоєдних характеристикох: златка ма цму модру, а била блядшу, пега на гарлє и першох при златки жовкастей фарби, а при билей куни билей. Златково ножки маю вецей шерсци.

Куни єдза и животиньску и рошлїнску покарму (дробних цицарох, птици, инсекти, алє и бобки, овоц, печарки).

Ловаре их ловя пре фину и драгу бундичку. У Войводини су защицени зоз законом як природни ридкосци и находза ше на червеней лїстини загрожених файтох похребцинарох.

## Куна златка
Куна златка жиє по лєсох, барз схопнє ше ґрабе по древох. Воднє ше скрива у дзирох старих древох и напущених гнїздох вивиркох и вельких птицох.

## Била куна

Била куна ше затримує нєдалєко од чловека, по валалох и викенд-населєньох.

## Литература
* Енциклопедия Нового Саду 12, КОС -ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 191
* Симоновић, Д. и сарадници. 1953. Природописни атлас СИСАРИ. Знање: Београд
* Чинери, М. *Велика енциклопедија животиња.* ИТП *Змај*: Нови Сад. 2001. ISBN 978-86-489-0303-7.
Катеґория:Животинї