open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Главни бок

{|style="border-spacing:2px;margin:0px -2px"
|class="MainPageBG" style="width:50%;border:1.5px solid #cedff2;background-color:#FFFFFF;vertical-align:top; -moz-border-radius:10px"|

|class="MainPageBG" style="width:50%;border:1.5px solid #cedff2;background-color:#FFFFFF;vertical-align:top;color:#000; -moz-border-radius:10px"|

|-
|style="font-size:0.6em;line-height:0.6em"|&nbsp;
|-
| valign="top"|

|- 




Опатри комплетни список википедийох
Єднакокраки троугелнїк

**Єднакокраки троугелнїк** то троугелнїк хтори ма два єднаки страни. Тоти два єднаки страни означию ше зоз b \, (малу латиничну букву b \,) и наволую ше *краки* єднакокракого троугелнїка. Страна над хтору ше краки находза наволує ше основка и означує ше зоз a (малу латиничну букву a). Цеменє C \, наспрам основки наволує ше *верх* єднакокракого троугелнїка.

## Свойства єднакокракого троугелнїка
* Два угли у тим троугелнїку исти - то угли хтори ше находза на основки.
* Висина троугелнїка єднака зоз медияну.
* Висина ше поклапя зоз бисектрису и медияну.

## Формули за єднакокраки троугелнїк

**Длужина странох троугелнїка** можу ше вираховац зоз формулами:
*  a = 2R \sin \alpha \,
*  b = 2R \sin \beta \,
*  b = 2a \cos \alpha \,
*  a = \frac b {2 \cos \alpha} 
*  b = a \sqrt {2 (1 - \cos \beta)} 

**[[Обсяг]]** єднакокракого троугелнїка єднаки зоз:
*  O = 2b + a \, (сума длужинох шицких странох)
*  O = 2R (2 \sin \alpha + \sin \beta) \,

**Висина троугелнїка** поцагнута на основку a \, дзелї основку на два єднаки часци. Формули за одредзованє тих двох висинох:

:h_a=\sqrt[]{b^2-\frac{a^2}{4}}
:h_b = \frac{2P}{b} = \frac{ah_a}{b}

**[[Поверхносц]]** ше може вираховац зоз формулами:

:P=\frac{a\cdot h_a}{2}=\frac{b\cdot h_b}{2}
: P = \frac 1 2 b^2 \sin \beta = \frac 1 2 ab \sin \alpha 
: P = \frac 1 2 a \sqrt {\left(b + \frac 1 2 a \right) \left(b - \frac 1 2 a \right)}  (Херонова формула)

**Угли** ше можу вираховац зоз формулами:
*  \alpha = \frac {\pi - \beta} 2 
*  \alpha = \arcsin \frac a {2R}, \beta = \arcsin \frac b {2R} 
Катеґория:Наука
Катеґория:Математика
Катеґория:Ґеометрия
Акустика

**Акустика** то интердисциплинарна наука хтора ше занїма з преучованьом шицких механїчних габох  у ґазох, чечносцох и черствих субстанцох уключуюци ту вибрациї, звук, ултразвук и инфразвук. Науковец хтори роби на полю акустики то акустичар, а дахто хто роби у полю акустичней технолоґиї може ше наволовац инженєр акустики. Применка акустики присутна у скоро шицких аспектох модерного дружтва з найзначнєйшима индустриями: аудио и контрола галайку.

Осет слуха єден з найважнєйших осетох за преживйованє у швеце животиньох, а бешеда єдна з найособлївших характеристикох людского розвою и култури. Спрам того, маме ширенє акустики вонконцом велїх аспектох людского дружтва – музики, медицини, архитектури, индустрийней продукциї, войованя итд. На исти способ, даєдни файти животиньох як птици шпивачки и жаби хасную звук и осет слуха як ключни елемент ритуалу пареня лєбо означованя териториї. 

Слово  „акустика” виведзене зоз греческого слова ἀκουστικός (акоустикос) цо зачи "од лєбо за слуханє, порихтане за чуц”  и того зоз ἀκουστός (акоустос), „тото цо ше чуло, можлїве чуц”  цо походзи од дїєслова ἀκούω (акоуо), „я чуєм”.

Звук настава кед даяка материя вибрирує. Фреквенция тих вибрацийох ше мера з єдинками цо ше наволую герци (по нємецкому физичарови Heinrichu Rudolfu Hertzu хтори дал вельке физикалне доприношенє у електромаґнетизме).

Латински синоним то „sonic”, после хторого ше зявел термин соника (анґ. sonics) як синоним за акустику и познєйше конар акустики. Фреквенциї понад и попод обсягу хтори ше може чуц волаю ше „ултразвук” и „инфразвук”, респективно.

Поняце „фреквенция” одноши ше на число осцилацийох у секунди, а варияциї у фреквенциї звука продукую його висину, односно звук високого або нїзкого тоналитету. Чловеково ухо може чуц звук фреквенциї медзи 16 и 20 000 Hz (тот податок ше одноши на дзеци, з роками слух за високи фреквенциї слабнє, та реални податок 16 Hz - 16 kHz).

## Литература
* Гажевић Никола, ур. (1970) ''Војна енциклопедија''. **I**. Београд. б. 74—78.
* Бабац, Марко (1993). *Лексикон филмских и телевизијских појмова*. Београд: Научна књига, Универзитет уметности у Београду.

* D.J.Croome, Noise, Buildings and People, Volume 11, Pergamon Press, 1977.

* Б. Будисављевић, “О сложеној звучној изолацији”, II југословенско саветовање, Београд, 1979.

* *Алдошина И., Приттс Р.* Музыкальная акустика. Учебник. — СПб.: Композитор, 2006. — 720 б. 

* *Маньковский В. С. Акустика* студий и залов для звуковоспроизведения. — М.: Искусство, 1966. — 376 б.

## Вонкашнї вязи

* Науково роботи о акустики (росийски) *Scholar.ru*, поиск научных публикаций

## Референци
*
Ана Рац

**Ана Медєши од. Рац** (*19. децембер 1931—†4. септембер 2018) административна службенїца, радио шпивачка, драмска и музично-сценска аматерка.

## Биоґрафия
Ана Медєши ше народзела у Руским Керестуре 19. децембра 1931. року. Основну школу и нїзшу ґимназию зоз малу матуру закончела у своїм валалє, а тарґовецку школу  у Кули. Почала робиц у тарґовинскей предавальнї, а потим як службенїк у рахунководстве у Польопривредним комбинату *Перши май* у Руским Керестуре, одкаль пошла и до старосней пензиї.

Ище як школярка керестурскей ґимназиї почала шпивац у хору и теди замерковани єй гласовни схопносци и шпивацки талант. У 1947. року од Петра Ризнича Дядї достава першу театралну улогу у фалаце *Пепелюґа*. Як осемнацрочней дзивки 1949. року зверена єй задача же би  „на живо” одшпивала писню *Ой, лучка, лучка желєна* у директним преносу святочносци з нагоди починаня з роботу Радио Нового Саду, и од теди коло дзешец роки поряднє шпивала у руских музичних емисийох. Провадзел ю оркестер Славка Суботина и Александра Араницкого. Кед Радио Нови Сад набавел маґнетофони – зняла на маґнетофонску пантлїку значне число руских народних шпиванкох котри ше и нєшка з часу на час емитую.

Ана Медєши ступела до малженства зоз Томиславом Рацом.

Кед основани Аматерски руски театер *Дядя*, вона уж була позната як добра ґлумица. Мала за собу вецей як 20 роки ґлумецкого искуства. През вецей мандати Ана Рац була и член управних целох спомнутого театра аж по 1991 рок.

За свою длугорочну културно–уметнїцку дїялносц достала велї награди, припознаня и подзекованя, медзи котрима и Златна плакета АРТ *Дядя* за длугорочну театралну роботу (1973), Златна значка КПЗ Сербиї (1977), Искри култури КПЗ Войводини (1997).

Ана Рац умарла 4. септембра, а похована є 5. септембра 2018. року на теметове у Руским Керестуре.

## Ґлумела у театралних фалатох
Шицки театрални фалати були порихтани на матичней сцени у Руским Керестуре.

## Ґалерия

Файл:OŽALOSCENA FAMILIJA.jpg|алт=Колектив ґлумцох у фалаце Б. Нушича Ожалосцена фамели|Колектив ґлумцох у фалаце Б. Нушича *Ожалосцена фамели.* З лїва Юлиян Стрибер, Ана Рац, Гафка Рамач, за ню Владимир Бесерминї, Витомир Бодянєц, за нїм Янко Ґ. Рац, Ирина Олеяр и Микола Скубан.
Файл:Mikola Skuban i Ana Rac.jpg|Микола Скубан и Ана Рац


## Литература

* Дюра Латяк, „Ана Медєши од. Рац,ˮ *50 роки Драмского меморияла Петра Ризнича Дядї,* Руски Керестур 2018, б. 161-162.
* Тамаш, др Юлиян, „Руски театер Дядяˮ, *Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991),* Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 423.
* P. R. Magocsi  and Ivan Pop: „Rats, Ana. See Diadia  Rusyn Natonal Theater,ˮ *Encyclopedia of Rusyn History and Culture,* University of Toronto, 2005, ISBN 0-8020-3556-3, p. 412.
* *Руски християнски календар*, 2019. рок, бок 230

## Вонкашнї вязи

* Златни часи руского драмского аматеризма - Аґафия Рамач и Ана Рац
* Умарла Ана Рац, Рутенпрес, 4. септембер 2018.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Шпиваче
Катеґория:Ґлумци аматере
Катеґория:19. децембер
Катеґория:Народзени 1931
Катеґория:4. септембер
Катеґория:Умарли 2018
Апотема

**Апотема** (греч. αποτιθημι) у ґеометрийних фиґурох, найчастейше пирамиди або призми, означує висину страни обмотку (M). Длужина апотеми ше хаснує за одредзованє поверхносци або волумену пирамиди або даякого другого ґеометрийного цела.
Катеґория:Ґеометрия
Аристарх зоз Самосу

**Аристарх** (310. п. н. е. - коло 230. п. н. е.), гречески астроном и математичар.
## Биоґрафия

**Аристарх** (греч. Ἀρίσταρχος, лат. Aristarchus; 310. п. н. е. - коло 230. п. н. е.) бул гречески астроном и математичар, родзени на острове Самос. Бул перши чловек хтори катеґорично арґументовал гелиоцентрични модел Слунковей системи, хтори до штредзиска познатей вселени поставя Слунко, а нє Жем. У тим бул под уплївом питаґорейца Филолая зоз Кротону, алє, процивно йому, „централни огень" виєдначел зоз Слунком, окрем же други планети исправно пошоровал у одношеню на Слунко. Медзитим, його астрономски идеї одруцени на хасен ґеоцентричних теорийох Аристотела и Птоломея,  док их скоро 1800 роки познєйше успишно нє ожил Никола Коперник а розробели и преширели Йохан Кеплер и Исак Нютн. 

Аристарх, найвироятнєйше, бул перши чловек хтори похопел же Слунко у стварносци векше як випатра, алє пре малу гришку у мераню думал же Слунко лєм 19 раз далєй од Жеми як Мешац, алє то було достаточно же би заключел же Слунко вельо векше и од Мешаца и од Жеми и же то значи же ше Жем обраца коло Слунка, а нє наспак як ше то теди думало.

***О велькосцох и оддалєносцох*** (Слунка и Мешаца) то єдина зачувана кнїжка котру написал Аристарх. У нєй вираховал велькосц Слунка и Мешаца, як и їх оддалєносц од Жеми. 

Мешацов кратер Аристарх наволани йому на чесц, як и астероїд 3999 Аристарх.

## Жридла

*  Аристарх зоз Самосу Джеймс Иванс, Британика

* Aristarchus of Samos www.ancient.eu, Кристиян Виолати.

## Вонкашнї вязи
*Биография (пдф) (язик: анґлийски)
* Течај мјерења свемирских удаљености
Катеґория:Астрономи
Катеґория:Математичаре
Аритметични шлїд

**Аритметични шлїд** або **Аритметична проґресия** то шлїд числох у хторим розлика каждих двох сушедних членох стаємне число. Члени шлїду означуєме зоз  a_1, a_2, a_3, ...  або кратше зоз  (a_n)_{n \in \mathbf{N}} . Шлїд достал таку назву прето же за кажди три члени за шором у тим шлїду, други член по шоре то аритметични штредок першого и трецого члену.

## Дефиниция шлїду
Дефиниция аритметичного шлїду то число хторе ше достава зоз однїманьом n-того члена шлїду (n \in \mathbf{N} \backslash \{ 1 \} ) и його предходнїком. Диференцияцию шлїду означуєме зоз *d* и рахуєме по формули:
:d =a_n - a_{n-1}

## Общи член аритметичного шлїду
**Общи (''n'' - ти) член аритметичного шлїду** то член хтори ше находзи на n-тим месце у шлїду (n \in \mathbf{N}). Вредност n-того члена у аритметичним шлїду рахує ше по фомрули: \ a_n = a_1 + (n - 1)d, дзе a_1 перши член , a d диференцияция (розлика) шлїду.

## Сума аритметичного шлїду
Сума аритметичного шлїду то сума перших n членох того шлїду. Рахує ше по формули:
: S_n=\frac{n}{2}\left[ 2a_1 + (n-1)d \right], дзе n означує кельо єст членох у шлїду, a_1 перши член, a d диференцияция шлїду.

Сума перших n членох аритметичного шлїду може ше вираховац и по формули:
: S_n=\frac{n}{2} \left( a_1 + a_n \right) ,
дзе n означує число членох у тим шлїду, a_1 перши член, a a_n остатнї член у аритметичним шлїду чию суму глєдаме.

**Опатриц**

Шорне число

Катеґория: Математика
Астероїд

**Астероїди** лєбо **планетоиди** то камени лєбо метални нєбесни цела пречнїку векшого як 1 метер, хтори  самостойно лєбо у ґрупи подобних целох обиходза коло Слунка. Векшина планетоидох обиходза Слунко у главним пасу (астероїдни пас) медзи Марсом и Юпитером, а часц приходзи Слунку блїжей од Марса (Амори) и Жеми (Аполони) и наволую ше Жеми блїзки астероїди, а часц ше руша на траєкториї Юпитера лєбо других планетох (Троянци). У поровнаню з планетами, вельо су менши и найчастейше нєправилней фурми. Постали од остатку планетарней материї котра ше нє злучела зоз планетами под час наставаня системи зоз протопланетарного диску. Найчастейше кружа коло матичней гвизди по власней траєкториї лєбо як природни сателити (мешаци) векших планетох. Даєдни з нїх ше находза вязани зоз ґравитацийнима силами з планетами, у ґрупох хтори кружа у траєкториї планетох, опрез лєбо поза. Гоч ше донєдавно думало иншак, одкрите же астероїди можу мац власни мешаци, кед у орбити коло астероїда 243 Ида пренайдзени сателит, наволани Дактил. По тераз одкрите блїзко 80.000, а коло 11.000 достало службени мена - шорне число и мено. Ценї ше же би их у нашей системи могло буц даскельо милиони. 
Спрам спектерней анализи одбитей шветлосци, планетоиди ше можу подзелїц на углєнїково (С) хторих єст коло 75% и маю у себе цми углєнїково єдинєня, метални (М), хторих єст коло 8% и силикатни, хторих єст коло 17%. Зоз телескопом нє мож видзиц анї найвекши планетоид, та ше им пречнїки мераю постредно, под час окултацийох гвиздох або зоз швицацосцу вєдно з преценєним албедом. З помоцу вселенских лєтачкох висликовани 433 Ерос, 951 Ґаспра, 243 Ида, 25143 Айтокава, 253 Матилда и други. Транс-нептунски обєкти, або нєбесни  цела хтори далєй од Нептуна, звичайно ше нє рахую як  планетоиди. 

Спрам того, астероїди лєбо планетоиди то жимни нєбесни  цела хтори ше преважно находза у подручу од 2,2 по 3,5 АЙ. Звонка того астероидного пасу, або персценя, находза ше лєм даскельо постотки астероидох. Рушанє планетоидох, без винїмку, директне. Видлуженосц дражкох и нагнуце спрам еклиптики векши як при планетох. Просекови числови ексцентрицитет виноши 0,15, а значна векшина планетоидох нє ма векши ексцентрицитет од 0,3. Конєчна вредносц 0,88. По правилу, векши ексцентрицитети дражкох маю планетоиди менших масох. Просекова инклинация дражкох менша од 10°, а за векшину планетоидох менша од 16°. То значи же дражки планетоидох нє так блїзко ровнї еклиптики як дражки планетох, алє су анї нє так барз  розшати, окреме кед ше вежнє до огляду же ше дражки планетоидох лєгчейше меняю. Вельки планети их можу значно погубиц. Планетоиди нєбесни цела менши од 1.000 километри. Дас петнац спомедзи нїх маю пречнїк векши як 250 км.

## Литература
* *Asteroids III*, ed. W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, i R. P. Binzel, University of Arizona Press, Tucson

## Вонкашнї вязи
* Армаґедон он-лайн
* Asteroid Observing Services
* Alphabetical list of minor planet names (ASCII) (Minor Planet Center)
* Asteroid articles in Planetary Science Research Discoveries
* NASA Asteroid and Comet Watch Site
* Астероиди (на язику: (язик: росийски))

## Референци

Катеґория:Астрономия
Бабин пес

**Бабин пес** – назва гушенїци и мотиля Callimorpha dominula.
## Розпрестартосц
Мотиль бабин пес то ноцни мотиль Callimorpha dominula з фамилиї Erebidae. Розширени є на подручу векшей часци Европи, на Блїзким востоку (Турска, Закавказє и сиверни Иран). Найволї слунечни влажни места коло потокох, барох, долїнох-рибаловох, влажни лєси з чисцинами.

## Опис
Преднї кридла му чарни з билима и жовтима пегами, на чарних часцох звичайно маю металик желєни одблїск. Долнї кридла червеней фарби (ридше жовти) зоз чарнима пегами. Брух чарней фарби, а першова часц металик цможелєней фарби з двома воздлужнима краткима жовтима пасмами. Розпон кридлох од 45 до 55 мм.

## Биолоґия
Мотилї бабини пси активни и през дзень и вноци. Вноци их прицагує шветло, а през дзень углавним мирую, та их чежше найсц. Лєтаю у юнию и юлию, а ридше их мож видзиц у маю и авґусту. Маю єдну ґенерацию рочнє; самици после парованя знєшу ваїчка на рошлїну хранїтельку. З ваїчкох виду гушенїци цмошивей до чарней фарби зоз претаргованима жовтима бочнима пасмами, маю чарни до шиви шерсци воздлуж цалого цела. Як рошлїни хранїтельки можу буц розлични рошлїни зоз желєним лїсцом (напр. покрива, малина, пши язики), алє и розлични черяки и древа.

## Гушенїца

За тоти вилягнути гушенїци наш народ тиж хаснує, як и за мотилї, назву бабин пес. Точнєйше, народ хаснує назву бабин пес лєм за гушенїци, а вироятно анї нє зна хтори то и як випатра мотиль з чиїх ваїчкох вилягнути гушенїци бабини пси. Тота назва за гушенїци мотивована з тим же их мож найсц коло хижи, у загради, у трави, на ягодох. Назва бабин пес за тоти исти гушенїци хаснує ше и у карпатским ареалу: у українских бойковских бешедох бабин пес, у лемковских бабин пес, бабин псик, у других зах. укр. бешедох тиж бабин пес, бабiн пес, у поль. диял. babi pies, у слц. диял. babi pes. (Тимко, 71)

Гушенїци бабини пси ше концом лєта обвию зоз ґалету (заґалеца ше), а на яр зоз ґалетох виду мотилї бабини пси.

## Вонкашнї вязи
* BioLib

* Butterfly Conservation

## Референци
Катеґория:Животинї
Ансамбл

**Ансамбл** (лат. *ansambl*, франц. *ensemble* – заєднїца, ґрупа) може мац вецей значеня.

Перше значенє пообщене, и значи цалосц, ґрупу и заєднїцу.  

Найчастейша конотация того поняца вяже ше за ґрупу уметнїкох, та так у музики ансамбл то состав, ґрупа музичарох лєбо шпивачох. То може буц ґрупа музичарох инструменталистох у камерним ансамблу од трох по двацец музичарох: трио, квартет, квинтет, секстет, октет, нонет, алє и симфонийски оркестер. До ансамбла тиж спадаю вокални ґрупи и хор шпивачох.

По теориї музики, ансамбл то тип музичного склопу солистичней полифониї и гомофониї хтори ше розликує од хорского вецейглася.

Музично-драмски часци сценских дїлох як цо то опера, опера буфо, оперета и мюзикл можу ше наволац же то ансамбли. Векши вокално-инструментални дїла як цо то ораториюм, кантата и концерт-композиция тиж спадаю до ансамблох. У обидвох формох наступаю вєдно ґрупа уметнїкох.

У театралним смислу, ансамбл творя ґлумци, т.є. ґрупа хтора заєднїцки виводза сценски дїла. То орґанизовани особи-уметнїки (ґлумци режисере, сценоґрафи, костимоґрафи и други), хтори найчастейше поряднє анґажовани. Ансамбл можу твориц ґрупа ґлумицох и ґлумцох алє и других виводзачох уметнїкох составених и орґанизованих пре виводзенє єдней представи, т.є. драмского проєкту. Так углавним у театралних хижох исную драмски, оперски, балетски и други ансамбли.

Же би успишно музичар участвовал у ансамблу нє достаточне лєм же би знал як солиста грац на своїм инструменту. Гранє музичара у ансамблу ше розликує од соло наступу як окремней файти виводзацкей уметносци, хтора подрозумює формованє окремного знаня и схопносци, односно то особлївосци виводзацких квалитетох ансамбла. Кнїжка А. Готлиба *Основи ансамбл технїки* (1971), у хторей описани „технїки ансамбла” и концепт по хторим ше уводзи до музичней педаґоґиї, и подрозумює значне доприношенє преучованю теориї и пракси граня у ансамблу и ище вше нє страцело значенє и релевантносц.

## Робота ансамбла у сучасней музики
У прешлосци дїла за ансамбли (ґрупи) ше углавним виводзели *на живо* на рижнордних концертох. 20. вик допринєсол велї иновациї  у технолоґиї та и инструментох и формованє звукох. Опрема за знїманє ше усовершовала та так и перформанс ансамбла прецерпйовал фундаментални пременки. Звук ансамблох, ґрупох ше у новших часох нє посцигує зоз *живим* виводзеньом, алє зоз методу *поновного* *презнїмованя*, лєбо хаснуюци рахункар и секвенцери. Праве пре таки пременки и обставини дзекуюци хаснованю електронских музичних инструментох и музичних справох, дїла за асамбли часто постали лєм у форми продукциї.

## Референци

Катеґория:Музика

Катеґория:Уметносц
Катеґория:Музични термини
Катеґория:Ансамбл
Бибич

**Бибич** (лат. *Vanellus vanellus*) – птица з фамилиї Charadriidae, зоз шора шлюкох. Җиє по влаҗних җемох (плїтких мочарох, влаҗних лукох и польох) у скоро цалей Европи и Азиї, окрем на Исланду.

## Випатрунок
Чарно-билей фарби, длуги од 28 до 31 цм, розпон кридлох 67 до 72 цм, на глави ма длугу ценку чубу. Чарна фарба на кридлох и других часцох цела ма җелєнкасту швицацу ниянсу, брух ма били; кридла му заокруглєни, пирє на крайох билей фарби, цо оддолу лєгко обачиц кед кридла розширени; дҗубок ценки, чарней фарби; ноги помаранчецово.

## [[Пожива]]
Бибич ходзи по блаце и плїткей води и карми ше зоз дробнима безпохребцинарами (инсектами, шлїмаками).

## Гнїздзенє

Гнїздзи ше по влаҗних паҗицох раз до рока. Самица (җенка) знєше штири җелєнкасти вайца з чарнима точками. Млади бибичата, док нє почню лєтац, бегаю коло гнїзда. Кед ше ґу гнїзду приблїҗує җивотиня або чловек, бибич видава глас вии-ва, надлєтує гнїздо од горе и нагло маха з кридлами.

## Селїдби
Бибич до конца новембра одходзи на юг: на сивер Африки, до Пакистану, Индиї и часцох Китаю. Врацаю ше од конца фебруара и у марцу.

Бибич на лїстини строго защицених файтох птицох у Сербиї.

## Вонкашнї вязи

* Бибич на RSPB

* Птици Копачкого риту
## Референци

Катеґория:Животинї
Катеґория:Птици
Катеґория:Птици Европи
Катеґория:Птици Азиї
Бикса

**Бикса** (серб. *туљак*, слц. *диял*. *biksa*, *buksa*, поль. *buksa*,  од нємец. *Bȕchse*) - часц колєса на кочу: дзирава челїчна цива, хтору ше забивало до штредку глави колєса, а вец ше ю вєдно з колєсом здзивало на осовину коча. Бикса конусна, грубша зоз того боку дзе ше ю здзива на осовину, а ценша на другим боку, односно, з лїца колєса. На своїм ширшим концу бикса мала два уха, длугоки коло 10 центи, а стирчали дас 1,5 цент. Коло самого країчку бикси вистирчени персцень. Бикса мушела мац уха прето же би у глави колєса твардо стала и же би ше у колєше нє обрацала у месце. Бикси нє правел коваль, алє були фабрични. Дакеди давно було и древени бикси. 

Биксу ше набивало зоз вельким пейцкиловим млатком, а за тоту роботу требало надосц нє лєм моци, алє и знаня. Требало ю барз точно биц, бо кед би лєм кус пошла докрива – помоци нє було. Вонка ю нє мож було вецей виняц, а добока ю далєй нє мож було набивац, бо би розщипела колєсо. Кед же ше таке случело, вец чкода була барз велька, бо готовому колєсу нє було помоци. Праве прето бикси набивал лєм колєсар, або коваль хтори знал добре почувствовац, як майстрове гваря, як колєсо диха кед ше биксу забива. Зоз набиваньом бикси колєсо цалком закончене и може чекац свой коч. 

## Литература

* Словнїк руского народного язика I, А – Н, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017,* б. 62.  
* Руско-сербски словнїк, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2010,* б. 54

## Вонкашнї вязи

* Наташа Фа Холошняй,  Колєсарске ремесло, Терминолоґия, *Studia Ruthenica 19, Нови Сад 2014,* б. 55-57.

*  tuljak, sr.wiktionary.org
Безуова теорема

**Безуова теорема** то єдна зоз алґебарских теоремох хтора дефинує дзелївосц двох полиномох кед дзелїтель ма форму x-\alpha. Вона ше хаснує за розкладанє полиномох на фактори. Теорема достала мено по французкому математичарови Ет'єнови Безуови.

Теорема (Безуов став): Дати полином  P(x) = a_0 + a_1x + a_2x^2 + \ldots + a_nx^n\;(a_0,a_1,a_2,\ldots,a_n \in \mathbb R), и полином
 Q(x) = x - \alpha\; (\alpha \in \mathbb R) , теди полином P(x) при дзелєню зоз полиномом Q(x) дава остаток P(\alpha). Специялно, кед P(\alpha)=0 полином P(x) дзелїви зоз полиномом Q(x).
 
Доказ: У общим случаю, дзелєнє двох полиномох ше може записац як:

 P(x) = B(x)\cdot Q(x) + R(x) 

дзе B(x) полином хтори представя количнїк, а R(x) остаток при дзелєню полинома P(x) зоз Q(x). Зоз заменьованьом Q(x) = x - \alpha  ше достава:

 P(x) = B(x)(x-\alpha) + R(x) 

Кед важи x=\alpha достава ше:

 P(\alpha) = B(\alpha)(\alpha-\alpha) + R(\alpha), 
 
односно, P(\alpha)=R(\alpha) цо и требало доказац.

Приклад

Дати полином p(x)=x^2+3x+2 \,.

Шлєбодни член то число 2 и одредзиме його позитивни и нєґативни дзелїтелї  1, -1, 2,-2 . Тоти дзелїтелї заменїме зоз x. Потим, дзелїме єдначину зоз x-n, при чим n число хторе кед зме заменєли зоз x дало 0. Одредзуєме:

p(x)=x^2+3x+2 \,

За +1 достанєме:

p(+1)=1+3+2=6 \neq 0 \,

Шлїдзи же полином нєдзелїви зоз  x-1.

За -1 достанєме:

p(-1)=1-3+2=0 \,

Шлїдзи же полином дзелїви зоз x+1.

За +2 достанєме:

p(+2)=4+6+2=12 \neq 0 \,

Шлїдзи же полином нєдзелїви зоз x-2.

За -2 достанєме:

p(-2)=4-6+2=0 \,

Шлїдзи же полином дзелїви зоз x+2.

Дзелєнє випатра так:

Дзелєнє зоз x+1:

:(x^2+3x+2):(x+1) = x+2\,
-(x^2+x) \,
:::2x+2 \,
::-(2x+2) \,
:::0 \,

Преверйованє дзелєня

(x+2) (x+1)= x^2 +2x + x +2 = x^2 + 3x +2 \,

Дзелєнє зоз x-1:

:(x^2+3x+2):(x-1) = x+4\, и остатoк 6 \,
-(x^2-x) \,
:::4x+2 \,
::-(4x-4) \,
:::6 \,

Преверйованє дзелєня

(x+4) (x-1) +6 = x^2 + 4x - x -4 +6 = x^2 + 3x +2 \,

Дзелєнє зоз x+2:

:(x^2+3x+2):(x+2) = x+1\,
-(x^2+2x) \,
:::x+2 \,
::-(x+2) \,
:::0 \,

Преверйованє дзелєня

(x+1) (x+2)= x^2 +x + 2x +2 = x^2 + 3x +2 \,

Дзелєнє зоз x-2:
:(x^2+3x+2):(x-2) = x+5\, и остатoк 12 \,
 -(x^2-2x) \,
:::5x+2 \,
::-(5x-10) \,
:::12 \,

Преверйованє дзелєня

(x+5) (x-2) +12 = x^2 + 5x - 2x -10 +12 = x^2 + 3x +2 \,

Катеґория:Математика
Бишалма

**Бишалма** (*Cydonia oblonga*) то єдина файта з роду *Cydonia* (Maloideae, Rosaceae). Єй ботаничне мено походзи од греческого варошу Kydonia (нєшка Хания) на сиверозаходзе острова Крита. У Єрмениї и Ирану бишалму мож найсц у природи.

## Опис
Стебло бишалми то од 4 по 6 m високе древо хторе мож найсц у Азиї и Европи. Квитнє у маю и юнию и ма били або покус целовкасти квитки. Лїсточка квитка длуги медзи 2 и 5 cm. Понеже ше у цеплєйшох крайох лєпше чувствує, култивує ше найчастейше у винїцарским окруженю. 

Плод бишалми подобни плоду яблука або грушки. З бишалми мож пририхтац компот, желеа як и юшки.  

Бишалми ше часто садзи у подножю древа грушки и других високих овоцових древох и род приноша после 4 до 8 рокох. Розмножованє з помоцу пелцера и зоз крижаньом ше удава лєм дзекеди.

## Плод
Плод бишалми ма у себе надосц витамину Ц, потим калиюму, натриюму, цинка, желєза, бакру, манґану, пектину и други орґански и нєорґански квашнїни. Нашенє бишалми ма розлични млязґи, олєї як и отровни циянид ґликозид (Cyanid-Glykosid).

## Символика, Митолоґия
Бишалму ше трима за символ любови, щесца, плодносци, мудросци, красоти, постояносци и нєпреходносци.

У античних леґендох, зоз бишалму богове одредзовали судьби. Вона була плод Афродити и Ґаї. Парис ю придал Афродити як найкрасшей од шицких богиньох.  

## Состав
Бишалма ма коло 20% млязґи, пектину, коло 8% цукру, коло 1% яблуковей квашнїни, 15% масного олєю, амиґдалина (0.5%), емулзина, протида и танина.   

## Хаснованє
Хаснує ше як млязґаве средство за виробок емулзийох и микстурох процив кашлю, як вода за облоги, процив опеклїнох, за козметику и у индустриї. Нєшка шє ю, без причинох, хаснує вельо менєй як цо то було давно. Греки и Римянє барз ценєли бишалму як благе средство процив преганячки (танин и млязґа). Присутна цияноводонїчна квашнїна у нашеню ма дїйство як локални анестетик. Кед ше за виробок млязґи похаснує помлєте нашенє у нїм може буц нательо тей квашнїни же ше можу зявиц и случаї тровеня. Прето млязґу треба правиц зоз цалим нашеньом кед ше нє жада источасне дїйство млязґи и цияноводонїчней квашнїни. 

Зоз бишалмових маґочкох ше продукую лїки на исти способ як и зоз нашеня менти. 
 
### Юшка зоз бишалми
Служи як приємни и лїковити напиток хтори ошвижує и моцнї шлїжацу скорочку устох, жалудка и черевох. На Заходзе ше дава дзецом процив допитих и длуготирвацих преганячкох. Юшку ше прави з цадзеньом и струганьом узретих и здравих бишалмох. Фабрики юшкох правя мутну и бистру юшку.   

## Продукция бишалмох

Продукция бишалмох у 2012. року

Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Овоц
Катеґория:Пожива
Брана

**Брана** (серб. *брана*, *валчуга*, слц. *brána*, всл. *brany*, чес. *brány*, поль. *brona*, укр. и рсй. *борона*, прасл. bor-na, a тото од ие. кореня bher – розбивац, трушиц; исти корень маме у лат. forn, нєм. *bohren* - вартац) - була справена зоз древеного друка и коляцого пруца, а звичайно то були тарки (*тарчова/тарчинова* брана) або дринка (*церньова/сцерньова* брана). Пруце ше нагусто омотало коло друка и по цалей длужини наузко сплєтло же би твардо стало на друку. Конци коляцого пруца були шлєбодни. За таку брану ше капчало орачу вагу, запраговало ше до нєй конї и бранєло ше зоз ню пошате польо. Конї ю цагали по зашатей жеми, а коляце пруце загартало зарно после шаца же би нє оставало на верх жеми.  

Познєйше ше хасновало *[[ланц]]ову брану,* хтора ма округли желєзни карички.  

Зоз брану ше на яр бранї и младе жито, прето же през жиму жем змаржнє и затварднє од дижджу и мразу, та за младе жито добре кед ше му жем дакус поруша. У даєдних обисцох мож и нєшка ище видзиц брану, алє вона дакус иншака як гевта зоз пруца.  

Зоз таку брану, хтора була зоз двох древених друкох и вельких ланцох помедзи нїх, прикривало ше дакеди коч кед ше у нїм вожело швинї чи даяки дробни статок. Длужина ланцох мала буц дакус векша як ширина коча, та кед ше брану преруцело, дручки єй вишели до пол драбинкох. Тоту брану ше хасновало и за бранєнє польох. Як и гевту зоз пруца, и ю ше заквачело за орачу вагу, та ю конї цагали по полю и бранєли жем. Таки брани парасти хасную и нєшка, а розлика лєм у тим же дручки на нїх вецей нє древени, алє желєзни и же ю нє цагаю конї алє трактор. 

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* I, А – Н, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови сад 2017,* б. 88.

## Вонкашнї вязи

* Наташа Фа Холошняй,  Колєсарске ремесло, Терминолоґия, *Studia Ruthenica 19, Нови Сад 2014,* б. 117
Катеґория:Алати
Катеґория:Польопривредни алати
Ветернїца

**Ветернїца** и **витернїца** (серб. вејалица) – справа (орудиє) за вяце зарна на хторей ше оддвойовало зарно од плєви. З обрацаном ручки ше рушали древени лопатки (штири криделка зоз ясену або бресту хтори були на желєзней осовинки) хтори правели струянє воздуху медзи роштами и на тот способ ше зарно оддвойовало од лупки або плєви, потим випадовало под ветернїцу до древеного валова, а плєва виходзела на други бок.

## Часци витернїци

Витернїца була правена зоз ядлїни и мала тоти часци: 

1. *грот* (або ладу); 

2. *дещичку за реґулованє* швидкосци чуреня зарна; 

3. *главну рошту* и рошти за рижни потреби (слунечнїк, кукурицу, жито, овес, шеменєц, просо); 

4. *два желєзни зубкасти колєска* медзисобно повязани: єдно векше хторе з обрацаньом ручки обрацало осовинку на хторей криделка и друге над нїм, менше, хторе порушовало циґанку; 

5. *циґанка* (длуговасте желєзко хторе ше шейта лїво-право з обрацаньом зубкастого колєска) и на таки способ кива рошти; 

6. *одберачку* - древену лопатку за одберанє готового продукту; 

7. на сподку полукружного бубню (на процивним боку рошти) єст *отвор* през хтори випадує готови продукт и вигарта ше го зоз тоту одберачку.

**Приклад (ветренїца):**

*Жито ше вяло на ветренїци и обрацало з ручку доокола. Зоз тим ше порушовали кридла у ветренїци хтори правели витор. Витор видувал плєву и прах, а чисте жито падало през рошту под ветернїцу;*

**Приклад (витернїца):**

*У тот час кажду ноц до пол ноци по цалим валалє лєм витернїци керепкали.*

**Фразеолоґия:**

*Приповедац як ветернїца* (барз вельо приповедац: *Баба Ганя дожила глїбоку старосц, два роки єй хиби до стотки, лєдво ходзи, алє приповеда як витернїца.*

## Литература

*Словнїк руского народного язика I, А- Н,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 131

## Вонкашнї вязи

*  Vejalica/vetrenjača/trijer/trior za žito ili pasulj,  www.facebook.com, 20. юлий 2020.
* 
*   Витернїца, ТВ репортажа Сенки Русковски Надь
Катеґория :История
Катеґория :Култура
Виєтово формули

У математики, односно алґебри, **Виєтово формули**, хтори достали мено по Франсоа Виєту, формули хтори даваю вязу помедзи нулами єдного полинома и його коефициєнтами.

## Формули
Кед
P(X)=a_nX^n  + a_{n-1}X^{n-1} +\cdots + a_1 X+ a_0 полином ступня n\ge 1 зоз комплекснима коефициєнтами (числа a_0, a_1, \dots, a_{n-1}, a_n комплексни, и a_n\ne 0), по основней теореми аритметики P(X) ма n (нєобовязно розлични) комплексни коренї x_1, x_2, \dots, x_n. Виєтово формули:

:x_1 + x_2 + \cdots + x_n = -\frac{a_{n-1}}{a_n}

:(x_1 x_2 + x_1 x_3+\cdots + x_1x_n) + (x_2x_3+x_2x_4+\cdots + x_2x_n)+\cdots + x_{n-1}x_n = \frac{a_{n-2}}{a_n}
:\cdots\,
:x_1 x_2 \cdots x_n = (-1)^n\frac{a_0}{a_n}.

З другима словами, сума шицких можлївих продуктох k нулох полинома P(X) єднака (-1)^ka_{n-k}/a_n,

: \sum_{1\le i_1 

за кажде k=1, 2, \dots, n.

Виєтово формули важа за полиноми зоз коефициєнтами у гоч хторим комутативним персценю, потамаль покля тот полином ступня n ма n нули у тим персценю.

## Приклад
За полином другого ступня P(X)=aX^2 + bX + c, x_1 и x_2 ришєня квадратней єдначини, односно важи P(X)=0 задоволюю єднакосц
: x_1 + x_2 = - \frac{b}{a}, \quad x_1 x_2 = \frac{c}{a}.

Перша єдначина може ше похасновац же би ше нашол минимум (або максимум) од *P*.

## Доказ
Виєтово формули ше можу доказац зоз записованьом єднакосци:
a_nX^n  + a_{n-1}X^{n-1} +\cdots + a_1 X+ a_0 = a_n(X-x_1)(X-x_2)\cdots (X-x_n)

(цо точне, прето же x_1, x_2, \dots, x_n шицки нули полинома), зоз множеньом през фактори зоз правого боку и глєданьом коефициєнта за кажди ступень X.

Катеґория:Математика
Бочкори

**Бочкори** (єдн. бочкора) (серб. опанци, карп. укр. бочкори, всл. bočkori, слц. bočkory - од мадяр. bocskor  - исте) селянска скоряна обуй з нєпреробеней овчей скори хтору ше ношело до роботи, алє нє и у шветочних нагодох.  

Майстор цо правел бочкори волал ше *бочкораш*. 

У новшим чаше ше бочкори прави и з ґуми, та ше вец волаю ґумово бочкори (серб. каљаче). 

Бочкори ше перше правело у Войводини, а потим ше тото ремесло преширело по Сербиї, алє там бочкори досц модификовани, скоро украсни, з ценкима ременьчками и зоз финей скори. 

У народзе ше гвари познац як стари бочкори – барз добре познац дакого або дацо. Тиж так: щесце як у старей бочкори, цо значи – слабе, подле щесце. 

Єст и присловака у хторей ше гвари *Бочкор до бочкор, а чижма до чижми* кед ше леґинь и дзивка беру хтори „пасираюˮ єдно ґу другому або нє „пасираюˮ, а значи: богати  з богатим, а худобни з худобним (або: школовани зоз школованим, а параст з парастом).

## Ґалерия

Bácskai bocskor.jpg|Бочкори яки  у Бачки ношели Мадяре
Opanci.jpg|Традицийни сербски бочкорки
Opanci bačkori Slovaks.jpg|Бочкори яки найчастейше ношели Словаци


## Литература
* Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 86

* Skok, Petar (1972). Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, knjiga druga: K-poni. Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti. стр. 651.

* Шобић, Јерина (1955). „Опанци и опанчарски занат у Србији с освртом на музејске збирке” (PDF).

## Вонкашнї вязи
* Опанак, Википедия на сербским язику
Катеґория:Обуй
Владимир Дудаш

**Владимир Дудаш** (*4. децембер 1933—†3. марец 2021), културни дїяч-ґлумец, режисер и длугорочни директор Аматерского руского театру *Дядя*.

## Биоґрафия

Владимир Дудаш народзени 4. децембра 1933. року у Руским Керестуре. Оцец Дюра и мац Мелания родз. Колошняї. Владимир мал шестри Феброну и Леону. Основну школу Владимир закончел 1944. року а потим и 4 класи ґимназиї з малу матуру у Руским Керестуре. Штредню зубарску школу закончел у Новим Садзе 1951. року. Перше роботне место як зуботехнїчар достал 1951. року у Сенти, а  од 1952. по 1955. рок робел у Оджаку, два роки у Кули а од 1958. року по пензионованє (1992) вон робел у Руским Керестуре.

Владимир Дудаш бул оженєти зоз Ану родз. Папуґа, у малженстве мали сина Александра и дзивку Златку.

## Анґажованє у култури
Зоз театралну дїялносцу  Владимир Дудаш ше почал занїмац 1952. року, кед почал робиц як зуботехнїчар у Сенти, а предлужел 1953. року у Руским Керестуре дзе почал перше ґлумиц, а вец и режирац. У нашим театралним живоце бул присутни и як член рижних руководзацих целох. Полни 22 роки Владимир Дудаш бул директор Аматерского руского театра *Дядя* з його сценами у Руским Керестуре и Новим Садзе.  

Владимир Дудаш бул активни член Дружтва за руски язик, литературу и културу. Бул предсидатель Надпатраюцого одбору Дружтва и длугорочни предсидатель Секциї Дружтва у Руским Керестуре. 

Владимир Дудаш бул активни член Рускей матки.

Владимир Дудаш бул активни член предсидательствох Културно-просвитней заєднїци Войводини и КПЗ општини Кула, член Союзу аматерских театрох Войводини а за свой дружтвени и аматерски анґажман достал вецей награди, медзи хторима плакети Аматерского руского театру *Дядя*, *Искри култури* КПЗ Войводини, *Зарї култури* КПЗ Општини Кула.

Владимир Дудаш умар 3. марца 2021. року у Петроварадину. Поховани є 4. марца 2021. року на теметове у Руским Керестуре.

### Владимир Дудаш ґлумел у тих театралних фалатох

Театрални фалати В. Суботича "ЛЮДЗЕ" и К. Трифковича "ШКОЛСКИ НАД'ЗОРНЇК" Владимир Дудаш и режирал.
## Литература

* Дюра Латяк - Владимир Дудаш, биоґрафия, 50 роки Драмского меморияла Петра Ризнича Дядї, Завод за  културу войводянских Руснацох, НВУ *Руске слово* и Дом култури Руски Керестур, Нови Сад, 2018, бок 144.

## Вонкашнї вязи
* Михайло Зазуляк: З нагоди 80 рокох од народзеня Владимира Дудаша, *Studia Ruthenica,* Дружтво за руски язик, литературу и културу, ч. 18, 2013, б. 177-180.

*  Владимир Дудаш (1933-2021), *Studia Ruthenica,* Дружтво за руски язик, литературу и културу, ч. 27, 2021, б.149

* Умар Владимир Дудаш (1933-2021), С. Орос/Дю. Латяк, Рутенпрес,  3. марец 2021. 

*  Умар Владимир Дудаш длугорочни директор Аматерского руского театру ''Дядя'', РТ Войводина, 3. марец 2021.

 
Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Театер
Катеґория:Народзени 1933
Катеґория:Умарли 2021
Катеґория:4. децембер
Катеґория:3. марец
Владимир Колбас

**Владимир Колбас** (*30. авґуст 1947—†30. авґуста 2024), музичар, дириґент, музични продуцент Радио Нового Саду.

## Биоґрафия
Владимир Колбас народзени 30. авґуста 1947. року у Новим Садзе. Оцец Йовґен и мац Юстина  родз. Гаргаї. Владимир мал и старшого брата Янка. Владимир Колбас закончел основне образованє у Новим Садзе, потим закончел штредню музичну школу, а потим и Музичну академию. Бул вредни аматер у КУД *Максим Горки* у Новим Садзе од тинейджерских рокох, тиж бул и корепетитор и дириґент хорох.

Владимир Колбас бул єден зоз сновательох Фестивалу *Ружова заградка*, а роками робел и допринєсол у орґанизациї и реализациї фестивалу култури *Червена ружа*.

## Продуцент у Радио Новим Садзе
На место музичного продуцента до Рускей редакциї Радио Нови Сад пришол у марцу 1976. року. Колбас робел зоз тамбуровим, народним и забавним оркестром на пририхтованю и знїманю музичного материялу за потреби музичней редакциї Радия Нови Сад, односно програми на руским язику. Тиж робел и на пририхтованю наших руских шпивачох, аматерох за знїманє тонских записох руских народних и забавних шпиванкох, як и ґрупох, од хторих найпознатша ґрупа Роса.

За свою роботу и усиловносци Колбас достал вецей плакети и припознаня. На вецей заводи бул наградзовани з боку Медзинародного фестивалу Подунайских жемох, котри отримовани биєнално.

Продуцентску роботу Владимир Колбас окончовал по 1993. рок, кед зоз супругу Меланию родз. Мудри и штверима дзецми Марину, Катерину, Александром и Кристину, одселєли до Канади.

Владимир Колбас умар 30. авґуста 2024. року, на свой 77. родзени дзень. Поховани є на  теметове у Киченеру. 

## Литература

## Вонкашнї вязи
* Ґрупа авторох, „Члени рускей редакциї од 1949. по 2019.ˮ,  ''Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду'', Новинарска асоцияция  Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 142
* М. Тот/В. Вуячич,  Упокоєл ше Владимир Колбас, *Рутенпрес*, 1. септембер 2024. 
*  Владимир Колбас, дискоґрафия, www.discogs.com

 
Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Новосадянє
Катеґория:Народзени 1947
Катеґория:Умарли 2024
Катеґория:Музичаре
Катеґория:Дириґенти
Катеґория:Музични продуценти
Катеґория:Виселєнци
Катеґория:30. авґуст
Водови буяк

**Водови буяк** (*Botaurus Stellaris* L*.*) – файта птици з роду Botaurus, зоз фамилиї чапльох (Ardeidae). Назва водови буяк общеславянска. Назву буяк достал прето же його крик подобни ричаню буяка. Други славянски назви водового буяка: українска водяний бугай, восточнословацка *vodny bujak*, у польских бешедох *wodny bąk*, у сербских диялектох *водени бик*. Обща сербска назва букавац хаснує ше и у руским бешедним язику (букавац) попри народней назви водови буяк. Водового буяка ридко мож видзиц на отвореним, вон ше волї скривац у густей веґетациї коло водових поверхносцох. Лєгчейше го мож чуц як видзиц, бо самци тей файти барз гласни у чаше парованя.

## Опис
Водови буяк векши од зродних файтох чапльох. Ма кафовкасто-доганово пирє зоз чарнима пегами и пасмами, хтори го камуфлую у наду. Верх глави и пирє нїжей од пискох чарни. Самци и самици єднаки по велькосци и можу вироснуц од 69 до 81 цм. Тїлесна маса им од 0,88 до 2 кг. Кед водови буяк знємирени, завежнє характеристичну позу зоз шию нацагнуту догоре, цо го ище баржей камуфлує у наду; млади уж кед маю два-три тижнї знаю направиц таку исту позу. Ридко лєта, алє лєци у воздуху поцихи як сова, зоз зогнуту шию у форми латинскей букви S, замахи широких и заокруглєних кридлох швидки. Гнїздо му здабе на копку з нєпоряднє наруцаних фалаткох наду опартих на длугши стебла наду.

## Розпрестартосц

Водови буяк жиє у барских и мочарних подручох Европи и Азиї. Одвитує им умерена и цепла клима. Кед ше вода на їх пребувалїщу вжиме змаржнє, вони у септембру–новембру емиґрую до Индиї и централней Африки. Кед оцеплєє, врацаю ше у марцу–априлу до сивернєйших крайох, дзе ше гнїздза. Углавним ше гнїздза у Войводини. Преценює ше же їх популация у Европи  виноши до 44.000 єдинки.

## Биолоґия
Водови буяк ше карми зоз рибами, єґулями, водожемцами и безпохребцинарами. Вон звичайно лови у плїтких водох и коло гацох. Самци полиґамни и можу ше паровац зоз до пейцома самицами. Гнїздза ше звичайно раз у року. У чаше парованя самци видаваю звуки хтори здабу на ричанє крави (буяка); ричанє змоцнюю у пажераку, хтори им служи як резонатор; тот рик ше закончує зоз дзвонким «прумб» хтори ше 4–6 раз повторює. Концом марца и априла самица знєше 4 до 5 маслинасто-кафово вайца. На вайцох шедзи 25–26 днї и сама ше стара о младих. Млади барз рухоми, живи, и шицко джубу коло гнїзда. Пирє маю подобне як и одроснути: на жовтим або кафовим целу маю пеги цмей кафовей фарби. Млади пре безпечносц уж по двох тижньох виходза з гнїзда и одходза до наду, дзе ше крию. Самец ше за тот час трима дакус далєй од фамилиї. Пре тайновитосц природи водових буякох їх число ше звичайно провадзи з пречишльованьом звукох хтори самци видаваю под час сезони парованя.

## Вонкашнї вязи
*  Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

*  Botaurus stellaris (Bąk). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 58–62. ISBN 83-86564-43-1.

* Opis bąka na stronie ptaki.info

## Референци
Катеґория:Животинї

Катеґория:Птици
Габа

**Габа** то периодична деформация хтора ше шири у просторе и часу. Габи преноша енерґию през простор без прецеку часточкох штредку (нєпостої пренос маси ношацого медиюму). При механїчних габох часточки штредку лєм осцилую коло своїх ровновагових положеньох, док при електромаґнетних осцилує електричне и маґнетне польо. Електромаґнетни габи ше пресцераю и през вакуум (етер).

Габа ше характеризує з амплитуду, фреквенцию (частосц) и габову длужину. Амплитуда найвекше одступанє брега габи од ровновагового положеня (кед габи нєт). Фреквенция то число брегох хтори ше зявюю у розпатраней точки у єдинки часу. Габова длужина то розстоянє медзи двома точками истей фази. Габа трансверзална кед єй амплитуда нормална на напрям рушаня, а лонґитудинална кед амплитуда паралелна з напрямом рушаня. 

## Физични штредок

Штредок з чиїм поштредованьом ше преноши габа може мац даяки зоз шлїдуюцих прикметох:

* гомоґени штредок кед прикмети штредку у шицких точкох єднаки,

* изотропни штредок кед физични прикмети исти, нєзависно од напряму рушаня.

## Заєднїцки прикмети

Єст числени зявеня вязани за габове рушанє:

* рефлексия (одбиванє)  – пременка смислу пресцераня, пре наиходзенє на рефлексийну поверхносц (наглу пременку штредку)

* рефракция (преламованє) – пременка напряму пресцераня габи (ламанє), пре наиходзенє на нови штредок 

* дифракция (розшеванє) – кружне ширенє габох за препреченьом на драги пресцераня габох през штредок

* интерференция (взаємни вплїв) – складанє габох хтори ше найду  у истей точки у истей хвильки

* дисперзия (розтресанє) – розкладанє габох по фреквенцийох, габових длужинох лєбо енерґийох
## файти габох

Трансверзални габи то габи чийо амплитуди нормални на напрям пресцераня, поведзме, габи на струни (дроту) и електромаґнетни габи.

Лонґитудинални габи то габи чийо ше осцилациї случую у напряме пресцераня, наприклад, звучни габи.

## Референци


## Литература
* Campbell, Murray; Greated, Clive (2001). *The musician's guide to acoustics* (Репр. вид.). Oxford: Oxford University Press.
* French, A.P. (1971). *Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series)*. Nelson Thornes.
* Hall, D.E. (1980). ''Musical Acoustics: An Introduction'' Belmont, CA: Wadsworth Publishing Company.
* Hunt, Frederick Vinton (1978). ''Origins in acoustics'' Woodbury, NY: Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics.
## Вонкашнї вязи
* Interactive Visual Representation of Waves
* Linear and nonlinear waves
* Колебания
Гвизда

**Гвизда** то нєбесне цело хторе зарює з власну шветлосцу. Сфероидней є форми, а у стану плазми (високо йонизованого ґазу на велькей температури) состої ше найвецей зоз водонїку и гелию, и лєм з малей часци зоз других елементох. Гвизда стваря енерґию у своїм ядру з термонуклеарнима реакциями. Тота енерґия ше преноши до околного простору прейґ конвекциї и електромаґнетного зарйованя и часточкох.

Векшина атомох хемийних елементох чежших од гелия хтори хвильково постоя у вселени, як и шицки елементи чежши од лития настали у штредзиску гвиздох прейґ процесу нуклеосинтези. Жемова найблїзша гвизда Слунко, жридло шветлосци, цеплоти и живота за нашу планету. Други гвизди (з винїмком дзепоєдних супернових) видлїви лєм у цеку ноци, як блїщаци точки на нєбе хтори трепеца пре ефект Жемовей атмосфери. У каждодньовей бешеди  под поняцом гвизди ше дакеди дума и на видлїви планети, та аж и на комети и метеори. 

 Найблїзша гвизда при Жеми окрем Слунка, то Проксима Кентаур хтора оддалєна коло 40 Pm (петаметери), односно 4,3 ШР (шветлосни роки), або 1,3 pc (парсеки). То значи же шветлосци треба 4,3 роки же би сцигла по Жем зоз тей гвизди. И попри такей оддалєносци та и даскельо раз векших оддалєносцох, постоя ище даскельо гвизди за хтори тримаме же су найблїзши. У нашей ґалаксиї преценює ше же єст коло 200 милиярди гвизди. Однос швицацосци и велькосци гвизди приказує ше зоз Герцшпрунґ-Раселовим дияґрамом. Рахує ше же єст найменєй 70 секстилиони гвизди у познатей часци нашей Вселени  (70 000 000 000 000 000 000 000 лєбо 7 × 1022). Вельке число гвиздох ма старосц коло милиярду лєбо 10 милиярди роки. Даєдни гвизди можу досцигнуц аж и 13,7 милиярди роки, цо представя приблїжну старосц Вселени. Спрам велькосци розликуєме малючки неутронски гвизди (хтори поправдзе мертви гвизди нє векши од даякого варощика), суперґиґанти (веледиви) яки Сивернїчка и Бетелґез пречнїку хтори коло 1 000 раз векши од Слункового, алє и попри того вельо су меншей густосци од Слунка. Єдна з наймасивнєйших гвиздох то Ета нос ладї чия маса од 100-150 раз векша од Слунковей. 

Стеларна астрономия преучує гвизди и зявеня хтори указую розлични форми/розвойни стани гвиздох. Преценює ше же векшина гвиздох зоз силами ґравитациї повязана зоз другима гвиздами формируюци так двойни гвизди (бинарни гвизди). Тиж постоя и векши гвиздово ґрупи познати як гвиздово чупори або кластери. Гвизди нє ровномирно розруцани у вселени алє ше ґрупую до ище векших гвиздових ґрупох познатих як ґалаксиї. Обичну ґалаксию творя билиони гвизди. 

## Литература
* Szebehely, Victor G.; Curran, Richard B. (1985).Stability of the Solar System and Its Minor Natural and Artificial Bodies Springer
* Schwarzschild, Martin (1958).Structure and Evolution of the Stars Princeton University Press.
* Barbieri, Cesare (2007). Fundamentals of astronomy. CRC Press. бок 132—140.
* Pickover, Cliff (2001).The Stars of Heaven Oxford University Press.

## Вонкашнї вязи
* Часц о гвиздох на НАСА сайту
* Farlexova Енциклопедия-поглавє Гвизда
## Референци
Катеґория:Астрономия