Пищалка

**Пищалка** (серб. ,*свиралa фрула*; од мадя. *furulya*,  итал. *Zufolo*,  англ. *Pipe*, нєм. *Pfeife*) дуйни аерофони инструмент хтори ше прави з єдного фалата древа, найчастейше шлївки и дринки, прето же ше найлєгчейше дзирави. 

Пищалка єдноставни народни инструмент цилиндричней форми, подобни воздлужней флаути. Верхнї конєц циви ровно зарезани и часточнє заварти зоз затичку спод хторей на задку урезани отвор з оштрим рубцом. На нїм шейсц отвори за гранє, ґу хторим ше у однєдавна на инстументох менших димензийох придружує и седми отвор на задку. 

Гранє на пищалки, як домен усних традицийох и виразох, односно уметносци, присутне медзи жителями на цалей териториї Сербиї. Пре тото пищалкова пракса урахована до Националного реґистру нєматериялного културного нашлїдства Сербиї. 

## Опис инструменту
Пищалка як состойну часц ма затичку зоз хтору инструмент заварти з верхнього боку (нє зошицким, понеже му одрезана єдна воздлужна часц же би оможлївела преход воздуху през циву пищалки). Принцип доставаня тону таки же ше при дуцу узка воздушна струя з устох того цо грає унапрямує до узкого пререзу (писку або лабину), дзе ше розбива на оштрим рубцу и приходзи до трепеценя пре дзелєнє воздушного млазу на ґамби. Прето ше пищалку рахує до *лабиялних инструментох* (лат. *labea – ґамба*). 

На заднїм боку инструменту ше находзи отвор з оштрим рубцом хтори ше вола *витрило* (гласнїца або облачок) хторе реже воздух и прави тон. На сподку  пищалки ше находзи дзирка хтора ше вола оддушка. На преднїм боку пищалки ше находза  шейсц дзирки хтори ше закрива з пальцами и єдна на другим боку, з помоцу хторих мож вивесц седем тони у двох октавох (найчастейше тони дурскей скали, а по можлївосци и молскей). 

Виробок нєшкайших пищалкох то праве майсторство. Сучасни майстрове правя пищалки розличних велькосцох и штиму, кристално ясного тону и интонациї и часто их украшую з резбарию, цифрами у фарбох и бакарним дротом або зоз желєзнима обручами. 

## Виробок пищалкох
За виробок пищалкох ше хаснує рижни файти древа. Найчастейше то шлївка, дринка, баґрен, ясен, габза, ґузбанок, верба, явор, лїпа, орґона, дзива грушка або дзиве яблуко и подобне. 

Барз важна старосц древа. Цо древо старше, лєпше є за тоту наменку. Найчастейше ше хаснує древо цо ма коло двацец роки, а при файтох хтори помали рошню (як цо то дринка), стебло ше реже после трицец рокох. Звичайно ше древо вибера вєшенї, кед наступа период мированя, бо теди древо нє випущує соки и нє напада го жижок. Нїяк ше нє вибера стебла хтори рошню на плодней жеми. 

Древо ше суши найменєй пейц роки, завиши од файти древа. Пищалки ше углавним ручно правя. 

## Историят
За пищалку важи же є мац шицких музичних инструментох. Окрем палїчки, пищалку мож раховац як найстарши музични инструмент. Велї народи маю у своєй традициї пищалку у даякей форми. За  єй наставанє вязани велї леґенди, приповедки, сказки, басни, музични дїла. 

Инструменти подобни пищалки були познати найстаршим народом. Правело ше их єдноставно и лєгко. Кажди над або дзирава косц  могли послужиц за виробок того инструменту. Найстарше споминанє двойнїстей пищалки находзи ше у *Гомеровей Илияди*, гоч тот инструмент бул познати Греком ище даскельо вики пред Гомеровим часом. 

## Пищалка у Сербиї
Пищалка найтипичнєйши и найрозширенши дуйни инструмент у музичней пракси Сербиї. Гоч ше у скорейшим чаше популарно вола *пищалка*, тот инструмент познати под старшима назвами. У заходних и централних часцох Сербиї инструмент познати и под назву *свирала* або *своройка* и *свиралче* або *свирайче*, согласно тому яки вельки инструмент. У традициї восточних и южних сербских крайох знаю ю як *дудук* и *дудуче*. Популарносци пищалки у Сербиї допринєсло нє лєм лєгке звладованє виводзацких схопносцох, алє и можлївосц широкого хаснованя – як пастирского инструменту, алє є и часц рижнородних народних шветочносцох и сходох, як и провадзенє писнї и танцу.

У Сербиї найпопуларнєйши дуйни ансамбли, хтори ше дзеля на плехови (ткв. блех) дуйни и пищалково. Пищалково ансамбли найчастейши у сиверовосточней Сербиї. У нїх троме до штирме пищалкоше граю на пищалкох розличней велькосци, з обовязним ритмичним провадзеньом найчастейше буґнох. Характеристичне гранє за тоти ансабли у паралелних октавох.

Кельо тот инструмент популарни и кельо ше пищалкова традиция по нєшка зачувала у Сербиї шведоча вельочислени манифестациї пошвецени пищалки.

## Нєматериялне културне нашлїдство Сербиї
Пищалкова пракса, як домен усних традицийох и виразох, односно виводзацких уметносцох, присутна медзи жительством на цалей териториї Сербиї и урахована є до  Националного реґистру нєматериялного културного нашлїдства Сербиї.

## Пищалка у  митолоґиї
У Греческей митолоґиї и култури окремне и значне место забера Панова пищалка. По приповеданю, пищалку видумал Пан, персонификация пастирского живота, хтори перше бул полу животиня - полу чловек, а познєйше ше го тримало за бога пещерох и гайох. Пан зоз пищалку розвешельовал богох, нимфи, людзох и животинї. У народней сказки *У цара Трояна кожи уха*, хтору зазначел Вук Стефанович Караджич, спомина ше пищалка направена з наду, хтори вироснул на тим месце дзе байбер зверел свою тайну жеми.

Пищалка як народни, фолклорни инструмент присутна и у сербских народних присловкох, обичайох и вереньох.  

## Пищалка у рускей народнєй творчосци
У нашим язику и нашей народней творчосци ше тиж спомина пищалка: 

▶ **у дзецинскей писньочки** 

* *Заграл Дюри на пищалки зоз вербовей скорки*

*кед чул заяц, так танцовал, аж подар бочкорки.*

▶ **у народних писньох**

* *Шпивала бим гласно, польо є нє нашо, то польо жаблїнске, дзивче керестурске,*

*а на нїм мой мили на пищалки писка аж ше його глащок на наш облак циска.* 

* *Чекай, Яни, чекай, як то тебе будзе, кед твоєй пищалки на вечар нє будзе?*

*Нєстало пишалки, нєстало [[Уяш|уяша]]. чекай, Яни, чекай шак тебе биц буду, як циґан куляша*!

* Заграй мили на пищалки,

Кед би ци ше сцело, 

Я би рада шпивала весело.

Твойо очка яґод тарки, 

Я заграєм на пищалки. 

Писню зашпиваме, шерца розвешелїме. 

Весело, шпивайме весело.

## Галерия

Файл:Flute de pan MHNT ETH AC NH 31 Savès.jpg|Панова пищалка.
Файл:Slavić, serbian musical instrument from Lika.jpg|Пищалка зоз Лики.
Файл:Fluiers.jpg|Пищалки
Файл:Latinoamerican Flutes in Belgrade.jpg|Перуански Индиянци зоз пищалками у Беоґрадзе.
Файл:Fujarka 0211.jpg|Пищалки зоз вербовей скорки.
Файл:Етнологија - фрула.jpg|Етнолоґия - пищалка


## Литература

* Dimitrijević, Ljubomir (2006).  Skola za frulu Knjaževac: Nota. Pristupljeno 14. 2. 2019. COBISS.SR 134933260
* *Мали соловей,* Зборнїк дзецинских писньох
* *Studia rutehenica*  ч 25, Нови Сад 2020. рок  б. 39
* *Народни писнї*  *юнославянских Русинох,* Дю. Биндас- О.Костельник РНПД Руски Керестур

## Вонкашнї вязи
* frulaska-praksa serbia.com
* Istraživanje o fruli kao delu kulturnog identiteta IJIH.org (язик:анґлийски)
* Frula sr.wikipedia.org
* autor: Sofija "TRADICIONALNI MUZIČKI INSTRUMENTI: Neke su svirali za svoju dušu, a neke za podstrek i motivaciju naroda”Opanak - magazin za očuvanje srpske tradicije i običaja. Pristupljeno 14. 2. 2019. 
* Svirala od vrbe, zviždoljka Borino 5kazanje,  youtube.com
* amazing sound! The process of making a bamboo flute. Korean traditional musical instrument. Тредицийна кореанска пищалка, youtube.com

## Референци
Катеґория:Народни инструменти
Катеґория:Музични термини

Катеґория:Музични инструменти