open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Осиф Торма

**Осиф Торма** (*16. марец 1912—†1942), учитель, автор єдного театралного фалата, ґлумец-аматер, режисер дилетантских представох.

## Биоґрафия
Осиф Торма ше народзел 16. марца 1912. року у Шидзе, як найстарши спомедзи ище штирох братох, а мал и два шестри. Основну и гражданску школу закончел у Шидзе, а учительску у Чаковцу (Горватска). Дипломовал 1932. року. Службовал у Строшинцох, Чантавире, Коцуре, Руским Керестурe, Товарнику и Бикич Долу. У септембре 1942. року є мобилизовани до горватского войска и уж истого року погинул у Бановей Яруґи. Як мож заключиц з наведзеного, Торма бул особа нємирного духа и през дзешец роки служби пременєл шейсц места службованя.

Гоч у служби медзи Руснацами препровадзел лєм три нєполни роки, Осиф Торма на театралним планє при нїх охабел тирваци шлїд, окреме у Шидзе, Коцуре и Руским Керестуре. Як активни член Руского народного просвитного дружтва бул дописователь *Руских новинох* и сотруднїк у *Руским календаре* и у нїм 1936. року обявел свой театрални фалат *Хто ма право*, котри истого року, под час службованя у Коцуре, прапремиєрно поставел на сцену. У 1938. року тот фалат виведзени у Петровцох, у режиї учителя Якима Олеяра, у Шидзе у режиї Андрия Загорянского и у Бачинцох у режиї учителя Кирила Бесерминя.

Остало зазначене же под час службованя при Руснацох Осиф Торма за нєполни три роки на сцену поставел 12 театрални фалати.

## Литература

* Дюра Латяк: *Театрални живот Руснацох, часц І,* Театрални музей Войводини и НВУ Руске слово Нови Сад, 2003, бок 304.

* *Руснаци у Шидзе и околних местох, три значни ювилеї,* редактор Леона Гайдук-Лабош; видавателє: Културно-просвитне дружтво Дюра Киш, Шид и Грекотатолїцка парохия Преображеня Господнього, Шид, 2007, бок 104.

## Вонкашнї вязи

* Вл. Дїтко,    ''Думки на Горнїци, фундаменти у Бикичу,'' новини *Руске слово*, 14. януар 2017. 
*С. Сабадош, ''Медзивойнови препород (IV),'' новини *Руске слово,* 25. септембер 2023. 

*Тамаш, др Юлиян, "Учителє у школи у Руским Керестуре 1753-1941", *Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991),* Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 413.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Шидянє
Катеґория:Учителє
Катеґория:Ґлумци аматере
Катеґория:Режисере
Катеґория:Активист РНПД
Катеґория:16. марец
Катеґория:Народзени 1912
Катеґория:Умарли 1942
Осиф Фа

**Осиф Фа** (*25. фебруар 1882—†14. юний 1971), учитель у школи у Руским Керестуре.

## Биоґрафия

Осиф Фа, народзени 25. фебруара 1882. року у Руским Керестуре. Основну школу Осиф Фа закончел у Руским Керестуре. Пошол на дальше школованє  до  учительскей школи у Ужгородзе. Збуло ше же Осиф Фа, ище док нє дипломовал,  єден час робел як дoчасни учитель у Керестуре у периодзе од  23. септембра 1903. по 10. септембер  1904, року. Врацел ше до Ужгороду и закончел Учительску школу 1904. року. После того робел як учитель у Мадяр-Комяту. До Керестура пришол за учителя 5. авґуста 1911. року. 

Кед почала Перша шветова война штирме учителє пошли зоз керестурскей школи до войни.  Осиф Фа бул реґрутовани и вец бул зарабровани у Нишу.

Осиф Фа бул длугорочни учитель у Руским Керестуре и припада плеяди припознатих руских учительох з початку 20. вику. Бул єден од сновательох Руского народного просвитного дружтва (РНПД) 1918. року у Новим Садзе и його длугорочни секретар.
 
Осиф Фа бул у малженстве зоз Юлию. Мали штверо дзеци Михаила, Марию, Меланию и Наду. 

По приходу на службу до Нового Саду Осиф Фа зоз фамелию, супругу Юлию и штверима дзецми, укладал усиловносци на отримованю нашей церкви, а єден час бул и предсидатель Церковного одбору. 

Мено учителя Осифа Фа ше находзи у Календаре рочнїцох Дружтва за руски язик, литературу и културу. Секция Дружтва у Руским Керестура додзелює припознанє зоз його меном.

Учитель Осиф Фа умар 14. юния 1971. року. Поховани є на Руским теметове у Новим Садзе. 

## Литература

* Тамаш, др Юлиян: Учителє у школи у Руским Керестуре 1753.1941, Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991), *Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,*  бок . 413.

* Янко Рамач: Школа у Руским Керестуре (1753-1918), *Грекокатолїцка  парохия св. Петра и Павла, Нови Сад, 1995.* б. 119 по 121.
## Вонкашнї вязи

* История школи, вебсайт petrokuzmjak.com

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Учителє
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Активист РНПД
Катеґория:25. фебруар
Катеґория:Народзени 1882
Катеґория:14. юний
Катеґория:Умарли 1971
Паскалов троугелнїк

**Паскалов троугелнїк** представя безконєчни шлїд природних числох, хтори представени у форми троугелнїка. Кажде число у єдним шоре представя суму числох хтори над нїм. Числа на початку и на концу шора вше 1. Тоти числа, патраци по шорох, справую ше як биномни коефициєнти. Тота схема достала назву по математичарови Блезови Паскалови.

На приклад, *k*-те число у *n*-тим шоре єднаке зоз {n \choose k} и чита ше як *n* над *k*. Пре симетричносц шорох, нєважне чи ше числа читаю з лїва на право, чи з права на лїво.

## Паскалов троугелнїк



           1
         1   1
       1   2   1
     **1**   **3**   3   1
   1   **4**   6   4   1
 1   5  10  10   5   1

Перши шейсц шори Паскалового троугелнїка



До початного шору ше уписує 1. Числа на початку и на концу шора вше 1. Кажди нови шор настава так же ше поздаваю по два члени хтори шлїдза єден за другим у претходним шоре, їх сума ше уписує у штредку (попод розмакнуце) медзи двома здаванїками.

1. У каждим шоре, сума елементох чийо шорни числа парни и сума елементох чийо шорни числа нєпарни єднаки. 

Приклад: 

У пиятим шоре Паскалового троугелнїка находза ше елементи 1, 5, 10, 10, 5, 1.

Елементи чийо шорне число парне то 5, 10, 1 (друга, штварта, шеста позиция). А елементи чийо шорне число нєпарне то 1, 10, 5 (перша, треца, пията позиция).

Сума 5+10+1=16, a сума 1+10+5=16.

2. Мож замерковац же у написаних шорох члени вше векши як ше приблїжуєме ґу штреднєй колони. Тот закон важи за єден шор, та важи и за кажди шлїдуюци. Кажди нєпарни шор содержи число хторе найвекше и под'єднак є оддалєнe од початку и конца шора.

Приклад:

У трецим шоре найвекше число 2, а по початок и конєц шора єст лєм по єдно число. У пиятим шоре найвекше число 5, а по початок и конєц шора єст по два числа.
Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика
Патики

**Патики** то файта обуї хтору ше найчастейше обува кед ше бави спортски бависка. Медзитим, у новшим чаше вони постали и модни тренд и ноши ше их у шицких нагодох.

## Файти патикох

Понеже ше патики ноша при спортских активносцох, односно, при рижних файтох спорта, найзаступенше подзелєнє тей обуї на:
* **патики за фодбал** або копачки. То патики хтори звичайно плїтки и маю окреме дизайновану талпу. Кед ше фодбал бави на трави, патики звичайно маю крампони хтори онєможлївюю прешлїзкованє;

* 
* 	**патики за кошарку**. Тоти патики глїбши пре додатну защиту костки на ноги хтора при скаканю виложена велькому прициску. Окрем патикох за бежанє, патики за кошарку найпопуларнєйши за „опущене” ношенє, першенствено пре популарносц старкох, джорданкох, алє и других моделох, як цо то Рибоково (Reebok) „пампици”. Часто ше их прави зоз моцнєйших материялох, як цо скора и штучни влакна;
 

* 	**патики за бежанє** або спринтерки. Тоти патики звичайно плїтки, прегинаюци и барз лєгки, прето же ше их прави зоз лєгких материялох хтори источашнє оможлївюю и одредзени преход воздуху;
* 

* 	**патики за тенис**. То плїтки патики, а по других характеристикох барз подобни патиком за кошарку, праве пре вельки прицисок хтори церпи талпа при бавеню тенису;
* 

* 	**патики за спорти у завартих галох**. Тоти патики звичайно плїтки, з окреме дизайновану талпу хтора онєможлївює прешлїзкованє. Обува ше их при спортских бавискох як цо то рукомет и одбойка.
* 
## Популарни бренди

Єст барз вельке число продуковательох патикох и подобни су продуковательом комплетней спортскей опреми. Найпознатши тоти: Найк, Адидас, Конверс, Пума, Асикс и Рибок.

## Култура

Ношенє патикох состойна часц гип-гопу (першенствено Пума, Найк и Адидас) и рокенрол (Конверс) култури од 1970-их рокох. Гип-гоп уметнїки подписую контракти за вельки пенєжни надополнєня зоз брендами, як цо то Найк, Адидас або Пума, же би промововали їх патики. Колекционере патикох твердза же патики модерни и же их мож купиц, а компаниї хтори потримую таки тренд, правя одредзени модел патикох у огранїченим чишлє и предаваю их драго. Патики направени на окремни способ и зоз окремним випатрунком можу коштац и вецей як 1000 америцки долари.
## Вонкашнї вязи

* Патики за бежанє *TRČANJE.RS*
* Цена патикох *planetasport.rs*

## Референци


Катеґория:Обуй
Персона нон ґрата

**Персона нон ґрата** (лат. persona non grata - нєжадана особа) у дипломатичним словнїку значи нєжадана особа.  Тот вираз ше хаснує у дипломатиї зоз специялизованим и правно дефинованим значеньом. То значи же дотичней особи забранєни уход  до одредзеней жеми або оставанє у истей  по одлуки влади тей жеми и же иста траци у тей жеми дипломатични имунитет. Процивносц од персона нон ґрата то персона ґрата. То любена особа, тота котра при предпоставених у милосци, визначна особа.

## У дипломатиї
По члену 9 Бечскей конвенциї о дипломатичних одношеньох, держава приєму може у "каждей хвильки, без обовязки обгрунтовац свою одлуку" преглашиц гоч котрого члена дипломатичного персонала за персону нон ґрата. Нєжадана особа ше зоз тим преглашує за нєприлапююцу, и звичайно будзе оповолана до своєй матичней жеми. Кед нє будзе оповолана, держава приєму „може одбиц припознац дату особу як члена мисиї”.

Институт персона нон ґрата ше медзи иншим хаснує за вируцованє дипломатох котри под сумню за шпиюнажу (активносци котри у нє у складзе зоз їх статусом), або як символични указатель нєзадовольства ( наприклад, италиянске вируцованє єгипетского першого секретара 1984. року). Взаїмни вируцованя у двох жемох ше случовали окреме под час Жимней войни, а нєдавно и медзи Зєдинєнима Державами и Венецуели. 

Догварка у Лозани 1923. року уключовала и список 150 нєжаданих особох у Турскей, котри бранєл уход до Турскей углавним за ґрупу службенїкох зоз Османского царства, як и за коло 100 други особи, док тот статус нє подзвигнути 1938. року.

Курт Валдгайм, бивши ґенерални секретар ЗН и бивши предсидатель Австриї достал статус персона нон ґрата у велїх европских жемох, и у ЗАД, кед бул обтужени же знал за нацистични злодїйства под час Другей шветовей войни, а нє поробел нїч же би их зопар.

## Нє-дипломатичне хаснованє
У нє-дипломатичним хаснованю, повесц за даєдну особу же є персона нон ґрата значи же тота особа одстранєна зоз даякей ґрупи, и же за тоту ґрупу фиґуративно нє постої.

## Вонкашнї вязи
* eDiplomat.com: Глосар дипломатских израза 

* Текст Бечке конвенције - ПДФ
Катеґория:Дипломатия
Катеґория:Медзинародне право
Катеґория:Латински вирази
Пижама

**Пижама** часц облєчива хтору ше хаснує на спанє. Подобна назва єст при велїх язикох, прето же слово *пижама* персийского походзеня: „*pai*” означує ногу, а „*jama*” означує облєчиво.

## История
Пижами, як облєчиво на спанє, у Европи ше почало хасновац аж од 1870. року, понеже су зоз Индиї принєшєни ище на початку 17. вику. Випатра же Портуґалци скорей од Европянох дознали за пижами, кед припутовали ґу заходним побрежйом сиверней Индиї. У запису зоз 1610. року Портуґалци описовали облєчиво хорих у шпиталю у Ґои, а то були ценши панталони и кошуля. Анґлийци хтори пребували у Индиї после двох викох и сами прилапели ношенє пижами, а тото ше дознава зоз запису од 1828. року: у нїм спомнути визначни анґлийски пан хтори любел ношиц пижаму.

## Материял и дизайн
Пижаму ше шиє з природного мегкого материялу як цо то памук и гадваб, зоз штучного материялу, як цо то полиестер и зоз мишаних материялох (природних и штучних), як цо то сатен. Понеже ше хаснує на спанє, пижама би требала буц приємна и широка. Скорей ше хлопски пижами шило зоз фланелу (найлєпши памук) зоз вертикалнима смугами, а женски були блядих фарбох зоз дезеном квеца. Нєшка нєт правила коло цифри або мустри, аж нєт анї правила коло того же кеди ше пижаму ноши. Китайки до предавальнї ходза найчастейше у пижами. Нєшка модни креаторе препоручую пижаму як обовязни модни деталь по доме, а вшелїяк актуална и такволана „забава у пижамох”.

## Технолоґия
Найновши технїчни посцигнуца то „дермасилк” пижами зоз гадвабну закривку за главу, хтори реґулую тїлесну температуру, алє и защицую од бактерийох и алерґиї. Нєдостаток єдино же су драги и нєт их вельо на тарґовищу.

## Поезия

Мирон Будински, руски писатель, започал свою писню *ВЕЧАР И ПИЖАМКИ* зоз шлїдуюцу строфу:

:::*Цеплючки,*

::: *Мегучки*

::: *Пижамки Любочково;*

::: *Мегки су*

::: *И лєгки,*

::: *Як мацерино слово...*

## Вонкашнї вязи

*   Пижама за лєгки сон *manor.rs*

## Литература
* Мирон Будински „ВЕЧАР И ПИЖАМКИ”, *НАРОДНИ КАЛЕНДАР* 1970. рок, бок 160
Катеґория:Облєчиво
Пипец

## Пипец
**Пипец** – (всл. pipec, слц. pípec и pípet', поль. pypeć, чес. típec, чес.мор. pipec) – 1. першобутне значенє «хорота язика при дробизґу: грубе пасмо, скорка на язику. Же би нє пришло до хороти потребно конзумовац поживу (овоц и желєняву) у хторей єст витамин А. Тото першобутне значенє у нашим язику забуте; 2. прен. «пипец» на язику чловека хтори шири клевети або плєтки.

Слово ше зачувало лєм у виразох: вишло му на пипец – було му по ґаґор, поверх глави; пипец му вирошнє, пипец му вирос – кед ше дахто нє може стримац, алє муши повесц.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Нови Сад 2017, б. 151

* Kubániová, Terézia, *Krátky slovník nárečia slovenského, Abo jak še dakedi u Keresture hutorilo*, Obec Zemplínska Teplica 2013,

## Вонкашнї вязи

* Циґаршпиц, Викисловнїк, sr.wiktionary.org
Петро Файфрич

**Петро Файфрич** (*15. фебруар 1942—†11. марца 2021), вершински рукометаш, репрезентативец Югославиї, тренер и спортски роботнїк.

## Биоґрафия
Петро Файфрич народзени 15. фебруара 1942. року у Беркасове, основну школу закончел у Шидзе, а штредню Польопривредну школу у Шабцу. Рукомет почал бавиц як дванацрочни школяр. После законченей штреднєй школи уписал Польопривредни факултет у Земуну дзе бавел за РК *Младосц*. Пошвидко постава стаємни член екипи РК *Червена гвизда* зоз Беоґраду, а потим и РК *Динамо* зоз Панчева. Рукомет го далєй одведол до леґендарней екипи РК *Червинка* хтора на чолє зоз тренером Владом Штенцлом 1969. року освоєла титулу клубского шампиона Югославиї. У сезони 1969/70. року тота екипа сцигла по полуфинални стретнуца у змаганю КУП-а европских шампионох. Од 1973. року бави за леґендарну екипу РК *Металопластика* хтора, лєм после єдного рока як Петро почал бавиц за екипу, постала член Першей союзней рукометней лиґи Югославиї.        

За репрезентацию Югославиї одбавел 79 стретнуца и освоєл златну медалю на Олимпийских бавискох у Минхену 1972. року, а окрем того освоєл бронзово медалї на Шветовим першенстве у рукомету 1970. року у Французкей и у Восточней Нємецкей 1974. року.        

По законченю бавяцкей кариєри остал вирни рукомету и як тренер и спортски роботнїк дал вельке доприношенє у роботи РК Металопластика и РК Медицинар.        

У рукометним швеце останє запаметани як вершински професионалєц, майстор рукомету у одбрани, алє и як иноватор бо до рукомету унєсол вецей нови елементи.            

Петро Файфрич и його супруга Милка мали у малженстве двойо дзеци, дзивку Сандру и сина Зорана на хторих пренєсли любов ґу рукомету.        

У своїм фаху, робел як дипломовани инженєр аґрономиї у польопривредней служби општини Шабац, Петро Файфрич бул з боку колеґох и дїловни партнере почитовани як добри фаховец и, насампредз, як чловек благей природи, скромни и порихтани дац потримовку и помоц каждому.        

За свойо успишне спортске и професийне анґажованє достал числени припознаня од Рукометного союзу Сербиї и Войводини, 2017. року достал припознанє за животне дїло Спортского союзу Шабцу, а 2020. року достал ключ городу и постал почесни граждан Шабца.     

Петро Файфрич умар 11. марца 2021. року. Поховани є у Шабцу. 

## Литература
* *ЧЛОВЕК ХТОРОМУ РУКОМЕТ У КРЕВИ (Петро Файфрич)* - *МАК* ч. 5, рок 14, май 1985, б. 20-21, 24

## Вонкашнї вязи
* Rukometaši na olimpijskoj sceni posle 12 godina 14. septembar 2000.

* MEDALJE ZAUVEK:PETAR FAJFRIĆ RUKOMET JUGOSLAVIJA

* Преминуо легендарни рукометаш Петар Фајфрић RTS

* Petar Fajfrić, Doma-w, 9. авґуст 2007, Википедия на анґийским язику
 
* Петар Фајфрић, Soundwaweserb, 7. октобер 2020, Википедия на сербским язику

* MEDALJE ZAUVEK PETAR FAJFRIĆ, RUKOMET, JUGOSLAVIJA, kanala Dragan Stanić STANKE, YouTube, 18. jul, 2017.
## Референци

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Беркасовчанє
Катеґория:Сербия 
Катеґория:Спортисти

Катеґория:Репрезентативци
Катеґория:Олимпийци
Катеґория:Тренере
Катеґория:Аґрономе
Катеґория:Почесни гражданє
Катеґория:15. фебруар
Катеґория:Народзени 1942
Катеґория:11. марец
Катеґория:Умарли 2021
Пипосар

**Пипосар** (од мадяр. pipaszár – pipa „пипкаˮ + szár „ручка пипкиˮ, всл. pipasar – исте, серб. чибук, камиш) - старински прибор за куренє: длугоки циґаршпиц, релативно длугока дзирава цива за пипку. Пара з пипосару найчастейше у рангу 1,2 до 1,5 метери.

У народзе ше гвари кед ше дакому сце загрожиц же – будзеш ти гризц пипосар, або: гриже вон тераз пипосар – нервозни є, секира ше.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика , О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б.151
 
* Kubániová, Terézia. *Keresturski pripovidki,* Obec Zemplínska Teplica 2013, б. 184
 
* Вујаклија, Милан (1937). *Лексикон страних речи и израза.* Београд: Геца Кон. стр. 1286.

## Вонкашнї вязи

* kamiš - značenje 
* Чибук. Википедија на српском језику, 18. октобар 2013.
Поверхносц

**Поверхносц** (ознака *P*) то физична велькосц хтора описує меру даєдней часци ровнї.

## Мерни єдинки

Основна мерна єдинка за поверхносц то метер квадратни (m2), а важа и мерни єдинки:

* m2
* dm2 = 0,01 m2
* cm2 = 0,000 1 m2
* mm2 = 0,000 001 m2 = 10-6 m2

За меранє жеми хасную ше векши мери, як цо то:

* 1 ar = 100 m2
* 1 hektar = 10 000 m2
* 1 km2 = 1 000 000 m2

## Поверхносци ґеометрийних фиґурох

## Поверхносци ґеометрийних целох

Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика
Катеґория:Физична велькосц
Подолок

**Подолок** то женска сподня сукня (часц облєчива), од пасу по колєна, кратша и узша од сукньох поверху, зоз платна своєй роботи. Внєдзелю и на швета подолок бул били, коло пасу зранцовани и вязало ше го з гачнїком. Орубени бул з даяким шлинґерайом. При сподку бул кус розширени (пре лєгчейше ходзенє), на долнєй часци ше укладало два-три «пущки» - троуглово часци з истого платна. Роботни дзень подолок могол буц у рижних, цмейших фарбох. 

Походзенє слова: слово подолок походзи од праславянского dolъ, цо значи: дацо долу; долїна (дол, долу, долїк); восточнословацки podolok (исте), карп.укра. подолок (исте), укр. подолок (долня часц шмати; женска сподня сукня), серб. подсукња.

## Литература
* *Словнїк руского народного язика II О - Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 198
## Ґалерия

Файл:Podolok - slingeraj.jpg|Шлинґерай (поруб на подолку).
Файл:Podolok - gerbeketis.jpg|Ґербекетиш (уложени вишивани прикраски  тиж зоз конопи).
Файл:Подолки (сподня скуня).jpg|Подолки з памучного платна

Катеґория:Облєчиво
Поета

**Поета** або поетеса то особа хтора пише поезию одн. писнї. Свойо поетски твори поетове творя зоз хаснованьом рижних поетских формох, медзи хторима часто композиция дїла у стихох хтору провадзи римованє, та зоз язиковима иновациями, метафорами, парадоксами и другима язиковима средствами.  

Писанє, здумованє писнї то єдна з найценєнших людских схопносцох хтора вимага добре позаванє язика на хторим ше писню пише, вельки талант и нукашню инспирацию. 

Поету у його творчосци инспирую, на основу греческей митолоґиї, три музи.  

Поетох єст од кеди єст и цивилизациї, вони творели аж и у часох кед ище нє було писма. 

Поетом ше удава виприповедац найрозличнєйши приповедки, алє и з мало словами же би пренєсли вельки чувства.   

## Уплїв поетох
Найвекши и найпознатши поетове маю барз велї уплїв.

Чарногорски владика Нєґош шицким познати насампредз як поета хтори написал *Горски венєц* а аж потим и як духовни и шветовни вожд Чарногорцох.

## Вонкашнї вязи

*  Поет, uk.wikipedia.org, 5. лютого 2004.
Катеґория:Писателє
Покрейтка

**Покрейтка** (серб. букетић на младожењином реверу, слц. pokreta,  виходняр. pokrejtka, укр. диял. бокреда, мадяр. bokréta).  

## Историят покрейтки

У давних часох, кед ше леґинь женєл, односно кед спитал дзивку, почал ношиц за калапом покрейтку хтору ше куповало у дутяну. Справена була з воску, на нєй стали пупча, а розквитнути ружички були целово и червени зоз финого плаценка. На верху мали златка поцагани. Худобнєйши леґинє мали покрейтку лєм з єдного боку калапа, а тоти богатши – през цали калап. Теди леґинь аж по винчанє ношел за калапом вельки букет природного або штучного квеца. Зоз того букецика вишели 15-16 пантлїки по пас и були рижних фарбох. 

## Обичаї

Познєйше ше покрейтку правело на розберанкох (оп. розберанки). Правели ю свашки, источашнє з венчиком за млоду. Желєни венок и покрейтка архаїчни елемент на рускей свадзби. Правело ше их зоз желєного барвенку цо квитнє на белаво. Кед у тим чаше нєт барвенку, мож похасновац и ґузбанок. Венок округли, а покрейтка конарчок зоз трома краками. За нїх млоди мушел заплациц дружком на розберанкох кед пришол з леґинями. На дзень свадзби, попри поступкох хтори ше одвиваю кед староста придзе по млоду, єден з найважнєйших то питанє «желєного конарка» и приношенє венку и покрейтки. Тоти предмети видавач приноши на танєру хтори закрити з хусточку. Млоди теди положи символичну суму пенєжу на танєр и свашки му до верхнєй кишеночки на рекли положа желєну покрейтку, а венчик ше виноши вонка и у другей просториї кладзе млодей на венєц зоз заднєй часци, алє так же би го було видно. 

Желєни венок и желєну покрейтку млодята ношели аж по сам конєц свадзби. Даяка старша жена, або єдна мац млодятох, знїмала млодей венок и брала млодому покрейтку же би их спалєла. Вери ше же на тот способ млодятом нїхто нє годзен начкодовац, а малженство будзе плодне и щешлїве.

## Символика

Желєнїдло як фарба и украс, символ вичного живота и надїї. Прето озда Руснаци правели венчик, барвинок, дзе його фарба ма барз значну функцию. Младим женом и дзивком венчик дава надїю же буду вично млади, же буду мац щесца и любови, здравя и домашнього благостану. Таке значенє желєнїдла ма и нєшка квеценє свадзебних з розмарию. 

У вязи зоз желєним венком у нашим народзе єст вельо вишпивани шпиванки. 

**Нєшкайша покрейтка:** Жаданє же би и млоди и млода на дзень свадзби були цо красше означени, спричинєло же желєна, свадзебна покрейтка нє траци на значеню, алє забера менєй видне место, а место нєй на ґалєрки ше кладзе билу, розкошнєйшу покрейтку. Покрейтка найчастейше як єден квиток з млодового букету, цо ознова упут'ює на жаданє же би ше млодята складали «як соль и хлєб», алє и як квеце хторе маю на винчаню.  
У найновшим чаше ше уж вецей анї розмарию нє припина свадзебним, алє квецик на пантлїчки хтори ше вяже коло руки. 

## Литература

* Любомир Медєши, *Руска традиция,* Нови Сад 2007, б. 197-209   
* Павле Малацко, *Руска свадзба у Руским Керестуре од конца 19. вику по початок 21. вику,* *Studia Ruthenica,* Дружтво за руски язик, литературу и културу, ч.9, б. 93
Катеґория:Традиция
Полупречнїк

У ґеометриї **полупречнїк** то длуж хтора повязує центер круга (або лабди) зоз точку на кружнїци (або сфери). Ознака за полупречнїк *r* (латиничне мала буква р), а походзи од латинского слова *радиюс*.

Полупречнїк то половка пречнїка круга.
R = 2r \quad \Rightarrow \quad r = \frac{R}{2}.

Зоз полупречнїка ше можу вивесц и даєдни формули за рахованє поверхносци, обсягу, кругового вирезку итд.
Формула за рахованє обсягу круга O=2\cdot r\cdot \pi

Полупречнїк круга обима r = \frac{O}{2\pi}

Формула за рахованє поврхносци круга  P=r^2 \cdot \pi

Ознака за пречнїк круга, звичайно, велька латинична буква *R*, a за центeр кружнїци *S*.

## Формула

За велї ґеометрийни фиґури, полупречнїк ше може виражиц по формули прейґ других мерох фиґури.

### Круги
Полупречнїк круга поверхносци *P*
r = \sqrt{\frac{P}{\pi}}.

Полупречнїк круга през три нєколинеарне точки P1, P2 и P3 дати зоз

r=\frac{2\sin\theta},

дзе \theta угел ∠*P*1*P*2*P*3. Формула достата прейґ синусней теореми. 

Кед дати координати трох точкох (*x*1,*y*1), (*x*2,*y*2), и (*x*3,*y*3), полупречнїк ше може вираховац по формули:

 r = \frac {\sqrt{[(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2] [(x_2 - x_3)^2 + (y_2 - y_3)^2] [(x_3 - x_1)^2 + (y_3 - y_1)^2]} }{ 2| x_1  y_2 + x_2 y_3 + x_3 y_1 - x_1 y_3 - x_2 y_1 - x_3 y_2| }.
Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика
Правдива Исусова церква

**Правдива Исусова церква** то конарчок пентекосталного руху у Китаю, конарчок християнства хтори основани  у першей децениї  20. вику.  Нєконфесийна церква датирує з 1917. року у Пекинґу, Китай.

:Число вирних рижних народох и нацийох виноши коло 1.5 милиона на пейц континентох.
:Святости:
:# Святого Духа
:# Крест
:# Омываня ніг
:# Причастя Святого
:# Субота
:# Ісус Христос
:# Свята Бівлія
:# Спаса
:# Церков
:# Судный день

## Референци


Катеґория:Християнство
Православна церква

**Православна церква** або  ортодоксна церква (з греческого ὀρθός ортос правилни, правдиви и  δόξα докса слава, погляд, ученє) то християнска церква основана з вецей териториялних церквох хтори вєдно творя православну ґрупу церквох велїх державох и нацийох. Православни церкви маю свойо початки у першей християнскей заєднїци у Єрусалиме и надалєй, углавним у восточней часци римского царства.

Катеґория:Християнство
Препилка

## Опис
**Звичайна препилка** (лат. Coturnix coturnix) – файта птици зоз фамилиї фазанох, з численима подфайтами. Найменша є зоз шору квочкох. Розширена є у Европи, Африки и Заходней Азиї. Найчастейши обиталища єй житни поля и ровнїни з пажицами.  

Препилка – мала птица длугока 17 цм и чежка 95–150 ґр. Розпон кридлох єй 32–35 цм. Пирє єй жовкастей (окер) фарби, верх глави, хрибет, пирє над хвостом и верхнє пирє хвоста ма крижом цми и шветли кафово смуги и пеги, за очми ма червенкасту смугу. Самец ма цмочервенкасти „лїцаˮ, джубок червенкасти, подбрадок и гарло чарни. Самичка ше розликує од самца: ма блядожовкасти подбрадок и гарло, а на долнєй часци цела и на бокох ма чарно-кафово пеги. Животни вик препилки преценює ше на 10 роки. Вона птица селїдбенїца, а при селєню часто страда. Жими препровадзує у Африки. Природни нєприятелє єй жвири и птици хватачки. Препилку чежко обачиц, бо вецей ходзи як цо лєта и скрива ше у желєнїдлу. Препилка ше карми зоз нашенями, пупчами и инсектами хтори лапа по жеми. Кед дозрею жита, препилки ше баржей кармя и швидко тию же би, од конца авґуста, мали моци одлєциц до цеплих крайох.

## Розмножованє
Сезона парованя препилкох у маю. Теди, накадзи трава подрошнє, самци починаю путьпурутькац и бориц ше медзи собу за самици. Самци нє церпя других самцох у присуству самицох док ше парую. Вони гласнєйше путьпурутькаю од самицох: зоз путьпурутьканьом означую свою територию. Путьпурутьканє препилкох чуц на коло пол километра. Шейсц до осем тижнї по парованю самица до гнїзда направеного зоз трави знєше од 6 до 20 блядожовти або брудножовти вайца зоз чарнима пегами и шедзи на нїх 16 до 18 днї. Гнїздо ше находзи под гущаву, охранєне од хватачох. Самица вишедує млади без участвованя самца. Препилчата ше тримаю коло мацери коло три тижнї, а вец поставаю самостойни и починаю лєтац. Самички ше нїжно стараю за младих, а дакеди прилапя и цудзи препилчата хтори остали без мацери.
## Загроженосц

Ловарски здруженя и здруженя за защиту птицох у нас у стаємним зраженю: Ловаре твердза же препилки нє загрожени, а орнитолоґи – же ше їх число зменшує пре хаснованє хемикалийох у польопривреди, пре зменшованє простору за гнїздзенє и пре нєконтроловане ловенє.

Препилково месо у даєдних крайох вельки деликатес. Препилково вайца подобного смаку як и курово, лєм маю менєй холестеролу од курових. У даєдних крайох ше препилково вайца предаваю и у дутянох.

Людзе досц часто тримаю препилки як любимцох, бо ше вони лєгко ховаю у завартим. Самци у клїткох гласно путьпурутькаю (з путьпурутьканьом приволую самици).

### Японска препилка
Окремна файта препилки то японска препилка (лат. Coturnix coturnix japonica). Вона жиє у Япону и у Сибиру. Пирє єй жовтокафовей фарби, а под оком ма билу точку. Хова ше припитомена, як домашня птица. Єй вайца и месо богати з високовреднима состойками за чловеков орґанизем, змоцнюю имунитет и пошвидшую виздравйованє хорих.

## Вонкашнї вязи

* Препелица, Википедия на сербским язику

* Prepelica,  Википедия на горватским язику
Катеґория:Животинї
Пречнїк

**Пречнїк**, у ґеометриї, то часц простей хтора преходзи през центер круга и чийо конци ше находза на кружнїци.  Пречнїк круга найдлугша тетива у кругу. Кед позната длужина пречнїка кружнїци можеме вираховац поверхносц круга знука кружнїци, хаснуюци формулу:

P = \left (\frac{R}{2}\right )^2 \cdot \mathbb{\pi} 

дзе R означує пречнїк, а \pi  ирационалне число хторе приблїжно 3,14.

Полупречнїк (радиюс) то половка пречнїка, тє. оддалєносц од центра кружнїци по кружнїцу.

##### Теорема о пречнїку (Талесова теорема)
*Кажди пречнїк дзелї круг на два єднаки часци.*
Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика
Прешов

**Прешов** (сло. *Prešov*, мадь. *Eperjes*, нєм. *Preschau*, русин. *Пряшев*, *Пряшів*, укр. *Пряшів*)  треци по велькосци варош у Словацкей и управне стредзиско Прешовского краю. Прешов познати як центер православя у Словацкей.

## Ґеоґрафия
Прешов змесцени у восточней половки держави. Главни варош держави, Братислава, ше находзи 420 км югозаходно. 

### Релєф
Прешов се развил у Прешовскей котлїни хтору  прави рика Ториса. Надморска висина вароша коло 250 m. Нєдалєки гори припадаю горскому венцу Карпатох. Заходно од варошу ше видзвигує Словацке рудогорє, а на востоку ше видзвигую Слански верхи. 

### Клима
Клима у Прешове умерено континентална. 

### Води
През варош чече рика Ториса, то штредня часц єй цеку. Вона дзелї варош на заходну и восточну часц.

## История
Людски населєня на тим просторе датирую ище зоз палеолиту (найстарши найдзени предмети  стари 28.000 роки). Населєнє под тим меном  перши раз  ше спомина 1247. року, а статус шлєбодного варошу достало 1374. року. У цеку  шлїдуюцих викох варош бул у составе Угорскей. У другей половки 19. вику варош дожил нагли розвой и числово ю нароснул. 

Концом 1918. варош постал часц новооснованей Чехословацкей. Од 16. юния 1919. до 7. юлий 1919. бул главни варош Словацкей Совєтскей Републике. Под час комунизма варош нагло индустриялизовани та прето пришло до наглого росту жительства - зоз 28.000 1950. року на 91.000 1990. року. По осамостоєню Словацкей  варош постал єй значне штредзиско, алє пришло и до проблемох вязаних за преструктуованє привреди.

## Жительство

Нєшка Прешов ма 91.638 жительох а остатнїх рокох число жительох стаґнирує.

## Етнїчни состав
Спрам попису зоз 2001. р. состав шлїдуюци:
* Словаци - 94,7%,
* Русини и Українци - 1,4%,
* Роми - 1,2%,
* Чехи - 1,0%,
* инши - 0,7%.

## Вирски состав
Спрам попису зоз 2001. р. состав шлїдуюци:
* римокатолїки - 66,8%,
* атеїсти - 13,6%,
* грекокатолїки - 4,8%,
* православни - 1,7%.

## Партнерски вароши
* Прага
* Ґаброво
* Нови Сонч	
* Нїредьгаза	
* Мукачево	
* Ремшайд	
* Керацини
* Ла Курнев
* Brugherio
* Ришон Лецион
* Питсбурґ

## Ґалерия

Nabrezie_Torysy_Presov.jpg|thumb|120px-Nabrezie_Torysy_Presov.jpg|Побрежє рики Ториши у Прешове
Pre%C5%A1ov_d%C3%B3m.jpg|thumb|180px-Pre%C5%A1ov_d%C3%B3m.jpg|Римокатолїцка катедрала у Прешове
Chram_sv_A_Nevskeho_Presov.jpg|thumb|180px-Chram_sv_A_Nevskeho_Presov.jpg|Православна церква Александра Невского
Town_Presov_Slovakia_Pb203.jpg|thumb|320px-Town_Presov_Slovakia_Pb203.jpg|Городска хижа


## Вонкашнї вязи
* Урядови вебсайт 

## Референци


Катеґория:Вароши у Словацкей
Ремеселнїцтво у Коцуре (1763—1828)

До Коцура Руснаци приселюю у 1763. и 1764. року и сную руски Коцур. О тим шведочи окремни попис руского жительства зоз 1764. року, котри оверює биров Руснак Иштван Штефан. З 1764. року єст и попис сербского жительства котри подписує биров Серб Иван Миятович. 
По попису жительох Коцура 1764. року медзи Руснацами нєт майстрох, а медзи сербским жительством єст седем майстрове.

У єдинственим попису жительох Коцура 1765. року записани шицкого пейцме майстрове и то троме Руснаци (колєсар, скравец и чижмар) и двоме Серби (ковалє). По попису маєтного стану коцурского жительства зоз 1789. року у валалє єст сувачи, так же єст шейсцох млїнарох.

Тарґовцох було двох (хлоп и жена).

Цеховска привилеґия достата 1827. року, на молбу коцурских ремеселнїкох: чижмарох, ковальох, кушнїрох, дундєрох, столарох, скравцох, штранґарох и миделкарох. Рок познєйше их було менєй, бо по Державним попису зоз 1828. року у Коцуре записани лєм шейсц ремесла (млїнарске, ковальске, столарске, колєсарске, гарчкарске и ткачске), нє було скравцох, кушнїрох, дундєрох, штранґарох и миделкарох.

По попису порцийних обовязнїкох у Коцуре 1828. року було 34 майстрох и двоме тарґовци. Од майстрох, штернац млїнаре робели цали рок, седем чижмаре (єден робел през цали рок, троме по пол рока и троме по три мешаци), осемцме ковалє (троме робели през цали рок, а други од три по шейсц мешаци), єден гарчкар и ткач, котри робели лєм по три мешаци рочнє. 

У часу снованє цеха у Коцуре було 34 майстрох и шицкого шейсц ремесла-фахи: 

* штернац млїнаре, троме Нємци
* 
* двома колєсаре
* 
* осемцме ковалє, двоме Нємци
* 
* осемцме чижмаре, двоме Нємци
* 
* єден гарчкар, Нємец
* 
* єден ткач, Нємец
* 
Од 34 майстрох и двох тарґовцох, национални состав майстрох бул шлїдуюци:

* 21 майстор Руснак
* 
* 9 майстрове Нємци
* 
* 3 троме майстрове Мадяре
* 
* 1 майстор Серб
* 
* 1 тарґовец Серб
* 
* 1 тарґовец Жид

Руснаци мали лєм штири ремесла, були млїнаре, ковалє, колєсаре и чижмаре.

## Почитай ище

* Ремеселнїцтво у Керестуре (1751—1834)

## Литература
 
* Мирон Жирош, *БАЧВАНСКО – СРИМСКИ РУСНАЦИ, ДОМА И У ШВЕЦЕ 1745—2001*, IV TOM (2004), боки 32—40
Катеґория:История
Катеґория:Коцур
Рефрен-пришпив

**Рефрен** (анґл. и франц. *Refrain*, нєм. *Kehrreim*, ит. *ripresa*) то поетске поняце хторе означує стилску фиґуру дикциї, способ виражованя, хторе ше одноши на повторйованє стиха, лєм часци або ґрупу стихох. Найчастейше ше правилно повторює после дистиха лєбо *строфи*. Поетове часто повторюю подобни лєбо исти слова и на тот способ першенствено виражую свойо чувства. Рефрен (пришпив) повязує у писнї шицки строфи а источашнє визначує емотивносц писнї. Попри рефрена, до стилских фиґурох спадаю: *анафора, епифора, симплока, алон'ман*. 

Фиґуративне значенє пришпива означує и нєпреривне чловеково врацанє и повторйованє на "стару писню".

## Применьованє рефрена у музики и историят
Рефрен-пришпив у вокалней и инструменталней музики означує часц, лєбо цалосц хтора ше повторює на одредзених местох у композициї. Найчастейше ше зявює на концу як фраза – музичне виреченє, лєбо векша часц типу цитата. У музичних партитурох место дзе рефрен т.є. музична часц хтора ше повторює (репетиция), стої одредзени ґрафични знак    хтори ше уписує на одвитуюце место до линийовей системи . Попри ґрафичних постоя и словни ознаки за повторйованє тє.репетицию.

Ище у церковним шпиваню вчасного християнства наиходзиме на применьованє пришпива хтори шпивал хор на концу *псалма* – аминь и алилуя. Назва рефрен-пришпив у музики походзи зоз 13. вику. Находзи ше у писньох путуюцих музичарох-трубадурох и труверох як значни конструктивни елемент музичней форми *рондо*. Потим у бароку у *опери, ораториюму* и *кантати* а у романтичней епохи у *лид-у* - соло писнї Франца Шуберта.

Понеже ше пришпив найчастейше зявює у народних писньох и танцох. Його применьованє поготов находзиме у вокалних формох хтори настали под уплївом народней музики. 

У народних жридлових и новокомпонованих писньох применьованє пришпива постало правило.

## Вонкашнї вязи
*  Opismeni se: Refren, pristup 22. septembar 2012.

* Opušteno: Književni termini, 10. maj 2012, pristup 22. septembar 2012.

## Референци

Катеґория:Музика

Катеґория:Музични термини
Реципрочна вредносц

**Реципрочна вредносц** числа x, хтора ше означує \frac{1}{x} або x^{-1}, то число хторе кед ше помножи зоз x достава ше резултат 1. 

Реципрочна вредносц розламка \frac{a}{b}  то \frac{b}{a}. 

За  доставанє реципрочней  вредносци реалного числа потребне подзелїц 1 зоз тим числом. Наприклад, реципрочна вредносц числа 5 то єдна пиятина (\frac{1}{5} або 0,2) а реципрочна вредносц числа 0,25 то 1 подзелєно зоз 0,25, односно 4. 

Реципрочна функция, функция f(x) хтора пресликовює x до \frac{1}{x}, єдна зоз найєдноставнєйших прикладох функциї хтора сама себе инверзна.

Нотация f^{-1} ше дакеди хаснує за инверзну функцию функциї f, хтора нєєднака зоз реципрочну вредносцу. Наприклад, реципрочна вредносц \frac{1}{\sin{x}} = (\sin{x})^{-1} то косеканс од x, и нєинверзни синус тє. аркус синус од x хтори ше означує зоз \sin^{-1}{x} або \arcsin{x}. 

## Комплексни числа
Реципрочна вредносц комплексного числа розличного од нули z=a+bi комплексна. Достава ше зоз множеньом и чишлїтеля и менователя \frac{1}{z} зоз його кон'юґовано-комплексним числом \bar{z} = a - bi и хаснуюци свойсво же z\bar{z} = \|z\|^{2}, квадрирана абсолутна вредносц z, а то реалне число a^2 + b^2:

\frac{1}{z}= \frac{\bar{z}}{z\bar{z}}={\frac {\bar {z}}{\|z\|^{2}}}={\frac {a-bi}{a^{2}+b^{2}}}={\frac {a}{a^{2}+b^{2}}}-{\frac {b}{a^{2}+b^{2}}}i.

Конкретно, кед \|z\| = 1, теди \frac{1}{z} = \bar{z}. 

За комплексне число у поларней форми z = r(\cos{\varphi} + i\sin{\varphi}), реципрочна вредносц єднака зоз реципрочну вредносцу интензитету r и негативни угли:

{\frac {1}{z}}={\frac {1}{r}}\left(\cos{(-\varphi )}+i\sin{(-\varphi )}\right).

## Инфинитезимални рахунок

### Вивод
Вивод функциї \frac{1}{x} = x^{-1} дати на основи виводу ступньовей функциї, кед ступень -1:


\frac {d}{dx}}x^{-1}=(-1)x^{(-1)-1}=-x^{-2}=-{\frac {1}{x^{2}}.

### Интеґрал
Интеґрал ступньовей функциї ше нє може хасновац же би ше вираховал интеґрал \frac{1}{x}, прето же би то було дзелєнє зоз нулу:


\int {\frac {1}{x}}\,dx={\frac {x^{0}}{0}}\ +C.

Прето ше интеґрал рахує як: 


\int _{1}^{a}{\frac {1}{x}}dx=\ln{a},


\int {\frac {1}{x}}dx=\ln x+C.

дзе 
\ln природни лоґаритем. Най тото докажеме мушиме вжац до огляду же  
 \frac {d}{dx}e^{x}=e^{x}, та кед  
 y = e^xи 
 x = \ln{y}, доставаме:


 {\frac {dy}{dx}}=y\quad \Rightarrow \quad {\frac {dy}{y}}=dx\quad \Rightarrow \quad \int {\frac {1}{y}}\,dy=\int 1\,dx\quad \Rightarrow \quad \int {\frac {1}{y}}\,dy=x+C=\ln y+C.


## Литература

* Maximally Periodic Reciprocals, Matthews R.A.J. Bulletin of the Institute of Mathematics and its Applications vol 28 pp 147–148 1992

## Вонкашнї вязи

*   Recipročna vrednost broja; deljenje, *storiesfromanerdgirl.blogspot.com*

Катеґория:Математика
Римокатолїцка церква

**Римокатолїцка церква** (лат. *Ecclesia Catholica Romana*) то институция католїцкей  церкви латинского обряду з центром у Ватикану на чолє зоз Папом римским, хтори єй тужемска поглавар. Од других церквох ше Римокатолїцка церква розликує по орґанизацийней централизованосци и з найвекшим числом вирних (приблїжно штвартина жительства рижних нацийох на швеце, по податкох з 2004. року). Єй нєформална и найчастейша назва Католїцка церква.  

У складзе зоз традицию (подобнє як и Православна церква) ю характерую штири окремни ознаки (лат. notae ecclesiae): єдина, свята, васелєнска (цо значи слово католїцка) и апостолска.

## Ґалерия

Файл:John Paul II funeral long shot.jpg|Шветочносц похованя папи Ивана Павла II
Файл:Clero.JPG|Римокатолїцки клїр єпархиї Пунто Фихо, Венецуела
Файл:Western facade Palazzo del Laterano 2006-09-07.jpg|Латеранска палата — резиденция Папи 
Файл:Blessed Sacrament procession, First Annual Southeastern Eucharistic Congress, Charlotte, North Carolina - 20050924-01.jpg|Процесия Ошвецених Дарох у ЗАД
Файл:Catholic Church Cizhong Yunnan China.jpg|Римокатолїцка церква у валалу Чижонґ, провинция Юнан, Южний Китай
Файл:Benedikt XVI im Papamobil.jpg|Бенедикт XVI у папамобилу
Файл:Foreign trips of John Paul II.png|Загранични пошоти папи Ивана Павла II


## Вонкашнї вязи

* Енциклопедия Мацмиллан: The Macmillan Encyclopedia. Лондон: Мацмиллан Лондон Лимитед, 1981, 1983, 1984, 1985.

*Тот текст и податки з векшей часци або у цалосци базовани на прекладзе статї [[:rue:Римокатолицька_церьков|Римокатолицька церьков]] на русиньскей Вікіпедії.*

Катеґория:Християнство
Ризико

## Опис бависка
Ризико то дружтвене бависко хторе ше бави на табли (board game). Циль бависка перши виполнїц  вицагнути задаток. Кажди задаток скрити по конєц бависка и бавяч роби на витвореню истого. 

Бависко направене за найменєй трох, а найвецей шейсцох бавячох, од котрих кажди вибера свою фарбу: белаву, чарну, лилову, жовту, желєну або червену. На табли ше находзи стилизована карта швета котра подзелєна на реґиї. Шицки континенти (Сиверна и Южна Америки, Австралия, Азия, Африка и Европа) подзелєни на менши обласци и реґиї  котри наволани по даєдних державох, покраїнох або ґеоґрафских обласцох.

Попри фиґуркох войска, дзе єден вояк представя єден батальон, конянїк  пейц батальони и дзело дзешец батальони и подлоги на хторей ше бави, у шкатули єст два шпили картох и 5 коцки. У єдним шпилу єст задатки чийо вивершенє конєчни циль бависка,  у другим шпилу картох нарисовани гранїци обласцох  зоз їх меном, а при сподку каждей карти слика єдней од фиґуркох. Бависко почина так же ше  ровномирно подзеля карти зоз обласцами (держави або реґиї) и єднаке число батальнох. После того кажди бавяч зоз шпилу задаткох вицагнє єдну карту котра представя його задаток у бависку. На картох задаткох понукнути и алтернативи (напр. освойце 24 обласци або знїщце желєну армию и под.). Напади и одбрана у бависку виводза ше зоз руцаньом коцкох и успишносц тих нападох або одбрани завиши од достатого числа котри муши буц векши од процивнїкового же би бул успишнєйши. Нападач зоз трома або вецей батальонами напада зоз трома коцками, док ше процивнїк бранї зоз двома або єдну, завиши од того кельо ма батальони на нападнутей териториї. После каждого нападу нападач може преґруповац войско, алє лєм з єдней до другей сушедней териториї, дзе после того цага карту зоз шпилу обласци и войска. Зоз тим закончує свой круг у бависку.

Карти котри ше збераю после каждого преґрупованя служа же би ше обновели воєни моци. Кед бавяч назбера три исти карти, шлїдуюцираз кед придзе на ньго шор за напад достанє тельо войска у зависносци яки символ на тих картох. Под час нападу кед бавяч руци коцку и видзе му число 3, а процивнїкови число 1, процивнїк траци 2 тенки, а кед нападач руци коцку и достанє число 3, а процивнїк число 2, процивнїк траци 1 тенк.  Исто так, бавяч котри завежнє цали континент и затрима го по идуце руцанє, достава войско у вредносци котра означена на плочи за бавенє за кажди окремни континент. Тоти вредносци виражени пропорционално од чежини забераня, односно затримованя континента.

Кед бавяч виполнї, лєм йому познати, задаток, вон одкрива свою карту и указує ю як доказ же виполнєл мисию и бависко ше закончує. Бависко ризико тирва длужей, дакеди и два лєбо три годзини, у зависносци кельо члени участвую и кельо маю искуства у тим бависку.

## Вонкашнї вязи

* Ultra BoardGames

## Референци

Катеґория:Дружтвене бависко
Розберанки

**Розберанки** (серб. *девојачко вече*, рсй. *девичник*, укр. *дівич-вечір*, поль. *wieczór panieński*, чес. *děvičnik*; скорей ше гуторело: *розберанка*) - то розберанє млодийовей покрейтки у млодей дзень пред винчаньом. Слово розберанка походзи од часох док млодийове ище под час зарукох ношели за калапом вельку покрейтку. На розберанкох ше потим тоту покрейтку розберало и з тих ружичкох ше правело три мали, хтори себе дружбове припли за калап, а млодийови на дзень свадзби припли на реклу. Леґинь покрейтку ношел док нє пришагнул зоз дзивку, аж остатнї дзень пред пришагу вечар пошол зоз дружбами до млодей и там була «розберанка». Слово *розберанка* ше затримало аж по нєшка, гоч ше сам обичай розбераня покрейтки уж давно страцел.  

Кед дзивчата виплєтли венчики, ґу нїм приходзел млоди з дружбами. Теди вон пред нїма розобрал покрейтку на калапе, символ хтори по теди ношел, и даровал дзецом. Млода млодийови прикапчала нову покрейтку з барвенковим венчиком, а тиж так даровала покрейтки и дружбом. Млоди и дружбове мушели наградзиц дзивчата за їх труд. Тота награда була найчастейше у пенєжу. 

Млода под час розберанки була при пайташкох у другей хижи. Єй пайташки того вечара були задлужени виплєсц желєни венчик млодей до винчаня. Тот желєни венчик ше млодей привязовало зоз вулом на други венчик хтори ношела на глави до винчаня. Тиж так дзивчата рихтали покрейтку и желєни венчик за млодия. Вон их доставал на дзень свадзби кед пришол питац млоду. Познєйше, того вечара ше розберало покрейтку хтору млоди ношел за калапом як знак же є заручени. Кажде з присутних мал право вжац фалаток з млодийовей покрайтки. Тото указує же слово *розберанка* настало як пошлїдок розбераня покрейтки.  

Нєшка ше частейше хаснує слово *розберанки*, гоч ше покрейтку вецей нє розбера. Розберанки ше претворели до веселого друженя и воженя лади з обисца млодей до млодийового обисца. 

## Литература

* Любомир Медєши, *Руска традиция,* Нови Сад 2007, б. 197-209   
  
* Павле Малацко, *Руска свадзба у Руским Керестуре од конца 19. вику по початок 21. вику,* *Studia Ruthenica 9,* Нови Сад 2004, б. 107-115   
  
* *Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 406  

## Вонкашнї вязи

* Девојачко вече, Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
Катеґория:Традиция
Розвора

**Розвора** (серб. *срчаница*, слц. *rozvora*, чес. *rozvora*, поль. *rozwora* – исте; од префиксу роз- и кореня вор-, праслав. vor- „колїк за ограду“; превой зоз ver-/vьr  «заврец/заверац: роз-вор-а першобутно значело „предмет хтори завера, трима коло себе часци"). 

Слово розвора ма два значеня: 1. древо хторе вяже предню и задню осовину селянского коча; 2. особа зоз хторей виша шмати (облєчиво), хтора нєзачесана и под.

У народзе ше гвари же бега як розвора за дакого хто лєм бега, нє мирує (як розвора на кочу). Тиж так кед дахто начудо облєчени, гвари ше же є як розвора.

## Литература
* *Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 409

## Вонкашнї вязи
* срчаница, Викиречник

* paorska kola, Вебсайт Равноплов
Роля (ґеометрия)

**Роля** або **цилиндер** (походзи од греческого слова kýlindros — котуляц, ролькац) конвексне ґеометрийне цело. Роля настава зоз ротацию правоугелнїка коло єдней його страни за 360°. Множество шицких точкох, през хтори прейдзе правоугелнїк при обрацаню, творя ролю. Страна коло хторей ше обраца правоугелнїк наволує ше **oса ролї**. З тоту ротацию наставаю два круги хтори припадаю паралелним ровньом и хтори нормални на осу ролї, тоти круги творя **базу ролї**. Нормалне розстоянє медзи паралелнима ровнями наволує ше **висина ролї**. Поверхносц хтора огранїчує ролю, без базох, наволує ше **обмоток ролї**.

Кед оса ролї ортоґонална на базу ролї таку ролю наволуєме **проста роля**. То цело чийо виводнїци и висина истей длужини. Кед тото нє важи цело ше наволує **зукоса роля**, його виводнїца длугша од його висини.

## Свойства ролї

Як ґеометрийне цело, роля ма поверхносц и волумен.

### Поверхносц ролї
Поверхносц ролї (P) ше одредзує як сума поверхносци обмотку и двойнїста поверхносц його бази. Поверхносц обмотку ше одредзує як продукт обсягу бази и висини ролї. Обща формула за поверхносц ролї:
:P = 2B + M\,
ознака B представя поверхносц бази, a M поверхносц обмотку ролї. Поверхносц обмотку ролї:
:M = 2r\pi \cdot H
Треба водзиц рахунку о тим же при простей ролї H=l, док при косих рольох тото нє важи. Виводнїца при косих рольох нє муши буц дата експлицитно, мож ю вираховац кед дата длужина висини (H) и мера єдного угла. Звичайно то мера угла медзи базу и осу ролї, або їх комплемент односно мера угла медзи нормали на базу и осу ролї. 
:H = l \cdot \sin\alpha, або l = \frac{H}{\sin\alpha}
:H = l \cdot \cos (\pi / 2 - \alpha), або l = \frac{H}{\cos (\pi / 2 - \alpha)}

### Волумен ролї
Волумен ролї (V) ше одредзує як продукт *поверхносци бази ролї* и *висини ролї*. Обща формула за волумен:
:V = B \cdot H
Ознака B представя поверхносц бази, a H висину ролї. Висина ролї нє вше дата експлицитно, и може ше одредзиц прейґ длужини виводнїци и мери єдного угла, як цо уж описане.

### Виведзени формули
Ознаки: r полупречнїк, H висина ролї, l длужина виводнїци и \alpha угел медзи базу и осу ролї.

**Проста роля**:
:P = 2B + M = 2r^2\pi + 2r\pi \cdot H = 2r\pi \left (r + H \right )
:V = B\cdot H = r^2\pi\cdot H  

**Зукоса роля**:
:P = 2B + M = 2r^2\pi + 2r\pi \cdot l = 2r\pi \left (r + l \right ) = 2 r \pi \left (r + \frac{H}{\sin \alpha} \right )
:V = r^2 \pi \cdot H = r^2 \pi \cdot l \sin \alpha

Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Математика