Лїпа

**Лїпа** (*Tilia parvifolia Ehrh* – дробнолїсцата, позна, *T. Grandifolia Ehrh* – вельколїсцата, вчасна и *T. Argentea Desf*. стрибернїста; вариянта общеславянскей назви, у вост. слц. *l'ipa*, поль. *lipa*) то род хтори облапя коло 30 файти лїсцопадного древа. Назва роду од античней назви за (*T. tomentosa*) од греческого τιλος = влакно; по другим толкованю назва походзи од греческей вименєней назви за брест *πτελεα*. У наших крайох рошню лєм била або стриберна лїпа (*Tilia tomentosa*), вельколїсцата лїпа (*Tilia platyphyllos*) и дробнолїсцата лїпа (*Tilia cordata*). Остатнї два файти медоносни, а стрибернїста менєй ценєна за пчоларство, бо єй квитки маю мале количество етерского олєю, а нє маю анї виражени приємни пах. 

**Опис рошлїни** – Лїпа вирошнє високо од 25 до 30 метери, а старосц єй и даскельо стотки роки. Лїсца єй двошорово з длугим конарчком, углавним шерцасти и по рубцу зубкасти. Квитки лїпи мали, гермафродитни, актиноморфни, пейцчленово желєнкастожовтей фарби, приємного паху у щитох зоз заєднїцку ґириздочку хтора до поли зроснута з конарчком. Квитнє у юнию и єй пах тирва 2 до 3 тижнї, алє дзекеди престанє и за 5 до 6 днї. Плод орещок хтори настал зоз зрастаньом пейцох карпелох (на плоду пейц воздлужни рубци -  места зроснуца). Перикарп тварди, мохоткави, голи або брадавкасти, зависно од файти. 

**Култне и святе древо** старих паганских Славянох була праве лїпа хтора ше вола и *arbor felix*, цо значи древо хторе приноши щесце. Трима ше же грих порезац лїпу. Як рецидив старого култу, дзепоєдни стари лїпи мож найсц у церковних портох и на теметовох. 

**Хаснованє у народней медицини и фармациї** – Квиток дробнолїсцастей и вельколїсцастей лїпи ше хаснує у народней медицини и фармацеутскей индустриї за правенє рижних лїкох. У теї ше ю хаснує як благе средство за презнойованє при прехладох, за ублажованє кашлю, при запалєню горнїх орґанох за диханє, процив корчох и за умиренє больох вообще, за звекшане мокренє итд. Екстракт лїпового квитку у форми ароматичней води хаснує ше процив лєтнїх пегох на твари, а злєпшує и роснуце власох. Лїпов мед ма приємни смак и пах и благотворно уплївує на окрипенє чловекового орґанизма. З того меду стари Славянє правели медовину.  

Мегке и лєгке лїпово древо ше хаснує у скулпторстве, резбарстве, та и за виробок украсних предметох. 

**Оберанє лїпи** – Квиток лїпи, т.є. його ґириздочки з лїсцочком обера ше скорей як ше зошицким розвиє, а потим ше суши у ценким пасме на цуґу. За тею лїпово квитки нє треба чувац длужей як єден рок. 

**Вереня до чудотворней моци** – Углє лїпового древа упива ґази. З нїм ше лїчело живи рани и посиповало ноги кед ше барз зноєли. Дараз ше на лїповей жирячки кадзело хорих. Кед пановала туберкулоза (єфтика), совитовало ше хорому най идзе штерацец днї рано под лїпу, та оздрави. 

## Ґалерия

Файл:Tilia argentea, bark, Studenica.JPG|Скора стриберней лїпи
Файл:Lisc lipy.jpg|Лїсце
Файл:T. platy3.jpg|Квитки стриберней лїпи
Файл:Plody Lipa.jpg|Нєдозрети плод лїпи
Файл:Tilia tomentosa 1JPG.jpg|Стриберна лїпа (лат.Томентоса)
Файл:Tilia-tomentosa.JPG|Лїсце лїпи - Томентоса
Файл:Tilia tomentosa coupe MHNT.jpg|Пререзане стебло лїпи.


## Литература

* Енциклопедия Нового Саду 13, ЛЕС – МАП, Нови Сад 1999, б. 56-57
* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у [[Руски язик|руским язику]],* Вуковар 2016, б. 37, 59

## Вонкашнї вязи

* ''Липа'', Википедија на српском језику,  1. август 2005.
Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Медицина