open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Риґов

**Риґов** (серб. кос, лат. *Turdus merula*, слц. *drozd čierny*, укр. *дрíзд чорний*, поль. *kos*, мадяр. *fekete rigó*, до нашого язика пришло з мадярского) – у нас тота птица позната и под меном чарни дрозд (як и по українски и словацки). Риґов птица шпивачка. Жиє у лєсох и заградох, нєдалєко од чловека. Видно ю углавним на жеми, дзе препровадзує векшу часц часу глєдаюци покарму.

## Опис
Риґов длугоки 23-29 цм, а чежки 80-125 ґр. Ма длугоки хвост. Самци чарни з помаранчецовим джубком и жовтим персценьом коло очох, а самички кафовкастей фарби, нєясно пегави од сподку и зоз цмейшим джубком. Млади риґова подобни самичком, алє з яснима кафовима пегами по целу. Риґов ше нєпреєривно руша, од рана до вечара. По жеми схопнє скака, а тиж так и по конарох. Одлично лєци з вельку швидкосцу.

Риґов шпива найчастейше вчас рано и пред вечаром, а през дзень ше ридко чує. Лєгко го препознац по моцним гласу и шпиваню хторе людзе часто можу чуц у своїх заградох. Трима ше же риґовово шпиванє исте таке красне, а можебуц и красше од соловейового шпиваня.

## Карменє
Риґов шицкоєд: лапа инсекти, хлїсти, нашнька и бобки. Дзекеди є и похребцинарох як цо млади ящурки и жаби. Єдзенє глєда углавним по жеми, та часто мож чуц галайк хтори прави кед гребе по сухим лїсцу и конарчкох, з наглима рухами назадок. Зоз схопним тарганьом винїма хлїсти зоз жеми и то так же би ше нє хлїсти нє урвали.

## Розмножованє
Риґови починаю правиц гнїзда уж у марцу, углавним по черякох, з векшей часци вичножелєних як цо плющ, глог або ґалаґоня, орлово нохци и под. Гнїзда вельки, глїбоки, з конарчкох, моховини и другого материялу, з нукашнього боку утвердзени зоз глїну, а часто додаваю пластични мещки и папер. Гнїздо прави лєм самичка и до ньго знєше 4-7 вайца, гладки, блїщаци, блядобелавей фарби з густима кафовима пегами. Самичка шедзи на нїх коло два тижнї. Кед ше млади риґовчата вилягню, родичи их кармя два тижнї у гнїздзе и ище три тижнї кед почню лєциц. През рок, самичка и двараз-трираз знєше вайца.

## Нєприятелє
Природни нєприятелє риґовох мачки и лїшки, хтори стрежу и чекаю нагоду украднуц им вайца або млади риґовчата, а тиж так и птици хватачки. 

## Хасновитосц
Риґови барз хасновити, бо єдза инсекти зоз хторима кармя и свойо риґовчата. 

## Литература

* Енциклопедия Нового Саду 12, КОС – ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 9 
* *Словнїк руского народного язика* II, О – Я, *Филозофски факултет*, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 396

## Вонкашнї вязи
* [Кос (птица),](https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9A%D0%BE%D1%81_(%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B0)) *sr.wikipedia.org*

*  Kos (Turdus Merula),  *www.gimnazijaso.edu.rs*
Катеґория:Животинї
Катеґория:Птици
Серватка

## Серватка

**Серватка** (серб. *сурутка*, рсй. *молочная сыворотка*, поль. *serwatka*, чес. *syrovátka*, слц. *srvátka* укр. *моло́чна сиро́ватка*, горв. *sirutka*) –  то чечносц хтора остава кед ше лїтне кисле млєко згрудкави и одчече як побочни продукт при доставаню сира. На одредзеней температури млєко ше скисало: на верх вируцело шметанку, под ню було кисле млєко, а под нїм ридка квашна чечносц. На єдну килу сира достанє ше осем литри серватки, хтора драгоцине терапеутске средство у процесу чисценя орґанизма од чкодлївих токсинох, шлєбодних радикалох, хтори у основи велїх хоротох. Єдно з охореньох, по думаню нутриционистох, на хторе конзумованє серватки ма благотворне дїйство то масна печинка. 

## Хаснованє

Серватку ше хаснує за комерциялни потреби: у далшей продукциї рижних сирох и велїх других продуктох за чловеково костиранє. Тиж так служи и як додаток у велїх поживових преробкох, уключуюци хлєб, крекери и комерциялне печиво, а тиж и за покарму животиньох (як помиї за швинї). Бильчки зоз серватки ше насампредз состоя з α-лакталбуминох и β-лактоґлобулинох. У зависносци од способу продукциї, серватка може мац и ґликомакропептиди (ҐМП). 

## Лїковити прикмети

Бильчки зоз серватки хтори ше видвоюю з тей мишанїни часто ше предава як додаток поживи. Таки дополнєня популарни у даєдних спортох як цо то бодибилдинґ. Чечна серватка ма лактозу, витамини и минерали, як и масци у малих количествох. Виглєдоваче заключели же серватка стимулує ошлєбодзованє инсулину, а поживово дополнєня зоз серватки можу помогнуц у реґулованю и зменшаню наглих звекшаньох уровня цукру у креви при лєдзох з диябетесом, тип 2, так же звекшую вилучованє инсулину. 

Дараз ше серватку давало статку, а нєшка ю мож купиц на пияцох од женох цо предаваю сира, або у дутянох дзе ше предава продукти з млєка.

## Литература
* *Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 466

## Вонкашня вязи
 
*  Сурутка, Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
Катеґория:Єдло
Катеґория:Млєчни продукти
Саскачеванске дружтво рускей култури "Русин"

**Саскачеванске дружтво рускей култури Русин/Rusyn** (анґл. Rusyn *Saskatchewan Ruthenian Culture Association Inc.*) – основане у Саскатунє, Саскачеван, Канада 2005. року. Снователє о. Янко Колошняї и Любомир Медєши.

Дружтво орґанизує рочни Руски пикник и Дзецински камп, стретнуца за Крачунски и Новорочни швета, спортски бависка и змаганя у пририхтованю руских традицийних єдлох. Видавало *[[Саскачевански руски гласнїк]]*.

Дружтво ма свой герб. На лївей половки поля горизонтални златни и цмобелави линиї, на правей половки стояци медведз зоз шиву голубицу на пазури. На верху герба канадска застава.

Катеґория:Канада
Катеґория:Руснаци
Катеґория:Култура
Славко Загорянски

**Славко Загорянски** (*15. децембер 1947–7. май 2018), композитор, и инструменталиста-музичар.

## Биоґрафия
Славко Загорянски ше народзел 15. децембра 1947. року у Бачинцох у селянскей фамелиї (оцец Силво и мац Олґа, народзена Кулич зоз Шиду). Славко мал ище двох братох и три шестри. Шейсц класи основней школи закончел у Бачинцох (од того штири класи на руским язику), а 7. и 8. класу у Кукуєвцох. После того закончел штредню тарґовецку школу и здобул званє тарґовца. Полни 40 роки робел як тарґовец по цалей шидскей општини, прейґ Бачинцох, Бикич Долу, Соту, та по сам город Шид.

Славко Загорянски бул оженєти зоз Анку родз. Чанї зоз Шиду и мали штверо дзеци: дзивки Таню, Наташу, Тамару и сина Даниєла.

Музику полюбел од малючка слухаюци оца як грає. Вон грал на тамбури приму и часто наступал на свадзбох. Славко окреме любел руску писню. На 17 роки ше научел грац на гармоники и на ґитари. Бул член хору Здруженя пензионерох у Шидзе, дзе наступал и як солист и як инструменталист. Попри тим, Славко Загорянски бул и активни член КПД Дюра Киш у Шидзе. 

Першу композицию на власни текст (*Чекал сом милу*) на Червену ружу послал 1972. року. По 2007. рок, кед на Пупчу виведзена остатня спомедзи його композицийох, найвецей компоновал на тексти шидского наставнїка Василя Мудрого (9).

До пензиї пошол  2. новембра 2006. року. 

Славко Загорянски умар 7. мая 2018. року у Шидзе дзе є и поховани. 

## КОМПОЗИЦИЇ

## Литература

* *Руски християнски календар* 2019. рок, бок 227

## Вонкашнї вязи
* ''Славко Загорянски,'' список композицийох, *Червена ружа 1962-2011,* Завод за културу войводянских Руснацох и Дом култури Руски Керестур, Нови Сад, 2014, б. 49
* ''Шидски творителє'' - браца Загорянски
* ''У Шидзе умар Славко Загорянски'', *Рутенпрес*, 7. май 2018.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Бачинчанє
Катеґория:Композиторе
Катеґория:Музичаре
Катеґория:15. децембер
Катеґория:Народзени 1947
Катеґория:7. май
Катеґория:Умарли 2018
Славомир Микловш

Монсиньор **Славомир Микловш** (*16. май 1934–21. юлий 2011), владика Крижевского владичества.

## Биоґрафия

Славомир Микловш народзени 16. мая 1934. року у Дюрдьове. Оцец Симеон и мац Веруна родз. Ґнип. Славомир мал и пейц шестри: Амалу, Наталу, Мелану, Ганчу и Гелену.  

Основну школу Славомир закончел у родним валалє. До класичней ґимназиї ходзел у Риєки и Пазину.  Теолоґию студирал у Заґребе.  Славомир Микловш бул пошвецени за свяшенїка 7. юлия 1964. року у  родним месце Дюрдьове. Як капелан остал у духовней служби у Дюрдьове по 1968. рок. 

Од 1968. по 1969. рок  вон служел як  священїк у Дюрдьове. Року 1969. Славомир Микловш постал  канцелар  Крижевского владичества и духовнїк у Грекокатолїцкей семинариї у Заґребу. Длужносц економа у Крижевским владичестве Славомир Микловш превжал  1974. року.  

За владику грекокатолїцкого владичества  у Крижевцох  Славомир Микловш преглашени у Ватикану  22. януара 1983. року.  За владику крижевского вон меновани  2. фебруара 1983. року, а владическе пошвеценє приял  25. марца 1983. року. Од 21. мая 1983. року Славомир Микловш  служел як владика Крижевскей епархиї аж по одход до пензиї  2009. року. 

Владика Славомир Микловш умар  21. юлия 2011. року у Новим Садзе у 77. року живота. Поховани є  23. юлия 2011. року  у грекокатолїцкей катедрали св. Николая у Руским Керестуре. 
## Вонкашнї вязи

* ''Крижевски владикове'', www.gcatholic.org

* ''Владика Славомир Микловш,'' www.catholic-hierarchy.org
 
* ''Bishop Slavomir Miklovš,'' www.catholic-hierarchy.org

## Галерия

File:Mitra u Djurdjove 20250911 172809.jpg|Митра (владикова коруна) Славомира Микловша
File:Vladiceske obljecivo 20250911 172623.jpg|Литурґийне облєчиво Славомира Микловша


## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Крижевски владикове
Катеґория:16. май
Катеґория:Народзени 1934
Катеґория:21. юлий
Катеґория:Умарли 2011
Синус (триґонометрия)

**Синус** (лат. sinus повикруцани гад, полуокругла поверхносц, пражнїна) угла то триґонометрийна функция. 

## Синус у математики

Санскритске слово *джиба* - тетива на луку, у арабским прилапена и написана як джиба, скрацено джб цо значи торба, наручє, преложена у 12. вику на латински синус - лук, крива (Ґерард зоз Кремони 1175. рок) 

Синус периодична функция. 

Ґрафик або ґраф функциї синус то синусоида. Вона крива линия по одредзених правилох и по випатрунку здогадує на гадово рухи цо жридлове (латински sinus) синус. 

## Дефинициї

**Дефиниция 1**: Синус одредзеного угла у правоуглим троугелнїку то одношенє (количнїк) наспрамней катети (а) того угла и гипотенузи (c). По дефинициї шлїдзи (слика правоугли троугелнїк) :

sin\alpha=\frac{a}{c},sin\beta=\frac{b}{c} 

**Дефиниция 2**: Синус угла у триґонометрийней кружнїци то вертикална проєкция єдинїчного радиюс вектора хтори зоз позитивним напрямом х-оси твори тот угел. На слики триґонометрийни круг синус угла то длуж OC на y оси.
 
## Дискусия функциї синус
Кед угел рошнє од 0̊ по 90̊, синус позитивни и його вредносц рошнє од 0 по +1.
 
Кед угел рошнє од 90̊ по 180̊, синус позитивни и його вредносц опадує од +1 до 0.

Кед угел рошнє од 180̊ по 270̊, синус неґативни и його вредносц опадує од 0 по -1.

Кед угел рошнє од 270̊ по 360̊, синус неґативни и його вредносц рошнє од -1 по 0.

## Анимация ґрафичного приказу функциї синус у триґонометрийним кругу

## Референци

Жепич М, Латинско - сербскогорватски словнїк, Школска кнїжка, Заґреб, 1961. рок

Катеґория:триґонометрия
Смик

**Смик** то древена палїчка зоз струнами и ,,жабку″ з помоцу хторей ше грає на смикових инструментох. То мала справа на хторей нацагнути струни зоз коньскей шерсци лєбо подобного материялу. Зоз смиком ше прецагує по струнох смикових инструментох и так ше достава тон. Постоя смики розличних длужинох и формох.

## Файта смикох и часци
Примитивни смики маю форму лука (найчастейше таки смики мали народни инструменти як (ґусли, гусла, ґудок). За гушлї, виоли, виолончела и контрабас палїчка смика проста. Смик ма горню, штредню и долню часц. Горня часц-верх смика ма мале випупченє. Штредня часц-попрейґа ма струну зоз шерсци и долня часц смика на хторей стої мала закрутка такв. жабка зоз хтору ше зацагує смик. За контрабас постоя два типи смикох: французки и нємецки смик. Французки смик исти як и за шицки инструменти смиковей фамилиї. Нємецки смик ше розликує по долнєй часци (жабки) хтора векша та оможлївює лєпше триманє смика. 

Струну-шерсц на смику ше подмасцує зоз калафониюмом. Калафониюм то файта осушеней смоли хтора зоз чуханьом стваря прах и преноши го на смик и так струна смика достава красши звук. 

## Технїка граня без смика
Постої на смикових инструментох артикулацийна технїка граня без смика. Напр. технїка *пицикато* (ит. pizzicare скрац. *pizz*.) и зоз применьованьом того способу граня смик ше нє хаснує, алє ше звук на гушлї достава зоз потаргованьом струнох зоз пальцами. Таки способ граня практиковали и старши композиторе а тиж и композиторе новших часох 18 вику и надалєй. Перши похасновал технїку пициката италиянски композитор *Клаудио Монтеверди* а познате же як виолиниста-виртоуз поготов схопно применьовал гранє пициката *Николо Паґанини.*

## Литература

* *Струве Б. А.* История смычка, Процесс формирования виол и скрипок. — Л.: МузГИз, 1959. — б. 233—255.
* *Витачек Е. Ф.* Очерки по истории изготовления смычковых инструментов. — М.: Музыка, 1964.

## Вонкашнї вязи
* Korisne informacije o gudalu violinsrakic.co.rs/
* Смычок, в музыке // Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* FROM HORSE TO BOW
*Fetching the stick
* Saint-George, Henry, The Bow, Its History, Manufacture and Use
* The violin bow: a brief depiction of its history

## Референца

Катеґория:Музика
Катеґория:Инструменти
Катеґория:Музични термини
Силвестер Ґача

**Силвестер Ґача** (*11. април 1939—†2. авґуст 2008), просвитни роботнїк, єден з найзначнєйших хореоґрафох при Руснацох, автор хореоґрафийох танцох, ґлумец-аматер и автор текстох за композициї. 

## Биоґрафия

Силвестер Ґача  ше народзел 11. априла 1939. року у Петровцох у Горватскей. Оцец Никола и мац Серафина родз. Раґаї. Силвестер мал младшу шестру Юлияну. Основну школу закончел у своїм валалє, а ґимназию з вельку матуру 1960. року у Вуковаре. Потим ше уписал до Висшей педаґоґийней школи у Беоґрадзе, дзе и абсолвовал. Под час студийох Силвестер Ґача бул активни член фолклорней секциї. Закончел и Школу фолклора СР Горватскей на Бадиї.  

У 1962. року почал робиц як наставнїк математики у Товарнику (Горватска). 

Пре потребу хореоґрафа у керестурским Доме култури, у поради зоз директором Основей школи Петро Кузмяк, од єшенї 1963. року Силвестер Ґача преходзи на службу до керестурскей школи, а после настави поставя нови танци зоз членами танєчней секциї у Доме култури. 

Силвестер Ґача ше винчал зоз Марию родз. Стрибер, у малженстве мали сина Желька и дзивче Силвану.

Од 16. априла 1967. року Силвестер Ґача преходзи на стаємну роботу до керестурского Дому култури як уметнїцки руководитель и хореоґраф. У 1972. року преходзи до Дому култури у Коцуре за орґанизатора и руководителя фолклорней секциї. Источасно и режира театрални фалати у драмскей секциї. Уж у 1973. року Силвестер Ґача преходзи на исту длужносц до Бачкей Тополї и Нового Орахова, дзе под його руководзеньом фолклорни секциї доживюю правдиви препород и посцигую вельки успихи. У 1982. року вон преходзи до Кикинди за руководителя фолклорней секциї, дзе ше затримує лєм єден рок. 

У априлу 1983. року Силвестер Ґача ше враца до Руского Керестура, дзе є меновани за директора Дому култури, и ту остал заняти до конца роботного вику. До пензиї пошол 2002. року, алє ше и далєй предлужел занїмац зоз културно-уметнїцку дїялносцу як ґлумец-аматер у РНТ Дядя и хореоґраф. 

Силвестер Ґача умар 2. авґуста 2008. року а поховани є на теметове у Руским Керестуре.   

Як искусному хореоґрафови музика му нє була нєпозната. Як доказ служа нам даскельо народни мелодиї котри Силвестер Ґача, зоз помоцу корепетиторох, адаптовал ґу своїм ориґиналним хореоґрафийом. З часом Силвестер Ґача почал писац и тексти за нови композициї.

## ТЕКСТИ ПИСНЬОХ
 

## Танци (и хореоґрафиї)

 

## Литература
 
* Дюра Латяк, *Силвестер Ґача, просвитни роботнїк, хореоґраф, ґлумец-аматер,* 50 роки Драмского меморияла Петра Ризнича Дядї, Руски Керестур, 2018. б. 142

* Тамаш, др Юлиян, „Дом културиˮ, *Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991),* Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 419.

## Вонкашнї вязи

* Силвестер Ґача, биоґрафия и список композицийох у хторих похасновани його писнї. *Червена ружа* 1962-2011 Том II, бок 494.

* Силвестер Ґача *Дзивоцки смуток,* ґрамофонска плоча, Фестивал Култури Червена Ружа
 
* Фестивал Култури Червена Ружа, ґрамофонска плоча (дупли албум)

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Хореоґрафе
Катеґория:Ґлумци аматере
Катеґория:11. април
Катеґория:Народзени 1939
Катеґория:2. авґуст
Катеґория:Умарли 2008
Катеґория:Петровчанє
Снупи

**Снупи** (анґл. *Snoopy*) то подоба пса зоз стрипу Чарли Браун и Снупи шоу. Обдумал го Чарлс М. Шулц (анґл. *Charles M. Schulz*). Жридлова идея за Снупия бул Спайк, Шулцов пес зоз дзецинства. После успиха стрипа, зявели ше и рисовани филми, односно епизоди (1965-2006) у хторих Снупийови глас пожичел Бил Мелендез.

## Подоба
Снупи ше перши раз зявел у стрипу 4. октобра 1950. року. Мено му описане и обявене 10. новембра истого року. Першираз ше випросцени зявел 9. януара 1956. року у епизоди дзе ше корчолял на залядзеним озеру. Йому Шулц сцел дац мено „Снифиˮ, алє ше предумал. На самим початку Снупи нє припадал Чарлийови Браунови. Снупи ма и домашнього любимца, птичку Вудсток хтора жовтей фарби.

## Снупийова фамелия
* Спайк – Снупийов старши брат хторому Снупи барз вери.
* Олаф – Снупийов младши брат. Вон елеґантно пополнєти.
* Енди – тиж Снупийов брат. Йому Снупи баш и нє вери.
* Марблс – Снупийов младши брат. Досц є нєзвичайни.
* Бела – Снупийова младша шестра. Барз є шумна и розуми ше до моди.
* Ровер – Снупийов брат.
* Моли – Снупийова шестра.
* Бакстер – Снупийов оцец.
* Миси – Снупийова мац.

## Снупийова хижка за пси
Його хижка вельо векша од нука як цо випатра звонка. Хижка ма ґарадичи и долу ше находзи телевизор, клима, столни тенис, билияр, библиотека, итд. Хижку вибудовал Чарли Браун, Снупийов власнїк.

## Жридла
* Schulz, Charles M.: Around the world in 50 years: Charlie Brown's anniversary celebration. Andrews McMeel Publishing. 1994. ISBN 978-0-8362-1766-7. бок 11.
* Schultz, Charles M.: Celebrating Peanuts: 60 Years. Andrew McMeel Publishing. 2009. ISBN 978-0-7407-8548-1. бок 4.
Катеґория:Филми
Катеґория:Рисовани филми
Список желєняви

Найчастейша желєнява на Балкану тота:
*Артичока
*Била ретхва
*Блитва
*Боб
*Брокола
*Бундава
*Бундавка, Лоповнїк
*Гращок
*Ґереґа
*Дюмбир
*Желє
*Желєна шалата
*Капуста
*Карфиол
*Келераб
*Кель
*Кромпля
*Лєнча
*Мархва
*Мауна
*Огурка
*Паприґа
*Парадича
*Парадича белава
*Пастернак
*Пасуля
*Петрушка
*Порилук, цибуля-цеснок
*Кель пупчар
*Раштика
*Ретхвочка
*Цвикла
*Целер
*Цеснок
*Цибуля
*Чарна ретхва
*Чичовка
*Шпарґла, Аспараґус
*Шпинат

## Желєнява

Файл:Starr-130830-0486-Citrullus lanatus-in half-Hawea Pl Olinda-Maui (24629329534).jpg|thumb|100px|Ґереґа
Файл:Brassica oleracea 2011 G1.jpg|thumb|100px|Капуста
Файл:Various types of potatoes for sale.jpg|thumb|100px|Кромпля
Файл:Cucumis sativus20090812 497.jpg|thumb|100px|Огурка
Файл:Parsnip, Farmers Market 20090828.10D.52127.P1 SML (3868236634).jpg|thumb|100px|Петрушка
Файл:Brukselka (Poznan).jpg|thumb|100px|Кель пупчар
Файл:Garlic (Allium sativum).jpg|thumb|100px|Цеснок
Файл:Allium cepa (2944502550).jpg|thumb|100px|Цибуля
Файл:Helianthus tuberosus Paludi 07.jpg|thumb|100px|Чичовка

Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Катеґория:Рошлїни
Список овоци

Даєдни файти овоци то:

* авокадо
* ананас
* арония
* банана
* бишалма
* брескиня
* бруснїца
* вишня
* грозно
* грушкa
* ґестиня
* ґалаґоня
* ґрейпфрут
* ґуава
* дринька
* жемна ягода
* кайса
* киви
* кикирики
* кокос
* космачки
* куцкуруша
* лимета
* лимун
* лїсковец
* малина
* манґо
* мандарина
* мандуля
* маслина
* мушмула
* нар
* нектарина
* нони
* орех
* папая
* пистач
* помаранче
* сибирска чернїца
* смоква
* урма
* хлєбичок
* чарна рибизла
* чарнїци (боровнїци)
* черешня
* чернїца
* шлївка
* ююба
* яблуко
* ягода

## Овоц

файл:Quince.jpg|thumb|Бишалма
файл:Pears.jpg|thumb|Грушки
файл:20240602 Hawthorn Crataegus głóg Franciscan monastery Katowice Panewniki 33.jpg|thumb|Ґлоґ
файл:Grapefruit from Diamniadio, Senegal 07.jpg|thumb|Ґрейпфрут
файл:Strawberry BNC.jpg|thumb|Жемна ягода
файл:Wilde kruisbes bessen (Ribes uva-crispa wild plant).jpg|thumb|Космачки
файл:Sorbus domestica RF.jpg|thumb|Куцкуруша
файл:Hazelnuts (Corylus avellana).jpg|thumb|Лїсковци
файл:Raspberries (Rubus Idaeus).jpg|thumb|Малини
файл:Almonds - in shell, shell cracked open, shelled, blanched.jpg|thumb|Мандуля
файл:Noni (Morinda citrifolia) 01.jpg|thumb|Нони
файл:Orange-Fruit-Pieces.jpg|thumb|Помаранче
файл:Жимолость голубая ягоды Саратов.jpg|thumb|Сибирска чернїца
файл:Ceratonia siliqua Keciboynuzu 1370984 Nevit.jpg|thumb|Хлєбичок
файл:Blueberry Harvest, New Orleans April 2021.jpg|Чарнїци (боровнїци)
файл:Blackberries (Rubus fruticosus).jpg|thumb|Чернїци
файл:Шелковица плоды 2025-06-18 Саратов.jpg|thumb|Ягода (древо)

Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Страка

**Страка** (лат. Pica pica)

## Опис

Страка (серб. сврака) то птица зоз роду стракох хтори припада фамелиї вранох. Жиє у найвекшей часци Евроазиї и сиверней Африки. Страка ма цело длугоке 44–46 цм, розширени кридла 58–60 цм, чежка є 150–240 ґр. Нєвелька глава закрита єй зоз кратким чарним пирйом з металним блїском. Цело єй закрите з мегким чарно-билим пирйом. Брух, боки и плєца били, на других местох пирє чарне з металним одблїском. Хвост длугоки, при лєценю ше розширя як лепеза. Ноги длугоки, ценки и цми. Три пальци обрацени напредок, а єден назадок. Джубок (писки) страка ма моцни, подобни клїнку, цмо-шивей фарби.

## Способ живота

Векшина страки жию на єдней истей териториї – лєм нєвельки ґрупи стракох окончую сезонски миґрациї после того кед їх потомки постаню самостойни. Кед су нє у сезони гнїздзеня, страки ше тримаю у менших, алє барз гласних, ґравчацих ґрупох. Вони живо скакаю по древох з конара на конар, а по жеми ходза з "достоїнственим" крочайом або бежа з дринґацим крочайом. Збоку лєт страки може випатрац спомалшени и чежки, алє поправдзе вона цалком добре панує зоз схопносцу лєценя. Страки шицкоєдзаци птици, їх богати "мени" ше зменює зоз змену часцох року. Влєце ше кармя зоз инсектами и їх ларвами, з павуками, шлїмаками и другима безпохребцинарами, дакеди "месово" єдзенє заменюю з нашенями и плодами, а дакеди влапя и дробних шмикачох и цицарох. През жиму ше страки кармя з одрутками од єдзеня на шмецискох, а кед ше гнїздза та крадню вайца и млади птички з гнїздох других птицох; з другого боку зоз їх гнїздох крадню врани и галки їх вайца и млади.

## Гнїздзенє и розмножованє

Наяр пара страки (самец и самица) найду одвитуюце место у гущави або на коруни древа на висоти 3–6 м, та почина правиц гнїздо. У варошох и валалох страки ше гнїздза на древох висших од закрицох сушедних будинкох. На боки и на сподок кладу грубши конарки, а поверх тих ценки конарчки. Гнїздо ма округлу, лабдасту форму. Верх гнїзда часто "закриваю" зоз коляцима конарками. Глїбоки сподок омасцую з глїну и висцелюю з мегку траву, моховину и шерсцу. Парую ше страки у априлу. Самица потим знєше 5–8 желєнкасти або белавкасти вайца зоз цмима дробнима платочками. На вайцох шедзи лєм самица 17–18 днї, за тот час ше карми зоз поживу хтору єй приноши партнер. При найменшей опасносци будуца мац дзвига "лярму" поволуюци на помоц партнера. Кед браня гнїздо и потомкох страки з нєзвичайну храбросцу нападаю гоч хторого нєприятеля. О младих ше стараю обидвойо родичи. О 24–27 днї страчата вилєтую з гнїзда, алє як и потераз оставаю под стараньом родичох. Млади маю исту фарбу як и одроснути птици, лєм хвости маю кратши. Аж и кед ше науча сами находзиц поживенє, страчата енерґично вимагаю єдзенє и од родичох и аж вєшенї починаю самостойно жиц.

## Загроженосц
Донєдавна людзе, часто и пре празновирносц, знїщовали страчи гнїзда, нє думаюци о тим же ше до їх празних гнїздох часто уселюю други файти птицох, окреме коби (кобци) и ястраби. Прето страки треба охраньовац од нєрозумного знїщованя, бо вони маю важну улогу у екосистеми. Страка нєшка под защиту Бернскей конвенциї.

## Вонкашнї вязи

* Сврака, sr.wikipedia.org, 2010.

## Референци
Катеґория:Животинї
Стара хижа у Руским Керестуре

**Стара хижа** у Руским Керестуре, населєним месце на териториї општини Кула, збудована на початку другей половки 18. вику, нєодлуга по приселєню Руснацох до того валалу. Хижа представя нєрухоме културне добро як памятнїк од велькей значносци.

## Випатрунок хижи

Хижа збудована од набиваней жеми, ма кров на три води хтори закрити зоз надом зоз наглашено длугшу стреху на боку хижи дзе двор. То такволана шлєпа хижа, зоз узшу чолну часцу вона патри до двора, до слунка, а задок хижи, без облакох, патри на улїчку, з чим вона упутює на факт же настала скорей як формовани улїчки у населєню.

Єй просторна структура штиродїлна: госцинска або "чиста" хижа, кухня зоз отвореним комином, задня хижа дзе ше бивало и комора за хтору мож предпоставиц, на основу типского проєкта за приселєнцох, же то першобутно бул хлїв. Явянє хлїва як окремней просториї у рамикох хижи указує на нєсиґурносц часу у хторим настала тота, у основи розвита, ровнїнска хижа Войводини з периоду колонизациї. Як вредни приклад народного будовательства тота хижа представя свидоцтво о часу кед ше присельовали Руснаци 1751. року та  надалєй, як и о вибудови самого валала.

Хижа од 1965. року под защиту держави.

## Санация и реставрация

Санацийни и конзерваторско-реставраторски роботи на нєй окончени 1995. року з нагоди 250-рочниїци приселєня Руснацох. Тот обєкт култури ознова темельно реставровани 2018. року кед положени нови падлаш, нови кров зоз наду, позамасцана и омалтерована нукашньосц и жем долу, и шицко обилєне. Положени и нови дзвери и нукашнї и вонкашнї и облаки, а тиж и звонка хижа обилєна на било. З вонкашнього боку од улїци и од сушеда направени нови мурик з валькох.

## Опатриц ище
* Список нєрухомих културних доброх од велькей значносци у Войводини

* Списак памятнїкох култури у Заходнобачким округу
 
## Вонкашнї вязи
* ''Зачувац памятнїк на приселєнє'' - *Рутенпрес*, 11. август 2017.
 
* ''Потребни стародавни предмети'' - *Руске слово*, рок LXXIV число 40. (3805), Нови Сад, 5. октобер 2018, бок 9. 
 
* ''До найстаршей хижи будзе требац стари предмети'' - *Рутенпрес*, 6. октобер 2018

* ''Руске обисце'' – Автор Олена Папуґа
Катеґория:История
Катеґория:Култура
Стара хижа у Руским Керестуре
Тащок

**Тащок домашнї**, **тащок обични**, лєм **тащок** (лат. *Passer domesticus*), припаднїк фамелиї тащкох (Passeridae). Населює векшину простору Европи и Азиї. Нєшка то найрозширенша птица на планети.

Чловек их нароком, лєбо нє, уведол до подсахарскей Африки, до векшей часци обидвох Америкох, на Нови Зеланд и до Австралиї. У Америки го наволую **английским тащком** же би го розликовали од автохтоного америцкого тащка. До городох Зєдинєних Державох евопски тащки масовно приношени медзи 1850. и 1875. роком же би зменшали число чкодлївцох. Гришка позно замеркована, а тащки ше уж одомашнєли. По 1883. рок их тримали за чкодлївцох, а їх уводзенє за катастрофу.

## Опис и карменє
Домашнї тащок мала птица, длугока од 14 до 16 центиметри. Самец ма шиву коруну, шиву твар и брух, док карк и писки чарней фарби. През лєто, писки белаво-чарни, а ножки кафовей фарби. Вжиме, пирє блядей и смутней фарби, док писки жовкасто-кафови. Самица нє ма чарну фарбу на карку, пискох и глави, анї шиву коруну. Млади тащки маю цмейше кафово пирє, а писки им шветложовти.

Млади тащки ше кармя з лїчинками инсектох, углавним з  лїчинками чкодлївцох. Одроснути, медзииншим, єдза нашенє и заренка, а кеди-нєкеди лапаю и мотилї. Вяри, тащкох прицагує квеце, окреме жовте, з котрим ше тиж кармя (шафран, яглїки).

## Гнїздзенє
Тащки ше гнїздза на розличних местох: под стреху, у дзирох и пражнїнох будинкох на цагачох и блющу коло хижох, на морских стинох и гущавох. Гнїздо змесцене у цагачу лєбо у дзири часто розтрешене, направене зоз сламкох, шмеца и наполнєне зоз пирйом. Пространи и добре збудовани гнїзда тоти цо на древох и у гущавох, найвецей у валалских крайох. 

Домашнї тащки барз аґресивни при однїманю за места дзе ше буду гнїздзиц и часто насилно знїщую гнїзда предходних бивательох, а дакеди директно правя свойо гнїздо на постояцим у хторим ше находза живи птички. Ластовки и птици зоз роду белавих птицох (лат. *Sialia*) окреме чувствительни на таке справованє. 

Пейц до шейсц вайца од праху, вицифровани зоз чарно-шивима шпляхами на крем-билей подлоги то типични опис вайцох цо нєшу тащки. Варирую по велькосци и фурми як и по шпляхох. Домашнї тащок ма найкратши инкубациони период од шицких птицох - 10 до 12 днї.

У Новей Анґлиї, у ЗАД, самица през лєто може знєсц и до 25 вайца.

## Референци
Катеґория:Животинї

Катеґория:Птици
Катеґория:Птици Европи
Катеґория:Птици Азиї
Катеґория:Птици Сербиї
Катеґория:Птици Африки
Катеґория:Птици Америки
Театер "Александер Духнович"

## Снованє театра

Театер **Александер Духнович** у Прешове, Република Словацка,  основани 24. новембра 1945. року з одлуку Українского националного совиту у Прешове. У комерциялним реґистру є уписани як *Українски народни театер, дружтво, с.р.о. у Прешове *.

Тот театер основани на основу задруґарства.  Од 1. януара 1951. року з нїм управял Обласни национални комитет у Прешове по 1961. рок. После того  сновательна компетенция прешла на новоосновани Обласни национални комитет  у Кошицох. Статут театра односно документи  з того периоду нє зачувани у архиви театра. Од 1969. по 31. децембер 1997. року з театром  управяло Министерство култури Републики Словацкей. Од 1. януара 1998. року по 31. марец 2002. року з нїм управяла Реґионална канцелария Прешов, а од  1. априла 2002. року снователь театра Прешовска самоуправна обласц.

Назва театра пременєта на *Театер Александра Духновича* 15. октобра 1990. з одлуку министра култури Словацкей Републики.

## Театрална дїялносц
Театер Александер Духнович професийна, културна и уметнїцка  установа у обласци театралней дїялносци. Основна мисия театра то творенє условийох за витворйованє и явне ширенє театралних дїлох з окремним акцентом на розвой културного живота Русинох хтори жию на териториї Словацкей Републики.

На своїх початкох театер давал представи на русийским язику, а репертоар бул у складзе з тим, виводзени углавним театрални фалати русийских класикох. Пейдзешатих рокох ХХ вику  театер ше преориєнтовал на українски язик. Аж осемдзешатих рокох прешлого вику пришло до змени ґенерацийох у тим театре и вон  поступнє прешол на русински язик хтори тамтейше русинске жительство найлєпше розумело. Такей ориєнтациї театра на русински язик у значней мири допринєсли  и числени вимоги локалного жительства хторе ше  у остатнї двох шлєбодних пописох жительства вияшньовало за мацерински русински язик и за припадносц русинскей националносци цо им пред тим, у остатнїх 40 рокох, нє було оможлївйоване.

## Литература

* P. R. Magocsi , Dukhnovych Theater/Teater Aleksandra Dukhnovicha (TAD), P. R. Magocsi  and Ivan Pop: Encyclopedia of Rusyn History and Culture, University of Toronto, 2005, , p. 104.

## Вонкашнї вязи
* ''Театер Алесандра Духновича,''  официйни вебсайт.
* ''Tеатр Александра Духновіча,'' Gazeb, Русиньска Вікіпедія, 6. фебруар 2011.  
*  ''Ґлумец Василь Русиняк номиновани за Награду ДЕСКА'', Михайло Зазуляк, *Рутенпрес,* 9. септенмбер 2016. 
* ''ТАД почал ювилейну, седемдзешату сезону,'' ЛЕМ ФМ, Михайло Зазуляк, Рутенпрес, 10. септембер 2015.

## Референци

Катеґория:Руснаци у Словацкей
Катеґория:Русински орґанизациї у Европи
Катеґория:Театри
Тетрис

**Тетрис** (рос. *Тетрис*) лоґичне видеобависко, видате на скоро шицких бавискових платформох. Єдно є з найпознатших видео-бавискох вообще. Бависко направел 6. юния 1984. русийски науковец Алексей Пажитнов (русийск. *Алексей Пажитнов)*. Пажитнов робел як програмер у рахункарским центру Совєтскей академиї наукох.  Мено „тетрис” походзи од греческого префиксу „тетра” („штири”) бо шицки часци составени зоз штирох сеґментох, и тенису, Пажитнового облюбеного спорту. Верзия бависка за IBM РС платформу направели Пажитново приятелє Дмитрий Павловски и Владимир Ґерасимов. Єден зоз творительох ориґиналного бависка Тетрис Армен Саркисиян.

*Тетрис* ше аж зявел як часц уметнїцкей вистави на универзитету Браун у ЗАД. Тиж, 2007. завжал друге место „100 найлєпши видеобависка шицких часох” порталу IGN 

Найвекшу часц своєй популарносци *Тетрис* здобул на Нинтендовим Ґейм бою, на хторим є видати 1989. Розширеносц конзоли преславела *Тетрис* до тей мири же вон постал нєзаобиходна часц популарней култури.

## Референци


## Вонкашнї вязи
* Tetris.com Урядови бок 
* TetrisConcept.com fan бок у wiki стилу
* Free Tetris бавенє Tetrisa online
Катеґория:Видео бависка 1984.
Ужгород

**Ужгород** (укр. *Ужгород*, словац. *Užhorod*, рум. *Ujgorod,* нєм. *Uschgorod*, мадь. *Ungvár*) то варош у України, ма 144.000 жительох (попис зоз 2025. року), административни центер Закарпатскей обласци. Официйна назва Ужгород була установена 1919. року кед Подкарпатска Рус вошла до составу Чехословацкей.

## История
Пред приходом Мадярох населєнє припадало до ґрупи славянским местох. Теди то була територия преважно населєна з Билима Горватами. Вони ту вибудовали населєнє вчасного валалского типу. На початку Х вику ше ту зявели Мадяре хтори ше, як и у цалей Панонскей нїзкоровнїни, теди змоцнєли. 

У штреднїм вику Ужгород бул мадярски варош. У нїм бул центер Ужскей жупаниї а ище коло 1910. року Мадяре ту творели коло 80% жительох. Од року 1776, кед з Мукачова ту була преселєна владическа резиденция, Ужгород постал центер русинскей култури. 1872. року ту сцигла з вибудову гайзибанска драга зоз Чопу а познєйше єй вибудов предлужена до Львова.

Медзи роками 1919. и 1938. Ужгород бул главне место Подкарпатскей Руси, теди часци Чехословацкей. У тим периодзе варош ше швидко ширел и роснул, були теди збудовани велї будинки у типово чехословацким стилу, збудовани цалком нови часци варошу (як, наприклад, Мале Ґалаґо). Року 1938. Ужгород (и цали юг Подкарпатя) постал знова, на основу Бечкей арбитражи, часц Мадярскей. 

27. октобра 1944. варош бул ошлєбодзени спод фашистичней окупациї. По Другей шветовей войни Подкарпатска Рус була придата Совєтскому Союзу, та так Ужгород постал часц Українскей ССР. Истого, 1945. року, бул основани Ужгородски народни универзитет. Року 1945. Ужгород меновани за главни варош Закарпатскей обласци, а од 1991. року варош часц нєзависней України.

## Култура и памятнїки
У Ужгородзе туристох найчастейше прицагую архитектонски памятнїки рижних епохох. Найвекшу нащиву ма Ужгородски замок хтори стої на 30 м високим брещку. У нїм нєшка музей зоз даскелїма виставами. Нєдалєко од замку ше находзи скансен народней архитектури. 

Грекокатолїцка катедрала зоз двома турнями вибудована 1646. року и служела насампредз римокатолїком. Ужгородска синаґоґа и нєшка стої, наменка єй пременєта до филгармониї и з нєй однєшени шицки релиґийни предмети. У Ужгородзе єст ище велї церкви рижних релиґийох.

## Туризем
Варош ма 6 значни локациї: ч.1 Горянска ротунда, ч. 6 скансен, ч. 18 биста Т. Ґ. Масарика, ч. 70 синаґоґа, ч. 96 Ужгородски замок и ч. 136 карчма "Децо у нотаря".

## Жительство
Од штреднього вику та по початок ХХ вику найчисленша националносц були Мадяре. Части политични и територийни пременки нєпреривно меняли етнїчни состав жительства. Спрам попису 2001. року ту жили 117.317 жителє, з чого були Українци 77,8%, Руси 9,6%, Мадяре 6,9%, Словаци 3,5%, и Роми 1,5%. Медзи релиґиями преовладовала грекокатолїцка и православна церква.

## Вонкашнї вязи
* Uzhhorod //Encyklopaedia Britannica, анг.

* Ужгород - преходзка по варошу + фотоґрафиї

* Туристични информациї

* Karpatia - общи актуални информациї о Закарпатю и України

*  Ужгород, Вікіпедія на русиньским язику

* Užhorod, Википедия на ческим язику.

## Референци

Ужгород
Катеґория:Вароши у України
Фартух

**Фартух** (серб. *кецеља*, виходнярски *fartuh*; польски *fartuh*; од нємец. *vortouh*) – женске облєчиво хторе ше ноши на предку опрез пасовей сукнї, а вяже ше на задку. Пасово сукнї мали на предку розпор (пре лєгчейше облєканє и зоблєканє) хтори требало скриц. Фартух бул звичайно истей фарби и з истого материялу як и сукня хтору ше облєкало у шветочних нагодох (брокатови, блишови, ризови, кадифови, посемдзешат). Роботни дзень и сукня и фартух були з фарбарского або делинкового платна. Кед жени престали ношиц пасово сукнї, т.є. кед ше почали облєкац «погоре», фартухи вецей нє були лєм до паса. Од паса на горе мали «таблїчку» хтору ше вязало коло шиї, капчало на ґомбички або преруцовало през главу.

## Наменка

Фартух ше ноши до роботи, же би ше зачувало шмату, та єст: фартух до кухнї, т.є. кед ше роби з цестом (звичайно били), ковальски фартух, фартух за заварйовачох, келнерски фартух, ципеларски (шуштерски), месарски, фризерски итд. Вон служи же би ше зачувало скору и шмати од шпляхох у роботи. На фартуху знаю буц єдна або два кишенки у хторих мож тримац прибор за роботу.

У народзе ше гвари кед жена ма малого мужа – же би го могла (може) у фартуху ношиц. 

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* II, О-Я, Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 647
* *Речник српскога језика*, Нови Сад, Матица српска, 2011, стр. 517

## Вонкашнї вязи

* Кецеља, Википедия на сербским язику
Катеґория:Облєчиво
Циберей або циберея

**Циберей** або **циберея** (серб. боза, вост.сл. ciberej од мадяр. cibere ) – народни безалкоголни напиток хтори ше достава з ферментацию водовей розпущенїни кукурици (отрубох), цукру и квасу. Же би нє пили вельо води, людзе себе на польо ношели цибереї.

До глїняного гарчка положело ше квашиц отрубу, додало ше желєного копру, кващок або фалат хлєба и охабело 5-7 днї най ше кваши. Кед ше уквашело, шицко ше преварело и прецадзело на шитку. На польо ше ношело у плєценим коршове.

Нєшка ше циберею нє готови, алє ю стари людзе барз хвалєли и свою тїлесну моц приписовали циберейовому дїйствованю, окреме у горучави и пекоти, прето же засицує чловека и смяд одганя.

Прикмети: У цибереї єст Б витамини, та є одлична и за нервну систему. Ма у себе и витамину Ц, а квас (кващок) пробиотични кваснїци хтори помагаю черевовей флори и идеални су за претровйованє.

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, О- Я, Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 690
* *Циберея* — рецепт у *Сучасней рускей кухарки*, НВУ Руске слово, Нови Сад, 1987. рок, бок 170.

## Вонкашнї вязи

* Boza Википедия на горватским яику, 6. май 2013.

* Боза - рецепт за пририхтованє, www.posnajela.rs
Цмар

## Цмар

**Цмар** (серб. млаћеница, бутермилк, слц. cmar, чес. сmour, пољ. сmar, нєм. die Butter, анґл. Buttermilk) чечносц або млєчни продукт хтори останє кед ше змуци масло. Масц зоз шметанки ше з длугшим муценьом видвої и сцагнє до груди масла.

## Прикмети
 
Цмар ма характеристични смак и пах. Нєт у нїм вельо розпущуюци масци, бо вони оставаю у маслу, алє ма надосц протеїни, минерали, лактозу и лєм коло 0,9 посто млєчней масци. 

### Нутритивни вредносци

## Хасновитосц
У цмару єст материї хтори пречисцую печинку, пошвидшую розкладанє масних клїтинкох, зопераю нагромадзованє масци и оможлївюю нормалну роботу печинки. 
Цмар ше дараз хасновало за правенє єдзеня за беби.

## Литература
*Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику,  Нови Сад 2017, б. 697

## Вонкашнї вязи

Šta je Mlaćenica?, вебсайт staje.rs

 Mlaćenica - Mlaćenica eng. buttermilk, www.coolinarika.com
Чарли Браун

**Чарлс „Чарли“ Браун** главна подоба стрипу Peanuts, хтори ше зявює у новинох у  рижних державох по цалим швеце. Представени є як „симпатични тот цо ше траци”. Чарли Браун популарни и широко позната подоба зоз рисованого филму. Чарли Браунов характер приказани так же часто страда, та є прето углавним нервозни и нє ма самодовирия. Указує и песимистичне и оптимистичне становиско: даєдни днї ше аж бої стануц зоз посцелї прето же є нє порихтани за швет, а други днї ше наздава же шицко будзе добре и намага ше же би так и було. Його лєгко мож препознац по округлей глави и його познатей цикцак кошулї.

Чловек хтори го здумал, Чарлс М. Шулц, гварел же Чарли Браун: „муши буц тот хтори настрада, бо вон карикатура просекового чловека. Векшина нас баржей упозната зоз траценьом як зоз побиду.“ Вшелїяк, Чарли Браун нє страда вше, бо през роки прежил щешлїви хвильки и побиди, а дакеди аж и почувствовал и указал довириє гоч бул нервозни. Шулц тиж гварел: „Любим же Чарли Браун на самим концу будзе централна точка скоро каждей приповедки.“ Вон єдина подоба зоз Peanuts хтора ше зявйовала у  стрипу шицки 50 роки.

Чарли Браун ма 8 роки за векшину часовей линиї стрипа. На початку жиє у квартелю, а його баба жиє у квартелю хтори ше находзи над нїм; даскельо роки познєйше у стрипу, вон ше селї до обисца зоз двором. Други подоби у стрипу го волаю „Чарли Браун“ , а нїґда нє лєм „Чарли“ , цо важи и за його шестру Сели и Снупия, його пса, єдино го Пеперминт Пати и Марси волаю „Чак“ и „Чарлс“.

## Познати вираз
Найпознатши вираз Чарли Брауна, Good grief! дошол до 18. места у емисиї The 100 Greatest TV Quotes and Catchphrases (100 найлєпши TВ вирази) на ТВ Лан.

## Вонкашнї вязи

*  Вебсайт ,  *www.peanuts.com*
* 
*   Kultura i umetnostː Neodoljiva filozofija stripova o Čarliju Braunu i Snupiju, *bbc.com*, (язик сербски)
* 
*   Takmičenje u lepoti, youtube kanal, рисовани филм на сербским язику

## Референци


Катеґория:Филми
Катеґория:Рисовани филми
Чарлс Монро Шулц

**Чарлс Монро Шулц** (26. новембер 1922 – 12. фебруар 2000) бул америцки карикатуриста и снователь стрипа *Кикирики*,  дзе попри других, главни подоби Чарли Браун и Снупи. Трима ше же є єден з найзначнєйших карикатуристох шицких часох.

Шветову славу здобул зоз сериялом *Кикирики*, комичним стрипом хтори виходзел кажди дзень, скоро полни 50 роки, а почал 2. октобра 1950. по 13. фебруар 2000. Стрип виходзел у 75 державох по цалим швеце и преложени є на 21 язик. Точно 17.897 стрипи зоз сериялу видруковани за скоро 50 роки обявйованя.

Чарлс инспирацию за подоби у стрипу находзел у своїм живоце, та так даєдни прикмети пренєсол на Чарлия Брауна, а характеристики даєдних особох зоз свойого околїска на други подоби у стрипу.

После пол вику успиху надумал же би пошол до пензиї и закончел стрип, то було 3. януара. То зробел прето же, як гварел, його фамелия нє сце же би його стрип предлужел дахто други. На своїм остатнїм рисунку, Шулц написал же *Кикирики* бул сон його живота. Умар дзень пред тим як цо обявени його остатнї стрип.

Ма вельо награди за тот стрип, а єдно з найвекших припознаньох и гвизда зоз його меном на голивудскей дражки славних.

## Литература
* Bang, Derrick (1999). 50 Years of Happiness: A Tribute to Charles M. Schulz. Santa Rosa, CA: Charles M. Schulz Museum. ISBN 0-9685574-0-6.
* Bang, Derrick, ed. (2003). Charles M. Schulz: Li'l Beginnings. Santa Rosa: Charles M. Schulz Museum. ISBN 0-9745709-1-5.
* Caron, James E. (2008). "Everybody Deserves a Security Blanket". Studies in American Humor. 17: 145–155.
 
## Вонкашня вяза
* Schulz, Charles Monroe, S/SGT Together We Served. Дата обращения: 16 ноября 2019.
* Mendelson, Lee (1970).Charlie Brown & Charlie Schulz; in celebration of the 20th anniversary of Peanuts The World Publishing Company.

## Референци
 
Катеґория:ЗАД
Катеґория:Карикатуристи
Катеґория:26. новембер
Катеґория:Народзени 1922
Катеґория:12. фебруар
Катеґория:Умарли 2000
Чатлаш

**Чатлаш** – тото слово ма у нашим язику два значеня: 1. часц коча од осовини по вагу на хтору ше става кед ше ґрабе на коч (серб. потега, од мадяр. csatol - приключиц, csatolás – злученє, прикладанє); 2. викли, латки на хторих накруцена слама з блатом, заглобени медзи латками (гредками) повали, на нїх ше руцало друге пасмо падлашу.  

Дїєслово чатловац – масциц, омасцовац з блатом хторе помишане з плєву (слц. диял. čatlovac – утвердзовац, зацаговац, од мадяр. csat – капча, квачка). 

Опис - Кажди коч мал два чатлаши: предок чатлаша колєсаре або ковалє  квачели за перец на ваги, а задок чатлаша здзивали на шапку преднього колєса на кочу. На тот способ були преднї колєса твардо повязани зоз вагу коча. То було барз важне кед коч скруцовал. Кед ше з кочом круцело, напрям преднїх колєсох ше меняло нє лєм з преднїма шнїцами, алє и зоз чатлашами. Окрем того, чатлаш служел и за ґрабанє на коч. Папучу за ґрабанє мали лєм парадни кочи, а на прости, роботни коч, пендрало ше так же ше ставало на сам штредок чатлаша. Чатлаш бул длугоки 70 центи, а груби дас 2 центи. Треба ище надпомнуц же чатлаши були и єдна файта украсу на кочу. Цифра на чатлашу звичайно була з того боку дзе ше чатлаш здзивало на шапку колєса, а на каждим чатлашу була иншака цифра. 

## Литература

* *Словнїк руского народного язика II, О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 707 
 
* Наташа Фа Холошняй, *Колєсарске ремесло, Термонолоґия, Studia Ruthenica 19,* Нови Сад 2014, б. 71  
 
## Вонкашнї вязи

* potega - Викисловнїк
Чемернїк

**Чемернїк** (лат. *Helleborus odorus*) вецейрочна лїсцаста рошлїна, висока и до 60 cm, з ризомом (под'жемним стебелком) чарней фарби. Квитки му жовтожелєни и барз пахняци, а плод мещок чарнявей фарби. Коло подшнїжнїка, єден є з перших виснїкох яри, а часто ше зявює уж при концу жими. Єст го по лєсох и схилох Фрушкей гори. 

Назва рошлїни походзи од мена подобней рошлїни хтора ше вола чемерика (*Veratrum*), а у нашим язику єст слово щемериц ше. Наукова назва му *Helleborus*, а походзи од греческого слова „heleboros”. Греки под тим  меном подрозумйовали и чемернїк, алє и єдну зошицким другу рошлїну хтора ше вола чемерика (род *Veratrum*). Чемернїк волали чарни хелеборос, а чемерику били хелеборос. Дзепоєдни тримаю же слово хелеборос значи подле єдзенє або  отровне єдзенє, а други, заш, же хелеборос значи покарма за кози або за сарнї. Тоти други свойо толкованя повязую з наводами же ше епилепсию лїчело так же хори пили коже млєко, а кози єдли чемернїк.

## Випатрунок
**Лїсца** му вичножелєни з длугоким конарчком, роздзелєни як пальци, а по рубцох урезани як пикла, єднїсто або двойнїсто. Спак лїсца ма виражену нерватуру и дробенку мохотку.

**Квитки** вельки, маю од 5 до 7 cm, актиноморфни су и двополни. Лїсточка квиткового обмотку єст 5, широко су вайцасти, скоро округли, з кончиками ше преклопюю. Лїсточка корунки преображени до троугластей, тевчирастей нектариї. Прашнїки єст вельо, жовтей су фарби, а тлучки 3-8 з длугоким слупчком.

**Плод** чемернїку то мещок з длугоким джубком у хторим єст вельо нашеня чарней фарби.

**Ризом** ше з кореньом вибера на яр и вєшенї и швидко осушени на слунку хаснує ше у народней медицини як моцне средство за чисценє и мокренє, як и процив старих охореньох на скори (шуґи). У фармацеутскей индустриї екстракт ризома з кореньом ше хаснує за правенє лїку за шерцо (тонику).

Чемернїк лїковита, алє и отровна рошлїна. Тиж так є умерено медоносна. Лїковити и отровни прикмети чемернїку познати ище з античних часох.  По старих записох, стари Греки го хасновали у лїченю шалєнства и кед сцели ефикасно и швидко отровац нєприятеля.

## Хемийни состав
Найважнєйши состойок чемернїку то хелебрин, з ґрупи кардиотоничних гетерозидох. Хелебрин заступени у цалей рошнїни, алє го найвецей єст у ризому и кореню.  

## Литература
* *Енциклопедия Нового Саду 12* (КОС – ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 165
* 
* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику*, Вуковар 2016, б. 33, 59, 60 
* 
* Радмила Шовлянски, *Словнїк защити рошлїнох и животного штредку* (сербско-руско-латинско-анґлийски), Нови Сад 2010, б. 121
* 
* Šilić, Č. 1990. *Šumske zeljaste biljke.* Zavod za udžbenike i nastavna sredstva: Beograd.
* 
## Вонкашнї вязи

* [Čemerika](https://podravske-sirine.com.hr/arhiva/4494 ) (lat. *Veratrum)*
* 
*   Najsmrtonosnija biljka naših prostora

## Референци

Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Катеґория:Медицина
Катеґория:Рошлїни
Чепец

**Чепец** ма у нашим язику даскельо значеня: 1. а) шапочка барз малих дзецох (серб. дечја капица); б) часц облєчива, односно женски закривач за главу хтори ше ношело под хусточку же би красше стала (серб. џега, повезача); 2. кошулька, обмоток коло даєдних нукашнїх орґанох, напр. коло садла (серб. марамица, овојница).

**Походзенє слова:** праслав. čepьcь (од того нашо (за)чепиц); слов. čepiec (ноцна женска шапка); рус. чепец (исте); чес. czepec (исте); поль. czеpiec (исте).

У нашим народзе познати фразеолоґизем *народзел(а) ше у чепцу*, цо значи: "ма щесца у живоце".

## Литература

*Словнїк руского народного язика II , О – Я,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 711

*Руско-сербски словнїк,* Нови Сад 2010, б. 823

## Вонкашня вяза

Джеґа за жени у Сербиї и Босни
Катеґория:Облєчиво