open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бас

**<big>Бас</big>** то найглїбши хлопски глас, хтори ма розпон од *Е* (у велькей октави) по *d<sup>1</sup>* (у першей октави).  Бас то глас хтори ма глїбину и полносц/волумен звука. Од давна по нєшка басово гласи хасновали композиторе у своїх вокалних композицийох. У своїх дїлох за хор, нашпивох а поготов у оперох бул значни глас басовей мелодийскей часци.  
Постоя вецей файти баса. Основне подзелєнє то на високи и глїбоки бас, док напр. у италиянскей музики ше розликую *шпивацки* бас (ит. *basso* *cantante*),  *шмишни-гумористични* бас (ит. *basso buffo*)  и *нїзки* бас (ит. *basso profondо*).  Нїзки бас найнїзши хлопски шпивацки глас хтори ма одредзену теситуру гласа, ма глїбину и волумен, *полни звук.* Часто их волаю* октависти* праве пре глїбину и нїзки тони хтори можу одшпивац. През историю музики мож обачиц же од вше композиторе писали за бас. У велїх писньох, розшпивох визначна мелодия була за глас бас. Поготову вельо значни часци у оперох компоновани *за глїбоки баси-*бас профондо* и мелодични бас-*бас кантате*.  *

Културолоґийни уплїв и индивидуални прикмети шпивачох, творя широке поняце вариянтох розпону (гласового обсягу) и квалитету баса. У дїлох европских композиторох находза ше нїзши тони за бас, хтори дзепоєдним шпивачом очежую шпиванє глїбоких тонох, док напр. русийски шпиваче таки нїзки тони зоз лєгкосцу шпиваю. Прето таки баси достали назву *русийски бас* хтори маю винїмкову глїбину шпиваня. 

У хорскей музики у мишаним составе зоз заступенима штирома гласами САТБ (сопран, алт, тенор, бас) бас найзначнєйши глас спод тенора, алта и сопрана. Басова мелодийска линия основа а часто и гармонска подлога у хорским дїлу, и прето глас бас ма визначну улогу у мишаним хорским штирогласю, лєбо лєм у хлопским хору. Теди ше найчастейше баси дзеля на бас и бас-баритон и нa перши и други тенор. 

## Значни улоги басового галсу у оперох

* Базилио (*Севильски байбер* Дь. Росини)

* Бартоло (*Севильски байбер* Дь. Росини; бас-буфо)
* Мустафа (*Италиянка у Алжиру* Дь. Росини)
* Сусанин (*Живот за цара* М. И. Глинка)

* Руслан, Фарлаф, Светозар (*Руслан и Людмила* М. И. Глинка)
* Мельник (*Русалка* А. С. Даргомижски)

* Княз Валтер, Мелхталь, Геслер (*Вилєм Тел* Дь. Росини)
* Ґувернанта (*Ґроф Ори* Дь. Россини)
* Елмиро (*Отело* Дь. Росини)
* Мойсей, Фараон (*Мойсей у Єгипту* Дь. Россини)

* Бартоло (*Фиґарова женїдба* В. А. Моцарт)
* Лепорело, Командир, Мазето (*Дон Жуан* В. А. Моцарт)

* Борис Годунов, Пимен, Варлам (*Борис Ґодунов* М. П. Мусорґски)

* Иван Хованский, Досифей (*Гованщина* М. П. Мусорґски)

**Оперети**

* Плутон, (*Орфей у под'жемю* Ж. Офенбах)

* Калхас (*Прекрасная Елена* Ж. Оффенбах)

* Генерал Бум (*Великая герцогиня Герольштейнская* Ж. Офенбах)

* Франк (*Шлєпи миш* Й. Штраус)

* Бартоломео Делаква (*Ноц у Венециї* Й. Штраус)

## Вонкашня вяза
* Guide to the singing voice BBC Wales
* Basses in Bach’s Vocal Works 

## Референци
Катеґория:Музика

Катеґория:Файти шпивацких гласох
Катеґория:Шпиванє
Гвозд

**Гвозд** то споююце средство хторе служи за механїчне повязованє двох материялох. З випатрунком здабе на палїчку, ролю або на осовину хтора на єдним боку ма кончисту часц а на другим преширенє пре лєгчейше забиванє. 
Хасную их столаре, колєсаре, цимерманє, ципеларе, тапетаре, склєняре и велї други. 

До материялох ше заджобує з удуркованьом, найчастейше хаснуюци млаток, гоч постоя и други алати хтори окончую исту наменку алє су електрични, пнеуматични и под. Пожадано хасновац рукавици як защитне средство од калїченьох. 

Гвозди ше найчастейше правя з мегчейшого желєза, з поступком машинского кованя. Желєзни гвозди ше продукую з так вол. масовну продукцию та им цена углавним нїзка. Найчастейше ше удуркую до древа, алє можу и до мура и до других материялох. Длужина им од 1 cm до 20 cm а пречнїк од 1 до 6-7 mm. Гвозди можу буц, по потреби, прецагнути з даяким нєардзуюцим материялом бо их у аґресивних околїскох напада корозия. 

Гвозди можу буц и зоз древа. Мали  древени гвозди без главкох хасную ципеларе и вони ше удуркую до скори тє. до обуї. Таки ципели ше волали колчковани. Були чежши од лїпених алє ше тримало же длужей служа. 

Кажда струка хаснує гвозди спрам своїх потребх. Ципеларски древени гвозди нє маю главу, тапетарски (райснеґли) кратки алє з вельку главу, столарски за ламперию оккреме ценки и под. Постоя гвозди за древо, мур, бетон.) 

## История
История гвоздох  подзелєна до трох розличних периодох:

* Ручно ковани (ковани) гвозд (предистория до 19. вику) 

* Резани гвозди (дас 1800-1914) 

* Дротови гвозди (дас 1860. по нєшка)

Од позних 1700-их до штред 1900-их, цени гвоздох спадли за фактор 10; од теди цени гвоздох благо поросли, часточно отримуюци роснуце ценох материялох и поцагованє спрам специялних гвоздох.

## Литература
* Sichel, Daniel E. (2022-02) "The Price of Nails since 1695: A Window into Economic Change". *Journal of Economic Perspectives*. 36 (1): 125–150.
* D. Nutt (1890)  Archaeological Review: Volume 4 б. 322. „*In this connexion it is interesting to reflect that the proverbial "tenpenny nail*" was a nail sold at 10d. for the long hundred.”
* „Penny” sizes.com.
* „Nails” *The Canadian Wood Council – CWC*.

## Вонкашнї вязи
*      UK DIY site - description of different types of nails

*       Nail forging movie

## Референци
Линґвистика

**Линґвистика** (од лат. *lingua* «язик») або **язикознавство** наука котра виглєдує язик. Уключує анализу язичней форми, значеня, як и язика у контексту.

## Референци
Горватска

**Горватска** (горв. *Hrvatska* [xř̩ʋaːtskaː]), урядово мено **Република Горватска** (горв. *Republika Hrvatska*) держава на гранїци централней и юговосточней Европи на заходзе Балканского полуострова, з виходом на Ядранске морйо. Главни варош Заґреб, котри источашнє єдна зоз двацец трох жупанийох. На сиверу ше гранїчи зоз Словению и Мадярску, на востоку зоз Сербию, на югу и востоку зоз Босну и Герцеґовину и Чарну Гору, а тиж ма заєднїцку морску гранїцу зоз Италию.

По резултатох попису зоз 2021. року Горватска мала 3 871 833 жительох. Векшина жительох Горвати 91,6%, а Серби найвекша меншина (3,2%). Други значни меншини Бошняки, Мадяре, Словенци, Роми, Чехи и Албанци.

Горватска постала суверена держава 25. юния 1991. По преглашенє нєзависносци Горватска була часц Югославиї як Социялистична Република Горватска.

Нєшка Горватска парламентарна република и член Европскей Униї и НАТО. Року 2023. Горватска постала часц Шенґенскей зони.

## История
До року 1918. Горватска припада до мадярскей поли Австро-Угорскей. По розпаду двойней монархиї постала часц новоствореней Югославиї. Под час Другей шветовей войни исновала такволана Нєзависна Держава Горватска, фашистични режим котри бул под защиту националсоциялистичней Нємецкей. По 1945. року Горватска постала єдна из шейсц югославянских републикох як Социялистична Република Горватска. По розпаду мултинационалней держави Югославиї, и войни на просторох Горватскей на початку 1990-их рокох постала нєзависна держава 25. юния 1991. першираз у остатнїх 1000 рокох.  24. марца 2004. року Горватска постава член НАТО; 1. юлия 2013. року член Европскей Униї, а од 2023. року евро постала официйна валута держави.

## Референци


*
Валька

**Валька** назва за нєпечену цеглу направену з блата и сушену на слунку. Блато ше обично мишало з писком и сламу же би достала лєпши  конструктивни свойства и же би ше  лєгчейше повязовало, а у даєдних крайох швета и з балєґу. Тота мишанїна би ше кладла до древених  фурмох и сушела на слунку. При мурованю би ше повязовала зоз швижим блатом. Оптималне одношенє компоненти глїни за вальку: 15% глїни, 10-30% праху и 55-75% финого писку.

Нєпечена цегла найстарши будовательни материял, розширени по цалим швеце, од Азиї, Африки, Европи по Америку дзе Индиянци Аризони, Нового Мексика и Мексика будовали з вальку. Валькова архитектура датирована на вецей як 5.100 роки  п.н.е. 

Будинки з валькох барз витримовни, а окрем того же їх правенє найтуньше, акумулую енерґию (добри су изолатор) та су вжиме цепли, а влєце жимни.

## Моц
У сухих  климатских условийох, вальково структури винїмно витримовни и заступени су у даєдних з найстарших постояцих будинкох на швеце. Найвекши будинок направени з валькох то  будинок направени з єдней файти валькох (адобе цегла) то твердиня Арт-е Бам у Ирану зоз 500. п.н.е. Твердиня часточно звалєна у руйнуюцим трешеню жеми 26. децембра 2003. року. Вальки будинку даваю значни предносци пре свою векшу термалну масу, алє ше зна же су окреме подложни очкодованьом пре трешеня жеми кед же ше на даяки способ нє змоцня. Случаї у хторих вальково структури були значно очкодовани под час трешеня жеми уключую трешенє жеми у Ґватемали 1976. року, трешенє жеми у Баму 2003. року и трешенє жеми у Чилеу 2010. року. 

## Дистрибуция
Будинки направени з глїни осушени на слунку узвичаєни ширцом по швеце (Блїзки восток, Заходна Азия, Сиверна Африка, Южна Америка, Югозаходна Сиверна Америка, Шпания и Восточна Европа. Вальку хасновали  старобивательски народи Америки у югозаходних Зєдинєних Державох, Мезоамерики и Андох под час даскелїх тисячох рокох . Пуеблански народи будовали структури з валькох з чомовами або кошарами валькох,  аж док Шпанци нє уведли правенє цегли. Вальково цегли хасновани у Шпаниї од позного бронзового и желєзного часу (од осмого вику п.н.е.). Єй широке хаснованє може ше приписац єдноставносци дизайну и правеня, и економичносци.
## Литература
* Hasel, Michael G. (2019). „Architecture”   
* Littman, Robert; Lorenzon, Marta; Silverstein, Jay (2014).  With & without straw: How Israelite slaves made bricks” *Biblical Archaeology Review* (на язику: анґлийски). **40** (2). 
* Emery, Virginia L. (2009).  „Mud-Brick” (PDF). *UCLA Encyclopedia of Egyptology*. **1** (1).
* Bricks and urbanism in the Indus Valley rise and decline bricks in antiquity

## Вонкашнї вязи
*    Authentic Adobe Brick Constructio
*    Earth Architecture
*  ''Building With Awareness''  – детальни ДВД видео знїмок хтори указує конструкцию мурох з валькох и їх хаснованє як термалней муровей маси 

## Референци

Катеґория:Архитектура
Катеґория:Будовательство
Гадово яблучко

**Гадово яблучко** (лат. *Solanum nigrum*, серб. *помоћница, кереће грожђе, кокошије грожђе, вранино грожђе*, горв. *pasje zelje*, слц. *ľuľok čierny*, поль. *psianka czarna*) – у нас є познате и под назвами як цо: *дзиве грозно, гадово гроженко, пше грозно*, а шицки назви означую отровносц тей рошлїни. 

Гадово яблучко єднорочна лїсцаста рошлїна з фамилиї Solanaceae. Ма двох типичних представительох: чарну и червену вариянту. Стебло єй вертикалне и може нароснуц до 60 центи.  Лїсца маю троугласту форму, по рубе зубкасти. Квитки позберани до ґириздочкох, а поєдинєчно здабу на венчик. Плод бобка чарней фарби. 

Гадово яблучко отровна рошлїна. До хемийного составу тей рошлїни уходза алкалоїди, медзи нїма соланин. Хаснує ше у медицини, алє понеже то отровна рошлїна, у народней медицини ше нє хаснує. 
 
## Ґалерия

Solanum_nigrum_-_Black_Nightshade_at_Periya_%284%29.jpg|Плоди Гадового яблучка
20150913Solanum_nigrum2.jpg|Квиток Гадового яблучка
Seeds_of_Solanum_nigrum_-_19_Dec._2016_-_%281%29.jpg|Нашенє Гадового яблучка


## Литература

* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику*, Вуковар 2016, б. 22, 61 

* *Словнїк руского народного язика I, А – Н,* Филозофски факултет, Одсек за русинистику, Нови Сад 2017, б. 237 
 

## Вонкашнї вязи

* Помоћница (кокошије грожђе), Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org  
  
* Da li su otrovni paskvica i kokošije grožđe?, Вебсајт Bonapeti.rs, 08.05.2021
Катеґория:Рошлїни
Лиска

**Лиска** (лат. *Fulica atra*, общеславянска назва; друга назва єй сарка, з мадярского szarka) – файта птици  з фамилиї барских куркох (Rallidae). Населює Европу, Азию, Австралию и часци Африки.

## Опис птици
 
Пирє лиски чарней фарби, ноги желєнкасти, джубок били, а на чолє ма плохочку (лиску) билей фарби. На пальцох ма меснати рендочки, хтори єй помагаю у плїваню место паркох. Одроснути єдинки лиски длугоки од 32 до 42 центи и маю од 585 до 1.100 ґрами.

Лисково млади блядши як одроснути єдинки и нє маю плохочку на чолє. Пирє им постава чарне кед наполня 3 до 4 мешаци, а билу плохочку на чолє доставаю аж кед наполня єден рок.

**Справованє** – Лиска териториялна птица и у чаше сезони пареня обидвойо родичи аґресивно браня свою територию. Кед нє сезона пареня, правя вельки чопори, найскорей же би ше зачували од хватачкох. Лиска нє лєци дзечнє, а кед почина лєциц, лапа залєт и бежи по поверхносци води. Гоч є слаби лєтач, под час селїдби, кед углавним лєци вноци, може прелєциц вельку роздалїну. Добри є плївач, а док плїва маха з главу напредок-назадок.

**Розмножованє** – Лиска прави гнїздо з наду и других водових рошлїнох. У сезони знєше коло 10 вайца, хтори жовтожелєней фарби и пегави. През рок ма и до 2-3 лягла. Обидвойо родичи шедза на вайцох од 21 до 24 днї. Млади напущую гнїздо уж о три-штири днї. Воднє ше поступнє оддалюю од гнїзда, алє ше врацаю ноцовац. О 30 днї самостойнє набавяю покарму, а о осем тижнї починаю лєциц, и теди ше осамостоюю од родичох. Мале число младих прежиє пре нєдостаток покарми и прето же су плєн птицох хватачкох як цо чаплї и чайки. Найвекше число младих загинє пре нєдостаток єдзеня у перших 10 дньох живота, кед найбаржей завиша од родичох. Кед нєт досц покарми, а млади модля за єдзенє, одроснути лиски их джубу док нє престаню пищац. Кед мале нє престанє питац єсц, родитель го може з джубаньом забиц. Лиски дзекеди знєшу вайца до гнїздох других лискох.

**Покарма** – Лиски шицкоєди, кармя ше з алґами, водовима рошлїнами, нашеньом и плодами, гребу по згнїтим на дну води, єдза и инсекти и мегучкарох, хлїсти и жаби, одрутки шицких животиньох, алє и вайца других птицох, шлїмаки, коритка и риби. Док глєдаю єдзенє, часто ше муряю.

**Загрожена файта** – як дружтвени птици, лиски ше збераю до чупорох, дзекеди и з другима файтами птицох, окреме з дзивима качками. Загрожени су пре висушованє водових бивальнїкох и заґадзенє водох. Нє страдаю од ловарох, бо су нє права ловна дзивина. Месо им ма якиш запах хтори одбива, алє дзепоєдни ґурманє твердза же лисково месо мож барз добре приготовиц за єдзенє.

**Бивальнїк** - Лиска населює зароснути сладководни озера и бари и други водово бивальнїки, а за розлику од векшини других файтох барских куркох, нє ма потребу скривац ше. 
## Литература

* *Енциклопедия Нового Саду 13, ЛЕС – МАП,* Нови Сад 1999, б. 64-65

* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику*, Вуковар 1916, б. 82, 97
## Вонкашнї вязи

* ''Лиска'', Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
Катеґория:Животинї
Катеґория:Птици
Клобучки

**Клобучки** (лат. *Calystegia sepium*, дем. клобучок од турцизма клобук у метафизичним значеню. Можлїве же преношеню назви помогнул и сербизем клобучић у значеню Aconitum, або слц.диял. klobúšiki у зн. Convolvulus, Campanula, серб. ладолеж, укр.  плетуха звичайна, поль. kielisznik zaroślowy, рсй. повой заборный, чес. оpletník plotní) – рошлїна з фамилиї Convolvulaceae, розширена вшадзи по швеце.

## Опис рошлїни

Клобучки вецейрочна рошлїна з полєгаюцим стебелком, длугока до 3 метери, хтора ше обвива коло других рошлїнох, предметох, оградох итд.

Корень идзе до широка, моцни є, месати, ридко рошнє глїбше як 30 центи. Лїсца стреласто шерцоподобней форми. Квитки поєдинєчни, вельки, тевчирастей форми, били або целово. Єдна рошлїна дава штреднє од 100 до 400 нашеня хторе сходзи звичайно на яр. Розмножує ше з нашеня, кореня и тиж так и з над'жемнима вигнанцами, хтори пущаю корень на месце дзе ше доруша зоз жему.

**Значносц** – Клобучки барз розширене коровче и рошню на вшелїякей жеми – на оранїнох, у винїцох и овоцнїкох, коло плотох и на меджох. Найчастейше их єст у кукурици. То жилаве и одпорне коровче и чежко го викоренїц пре моцни корень зоз хторого ше лєгко реґенерує. Статок го дзечнє є, а менше количество добре дїйствує на млєчносц. У даєдних жемох клобучки єдза и людзе.

**Украсни форми** - Єст даскельо файти клобучкох хтори ше пестує як квеце - цагаче, хторим квитки лиловей , целовей або белавей фарби. Клобучки маю и лїковите дїйство и медоносна су рошлїна. Пестовани клобучки єднорочни, високи и до 2.5 метери. Барз швидко рошню кед ше им обезпечи адекватне допатранє. Прикрашую кажди балкон, терасу, та аж и мур и шицко за цо ше можу влапиц и ґрабац. Рошлїна ше без проблема сама розмножує з розсипованьом велїх нашенькох. Клобучком одвитує ослунковане место або полуцинь у заградки. Нашенє клобучкох ше шеє директно до жеми, од априла до юния (глїбоко 1-2 центи). Рошлїни барз швидко зиду и нєодлуга почню квитнуц. Клобучки рошню як цагаче, любя буц барз заляти, прикармени и защицени од хоротох.

## Литература
* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику*, Вуковар 2016, б. 26, 62

## Вонкашнї вязи
*  ''Ладолеж'' Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org

* ladolez-balkonsko-cvece-odlicna-penjacicabrzog-rasta/, вебсайт prodajasemena.com

* ladolez/, вебсайт prodajasemena.com
Катеґория:Рошлїни
Риєка

***Риєка*** (горв. *Rijeka*, итал. и мадь. *Fiume*, чакавски *Rekà/Rikà*) найвекше пристанїще и треци по велькосци варош у  (после Заґреба и Сплита). Риєка управне стредзиско Приморско-ґоранскей жупаниї, находзи ше на Кварнерским залїву Ядранского моря, повязана зоз островом Крк, на котрим ше находзи аеродром Риєка. 2021. року варош мал 108,622 жительох. Историйно Риєка вше мала стратеґийну позицию и була важне пристанїще. Варош през историю бул предмет оштрих зраженьох и прето часто менял и демоґрафию и владарох. По податкох пописа жительства зоз 2011. року, векшина жительох Горвати, зоз малим числом Сербох, Бошнякох и членох автохтоней италиянскей меншини. У городу жиє и малочислена руска заєднїца.

## История
Швидки економски розвой Риєки почал 1873. року, кед город, котри бул у угорскей часци Австро-Угорскей, бул повязани зоз гайзибанску мрежу. Як єдине  угорске пристанїще Риєка була под директну контролу Будимпешти и була конкурент сушедному Трсту, котри ше находзел у австрийскей часци держави.

После розпадованя Австро-Угорскей Риєка постала предмет конфликтох медзи Италию и Кральовину Сербох, Горватох и Словенцох (потим Кральовину Югославию). Векшина жительства самого города були Италиянє, а у окруженю жили скоро виключно Горвати. 1919. Риєку завжали самоорґанизовани италиянски воєни єдинки под команду Ґабриєла Д'Анунция. Децембра 1920. року Италия и Югославия подписали Рапалски мир, по котрим Риєка урядово постала нєзависна держава. Шлебодна Держава Риєка нїґда нє була цалком нєзависна од Италиї и уж 1924. року зоз Римским миром Риєка и урядово постала часц Италиї. Од капитулациї Италиї 1943. року по конєц войни Риєка була под нємецку окупацию. 3. мая 1945. до Риєки уходза югославянски партизанє, а 1947. город и урядово постава часц Югославиї. У тим периодзе вецей як 95% Италиянох охабели Риєку, а до Риєки ше приселєло вельке число людзох зоз других часцох Югославиї. 

## Вонкашнї вязи
* Интернет портал городу Риєки, *rijeka.hr*
*   Rijeka - Hrvatska enciklopedija, *enciklopedija.hr*
Катеґория:Вароши у Горватскей
Ляд

**Ляд** то вода у черствим аґреґатним стану. 

При температури од 0°C вода под нормалним прициском преходзи до черствого стану. При змарзованю волумен води у лядовим стану повекшує ше за коло 1/9.

Специфична цеплота ляду дупло менша од води у чечним стану. Прето ше ляд релативно швидко формує на поверхносци води розхладзеней по температуру од  0 °C, а за його розпущованє потребне вельо менше количество цеплоти (79,72 cal g -1) як за претварянє до пари чечней води (539,6 cal g -1). З повекшованьом салинитету знїжує ше точка змарзаня води; так ше морска вода (просекового салинитету 35 g L -1) маржнє аж на -1,91 °C.  Найвекши количества ляду у биосфери ше находза у поларних шапкох.

Ляд нє лєм свойство твардосци води. Та прето, така файта ляду ше у науки наволує „водови ляд”, док скоро кажди ґазови спой при одредзених температурох и прициску може прейсц до стану ляду. Патрене у вселени, на Марсу постоя одредзени количества водового ляду, алє наприклад на Плутону постої такв. метански ляд, на Урану амонияков ляд итд.

## Референци

## Литература

* Grupa autora (2003). *Atlas fosila i minerala*. Kreativni centar: Beograd.

## Вонкашнї вязи
* Фазни дияґрам води, уключуюци вариянти води
* Физика ляду
* Фазни дияґрами води зоз даякима дияґрамами високого прициску
* Нєдавне одкрице о розпущованю ляду
* Електромеханїцки прикмети ляду
Маса

**Маса** (лат. *massa*: цесто 10^{-12}.

## Литература
* Rindler, Wolfgang (6. 4. 2006). Relativity: Special, General, and Cosmological Oxford: Oxford University Press.

## Вонкашнї вязи

* Flores, Francisco (6. 2. 2012). „The Equivalence of Mass and Energy”  [Stanford Encyclopedia of Philosophy.](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B5 )
* L. B. Okun (15. 11. 2001).  „Photons, Clocks, Gravity and the Concept of Mass” (PDF). Nuclear Physics.
* Williams, David R. (12. 2. 2008)    „The Apollo 15 Hammer-Feather Drop” NASA

## Референци
Катеґория:Физика

Катеґория:Наука
Текстуални корпус

**Текстуални корпуси** (односно у линґвистичним жарґону лєм корпуси) обсяжни збирки текстох на природним язику. Тексти котри творя корпус достати у одредзеним периоду зоз медийох (напр. преси або сайтох аґенцийох), литературней творчосци, стрипох, рекламох, упутствох за хаснованє, транскриптох парламентарних дебатох итд., зачувани у структурованей форми и звичайно опремени зоз ознаками (таґовани). За сучасни линґвистични виглєдованя корпуси барз важни инфраструктури, зоз котрих мож реконструовац велї аспекти язика.

Медзи ознаками котри маю корпуси найважнєйши леми, т.є. основни форми словох, ознаки морфолоґийних формох (напр. припадкох, числа, часу) и ознаки синтаксичних функцийох. Тоти ознаки ше нє хасную лєм за потреби корпусней линґвистики, алє и за препознаванє и ґенерованє бешеди, машинске прекладанє и други функциї.

## Файти корпусох

З оглядом на язик, корпуси можу буц єдноязични або вецейязични. Медзи єдноязичнима корпусами найважнєйши тип референтни корпуси. Таки корпуси найобсяжнєйши и маю репрезентативни прикладнїк текстох на одредзеним язику, так же их мож хасновац за фундаментални виглєдованя ґраматики и вокабулара того язика.
Медзи вецейязичнима корпусами найважнєйши тип паралелни корпуси, у котрих мож опатрац ориґинали и преклади истих текстох и котри, як таки, оможлївюю поровнованє язикох.
Ото Андерсон (музиколоґ)

**Ото Емануєл Андерсон**  (*27. aприла 1879—†27. децембра 1969), бул фински професор, музиколоґ.

Андерсон  перше  студирал на Хелсинґшским музичним институту (тераз Академия Сибелиюс), дзе  постал професор-наставнїк. Студирал фолклор и музику од 1908. року и докторовал 1923. на Универзитету у Хелсинкию. Од 1926. преподавал на катедри за музиколоґию  Роберта Матсона  и фолклор на Академиї *Або*. Року 1906. основал  дружтво *Браґе* хторе було зоз своїма активносцами пошвецене финскей, шведскей народней музики и култури, а познєйше бул предсидатель и хороводитель  ґрупи.

Андерсон  основал  три музични часописи, написал вельо значни есеї и позазберовал и нотно позаписовал и аранжировал традицийни шведски, фински и естонски народни писнї и танци. Источашнє бул сотруднїк роботи на словнїку *Svensk uppslagsbok dictionary (Шведски словнїк)*. Так же вихасновал нагоду и на тей роботи написал вельо статї вязани за музику.

## Вибрани дїла
* Виолинисти и  мелодиї за танєц  медзи шведским жительством у  Финскей  штредком 19 вику. Новело, 1912 - Svensk uppslagsbok (Шведски словнїк). Лунд 1929 - Гарфа на на смику: студия о историї вщасних музичних инструменатох.  В. Ревес, 1930 - О ґалскей народней музики зоз острова Луис. 1953. року - Балада  Лов на Оркнейских островох. Будклавен, 1954 Shetland Gue (Шетланд Ґуе),  Welsh Crwth  и Northern Bowed Harp (Нортхерн Бовед Харф). 1956. року

## Вонкашня вяза

*    Andersson, Otto in Biografiskt lexikon för Finlanin (язик шведски)
*   Otto Andersson, Otto, Шведска енциклопедия (язик шведски)

## Референци


Катеґория:Финска
Катеґория:Музика
Катеґория:Етномузиколоґия
Катеґория:Музиколоґи
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Професоре
Катеґория:27. април
Катеґория:Народзени 1879
Катеґория:27. децембер
Катеґория:Умарли 1969
Прима и секонда волта

**Прима и секонда волта** (ит. prima volta - перши раз, seconda volta - другираз) музична  абревиятура (скрацованє) хтора ше пише зоз двома заградами означенима зоз римскима або арабскима числами єдeн- **1** и  два- **2**, а служа  же  би олєгчали и скрацели записованє повтореней часци даякей композициї хтори дословно  нє исти - маю иншаки законченя.Приму и секондо волту ше пише на концу часци композициї хтору потребно повториц.  Прима и секонда волта ма у себе музични симбол-елемент нотациї *[[Репетиция|репетицию]]* , знак хтори означує же треба часц композициї повториц. Кед у партитури стої лєм тот знак вон упутює же треба повториц од початку композициї (лєбо кед то у цеку та єдну єй часц) а потим ше далєй наставя музиковац, лєбо ше престава грац/шпивац кед же ту конєц композициї.

Приму и секонда волту ше пише на концу часци композициї хтору потребно повториц.

Схема илустрациї хтора приказує прима и секондо волту:

Першираз ше нотни текст (кед би ту були написани ноти) грає по репетицию (заграда 1. - *прима волта*, перше законченє), вец ше повтори од одредзеного места, так же кед повторюєме нє грає ше заграда 1, (прескочи ше ю, провадзиц стрелку у прикладу) алє заграда 2.- *секонда* волта, друге законченє.

У велїх вокалних писньох у хторих текст хтори треба повториц, тиж так мож положиц знак за повторйованє.

У инструменталних композицийох симболи за повторйованє (поготову длугших часцох) можу буц у писменей форми место одвитуюцих знакох и найчастейше су у виду скраценя (абревиятури). То ше найачстейше случує у дїлох такв. вельких формох. Теди ше пишу знаки  ***Da capo*** и ***Dal segno*** алє хасную ше и знаки репетициї. 

## Литература
* Benward & Saker (2003). Music: In Theory and Practice, Vol. I. Seventh edition. ISBN 978-0-07-294262-0.
* Attali, Jacques (1977/1985). "Repeating" Noise. ISBN 0-8166-1287-0.

## Вонкашня вяза
* Прима и секонда волта канал You tube 
* Знаци за понављање: прима и секонда волта

## Референци
Катеґория:Музика

Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музични термини
Чисцец

**Чисцец** (лат. *Stachys palustris*, серб. *чистац*, рсй. *чистец*, укр. *чистець*, поль. *сzyściec*) – общеславянска назва; у народзе чисцец познати и под меном коньска пахнячка, дзе меновнїку „пахнячкаˮ додати прикметнїк „коньскиˮ зоз значеньом – „нєправиˮ. Дараз ше крави напасало по сцернянкох, та и млєко пахло на чисцец, а пчоларе пущали пчоли на чисцец. Даєдни рошлїни з тоту назву „ошлєбодзую од чарохˮ, чисца крев и под.

## Опис
 
Чисцец єднорочна рошлїна висока коло 30 центи, рошнє до горе, алє може буц и цагаца. Стебелко ценке, розконарене, голе и у споднєй часци з ридкима мохотками. Лїсце видлужено елиптичне, дугоке 2,5-5 центи, ценке, жовтожелєне; у штредку стебла найвекше, з векшей часци шедзаце. Квитки блядожовти або ище частейше билей фарби, ґруповани до круга, вельки коло 1 цм; сподня ґамбочка квитку кус длугша од верхнєй. Квитнє влєце, а рошнє у горских предїлох, як и коровче у жице кед лєто сушне на сцернянкох, потим у кромпльох и других шацох. Пре интензивну аґротехнїку, вше є ридше коровче. Люби сушни и шлюнковити, карбонатни жеми, та ше прето зявює (у ровнїни найчастейше) коло гайзибанских драгох.

**Прикмети** - Чисцец отровни пре даєдни алкалоїди, та му нє место у покарми за статок. Ма и лїковити прикмети, а як и велї усточково рошлїни, добра є паша за пчоли. Познати чисцецов мед. 

**Состав** - Над'жемна часц рошлїни ма у себе бетаїнски деривати - стахидрин, бетоницин, турицин, триґонелин. Окрем того, ма колину, алантоїну, як и танину, смоли, етеричного олєю, аскорбинскей квашнїни (0,085%) и орґански квашнїни. У нашеню чисцецу пранайдзени масни олєй (28,15%).

Продукция етеричного олєю з квиткох виноши 0,05%. У сухих квиткох, лїсцу и горнєй часци рошлїни єст 0,08% етеричного олєю, а у швижих - 0,23-0,38%.

**Загроженосц и защита файти** – Як файта з барз огранїченим розпресцераньом у Сербиї, у Правилнїку о преглашеню и защити строго защицених и защицених дзивих файтох рошлїнох, животиньох и печаркох видвоєна є як защицена файта.

## Литература

* Оксана Тимко Дїтко, Назви рошлїнох и животиньох у руским язику, Вуковар 2016, б. 33, 60

* Словнїк руского народного язика II, Нови Сад 2017, б. 721

* Grlić, Lj., Samoniklo jestivo bilje, Zagreb 1980.

## Вонкашнї вязи
*  Močvarni čistac. Vikipedija na hrvatskom  jezku,  *hr.wikipedia.org*
* 
* Čistac jednogodišnji. AgroVodič, *agrovodic.com*
*
Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Метер

**Метер** (символ: m ) то мерна єдинка, односно СИ основна єдинка за далєкосц (або длужину у бешеди физикових наукох). Дефинує ше як длужина траєкториї хтору у абсолутним вакуме прейдзе шветлосц за час од точно 1/(299 792 458) секунди.  Тота дефиниция нє меня велькосц єдинки, алє є уведзена же би провадзела нєдавни розвой технїкох за меранє, дзе ше длужина и час можу репродуковац зоз барз вельку точносцу– у случаю часу, до точносци од 1013.

Метер ориґинално бул дефиновани 1793. року як єдна дзешец-милионита часц розстояня медзи екватором и Сиверним полом. Року 1799, то редефиноване у смислу прототипу метерского еталону (стварни еталон пременєни 1889. року). Року 1960, метер бул редефиновани у смислу одредзеного числа габових длужинох вибраних емисийних линийох криптону-86. Року 1983, прилапена терашня дефиниция.

## Референци

## Литература

*  Alder, Ken (2002). New York: Free Press.

* Mohr, P., Taylor, B.N., and David B. Newell, D. (13 November 2012).   ''CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants: 2006'' Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology.

## Вонкашнї вязи

* История метера на америцким Националним Институту за Стандарди и Технолоґию (NIST)
* История метера на Медзинародним бироу за чежини и мери (BIPM)”. Архивоване з ориґиналу 07. 06. 2011. р
* Часова линия историї метера на NIST-у
Катеґория:Наука
Катеґория:Физика
Катеґория:Математика
Катеґория:Мери за длужину
Катеґория:Мери за поверхносц
Юдов пенєж

**Юдов пенєж** (лат. *Lunaria annua*, серб. *лунарија*, јудин новчић, месечев цвет, сребренка, вост.слц. *judášou peňias*, укр. *лунарiя*, поль. *lunaria*, з мадь. *júdáspéns*) барз декоративна рошлїна. Рошнє як самошейка по пажицох и лєсох, а крашнє випатра кед ше ю посадзи у заградки коло дражки, а мож ю шац и до жардинєрох. Єй плоди красни деталь у єшеньских аранжманох або у вазнох.

## Опис
 
Юдов пенєж дворочна рошлїна, може нароснуц 30 до 100 центи високо, розконарена є при верху, а по себе ма дробну мохотку. Перши рок формує розету шерцоподбних лїсцох, зубкастих по рубцох. У другим року ше формує стебло, а потим квитнє од априла до юлия. Квитки вельки и пахняци, лилово, ґруповани до ґириздох. Венчиково лїсточка єст 4. Кед преквитню, формую кляпчисти плоди хтори здабу на ковани пенєж. Елиптичней су форми и маю стрибернїсту блїщацу преграду. Зложени су зоз трох пасмох, билей фарби, з мешачкастим нашеньом. Юдов пенєж ше реже вєшенї и хаснує як украс або за декорацию квецових аранжманох.

**Розшеванє** – юдов пенєж ше розшева з витром и инсектами, дзекуюци интензивно офарбеним и пахняцим квитком хтори прицагую опращковачох. 

**Розмножованє** – юдов пенєж ше розмножує з веґетативнима часцами рошлїни и з нашеньом.

**Бивальнїк** – юдов пенєж рошнє на отворених, шветлих теренох як цо пажици, руби лєсох, з базну жему, алє ше го пестує и як декоративну рошлїну у заградкох и по паркох.

Природни ареал розпресцераня – юдов пенєж автохтони на подручу Європи, югозаходней Азиї и Сиверней Америки.

**Походзенє назви** – нєнародна назва юдового пенєжу лунария походзи од термину луна – мешац, пре стрибернїсту преграду медзи нашеньками у форми мешаца. Народна назва – юдов пенєж походзи од записох з Євангелиї, кед апостол Юда обецал велькому священїкови Каяфови же прида Исуса за трицец стриберни пенєжи (стрибернїки), хтори здабу на нєшкайшу лунарию по хторих тото квеце наволане юдов пенєж. Кед видзел же Исус нєвини осудзени, покаял ше бо зрадзел нєвину крев, та сцел врациц страшином трицец стриберни пенєжи, алє вони тото одбили, рахуюци же пенєж прекляти. Юду пекла совисц, та ше обешел на древо.

## Ґалерия

Lunaria sp. (Brassicaceae) 05.jpg|Квиток Юдового пенєжу
Lunaria annua unreife Schoten.JPG|Плоди Юдового пенєжу


## Литература
* Оксана Тимко Дїтко, Назви рошлїнох и животиньох у руским язику, Вуковар 2016, б. 49, 63

* Словнїк руского народного язика II, Нови Сад 2017, б. 794

## Вонкашнї вязи
* Сребренка. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
 
* Lunarija - srebrenka Артнит вебсајт, Артнит.нет

* Judin novac vebsajt oroseeds.rs
Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Наука
Катеґория:Биолоґия
Каче мидло

**Каче мидло** (лат. *Chaerophyllum hirsutum* L, серб. *сапуњача*, *сапуника, сапун-трава* – од прикметнїка качи и меновнїка мидло; у українских бешедох Словацкей *качáчой мыло*, у старопольским *kacze mydlo*, слц. *kačacie mydlo*, у руснацких валалох сиверней Мадярскей *каче мидло*. Слово найскорей польского походзеня, дзе ше хаснує за означованє рошлїнох з подобнима прикметами.)

## Опис рошлїни
 
Каче мидло вецейрочна лїсцаста лїковита рошлїна з фамилиї гвоздзикох. Стебелко єй високе 30-90 центи, вертикалне. Лїсца наспрамно розпоредзени, видлужено вайцасти, закончисцени з краткима конарчками. Квитки вельки, пахняци, позберани до ґириздочкох, хтори на єдней фатюги творя метолку. Погарик цилиндрични зоз 5 зубками, блядожелєни. Венчиково лїсцочка єст 5, вельо длугши як погарик, шлєбодни, били або бляди целово. Прашнїки єст 10, а тлучок ма длуговасти плоднїк зоз двома цверенкастима слупчками. Плод ґалетка зоз 4 або 5 зубками. Нашеня єст вельо, дробенки. Квитнє од юния до септембра.

**Розпрестартосц** – каче мидло рошнє як самошейка ширцом Европи и Азиї аж по Сибир, а пестує ше го и як лїковиту рошлїну.

**Бивальнїк** - рошнє на влажних местох, коло драгох, яркох, рикох, у вербинкох.

**Хаснованє** – корень качого мидла ше винїма вчас на яр або вєшенї. Осушени корень ше хаснує при прехладох, кашлю, за вируцованє шлайму. Вон и благи диуретик. Найчастейше ше применює як тею або фармацеутки преробени до пращку. Тею з качого мидла ше препоручує за метаболични поремеценя - ґихт, екцеми, ексудативну диятезу, фурункулозу, лїшаї, дерматозаи. Инфузию ризома з кореньом ше хаснує за регому, ґихт, болї у ставцох, жовтачку, хронїчни хепатитис, колециститис, хороти жалудка и черевох (посебно при надутосци ), млосц, хороти шлїжинки, кед пече зага.

Локално (у оформи купкох, лосионох, каши з пращку, масци) каче мидло лїчи шуґу, екцем, псориязу, загноєни рани, фурункулозу, скрофули, кед ше осипе скора, дерматитис. 

Корень качого мидла ше жува кед болї зуб.

**Состав** – корень качого мидла ма угльово гидрати, тритерпенски гликозиди 2,5–20% сапонарозид, сапонарозиди А, Д, сапорубин итд., алкалоїди, аскорбинскей квашнїни, флавоноїди, а витексин пренайдзени у лїсцу качого мидла.

**Традиция** – дараз, кед нє було анї домашнього (райбачого), а поготов купчого мидла, каче мидло ше хасновало за умиванє рукох и ногох, а дзекеди и за змиванє, понеже ше воно помачане з воду пенї и дава добру мидлїну. Жени з качим мидлом райбали фини платна як цо напр. гадваб.

## Литература

* Оксана Тимко Дїтко, *Назви рошлїнох и животиньох у руским язику*, Вуковар 2016, б. 25, 62

* *Словнїк руского народного язика I*, Нови Сад 2017, б. 584

## Вонкашнї вязи

*  Sapun trava, retka i vrlo korisna. *Добро јутро*, www.dobrojutro.co.rs
*   Sapun-trava: Magična biljka za pranje ruku, kose, veša.  *Hello  magazin* vebsajt, www.hellomagazin.rs
*  Сапуњача Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org
* Obična sapunika. Vikipedija na hrvatskom jeziku, sr.wikipedia.org
Катеґория:Рошлїни
Биста

**Биста** (лат. *busto*, od *bustum* - гроб, ит. *buste*, горв. *poprsje* ) то скулптура хтора представя горню часц особи (главу, плєца и перши) . Може буц поставена як шлєбодна у просторе, а може буц як часц релєфу на ровней поверхносци. Прави ше зоз мрамору, бронзи, ґипсу, воску або древа.

Як фурма скулптури, биста приказує найвираженши характеристики поєдинца зоз часово кратшу роботу, з менєй трошками и забера вельо менєй места од статуи, скулптури хтора приказує особу, животиню, або божество у природней велькосци. Прето биста од давен давна була популарна.

## История
Першобутне поняце биста представяло подобу умартого на надгробних памятнїкох. Шлїди таких дїлох мож видзиц у єгипетским и греческим скулпторстве, алє найупечатлївши портрети главох и полуфиґурох на надгробних памятнїкох мож обачиц у етрурскей уметносци. Шлїдуюци фази у розвою такей скулптури то конзолни фиґури штреднього вику (позни романтизем и потим ґотски период), а потим и трифориюми (трочасцово луково облаки медзи двома слупами) зоз Парлеровима бистами у катедрали святого Вида, Вацлава и Войтега у Праги (1375—1385).

## Портретна скулптура
Скулптуру хтора ше состої лєм зоз глави и шиї строго ше наволує „глава”, алє ше тота розлика медзи дефиницию бисти и глави нє вше почитує. Скулптура портретней глави (у античним периодзе) часто представена як биста, алє є у тим случаю правена як состойна часц цалого цела або же би у одредзених хвилькох була уложена до цела як скулптури, а то була пракса у старим Риме. 

Уметносц старих Грекох, їх колонийох и Римского царства нашлїдзели скулпторе у италиянскей ренесанси (Донатело, Микеландєло, Челини...). Франческо Лаурана, родом зоз Далмациї, тиж робел у Италиї и Французкей и бул фахови скулптор за бисти женох, и то зоз мрамору. 

Портретна уметносц и концепт бисти ше обачлївше меня у бароку (Бернини, Алґарди, Худон, Шлитер, Пермозер...). Дян Лоренцо Бернини робел у Риме и правел бисти папи, кардиналох и рижних монархох (Луя XIV, биста справена 1638. року, и Чарлса I). Биста Луя XIV, 30 роки познєйше, мала огромни уплїв на французких скулпторох. Франц Ксавер Месершмит (нємецко-австрийски скулптор у чаше барока) прави виставу „интересантних” двосмислових главох. 

У 19. и 20. вику правенє бисти у барз вельким розвою. 

## Ґалерия

Busto de Vibia Sabina (M. Prado) 01.jpg|Вибия Сабина (130. рок н.е.)
Chemnitz karl marx monument.jpg|Карл Маркс (висини 7,1 м)
Gaius Julius Caesar (100-44 BC).JPG|Юлиє Цезар
Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|Перикле (430. рок пред.н.е.)
Aachen Domschatz Bueste1.jpg|Карло Вельки      (1400. рок)
Büste des Kaisers Trajan.JPG|Цар Траян ( коло 108. року)
Juliano de Médici, por Verrocchio.jpg|Дюлияно де Медичи (1475—1485)
Franz Xaver Messerschmidt Charakterkopf 2.jpg|Хераклит
Nofretete Neues Museum.jpg|Нефертити (1345. рок пред н.е.)
Bust of Franz Joseph I in the Szeged Pantheon.jpg|Йожеф Ференц


## Вонкашнї вязи
*   Poprsje, *www.enciklopedija.hr*
*   Биста - значенє, *staznaci.com*
*   Биста, *www.blic.rs*
*  Биста - значенє, *velikirecnik.com*
## Референци
Катеґория:Скулпторство

Катеґория:Уметносц
Пауза (музика)

**Пауза** (франц. *silence*, анґл. *rest*, ит. *pausa*)то знак зоз хторим ше претаргує гранє лєбо шпиванє у композициї.

Паузи, як и ноти, можу мац розличини вредносци (розличне тирванє).

Тирванє паузи одредзую:

**1. швидкосц**, т.є. темпо у хторим ше виводзи музика и

**2**. **форми** паузох (          итд.) 

Приказ вредносци паузох

Кажда форма паузи представя єдну вредносц (франц. *valeur de la* *silence*, анґл. *rest value*) , т.є. єдно часово тирванє   претаргнуца у виводзеню.

Кажду паузу мож предлужиц зоз:

1. **точку** лєбо двома означени споза паузи:

♦  Приклад половки, штварцини и осмини паузи *зоз *'точку*** и приказ їх тирваня.
     

♦  Приклад половки, штврцини и осмини паузи зоз ***двома тачками*** и приказ їх тирваня 




'''2'''. '''корону''' над паузу:   

'''3'''. За паузи длугших тирваньох хасную ше таки паузи:      (число  означує кельо такти тирва пауза)

== Вонкашня вяза ==
* ''History of Music Notation'' (1937) by C. Gorden, p. 93.<sup>[''full citation needed''</sup>
* Examples of the older form are found in the work of English music publishers up to the 20th century, e.g., W. A. Mozart ''Requiem Mass'', vocal score ed. W. T. Best, pub. London: Novello & Co. Ltd. 1879
* ''Rudiments and Theory of Music'' Associated Board of the Royal Schools of Music, London 1958. I, 33 and III, 25. The former shows both forms without distinction, the latter the "old" form only. The book was the standard theory manual in the UK up until at least 1975. The "old" form was taught as a manuscript variant of the printed form.
* ''AB guide to music theory'' by E. Taylor, chapter 13/1, 
* Jump up to:<sup>***a***</sup> <sup>***b**' *Music Notation: A Manual of Modern Practice*, second edition, by Gardner Read (Boston: Allyn and Bacon, 1969): 98. (Reprinted, New York: Taplinger Publishing Company, 1979).
* Радивој Лазић,  Школа за кларинет. Архивирано на сајту Wayback Machine (30. децембар 2012).

## Референци


Катеґория:Музика
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музични термини
Павле Паланчаї

**Павле Паланчаї** (*20. юлий 1966—†15. авґуст 2017), музичар, побиднїк *Червеней ружи* 1986. року, вокални солиста.

## Биоґрафия
Павле Паланчаї народзени 20. юлия 1966. року у Руским Керестуре. Оцец Владимир и мац Веруна (дзивоцке Шугайда). Павле мал брата Янка. 

Основну школу Петро Кузмяк Павле закончел у Руским Керестуре. Паралелно зоз основну школу ходзел и до нїзшей музичней школи ШОМО-Кула, одзелєнє у Руским Керестуре. Учел ше грац на гармоники. Понеже пожнєл з уписом до нїзшей музичней школи та на концу основней школи  мал лєм 4. класи музичней школи закончени. И зоз нєподполну нїзшу музичну школу бул препознати його слух и талант та бул прияти до штреднєй музичней школи „Исидор Баїч” у Новим Садзе. Медзитим пре нєдостаточну упартосц Павле ю нє закончел та ше врацел до валалу и почал робиц.

Павле Паланчаї бул оженєти зоз Сладяну родз. Ковачевич.

Спочатку Павле робел у Польопривредним комбинату 1. май  як маґазионер. Кед комбинат бул розформовани та з єдней його часци була основана задруґа Юарбис (хтора мала вецей сектори, та и пекарню). Павле теди почал робиц у пекарнї и там робел док ше нє похорел.

## Анґажованє у музичним живоце

Як млади Павле Паланчаї ше уключел до Дому култури та по потреби там грал на гармоники и шпивал на рижних програмох. Тиж бул уключени до ґрупи *Кодони* у хторей грал и наступал як шпивач тей ґрупи.

Павле Паланчаї бул барз надарени за музику, од малючка ше обачовало його талант та вельо раз наступел як школяр на Червеним пупчецу. Познєйше шпивал и у змаганьох за найкрасши леґиньски глас на Червеней ружи та 1986. року достал, як найкрасши хлопски глас, награду и традицийни чобольов. Тота побида и награда на Фестивалу култури му була ,,желєне шветло" же би предлужел шпивац на Червених ружох и на Ружових заградкох алє тераз уж як преверени и искуснєйши  вокални солист хтори  шпивал нови композициї з конкурсох. Павле мал приємну фарбу гласа, тиж так мал точну интонацию та му композиторе зверйовали досц компликованши писнї за шпиванє.

Павле бул поволовани шпивац у рижних програмох Рускей редакциї на ТВ Войводина, а за Радио Нови Сад вон у студийох знял вецей як 20 знїмки шпиванкох у народним духу хтори ше поряднє емитовало у рускей програми радия. 

Медзитим, здравствени стан ше му  погоршовал и вон вше ридше наступал пред публику.

После чежкей хороти, Павле Паланчаї умар 15. авґуста 2017. року. Поховани є на теметове  у Руским Керестуре

На наших музичних фестивалох Павле Паланчаї
шпивал тоти композициї

## Литература

* Владислав Надьмитьо: „Червена ружа '86ˮ, *30 червени ружи*, НВУ Руске слово, Нови Сад, 1991,  б. 74.

## Вонкашнї вязи

* Вчера поховани Павле Паланчаї, автор Сор, *Рутенпрес*, 17. авґуст 2017.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Музичаре
Катеґория:Шпиваче
Катеґория:Керестурци
Катеґория:20. юлий
Катеґория:Народзени 1966
Катеґория:15. авґуст
Катеґория:Умарли 2017
Квитна нєдзеля

**Квитна нєдзеля** (або **[[Багнїтка|Багнїтки]]**) -  Квитна нєдзеля то шеста нєдзеля у вельконоцним посце. Тей нєдзелї ше преславює святочни уход Исуса Христа до Єрусалиму, дзе го людзе дочекали махаюци зоз палмовима конарчками. Нєшка ше у церкви на тото швето дзеля пошвецени багнїтки, хтори символизую тоти палмово конарчки. Багнїтки людзе ноша дому и чуваю их през цали рок (чес. *květná neděle* -  исте, слц. диял. *kvetná ňed’el’a, Kvetná nedzela* – исте, серб. *Цвети*). На Квитну нєдзелю ше при церкви дзеля людзом пошвецени багнїтки, хтори символизую палмово конарчки зоз хторима народ махал привитуюци Христа у Єрусалиме. И саме дзелєнє багнїткох при церкви народ вола багнїтка:

Приклад:

*А була Багнїтка. По багнїтку ишлї дзеци.*

Квитна нєдзеля вше пада внєдзелю, дзень по Лазаровей соботи и тидзень пред Вельку ноцу. Установена є у Єрусалиме при концу IV вику, як памятка на остатнї, царски и шветочни уход Исуса Христа до святого варошу Єрусалиму и на остатню нєдзелю його живота.

Квитна нєдзеля ше означує у шицких християнских жемох, з нєвельку розлику у обичайох. Євангеєлисти призначую же Исус на варошских капурох дочекани з квецом и палмовима лїсцами, хтори му людзе руцали пред ноги. Понеже пре жимну климу у велїх европских жемох палми нє можу роснуц, народ на тот дзень до церкви ноши ґузбанок, тису, конарчки верби або маслини.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика I, А – Н,* Нови Сад 2017, б. 40. и 588.
* *Matthew 19–28* by William David Davies, Dale C. Allison 2004 ISBN 0-567-08375-6 page 120
* *John 12–21* by John MacArthur 2008 ISBN 978-0-8024-0824-2 pages 17–18
* *Британика Енциклопедиски Речник*. Топер, МПМ, 2005, Книга 7, стр. 120

## Вонкашнї вязи

* Цвети, Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org

Катеґория:Релиґия
Катеґория:Християнство
Водонїк

**Водонїк** (**H**, з латинского язику — будователь води) перши и найлєгчейши хемийни елемент. При стандардних условийох прициску и температури, водонїк двоатомни ґаз без фарби, паху и смаку. Нє отровни є и значно лєгчейши од воздуху. На хижней температури водонїк нє окреме реактивни, док на виших температурох уходзи до ряду хемийних рекцийох. Главна причина тому то моцна єднїста ковалентна вяза.

## Находзенє у природи
Водонїк, маюци у оглядзе цалу вселену, найрозширенши елемент. Шицки гвизди, уключуюци и Слунко, вибудовани з водонїку (масена учасц 90%). На планети Жеми водонїк ше значно менєй находзи, прето же Жемова ґравитация винїмково мала у поровнаню з гвиздами же би могла затримац барз лєгки двоатомни молекул водонїка.

У Жемовей скори, водонїк треци по шоре елемент по заступеносци кед ше рахує по числу атомох, а єденасти кед ше рахує по маси. Водонїк у своїм елементарним станю (H2) ше на Жеми находзи лєм у найвисших пасмох атмосфери и як состойна часц вулканских ґазох.

Елементарни водонїк состої ше з обичного водонїка (протий, 1H) (>99,98%), док остаток (скоро 0,02%) твори чежки водонїк (деутерий, 2H, **D**) зоз шлїдами суперчежкого водонїка (триция, 3H, **T**). Понеже єдан зоз стабилних изотопох два раз чежши од другого, вони ше медзисобно досц розликую по хемийних свойствох. Водонїк стваря хемийни вязи з найвекшим числом елементох, окреме у орґанских злученїнох. При стандардним прициску и температури, водонїк ґаз без фарби, паху и смаку, 14,4 раз є лєгчейши од воздуху. Слабо є розпущуюци у поларних, а лєпше у нєполарних розпущовачох.

Индустрийно ше найвецей достава зоз жемового ґазу, а ридше з електролизу води. Найвецей ше хаснує у продукциї фосилних горивох (гидрокракованє – звекшує квалитет горива) и за доставанє амонияку, у продукциї штучних гнойох. У металурґиї є нє жадани, бо з нїм метали буду ламаци и нєеластични, та стваря почежкосци у правеню цивох и металних резервоарох. 

## Прикмети
Водонїк ма характеристичну електронску конфигурацию 1s1 и прето нє ма стаємне место у ПСЕ, алє ше зоз єднаким правом може положиц до 1. и 17. ґрупи. До 1. ґрупи ПСЕ може ше положиц прето же ма лєм єден електрон у s-орбитали, як и шицки други алкални метали, а до 17. ґрупи прето же му хиби єден електрон до стабилней електронскей конфиґурациї найблїзшого племенїтого ґазу. Медзитим, анализа самих прикметох водонїка (таблїчка попод) указує на то же нє припада анї єдней з тих ґрупох.

## Референци


## Литература

* Emsley, John (2001). Nature's Building Blocks. Oxford University Press.
* Newton, David E. (1994). The Chemical Elements New York: Franklin Watts. 
* Rigden, John S. (2002). Hydrogen: The Essential Element Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
* Дигонский С. В., Тен В. В. Неизвестный водород. — СПб: Наука, 2006.

## Вонкашнї вязи
* Basic Hydrogen Calculations of Quantum Mechanics
* Hydrogen at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)
* Wavefunction of hydrogen
Катеґория:Наука
Катеґория:Хемийни елементи