open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Минута

**Минута** то єдинка часу звичайно єднака 1/60 (перши сексаґезимални розламок) годзини, 60 секундом. У UTC стандарду часу, минута у ридких нагодох ма 61 секунду, а то пошлїдок преступних секундох (єст одредба же би ше уруцело неґативну преступну секунду, цо би резултовало у 59 секунди, алє ше таке нїґда нє збуло у вецей як 40 рокох под тоту систему). И попри того же су нє СИ єдинки, минути прилапени за хаснованє зоз СИ єдинками. СИ симбол за минуту або минути то **min** (без точки). Символ *прим* ше тиж дзекеди нєформално хаснує за означованє минути часу.

Минута може буц:

* єдинка за час хтора єднака 1/60 часци годзини, односно 60 секундом. (Даєдни ридки минути маю 59 або 61 секунду; опатрице преступну секунду.)

* єдинка за угел, 1/60 часц ступня. Вона тиж позната и як **минута угла** або **лучна минута**, и далєй ше може подзелїц на 60 лучни секунди. Символ за лучну минуту то *прим* (′). На приклад, петнац минути ше може написац як 15′. Медзитим, частейше ше хаснує апостроф (U+0027).

Жем ше обраца по своєй поларней осовини през 15 лучни минути у каждей минути часу. Лучна минута на Жемовим екваторе виноши приблїжно єдну наутичну милю. 

Годзина, вироятно, ма 60 минути пре уплїв Вавилонцох хтори хасновали числову систему на бази 60.

## История
Ал-Бируни по першираз подзелєл годзину сексаґезимално на минути, секунди, трецни и штвартини 1000. року кед бешедовал о жидовских мешацох.

Историйно, слово "минута" походзи з латинского *pars minuta prima*, цо значи "перша мала часц". Тото дзелєнє годзини ше може додатно прецизовац зоз фразу "друга мала часц" (латински: *pars minuta secunda*), зоз хторей походзи слово "секунда". Кед ше ище далєй прецизує, термин треци (1⁄60 секунди) остава у даєдних язикох, на приклад у польским (*tercja*) и турским (*salise*), и попри того же векшина сучасних хаснованьох дзелї секунди з помоцу децималох. Символску ознаку прима за минути и двойнїсту прима за секунди мож тримац як означованє першого и другого пререзу годзини (подобнє як цо стопа перши пререз ярда або можебуц ланца зоз инчами як другим уровньом). 

Страдньовикови науковец Роджер Бейкон 1267. року, пишуци на латинским, дефиновал дзелїдбу часу медзи полним мешацом як число годзинох, минутох, секундох, трецинох и штвартинох (*horae, minuta, secunda, tertia и quarta*) пополадню наведзеного календарского датума. Уводзенє мунтатовох за минути и годзини було можлїве аж теди кед Томас Томпион, анґлийски годзинкар, пренашол повратни фейдер 1675. року.

## Референци


## Литература
* The Oxford English Dictionary, Oxford: Oxford University Press.
* Landes, David S. (1983), Revolution in Time,[ Cambridge](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%9F_(%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%87%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%81)): Harvard University Press.
* Holford-Strevens, Leofranc (2005),  The History of Time: A Very Short Introduction Very Short Introductions, Vol. 133, Oxford: Oxford University Press,
Катеґория:Наука
Катеґория:Физика
Мирон Гайдук

**Мирон Гайдук** (*20. май 1914—†11. юний 1993), ґлумец-аматер, сценски роботнїк, домар и послужитель.

## Биоґрафия

Мирон Гайдук ше народзел 20. мая 1914. року у Руским Керестуре. Оцец Штефан и мац Мария родз. Рац. Скоро цали свой роботни вик препровадзел як роботнїк у керестурским Доме култури. Бул його домар, ґардеробер, сценски роботнїк, послужитель, пораяч и шицко друге цо було потребне зробиц под час роботного часу. Нє прешол анї єден концерт, анї єдна театрална представа, та анї велї госцованя без „бачика Мироня“, як го на початку звикли волац керестурски аматере. Нє прешла без його анґажованя анї єдна културна програма у валалє, анї єдна Червена ружа, анї єден Драмски мемориял Петра Ризнича Дядї у чаше кед бул заняти у Доме култури. Та аж анї после 1984. року, кед пошол до пензиї по сили закона, бо уж мал 70 роки. Скоро седем роки, док го хорота нє звладала, ище бул активни у Театре и на Мемориялу.

Мал уж 52 роки кед ше почал занїмац и зоз театралним аматеризмом як ґлумец. Було то 1966. року, кед му Петро Ризнич зверел епизодну улогу у драми *На дну* Максима Горкого. Мирон Гайдук тоту улогу успишно одбавел и потим му режисер Дюра Папгаргаї зверел и векшу улогу Ґазди у Нушичовей *Подозривей особи*. По тей улоги го аматере наволали „Ґазда Спасоє“ и под тим меном го познали скоро шицки жителє Керестура, а тиж и други режисере.

За свою пожертвовну роботу Мирон Гайдук достал вецей припознаня як од керестурскей Месней заєднїци так и од Руского народного театра Дядя. Остатнє припознанє – з нагоди 35. Драмского меморияла – уж нє могол особнє прияц на сцени, та го представителє Театра нащивели дома и там му уручели припознанє. 

Мирон Гайдук умар 11. юния, а поховани є 12. юния 1993. року на теметове у Руским Керерстуре.

## Литература

* Дюра Латяк:  „Мирон Гайдук, ґлумец-аматер, сценски роботнїк, домар и послужительˮ - *50 роки Драмского меморияла Петра Ризнича Дядї,* Завод за  културу войводянских Руснацох, НВУ Руске слово и Дом култури Руски Керестур, Нови Сад, 2018, бок 136.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Ґлумци аматере
Катеґория:20. май
Катеґория:Народзени 1914
Катеґория:11. юний
Катеґория:Умарли 1993
Мирон Лазор

**Др Мирон Лазор** (*9. април 1929—†3. авґуст 2002), єден з наукових преднякох у Заводзе за технолоґию статковей покарми, наукови совитнїк на Технолоґийним факултету у Новим Садзе.  

## Биоґрафия

Мирон Лазор народзени 9. априла 1929. року у Бикич Долу. Оцец Емил и мац Олґа народзена Крайцар. Мирон мал шестру Леону. Перши штири класи основней школи закончел у Привиней ґлави при Шидзе, державну реалну ґимназию у Вуковаре, а штредню польопривредну школу закончел 1947. року у Вербаше. 

Мирон Лазор мал у малженстве зоз супругу Анку двойо дзеци, сина Владимира и дзивку Верицу.

Спрам планского розподзелєня и розказу тедишнїх державних власцох Мирон Лазор по 1951. рок робел у вецей войводянских местох, накратко и у Министерстве у Беоґрадзе, а вец ше предлужел школовац. Польопривредни факултет у Земунє, винїцарско-овоцарски напрям Мирон Лазор закончел 1955. року. Такой по дипломованю вон прешол робиц до комбинату *Серво Михаль* у Зренянину. Там робел як фаховец на руководзацих функцийох, а 1966. року отамаль пошол зоз функциї технїчного директора Комбината.

Ище под час роботи у Комбинату *Серво Михаль* Мирон Лазор вше баржей уходзел до швета науки. Вон мал одредзени визиї та прето бул єден зоз сновательох тедишнього *Югославянского института поживового инженєрства* и єден з наукових преднякох у *Заводзе за технолоґию статковей покарми* на Институту, обидва були основани 1963, року. 

Основна наукова обласц у хторей Мирон Лазор творел та, на концу, и докторовал 1973. року у Заґребе, була утвердзованє и стандардизация статковей покармовей мишанїни (концентрату). Ма обявени даскельо дзешатки самостойни и тимски науково роботи з тей обласци а роботи му публиковани у часописох на сербским, нємецким и анґлийским язику. 

У остатнїм науковим и творчим периодзе Мирон Лазор ше анґажовал на цо лєпшим хаснованю чечних и секундарних продуктох поживовей индустриї, найвецей на дальшим преробку меласи. По своїх наукових роботох у тей обласци др Лазор бул познати и на других универзитетох у бувшей Югославиї.

Др Мирон Лазор роками сотрудзовал на Радио Новим Садзе у емисиї за валал на руским язику, як и у новинох *Руске слово*. 

До пензиї др Мирон Лазор пошол 1990. року як наукови совитнїк на Технолоґийним факултету у Новим Садзе. 

Умар 3. авґуста 2002. року и поховани є на Новосадским теметове.

## Литература

* *Спатранє двасторочней прешлосци*, Руснаци у Шидзе и околних местох – три значни ювилеї, КПД *Дюра Киш* и Грекокатолїцка парохия Преображеня Господнього, Шид, 2007

## Вонкашнї вязи

* Познати Бикићани, РТВ Центар Срем, информативни портал

* Мирон Лазор, ''Бикич Дол'', моноґрафия, Завод за културу войводянских Руснацох, Нови Сад, 2016. б. 141

* Мирон Жирош: Бачванскосримски Руснаци дома и у швеце (1745-1991), реферат, *Руснаци у Панониї,* вебсайт rdsa.tripod.com, чис. 32

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Бикичанє
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:9. април
Катеґория:Народзени 1929
Катеґория:3. авґуст
Катеґория:Умарли 2002
Катеґория:Технолоґи
Мирослав Стрибер

**Мирослав Стрибер** (*22. юний 1939—†21. април 1971), универзитетски професор, социолоґ и белетрист медзи войводянскима Русинами/Руснацами.

## Биоґрафия
Мирослав Стрибер народзени 22. юния 1939. року у Дюрдьове. Оцец Петро и мац Маря родз. Колєсар. Мирослав мал и старшу шестру. После основношколского образованя Мирослав Стрибер закончел ґимназию у Новим Садзе и Правни факултет на Беоґрадским универзитету. Маґистровал на теми зоз социолоґиї *Место и улога интелиґенциї у розвою сучасного  югославянского дружтва (1972)*.  Од 1963. року по його вчасну шмерц Мирослав Стрибер бул асистент на Общей социолоґиї на Правним факултету Новосадского универзитета.

Мирослав Стрибер бул у малженстве зоз Иванку и мали сина Ваню.

Стрибер перше писал на сербскогорватским язику, а по 1963. року почал обявйовац на руским, цо мало за резултат два мали збирки поезиї, *Романса* (1969) и *55 писнї* (1971). У його поезиї елементи традициї и фолклору попреплєтани зоз модернизмом и еґзистенциялизмом. Трима ше же вон, медзи рускима авторами, *снователь интелектуалней лирскей поезиї*, хтора позбута патосу, над'звичайней страсци або еуфориї. Еґзистенциялизем мал у Стриберови доброго оглашовача, а нємецки експресионизем, зоз становиска аналоґийох патрене,  доброго поету сциснутих, згуснутих структурох.

Стриберова кнїжка *55 писнї* ма за руску литературу  винїмкову вредносц. 

Мирослав Стрибер припадал ґрупи Руснацох хтори були проукраїнски ориєнтовани.

Мирослав Стрибер и його супруга Иванка погинули у транспортним нєщесцу 21. априла 1971. року при, Темишваре, Румуния.

## Библиоґрафия
* Мирослав Стрибер: *Романса*, НВУ *Руске слово*, Нови Сад. 1969.

* Мирослав Стрибер: *55 писнї*, НВУ *Руске слово*, Нови Сад. 1971.

## Литература
* Владимир Ґарянски, Поезия Мирослава Стрибера медзи експрезионизмом и фолклором, *[[Шветлосц (часопис)|Шветлосц]], XXXII, 2* (Нови Сад, 1994), б. 115-132.

* Striber, Miroslav - Encyclopedia of Rusyn History and Culture, Paul R. Magocsi and Ivan Pop, University of Toronto Press, 2005, p. 478
## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Поета
Катеґория:Українофили
Катеґория:Социолоґи
Катеґория:22. юний
Катеґория:Народзени 1939
Катеґория:21. април
Катеґория:Умарли 1971
Михаил Джуня

**Михаил Джуня** (*26. юний 1843—†10. юний 1894), учитель и дзияк у Руским Керестуре.

## Биоґрафия

Михал Джуня ше народзел у Керестуре 26. юния 1843. року. Ту закончел и основну школу, а гимназию у Винковцох. После того єден час робел як службенїк у Бродскей реґименти. Теди у Бачки и Сриме було барз мало руских учительох, хтори мали закончену учительску школу. Коцурски парох Дюра Шовш, хтори источасно бул и бачко-сримски вицеархидиякон, модлєл 1865. року крижевского владику же би Михалови Джуньови додзелєл стипендию, 400 форинти рочно, за одход до учительскей школи. Джуня ю и закончел у Ужгородзе.

Уж на початку 1867. року Михал Джуня прияти за учителя у рускей школи у Новим Садзе. Источасно бул и дзияк у рускей церкви. 

Кед 1874. року умар керестурски дзияк Антоний Сакач, Джуня ше приявел на розписани конкурс и такой бул прияти. Гоч окончовал дзияцку длужносц, вон добродзечнє бул и учитель.

Попри тих двох длужносцох, Михал Джуня бул активни у културно-просвитним живоце валала. Вєдно з напредним селяном Ферком Пап-Радваньом 1876. року основал Читальню, дзе ше людзе сходзели читац кнїжки и новини, слухац поради и преподаваня, дискутовац. Преподаваня часто тримал и учитель Джуня.

Гоч досц худобно жил, Михал Джуня ше намагал вишколовац свойо дзивчата. Дакеди му зоз стипендиями помагало и владичество. Три дзивки му постали учительки: Павла, хтора спочатку робела у керестурскей школи, а вец ше одала за учителя Михайла Врабеля и пошла зоз нїм до Будапешту, Ирина од. Рот, хтора була вихователька и велї роки робела у керестурскей оводи и Наталия, хтора тиж була учителька у Керестуре.

Учитель Михал Джуня умар у Керестуре 10. юния 1894. року. Поховани є на керестурским теметове.

## Литература

* Янко Рамач: *Школа у Руским Керестуре (1753-1918)*, Грекокатолїцка  парохия св. Петра и Павла, Нови Сад, 1995. б.
 
* Тамаш, др Юлиян: Учителе у школи у Руским Керестуре 1753-1941, *Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991),* Месна заєднїца Руски Керестур, 1992, бок 412.
 
* P. R. Magocsi  and Ivan Pop: *Dzhunia, Mikhailo,* Encyclopedia of Rusyn History and Culture, University of Toronto, 2005, ISBN 0-8020-3556-3, See Literature: Vojvodina, p. 109.
 
## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Учителє
Катеґория:Дзияци
Катеґория:Дружтвени дїяч
Катеґория:26. юний
Катеґория:Народзени 1843
Катеґория:10. юний
Катеґория:Умарли 1894
Михаил Лїкар

**Михаил Лїкар** (*1870 —†1940), учитель и дзияк.

## Биоґрафия

Михаил Лїкар ше народзел 1870. року у  Руским Керестуре як найстарше дзецко Михайла Лїкара (1839-1919) и Катарини родзеней Шовш. У фамелиї познєйше народзени ище дзивка Мария и син Янко.  

Михаил Лїкар закончел основне образованє у Руским Керестуре, а вец пошол на школованє до Ужгороду дзе здобул два дипломи: учителя и дзияка.  

Робел як учитель двацец роки у керестурскей школи, од 1889. по 1909. рок, после чого преходзи до Дюрдьова. Року 1909. (30. новембра) меновани є за управителя школи, а потим бул и учитель и дзияк. 

Михаил бул оженєти з Вилму Лїкар (дзивоцке презвиско Бучко), хтора закончела гражданску школу. Мали осмеро дзеци, зоз хторих ше шесцеро народзели у Керестуре: Корнел (1898), Йоланда (Беба) (1901), Мария (Манда) (1902), Йовґен (1904), Елемир (1905) и Марґита (1909), а двойо у Дюрдьове: Иринка (1913) и Аранка (1915).  

Михаил Лїкар  умар 1940. року. Поховани є на Руским грекокатолїцким теметове у Новим Садзе. 

## Дружтвене анґажованє

Як учитель и дзияк, у Дюрдьове водзел вельку бриґу о школи. Виєднана Гаргайова хижа нє одвитовала школским потребом, та почали пририхтованя за правенє новей, державней школи. Правенє претаргнуте пре войну, а предлужене є по Першей шветовей войни и закончене 1924. року. Теди Михаил Лїкар уж бул у пензиї и окончовал лєм роботу дзияка. У Дюрдьове у тим периодзе службовал о. Дюра Биндас, хтори бул на чолє велїх пременкох яки вимагал нови час. Михаил Лїкар щедро потримовал и помагал кажду акцию на будзеню националней свидомосци и културного препороду Руснацох. Року 1919. були створени условия за снованє РНПД-а, алє Михаил Лїкар на схадзку 1. юлия 1919. року до Нового Саду нє могол пойсц. Написал два писма о. Биндасови, зоз хторих єдно подписал як управитель школи, а єдно як дзияк, зоз хторих видно же потримовал културно-просвитни рух. Михаил Лїкар барз вельо зробел за розвой руского школства, а стари будинок рускей школи у Дюрдьове красна памятка на ньго. 

## Литература
* Дюра Варґа, Михаил Лїкар – учитель и дзияк, *Studia Ruthenica, число 3, 1992-1993,* б. 325-329.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Учителє
Катеґория:Дзияци
Катеґория:Активист РНПД
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Народзени 1870
Катеґория:Умарли 1940
Михайло Тамаш

**Михайло Тамаш** (*18. септембер 1939—†24. новембер 2022), вельорочни културни дїяч у Вербаше и интерпретатор рускей шпиванки.

## Биоґрафия
Михайло Тамаш народзени 18. септембра 1939. року у Коцуре. Оцец Тамаш Михайло и мац Юстина родз. Шофран. Михайло мал старшого брата Любомира и младшу шестру Серафину. Основну школу Михайло закончел у Коцуре а штреднє образованє здобул у Кули и Вербаше. Од 1965. року Михайло Тамаш робел у Вербаше дзе єден час бул директор подприємства *Комуналац*. 

## Анґажованє у култури
Михайло Тамаш од малючка полюбел руски музични скарб и пробовал нашо музичне благо промововац през шпиванє. Мижо, як го найблїзши наволовали, шпивал у хору хтори водзел о. Владимир Тимко, ту научел основи и технїку шпиваня, а вец од 1972. року Михайло Тамаш почал шпивац у дуету зоз свою супругу Славку. Їх наступи на фестивалох и шветочних програмох були вше барз крашнє прилапени з боку публики прето же ше їх гласи крашнє складали, кажду шпиванку темельно увежбовали и їх шпивацки точки мали окремни квалитет. 

Кед ше хор у Вербаше розишол Михайло Тамаш ходзел 15 роки шпивац у хору у Руским Керестуре, без шпиванки нє могол. Вєдно зоз супругу, шпиваюци у вецей хорох, препутовали цалу бувшу Югославию як и вецей европски жеми. У тим периодзе вони як дует зняли вецей шпиванки за музичну архиву Радио Нового Саду а тиж так и за тедишню ТВ Нови Сад.

Кед ше почало будовац дом КПД *Карпати* у Вербаше Михайло Тамаш бул медзи першима цо даровали свою добродзечну роботу та каждодньово робел з майстрами на вибудови. Кед ожила робота КПД *Карпати* Михайло Тамаш коло 20 роки шпивал у хору, у дуету зоз свою супругу и у хлопскей шпивацкей ґрупи. По конєц живота бул зоз супругу поряднє у тим дружтве на рижних пробох. Михайло Тамаш за вкупне доприношенє у роботи КПД бул добитнїк Плакети КПД *Карпати* 2016. року.

## Вирни остал ФК Искра
Михайло Тамаш бул активни бавяч ФК *Искра* зоз Коцура, а по законченю бавяцкей кариєри остал вирни навияч и нє препущел такповесц анї єдно змаганє коцурского фодбалского клуба. 

Михайло Тамаш зоз супругу Славку, родз. Сабадош, мал двойнята, двох синох, Ивицу и Сашу. 

Михайло Тамаш умар 24. новембра 2022. року у Вербаше. Поховани є на варошским теметове. 

## Литература
* Моноґрафия *Руснаци у Вербаше*
* Михайло Тамаш (1939-2022), новини *Руске слово, 2. децембер 2022*.

## Вонкашнї вязи
*  Промоция кнїжки Руснаци у Вербаше - Рутенпрес, 19. януар 2015.
* Отримана Рочна скупштина КПД Карпати, Рутенпрес, 13. май 2016.
* Дует Михал и Славка Тамаш, РускаТюб, Руски шпиванки

### Так шпива Михайло Тамаш
* Пахняца ружа - Михал и Славка Тамаш, канал Маковчань, Ютюб, 29. април 2011.
*  Там на гори - Михал и Славка Тамаш, канал Маковчань, Ютюб, 11. марец, 2018.
*  Винчованка родичом – Михал Иван и Михал Тамаш, канал Маковчань, Ютюб, 28, марец 2015.
*   Вирнїк писнї - Михал Тамаш и Михал Иван,  канал Дзива дзивка, Ютюб, 28. юний 2011.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Вербащанє
Катеґория:Култура
Катеґория:Шпиваче
Катеґория:Дїяче у култури
Катеґория:Народзени 1939
Катеґория:18. септембер
Катеґория:Умарли 2022
Катеґория:24. новембер
Михал Лїкар

**Михал Лїкар** (8. септембер 1954 — 27. септембер 2021), композитор и музични педаґоґ зоз Дюрдьова.

## Биоґрафия
Михал Лїкар ше народзел 8. септембра 1954. року у Дюрдьове, од оца Якима и мацери Ирини, народзеней Кишондер. Михалов оцец Яким умар 1957. року, кед Михал мал лєм 3 роки. У валалє закончел осем класи основней школи, а вец ше уписал до Машинскей школи у Жаблю. Медзитим, интересованє за музику було моцнєйше, та Михал Лїкар претаргнул порядне образованє и почал самоуки процес музичного образованя. Пошвидко ше и нотално описменєл, а то була основа же би музика постала його основна животна преокупация.  

Михал Лїкар постал член тамбурового оркестра у КУД *Тарас Шевченко*. 

Початком осемдзешатих рокох Михал Лїкар почал и компоновац, та ше 1983. року зявел як композитор на Фестивалу рускей култури *[[Фестивал Червена ружа|Червена ружа]]* зоз шпиванку *Одайце ме, мамо*. Компоновал вецей як 30 композициї. 

Михал Лїкар глїбоко порозумел основи музичного духу рускей народней шпиванки и тримал ше основних музичних постулатох хтори характеристични за руску народну музику. Як композитор Михал Лїкар виберал з рускей поезиї стихи наших визначних поетох и компоновал шпиванки полни народного духу у препознатлївей метрики.     

У тим периодзе, Михал Лїкар основал при КУД *Тарас Шевченко* дзецински тамбурови оркестер з котрого настали даскельо ґенерациї дюрдьовских тамбурашох, а Михал Лїкар у нїм мал значну улогу музичного педаґоґа. Тот дзецински тамбурови оркестер бул познати у цалей Войводини, бо на музичних смотрох освоєл значне число наградох. 

Попри тим, Михал Лїкар вельо помогнул и дюрдьовскей Женскей жридловей ґрупи у єй пририхтованю за явни наступи. 

Михал Лїкар ше нє застановел лєм на музичним поучованю нових музичарох и компонованю шпиванкох, алє ше опробовал и у розписованю аранжманох за тамбурово оркестри. По його аранжманох тамбурови оркестер РТВ Нови Сад на фестивалу ''Ружова заградка'' вецей роки виводзел нови композициї з рускима виводзачами. 

Михал Лїкар умар 27. септембра 2021. року. Поховани є на теметове у Дюрдьове.

## Композициї Михала Лїкара
 

## Вонкашнї вязи
* ''Михал Лїкар'', *Червена ружа 1962-2011, Том II,* Завод за културу войводянских Руснацох, Нови Сад, 2014., б. 510
* ''РУСКИ НАРОДНИ ШПИВАНКИ'' Пририхтали: Др Юлиян Рамач, Михал Лїкар и Ирина Олеяр, *Studia Ruthenica, 21 (34),* Дружтво за руски язик, литературу и културу, 2016, 147 боки.
* ''Михал Лїкар - музични портрет,* Маковчань*,* Youtube.com, 3. фебруар, 2017*

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Музичаре
Катеґория:Композиторе
Катеґория:8. септембер
Катеґория:Народзени 1954
Катеґория:27. септембер
Катеґория:Умарли 2021
Михал Биркаш

**Михал Биркаш** (*12. юлий 1910—†9. новембер 1970), поет, зазберовач усней творчосци и новинар-аматер.

## Биоґрафия

Михал Биркаш народзени 12. юлия 1910. року у Руским Керестуре од оца Михала и мацери Юли нар. Тиркайла. Михал мал и брата Владу.

Зоз литературну творчосцу ше почал занїмад ище у младосци. Як єден з наших ридких и окреме плодних поетох-селянох медзи двома войнами, найвекшу часц писньох обявел у Просвитових *Руских календарох*. Источасно, успишно ше занїмал зоз зазберованьом народней усней творчосци, окреме мудрих виреченьох, а замеркована и його робота як новинара, писателя популарних статьох з обласци селянского ґаздованя. Таку роботу му похвалєл и сам Гавриїл Костельник, та то за младого Михала Биркаша бул вельки стимул за дальши анґажман на тим полю култури и литератури.

Перши його писнї написани виразно у духу поетики усней лирики, алє уж познєйши указую на будуци основни квалитет тей поезиї, виразне познанє живота, природи, стварносци, атмосфери, з котрей без сумнїву знал талантовано вибрац репрезентативни слики у функциї зявеня о котрим шпивал, цо найщешлївше пришло до вираженя у його писньох обявйованих у *Руским слове* (*Литературним слове*) од 1964. до 1970. року. З правом мож повесц же Биркаш поет поля и рочних часцох котри уноша пременки до його способу живота и випатрунку, алє вон тиж поет котри зна повязац шор поетичних сликох, вибраних як репрезентативни за одредзену ситуацию, з власним лиричним субєктом котри найчастейше чувствує преходносц власного живота, на єдним рефлексивним уровню виражену.

Єден зоз значних сеґментох Биркашовей поезиї то писнї на релиґийни теми, котри нє преставал писац анї у повойновим периодзе, а останє запаметани и по тим же бул єден з ридких авторох у рускей поезиї котри ше таки писнї нє бал друковац у чаше кед то вообще нє було препоручлїве.

Михал Биркаш зоз свою сликерню частейше сликовал народни живот - роботу у полю, живот людзох у Дальским риту, народни обичаї и велї його фотоґрафиї обявйовани у *Руских календарох*.

Михал Биркаш бул винчани зоз Єлену родз. Хромиш родом зоз Коцура. У малженстве мали двох синох, Якима и Янка. 

Михал Биркаш умар у Руским Керестуре 9. новембра 1970. року. Поховани є на валалским теметове.

## Литература
* Јулијан Тамаш, Михал Биркаш, *Русинска књижевност, историја и статус, Матица српска, 1984.* б. 190-192
* Михал Биркаш, Християнски часопис *Дзвони*, рок II, ч. 7 (19), юлий 1995, бок 18.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Поета
Катеґория:Фолклористи
Катеґория:Новинаре
Катеґория:Фотоґрафи
Катеґория:12. юлий
Катеґория:Народзени 1910
Катеґория:9. новембер
Катеґория:Умарли 1970
Мутелка

**Мутелка** (серб. *стапајица*, маљица, слов. *mútelka, виходнярски mutilka*) то прибор за муценє масла. Ма длугоку ручку, а долу дзирави танєрчок. Трепе ше з ню по шметанки док ше нє справи масло и док ше нє видвої цмар. Походзи од слова муциц. Прави ше вєдно зоз збущком  и состойна є часц прибору за муценє масла. Волала ше ище топарочка, спомина ше у шпиванки 

::*Топарочка лєм лопота,* 

::*а маселко муци, муци,*

::*кед ше моя мила ода,* 

::*алє ме зармуци.*

## Литература

* Словнїк руского народного язика II, А – Н, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику,* Нови Сад 2017, б. 740

## Вонкашнї вязи

* Stapajica, značenje i definicija

* Stapajica
Катеґория:История
Награда за животне дїло Дружтва писательох Войводини

**Награда за животне дїло** Дружтва писательох Войводини то престижна литературна награда, додзелює ше ю  од 1980. року.

Одлуку о додзельованю награди приноши жири.  21. априла 2004. року  принєшена одлука  же ше награду за животне дїло додзелює каждого нєпарного року и то членом ДПВ старшим од 60 рокох. 

**Добитнїки**

•	1980. Бошко Петрович

•	1981. Янош Герцеґ

•	1982. Михайло Ковач

•	1983. Младен Лесковац

•	1984. Пальо Богуш

•	1985. Александар Тишма

•	1986. Сретен Марич

•	1987. Иштван Сели

•	1988. Раду Флора

•	1989. Драґиша Живкович

•	1990. Кароль Ач

•	1991. Павле Попович

•	1992. Флорика Штефан

•	1993. Ґойко Янюшевич

•	1994. Йожеф Пап

•	1995. Мирослав Еґерич

•	1996. Милан Туторов

•	1997. Юдита Шалґо

•	1998. Имре Бори

•	1999. Маґда Симин

•	2000. Ласло Блашкович

•	2001. Дюра Папгаргаї

•	2002. Светозар Колєвич

•	2003. Драшко Редєп

•	2004. Янош Баняи

•	2005. Славко Ґордич

•	2006. Ян Лабат

•	2008. Йован Дундїн

•	2009. Томислав Кетиґ

•	2016. Ото Толнаи

•	2017. Стоян Бербер

•	2019. Ласло Веґел

•   2024. Ференц Маурич

•   2024. Давид Кецман Дако
Надежда Ружич

**Проф. др Надежда Ружич** (дзив. Кочиш) (*4. фебруар 1940—†3. януар 2002), технолоґ-енолоґ, професор Универзитета.

## Биоґрафия
Надежда  Кочиш ше народзела  4. фебруара 1940. року у Новим Садзе. Оцец Евґений бул економиста, а мац Амалия з фамелиї Тамаш. У родним варошу закончела основну школу и ґимназию (1959), а дипломовала на Технолоґийним факултету, поживови напрям, технолоґию вина (1963). Маґистерску роботу одбранєла 1970, а докторат 1975, з тему *Прилог познаваню сумпор-водонїку у технолоґиї вина*.
 
За асистента на Техонолоґийним факултету др Надежда Ружич вибрана 1964, за доцента 1976, позарядови професор постала 1982, а рядови 1988. року. Руководзела з Катедру за технолоґию вина. Продекан за наставу була 1981-83, а у двох мандатох проректор Универзитерта за наставу (1987-91). 

Др Надежда Ружич була у Риме на фаховим усовершованю у обласци енолоґиї (1963) и на студийним пребуваню у Чехословацкей, Австриї, Французкей и Италиї. Була на длужносци секретара СИЗ-а за образованє кадрох технїчних и польопривредних фахох у Войводини (1983-87) и була член Союзного координацийного одбору за медзинародне културно-просвитне и технїчне сотруднїцтво (1985-89).

Авторка є седем наукових проєктох и технолоґийних ришеньох и авторка новей сорти виновей лози. Обявела два моноґрафиї и єден учебнїк, а найважнєйша єй кнїжка ноши наслов *Вино* (2000).

Др Надежда Ружич ношитель Повелї городу Нового Саду (1980) и добитнїца повельох зоз златну медалю Универзитета (1991) и Технолоґийного факултету (1999).

Др Надежда Ружич  умарла 3. януара 2002. року у Новим Садзе.

## Найзначнєйши роботи:
	
* Промена садржаја полифенолних једињења у црним винима током вишегодишњег чувања (1983);

* 	Испитивање бактероцидног дејства белих и црних вина (1986);
 
* 	Хемијски састав и органолептичке особине вина интерспециес хибрида у процесу селекције (1989);
 
* 	Утицај фунгицида ронилана на транспортни систем глукозе у ћелијама винског квасца (1990);
 
* 	Утицај реалне киселости шире на садржај ацеталдехида у вину (1992);
 
* 	Утицај цинка у шири на садржај глицерола у вину (1995).

## Вонкашнї вязи

* Проф. др Надежда Ружич, вебсайт НАР, Новинарска Асоцияция Руснацох, новембер 6, 2019

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Новосадянє
Катеґория:Технолоґи
Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Професоре
Катеґория:4. фебруар
Катеґория:Народзени 1940
Катеґория:3. януар
Катеґория:Умарли 2002
Наталия Канюх

**Наталия Канюх** (*27. септембер 1950—†14. май 2024), поетеса, прекладателька, драматурґиня, рецензентка.

## Биоґрафия

Наталия Канюх (дзивоцке Гербут) народзeна 27. септембра 1950. року у Ґосподїнцох. Оцец Дюра и мац Левона, дзивоцке презвиско Сабадош (Лисого). Наталия мала трох братох, Кирила, Михала  и Силвестера, и два шестри, Златицу и Иринку. 

Основну школу и ґимназию Наталия закончeла у Шидзe, а Филозофски факултeт, студийна ґрупа Югославянски литeратури у Новим Садзe. 

Була у малженстве з Мироном Канюхом, мали дзивку Соню и сина Мирослава.  

У рускeй литeратури и култури є присутна од вчаснeй младосци: як рeдакторка *Литeратурного слова*, поeтeса окрeмного сeнзибилитeту, eсeїстка, критичарка, прекладателька и рeцeнзeнтка вeлїх виданьох на нашим язику. Удатно шe опробовала и як драматурґиня литeратури за дзeци: 

::• *Як принц лєцeл ґу принцeзи*, и 

::• *Бушан* 

Двойнїста є добитнїца рочнeй награди часопису *Швeтлосц* за найлєпшe витворeнє (за 1985. и за 2005. рок), як и добитнїца *Духновичовей награди* 2011. року, хтору прияла у Прешове (Република Словацка). 

##### Обявeни кнїжки:
::поезия *Виривок* (*Рускe слово,* 1987) и 

::поeма *Дом мур брудна рика мост* (*Рускe слово,* 2006). 

Єй твори уложени и до антолоґиї русинскей поєзиї з цалого швета *Русински / Руски писнї*, 1999. рок, Нови Сад.

Роботни вик препровадзела як прeкладатeлька за руски и сербски язик у Покраїнскей заєднїци за пензийне и инвалидне осиґуранє, здравство и социялну защиту и у Служби за прeкладатeльни роботи при Покраїнским секретарияту за образованє, предписаня, управу и национални меншини/национални заєднїци. 

Жила у Руменки як пензионерка. 

Наталия Канюх умарла 14. мая 2024. року у Новим Садзе. Похована є на городским теметове у Новим Садзе.

## Литература

* Јулијан Тамаш: *Русинска књижевност*, (реґистер критикох, есейох) *Матица српска, 1984.* бок 461.

* P. R. Magocsi  and Ivan Pop: Kaniukh, Nataliia. See Literature: Vojvodina, *Encyclopedia of Rusyn History and Culture,* University of Toronto, 2005, ISBN 0-8020-3556-3, бок 227.

## Вонкашнї вязи

*   Наталия Канюх, биоґрафия,  вебсайт *Новинарска асоцияция Руснацох,* фебруар 9, 2018
  
* Suncokreti: antologija poezije mlađih vojvođanskih Rusina
 
*  А цо кед ше нам тераз, як одгук, врацаю тедишнї чловечески крики... , *Русинска Веб-книга,* Наталия Канюх, 30. септембер 2013.
 
* Наталия Канюх, писнї, вебсайт *Руснаци у Панониї* 

* Вмерла лавреатка Премії Александра Духновіча – Наталія Канюх. Вебсайт ЛЕМ.ФМ, 1. май 2024.
 
*  Упокоєла ше Наталия Канюх (1950–2024), *Рутенпрес,* 15. май 2024.
 
* [Упокоєла ше Наталия Канюх (1950–2024)](https://www.rtv.rs/rsn/%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%94%D0%BB%D0%B0-%D1%88%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%85-(19502024)_1540066.html), *РТ Войводина,* 15. май  2024.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Новосадянє
Катеґория:Поета
Катеґория:Прекладателє
Катеґория:27. септембер
Катеґория:Народзени 1950
Катеґория:14. май
Катеґория:Умарли 2024
Новела

**Новела** то кратке прозне дїло з концизним цеком фабули хтора сообщує факти о єдним виривку з дачийого живота, та прето вона обрабя найчастейше лєм єдну подїю и у нєй заступени лєм даскельо особи чия характеризация заснована на хаснованю язика и повязованю поступкох зоз їх психичнима особинами. Активносци у новели ше збуваю у релативно кратким часовим периодзе и на релативно огранїченим просторе. Новела ше
зявела на початку ренесанси паралелно зоз зявйованьом романа у часох секуларизациї и
десакрализациї литератури. За перши новели ше трима гевти цо обявени у дїлу Декамерон
италиянского писателя Дьования Бокача. Даєдни з познатших новелистох то Милован
Ґлишич, Лаза К. Лазаревич, Петар Кочич и Симо Матавуль, як и Антон Павлович Чехов и
Ґи де Мопасан.

У народней литератури новела то приповедка реалистичного змисту хтора ше од сказки
розликує лєм по змисту, алє их характерує подобна структура. Вук Караджич за нїх гуторел же то  *хлопски приповедки* , бо у нїх &quot;нєт чудох, алє тото о чим ше приповеда,
повед би чловек, же ше то наисце могло збувац&quot;. Народни новели одликує интересантни
змист хтори ше снує на нєзвичайних подїйох, нєсподзивююцих, часто духовитих
преобратох, хтори ше, за розлику од сказки, збуваю под причиново-пошлїдковима
обставинами и психолоґийним розвою юнака хтори ше зоз нєволї ратує зоз стиком
околносцох або зоз свою здогадлївосцу. Части таки поступки юнака як цо то
надмудровйованє, або хто може баржей циґанїц, подвальованє та ше новела жанровски
приблїжує шмиховальней приповедки хтора ма вецей епизоди. Преувелїчани ситуациї
можлїви и вони часто наставаю з каждодньового живота.

## Литература
*  Величковић, Станиша (2010) [2000]. Интерпретације из књижевности. Београд: ФИЛД.
стр. 88. ISBN 978-86-88207-00-3.

## Вонкашнї вязи
* Помоц при писаню новели 

## Референци

Катеґория:Новела
Катеґория:Литературни жанри
Над

**Над** (лат. *Phragmites australis*) то файта вецейрочних лїсцастих рошлїнох з фамелиї травох. Рошнє бокорасто по влажних и водових пребувалїскох умерених и тропских предїлох. То єдина файта у роду *Phragmites*, гоч постоя усиловносци же би ше одредзени популациї описали як окремни файти.

## Опис
Стебла наду високи 2–6 m, з лїсцами длужини 20–50 cm и ширини 2–3 cm. На верху стебла находза ше квети– густи метолки цмо лиловей фарби, длужини по 50 cm.

Бокори наду ше можу пресцерац на поверхносцох вельких и по єден квадратни километер. У вигодних условийох животного штредку, поверхносц з надом ше може шириц и по 5 m рочнє.

## Референци
Катеґория:Рошлїни


Катеґория:Биолоґия
Катеґория:Наука
Облєчиво

**Облєчиво** ше состої зоз предметох хтори служа за защиту чловекового цела од рижних хвильових и других обставинох. Перши облєчива ше вирабяли зоз рижних природних материялох, як цо то скора, шерсц, лїсце и трава, а спрам антрополоґийних податкох почали ше хасновац пред од 100.000 до 500.000 роками, а пред 30.000 роками ше зявела перша игла.

## История облєчива и моди
Першобутне єдноставне облєчиво ше зоз часом усовершовало и збогацовало зоз рижнима мустрами, материялами и фарбами. Перши облєчива, од шерсци и скори, зявели ше у каменим чаше. Скора ше сушела и на єй концох ше правели дзири зоз оштрим каменьом або косцу, а потим ше през нїх удзивали пантлїки зоз скори або зоз лупи древа.

## Причини облєканя
Подаєдни часци облєчива, окрем того же защицую цело, маю и рижни други наменки: вирабянє облєчива за релиґийни обряди, за украшованє цела (наприклад зоз скору), за прикриванє чувства ганьби, а завиша и од роботней активносци (огньогасне облєчиво). Способ облєканя условени зоз обичайом, културу, технїчним напредованьом и дружтвеним положеньом особи. Количество и файта облєчива хторе ше ноши завиши и од полу особи, фурми цела, як и од околїска пребуваня особи. Облєчиво защицує цело, обуй талпи, рукавици руки, а шапки и рижни покривки служа за защиту глави.

Найважнєйши задаток облєчива то защита цела од подлей хвилї. Людзе ше през жиму облєкаю до грубших и цеплєйших шматох, а влєцє до ценших; през жиму ше ноша грубши, цмейши шмати пре защиту од мразу, а влєцє ценши и блядши хтори нє упиваю слунково зарї, односно одбиваю цеплоту.

## Файти облєчива

::* Покривки за главу: фитюла, шапка, калап, хусточка, шал, чепец...

::* Горнє облєчиво: кошуля, триков, лайбик, оплєчко, хустка, кожух, маїца, заруцовачка...

::* Долнє облєчиво: панталони, шос, сукня, фартух...

::* Споднє облєчиво: ґачки, маїчка з ременчками, брушлїк, пижама...

::* Лєтне облєчиво: маїчка з краткима рукавами, кратки панталонки...

::* Жимске облєчиво: якна, капут, бунда...

::* Нєлитурґийне облєчиво богослужебних особох: подрясник, ряса, реверенда, мантия, колпак, скуфия, камилавка, паникамилавка

## Рециклoванє
Хасноване або зношене облєчиво ше може вихасновац за виробок плахтох за посцель, керпарох, тепихох, фатьолох и других предметох, а може буц рецикловане и до паперу. У заходним дружтве облєчиво ше часто руца до шмеца, дава ше до добродзечних прилогох (хаснуюци шкатули за облєчиво), предава ше на пияцох и онлайн предавальньох. Хасноване облєчиво ше, тиж, зазберує у векших количествох, пребера и посила далєй на хаснованє худобному жительству. Ґлобално, хасноване облєчиво ма вредносц коло 4 милиярди америцки долари, а ЗАД найвекши вивожнїк такого облєчива у вредносци од 575 милиони америцки долари.
Иснує велька застараносц у поглядзе на период тирваня облєчива продукованого зоз штучних материялох. За розлику од облєчива зоз природних материялох, походзенє штучних материялох нє мож обновиц и нє биорозкладаюци су.

Дакеди ше звишок инвентара облєчива знїщує, лєм прето же би ше зачувал бренд.

## Вонкашнї вязи
* Роботне и защитне облєчиво Hrvatska tehnička enciklopedija, portal hrvatske tehničke baštine

## Референци


Катеґория:Култура
Обсяг

**Обсяг** то длужина завартей линиї. Кед тота линия огранїчує даяки ґеометрийни обєкт, теди єй обсяг источашнє обсяг того цела. По правилу, обсяг ше означує зоз вельким латиничну букву O.

## Обсяг даєдних ґеометрийних фиґурох
### Круг
Обсяг круга ше може вираховац хаснуюци його пречнїк: 
:O = \pi \cdot R \,

Або пречнїк мож заменїц зоз полупречнїком:
:O = 2 \cdot \pi \cdot r \,

дзе r полупречнїк (радиюс), а R пречнїк круга, и  \pi  (греческа буква пи) то константа приблїжно єднака числу 3,1415926.

Значи, одношенє обсягу и пречнїка круга то  \pi .

### Елипса
Обсяг елипси ше рахує хаснуюци конєчни шори. Добру апроксимацию дал индийски математичар Шринваса Рамануджан.

:O \approx \pi (3(a+b) - \sqrt{(3a+b)(a+3b)})

дзе a и b полуоси осовини. Хаснуюци a и b ше може вираховац ексцентрицитет елипси:
:b = a \sqrt{1-e^2}

Цо значи же обсяг може буц приблїжно виражени як:
:O \approx \pi a (3(1+\sqrt{1-e^2}) - \sqrt{(3+ \sqrt{1-e^2})(1+3 \sqrt{1-e^2})}) =
:= \pi a (3(1+\sqrt{1-e^2}) - \sqrt{3(2-e^2)+10 \sqrt{1-e^2}})

## Вонкашнї вязи
* Numericana- Обсяг елипси
Катеґория:Ґеометрия
Обуй

**Обуй** состойна часц облєчива, прикрива талпи, а ноши ше прето же би ноги були защицени и же бизме були модерни.

Векшина обуї ше состої зоз трох часцох: зоз горнєй часци (вонкашня часц притвердзена за талпу), зоз нукашнєй часци або постави и зоз долнєй часци або талпи. Женска обуй звичайно ма запетки. Даєдна обуй ше вяже зоз шнурками, а иснує и обуй на лїпканє. Вирабя ше у рижних велькосцох и числох.

Худобне жительство слабо розвитих державох часто нє ноши обуй. Дакеди ше обуй нє ноши пре вирски причини, як цо то при уходзе до святих будинкох. Ботоши ше хасную при ношеню ципелох. При ношеню папучох, папучох на єден палєц (японкох) и подобней обуї, ботоши ше нє надзиваю. 

Найстарша обуй пренайдзена у пещери *Fort Rock Cave* у америцкей союзней держави Ореґон. Там пренайдзени сандали зоз тканого материялу, и зоз радиокарбонску методу утвердзена їх старосц од найменєй 10.000 роки. Медзитим, у истей пещери пренайдзени и шлїди обуї хтори здабу на сандали, а їх старосц коло 500.000 роки пред Христом.

Материяли зоз хторих ше вирабя обуй то: скора (найчастейши материял), ґума, древо, пластика, платно, метал, юта.

## Етимолоґия

Лубор Нидерле, чески антрополоґ, археолоґ, етноґраф и историчар, на основи историйних и археолоґийних податкох, иконоґрафского материялу, найстарших церковних илустрованих рукописох и на основи других, нє лєм славянских рукописох, заключел же *Обувь* заєднїцка славянска назва за обуй. Твердзел же стари Славянє хасновали обуй хтора здабала найстаршим бочкором, а познєйше таку обуй ношели и карпатски и балкански Славянє.
## Вонкашнї вязи

* Горватска енциклопедия   Leksikografski zavod Miroslav Krleža

* Обуй, www.enciklopedija.hr
Катеґория:Облєчиво
Катеґория:Обуй
Октаедер

**Октаедер** (Греч. *oktáedron* - цело котре составене зоз осем поверхносцох) то єден зоз пейц правилних полиедрох. Огранїчени є зоз осем медзисобно єднакима поверхносцами хтори маю форму єднакостраних троугелнїкох и повязани су так же цело ма дванац рубци и шейсц цеменя. Октаедер ше може описац и як єднакострана осeмстрана бипирамида.

## Формули

## Вонкашнї вязи
*   Origami, oktaedar,*hrcak.srce.hr*

Катеґория:Наука
Катеґория:Математика
Катеґория:Ґеометрия
Онучки

## Онучки

**Онучки**, єд. онучка (серб. обојци, укр. oнýчи, поль. onuca, чес. onuce всл. onučka) – фалат троуглового або штироуглового платна хтори ше обвивало коло талпох. Прейґ онучкох ше обувало обуй. У войску ше их хасновало до половки 20. вику.

Ботоши ше часто заменьовало з онучками, бо були туньши и витримовнєйши од ботошох. Були направени з домашнього платна, зоз старих рендох або зоз старих ґачох своєй роботи, а коло косткох ше их вязало на ґузел.

У народзе ше гвари *одруциц як стару онучку*, цо значи: одруциц як дацо безвредне.

## Литература
* Словнїк руского народного язика II, О – Я, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику,* Нови Сад 2017, б. 82

## Вонкашнї вязи
* Обојци, *Википедия на сербским язику*
Катеґория:Облєчиво
Орчик

**Орчик** – древена часц ваги на кочу за хтору ше капчаю штранґи штверцох (серб. ждепчаник, всл. orčik, поль. orczyk, укр. орчик, од нємец. Ortscheit). Орчики колєсаре правели зоз баґренового або ясенового древа. Було их вецей файти. Основни розлики у тим чи су за єдного чи за два конї и чи були роботни чи парадни.

♦ Орчик за єдного коня (кед у кочу бул упрагнути лєм єден конь) бул длугши як звичайно, а мал 1 метер, прето же би конь, кед цагал коч, крачал цо далєй од друка и нє чухал ногу до ньго.

♦ Орчик за два конї (кед у кочу були упрагнути два конї и на ваги вишели два орчики) бул кратши – мал 28 цоли.

♦ Роботни орчики колєсар правел зоз простого древа по фурми, а коваль таки роботни орчики нє украшовал зоз плехом, алє на нїх кладол нєм бляху зоз карику.

♦ На лєгки або парадни кочи колєсар правел криви орчики, а вирезовал их по фурми зоз кривого древа. Цо ше дотика тей кривини, вона нє мала другу фунцию окрем естетскей. На кажди криви орчик коваль з лїца кладол цифровани плех, хтори лєм украшовал орчик. Тот плех коваль прибил зоз гвоздзиками, а поверх нього на орчик кладол ище бляху и карику, зоз хтору ше орчик квачело на вагу. Тоти желєзни часци хтори орчик повязовали зоз вагу, нє случайно мали таки випатрунок и були справени праве зоз двох часцох. Кажди орчик зоз ременями привязани за коня, а конь ше, кед крача або бежи, гимба лїво-право. Же би конь могол шлєбодно крачац, вец орчик муши провадзиц рушанє коня, односно муши ше на ваги гимбац. Праве прето орчик нє може буц на вагу утвердзени так же би нє бул рухоми, бо би у тим случаю конь барз чежко крачал. Шицки орчики на ваги були так покладзени же их нє мож було знїмац анї прекладац. Ковачль каричку на орчику так утвердзел за шаш на ваги и за бляху на орчику же ше орчик нїяк нє могол одквачиц, цо було барз важне кед конї коч, або инше до чого були упрагнути, цагали. Так кажда вага мала свойо орчики, алє у парастских обисцох було и орчики без вагох. Таки орчик ше квачело на парачи плуг. Парадни орчики ше кладло на каруци, фиякери або на лєгки парадни кочи. Од роботних орчикох ше розликовали по тим же були виточени на токарнї зоз простого древа.

## Литература
* Словнїк руского народного язика II, O – Я, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику,* Нови Сад 2017, б. 91 
* Руско-сербски словнїк, *Филозофски факултет, Одсек за русинистику,* Нови Сад 2010, б. 497

* Наташа Фа Холошняй, Колєсарске ремесло, Терминолоґия, *Studia Ruthenica 19,* Нови Сад 2014, б. 91-93

## Вонкашнї вязи
* ždrepčanik  Викиречник

*  ždrepčànīk  Hrvatski jezični portal
Орґона

**Орґона** (лат. *Syringa*) то род  коло 20 файти квитнїчки рошлїни хтори припадаю фамелиї маслинох  (Oleaceae). Файта Syringa vulgaris найчисленши представнїк того роду. Природни ареал розпрестартосци того роду то часци юговосточней Европи и Малей Азиї. Квитнє од априла по май.
 

## Опис
Оргона то древко, висини до 10 метери, черякасте и припада лїсцопадней групи. Стебла им груби 30 центиметери у пречнїку. Лупа младнїкох меня випатрунок, структуру и фарбу док дозреваю, од желєнкастей и гладкей до цмейших ниянсох и з лупками. Пупча овални и маю шпиц на верху. Лїсца углавним шерцасти. Лїсца без мохоткох, без зубчкох з шпицастим верхом и змесцени су на кратких конарчкох. Лїцо лїсца цмейшей желєней фарби у одношеню зоз спаком. Квети ше звичайно зявюю вяри, а кажди квет велькосци од 5 до 10 милиметери. Квитки нє поєдинєчни, алє су груповани до вельких ґириздових квиткох, длужини коло 20 центиметери. Погарикових лїсточкох єст 4 и вони зроснути, нєровней поверхносци, зоз 4 зубками розличней велькосци. Число венчикових лїсцочкох 4 и вони зросли и маю исте число нєєднаких зубкох як и погариково. Звичайна фарба венчикових лїсточкох лилова, алє ше тиж зявюю и целово, били и жовти, алє аж и вишньовей фарби, з интензивним пахом. Число прашнїкох 2. Плод му главка зoо шпицом на верху и отвера ше по длужини на два часци.

## Бивальнїк
Тота файта часта на отворених бивальнїкох и ясних лєсох. Як декоративна рошлїна нєридко ше пестує у дворох и паркох.

#### Розшеванє и розмножованє
Розшева ше ентомофилно, з инсектами, док ше розмножує з нашеньом лєбо на веґетативних часцох рошлїни
 
## Хаснованє
Пре свой красни випатрунок и пах квитка, орґона ше садзи у паркох по цалей Европи и Сиверней Америки. Зоз древа орґони ше можу правиц музични инструменти, алє є и барз нєзґодне бо кед ше почнє сушиц такой ше почнє кривиц и розпасмовйовац.

## Ґалерия

Файл:Stockholm-lilac.jpg|Обична белава оргона
Файл:Lilacs (26908005503).jpg|Лилово оргони
Файл:Syringa-josikaea-flowering.JPG|Syringa josikaea
Файл:Syringa microphylla C.jpg|Syringa pubescens subsp. microphylla (sinonim *S. microphylla*)
Файл:Lilac.leaves.arp.jpg|Лїсце орґони
Файл:Syringa reflexa A.jpg
Файл:Syringa reflexa B.JPG|Нєпоотверани квитки орґони
Файл:Syringa Lacinata B.jpg


## Вонкашнї вязи
* Орґона на Викиодлоги

## Референци
Катеґория:Рошлїни
Осиф Костелник

**Осиф Костелник** (*30. новембер 1903—†21. юний 1936), дипломовани правнїк, писатель и зазберовач руских народних писньох.

## Биоґрафия
Осиф Костелник ше народзел 30. новембра 1903. року у Петровцох (Горватска), у фамилиї худобного валалского наднїчара, як єдно зоз шесцерих дзецох. Пре чежки обставини у фамилиї анї основну школу нє мог закончиц у своїм валалє. На предлог тедишнього петровского пароха Андрия Сеґедия крижевски владика др Дионизий Няради го приял и змесцел до владического широтинца *Юлиянеум* у Крижевцох, дзе закончел основну школу. Ґимназию закончел у Винковцох (1914-1922), а правни факултет у Заґребе (1922-1926). Средства за студиранє сам зарабял, бо скромна помоц добротворних дружтвох нє була достаточна за покриванє трошкох.

Осиф Костелник бул оженєти зоз Ирину Надьoрдьову, зоз хтору мал двойо дзеци.

На служби бул перше у Вуковаре и у Шабцу, як адвокатски приправнїк, а вец як бански пристав у Сараєве (6 роки), и на концу як окончователь длужносци срезкого начальнїка у Роґатици. У Роґатици Костелник бул поставени на место зруценого срезкого началнїка хторому ше нє удало окончиц роботи коло аґрарней реформи а хтори були вязани за путованя по териториї среза. Отлукаюци ше по бездражю босанских горох, Костелник раз так спаднул з коня же достал нукашню контузию. То му погоршало уж од скорей здобуту хороту. После краткого пребуваня у сараєвским шпиталю, врацел ше до Петровцох и ту умар 21. юния 1936. року. 

Ище як студент у Заребе Осиф Костелник  сотрудзовал у часопису *Луч* (на горватским язику), а од 1925. року активно сотрудзовал и обявйовал свойо написи у *Руских новинох*  аж по 1933. рок. Заступени є и у двох антолоґийних виданьох  нашей прози и поезиї (*Руско-українски алманах бачванско-сримских писательох,* 1936, зоз прозу, и *Антолоґия поезиї бачванско-сримских руских писательох,* 1965, зоз поезию). Єден час ше занїмал и зоз зазберованьом текстох руских народних писньох, по угляду на записи Володимира Гнатюка, и обявел их вєдно з о. Дюром Биндасом. 

## Литература

* Др Юлиян Тамаш: *История рускей литератури,* *Завод за уџбенике и наставна средства* – Београд, 1997, б. 562-563.

* Осиф Костелник: *Позберани твори,* НВУ *Руске слово*, Нови Сад, 1981, боки  7-38.
* Kostel'nik, Osif. See Literature: Vojvodina, P. R. Magocsi and Ivan Pop: Encyclopedia of Rusyn History and Culture, University of Toronto, 2005, , p. 249.

* РУСКЕ СЛОВО, 49 число, 6. децембер 2024.  Бок 18  КУЛТУРА И ПРОСВИТА: Стих до стиха - здогадованє на Осифа Костелника

## Референци

 
Катеґория:Руснаци у Горватскей
Катеґория:Петровчанє
Катеґория:Горватска
Катеґория:Правнїки
Катеґория:Фолклористи
Катеґория:Поета
Катеґория:30. новембер
Катеґория:Народзени 1903
Катеґория:21. юний
Катеґория:Умарли 1936