open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цинки

**Цинки** (лат. Paridae) велька фамилия птицох шпивачкох, хтора населює сиверну гемисферу и Африку. Цинки углавним мали, лєсово птици кратких пискох. Даєдни файти маю и чуби. Барз су прилагодлїви. Кармя ше з нашеньками и инсектами.

## Опис

З винїмком трох монотипичних родох *Sylviparus*, *Melanochlora* и *Pseudopodoces*, розлични файти цинкох барз здабу єдни на других. фамилия цинкох то єдна з птицових фамилийох з найподобнєйшима файтами у рамику фамилиї. Длужина векшини файтох (шицки роди без трох монотипичних родох) виноши од 10 по 16cm, а маса од 7 по 30g. Кед ше уключа файти зоз трох монотипичних родох длужина ше руша од 9 по 21cm, а маса од 5 по 50g. Векшина варияцийох у фамилиї ше одноши на фарбу пиря. 

Писки цинкох углавним кратки. Файти хтори ше вецей кармя з инсектами маю ценши писки, а гевти хтори єдза нашенька грубши. Найнєобичнєйши писки ма файта тибетанска цинка  (*Pseudopodoces humilis*), хтора ма писки длуги и закривени. 

## Розширеносц и пребувалїска

Цинки населюю векшу часц Европи, Азиї, Сиверней Америки и Африки. Файти роду Poecile населюю Европу, Азию и Северну Америку. Сибирска цинка  (*Poecile cinctus*) ма вельки ареал, населює простор од Скандинавиї по Аляску и Канаду. Векшина файтох з роду *Periparus* населює юговосточну Азию (два файти ендемски на Филипинох), док ядловцова цинка (*Periparus ater*, дакеди *Parus ater*) населює територию од Британских островох по северну Африку и Япон. Од двох чубастих цинкох з роду *Lophophanes*, єдна файта чубаста цинка  (*Lophophanes cristatus*, дакеди *Parus cristatus*) населює Европу, а друга шива чубаста цинка  централну Азию. Род *Baeolophus* ендемски у Северней Америки. Род *Parus* уключує вельку цинку (*Parus major*) хтора населєна од заходней Европи по Монґолию. Род *Cyanistes* населює Европу, Азию и сиверну Африку, а файти з родох *Pseudopodoces*, *Sylviparus* и *Melanochlora* населюю Азию.

## Референци


## Литература

* Perrins, C. (1991). Forshaw, Joseph, ур. *"Encyclopaedia of Animals: Birds"*. London: Merehurst Press. бок. 202—203.
* Gosler, Andrew; Clement, Peter. . "Family Paridae (Tits and Chickadees)". In del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Christie, David. "Handbook of the Birds of the World.
* James, H. F. et al. (2003). "*Pseudopodoces humilis*, a misclassified terrestrial tit (Paridae) of the Tibetan Plateau: evolutionary consequences of shifting adaptive zones." *Ibis* 145: 185–202.
Катеґория:Цинки
Катеґория:Птици
Катеґория:Птици Европи
Катеґория:Птици Африки
Катеґория:Птици Сербиї
Етєн Безу

**Етєн Безу** (франц. *Étienne Bézout*; Немур, 31. марец 1730 — Бас Лож, 27. септембер 1783) бул французки математичар. Родзени є у Немуру, Сена и Марна, Французка, а умар у Бас Ложу (блїзко Фонтенблоа-дворец у хторим нєшка змесцени музей), у Французкей.

Року 1758. Етєн Безу бул вибрани за помоцнїка механїки Францускей академиї наукох.

Попри вельочислених менєй значних дїлох, написал *Théorie générale des équations algébriques*, дїло обявене у Паризу 1779. року, хторе мало вельо нового и драгоциного материялу вязаного за теорию елиминациї и симетричней функциї за коренї єдначини: хасновал детерминанти у єдней роботи у *Историї кральовскей академиї* (франц. *Histoire de l'académie royale*), 1764. року, алє ше нє занїмал зоз ґенералну общу теорию.

Пребарз вчас умар  27. септембра 1783. року, вироятнє од пошлїдкох випарйованя катасрофалней ерупциї ислндского вулкана Лаки 1783. року, пре хтори звекшане число смертельносци у Европи концом 1783. року, кед тиж умарли Ойлер и Д'Аламбер. 

**Опатриц**

• Безуова теорема

## Литература
* Les principes généraux de la mècanique et l'hydrostatique. Cours de mathématiques, a l'usage du corps de l'artillerie  (in French). Vol. 3. Paris: Tilliard. 1798.
* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон.Етєна Безеу  (англ.) — биография в архиве MacTutor
                                   

## Референци


Катеґория:Наука
Катеґория:Науковци
Катеґория:Математичаре
Катеґория:31. марец
Катеґория:Народзени 1730
Катеґория:27. септембер
Катеґория:Умарли 1783
Драбина

**Драбина** 1. справа з карфами за ґрабанє горе и зиходзенє (серб. *мердевине*); 2. у хлїве над яшлями за карменє коньох (зоз шеном и под.): *Руцел коньом шена за драбину*.

Драбини дараз правели колєсаре, а дзепоєдни домашнї их правели з материялу яки мали: на два дручки поприбивали карфи або дещищки на хтори ше могло ставац. Нєшка єст метални (алуминийово) драбини – єднїсти, двойнїсти и тройнїсти, таки цо ше розкладаю. Же би витримала вельки чежини, муша буц з барз черствого материялу як цо то древо лєбо метал. Тиж, пре мобилносц, нєобходно хасновац лєгки материяли як цо то алуминий.

У обисцу ше драбина хаснує за пендранє на мур пре билєнє, монтажу полїцох и под. Тиж за пендранє на древо пре оберанє овоци лєбо будинки пре оправку облакох, закрица и под. У историї було и други наменки. Под час нападаня на вельки твердинї драбини хасновани у обшедаюцих турньох, за пендранє пешадиї на горнї уровнї. Нєшка то єдно з основних средствох огньогасних екипох, будовательох и малярох. Огньогасци хасную такв. телескопски драбини же би могли дойсц по висши поверхи. З часом ше окрем класичних єднокраких драбинох зявели и двокраки драбини хторим нєобходна подпорка и зоз ню оможлївени роботи на повали.

## Историйни хаснованя
[уреди | уреди извор]

Драбини стародавни алати и технолоґия. Драбина приказана на мезолитскей слики на стини старей найменєй 10.000 роки, приказаней у Павучних пещерох павукох у Валенсиї, Шпания. Слика приказує два osoби хтори хасную драбину же би дошли по гнїздо дзивих пчолох и позберали мед. Драбина приказана як длугока и флексибилна, вироятно направена з даякей файти твардей трави.   

Найдлугша драбина, висока 41,26 метери, направена з древа 2005. року у Аустриї.

## Походзенє слова
всл*. drabina*(з обидвома значенями); поль.*drabina* (драбина), чес.*drabina* (исте), слц. *drabina*(исте), од прасляв. *drabь*, *drabina*, зродне зоз нєм. *Trappe, Treppe*«ґарадичи». Ономатопейске слово (пор. нєм *trappen*«дупкац, чежко исц»

## Фразеолоґия
**до драбин 1**. кельо станє до коча до верху драбинкох: *Накладли кукуричанки до драбин*; 

**2.** векше количество: *Нє зна дзе набави тельо швинї и корнази же би направел до драбин [[Кулен|кулену]], кельо му дотични челєднїк наручел.*

**драбина до пойда:** *Зоз [[Комора|комори]] ше виходзело на пойд, та ту стала драбина до пойда*.

**длугоки (вельки) як драбина –** високого росту: *З думкох зорвал Михала глас Раца, югаса од младосци, длугокого як драбина.*

## Литература
* *Словнїк руского народного язика I*, А – Н, Нови Сад 2017, б. 375.

## Вонкашнї вязи
* [Процес масовне производње мердевина: Стара јапанска фабрика за производњу мердевина.](https://www.youtube.com/watch?v=W6q6hlJGk-g )

* [CDC – NIOSH Update – New NIOSH Smart Phone App Addresses Ladder Safety](https://archive.cdc.gov/#/details?url=https://www.cdc.gov/niosh/updates/upd-06-17-13.html&CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/niosh/updates/upd-06-17-13.html )

* Ladders 101 - American Ladder Institute. Includes use & care of different types of ladders, ladder terms & links to safety standards. 

* „Safety in the selection and use of ladders”  (PDF). Health & Safety Executive.  

## Референци
Волумен

**Волумен** (лат. *volumen* — „ ролна”), ознака V, то велькосц хтора описує количество простору хторе забера даяке цело.Волумен то велькосц дефинована як число єдинкох простору хтори облапя даяке цело. У Физики ше хаснує волумен як указатель кельо ше даяке цело шири у просторе т.є. кельо забера места у просторе. СИ–єдинка то кубни метер m3. За вираховйованє ше хаснує тродимензийни концепт простору, а волумен  ше виражує у кубних єдинкох длужини.  За єдинку мери волумену бере ше коцка чия страна ма єдинкову длужину (1 cm, 1 dm, 1 m и подобно), та ше вон мера у кубних єдинкох (cm³, dm³, m³ и подобно), а часто ше виражує и з литрами. Єдинка волумену у СИ-ю то кубни метер, ознака m3, дефиновани волумен  коцки хторей страни длугоки по єден метер. Постоя и стари мерни єдинки хтори ше ище и нєшка хасную, наприклад ґалон. Волумен прето маю лєм тродимензионални цела, док подоби у єдней димензиї (наприклад линиї) и двох димензийох (наприклад квадрат) нє маю волумен, то єст вон им єднака нули. Математично ше волумен дефинує з помоцу интеґралного рахунку, апроксимируюци цело як суму волуменох велького числа барз малих коцкох.

Найпростейши приклад вираховйованя волумену за правилни ґеометрийни цела як цо то: коцка, квадер, 
лабда, пирамида и копа. Коцка з длужину страни a ма волумен: V = a\cdot a\cdot a = a^3

## Други СИ єдинки за волумен
Єдинка за волумен  то кубни метер  (m3) гоч ше окрем тей єдинки можу хасновац и менши єдинки (dm³, cm³, mm³).

1 m³ = 1000 dm³

1 dm³ = 1000 cm³

1 cm³ = 1000 mm³

Окрем наведзених єдинкох тиж часто у хаснованю и шлїдуюци єдинки:

1 l (лєбо L)(5) = 1 dm³

1 ml = 1 cm3

## Референци


## Литература
* Митровић, Мићо М. (2019)*. Физика 6. Сазнање.*
* Кандић, Александар; Попарић, Горан (2019)*. Физика 6.*
* Kobayashi, S. (1972)*, Transformation Groups in Differential Geometry,* Classics in Mathematics*,* Springer*,* 
* Spivak, Michael (1965), *Calculus on Manifolds*, Reading, Massachusetts: W.A. Benjamin, Inc.
* 
## Вонкашнї вязи
*   Volume - Dry Online Interactive Unit Converter   Архивоване на веб-сайту [Wayback Machine ](https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine ) (4. март 2021)
*   Volume or capacity conversion of English and American units to metric units, *jumk.de*
*   Pretvaranje mjernih jedinica, *bs.wikipedia*
Катеґория:Ґеометрия
Катеґория:Физична велькосц
Нестор Пушкаш

**Нестор Пушкаш** (*3. април 1948—†4. децембер 2010), вокални солиста, музичар, руководитель оркестра

## Биоґрафия
Нестор Пушкаш народзени 3. априла 1948. року у Дюрдьове. Оцец и мац нар. Нестор мал шестри Ану и Марию. 

У родзеним валалє закончел основну школу. Штредню машинску школу закончел у Новим Садзе. 

Року 1967. Нестор Пушкаш пошол на роботу до Нємецкей дзе жил 4 роки и робел у своїм фаху. 

Зоз дочасовей роботи у Нємецкей Нестор Пушкаш ше врацел до Дюрдьова 1971. року и теди ше почал активнєйше занїмац зоз музику. Грац и шпивац любел од малючка, бул талантовани за музику та гоч бул самоуки музичар и шпивач Нестор знал крашнє грац на тамбурки и на ґитари. 

Нестор Пушакаш бул у малженстве зоз Бреду, мали дзивку Бетину. 

Як член КУД *Тарас Шевченко* Нестор Пушкаш грал у оркестру и натупал на шицких значних концертох и манифестацийох у Дюрдьове. Грал и шпивал на Балу широких сукньох, а як солиста шпивач двараз участвовал на музичним фестивалу *Ружова заградка* и раз як член трия. У вецей нагодох Нестор Пушкаш з його оркестром бул поволовани до Нємецкей же би грал на рочних балох руского Дружтва у Минхену. 

Мал приємни глас та бул поволовани до студийох Радио Нового Саду дзе знял за музични фонд радия коло 20 шпиванки. У Дюрдьове Нестор, зоз своїм оркестром, 1996-1997. року знял ЦД з коло 25 народнима шпиванками. 

Нестор Пушкаш знїмал и за потреби Рускей редакциї Телевизиї Нови Сад.

Нестор Пушкаш мал интересантни гоби, вон у шлєбодних хвилькох оправял струново инструменти и ручно вирабял нови тамбурки. 

Нестор Пушкаш умар 4. децембра 2010. року у Дюрдьове. Поховани є на валалским Грекокатолїцким теметове.

На Ютюб платформи ше находза тоти шпиванки хтори интерпретує Нестор Пушкаш

## Литература

Место венца: Нестор Пушкаш (1948-2010), А.Д. , новини *Руске слово*, 10. децембер 2010, ч. 49, б. 4.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Музичаре
Катеґория:Шпиваче
Катеґория:3. април
Катеґория:Народзени 1948
Катеґория:4. децембер
Катеґория:Умарли 2010
Африцка любичица

**Африцка любичица** (лат. *Saintpaulia ionantha*, серб. афричка љубичица, горв. аfrička ljubica, češ. аfrická fialka, рсй. сенпо́лия) род зоз 6–20 файтами лїсцастих вецейрочних квитнуцих рошлїнох з фамилиї Gesneriaceae. Трима ше же є прародитель за вецей як 1000 вариєтети. Їх природни бивальнїк Танзания и сушедна юговосточна обласц Кениї у восточней тропскей Африки. Африцку любичицу ше типично пестує як украсну рошлїну и трима ше ю у хижи.

## Опис рошлїни

Тота рошлїна нє ма стебло. Лїсца виходза директно зоз жеми, округлїсти су, мохоткави и юшковити. Рубец лїсца дакус зубкасти и лєгко ше ламе. Фарба му цможелєна з лїца, а зоз спаку целовкаста. Лїсца формую розету.

## Квитки
Зоз штредку розети виходза квитково конарчки длугоки од 7-12 центи. Квитково ґиризди зложени зоз 5-6 квиткох, хтори позберани до метолки. Фарба, як и форма квитку, розлична. Квиток може буц били, целови, белави, лилови итд. Вон може буц празни и полни. Африцка любичица квитнє цали рок, та ше ю прето трима за окремну файту квеца у черепчку.

## Розмножованє
Найчастейша форма розмножованя африцкей любичици з отаргнутима лїсцами, гоч ше ю часто розмножує и з дзелєньом розети. З лїсца ше розмножує так же ше лїсточко, вєдно з конарчком хтори ма 1,5-2 центи, захпа до писку, односно до мишанїни тресету и писку, на глїбину 1,5 цент. Пелцери ше нє кладзе директни на слунко, алє им треба обезпечиц досц шветла, звекшану релативну влажносц воздуху и умерену влажносц субстрату. Пелцери ше ожилкую за коло єден мешац. Млади рошлїни ше домерковано садзи до черепчка и чува у умерено цеплей просториї. Спочатку пелцери треба поряднє залївац и чувац од директней слунковей шветлосци.

Розмножованє африцкей любичици з дзелєньом розети ше нє так часто применює, прето же ше на тот способ достава менше число нових рошлїнох.

## Допатранє
Африцки любичици ше залїва з одстату воду, при чим треба водзиц рахунку же би ше нє змочели лїсца. Кед ше лїсца змоча и кед ше рошлїну трима на директней слунковей шветлосци, приходзи до правеня шпляхох на лїсцох, та вец рошлїна траци од естетскей вредносци. Найбаржей єй одвитує температура од 18-25°Ц. Понеже квитнє през цали рок, найчастейши є украс на облаку.

## Вонкашнї вязи
*  Afrička ljubičica, на сербским язику, *sr.wikipedia.org*,  29. новембер 2016.

*  Afrička ljubičica, вебсайт Прованса Декор, *provansadekor.rs* 

*   Afrička ljubičica (''Saintpaulia ionantha''), njega i održavanje, вебсайт  *pjantina.com*
Катеґория:Квеце
Катеґория:Рошлїни
Виницка обласц

**Виницка обласц** (укр. *Вінницька область*), позната и як Виничина (укр. *Вінниччина*), то єдна зоз обласцох у України. Єй административни город Виница.

## Жительство
Векшинске жительство Українци, язик хтори ше урядово хаснує то українски, а главна религия православна.

## Демоґрафия

## Референци

*
Нада Сабол

**Нада Сабол** (*18. фебруар 1954—†10. юлий 2018), вельорочна спикерка, водителька и новинарка у Радио Новим Садзе и, почасово, на ТВ Нови Сад.

## Биоґрафия
Нада Виславски  народзена 18. фебруара 1954. року у Руским Керестуре. Родичи оцец Миронь и мац Ана, родз. Колєсар. Нада мала старшого брата Мироня.

Нада закончела основну школу у Руским Керестуре, ґимназию у Вербаше, а Висшу економско-комерциялну школу у Новим Садзе. 

Нада Виславски була одата за Ярослава Сабола, новинара и културного и явного роботнїка, у малженстве мали дзивче Анамарию.

Ище у чаше кед пришла на студиї до Нового Саду, 1974. року, такой ше уключела до роботи Младежскей редакциї, Рускей редакциї, Радио Нового Саду. Замерковани єй приємни глас и добра дикция та о рок достала роботу як спикерка у Рускей редакциї. Окрем спикерских длужносцох, Нада Сабол мала и новинарски задлуженя. Нада Саболова и Микола Дюранїн ушорйовали емисию за роботнїкох на дочасовей роботи у иножемстве. Тота емисия  емитована 70-их‚ 80-их рокох, каждого пиятку на 22,40 на штреднїх габох 236,4 метери и добре ше чула вшадзи у Европи.

У Радио Новим Садзе и, почасово, на ТВ  Нови Сад,  Нада Сабол робела од 1975. року  цали свой роботни вик. До пензиї Нада Сабол пошла 2011. року.  

Свойочасово, вона була предложена за престижну спикерску награду у СФРЮ „Ґордана Бонети”.

Нада Сабол була член Дружтва за руски язик, литературу и културу од 1977. року.

Нада Сабол умарла 10. юлия 2018. року у Новим Садзе. Похована є на новосадским Городским теметове.

## Литература

* *Руски християнски календар* 2019. рок, бок 229

## Вонкашнї вязи
*  Умарла Нада Сабол, РТВ/Рутенпрес. www.ruskeslovo.com, 12. юлий 2018. 
*  ИН МЕМОРИАМ - НАДА САБОЛ, Радио телевизия Войводина. rtv.rs/rsn, 11- юлий 2018. 
*  На нєшкайши дзень, 18 фебруар, В. Вуячич,  Рутенпрес. www.ruskeslovo.com, 18. фебруар 2025, 

## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Новинаре
Катеґория:Спикере
Катеґория:18. фебруар
Катеґория:Народзени 1954
Катеґория:10. юлий
Катеґория:Умарли 2018
Шорне число

**Шорне число** то поняце хторе означує рядошлїд (шор, порядок, пошорованосц), наприклад *перши, други, треци, стопейдзешати, милионити, двастоседамдзешатпейцтисячиосемстотрицецседми* и пише ше як єдно слово. У каждим язику и каждей култури народох постої розлика медзи двома файтами числох; число хторе означує количество од числа хторе означує рядошлїд. Так ше розликує *пейц* як количество од *пияти* як шорне число.

Кед ше шорне число пише з цифрами вец ше споза числа додава точка же би ше розликовало од обичного числа: 13. бок, 25. авґуста, 3. поверх. Медзитим, шорне число ше дакеди може писац и з римскима числами, алє ше вец пише без точки: Александар II Карадьордєвич, XIV вик, VIII ґрупа хемийних елементох.

## Литература
* Restivo, S, Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, Nov 30, 1992.
* Ore, Oystein, Number Theory and Its History, Courier Dover Publications.
* Heath. A Manual of Greek Mathematics. стр. 5.
* Boyer, C.B. (1991)  (2nd изд.). New York: Wiley. ISBN 978-0-471-09763-1.

## Вонкашня вяза
* "numeral adjective & noun" OED Online. Oxford University Press.
* EGYPTIAN MATHEMATICS PAPYRI Math.buffalo.edu. Приступенe 30. 1. 2012.
Катеґория:Математика
Дїроламо Кардано

**Дїроламо Кардано** (ит. *Girolamo* (лєбо *Gerolamo*) Кардано; Павия, 24. септембер 1501 — Рим, 21. септембер 1576),

Италиянски лїкар, математичар, физичар, астроном. 

Бул нєзаконїти син адвоката Фазия Кардана и Кяри Мишери. У младосци помагал оцови у його орботох, после студирал медицину на Универзитету у Павиї. Року 1525. докторовал зоз обласци медицини. Робел и викладал у Павиї и Болонї. 

Занїмал ше зоз алґебру. Найпознатше му математичне дїло *Кнїжка о вельким одкрицу* лєбо о правилох алґебри (lat. *Artis magnae sive de regulis algebrae liber unus*, 1545.), у тим своїм дїлу *Ars magna* створел/виведол формулу за ришованє кубней єдначини (Карданова формула) гоч  иснує думанє же ю пренашол Тарталя и обявел Ферарийово ришенє єдначини IV ступня.

Його роботи уплївовали на дальше розвиванє алґебри; бул помедзи перших математичарох хтори раховали зоз комплекснима числами. Познати є окрем його Кардановей формули и по Кардановим ставцу.

Окрем значней кнїжки о правилох алґебри визначує ше и по дїлу *De subtilitate rerum* зоз 1550. року. То дїло у хторим сумировал цале наукове знанє свойого часу.

## Литература

* Cardano, Girolamo,  "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2019.
* "Spojke", prof. dr. sc. Boris Obsieger, Tehnički fakultet Rijeka, 2004.

## Референци


Катеґория:Наука
Катеґория:Медицина
Катеґория:Физичаре
Катеґория:Математичаре
Катеґория:24. септембер
Катеґория:Народзени 1501
Катеґория:21. септембер
Катеґория:Умарли 1576
Катеґория:Астрономи
Славица Шовш

**Славица Шовш** (*26. децембер 1959—†25. децембер 2022), радио-новинарка, редакторка и писателька.

## Биоґрафия
Славица Шовш народзена 26. децембра 1959. року у Вербаше. Родичи оцец Силвестер и мац Любица родз. Салонски. Славица мала шестру Єлену. Основну школу Славица закончела у Коцуре, ходзела до оддзелєня по руски, ґимназию у Вербаше, а Факултет политичних наукох у Беоґрадзе.

Славица Шовш робела як новинарка у Радио Новим Садзе, а познєйше, по пензионованє у НВУ *Руске слово*, дзе була одвичательна редакторка часопису *МАК* и заменїк одвичательного редактора новинох *Руске слово*.

## Литературна творчосц
Славица Шовш як штредньошколка була член Литературней секциї *Нашо крочаї* у Коцуре. Ту упознала красу литератури и литературного твореня. Попри порядней роботи як новинарки вона шлєбодни час пошвецовала литературней творчосци. Писала романи, драми, поезию и критику. 

Обявела два романи по сербски: *Мушкарчина* (2007) и *У златним маказама* (2010) и збирку писньох по руски *Безсони ланцущок* (2016).

Була член Дружтва писательох Войводини. 

Славица Шовш була член Дружтва за руски язик, литературу и културу од 1975. року.

Славица Шовш ше упокоєла 25. децембра 2022. року у 63. року живота. Похована є на теметове у Коцуре.

## Литература
* Славица Шовш (1959-2022), М-Ш/М-Ц, *Руске слово*, Рок LXXVIII, 30. децембер 2022, число 52, б. 23. 

## Вонкашнї вязи
* Умарла Славица Шовш, М. Шанта, *Рутенпрес*, 26. децембер 2022.  

## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Редакторе
Катеґория:Новинаре
Катеґория:Писателє
Катеґория:Член Дружтва писательох Войводини
Катеґория:26. децембер
Катеґория:Народзени 1959
Катеґория:25. децембер
Катеґория:Умарли 2022
Воздух

**Воздух** то  механїчна мишанїна ґазох хтора обвива планету Жем и твори єй атмосферу.

Хемийни состав

азоту єст 78%,

оксиґену 21%,

арґону 0,93%,

угльового диоксиду 0.034%  и у барз малих количествох криптону, гелию, неону и других.

У пременлївих количествох у ваздуху може буц водовей пари, озону, угльового диоксиду, радону и других. Состав воздуху варирує на розличних висинох. При векшей висини зменшує ше змист оксиґену, а звекшує ше змист водонїку. Тиж, воздух значни за живи швет и существа у нїм. Орґанизем живого швета удихує оксиґен хтори ше находзи у воздуху, а до воздуху врацаю угльов диоксид.

## Физични характеристики
Физични характеристики воздуху то:

густосц,

прицисок,

влажносц,

температура и

струяня.

## Воздух у жеми
Воздух ше находзи и у пражнїнох, ярчкох и порох у жеми, у хторих ше находзи и вода. Оптимални условия за розвой рошлїнох ше установюю кед одношенє води и воздуху 50:50% у зони ризосфери.

Жем хтора нєпреривно намокнута з воду ма у себе менше количество воздуху при чому ше творя анаеробни условия (мочари, белави поверхносци...).

## Заґадзенє воздуху
До заґадзеня воздуху приходзи при згорйованю фосилних горивох. Углє, нафта и ґаз у себе маю сумпор, з хторого зоз згорйованьом наставаю оксиди сумпору. Пре високи температури моторох автомобилох, од азоту и оксиґену наставаю оксиди азоту. Оксиди сумпору и азоту то заґадзоваче воздуху бо надражую шлїжацу скорочку. Углєнїк  (IV)-оксид и часточки праху тиж заґадзую воздух.

До  субстанцийох хтори заґадзую воздух учишлюю ше перше тоти цо ше нє находза у нєзаґадзеним воздуху. До заґадзуюцих субстанцийох учишлюю ше и шицки тоти хемийни злученїни хтори природно постоя у воздуху кед их концентрация векша од тей хтора одвитує нєзаґадзеному воздуху. Барз мало єст хемийни злученїни хтори нє заґадзоваче.

## Литература
* Ситарица, Рада; Тадић, Милутин (Београд, 2008). *Географија 5 за 5. разред основне школе*, Завод за уџбенике и наставна средства

* Ранђеловић, Владимир. „Ваздух” (PDF).

## Вонкашнї вязи
*  NASA's Earth Fact Sheet

*   American Geophysical Union: Atmospheric Sciences

*  Физические свойства воздуха — таблица значений

## Референци
Владимир Паланчанин

**Владимир Паланчанин** (*5. авґуст 1953—†11. децембер 2010), новинар, редактор, директор.

## Биоґрафия
Владимир Паланчанин народзени 5. авґуста 1953. року у Дюрдьове. Оцец Владимир и мац Амалия родз. Уйфалуши. Владимир мал младшого брата Александра. Основну школу и Ґимназию закончел у Вербаше. Дипломовал на Филозофским факултету у Беоґрадзе, Одсек за филозофию. 

Владимир Паланчанин бул учашнїк и єден од преднякох у студентских бунтох хтори були блїзки професором хтори дїловали у кругу медзинародного филозофского часопису *Праксис*. Анґажованє Владимира Паланчанина, як студента беоґрадского Филозофского факултета, резултовало зоз судским процесом у юнию 1974. прецо реаґовала медзинародна заєднїца як и Amnesty International.

Од 1977. року Владимир Паланчанин робел у Ґимназиї Петро Кузмяк у Руским Керестуре як професор филозофиї. 

Владимир Паланчанин бул оженєти зоз Анґелу, у малженстве мали тройо дзеци Андрея, Кристину и Емила. 

У рускей редакциї Радио Нового Саду Владимир Паланчанин почал робиц 1981. року як сотруднїк. На функциї одвичательного редактора Редакциї бул у двох мандатох од 1990. по 2000. рок. После подїйох 5. октобра 2000. року Владимир Паланчанин бул зменєти зоз функциї одвичательного редактора Рускей редакциї Радио Нового Саду.

Директор НВУ Руске слово Владимир Паланчанин бул од 2005. по 2010. рок. Єден є од иницияторох порушованя фестивала *Ружова заградка*, аґенциї *Рутенпрес*, Новинарскей асоцияциї Руснацох НАР.

За окремни новинарски досяги Владимир Паланчанин 1983. року достал рочну награду Светозар Маркович.

Владимир Паланчанин умар у Новим Садзе 11. децембра 2010. року. Поховани є на централним теметове у Новим Саду.

## Ґалерия

Файл:Vladimir Palancanin zoz klasu.jpg|Владимир Паланчанин зоз класу ґимназиялцох у Руским Керестуре.


## Вонкашнї вязи
*  Student Convicted as Yugoslavia Fights Dissent in Universities, By Malcolm W. Browne Special to The New York Times, June 26, 1974
* East wind over Yugoslavia
* Human rights  in the People's Socialist, Federal Republic of Yugoslavia, p.14.  
* Ґрупа авторох, „ Седемдзешати роки у Радио Новим Садзе ˮ, Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду, Новинарска асоцияция Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 34.
* Ґрупа авторох, „ Сотруднїцтво зоз другима ˮ, Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду, Новинарска асоцияция Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 83.
* Ґрупа авторох, „ Войново часиˮ, Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду, Новинарска асоцияция Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 95.

## Референци


Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Новинаре
Катеґория:Редакторе
Катеґория:5. авґуст
Катеґория:Главни и одвичательни редакторе
Катеґория:Народзени 1953
Катеґория:11. децембер
Катеґория:Умарли 2010
Франсоа Виєт

**Франсоа Виєт** (* 1540, Фонтне ле Конт, Французка – † 23. фебруар 1603, Париз) по професиї бул французки математичар и правнїк. Його интересованє за астрономию приведло го до преучованя триґонометриї и алґебри.

Родзени є у Фонтне ле Конту и иснує думaнє же ше ховал як католїк; алє нєт сумнїву же даскельо роки бул Гуґенот (французки протестант). По законченю студийох права у Поатєу, Ф. Виєт почал свою кариєру як адвокат у своїм родним варошу. Напущел Фонтне ле Конт коло 1567. року и познєйше постал совитнїк Парламента Бретанї у Рену. Пре релиґийни проблеми напущел тоту позицию, теди го Анри, роански войвода, познати вожд Гуґенотох, вжал  под свою окремну зашиту.

Анри од Наваре постал краль Французкей, и Виєтови дате положенє совитнїка у парламенту у Туру (1589). Познєйше постал особни совотнїк кральови и там остал по свою шмерц, хтора ше збула нєсподзивано у Паризу, у фебруару 1603. року. Причина шмерци остала нєпозната.

У  дїлох Франсоа Виєта, алґебра постала обща наука о алґебарских єдначинох, заснованих  на словним рахунку и рахованю. Виєт 1591. року перши раз уведол словни ознаки нє лєм за нєпознати количнїки, цо уж исновали алє и за датуми т. є. за коефициєнти єдначинох. То оможлївело же би ше по перши раз описали прикмети єдначинох и їх кореньох хаснуюци общи формули а сами алґебарски вирази постали способи зоз хторима ше могли виводзиц операциї.

У математики, односно алґебри, познати Виєтово формули, хтори достали мено по Франсоа Виєту. То формули хтори даваю вязу помедзи нулами єдного полинома и його коефициєнтами.

## Литература

* *Никифоровский В. А.* Из истории алгебры XVI-XVII вв. — М.: Наука, 1979. — бок  89—118. — 208 б. — (История науки и технїки).
* *Розенфельд Б. А.* Векторы и псевдовекторы Виета и их роль в создании аналитической геометрии. Историко-математические исследования, 21, 1976, бок 102—109.

## Вонкашня вяза

* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. „Франсоа Вијет”. MacTutor History of Mathematics archive. University of St Andrews. Архива историје математике Мактјутор. University of St Andrews.
* Франсоа Вијет: Отац модерне алгебарске нотације
* Адвокат и коцкар

Катеґория:Математичаре
Катеґория:Правнїки
Катеґория:Народзени 1540
Катеґория:23. фебруар
Катеґория:Умарли 1603
Маґарец (вецейзначна одреднїца)

**Маґарец** ма вецей значеня:
* Домашнї маґарец, домашна животиня з фамелиї коньох
* Маґарец (гандруюце слово)
* Маґарец (файта фоґаша)
* Маґарец (шедалка), дзецинска древена шедалка (носилка).
* Маґарец (ґимнастична справа)
Мефтодий Ґубаш

**Мефтодий Ґубаш** (*1. януар 1941—†16. октобер 1998), вельорочни дюрдьовски дзияк.

## Биоґрафия
Мефтодий Ґубаш народзени у Коцуре 1. януара 1941. року од оца Ґабра и мацери Юли нар. Колєсар. Мефтодий мал ище двох братох. До основней школи Мефтодий ходзел у Коцуре а до "клироса ставал" од тринастого року свойого живота. Полюбел слухац шпиванє дзиякох од дзецинства и мал жаданє постац дзияк у церкви.

Кед ше фамелия Ґубашових преселєла до Дюрдьова Мефтодий предлужел з ученьом дзияцкей служби. Поряднє бул на Службох Божих у грекокатолїцкей церкви Рождества Пресвятей Богородици. Кед тедишнї дюрдьовски дзияк Юлиян Буїла 1971. року одказал на дзияцтве Мефтодий Ґубаш подполно превжал клирос дюрдьовскей церкви и служел як дзияк полни 27 роки, до свойого упокоєня. 

На дзияка Мефтодия Ґубаша и його дзияцку службу остали тирваци памятки. Вон бул без сумнїву єден з найлєпших дзияцох нє лєм свойого часу, алє и вельо ширше. Бул правдиви майстор кед слово о читаню богослужебних текстох. Його точне читанє каждого слова, перфектна артикулация и правилне наглашованє давали совершену ясносц шицкому цо читал. А кед читанє мало прейсц до шпиваня, вон то з першокласним слухом и природзену музикалносцу витворйовал на професионални способ. Ґу тому, нє мож а нє спомнуц ище голєм три дзияцки прикмети Мефтодия Ґубаша. Вон знал барз добре комплетне простопинийне шпиванє, найлєпше знанє мал кед бул у питаню компликовани устав комплетного богослуженя и при тим бул барз точни. Кельо познате вон нїґда нє зробел погришну комбинацию богослужебних текстох. Вше бул барз точни на своїм роботним дзияцким месце. Його вельорочне и удатне дзиякованє може послужиц будуцим дзияком як красни приклад тей роботи. 

Мефтодий Ґубаш нєсподзивано умар 16. октобра 1998. року. Поховани є на дюрдьовским грекокатолїцким теметове. 

## Литература

* In memoriam: Мефтодий Ґубаш, Руски календар, НВО *Руске слово*, 1999, б. 162.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дзияци
Катеґория:1. януар
Катеґория:Народзени 1941
Катеґория:16. октобер
Катеґория:Умарли 1998
Маґарец (гандруюце слово)

(За друге значенє опатрице бок Маґарец (вецейзначна одреднїца))

Маґарец (гандруюце слово)

У народзе прилапене слово Маґарец зоз гандруюцим значеньом за чловека нєрозумного справованя, дурґова: 

Вон мудерец, мудерец, / вон найвекши медзи нїма маґарец;

Ти, маґарцу єден!

Литература

Словнїк руского народного язика I, А-Н, Нови Сад 2017, б. 693.
Маґарец (ґимнастична справа)

(За друге значенє опатрице бок Маґарец (вецейзначна одреднїца))

Маґарец  (ґимнастична справа)

*физк*. Маґарец (серб. козлић, коњ) то ґимнастична справа за прескакованє з розбегованьом. Маґарец ма штири ножки и мегке цело хторе обложене зоз скору або скайом.

Змагатель прескакує прейґ поставеней  справи - маґарца. Маґарец поставени на висини од 120 cm, а сама справа длугока 163 cm, цо важне за хлопских змагательох хтори маґарца прескакую воздлуж, а жени го прескакую попрейґа (зоз залєту зоз одскочней дески). Оценює ше чежина скока, точносц и сиґурносц при законченю скока. 

## Вонкашнї  вязи

*  International Gymnastics Federation, official website
*  USA Gymnastics, the governing body for gymnastics in the US
Катеґория:Спорт
Катеґория:Ґимнастика
Катеґория:Ґимнастични справи
Маґарец (шедалка)

(За друге значенє опатрице бок Маґарец (вецейзначна одреднїца))

Маґарец (шедалка)

Маґарец ше волала дзецинска древена шедалка (носилка) зоз скорянима ременями хтору звичайно тримал оцец на плєцох кед ношел менше дзецко пешо по салашох на прадки понеже дзецко нє могло ходзиц по вельким шнїгу.

Литература

Словнїк руского народного язика I, А-Н, Нови Сад 2017, б. 693.
Маґарец (файта фоґаша)

За друге значенє опатрице бок Маґарец (вецейзначна одреднїца))

**Маґарец** то и файта фоґаша: 

Нашо людзе мали и такв. фоґаши маґарци. Маґарци були високи дас метер и пол и мали ножки. Маґарци мали два „поверхи”. На найвисши фоґаш на маґарцу ше вишало блузни, на нїзши пасово сукнї, а на сподку, при жеми, стала обуй.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика* I, А-Н, Нови Сад 2017, б. 693.
Предтакт

**Предтакт** (анґ. *anacrusis*, франц. *anacrouse*) у музики то перши, нєподполни такт даєдней композициї. Найчастейше його дополнєнє ше находзи у остатнїм тиж нєподполним такту. На тот способ, перши нєподполни и остатнї нєподполни такт творя єден подполни такт.

Приклад композициї зоз нєподполним тактом:

Приклад композициї зоз предтактом ґрупованих нотох

Кед композиция почина зоз нєподполним тактом, т. є. зоз нотну вредносцу хтора менша од вредносци єдинки за чишлєнє у такту, то ше наволує **змах.**

Нотни и звучни приклад композициї хтора почина зоз змахом.

**Опатриц**: Синкопа

## Литература
* Jerzy Habela: Słowniczek muzyczny. Warszawa: PWM, 1968. ISBN 83-01-11390-1. (язик: польски)
* Mała encyklopedia muzyki'. Stefan Śledziński (red.). Wyd. III. Warszawa: PWN, 1981. ISBN 83-01-00958-6. (язик: польски)

## Вонкашня вяза
* NAUČITE NOTE UZ NARODNU MUZIKU Ep.9 (Predtakt i uzmah, Sinkopa, Glisando, Sviranje u više glasova) youtube.com

## Референци

Катеґория:Теория музики
Катеґория:Музични термини
Митра (церковне швето)

(За друге значенє опатрице бок Митра (вецейзначна одреднїца))

**Митра** (серб. Митровдан),церковне швето пошвецене Димитрийови Солунскому, античному заповиднїкови Солуну, хтори страдал пре ширенє християнства. То нєподвижне швето (нєрухоме, стояце), цо значи же ше го вше слави 8. новембра по григориянским (новим), односно 26. октобра по юлиянским (старим) календаре. 

## Фразеолоґия
До Митра дзивка хитра, а по Митра (а по Митру) з ню р.. витру = до Митра ше дзивка може одац, а од Митра ю буду тримац за стару.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика I, А – Н*, Нови Сад 2017, б. 723.

## Вонкашня вязи
* Митровдан. Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org, 15. јул 2007.

* Mitrovdan - 8. novembar (26 oktobar), Milena D. Mala škola. www.zvrk.rs.

## Референци

Катеґория:Релиґия
Митра (владикова коруна)

(За друге значенє опатрице бок Митра (вецейзначна одреднїца))

**Митра** (греч. μίτρα, укр. митра, слц. mitra) пас, шал зоз хторим ше окруца главу, шапка; венєц або коруна хтору владикове або и даєдни священїки кладу на главу под час богослуженя. Митра символично представя закривач за главу старозавитних священїкох, алє и церньову коруну хтору ношел Христос.

Митри у вчасним християнстве иншак випатрали. Кед спаднул Царгород 1453. року, венєц императора прешол на главу васелєнског патриярха, як верховного чувара православя. Так митру у форми коруни прияли з Царгороду други патриярхове и епископове ширцом православного швета.

## Опис

Митра то розкошно урашена шапка. Украшена є зоз иконами, драгоциним каменьом, вишита зоз златом и стриблом. Владическа митра ма на верху крижик, а митра митрофорних протоєрейох без крижика.

## Симболика

Митра означує нє лєм архиєрейске достоїнство, алє и покорносц архиєрея Євангелиї Христовей. То приказане так же ше на митру, як и на пристолну Євангелию, кладзе подоби Христа, Богородици и євангелистох.
Симболично означує Христов церньов венєц, алє ма значенє и царского венца (коруни).Та и венцох молодятох при винчаню. Царски венєц означує царску власц, венци при винчаню означую младежску власц родзиц и воспитовац свойо потомство, а владически венєц ‒ митра означує владическу власц над своїм священством и епархиянами.

## Литература

* *Словнїк руского народного язика I, А – Н*, Нови Сад 2017, б. 723.
* *Дзвони*, юний 2003, рок, Протоєрей ставрофор о. Йоаким Холошняйv
* *Дзвони*, марец – април 2006 рок, Протоєрей ставрофор о. Йоаким Холошняй
*

## Вонкашнї вязи

*  DJAKONSKA ODEZDA, Radmila Misev 
* [ Митра (одежда)](https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B0_(%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0)), Википедија на српском језику, Немањам, *sr.wikipedia.org*, 21. фебруар 2006.
*
Катеґория:Релиґия
Топарочка

**Топарочка, топарка** або **мутилка** (оп. мутилка) то справа за муценє масла у збущку (оп. збущок). По сербски стапајица, по виходнярски, словацки и чески toparka, од кореня stop-, одкаль виведзене ческе слово ztropořiti (збивац), польске stoparczeć (стирчац) – а то значи нашо стопорчиц (вистирчовац). Познєйше ше з- почало тримац за префикс, та даєдни слова остали з кореньом топ- (топарка).

Топарочка ше спомина у рускей народней писнї „*Вежнї зайду.*"

...„тропарочка лєм лопоци 

а маселко, муци, муци, муци

кед ше моя мила ода,    

алє ме зармуци.”
## Литература
* *Словнїк руского народного язика II, О – Я*, Нови Сад, 2017, б. 588

## Вонкашнї вязи
* stapàjica. vebsajt Jezikoslovac,  jezikoslovac.com,
*  Stapajica. vebsajt Struna, struna.ihjj.hr
Катеґория:Обисце
Катеґория:Справа
Митра (вецейзначна одреднїца)

Митра (вецейзначна одреднїца)

* Митра (церковне швето)

* Митра (владикова коруна)
C-dur скала

**C-dur** (Це-дур) то дурска скала, хтора почина од тона–ноти ,,с” (такв. тоника ,,с”). Тота скала нєма пред'знаки, як цо нєма анї єй паралелна а-mоl скала. 

Тони, односно їх знаки-ноти ше меную у C-dur скали зоз:

* абецедну (алфабет) азбуку:  c, d, e, f, g, a, h, /c - хтори поновени за октаву висше,
* солмизацийни мена:  до, ре, ми, фа, сол, ла, си  / до - хтори поновени за октаву висше и вон перши тон ,,с” (до) у шлїдуюцей октави.

Пре теорийне правило у дурских скалох о правилним розпорядку цалих и полутонох, C-dur скала ма полутони помедзи ступньох: III-IV  и  VII-VIII (осми то поновени I ступень). Полутони ше у C-dur скали означую зоз двома малима краками  **ᐱ**  хтори скапчую ступнї. Нa клавиятури ше полутони находза на месце дзе нєт чaрней типки (клавиши) е-f   и  h-c. 

**Тетракорд** у скали то штири пошоровани тони єден за другим, єст их два (горнї и долнї тетракорд) тиж маю свойо означованє (зоз просту линию над тонами хтори на концох дакус заламани и залапюю по штири тони) кед же то потребне. У обидвох тетракордох у C-dur скали цали и полутони єднак розпоредзени. 

**Ступень** то место тона у C-dur скали а место означуєме зоз римскима числами.  I,  II,  III,  IV,  V,  VI,  VII,  VIII (поновени I ) ступень.  

 
Главни ступнї  у скали то: **I – IV – V**  

* I тоника, 

* IV субдоминанта и 

* V доминнанта)

**Каденца** то гармонске „заокруглєне” законченє часцох композициї а поготов векшей музичней форми на концу дїла/композициї. Каденцу доставаме кед ше на главних ступньох формую акорди, єст вецей типи, а завиша од ступньох и хтори типи акордох гармонски повязани на концу композициї.  

**Акорд**   то звучанє найменєй трох розличних тонох а може буц составени и зоз вецей тонох. Aкорд мож формовац на каждим ступню нє лєм у C-duru, алє у каждей скали.   

Акорд ма свойо „обрацаня" (серб, обртаји),  хтори маю одредзени мена и ознаки. Мена обрацаньох завиши од числа тонох у акорду. Кед акорд ма три тони вец ма два обрацаня, кед акорд  ма штири тони вец ма три обрацаня.      

## Вонкашня вяза

* C-dur скала You Tube-kanal
* C-dur musica.com
* 2394 Unique Musical Scales harmonics.com

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Скали
Катеґория:Музични термини
Янко Ґубаш

**Янко Ґубаш** (*23/8. марец 1838—†13/26. марец 1887), перши руски дзияк и учитель у Дюрдьове.

## Биоґрафия
Янко Ґубаш народзени 23/8. марца 1838. року Коцуре. У чаше кед жителє Керестура и Коцура почали насельовац нови валали у Бачкей и Сриме вон ше преселєл до Дюрдьова. 

О нїм ше мало знало алє ше, дзекуюци єдному нєсподзиваному, а вшелїяк значному материялному пренаходку, хтори ше одбул 1998. року на руским теметове у Дюрдьове, а у вязи зоз пририхтованьом места за будованє новей теметовскей каплїчки, дознало же Перша и Друга церква мала и свойого дзияка. Отже, пренайдзени надгробни памятнїк Янка Ґубаша на хторим бул витлучени надпис шлїдуюцого змисту: Ту спочива цело слуги Божого Янка Ґубаша бувшого першого дзияка русского у Дюрдьове. Родзени у Коцуре фебруара 24/8, року 1838. Умар марта 14/26 1887.-го. Тот памятнїк поставели: любена супруга Мария и ожалосцени дзеци Николай, Янко, Андрей, Марко и Меланка. Вична му памят. 1

## Борец за рускосц
Янко Ґубаш нє бул лєм дзияк алє и учитель у вироисповидней школи (1880 – 1883) котра дїйствовала як при першей так и при другей церкви. Вон заслужує вельо векшу увагу и припознанє од тих даскелїх памяткох яки постоя о нїм и о його дїлу у руским историйним паметаню. 

Янко Ґубаш бул вельки борец за рускосц у чаше формованя першей вироисповидней школи при Першей и Другей церкви, и бул процивнїк преходу рускей конфесийней школи на державну зоз мадярским наставним язиком, котри ше одбул 1883/4. року. Пре таке свойо становиско, пре свойо рускосци вирне, достоїнствене и чесне процивенє зради рускей конфесийней школи з руским наставним язиком на хасен державней з мадярским викладаюцим язиком, перши руски дзияк и учитель Янко Ґубаш мушел заплациц зоз утрату свойого учительского места. 

О тих подїйох автор Историї русского народу - Николай Д. Олеяров, шведочи зоз шлїдуюцима словами: Исто так помадярени були нашо руcски школи и у Дюрдьове. Но там ше заж лєм нашла єдна чиста русска душа, котра ше бунєла барз процив мадяризациї наших школох. То бул тедишнї дюрдьовски русски учитель Янко Ґубаш, котри зоз шицкима силами одгварял народ же би свойо школи нє дал. Но нагвариц му народ нє пошло за руку, бо процив нього робели и велї страцени души котри од Мадярох чекали фалаток хлєба и награди. Так и до Дюрдьова заведзени мадярски школи, гоч ше як барз покойни учитель Янко Ґубаш борел процив того. На його вельке нєщесце тот учитель, вельки Русин и тварди Славян страцел дораз свойо учительске место, бо го Мадяре нє церпели, чим помадярели школу.

Янко Ґубаш умар 13/26. марца 1887. року. Бул поховани на теди ище вше новим грекокатолїцким теметове у Дюрдьове. 

## Литература

## Референци
1  На памятнїку погришно урезани датуми народзеня и шмерци по юлиянским одн. грегориянским календаре.

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Дюрдьовчанє
Катеґория:Дзияци
Катеґория:Народни учителє
Катеґория:8. марец
Катеґория:Народзени 1838
Катеґория:26. марец
Катеґория:Умарли 1887
Монолоґ

У драми **моноло́ґ** (од грец.&nbsp;μονόλογος, зоз μόνος *mónos* „сам“ и λόγος *lógos* „слово, бешеда“) є бешеда, хтора ше вигваря єдним персонажом, часто же би проговориц свойо думки вголос, адресовац другого персонажа лєбо авдиторию. Монолоґи часто ше стретую и у драматичних медийох (пєсох, филмох), и у нєдраматичних, наприклад у поезиї.

## Подобни прийоми
Монолоґи маю досц общого зоз другими литературними прийомами, наприклад солилоквиями, апострофами и апартами. Алє медзи нїма є розлика.

У монолоґох, як и у, наприклад, солилоквийох, задзеєни лєм єден голос, алє солилоквий ше адресує лєм самому соби лєбо авдиториї, а нє другому персонажу. Под час апострофох особа гвариц до придуманого чловека, нєживого предмета лєбо идеї. Апарти су кратки и їх нє чую други персонажи (тиж и у тих ситуацийох, кед лоґично муша чуц, наприклад кед апарт єдней особи претаргує його диалоґ зоз другу особу).
Солилоквий

**Солило́квий** (од лат.&nbsp;*sōliloquium*, зоз *sōlus* „сам“ +‎ *loquor* „бешедовац“) є монолоґ, хтори ше адресує самому соби, думки, прогварени вголос, алє нє другому чловеку.

Солилоквиї ше хасную як драматични прийом. Под час солилоквийох, особа часто є сама на сцени и доводит свойо чуства, думки, интенциї до авдиториї. Британска драма периода Ренесанциї часто хасновала солилоквиї; прикладом тому є „буц або нє буц…“ зоз „Гамлета“ Вилєма Шекспира.
Октава

**Октава** (ит. ottava) то музични интервал (розмак двох тонох) зоз розмаком осем тонох у скали лєбо вообче у мелодиї. Записує ше ю такв. *мелодийски* кед ноти єдна за другу и *гармонски* кед ноти єдна под другу (теди источасно обидва ноти зазвуча).

То значи же октава ма долнї и горнї тон. Горнї тон октави ма дупло векшу фреквенцию од долнього тона.  

Кед звучни тон **а1** зоз фреквенцию 440 Hz  його октава зазвучи зоз 880 Hz. Таки ноти маю исти мена, алє припадаю розличним октавом на клавиятури. Напр. а¹ у першей, а його октава  а² у другей клавирскей октави (то ше одноши на пошоровани 7 били типки на клавиятури, осма-поновена типка уж припада шлїдуюцей октави, и постава перша нота/тон шлїдуюцей октави). Клавиятура на клавиру залапює такп. шицки тони тих октавох. Кажди тон мож означиц точно же би ше знало його висину, одонсно октаву у хторей ше тон находзи. 

У диятонскей скали пошоровани 8 тони/ноти залапюю розмак єдней октави а у хроматскей скали розмак залапюю 12 тони/ноти. 

По звучносци октава припада ґу такв. „чистим” интервалом, то консонантни (стабилни) интервал. Може буц зменшана октава-алє лєм теорийно напр. (тони c¹ и ces²) и повекшана октава  (c¹ и cis²) 

Же би зме розликовали октави по висини, кажда ма свойо мено. На клавиятури то ноти од „c” нависше по седми тон „h”. За ню шлїдзи заш тон ,,c" алє вон припада шлїдуюцей октави. Найглїбша октава то субконтра, шлїдзи контра (глїбока), велька, мала, перша, друга, треца, штварта и пията октава.  

Мена октавох и означованє тонох у октавох :

♦  субконтра октава зоз арабским числом два и вельку букву (2А),  

♦  контра октава зоз  арабским числом єден и вельку букву (1А), 

♦  велька октава зоз вельку букву (А),     

♦  мала октава зоз малу букву (а),

♦  перша октава зоз малима буквами и число єден споза буквох (a¹)

♦  друга октава зоз малима буквами и число два споза буквoх (а²),  

♦  треца октава зоз малима буквами и число три споза букви (а3),

♦  штварта октава зоз малу букву и число штири споза букви (а4), 

♦  пията октава зоз малима буквами и число пейц споза букви (а5),

 

У музики ше хаснує абревиятура, односно скраценє знака хтори означує же треба грац октаву (8*va*ר־־) лєбо и два октави (15*ma*ר־־) висше лєбо нїжей у зависносци дзе скраценє записане. Кед знак 8*vа*ר־־ записани над системом значи же треба грац залапени ноти зоз претаргуюцу смужку, октаву висше и процивно кед знак записани под нотами под линийову систему ноти ше граю октаву нїжей, лєбо два октави кед знак 15*ma*ר־־. Наведзени приклад записованя ознакох над або под ноти и практични праказ одвитуюцих нотох як ше граю. 

  

## Вонкашня вяза
* Anatomy of an Octave by Kyle_Gann
* Cooper, Paul (1973). Perspectives in Music Theory: An Historical-Analytical Approach, p. 16. ISBN 0-396-06752-2.
* Прва, друга, мала и велика октава youtube.com

## Референци

Катеґория:Музика
Катеґория:Теория музики
Катеґория:Интервали