Тополя (древо)

**Тополя** (лат. *Populus*) род лїсцопадних древенастих рошлїнох зоз фамилиї вербох *(Salicaceae*). Топольов лєс звичайно рошнє коло рики, потоку, а тополя позната по швидким роснуцу. Древо тополї ше преважно хаснує у индустриї древа и паперу.

У директним прекладзе з латинского язика, слово тополя означує народ, а предпоставя ше же назва походзи од синтаґми *arbor populi*, цо означує древо народу. У державох як цо то Французка и Анґлия, древо у кореню назви народу, та прето древо символ борби народу за їх права.

## Розширеносц
Тополя лїсцопадне древо характеристичне за сиверну Жемову полулабду з умерену климу. У восточней Африки рошнє файта тополї *Populus ilicifolia*, у штреднєй Европи чарна тополя (*Populus nigra*), била тополя (*Populus alba)*, ясика (*Populus tremula*) и гибридна шива тополя (*Populus canescens)*. Рижни файти рошню и у Азиї и Сиверней Америки, а у Сербиї зазначени коло 50 файти того древа.

## Таксономия
Тополя припада роду лїсцопадних древох и фамилиї вербох. Характеризує ю узка коруна зоз желєнима лїсцами хторим спак блядшей желєней фарби. Лїсце тополї кончисте, а конарчок кратки зоз ширшу долню и узшу горню часцу. Квиток у форми китайки. Корень тополї барз моцни, так же ше часто случує же жем коло древа кус подзвигнута. Тото древо рошнє до 25 -30 метери.

## Файти
Предпоставя ше же у швеце єст коло 60 файти , медзитим тото число нє конєчне прето же ше нєпреривно роби на правеню нових гибридох.

**Била тополя** *(P. alba*) достала назву по лупи хтора на початку била, а познєйше пука та випатра як лупа брези. Почина квитнуц у марцу, а сами квитки прицагую пчоли.

**Чарна** *(P. nigra)* тополя достала назву тиж по випатрунку лупи хтора спочатку цмей шивей фарби, а после пуканя лупа постава чарна. Зоз тей файти тополї ше прави материял за рижни наменки, як цо то за правенє меблю. Чарна тополя ше садзи и у вельких городох прето же барз добре подноши заґадзени животни штредок. Рошнє до 25 метери висини и до 20 метери ширини.

**Шива тополя** (*P. alba x P. Tremula*), мишанїна билей и чарней тополї, ма блядшу фарбу лупи хтора з часом постава цмейша. За розлику од чарней тополї, тоту файту ше нє садзи у городох прето же ма моцни корень и широку коруну. Шиву тополю ше хаснує за продукцию целулози.

**Ясика** *(P. tremula*) ище єдна файта заступена и на наших просторох. Верх лїсца цмей, а сподок блядей шивей фарби, так же ше при киваню коруни па витре, здобува упечаток же тополя нєпреривно трепеци. Рошнє до 15 метери високо и 10 метери широко.

**Яблан** (пирамидална тополя) рошнє и до 30 метери високо, коруна густа и узка, а конари кус нагнути ґу стеблу. По випатрунку є подобни игелкастим древом, так же ше пестує и як украсне древо, а хаснує ше го и у продукциї меблю.

**Канадска тополя** *(P. nigra x P. deltoides)* рошнє преважно у Сиверней Америки, алє и на подручу Африки и Азиї. Стебло просте, високе и блядшей фарби, а з часом после пуканя достава цмейшу фарбу. Ма узку коруну и цми желєни лїсца. Тоту файту ше тиж хаснує у продукциї меблю.

**Балзамова тополя** або пахняца тополя (*P. balsamifera*) достала назву по пахняцей лупи, так же ше ю аснує у продукциї лїковитих, благотворних масцох. Рошнє на шицких подручох, алє як и каждрй файти тополї, найбаржей єй одвитуе влажна жем. Рошне до 30 метери висиоко и до 8 метери широко.

**Узколїсцаста тополя** достала назву по узким и видлуженим лїсцу. Рошнє у Сиверней Америки, алє и у Европи. Конари тей файти ше хаснує за виробок кошаркох и кошарох, а стебло ше хаснує у продукциї меблю. Интересантне тото же ше єй младнїки дараз хасновало як жуваче.

## Руснаци и древо тополя
Руснаци на порсторох дзе ше приселєли у своїм окруженю коло валала мали засадзени топольово древа. Вельо нє мали од нїх хасну бо файти тополї хтори ту у ровнїни росли спадаю до мегчейших древох. Нє давали вельку цеплоту за огрив а нє могло ше дацо моценьше зоз нїх правиц, бо древо швидко препадало, ламало ше (напр. пориска) и гнїло. З огядодом же тополї мали вельку и густу коруну, давали вельки хладох, найчастейше були посадзени коло беґелю, пажицох даяких менших лєшикох и гайох дзе ше часто зазберовала младеж и одходзела на вилєти и друженє. 

Надареним поєдинцом-поетом, тополя була инспирация за творенє стихох а найчастейше зоз любовну тематику. У своєй поезиї тополї описали: Дю. Латяк -***Тополї керестурски*** –писня хтора дожила вельку популарносц и вецей музичноаранжмански перформанси, найменєй пейц. С. Ерделї - ***У лєшику при валалє,*** Я. Фейса - ***Писня старей тополї,*** Михал Рамач - ***Били Тополї.*** 

Надарени и емотивни композитор Яким Сивч препознал и почувствовал мелодичносц таких стихох и инспиративно, чаривно их „облєкол” до нотох у своїх компонованих писньох (у народним и забавним духу). То писнї хтори и нєшка жию и шпиваю ше у Руским народзе:                

## Литература
* DK, Velika ilustrovana enciklopedija *Bašta, 2006,  Mladinska knjiga* Beograd, бок: 676
* *Яким Сивч - Поета нотох*, НВУ-Руске слово и Завод войводянских Руснацох 2010, бок: 40, 72, 91, 120  (нотни записи писньох о тополї.)

## Вонкашнї вязи

* Tополї керестурски Писня Я. Сивча, текст Дю. Латяк, шпива Звонимир Кочиш,  youtube.com
* Били тополї Я. Сивч, текст М. Рамач, шпива Йовґен Надь  youtube.com

## Референци

Катеґория:Биолоґия
Катеґория:Рошлїни