Фарба

Слово **фарба** походзи зоз нємецкого язика *farbe* - фарба, фарбенє. У других язикох ше прави векша розлика медзи ефектами фарби (офарбене) и средствох за правенє фарбох напр. на анґлийским колор  (colour)  за предмети, (лєбо пиґмент), у романских язикох напр. шпански фарба (color), тонер.

Фарба то чулни упечаток хтори преноши око и обрабя го мозоґ, а хтори настава зоз шветлосцу, точнєйше зоз перцепцию електромаґнетного зарйованя габовей длужини медзи 400 и 780 нанометри. Так настава физична причина за перцепцию фарбох и дистрибуцию интензитету електромаґнетних габох. 400 по 780 нм (нанометри), то гранїчни часци електромаґнетного спектра видлївосци векшини людзох. Медзитим, гранїци нє ясни а тиж завиша од старосци. У оптималних условийох, гранїци людскей перцепциї можу буц од 310 нм (УВ) до 1100 нм (НИР).   

Тема „фарба” обрабяна у велїх специялизованих обласцох: напр. постоя психолоґийни, културолоґийни, биолоґийни, неуролоґийни, медицински, филозофски аспекти итд.

## Пиґментни фарби як материял у подобовей уметносци

Под меном пиґментни фарби ше подрозумюю фарби поведзено зоз подобовим-малярским язиком, рижни материї у праху хтори творя елементарну сировину за правенє уметнїцких фарбох. Тоти фарби ше находза у природи лєбо ше продукую хемийски. Спрам того ше и дзеля на природни лєбо „жемово”* фарби и хемийски фарби* достати зоз хемийнима поступками и процесами.

У каждодньовим язику, субстанци за фарбенє ше тиж наволую фарби. Велї  фаховци ше занїмаю зоз твореньом фарбох, пиґментох-тонерох и субстанцох хтори ше можу хасновац у артиклох за фарбенє предметох. Так же фарба нє лєм физичне свойство шветлосци и обєкта на хтори патриме, алє то и субєктивне чувство (перцепция фарби). Фарба то материял хтори дава предметом колорову ниянсу.

## Традицийне подзелєнє фарбох
♦ Традицийне подзелєнє фарбох у уметносци то: 

*основна* и *зложена* фарба. 

Три основни фарби то: червена, жовта и белава. Основну фарбу нє мож достац зоз мишаньом других фарбох. Вони ше волаю и *примарни* фарби. 

Три зложени фарби ше доставаю зоз мишаньом основних фарбох Тоти фарби ше волаю и *секундарни:* 

червена + жовта = помаранчецова, 

белава + жовта = желєна и 

белава + червена = лилова. 

Терциялни фарби ше доставаю зоз мишаньом примарних и секундарних (напр. белавожелєна, жовтожелєна итд).

♦ Друге подзелєнє фарбох на: 

* *цепли* (червена, жовта, помаранчецова) и

* *жимни* (белава, лилова, желєна).

Так су подзелєни прето же ше у природи може обачиц  одредзене цеплотне станє (червена – огень, белаве – морйо). До нєутралних фарбох  припада кафова (браон) и подобни.

* Комплементарни фарби то два фарби од хторих у єдней нєт анї кущичко зоз другей фарби. Вони ше находза на процивних бокох Оствалдового круга фарбох. То: помаранчецова и белава (прето же помаранчецова настава зоз мишаньом червеней и жовтей, т.є. у себе нєма анї кус белавей фарби), лилова и жовта, червена и желєна.

♦ *Дугово фарби* залапюю спектер шейсц фарбох (примарни и секундарни) хтори мож видзиц зоз препущованьом зарйох шветлосци през тробочну кристалну призму.

Наука хтора ше занїма зоз преучаваньом фарбох наволує ше оптика.

## Фарби у других обласцох и дїялносцох
У других дїялносцох системи фарбох ше одредзую на основи практичних и технолоґийних причинох зоз адитивним мишаньом фарбох. Поступок адитивного мишаня фарбох  ше хаснує у телевизийней дїялносци и у рахункарстве. Найвекши розпон фарбох ше достава зоз примарних фарбох: червеней, желєней и белавей. Зоз субтрактивним мишаньом фарбох хтори ше хасную у фотографиї и друкарстве ту примарни фарби циян, маґента (то червенопурпурна фарба, червенолилова) и жовта, при чим ше у друкарстве пре посцигованє векшого контрасту додава ище и пиґмент чарней фарби.

Фарби як материял можу буц: за *малярох-уметнїкох* (олєйово, водови, темпери, древково фарби, туш у фарби), *малярски* лєбо *будовательни* фарби, столарски, фарби за метал, фарби за пластику итд.

## Фарби за текстил

Фарби на текстилу ноша богатство и значенє у складу зоз рижнима културнима, друштвенима и естетскима нормами. Ище од неолита, по штредок 19. вику за фарбенє текстила/платна хасновали ше найчастейше фарби орґанского походзеня хтори ше правели зоз рижних рошлїнох, ридше зоз инсектох. Фарби зоз нєорґанских минералох ше барз мало правели.

Майсторске фарбенє текстила/платна зявело ше у античним периодзе. У штреднїм вику фарбарске ремесло и схопносц постало барз значне. У тим периодзе у текстилних центрох Европи настало екстензивне продукованє сировинох за фарбенє текстилу. Тоти  сировини були значна роба за тарґовину. Року 1856. британски хемичар Вилиям Перкин патентирал першу синтетичну фарбу за текстил и од теди правенє природних фарбох поступно преставало. 

## Руски мена фарбох

## Други словни поняца у вязи фарбох
 
***Фарбочка***

* Фарба за фарбенє вельконоцних вайцох*,* Руснаци гваря *писанки*. Вайца ше фарбели зоз фарбочками, хтори ше куповали у малих мещкох у дутяну. 

***Фарбянка*** 

* Писанка офарбена лєм зоз єдну фарбу (єднофарбове вайцо)*,* фарбянка то вайцо замачане до фарби, док писанка вицифрована зоз воском. Фарбянка ше фарбела зоз цибульову лєбо орехову воду. Цибульово лїсце лєбо орехово лупки ше преварело и до тей води ше кладло уварени вайца же би ше офарбели.Тот вираз за фарбенє писнкох ше баржей хасновал у даєдних местох у Сриму дзе жию Руснаци лєбо Горватскей.
* Сликовнїца-фарбянка лєбо вифарбянка за дзеци (части вираз у новшим чаше) у хторей менши дзеци зоз древковима клайбасами звичайно у фарбох, вифарбюю и цифрую рижни рисунки.

***Фарбар***

* Майстор хтори фарби облєчиво. Фарбар окончує фарбенє у фарбарнї

* „файта” тунєй памучней сукнї

***Фарбарня*** 

Роботня-простория у хторей фарбар окончує фарбенє облєчива лєбо памучного платна.

***фарбарски*** 

* вираз хтори ше одноши на фарбара-майстра

* фарбарске (фарбарского) памучне платно офарбене на цмо-белаво

Єден час при руских женох було барз популарне фарбарске платно хторе хасновали за облєчиво (хусточки на главу, фарбарски сукнї, шоси и фартухи, роботни кошулї). Найчастейше таки платна лєбо облєчиво за жени були зафарбени на белаво (углавним на цмо-белаво и чарну фарбу).Таке платно у валалє вирабял фарбар. Вон памучне платно набавял зоз Словениї лєбо од такв. райзендерох (серб. накупци), а вец го у своєй роботнї фарбел.

***Фарбидло***

Средство за шминканє, фарбенє. Дзивки дакеди пре свою красу куповали у апатики лєбо у предавальнї червенїдло за шминканє лїцох. Нєшка за таке украшованє дзивчата хасную сучасне слово козметика хтора подрозумює рижни фарби и їх ниянси за ґамби, очи, лїцо, фарби за фарбенє власох итд.

## Литература

* Словнїк руского *НАРОДНОГО* язика Н. Сад 2017 (644-645 бок)

* Руско-сербски словнїк, Нови Сад 1995. рок (793 бок)

* Фейса, М., Будински, З. (2023). Лексичко-сематичко поље боје у русинском, српском и енглеском језику – основни називи за боје. У: Гудурић, С., Дражић, Ј,  Стефановић, М. (уред.) *Језици и културе у времену и простору Х/1*. Нови Сад: Филозофски факултет, 147-154. ISBN: 978-86-6065-717-8

## Вонкашня вяза
* Hromatska terminologija u rusinskom i srpskom jeziku, Studia Slavica akjourlans.com  
* Fejsa, M. (2020). Leksičko-semantičko polje boja u rusinskom i srpskom jeziku. *Book of Abstracts. The 24th Annual Scientific Conference of the Association of Slavists POLYSLAV 2020*. Prague: Polyslav, 11. Фейса, М. (2022). Назви за oсновни фарби у лексичносематичним полю фарби руского язика. *Русин* 68, 251–265. DOI: 10.17223/18572685/68/13
* Список фарбох sr.wikipedia.org
* Philologus COLOURS
*   ФАРБИ МУДРОСЦИ - Мальованє зоз олєйовима фарбами,Гелена Крклюш; автор прилогу Златка Перович, ют′юб канал маковчань

## Референци

Катеґория:Фарба