open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morcuvu

**Morcuvu** easti unã soi di earbã cari s-aflã sh-agrã tu cãmpu ma cari, di-aradã, easti criscutã di omu tu gãrdinã ca unã zãrzãvati, trã arãdãtsina a ljei lungã sh-groasã, dultsi sh-bunã tu mãcari, proaspitã icã heartã tu ghelã, cu frãndzã dispãrtsãti multu, sh-cu arapuni di lilici albi sh-njits; carotã, mer di-tu locu.
Cartofi

**Cartofia** icã "'combar "' icã **patata** (*Solanum tuberosum*) easti unã soi di earbã-analtã criscutã tu grãdinã di omu, cu lilici albi-viniti sh-cu pãrtsã di a truplui ngrupati tu locu, tsi s-facu umflãturi tu locuri-locuri (mãri ca mearili, stronghili, uvali i sprilundzi); umflãturli di-tu locu fapti tu truplu a aishtei plantã, mplini di niziste (colã) shi multu nostimi sh-hrãnitoari cãndu s-mãcã coapti, pãrjiliti i hearti tu mãcãruri; njedzlu a loclui. Ari alti numi: patatã, pãpati, curcaci, cãrcangi, combar, cumpiri, bãrboalji, bots.
Irina Nicolau

**Irina Nicolau** (n. 29-li di Yinaru 1946 — m. 3-li di Alunaru 2002) fu unã folcloristã, scriitoari, directoari a Muzeului Țăranului Român (*Muzeulu a Huryeatlui Romãnu*).

S-amintã Bucureshti, di-tu pãrintsã di arãdãtsini Armãneshtsã shi Grãtseshti. Di partea a tatãlui, s-tradzi di unã fumealje di Armãni di Doliani, ninga cãsãbãlu Veria, tu Gãrtsie.

Specialistã tu etnologie, isturii oralã shi muzeologie, doctoru tu filologie-focloru, membrã a unor organizatsii profesionali di-tu Romãnia shi alti stati, Irina Nicolau avu coordonatã seria di cãrtã bibliofili a Muzeului a Huryeatlui Romãnu.

## Cãrtsã tipusiti
**The Simple Splendour of Character. The Romanian Peasant*, 1996
**Ne-a luat valul*, antologie, coautoare, 1990
* *Vom muri și vom fi liberi* (prota carti trâ Revoluțiiľa di-tu 1989), antologie, coautoari, 1990 
* *Piața Universității*, Ed. Nemira, 1997 
* *Povestea Elisabetei Rizea din Nucșoara*, ș-dupu *Mărturia lui Comei Drăgoi*, antologie, coautoari, 1993
* *O stradă oarecare din București*, coautoari, 1999
* *Ghidul sărbătorilor românești*, Humanitas, 1998
* *[https://web.archive.org/web/20091229105159/http://www.proiectavdhela.ro/pdf/irina_nicolau_aromanii_credinte_si_obiceiuri.pdf Aromânii, credințe și obiceiuri]*, 2001
* *[https://web.archive.org/web/20140629004212/http://www.proiectavdhela.ro/pdf/irina_nicolau_haide_bre.pdf Haide, bre!]* –incursiune subiectivă în lumea aromânilor
* *Credințe și superstiții românești, dupu Artur Gorovei și Gh. Ciaușanu*, antologie, coautoari, 2000
* *Surâsul lui Harry*, conține povestea de dragoste dintre Harry Brauner și Lena Constante, 1998
* *Experimentul Zaica*, 1998
* *O viață, un destin, o icoană*, coautoari, 2000
* *Lecții cu povești despre facerea lumii*, 2000
* *Talmeș–balmeș de etnologie și nu numai*, 2001



## Ligãturi nafoarã
#### Romãnã
*Horia Bernea, Irina Nicolau, Carmen Huluța. „Câteva gânduri despre muzeu, cantități, materialitate și încrucișare” la LiterNet.
*Articol despre Irina Nicolau în *România literară*
*Irina Nicolau. „Aromânii. Credințe și obiceiuri” tu Proiectulu Avdhela, *Biblioteca a Culturãljei Armãneshtsã*.
*Irina Nicolau. „Haide bre!” tu Proiectulu Avdhela, Biblioteca a Culturãljei Armãneshtsã.
*Irina Nicolau. „Les caméléons des Balkans” („Cameleonii Balcanilor”) tu Proiectulu Avdhela, *Biblioteca a Culturãljei Armãneshtsã*.

#### Englezã
*Irina Nicolau. Episode 1: Dreaming of a book with pockets and whiskers (Episodul 1 din "Haide bre!" în engleză)pe Dhyeata, blogul de cultură aromânească.
*Irina Nicolau. Episode Episode 2: A great man and some small time crooks (Episodul 2 din "Haide bre!" în engleză)pe Dhyeata, blogul de cultură aromânească.
*Irina Nicolau. Episode 3: Those men with rifles had honor (Episodul 3 din "Haide bre!" în engleză)pe Dhyeata, blogul de cultură aromânească.

### Interviuri

* „Tensiunea dintre mine si obiecte e de ordinul amorului“. Interviu cu Irina NICOLAU, Raluca Alexandrescu, *Observator cultural* - numărul 14, mai 2000 (Românâ).
Ice Bucket Challenge

**Ice Bucket Challenge** (**Stihima a gãletsiljei di gljeatsã**) easti unã campanie di donatsii trã agiutarea a atseloru cari aravdã di *sclerozã lateralã amiotroficã* (*lãngoarea alu Charcot* i *lãngoarea Lou Gehrig*) shi a cunoashteriljei a aestãljei lãngori, di cari tradzi shi Stephen Hawking.

La aeastã campanie luarã parti personalitãtsi Americani shi di itsido, pri-tu cari si numirã: Bill Gates, Lady Gaga, Oprah Winfrey, Shakira, Mark Zuckerberg.

Participantsii suntu cljimatsi s-vearsi tu capu unã gãleatã cu apã la temperaturã njicã (i amisticatã cu gljeatsã); multsã adrarã filmi tr-aestã, pi cari li pitricurã pi internetu shi mass-media, tu cari cljeamã pi alantsi s-facã idhyiu lucru.

Nomu easti cã, tu 24 di ori di la cljimari, lipseashti s-dai pãradz shi/i s-tsã vershi gãleata di apã cu gljeatsã pi cap. Filmulu lipseashti s-aibã numa a actsiunãljei caritabili la cari ljea parti shi numa a atseloru pi cari lji cljemi.
Zboară Niangrâpsiti

**Zboarã Niangrãpsiti** easti unu blogu armãnescu di-tu Armãnie ahurhindalui di anlu 2007. Di-tu 2010, easti scriatu di Izabela Papazicu.

## Isturie
Bloglu, tu ahuritã, eara parti a revistãljei cu idhyia numã, Daima Deadun, a Sutsatiljei a Comunitãtsiljei Armãnjiloru di-tu Romãnia — Tulcea, editatã di prof. Gica Gica shi eara administratu di Emil Carageorge. Tr-atsea cã giudicarea alu Emil Carageorge fu aljumtrea di atsea a Sutsatei, bloglu shi revista si discãtsarã tu Cirisharu 2009.

Tu Brumaru 2009, Emil Carageorge alãxi numa a bloglui tu *Zboarã Niangrãpsiti*. Di-tu Alunaru 2010, bloglu easti administratu di Izabela Papazicu, cari publicã shi-unu manifestu, la 8-li di Yinaru 2011.

## Pricunoashtiri
Tu 8-li di Yinaru 2014, unu articolu a bloglui si aflã protlu locu tu top-lu Wordpress Romãnia.

## Referintsi


## Ligãturi nafoarã
* http://daimadeadun.wordpress.com/ — frândza a bloglui.
Catia Maxim

**Catia Maxim** (n. București, România) easti unâ scriitoari Românâ, ți ari multu sinferu trâ armâname.

## Cărțâ tipusiti
* *Încă un pas* / Cluj : Echinox (2007) — romanu
* *Clipe salvate* / Nicol (2008) – pârâvulii
* *Ghici pe cine iubesc eu?* / București : Semne Artemis (2009) — romanu 
* *Între timpuri* / București : Tracus Arte (2010) — romanu
* *Îngerii din Moscopole* / București : Tracus Arte (2011) — romanu
* *Îngerii din Moscopole. Exilul* / București : Tracus Arte (2013) — romanu
* *Slow motion* / București : Tracus Arte (2014) — romanu

## Ligâturi nafoarâ
* catiamaxim.ro — situ web ali Catia Maxim
Raffaello Sanzio

**Raffaello Sanzio** (6 Apriru 1483 tu Urbino – 6 Apriru 1520 tu Roma) fu unu maxusu pictor shi arhitect di-tu Italia.
Michelangelo Buonarroti

**Michelangelo Buonarroti** (6 Martsu 1475 tu Caprese Michelangelo – 18 februarie 1564 tu Roma) fu unu maxusu sculptor, pictor, arhitect shi scripturu di-tu Italia.
Proiectulu Avdhela

**Proiectulu Avdhela** – **Biblioteca di Culturã Armãneascã** easti unu proiectu non-profitu shi niguvernamentalu, cari ari tu scupo si-aflã, si editeadzã shi s-dhuruseascã operili shtiintsifitsi shi artistitsi tsi tsãnu di avearea culturalã Armãneascã shi tuti operili ligati di aestã aveari.

Proiectulu fu adratu pri-tu lucrulu voluntaru a persoaniloru (autori shi paree editorialã) shi a persoaniloru giuriditsi tsi au tru scupo shi lucreadzã trã xitãxirea, acrishtearea shi spãstrirea a culturiljei Armãneshti.

Fu pãrãstãsitu prota oarã la unã andamusi pi 19-li di Brumaru 2009, Bucureshti, la Clublu a Huryeatlui (Muzeulu a Huryeatlui Romãnu), iu vini poetlu shi criticu literaru Yioryi Vranâ, shi regizorli Ionuț Pițurescu shi Aleksander Zikov.

Tu proiectu intrarã shi activitãtsi editoriali pri suportu di carti (cãrtsã, rivisti, broshuri), productsie multimedia (CD audio, filmu etc.) shi va bagã pri cali shi va-ndreagã andamusi, simposioani, sculii di vearã shi programi culturali.

## Ligãturi nafoarã
* Proiect Avdhela — situ web
Amari

[thumb|right|Amarea, ca cum easti vidzutã di-tu nisia [Corsica]]
**Amarea** easti unã ntindiri mari di apã nsãratã, ca cum unu lacu multu mari. Ma multili ori, easti ncljisã di locu.

## Vedz shi
* Amarea Lae
* Amarea Caspicã
Giuseppe Verdi

**GIuseppe Verdi** (13 Yizmâciunu 1813 – 27 Yinaru 1901) fu unu compozitoru maxusu di-tu Italia, şi s-află tu câsâbălu Parma.
Mustu

**Mustulu** easti dzama dultsi di-auã (i alti yimishi) chisati ninti ca sã nchiseascã si s-aprindã tra si s-facã yinu.
Tu armãneascã, ca cumu tu romãneascã, zborlu yini di-tu latinã: *vinum mustum* (yinu tiniru). Mustulu poati s-hibã biutu ashi, icã poati s-hibã faptu yinu.

## Vedz shi
* Yinu
* Auã
Yinu

**Yinlu** easti unã biturã faptã di-tu aua tsi easti chisatã sh-alãsatã unu chiro si s-aprindã. Ari 7-16 pãrtsã tu-unã sutã shpirtu.

## Vedz shi
* Auã
* Mustu
Ayitâ

**Ayita** easti unu arburicu cu truplu tsi s-tradzi-azvarna pri locu shi, tr-atsea, tra s-creascã cãtrã nsusu, si ngãrlimã di alti planti i dãrmi plãntati tu locu. Ari unã arãdãtsinã vãrtoasã, di-tu cari esu lumãchitsili cu frãndzã mãri hãrãxiti, shi fructili (arapuni di-auã, di-tu cari s-adarã yinlu).

## Vedz shi
* Yinu
* Mustu
Gaidâ

**Gaida** easti unã hãlati muzicalã faptã di-unã foali di cheali sh-di ma multi sulini tsi esu di-tu ea shi scotu botsu, cãndu treatsi vimtu tsi easti suflatu di omu pri-tu gurã shi easi di-tu foali pri-tu eali.
Dzeanâ (geografie)

**Dzeana** easti unu locu tsi s-analtsã ma nsusu, ca unu ohtu, fatsã di loclu di deavãrliga.

## Vedz shi
*Cãmpu
Piștireauâ

**Pishtireaua** easti unã guvã adratã di fisi pri-tu cari s-intrã tu locu, di-aradã la munti, multi ori ahãntu mari, cã omlu poati si ncapã shi s-bãneadzã nuntru.
Arâchii

**Arãchia** easti unã di ma multi turlii di shpirtu (alcoolu) adratu di-tu fermentarea (aprindearea) a dzamãljei di-auã (di fructi, di grãni etc.).
Zborlu yini di-tu limba turcã, *rakı*, cari yini di-tu arãpeascã: *عرق* (IPA: ʕaraq), cari ari noima di „distilatu”.

## Izvuri di nuntru
* Shpirtu
* Yinu
* Birã (*Beri*)
Acu

thumbnail|right|Unu acu
Unu **acu** easti unã hãlati njicã shi suptsãri di cilechi, cu-unã mitcã tu-un capitu sh-unã guvã (ureaclji) tu-alantu, pri-tu cari s-treatsi hirlu ti cuseari lucri; alti hãlãts (ca aclu di chinu) tsi sh-u-aducu cu-unu acu di cusearia.

## Vedz shi
* Schinu
Bumbacu

**Bumbaclu** (*Gossypium*) easti unã plantã  criscutã trã hirili tsi nvilescu (ca unã soi di lãnã albã) simintsãli a ljei tsi s-aflã ncljisi tu-unã soi di fructu-cutii cãt unã nucã, cu frãndzã tsi au unã videari ca palma di omu (palmati), sh-lilici galbini icã aroshi; lãna adunatã di pi-aesti simintsã.

## Ufilisiri
Hirili fapti di-tu aestã lãnã ufilisiti la tsãsearea di pãndzã, sindonj, cãmesh, etc.; vata faptã di-tu aesti hiri, shcurti shi suptsãri, bunã tr-aspilarea a plãyiiloru shi a arãnjloru mplini di sãndzi i pronji.

Di hiri di bumbacu easti faptã pãndza.
Planetâ

Unã **planetã** easti unu corpu tsi s-aflã tu tseru, cari s-anvãrteashti anvãrliga unei steali. Trã noi, oamnili, nai ma maxoasã planetã easti Terra icã Loclu.

## Vedz shi
* Sistemlu solaru
* Steauã
* Soari
Râchitâ

**Rãchita** (***Salix***) easti unã soe di arburi.

Creashti di-aradã pi ningã apili tsi curã, bãltsã, locuri vlãngoasi icã tu pãduri shi poati s-agiungã pãnã la 25 m analtã, cu trupu pi cari crescu, multi ori arãdãtsinji tsi sta pisti api, cu lemnualbu, ljishoru shi pseftu, cu coaji sivã sh-cripatã, cu alumãchili multu lundzi, suptsãri sh-cari si-anduplicã lishor fãrã si s-arupã, cu frãndzãli lundzi sh-suptsãri ca chipita di cundaru (mãzdracu), sh-cu lilicili galbini-verdzã adunati stogu ca tu-unã soi di schicu.
Arburi

Unu **arbure** icã **arburu** poati s-hibã:
# numa tsi s-da la itsi plantã cu trupu analtu sh-lumãchi limnoasi, mplinu di frãndzi tsi facu unã cãrunã largã deavãrliga a truplui.
# numa datã a ma multoru arburi fanuminji di pãduri, analtsã, cu lemnulu vãrtosu sh-frãndzãli mãri cu mãrdzinki hãrãxiti, a curi fructu easti gljinda.

## Vedz shi
* Pãduri
Dzuua a limbâľei Româneascâ

**Dzuua a limbâľei Româneascâ** easti sârbâturitâ tu Românie 31-li di Avgustu, tu idhyea dzuuâ cu Limba a noastrâ, unâ dzuuâ isâ di-tu Republica Moldova, ahurhindalui cu anlu 1990.

Pripunearea di leadzi fu adrată 2011, hindalui simnatâ (ipugrâfitâ) di 166 parlamentari di tuti partidili parlamentari di-tu Românie. Aestâ easti unâ dzuuâ festivâ ali Românie pri-tu Ledzea nr. 53/2013 aprucheatâ di Parlamentulu ali Românie cu 312 voturi trâ aestâ, doao voturi contra și ținți abțineri (tâțeri).
Pâduri

Unã **pãduri** icã **codru** easti unu locu multu tesu tu cari crescu arburi (di-aradã agri, icã siminats di omu) tsi s-talji trã lemnu (cãndu omlu ari ananghi trã focu, sculari casi, fãtearea di cãrtsã etc.), tu cari creashti sh-earbã, lilici, mushclji etc. sh-bãneadzã agru prici, agru pulji etc. Ca bunãoarã, pot s-hibã:
# pãduri greauã = pãduri speasã, ntunicoasã, cu multi shi ndisati tufishuri;
# pãduri avigljeatã = pãduri di-aradã cu ponji bitãrnji, tsãnutã ma multu trã mushuteatsã shi primnãri, iu nu s-alasã tãljearea a arburloru;

## Vedz shi
* Arbure
* Cãmpu
Lemnu

**Lemnlu** easti uguria vãrtoasã di cari easti faptu arburli sumu coaji, ufilisitu tu ardeari (cãldurã, cutseari), tu fãtseari scãnduri (momilã, casi), tu fãtseari cãrtsã (acoali, fimiridz) etc.
Câldurâ

**Cãldura** easti harea tsi u-ari lucrul tsi nu easti aratsi, ma caldu. Ma poati s-hibã shi atsea tsi ari unu omu tsi easti lãndzitu (arãtsitu) shi truplu-lji s-ari ncãldzãtã multu (*heavrã*).

Tu shtiintsã shi fizicã, **cãldura** easti energhia transferatã anamisa unu sistemu termodinamicu shi mediu, sh-ari simvollu ***Q***.

## Vedz shi
*Focu
Caprâ

**Capra** (*Capra aegagrus hircus*) easti unã pravdã (feamina a taaplui) tsi sh-u-adutsi cu oaea, cu coarni, cari u-arãseashti ma multu frãndza dicãtu earba, sh-cari easti crsicutã trã laptili, carnea shi perlu lungu tsi-lu da.
Carni

**Carnea** easti luguria di cari easti faptu mushcljiulu a omlui shi a pravdzãloru. Luguriili tsi suntu cu multã carni suntu *cãrnoasã*.
Bou

**Boulu** (*Bos taurus*) easti pravdã di a casãljei, tavru (bicu, bugã) dzigãritu (ciucutitu, shutsãtu), mascurlu a vacãljei, ma mari di ea, cari easti criscutu trã carnea a lui sh-ti lucrulu greu tsi poati s-lu facã la agri (s-tragã aratrulu sh-chera ncãrcatã cu grãni).

## Vedz shi
* Vacã
Calu

**Callu** (*Equus ferus caballus*) easti unã pravdã imirã di casã cu cari oaminjilji tragu amãxili icã u ncalicã tra s-lji ducã iuva; dupã cum lj-easti hroma i ari alti hãri, calu poati s-ljea sh-numa: *psaru* (grivu, sivu), *murgu* (amurgu), *cilu* (albu), *ghiocu* (aroshu), *aroibu* (aroshu), *atu* (cal mascuru), *areati* (cal mascuru, niscuchitu), *binecu* (calu di cãvalã) etc.
Lânâ

**Lãna** easti perlu lungu sh-moali cu cari easti acupiritu truplu di la ndauã prãvdzã (ca, bunãoarã, oaea) tsi s-tundi shi s-lucreadzã di omu tra si-shi facã (di-aradã) lucri trã purtari.

## Vedz shi
*Peru
*Gunâ
Limba arbinișeascâ

**Limba arbinisheascã** (*shqip* [shkip] i *gjuha shqipe* [giuha shkipe], cu noima di **limba arbinisheascã**) easti unã limbã Indo-Evropeanã zburatã di aproapea 7.6 milioani di oamini, nai ma multsilji di-tu Arbinishii,  Kosovo, Republica ali Machidhunie shi Gãrtsiã, ma shi tu alti locuri tu apirita di notu a Evropãljei iu bãneadzã Arbineshi, ca cumu Muntinegru shi Sãrbia (Valea Presevo). Comunitãtsi di eta tutã, cari zburãscu dialecti arbinisheshtsã s-aflã arãspãnditi tu Gãrtsia, notlu ali Italie me, Sicilia shi Ucraina. Tu diaspora modernã, s-aflã arbineshi tu Scandinavia, Elvetsia, Ghermãnia, Austria, Mãgirie, Marea Britanie, Turchie, Australia, Noaua Zeelandã, Olanda, Singapore, Brazilia, Canada shi Statili Uniti ali Americã.

## Dialecti
Aribinisheasca easti mpãrtsãtã tu doao mari dialecti: atselu ghegu shi atselu toscu. Arãulu Shcumbin easti lugursitu cã sinuripseshti dialectulu Ghegu, zburatu tu njeadzãnoapti, di dialectulu Toscu di-tu Notu. Ma suntu sh-alti dialecti ahoryea, ca cumu Arbëresh shi Arvanitika, cari suntu amisticãri anamisa di Ghegu shi Toscu, cu multi caracteristici arhaici (veclji). Aeshtsã suntu zburate tu Italie shi Gãrtsie.

## Referintsi
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges**  (24 Yizmâciunu 1898 – 14 Junii 1986) fu unu scriitoru arghentinianu di-tu Buenos Aires, Arghentina.
Apâ

**Apa** easti luguria tsi curã tu-arãuri, tsi s-aflã tu-amari, di cari suntu adrati chicutli di ploai, etc. Apa easti unu di cama maxoasu elementlu trã bãnarea plantiloru i a animaliloru.
Ploai

**Ploaia** (icã **ploae**) easti chicuti di apã tsi cadi di-tu niorlji din tseru. Tun chirolu cãndu nu cadi ploai, pri loclu ari seatsitã.

## Vedz shi
* Nioru
* Tseru
Nioru

**Niorlu** icã **nãurlu** easti unã adunãturã di aburi di-tu tseru ãnsus cari pot s-cadã pri loc ca ploai i neauã.
Neauâ

**Neaua** (icã **rodã**) easti faptã di-tu anari di nits chicuti di apã 'ngljitsatã tu chirolu arñiu tru atmosferã (fapti di crustali alichiti unã di-alantã) tai anda angreacã cad ca ciomburi sh-cari u-nvãleashti zura ca unã cergã albã.
Crustalu

**Crustallu** easti unã soi di yilii multu scãntiljoasã, cu cari s-adarã mash lucri fini, scumpi.

Shtiintsa cari studiadzã cristalilii easti cristalografie.

## Vedz shi
* Mineralu
Câstrâvețu

**Cãstrãvetslu** (**Cucumis sativus**) easti unã plantã criscutã di om tu bãhce i bustani, cu truplu acupirit di peri ascuri, tsi s-tradzi azvarna pri loc icã si ngãrlimã di alti planti, cu frãndzã lãrdzi sh-piroasi, cu lilici njits, galbini, cari da unu fructu suptsãri shi lungu (di vãrã 5-25 cm), cu peaja veardi, tsi s-mãcã (cu simintsã cu tut), di-aradã, proaspit tu salatã, i faptu turshii trã earnã.
Carcalecu

**Carcaleclu** easti unã insectã (yeatsã tsi sh-u-adutsi, sh-multi ori easti lugursitã unã cu acrida) cu truplu shcurtu sh-gros, cu ocljilj mãri sh-cu cicioarli di dinãpoi multu lundzi ta s-u-agiutã s-ansarã multu diparti (cicioari di dinãpoi tsi fac unã soi di shuirat cãndu s-freacã unu di-alantu).
Maramangâ

**Maramanga** (dupu albanedzã) icã **painglu** (dupu romãnã) easti turlii di insecti (yets, bubulits) cu optu cicioari lundzi sh-pãnticã ntreagã (nidispãrtsãtã tu neali ca alti insecti) tsi s-hrãneashti cu sãndzili suptu di la alti insecte njits acãtsati tu-unã pãndzinã suptsãri tsãsutã di nãsã prit locuri ma-ascumti.
Lacrimâ

**Lacrima** easti muljitura (fãrã hromã sh-ca nsãratã) tsi s-aflã tu oclji shi easi cãtivãrãoarã cãndu omlu plãndzi, arãdi multu icã easti ocljul lãndzit.
Tearâ

**Teara** easti partea groasã (sh-cama grasã) tsi s-adunã pisupra a laptilui dupã tsi shadi nihertu trã niheamã chiro (icã, tora, tsi easti scoasã ahoryea cu-unã machinã adratã maxus tr-aestu lucru).
Pâni

**Pãina** (icã **pãnie**) easti cãrvealji di-aloat adrat di-tu fãrinã di grãnu (sicarã, misuru, etc.) amisticatã sh-frimintatã cu apã (sari, maeauã, etc.) cari, dupã tsi creashti, s-bagã tu cireap tra si s-coacã.
Grânu

**Grãnlu** easti unã soi di earbã-analtã, imirã, criscutã di om tu agri trã gãrnutsãli tsi da (dit cari s-fatsi fãrina ti pãni), cu-arãdãtsinã tsi s-dutsi ahãnda, trup lungu sh-subtsãri, frãndzã strimti sh-lundzi, lilici adunati tu schic di-tu cari esu simintsli (boabili, gãrnutsãli) tsi sh-u-aduc multu cu atseali di sicarã i ordzu; gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã fãtsearea a fãrinãljei cu cari s-fatsi pãnea tsi u mãcã omlu.

## Grãni
* Ordzu
* Sicarã
* Urizu
Sicarâ

**Sicara**  easti unu soiu di earbã-analtã criscutã di om tu agri (tsi va siminari cati an tra s-creascã), cu palj lungu shi schic ncãrcat cu-arãdz di gãrnutsã, tsi sh-u-adutsi multu cu grãnlu tu videari (mash cã paljlu easti ma analtu, pãnã di 2m, shi schiclu ma ascur); gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã hrana a oaminjloru shi a prãvdzãlor (cã di-tu nãsã s-fatsi unã pãni niheamã ma lai ca di-atsea di grãn, s-fatsi arãchii, etc.).
Ordzu

**Ordzlu** easti unã plantã irboasã di-tu fumealjea a grãnilor, criscutã di om tu agri, cu truplu-analtu, subtsãri sh-lungu, cu palj lungu shi schicuri ncãrcati cu-arãdz di gãrnutsã; gãrnutslu faptu di-aestã earbã, bun trã hrana a oaminjloru shi a prãvdzãlor sh-dit cari s-fatsi birã, arãchii, etc.
Granițâ

**Granitsa**  easti mardzinea (cijdia) tsi-aspuni iu bitiseashti unu loc shi nchiseasti unu altu; mardzinea a unui crat tsi-l disparti di-un altu (un agru di-un altu, loclu tsi tsãni di-unã hoarã di-atsel tsi tsãni di-unã altã hoarã, etc.).
Urizu

**Arizlu** easti unã plantã di-tu fumealjea a gãrnurilor criscutã di omu tu locurli caldi sh-cu multã apã (valturi, mucirli, muceari, etc.), cu truplu subtsãri shi ndreptu, cu frãndzã strimti shi lundzi, cu schicuri njits tu cari s-aflã fructili (gãrnutsãli albi, shi sh-u-aduc cu gãrnutsãli di gãrnu), mãcarea di-aradã a multor oaminj tsi bãneadzã tru locurli caldi.
Schicu

**Schiclu** easti truplu lungu (ca unã soi di axã, lungã trã grãnu shi trã sicarã di vãrã dzatsi cm) pri cari suntu acãtsati stres, unâ ningã-alantã, prota lilicili di grãn (di sicarã, di ordzu, etc.) sh-ma nãpoi gãrnutsãli.
1999

**1999** fu unu anu tu Seculu XX.

## Fapturi
* 20 alunaru Alexandra de Hanovra, fiica-a prinţesei Caroline de Monaco shi a printsului Ernest-Auguste de Hannover, Ghermãnia

## Muriri
* 1 avgustu Silvia Dumitrescu-Timicã, actritsã romãnã
Athine

**Athine** i **Athinã** (gãrtseashti:  **Αθήνα**) easti nai ma mari cãsãbã shi cãsãbãlu capital ali Gãrtsii. 

 **Athina** easti unã di cama marili cãsãbadz tu Balcan. 

Isturia a populatsiiljei : **1833**(4000)  **1870**(44,500) **1896**(123,000) 718,000 **1921**(718,000) **1971**(867,023) **1981**(885,737) **1991**(772,072)  **2001**(745,514) **2011**(664,046)
Lingvisticâ

**Lingvistica** (gr. *γλωσσολογία*) easti shtiintsa tsi studiadzã limbili. Omlu tsi shtii lingvisticã s-cljeamã **lingvistu**.

Tsintsili pãrtsã di-tu lingvisticã suntu: fonologia (cari caftã s-studiadzã boatsea i fonemili), morfologia (cari caftã s-studiadzã pãrtsãli a zboarãloru, ca cumu prefixili i conjugãrili), sintaxa (cari caftã s-studiadzã aradha cu cari sta zboarãli shi cumu si adrarã propozitsiili) shi semantica. Atsea di-tu soni lucreadzã cu noima zboarãloru.

Ca cumu pri limba romãneascã, zboru *lingvisticã* yini di-tu frãntseascã (*linguistique*).
1992

**1992** fu unu anu tu Seculu XX.

## Muriri
* 1906 S-aflã Ioryi Merca tu hoarã Livãdz, Gãrtsia shi muri anlu 1992 tu Bucureshci
* 19 di Brumar muri Nicolae (Cola) Caratanã tu Custantsa
Irini

**Irinia** easti starea (catastasea) di bunã aduchiri namisa di oaminj (populi, etc.) cãndu nu-ari alumti (vãtãmãri, pulemati, etc.); aduchirea tsi s-fatsi namisa di populi (dupã unu polim) cãndu cati popul sh-ljea sartsina s-facã tsi lipseashti tra s-astãmãtseascã alumtili sh-vãtãmãrli; isihia tsi u-aducheashti omlu cãndu nu-ari nitsiunã minari i vrondu deavãrliga di el.
Fabricâ

**Fabrica** icã **fambrica** easti loclu iu s-fac lucri (pãr-mãtii) multi, tuti di-unã soi, unã dupã-alantã sh-agonja, di-aradã cu unã i ma multi machini.

## Vedz shi
* Cumpanie
Fachilu

Unu **fachilu** icã unu **plicu** easti unã acoalã di carti cu trei cohiuri nduplicati cãtrã tu tsentru shi alichiti di mardzini, sh-cu-anpatrulea cohi nduplicatu shi alichitu mash dupã tsi si ncljidã nuntru tsiva (cãrtsã, caduri etc.) tra si s-pitreacã cu poshta.
Poștâ

**Poshta** icã **posta** easti partea a chivernisiljei (i adzã, poati, a unei cumpanii) cari ari sartsina s-ducã cãrtsã i teljuri di la om la om. **Pustagiu**  easti omlu tsi-adutsi la casili a oaminjlor, cãrtsãli pitricuti cu poshta.
Cumpanie

**Cumpania** easti unã ceatã di oaminj tsi minduescu idyea soi shi s-leagã deadun tra s-facã tsiva; doi i ma multsã oaminj tsi s-leagã s-facã daraveri deadun. Suntu ma multi soiuri di cumpanii, ca bunãoarã:

*Asociatsii voluntarã icã voluntariatu
*Cumpanii financiari, tsi suntu bãncili
Pândzâ

**Pãndza** easti tsãsãturã suptsãri, di-aradã faptã di hiri di bumbacu, sirmã, yinu, cãnapi etc. Unã altã noimã easti atsea di cumatã i lucru faptu di-tu aestã turlii di tsãsãturã icã pãndzina faptã di-un pangu.

**Pãndzãtura** easti unã cumatã di pãndzã.
1993

**1993** fu unu anu tu Seculu XX.

## Evenimente
### Yinaru
*1 Yinaru - Cehoslovacia devine Slovacia și Cehia
*26 Yinaru - Václav Havel easti președintili-ali Cehie

### Marțu
* 27 Marțu - Jiang Zemin easti președintili-ali China

## Premia Nobel

* Chimie &ndash; Kary Mullis, Michael Smith
* Economie &ndash; Robert W. Fogel, Douglass North
* Literaturâ &ndash; Toni Morrison
* Pace &ndash; Nelson Mandela and Frederik Willem de Klerk
* Fizicâ &ndash; Russell Alan Hulse, Joseph Hooton Taylor Jr.
* Medicinâ &ndash; Richard J. Roberts, Philip Allen Sharp
Veari

**Vearia** icã **tsirtselu** easti stulii ca unu tserclju njic purtat di muljeri acãtsat i-aspindzurat di ureaclji (multi ori di-amalamã i di-asimi stulsit sh-el cu alti njits stulii).
Malamâ

**Malama** (numiru atomicu 79, **Au**) easti unu elementu chimicu. Easti unu metalu scumpu (cu hroma galbinã lutsitã), cu cari s-fac multi giuvairi (minghiushi, neali, sãhãts, veri, etc.). Dit aestã metalu s-fac fluriili (lirili, galbinili, mahmudiili, etc.).
Giuvair

**Giuvairili** suntu stulii faptã di-aradã di metalu scumpu (malamã, asimi, etc.), cu chetsrã scumpi, purtatã ca neali, biligits, bairi ti digushi, veari ti ureclji, etc.; giuvairi, giuvarico, givarico; (fig: giuvair = lucru mushat, scumpu; lucru vrut, yishteari, etc.)
Asimi

**Asimea** (numiru atomicu 47, Ag) easti unu elementeu chimicu, metalu di-atseali scumpili (cu-unã hromã albã lutsitoari sh-mushatã) di-tu cari s-fac giuvairi (cu cari si stulusescu muljerli), lucri di casã (tãvi, linguri, furculitsi, etc.), etc.;
Metalu

**Metalu** easti numã tsi s-da la luguriili chimici di cari suntu fapti multi di lucrili tsi s-aspun vãrtoasi cãndu dai di eali (ca herlu, bãcãrea, etc.), cu fatsa tsi lutseashti sh-cari suntu buni la tritsearea a cãldurãljiei shi a elecritsitatiljiei prit eali. Ca bunãoarã, metali suntu: malama, asimi, ghearyirlu, herlu, pliumbulu, etc.

Ma multi metali suntu ufilisati trã adari-a pacfonjiloru, amesticuri di elementi chimici tsi li fatsi s-hibã ma buni, ma duri, s-dãnãseascã ma multu.
Lingurâ

**Lingura** unã hãlati di metalu (plasticã i lemnu) tsi ari di-unã parti unã coadã trã tsãneari cu mãna sh-di-alantã parti unã soi di vas njic cu cari omlu poati s-ljea unã muljiturã (apã, ghelã, etc.) di-tu unã oalã tra s-u ducã la gurã shi s-u mãcã.

## Vedz shi
*Cutsutu
*Bunelã
Hromâ

**Hroma** easti bueaua tsi u-aspuni tu videari unu lucru lunjinat (dupã cum bati lunjina).

Ari ma multi zboarã trã hromã, ca bunãoarã: *bueauã, boi, vãfii, rengã, renghi*.

## Vedz shi
*Curcubeu
Undâ

**Undã** easti apã tsi s-analtsã shi s-minã, aradã dupã aradã, ninti-nãpoi, pi fatsa a amariljei (a laclui, a arãului, etc.) cãndu bati vimtul, cãndu lji s-arucã unã cheatrã, etc.
Arâu

**Arãulu** easti apa tsi s-adunã di-tu izvuri shi ploai sh-cari curã tu-unã vali cãtã tu-amari.

Alti denumiri: *rãu, flumin*.

## Vedz shi
*Duna
Bueauâ

**Bueaua** easti hroma tsi u-aspuni unu lucru (tsi poati si s-veadã dupã soea di lunjinã tsi cadi pi el); luguria cu cari s-vãpseashti unu lucru tra s-lji s-alãxeascã hroma. Ma easti shi luguria tsi s-bagã muljerli pri fatsã i unglji tra s-aspunã ma mushati.

Multi buei suntu faptã di-tu elementlu chimicu hromu.
Muľeari

**Muljari** poate hi:
# feamina a omlui tsi ari tricutã di ilichia di featã, ari criscutã sh-ari loatã boea-lji di-tu soni;
# feamina cu cari si nsurã unu bãrbatu; nicuchirã;

## Vedz shi
*Feaminã
*Bãrbatu
Albastru

thumbnail|right|Multi soiuri di albastru
**Albashtri** suntu luguriili cari au hroma-a tselui sirin. Soiurili di albastru au lundzimi di undã ntre 420 shi 490 di nanometri.
Bârbatu

**Bãrbatu** poate hi:
# omu mascuru (nu feaminã, muljeari) tsi ari tricutã di ilichia di ficioru, ari criscutã sh-ari loatã boea-lji di-tu soni;
# atsea tsi lu-ari unã muljeari, omlu cu cari s-mãrtã; nicuchir;

## Vedz shi
*Mascuru
*Muljeari
Verdzu

**Veardza** (*Brassica oleracea*) easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di om tu agur, cari bãneadzã doi anj, iu, tu protlu an creashti mash truplu sh-tu defturlu an crescu lilicili di hromã albã icã galbinã, cu frãndzã mãri, groasi shi undati i cãtsãroasi, tai si-anvilescu unã pristi-alantã tra s-facã unã soi di topã mari cãt caplu di om, bunã trã mãcari proaspitã (salatã), heartã (cu carni, tu sãrmadz, etc.) icã fapti turshii (moari) tra s-hibã mãcatã earna.
Limońiu

**Limonea** (*Citrus limon*) easti unu pomu di-tu locurli caldi, cu frãndzã lutsiti, uvali (ca oulu) sh-lilici albi, tsi easti criscut di om trã yimishili mãri cãt merlu (limonj) tsi da multã dzamã acrã (tsi s-bagã tu ceai, biuturi, mãcãruri, etc.) shi au hromã galbinã.
Furcâ

**Furca** easti unã hãlati cu cari s-adunã (si mparti) earba tsi s-da la prãvdzã (adratã di-unã prãjinã lungã di lemnu i di metalu cari ari la unu capitu trei-patru dintsã, mãri shi nduplicats niheamã, cu cari s-acatsã earba); mãnata di earbã tsi poati omlu s-u ljea cu-unã singurã minari di furcã; itsi altã hãlati i lucru tsi sh-u-adutsi cu furca (cã ari dauã i trei alumãchi di cari s-acatsã lucri) ca, bunãoarã, citaljlu, unu lemnu (alumachi) tsi s-disparti tu dauã bratsã la unu capit (ca grama Y).
Ceai

**Ceailu** (icã *ciaiu*) easti unu arburicu di-tu locurli caldi, criscut ti frãndzãli tsi s-usucã shi s-herbu tra s-da unã biutu-rã multu cãftatã tu ntreaga lumi.

Numili easti ufilisat adesea trã biutura faptã di-tu hirbearea a frãndzãloru uscati.
Albu

**Albu** (fem. *albã*) easti unã hromã tsi sh-u-adutsi multu cu-atsea a lapti lui (a neauãljei, a azvestiljei, etc.).

Albu easti tsi easti curatu (cu truplu shi cu suflitlu) fãrã nitsiunã murdãrii icã lãeatsã tu inimã; cari nu-ari stepsu; (ii) tsi easti hãrios, caluziric;
Featâ

Unã **featã** easti muljearea tu anjilji cându easti ninga njicã, tinirã sh-nimãrtatã, icã cilimean (njic) feamin di-tu unã fumealji, hilji tsi u ari unu bãrbat cu-unã muljeari.

S'dzice fatã shi la unã muljeari nimãrtatã, cu tuti cã easti tu ilichii, muljeari tsi nu s-ari mãrtatã vãrãoarã, muljeari tsi easti ninga virghirã cã nu s-ari bãgatã tu ashtirnutu cu-un bãrbatu.

## Vedz shi
*Muljeari
*Ficioru
Ficioru

Unu **ficioru** easti bãrbatlu tu anjlji cãndu easti ninga njic, icã tinir.

## Vedz shi
* Bãrbatu
* Featã
Cafe

**Cafelu** easti unu arburicu (arburili di cafe/cafei) di-tu locurli caldi, cu boea tsi poati s-agiungã pãnã la 6-10m, cu frãndzã tsi sta daima verdzã, tsi fatsi (dauã ori tu an) lilici albi (cari crescu la sumsoara frãndzãlor), sh-cari da fructi aroshi ca cireashili (cu dauã simintsã); simintsa a arburiclui di cafe, tsi easti nvãlitã cu unã coaji subtsãri sh-sãnãtoasã cari, dupã dizbiliri, agiungu gãrnutsãli di cafe tsi s-vindu tu ducheani; pulbirea lai, faptã dupã mãtsinarea a gãrnutsãloru arsi di cafe; biutura adratã di-tu aestã pulbiri (multu cãftatã sh-biutã di dunjai, faptã di-tu aestã pulbiri heartã cu apã (tu cari s-adavgã, multi ori, zahari, lapti shi alti lugurii tsi va-lji da unã aromã sh-nustimadã vrutã);
Cireșu

**Cireshlu** (*Prunus avium*) easti unu pomu, cu frãndzã uvali shi lundzi, tsi fatsi lilici albi primuveara, criscut di om tu livãdz icã aguri, trã yimishili (cireashili) njits sh-aroshi (cu-un os nãuntru) tsi li fatsi, dultsi sh-buni tu mãcari.

*Cireasha* easti yimisha faptã di pomlu cireshu, njicã, cãrnoasã sh-cu-un os nuntru, aroshi icã galbinã.
Mâcâră

**Mãcãraua** easti unã hãlati (mihãnii cu unã i ma multi arãtei) cu cari s-analtsã shi s-mutã lucri greali tu locuri di-tu vitsinata aprucheatã.
Câmpu

**Cãmplu** easti unu locu mari sh-tes (padi) fãrã vãljiuri, dzenji shi ohturi (di-aradã cu agri tsi s-lucreadzã icã tsãnut cu earbã ti hrana a prãvdzãloru).
Mustațâ

**Mustatsa** easti perlu tsi creashti (la bãrbats) sum nari shi pristi budza di nsus, icã hirili di per tsi crescu deavãrliga di mutslu a unor prãvdzã.
Grivu

**Grivu** (fem. *grivã*) easti unã hromã tsi nu easti ni lai ni albã ma s-aflã iuva namisa di eali, unã hromã tsi sh-u-adutsi cu-atsea a cinushiljei.
Negru

**Negrulu** icã **laiu** (fem. *neagrã*) easti unã hromã tsi easti di bueaua a cãrbunilui (a corbului, a cãtraniljei, etc.).
Cârbuni

**Cãrbunili**  easti unu lucru, ca unã soi di cheatrã, sumulai sh-tsi s-frãndzi lishor, cari s-aflã tu loc sh ardi cãndu-lji dai focu, icã ashi cum s-fatsi jarlu cãndu lu-astindzi cu apã sh-arãtseashti.

Geologic, cãrbunili easti unã rocã sedimentarã di hromã neagrã, tsi fu adratã pri puniria di carbonu la restiloru unor planti.

center|1000px|thumb|
Focu

**Foclu** easti procesu di ardeari vãrtoasã cu pirã shi cãldurã, icã unu lucru tsi ardi cu pirã.

Ca bunãoarã, unu lucru tai s-ufiliseasã trã fatsiria a foclui easti cãrbunili.
Șoaricu

**Shoariclu** easti unã prici njicã tsi bâneadzâ pristi tut (tu cãmpu, pãduri, pampori, casa a omlui, etc.), cu chealea tsi ari unã hromã grivã, cu zurnãlu sumigos sh-cu mustãts lundzã.

## Vedz shi
*Shoaricu di casã
Șoaricu di casâ

**Shoariclu di casã** (*Mus musculus*) easti unã prici njicã, unã specie di shoaricu tsi bãneadzã nãngã casa a omlui, cu chealea tsi ari unã hromã grivã, cu zurnãlu sumigos sh-cu mustãts lundzã.

## Vedz shi
*Shoaricu
Fleamâ

**Fleama** icã **pira**  easti unã limba di foc tsi easi di-tu unu lucru tsi ardi vãrtos sh-da multâ lunjinã shi cãldurã.
Corbu

**Corblu** (*Corvus corax*) easti unã pulji di mpradã di hromã neagrã, tsi mãcã di tuti, ma mari di gaea, cu peanili lãi sh-cu dintana shi cicioarili multu vãrtoasi.
Puľiu

**Puljilji** suntu ma multi turlii di prici cu truplu-acupiritu di peani, cu dintanã, tsi fac oauã sh-cu doauã aripti mãri cu cari azboairã. Pi Locu azboairã ma mult di 9000 de spetsii (turlii) di pulji.

Ca bunãoarã, pulji suntu: corbu, cioara, carabeulu, ciuciurlia, etc.

## Morfologhii
Morfologhia externã:
* Caplu, cu dintana, gura shi ocljili
* Trunchiulu (icã truplu), cu coada, ariptili shi peanili
* Meambrili (cicioarili)
** Meambrili anterioari
** Meambrili posterioari
Dintanâ

**Dintana**  easti partea lungã sh-chipitoasã tsi s-tindi nãintea a gurãljei di puljiu (cari ljea loclu a dintsãloru, sh-cu cari puljilji acatsã mãcarea i apa tra s-u bagã n gurã).
Peanâ

**Peana** luguria cu cari easti acupirit truplu a puljiloru (tsi sh-u-adutsi cu unu cheaptini di-unã parti sh-di-alantã di-un trup tsi sh-u-adutsi cu unu sul lungu sh-moali). Unã aripã easti adratã di-tu ma multi peani.
Gâľinâ

**Gãljina** (*Gallus gallus domesticus*) easti unu puljiu di casã, criscut di oaminj trã oauãli sh-carnea tsi u da, feamina a **cucotlui**.
Omu

**Omlu** easti unã hiintsa (yeatsa mascurã i feaminã) tsi s-aflã tu nai ma-analta scarã a hiintsãloru (cari poati sã zburascã, s-mindueascã, s-facã hãlãts cu cari s-alãxeascã loclu di deavãrliga, etc.).
Adzã, omlu bãndeadzã tu Locu, ma suntu hoari di cercetari adrati di ominji pi Lunã i tu spatsiu.

*Ficioru shi bãrbatu (mascuri)
*Featã shi muljeari (feamunã)
Olmu

**Olmlu** (*Armoracia rusticana*) easti unã earbã, cu-unã arãdãtsinã lungã, cu-un trup ca unu chelindru, analtu (tsi poati s-agiungã pãnã la 2m), cu frãndzã mãri sh-lãludz njits, albi, cari easti criscutã di om trã truplu tsi ari unu gustu acru sh-cari ntsapã.
Moarâ

**Moara** easti casa tu cari s-aflã unã hãlati mari cu cari s-matsinã yiptul (grãnlu, sicara, cãlãmbuchilu, etc.). Ma poate hi hãlatea mari (minatã di apã i vimtu) cu cari s-matsinã yiptul icã hãlati njicã cu cari s-matsinã (aoa sh-un chiro cu mãna) cafelu (chiperlu, etc.).
Trã a lucra, moara hibã unã aroatã.
Yiptu

**Yiptu** (icã *grãni*) easti unu zboru cu cari s-cunoashti un, i ma multi deadun, sicara, grãnlu, ordzul, urizlu, uvedzlu, etc. Tu alti lãmbi, zboru aestu easti cunoscutu shi ca *cerealã*.
Uvedzu

**Uvedzlu** easti unã soiu di earbã-analtã (icã di yiptu) criscutã di omu, tsi fatsi unã soi di-arapuni cu gãrnutsã (simintsã) cu cari s-hrãnescu caljilji (shi oaminjilji).
Ou

**Oulu**  easti ațea ți fați gâľina, gurguľitos (aru-cutos, stronghil) și mari cât unu mer ńic, cu coaji albâ, bun trâ mâcari ș-dit cari, dupâ ți easti clucit di gâľinâ, easi unu puľiu.
Aripâ

Unã **aripã** easti unu mãdularu tsi lu-au puljilji (shi insectili ca mushtili, alghinjli, bubulitslji, etc.) tra s-l-agiutã tu-azbuirari. Easti adratã di-tu ma multi peani.
Câlâmbuchiu

**Cãlãmbuchilu**  (*Zea mays*; icã *misuru, arapositi*) easti unã plantã di yiptu cu truplu analtu (cãt omlu sh-cama), sãnãtos sh-gros, cu frãndzãli lundzi shi chipitoasi, cu lilicili mascuri tsi sta adunati tu unu arapun tu chipita a truplui shi atseali feamini tsi sta tu-un cucuci anvãlit cu frãndzã, lungu di vãrã palmã, cu yimishi-gãrnutsã (lugursiti ca yiptu) tsi crescu pri cucean, cari s-matsinã sh-da unã fãrinã galbinã di cari s-fatsi culeashlu (cãcimaclu).

Zboara yine di-tu limba elinicã, undi ari ufilisari terminlu di *Καλαμπόκι* (kalampuki).

## Vedz shi
* Yiptu
* Grãnu
Piperu

**Piperlu** easti unã soi di plantã tsi s-angãrlimã pri alti planti (ca unã climãtãryeaua) sh-cari fatsi yimishi njits (ca unã soi di gãrnutsã) tsi au unã anjurizmã aparti sh-un gustu tsi ardi.

## Specii
Tu biologie, *piper* easti unã taifã di Piperaceae, tsi cuprindi 1 000–2 000 spetsii di planti.
Nai ma maxoasã specie di piperu easti *[[Piper nigrum]]*, icã *piperu laiu*.

## Izvuri di nafoarã
* Dyer, L.A. and A.N. Palmer. 2004. *Piper: A model genus for studies of evolution, chemical ecology, and trophic interactions*. Kluwer Academic Publishers, Boston. ISBN 0-306-48498-6
Crâciunu

**Crãciunlu** icã **Amintari a lui [[Isa Hristo]]** suntu dzãlili di-tu an (25-li tu 27-li di Andreu) tsi crishtinjilji yiurtisescu dzua tsi s-amintã Hristolu.
Icoanâ

**Icoana** easti unu cadru zugrãfsit di-aradã pi lemnu (cãtivãrãoarã scãlsit), tsi-aspuni fatsã di ayi i fapti di-tu bana crishtineascã, tsi s-aflã di-aradã tu bisearicã (shi n casili a oaminjlor), la cari crishtinjilji sã ncljinã al Dumnidzã.
Preftu

**Preftulu** (icã *popã*; femina easti **prifteasã**, nicuchira a preftului) easti unu omu tsi easti dus la unã sculii maxus adratã (iu easti nvitsat sh-deapoea hirotonusitu) tra s-aibã ndreptulu s-lituryiseascã la bisearicã shi s-facã tuti arãdzli crishtineshti icã religioasi.
Ballsh

**Ballsh** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Mallakastra, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Fier (qarku).
 
Anlu 1989, Ballsh avea 9.100 bãnãtori. Tu 2001, 9.154, shi tu 2011: 7,657. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Mallakastra
*Prefectura Fier
Bãrat

**Berat** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Berat, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Berat (qarku).
 
Anlu 1989, Berat avea 42.957 bãnãtori. Tu 2001, 45.572, shi tu 2005: 47.606. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 63.132 bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Berat
*Prefectura Berat
Bulqiza

**Bulqiza** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Bulqiza, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Dibra (qarku).
 
Tu 2001, 9.987, shi tu 2005: 11.212. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Bulqiza
*Prefectura Dibra
Bisearicâ

**Bisearica** easti unã acareti tsi easti numãtsitã maxus, tra si s-tsãnã nuntru unã tsirimonji tsi ari s-facã cu-unã pisti sh-cu Dumnidzãlu a ljei, casa iu crishtinjilji s-duc si sã ncljinã al Dumnidzã shi preftul crishtin fatsi lituryia.
Lituryii

**Lituryia** (elinicã: *Λειτουργία*) easti dyeavãsea tsi u fatsi preftul la bisearicã cati Dumãnicã (i dzuã di sãrbãtoari) tahina, cãndu s-vluyiseashti (s-ayiseashti) pãnea shi yinlu cu cari s-cumãnicã lumea.
Ferãcã

**Ferãca** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Fier, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Fier (qarku).
 
Anlu 1989, Fier avea 43086 bãnãtori. Tu 2001, 56297, shi tu 2005: 59719. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 84.638 bãnãtori.

## Vedz shi

*Districtulu Fier
*Prefectura Fier
Kamza

**Kamza** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Tirana, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Tirana (qarku).
 
Anlu 1989, Kamza avea 9500 bãnãtori. Tu 2001, 10373, shi tu 2005: 11026. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 81.688 bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Tirana
*Prefectura Tirana
Curceau

**Curceau** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Korça, Arbinishia. Cãsãbãlu esti parti di tu prefectura Korça (qarku).
 
Anlu 1989, Korça avea 63623 bãnãtori. Tu 2001, 58911, shi tu 2005: 58259. La numirarea di tu soni, atsea di tu 2013, eara 86.994 bãnãtori. Mullts rrãmãnj di Arbinishii bãneadzã aco. N'Curceau esti shi une bãsericã rrãmãneascã, atsa a Ayiu Sotir.

## Vedz shi
*Districtulu Korça
*Prefectura Korça
Ljurocastru

**Ljurocastru** i **Iurucast** easti acljimat un cãsãbã cari s-aflã tu districtulu a Ljurocastrului ali Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti dit prefectura Gjirokastra (qarku).
 
Tu anlu 1989, **Iurucasta** avia 24.200 bãnãtori. Tu anlu 2001 **Ljurocastrul**, avea 22.886, shi tu 2005, avea 23.437. La numirarea dit soni, atsea dit 2013, eara 33.346 bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Gjirokastra
*Prefectura Gjirokastra
Pugradets

**Pugradetsa** easti un cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Pogradec, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Korça (qarku).
 
Anlu 1989, Pogradec avea k.A. bãnãtori. Tu 2001, 23762, shi tu 2005: 25758. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 38.642 bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Pogradec
*Prefectura Korça
Pulician

**Poliçan** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Berat, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Berat (qarku).
 
Tu 2001, 10.208, shi tu 2005: 10.663. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Berat
*Prefectura Berat
Rrëshen

**Rrëshen** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Mirdita, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Lezha (qarku).
 
Anlu 1989, Rrëshen avea k.A. bãnãtori. Tu 2001, 9240, shi tu 2005: 10064. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Mirdita
*Prefectura Lezha
Saranda

**Saranda** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Saranda, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Vlora (qarku).
 
Anlu 1989, Saranda avea k.A. bãnãtori. Tu 2001, 14553, shi tu 2005: 15147. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau 40.736 bãnãtori.

## Ligãri externi
* SarandaWeb.al

## Vedz shi
*Districtulu Saranda
*Prefectura Vlora
Shijak

**Shijak** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Durrës, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Durrës (qarku).
 
Anlu 1989, Shijak avea 9600 bãnãtori. Tu 2001, 13146, shi tu 2005: 14138. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Durrës
*Prefectura Durrës
Părmeti

**Përmet** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Përmet, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Gjirokastra (qarku).
 
Anlu 1989, Përmet avea k.A. bãnãtori. Tu 2001, 9860, shi tu 2005: 10686. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Përmet
*Prefectura Gjirokastra
Peshkopi

**Peshkopi** easti unu cãsãbã tu districtulu (rrethi) Districtulu Dibra, Arbinishii. Cãsãbãlu easti parti di-tu prefectura Dibra (qarku).
 
Anlu 1989, Peshkopi avea 12320 bãnãtori. Tu 2001, 14017, shi tu 2005: 15261. La numirarea di-tu soni, atsea di-tu 2013, earau  bãnãtori.

## Vedz shi
*Districtulu Dibra
*Prefectura Dibra
Plasturu

**Plasturlu** (icã *yeachiua*) easti unã cumatã njicã di pãndzã pri cari s-ari teasã unã alifii (mihlemi) sh-cari s-bagã pristi unã aranã, tra s-u-afireascã shi s-nu-acatsã pronjiu.
Prońiu

**Pronjilu** easti unã dzamã mãzgoasã, ca galbinã, tsi easi di-tu unã aranã tsi nu s-vindicã shi coatsi.
Cuțutu

**Cutsutu** easti unã hãlati cu cari s-talji lucri (pãni, carni, cãrtsã, etc.) faptã di-aradã di-unã lipidã nturyisitã ghini (trã tãljeari) sh-unã mãneari (trã tsãneari cu mãna).

## Vedz shi
*Bunelã
*Lingurã
Tutumi

**Tutumia** easti unã plantã (earbã) analtã (pãnã la 2m), cu tumbi di lilici albi, aroshi i trandafilii, criscutã di omu tu agri, trã frãndzãli verdzã ncljisi, mãri shi molji tsi s-usucã shi s-matsinã.

Easti shi luguria tsi easi di-tu mãtsinarea a frãndzãloru uscati, tsi s-bagã tu ciubuchi, tsi s-ciumuleashti n gurã, tsi s-tradzi tu nãri, i luguria cu cari s-facu tsigãrli tsi s-bea.
Fumu

**Fumu** poate hi:
# cumãts multu njits sh-lãi (di cãrbuni), tsi esu multi deadun (ca unã negurã) di-tu unu lucru cãndu nchiseashti s-ardã, icã atumtsea cãndu nu ardi ghini;
# lucru lai shi gros (di cãrbuni) tsi s-acatsã pri mardzinea di nãuntru a sulinãljei i a ugeaclui prit cari treatsi;

## Vedz shi
* Focu
* Cãrbuni
Trandafilu

**Trandafilu** easti unts numã datã la ma multi turlii di lãludz-arburits, cu truplu tsi  poati s-creascã ndreptu cãtrã nsus, si s-tragã azvarna icã si sã ngãrlimã di alti planti, cu schini pri trupu, alumãchi i frãndzã (adrati di ma multi frãndzã ma njits), criscuts di om tu grãdinã trã mushatili lilici cu multili hromati tsi li scoati (aroshi, albi, galbini, etc.), tsi anjurzescu multu mushat (dit cari s-adarã unu moscu multu cãftat), sh-cu fructi aroshi-purtucalishi, cãrnoasi tu cari s-aflã multi simintsã piroasi.
Schinu

**Schinjii** suntu ataea tai sh-u-adutsi cu aclu shi easi di-tu truplu a unei plantã (rugu, pãljuru, etc.), cari ntsapã sh-intrã lishor tu carnea a omlui.

Unã plantã maxoasã tsi ari schinji multa nstãpãtori easti trandafilu.
Dzâlili di-tu siptâmânâ

Pi armãneashti, **dzãlili dit siptãmãnã** suntu *[[luni]], [[marțâ|martsã]], [[ńiercuri|njiercuri]], [[gioi]], [[vińiri|vinjiri]], [[sâmbâtâ|sãmbãtã]] shi [[dumânicâ|dumãnicã]]*.

Sãmbãta shi dumãnica s-cljeamã cu unã zboarã, *week-end*, shi aesti suntu dzãili di arãpasu.

Zboarãli trã dzãlili di-tu siptãmãnã au ca etimologhie (arãdzãtsinã) limba latineascã, shi aduc multu cu atseli dit pri romãneasca limbã.

## Vedz shi
* Siptãmãnã
Siptâmânâ

**Siptãmãna** (icã *stãmãnã*) suntu shapti dzãli (shi noptsã) cu-arada, tsi (la noi) nchi-sescu cu Lunea sh-bitisescu cu Dumãnica.

## Expresii
* Siptãmãna Mari = siptãmãna di ninti di Pashti (siptãmãna di-tu soni a preasinjloru mãri);
* Siptãmãna Albã = siptãmãnã di-tu preasinjli mãri cãndu s-mãcã oauã sh-lãpturi;
* Siptãmãna Lunjinatã (i Albã) = siptãmãna tsi nchiseashti cu Dumãnica di Pashti)
Mânearu

**Mãnearlu** easti unã hãlati njicã cu cari pots s-aprindzi foclu (ti unã tsigarã, bunãoarã, faptu di-tu unã cumatã di cilichi cari scoati unã scãntealji, cãndu agudeashti unã cumatã di sturnari, unã soi di cheatrã).
Țigarâ

Unã **tsigarã** easti unu sulu njicu di carti multu suptsãri tu cari s-ari bãgatã nuntru tutumi tãljeatã tu cumãts njits, tsi s-aprindi la unu capit sh-cu capitlu a alantu, hiptu n gurã, s-tradzi fumu tu cheptu.
Dzuâ

Zboara **dzuã** icã **dzãuã** poate hi:
* chirolu tsi s'tindi ditu apirita pãnã tu ascãpitata a soarilui;
* sãhãtsli (24) tsi trec di la unã njadzãnoapti pãnã la alantã njadzãnoapti di dupã ea;
Mesu

**Meslu** (*[[lunâ|lunã]] di dzãli*)  easti a doauãsprãdzatsea parti a anlui (tsi ari di-aradã 30 i 31 di dzãli, afoarã di Shcurtul cari poati s-aibã 28, sh-la patrulji anj 29 di dzãli).

Meshili suntu:
# Yinaru
# Shcurtu
# Martsu
# Apriru
# Maiu
# Cirisharu
# Alunaru
# Avgustu
# Yizmãciunu
# Sumedru
# Brumaru
# Andreu
Sirmâ

**Sirma** easti unu hiru di metalu (di cilechi, bãcãri, asimi, malmã, etc.), icã unu hiru di metalu prit cari treatsi zborlu pitricutu cu tilefunlu di la unu locu la altu.
Bâcâri

**Bãcãrea** icã **arama** (numiru atomicu 29 shi simvollu **Cu**) easti unu metalu cu hroma galbinã-aroshi, di-tu cari s-fac multi lucri (cloputi, pãradz, teli, sirmati, etc.).

Zboara *bãcãri* yine di-tu limba arbinisheascã shi sãrbeascã, shi *aramã* di-tu romãneashti.
Heru

**Herlu** (numiru atomicu 26 shi simvollu **Fe**) easti unu metalu greu icã unu elementu chimicu metalicu, di-unã hromã ca cinusha, multu lipsit la fãtsearea di multi lucri singur (hãlãts, ca aratrul, bunãoarã), i amisticat cu alti metali (ca s-facã cilichea, bunãoarã).

## Reactsii
Luguria murnã-aroshi tsi u-acatsã herlu (sh-lu-aroadi) dupã tsi sta niheamã chiro dizvilit tu nutii s-cljeamã arudzinã. Proceslu prit cari arudzina acatsã herlu ari numãli di *oxidari*.
Platinâ

**Platina** (numiru atomicu 78, **Pt**) easti unu elementu chimicu, unu metalu scumpu tsi s-asamãnã cu asimi (cu-unã hromã albã lutsitoari sh-mushatã).
Paști

**Pashtili** (*Grailu Mari* icã *Ngrei-Mari*) easti dzua tu cari crishtinjlji yiurtisescu Nyearea a Hristolui, tsi s-yiurtisescu 'n cafi anu, tu primuvearã.

o
Anu

**Anlu** easti chirolu tsi-lji lipseashti a loclui tra si s-anvãrteascã unãoarã deavãrliga a soarilui.

Chiro aeastã ari 12 meshi, 365 di dzãli shi shasi sãhãts shi patru chiro ma njits: primuvearã, vearã, toamnã shi earnã.
Locu

**Locu** (cu alti zboari: **planeta Terra** icã **planeta albastrã**) easti a treia planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga-a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Pi loclu suntu toati, muntsãlji, cãmpurli, arãurli, arãdzãmurli, horli sh-cãsãbadzljii tsi fac tuts deadun unã nai, unã duvleti, etc.

Simvollu easti .

Loclu easti unica planetã pi cari s-cunoashti cã existã hiintsi (ma unlii dzicu cã existeadzã *extratireshtrilii*, tsi suntu hiintsi dit nafoarã-a Loclui).