open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexandru Coshca

**Alexandru Coshca** (1873, Gopesh, Bituli - 22 Mai 1907, anamisa di Slivnitsa shi Curbinovo, Resen) - revolutsioner armãnescu shi ofitser romãnescu, partitsipantu tu activitãtsli revolutsionari machedoneshtsã, membru shi vuivudã tu organizatsia revolutsionarã ali Machedonii. 

## Banã
Coshca easti faptu tu hoara armãneascã Gopesh, la anlu 1873. Bituli bitisi litseu romãnescu , shi continuã cu studii di meditsinã Bucureshti. El fu un di membrilji nai cama activi armãneshtsã al OIRM. la anlu 1903 fu tu ceta al Parashchev Tsvetcov. Partitsipã tu Arãscularea di Ayu Iljao ca vuivudã di Pelister. Dupu arãscularea li-organizã horli armãneshtsã anvarligã di Bituli shi Pindu. Bana u-chiru deadun cu patru cetnitsi-a lui la anlu 1907. Vasil Balevschi dzãsi ti el: 

"Armãnjlji eara tu organizatsiea-a noastrã, comitetili lã eara tu sinfunii tsentralã. Vuivudã lã-eara Alexandru Coshca, om hrisusit".

[miniatura|527x527px|Alexandru Coshca vãtãmat, fotografia di [Milton shi Ianachia Manachia|Fratslji Manachia]]
[miniatura|501x501px|Ceta al Alexandru Coshca - ãnghios di-ndreaptã shi [Steryiu Apostolina]]
[miniatura|530x530px|Defthera cetã armãneascã al Mucitanu. Di nãstãngã pãnãn nãndreaptã. Bãgats pi-loclu: vuivudãlu [Yioryi Mucitanu di Crushuva, vuivudãlu Alexandru Coshca di Gopesh. Pi dzenuclji: Letsu Nane di Crushuva, tu portu Tachia Leab, Tachia Dincea di Crushuva. Ãmproshtsã: Yioryi Gachi Dodi di Gopesh, Cola Papa-Stefan di Muluvishtea, Milan Slivitsa di Muluvishtea, Vanciu Damash di Gopesh.]]
Tachi Fiti

**Tachi Fiti** (faptu pi 7 di brumar, anlu 1950, Crushuva) - economistu shi politiciar machidunescu, membru shi prezidentu actual la AMSHA.

## Di bana
Tachi Fiti easti faptu Crushuva pi 7 di brumar, anlu 1950. Fiti eara aleptu ti profesor ordinar la Facultatea ti economii, Scopia, anlu 1993. Master shi doctorat dipisi la Facultatea ti economii, Scopia, pi temi ti developarea economicã a nidevelopatilor stati. Temi printsipali a a-lui ocupatsii shtiintsificã suntu: economia (micro shi macro economii), crishteari economicã shi developari, biznis, stati tu tranzitsii, contseptsii shi politichi moderni macroeconomitsi.

Tachi Fiti easti autor pi ma multu di 230 di cãrtsã profesionali shi shtiintsifitsi cari eara publicati tu statlu shi tu xeani - pi machiduneashti, frantsuzeashti, anglicheashti shi pi limba serbocroatã. Idghea ashitsi, el eara la studii profesionali shi shtiintsifitsi Italia, Ghermania, Marea Britanii, Frantsia shi tu alti stati. La anlu 2009, Fiti eara aleptu ti viziting profesor la Facultatea ti economii Zagreb, Republica Croatsia. 

Tachi Fiti tu a lui carierã eara pi ma multi functsii: 

* Decan la Facultatea ti economii di Scopia
* Prezidentu a Aliansãljei ti economishtsã ali Machidunii 
* Ministru ti finansii sli Republica Machidunia (1996-1998) )
* Guverner ali Banca mundialã ti reconstruari shi developari
* Guverner ali Banca europeanã ti reonstruari shi dvelopari
* Vitseguverner a Fondului monetar internatsional (1996-1998)
* Membru la Advisory Board на Russian and East European Research Centre (University of Wolwerhampton)
* Consultantu al OECD ti proecti tu sfera a njitslor shi firmili di mesi shi biznis consultantu
* Membru a timlui di consultantsã a Prezidentului ali Republica Machidunia (2005-2006),
* Membru a comitetlui di consultantsã a Guvernerlui ali BPRM (2005-2008),
* Coprezidentu ali Blue Ribbon comisia ti Machidunia
* Membru a comitetilor a directorlor la ma multi companii machiduneshtsã shi bãnchi

La anlu 2003, Fiti eara aleptu ti membru permanentu la Academia machiduneascã ti shtintsã shi artã. Pi 1 di yianar anlu 2016, Tachi Fiti eara aleptu ti Prezidentu la AMSHA. Idghea ashitsi, el easti membru a Comitetlui european ti culturã.

## Referentsã
Lightning McQueen

**[[Lightning]] McQueen** easti unu personaj si easti unu masina creat de John Lasseter. Easti unu masina rosie.
Nicolae Batsaria

**NICOLAE BATSARIA** 
miniatura
1874-1953

Scriitor shi poet armãnescu

**Di bana**

Nicolae Batsaria easti faptu Crushuva, tu meslu brumar, la anlu 1874 iu s-dutsea tu sculii primarã. Dupu dipisearea a Litseului romãnescu di Bituli, doi anji li vizita cursurli ti literaturã shi ãndreptu di Bucureshti, dupu tsi iara pi multi functsii diferenti: eara profesor shi director tu loclu natal Crushuva, profesor la Litseulu di Ianina - tu Gãrtsii, profesor la Litseulu di Bituli, inspector ti sculiili tu vilaetlu di Cosova shi ãn Sãrunã. La anlu 1908 easti aleptu ti senator tu organili leghislativi di Constantinopol. Ghini u zbura limba ãnturtseascã shi eara membru tu Organizatsia revolutsionarã a tinirlor Turtsã. La anlu 1912, dupu cãdearea di pi potisi a Sultanlui Abdul Hamid a Doiljea, tu meslu andreu eara aleptu ti ministru ti lucri publitsi tu Guvernul ãnturtsescu. La anlu 1913 eara delegat alushtui Guvernu la Conferentsia ti irinji di Londra iu lu ãnsimnã Contractul ti irinji, cu tsi dipisirã polematili Balcanitsi. Nicolae Batsaria vrea s-lu veadã liber populu armãnescu. Armãnjlji tu atsel chiro amintarã ãndrepturi pit sculiurli s-ãnveatsã pi limba di dada, pit bãseritsli armãneshtsã s-tsãnã dgheavãsi pi limba armãneascã, editari revisiti shi alti fimiridz dzuari. Tu chirolu a Protlui polim mundial (anlu 1916) Batsaria armãni s-bãneadzã tu Shvaitsarii. Cãndu s-turnã, la anlu 1920, eara aleptu ti senator tu Guvernul a gheneralui Averescu.

**Scriari pi armãneashti**

Nicolae Batsaria ari scriatã multi cãrtsã cu poezii shi prozã. Easti un di nai ma bunjlji scriitori tu janrul didactic. Ari ãngrãpsitã multi anegdoti cari cu mari mirachi s-dghivãsescu shi azã tutã dzuã, cari suntu nica ma interesanti di cãndu putu s-li bagã tu formã perfecta, adecvatã pi gustul a popului. Batsaria easti cãnãscut cã om cu talentu ti humor shi shicai, niagãrshit dupu cartea “Pãrãvulii”.

Ari tradusã shi priadaptatã comedii diferenti. Eara fundator shi prot om pi ma multi revisiti shi fimiridz dzuari armãneshtsã cum suntu: “Dimneatsa a fumeljlor”, “Univerzala a fumeljlor” dit Rumãnii shi initsiator ti fundari a protlui dzuar din Sãrunã, “Dishtiptari”, la anlu 1908. Ari ãngrãpsiti multi anegdoti populari (trei tomuri) cu tsi ahurhi un nãu capitul tu istoria a literaturãljei romãneascã. Versuri di Nicolae Batsaria poati s-aflã pit multi revisiti armãneshtsã di atsel chiro, cum easti revista “Lumina” di Bituli, a avea colaborari shi cu multi alti revisiti pi armãneashti, dupu tsi multi di a lui poezii suntu rãspãnditi, chiruti, shi ti mari jali nu poati s-aflã. A lui nai ma cãnãscutã carti easti cartea sum titlul “Pãrãvulii”, iu putem s-aflãm pirmifi ãngrãpsiti tu versuri, a inspiratsia lji eara bana a Armãnjlor di atsel chiro. Nai ma cãnãscuti lji suntu: “Cu foartica”, “Nu ti hãriseshtsã cã nji vini foamea”, “Ti pãlteashti Dumidzã” shi alti… Batsaria ari ãngrãpsitã shi prozã, anamisa di cari ma cãnãscuti lji suntu: “Ali Baba”, “Nastrãdin Hogia” shi alti. Cu yinearea a nãului rejim tu Romãnii, Nicolae Batsaria eara contra atsel rejim, titsi eara bãgat ahapsi, shi pi 20 di brumar, anlu 1953 s-asteasi bana a marlii scriitor shi alumtator armãnescu.
Atanas Yioryitsa

**ATANAS YIORYITSA**
miniatura

18.01.1932 – 12.05.2012

Loc natal: hoara Ubova, aproapea di Veles (di la anlu 1960 bãna Scopia)

Cãntãtor armãnescu

**Di bana** 

Atanas Yioryitsa easti faptu pi 18 di yanar, anlu 1932, tu hoara Ubova, aproapea di Veles. Pãnã la anlu 1960 bãna tu loclu natal, a dupu atsea, deadun cu familia a lui, vinirã s-bãneadzã Scopia. Vrearea cãtrã muzica armãneascã eara atsea tsi lu bãgã anlu 1962 s-lu reghistreadzã protlu veclju cãntic armãnescu la Radiolu di Scopia, cãnticlu „Piha caftã cashcavalã“. Dupu atsea reghistrã shi alti cãntits armãneshtsã cu tsi arhiva cu muzica armãneascã s-fãtsea tut ma avutã. 

**Activitãts armãneshtsã**

-	Un di fundatorlji a protãljei sutsatã armãneascã „Pitu Guli“ di Scopia!
-	Un di initsiatorlji ti fundari a Ligãljei a armãnjlor dit Machidunii!
-	Mari alumtator shi activistu ti dishclideari a Redactsiiljei ti emisiili pi limba armãneascã di la Televizia machiduneascã!
-	Promotor a culturãljei armãneascã!
-	Promotor a cãntivlui, iholu shi portul armãnescu! 
Ca persoanã cari u promova vecljul cãntic armãnescu, a tu idghu chiro shi vecljul portu armãnescu, ari partitsipatã la multi festivali folcloritsi armãneshtsã shi machiduneshtsã, shi atsea: Scopia, Ohãrda, Pãrlep, tu hoara armãneascã Molovishte shi tu multi alti locuri iu eara cãlisit. Ari partitsipatã shi la festivali tu xeani: Costantsa-Romãnia, Vidin shi Velingrad - R.Vãrgãria, ãn Beligrad – R.Sãrbia, Tu R.Gãrtsia, R.Albania, a partitsipã shi Fraiburg – R.Germania.

Dupu reghistrarea ma multi veclji cãntits armãneshtsã, d-lu Atanas Yioryitsa, la anlu 1999, cu agiutor a Ligãljei a Armãnjlor dit Machidunii, u scioasi a lui prota audio casetã cu 10 veclji cãntits armãneshtsã shi atsea: „Featã Armãnã“, „Mi alinai pi eleamlu“, „Un lai pui azbuirãtor“, „Nã martsã-mirindi oarã“, „Loai s-ul ved tatãlu a meu“, „Unã vearã, vearã mari“, „Trandafila“, „Voi Armãnj Machidunits“, „Pi atsea dzeanã“ shi „Aidi, pi atsel munti“.  

Cu mari vreari cãtrã Fara armãneascã,  cu dor cãtrã armãnamea, d-l Atanas Yioryitsa lungu chiro s-alumtã ti cauza armãneascã. Eara initsiator shi un di fundatorlji a sutsatãljei armãneascã „Pitu Guli“ di Scopia, a Ligãljei a aArmãnjlor dit Machidunii, a cu activitãtsli a lui deadi contributsii shi ti fundari a redactsiiljei armãneascã di la Televizia machiduneascã. 

**Premii:** 

Ti lucurlu a lui ti cauza armãneascã, ti promovari a vecljului cãntic armãnescu, cum shi ti alumtarea ti tsãneari a limbãljei armãneascã, d-l Yioryitsa amintã shi multi premii, pricunushteri shi placheti. Ashitsi, la anlu 1999 di partea a Uniunea ti limba shi cultura armãneascã di Fraiburg, eara durusit cu plachetã ti „tsãneari shi crishteari a grailui, cãnticlu shi arãdzli armãneshtsã“. Anlu 2000, Fundatsia „Bana armãneascã“ dit Bucureshti lji deadi premii „Om a anlui“ ti contributsia ti dishtiptari a sentimentului natsional la Armãnjlji. 
Azã, tu arhiva a Televiziiljei machiduneascã, s-aflã multi veclji cãntits armãneshtsã cãntati di d-ul Atanas Yioryitsa, cari zburãscu ti tricutlu a Armãnjlor, ti bana a Armãnjlor di un chiro, cãntits cari zburãscu ti istoria armãneascã.
Casa a familiiljei Corneti

**Origina a familiiljei**

Familia Corneti easti cãnãscutã familii armãneascã cu originã di Crushuva. La anlu 1678 aestã familii fudzi dit Moscopole shi vini s-bãneadzã Strug. Tu atsel chiro nãscãnti familii lu ancupãrarã Crushuva di un bei cari bãna Bituli, shi atsea ti 10.000 di mãrchi ghermaneshtsã cari li deadirã diunã oarã, a alantsã pãradz li didea ma multsã anj. La anlu 1863 familia Corneti vini s-bãneadzã Cruchuva. Tu idghiu chiro bãna shi Cocian shi ca multu avutã familii ancupãrarã 30 di hectare agãri ti siminari ariz, cari lu vindea tu Sãrbii, Edrene-Njica Azii. Tu atsel chiro dishclisirã shi ducheani cu 18 di lãcrãtori, tu cari cusea stranji shi portu di lãnã ti Turtsãlji shi alantsã bãnãtori. Aesti stranji li vindea Tsarigrad (Costantinopol), Scopia shi tu alanti stati pit Balcanlu tut. Nai ma tricutlu di elji, Ghiorghi Corneti avea 4 fumelji shi atsea: Mando cari bãna Cocian, Calcio – Scopia, Victoria – Bituli shi Caliopi – Bucureshti. La anlu 1863 el u adrã prota casã a familiiljei tu aestu cãsãbã. Deadun cu familia a lui bãna Cocian, ma veara s-dutsea Crushuva iu u tsãnea tutã a lor aveari. Ca multu avutã familii, la anlu 1887 adrarã nica unã casã, cari eara nica ma mari shi nica ma mushatã. 

**Arhitectura a casãljei di Crushuva**

Aestã casã s-aflã tu intrata a cãsãbãlui Crushuva shi lu mushuteadzã aestu cãsãbã. Casa ari etaj di ãnpadi shi nica doi etajuri. Etajlu di ãnpadi easti adrat di sãnãtoasã cheatrã, a tutã fasadã easti tsãnutã original, ashi cum eara ma ninti. Casa ari timpanoni shi balconj pi conzoli tsi easti caracteristicã ti tuti casi di Crushuva. Firidzli suntu adrati tu bairu, cu gardu di her pi protlu etaj, a usha tsi easti pi balconea, dipiseashti cu lacuri di giumitati tsercljuri. Tu intrata a casãljei udadzli anpadi suntu adrati cu ploci di chetsãri, a etajurli suntu ligati cu scãri di leamni , tsãnuti avtentic, ashi cum eara adrati di ma ninti. Tãvãnjlji suntu adrati di scãnduri, anvãrligati cu mushatã rezbã, a tu doi udadz pi tãvanea ari soari cu 32 di dzari cu dezen di lilici. Nuntru, casa tutã easti andreaptã cu multi elementi ligati di bana di tu atsel chiro cum suntu: minderi, musãndzrã, tu aestã casã nica suntu tsãnuticapitãnj amplini cu pai shi chilinj adrati di livendili mãnj a nicuchirãljei di toracari u ancupãrarã casa la anlu 1963 di domnul Leonida Corneti. Casa ari shi izbã iu ma ninti familia Corneti lu tsãnea arizlu. Nicuchirlji di tora adarã tut tsi easti tu putearea a lor, aestã casã s-hibã tsãnutã tu a ljei vidzutã avtenticã. Pãnã tora aestã casã nu easti renovate nitsi unã oarã, pi vãrã locuri easti shi cripatã shi ti atsea easti lipsitã s-priadarã tsi poati cama agonjea. Aestã casã nu easti avigljeatã cu nom, ma statlu lipseashti s-adarã jgljoati aestã aveari di arhitecturã s-hibã tsãnutã shi s-aveaglji di chireari.
Vlatko Kostov

**[[:en:Vlatko_Kostov|Vlatco Costov]]** easti un fuzbaler di maniniti shi trener di tora, amintatu Shtip pi protu Yizmãciunjli anlu 1965, Shtip Machidonia, di doilji pãrintsã armãnj
## '''Cariera'''
Nica ca ficior di 10 anj ahurhi s-facã trening tu FC “Bregalnitsa” di Shtip.

Protlu trener ãlj earã Mirco Nagiacov a tu parea di tinir Stoian Arsov.

Cariera di fuzbal ahurhi tu tinireasca sculii a li FC “Bregalnitsa”. Ti timlu senior a lji FC “Bregalnitsa” debitirã anlu 1984 cu 16,5 di anj tu competitsia cu Pobeda di Valandova.

Protlu gol lu deadi la competitsia “Napredoc di Chicia-Bregalnitsã”. Prota pozitsii ljieara ofanzivã a di cãndu prota ecipã u lo trenerlu Arsov ahurhi s-agioacã ca fuzbaler defanziv.

## '''Ecipi tu cari ari giucatã'''
Cu FC Bregalnitsa agiuca tu liga macedonescã, shi ti a daua ligã dit SFRJ.

- 1984-1986 - FC “Bregalnitsa”, Shtip

- 1988-1990 – FC “Pelister, Bitoli

- 1990-1993 – FC “Vardar” Skopia

- 1993-1994 – FC “Locomotiv” Sofia (Vãryãria)

- 1994-1996 - FC “Bregalnitsa”, Shtip

## '''Carierã di trener'''
Ca fuzbaler activ, fuzbalu lu alãsã multu ayonjea di ispeti ca s-agudi. Ma Vlatcu nu shidea arhati. S-acãtsã cu sculia di treneri manager, cari u dipisi cu suctsesu, shi acãtsã s-lucreadzã ca trener Maneger. 

- 1997-98  -   FC “Osogovo”Cociani- Shampion tu VMFL

- 1998-99 -    FC “Camenitsa Sasa” ,Camenita Makedonescã - Shampion tu VMFL

- 1999-2001 - FC “Cumanovo” Cumanovo - Shampion tu VMFL

- 2003-2005 - FC “Bregalnitsa”, Shtip - Shampion tu VMFL

- 2005-2006 - FC “Vlaznimi”, Chicia - armãneri tu PMFL

- 2006-2007 - FC “Renova”, Tetovo – Plasman tu Intertoto cup

- 2007-2008 - FC “Turnovo” , Strumitsa - Shampion tu VMFL

- 2003-2009 – Asitent-trener la reprezentatsia makedonescã U-21

- 2008-2010 - FC “Renova”, Tetovo - Shampion tu PMFL

- 2009-2011 - Asitent-trener la reprezentatsia makedonescã

- 2010-2011 - FC “Rabotnicichi”,Skopia

- 2011-2012 - FC “Renova”, Tetovo – anchirdãsitor a cuplu ali Macedonii

- 2013          - FC “Al-Real” , Arabiea Sauditã  - Partitsipari la cuplu Royal ti prota oara tu istoria a clublui.

- 2014          - FC “Al-Real” , Arabiea Sauditã  - ãnchirdãsitor a „Al-Vahda" turnirlu tu Abu Dabi, UAE

- 2015          - FC “Bregalnitsa” Shtip - Armãneri/Existentsã tu PMFL

- 2017-2018 - FC “Renova”, Tetovo

- 2021          - FC “Ticvesh” , Cavadartsi

## Premii
- Naibun macedonescu trener pi fudzbal ti anlu 2009

- Naibun macedonescu trener pi fudzbal ti anlu 2010

## Tsitati
Bãsearicã "Sãm. Climent di Ohridã" Shtip (Crkva "Sv. Kliment Ohridski) Shtip

miniatura|Bãsericã "Sãm. Climent di Ohridã"       Shtip / Senjak
**Bãsericã** “Sãm. Climent di Ohrãdã” Shtip, cãtun Senjak, unã binai dau bãserits.

## Istoria
Timeilju a Bãsearicãljei eara bãgat tu anlu 1997 di partea a mitropolitlui a eparhiiljei di Bregalnitsã d-nul Stefan.

Adrarea a Bãsearicãljei dipisi tu anlu 2012 shi idhiul an pi 4 Brumaru fu asãmtsãtã di Arhiepiscoplu Di Ohrãdã shi Machidoinescu d.d.Stefan sh-tu prezentsa-a mitopolitsãlji a eparhiljei di Prespa-Pelagonii d. Petar, a eparhiljei di Dibara-Chicia d. Timotei, a eparhiljei di dupu vardar d. Agatanghel a autorizatlui mitropolit di eparhia Bregalnitsa d. Ilarion shi multi alti persoani di Bãsearicã.

Cu tserimonia di asãmtsãsari a Bãsearicãlei deadun s-ãnsimnidzã shi 45 di aniversarea di reinoari a arhiepiscopiljei di Ohrãdã.

## Arhitectura a Bãsearicãlei
Bãsearica prezenteadzã hram cu cupola ncrutsiljatã, iu cupola easti baza cu optu choshcuri. Adrarea integral s-fasadãri shi s-ãmbupsi tu buiau alba.  Scluptura tu lemnu/gravura tu lemnu a iconostaslui easti adrat di partea a taljedorlui di Shtip Stoimir Veselinov a iconjli suntu creatsii a zugraflui di Skopia Nikola Tsonev.

## Ligat cu

* Vicariatlu arhierescu di Shtip
* Parohia di Stip
* Senjak

## Tsitati
Casa a familiiljei Zamauli

**CASA A FAMILIILJEI ZAMAULI**

**Origina a familiiljei**

Nica tu ahurhita a etãljei XX tu sucachea printsipalã di Bituli, cari u purta numa “Largã sucachi” iu bãna nai ma avutslji bãnãtori, vini s-bãneadzã shi familia al Mihailo Zamauli, cari eara un di protslji ghenecolozi tu aestu cãsãbã. Tu atselji anj Bituli ca un tsentru cultural shi conzularpi aestã parti di Balcan, ti shcurtu chiro s-featsi nica ma avut cu nica unã multu mushatã casã, casa a cãnãscutãljei shi avuta familii armãneascã Zamauli. La anlu 1917 nicuchirlu a casãljei muri, shi di atsea ispeti a lui muljeari Vasilichi shi dada-sa a ljei Catarina li vindurã tuti nai ma scumpi lucre tsi li avea, a loarã shi borgi di banca hipotecarã ta s-poatã su dipiseascã casa. Partea din-ghios, cari Mihailo vrea su adarã a lui ordinatsii, eara priadratã tu un mari “antre” iu ma vecljlj bituljeanj tsãn minti – s-tsãnea multi manifestatsii culturali. Atsea parti di casa lungu chiro eara priadaptatã tu duchenj di iu familia Zamauliu loa ma marea parti di amintaticlu ti a lor existentsii.  

**Arhitectura a casãljei di Bituli**

Casa, cu a ljei arhitecturã s-aleadzi di multi alti casi tu aestu cãsãbã. Tu casa, pi dauli etajuri s-intrã pit mushatili scãri di lemnu. Cafi un etaj ari cãti tsintsi udadz, cu mãri shi analti tãvãnj adrati ti banã luxuzã alishtei avutã familii armãneascã. Tuti lucre din casã suntu adrati cu ahãndoasã rezbã, pi firidzlji ari pirdeadz di brocat, a tu bana di cafi dzuã familia ufilisea multu scumpu cristal, lucre di asimi shi portsulan. Interesantã easti s-adutsem aminti tsi lucre nicuchira Vasilichi. Ea chindisea cu peri naturali, a niscãnti di picturili cari shi azã suntu avigljeati ca relicfii a familiiljei, suntu dealihea ti mari ciudii. Hilji-sa Marica shi aã dzuã tutã sh-adutsi aminti ti anegdotilicu dada-sa Vasilichi, cãndu cãfta peri di soia shi soatsãli a ljei. Cana nu vrea s-lju da perlu tãljeat ca nu putea s-pistipseascã ca va-lu ufiliseascã ti chindiseari, ma tuts minduea ca cu perlji dada-sa va s-adarã mãi. Tut ãnã la A doilu polim mundial, nai ma marea arti di avearea a familiiljei Zamauli eara natsionalizatã. Familia, nu mash tsi li chiru casa shi loclu al Mihailo, ma la eara loatã shi casa tu cari bãna, ashi ca eara bãgats tu situatsii s-bãneadzã tu doi njits udadz  di ãnpadi. Tu soni, dupu 55 di anj, di cãndu s-alãxirã multsã nicuchiri, casa a familiiljei Zamauli la eara turnatã. Aestã casã cari s-aflã pi sucachea printsipalã Bituli, tu tsentrul a cãsãbãlui armasi s-mãrturiseascã ti unã mushatã shi veaclji arhitecturã cari lipseashti s-hibã avigljeatã cu Nom. Tu chirolu cãndu vini pãnã di cutrimburari a loclui Bituli, pi 1 di yizmãciunj, anlu 1994, shi aestã casã avea njicã znjii, titsi easti lipsitã a ljei renovari, ma shi fãrã di atsea, statlu lipseashti s-ljea metri ti avigljeari cu Nom a casãljei a familiiljei Zamauli, ca unã casã reprezentativã, casã cari easti unã soi di monument tu tsentrul a cãsãbãlui a conzulilor, Bituli.
Beyoncé

miniatura|Beyoncé, 2016
**Beyoncé Giselle Knowles** sau **Beyoncé** (4 Yizmãciunj 1981) easte unã cãntãtorã din Statili Uniti.
Ayiu Naun di Ohãrda Ciudiifãcãtorlu

miniatura|Ayiu Naun di Ohãrda Ciudiifãcãtorlu
**Ayiu Naun di Ohãrda (icã Ia-Nauni di [[Ohãrda]])** (tsirca 830 - 23 Alunar 910) — Armãn, om di shciintsã, scriitor, dascal, luministu, yiatru popular shi un di fundatorlji a cartiljei a Slavunjlor shi Machidunitslor, deadun cu Ayiulu Climent di Ohãrda. Truplu a lui easte tu groapa-a mãnãstiriljei "Ayiu Naun".

## Banã
Nu sã-shcie iu easte faptu, ma s-aflã iuva tu prota giumitati-a secului IX. Ira scular a Ayilor frats Chirilo sh-Metodiu, shi cãndu tu anlu 893 Climent di Ohãrda fu bãgat ti episcop a Slavunjlor di Velitsa, tu loclu-a lui di dascal tu Cutmicevitsa, fu bãgat Ayiu Naun di Ohãrda.

Easte cunuscutã cã avea activitate-literarã, ma texturli a lor nica nu sãntu identificate. Sã shcie, cã manuscrisili a lui s-aflã azã Scopia, pi limba armãneascã, cu yrame slavoneshci. Ti atsea Ayiu Naun s-lugurseashce a un di protslji scriitori armãneshci. Di daole cãrtsã di banã scriate pi limba slavona bisericheascã, s-veade cã ira mare dascal, luministu, om cai u-shcea meditsina popularã shi cã le-dutsea lucurle bisericheshci tolerantu. S-mindueashce, cã Ayulu Naun di Ohãrda le-scria vivliurle:
* Canonlu a apostolui Andreu; shi
* Canonlu ti pitricutã a truplui al Ioan Gura di Malãmã.

Ayiu Naun muri pi 23 Andreu, anlu 910, tu mãnãstirea di "Ayiu Naun“, pi ilichie di 80 di anji, shi ira ãngrupat personal di Ay. Climent tu bisearicã a mãnãstiriljei.

## Cultu cãtrã Ay. Naun
miniatura|300x300px|Shaptile sãmtsã di bisearica tu mãnãstirea di Ay. Naun, Ohãrda, 1806
Cultu cãtrã Ayiu Naun ahurhi cãndu ira canonizat cã sãmtu a bisearicãljei. S-lugurseashce cã di-ispete a zãrtsinaljei-a lui armãneascã multsã cãsãbãdzlji sh-horle armãneshci cai s-aflu anvãrligã di Ohãrda shi anvãrligã di Moscopole u-tinjisirã cã ayiu.   Dit tipografia di Moscopole inshi shi un manuscris ti iurtia a Ayiului Naun di Ohãrda.
Martin Luther

miniatura|Martin Luther
Macă Lucă (10 Ianar 1483, Eisleben, Mansfeld (ghirmãneashce: *Grafschaft Mansfeld*)) ira un monah di arada a Avgustinianjlor shi profesor di teologhie, shi ira celnic a Reformatsiiljei. Fu contra vinderea-a indulghentsiilor di Bisearica catholicã. Dupu paranumã a lui, s-fundã Bisearica luteraneascã. 

Cunuscutlu alumtãtor ti-ndrepturle a popului Afro-americãnescu Martin Luther King Tinirlu u-poartã numa a lui.
Casa a familiiljei Vafiadi

**Arhitectura a casãljei**

Vafiadi easti cãnãscutã familii armãneascã di Bituli cari bãna tu tsentrul a cãsãbãlui, pi sucachea largã, sucachi iu tuts bituljeanj s-duc ta s-priimnã, cucachi cari easti atractsii shi ti turishtsãlji. Casa easti adratã ninti di Rãscularea di Alju Ljeau, ma tora ari nãu nicuchir cari la anlu 1928 u ancupãrã casa di aestã familii armãneascã. Casa easti multu mari, ari trei apartamenturi shi cafi un apartamentu ari cãti tsintsi udadz. Dupu zboarãli a arhitectului Vladimir Hagi-Iovanovschi di Bituli, aestã casã easti unicã dupu a ljei vidzutã, cari ari patru fatsi. Tu intrata a casãljei s-aflã mari stuburi masivi cu stil gãrtsescu, cari tu idghiu chiro suntu shi stuburi cari u poartã greatsa a casãljei. Stuburli suntu chindisiti cu rezbã, bãgati tu unã verticalã paralelã. Aestã casã dealihea prezenteadzã unã multu mushatã shi veaclji arhitecturã, cu njicã balcony di ninti, cu firidz cari di nafoarã suntu avigljeati cu her pãnã di giumitati. Lacurli di giumitati tserclju suntu prezenti shi aoatsi, tsi easti caracteristicã ti tuti casi cari suntu adrati tu stil gãrtsescu. Pi partea di ascapitat a casãljei s-aflã shasi firidz cu dau areapiti, ardãpsiti tu bairu, a analtu pi ciãtia s-aflã mari balconi cu ghelender di cimentu, tsi zburashti shi easti garantsii ca casa easti adratã cu material cu analtã calitati. Etajurli suntu ligati cu scãri di nuntru, adrati di lemnu, a pi ushea di tu intrata, pi etajlu trei ari un mushat vitraj cu colori diferenti, adrat nica tu atsel chiro. Tãvãnjli suntu chindisiti cu ornamenti shi dezen di lilici, dati cu colori purinti, idghea cum shi dushumelu cari niheam easti aspartu. Unã parti di aestã mushatã casã, dupu liberarea, eara priadratã tu duchãnj ti vindeari a curi nicuchiri multi ori s-alãxea. Casa Vafiadi, cum shi multi alti casi shi obiecti di Bituli, avu njicã znjii di cutrimburarea a loclui pi 1 di yizmãciunj, anlu 1994, shi atsea ma mari parti avu znjii di partea di tu Dat. Cum dzãts arhitectul Vladimir Hagi-Iovanovschi, dealihea va s-hibã ti mari jali, aestã casã s-hibã alãsatã shi chirolu sh-lu adarã a lui lucru. S-adutsem a minti ca casa a familiiljei armãneascã Vafiadi nu easti avigljeatã cu Nomlu ti avigljeari a monumentilor di cultura adus la anlu 1973 shi ti atsea arhitectsãlji pitrec apel ca easti easti lipsitã atsea s-adarã tsi poati cama agonjea.
Vichipedia:Vichimedia EMD Primveara 2023

{| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;"
| style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" |
**Competitsii ti redactari Vichimedia EMD Primveara 2023</center>** 


&nbsp;
***di 01 di Aprir, anlu 2023 pãnã 30 di Aprir, anlu 2023***
&nbsp;

 
**[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2023/Article Lists|Competitsii ti redactari ti ma avutã Vichipedii pi limba armãneascã tu Europa Medialã shi di Dat]]** — initsiativã a sutsatãljei tsivilã “Ampãrtsãtã shteari” ti ma avutã Vichipedii pi limba armãneascã.

Competitsia ahurheashti pi **01 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 00:00** shi dipiseashti pi **30 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 23:59** dupu chirolu machidunescu.

Cara s-avets interes ti partitsipari, **pitritsets aplicatsii cama ãnghios** (cu instructsii).

Competitsia easti cu caracter gheneral shi poati s-redacteadzã articoli pi temi diferenti. S-stimuleadzã adrari nali articoli ti temi cari nu suntu prezenti, ma poati s-partitsipeadzã shi cu andridzeari a articurlor cari existeadzã.

Tuti articoli lipseashti s-hibã scriati tu sinfunilji cu printsipili shi regulili ali Vichipedia, ashi ca easti lipsitã s-hibã scriati tu stil entsiclopedic shi s-aibã sursu. Articorli complet lipseashti s-hibã scriati pi limba armãneascã.

## Instructsii ti partitsipari
### Informatsii fundamentali

* **Start**: 01 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 00:00 (SET).
* **Soni**: 30 di Aprir, anlu 2023 la sãhatea 23:59 (SET).
* **Loc ti realizari**: cafi un loc iu ari internet.

### Aplicatsii

* **Jgljoatã 1**: Adrats a vostu acaunt aoatsi icã intrats cara s-avets acaunt di ma ninti.
* **Jgljoatã 2**: Pãnã hits activi, intrats cu parola a voastã pi tabla ti controlã a initsiativãljei. Aestã da posibilitati s-poatã s-veadã tuti redactãri adrati tu chirolu a stãmãnãljei ti redactari.
* **Jgljoatã 3**: Angrãpsits-u parola tu frãndza ti partitsipantsã. Cu scupo s-azãptãseascã tu idghiu chiro s-adarã idghiu articol di ma multsã partitsipantsã, obligator, tu frãndza ti partitsipantsã, angrãpsits-li articurli cari avets tu plan s-li redactats.

## Premii

Premii va lã hibã dati a shasilor nai ma creativi partitsipantsã, shi atsea:

* Prota premii: vaucher ti cãrtsã, pãrmãtii tehnicã, stranji icã stranji sportivi cu valoari di 12.000 di denari.
* A daua premii: vaucher ti cãrtsã, pãrmãtii tehnicã, stranji icã stranji sportivi cu valoari di 6.000 di denari.
* Ti premia trei shi patru: vaucher ti cãrtsã, pãrmãtii tehnicã, stranji icã stranji sportivi cu valoari di 3.000 di denari.

Cara s-vrets vaucher di duchani spetsificã, spunets dupu dipisearea icã tu chirolu cãndu s-realizeadzã competitsia. Aleptsãlji ufilisatori a premiilor lipseashti sh-li ljea premiili tu scamnul ali Ampãrtsãtã shteari, tu obiectul iu s-aflã Sivus Biznis Incubator, Scopia.

## Frãndza di partitsipantsã

## Rezultati

Rezultatlu total easti numirlu tut a bãgatilor baiti tu articorli cari suntu redactati, cari easti misurat pi tabla ti controlã a initsiativãljei pi cari eara intrats tuts partitsipantsã.
Slavoi Jijec

Slavoi Jijec (pi limba sloveneascã *Slavoj Žižek*, faptu 21 Martsu 1949) - filozof slovenescu shi critic-a culturãljei tsi lucreadzã dupu traditsiile al Heghelianizmolu, Marxizmolu shi Psihoanaliza al Lacan. Are contributsii tu developare a teoriiljei politicheascã, teorie a filmului shi psihoanaliza teoreticã. 

miniatura|Slavoi Jijec
Haralampie Polenacovici

**Haralampie Polenacovici** (Gostivarlji, 30 Ianar 1909  - Scopia, 15 Shcurtu 1984), Armãn, ira un di fondatorlji a isturiiljei a literaturãljei machiduneascã, profesor di multsã-anjiu a Facultatiljei di filologhie Scopia, lexicograf shi un di protslji membri al MANU. 

Haralampie Polenacovici easte autor di multi lucri dit sfera di arta machedoneascã shi literatura popularã, cãcum shi dit sfera a literaturilor di alantile milets slavitsi. Opuslu a lui di shciintsã are cama multu di 1000 unite di bibliografiuri.

miniatura|Haralampie Polenacovici

## Fãntãnji
Gostivarlji

Gostivarlji— cãsãbã tu Machedonia di Nord di Ascaptitatã tu partea di Not ali Valea di Polog. Gostivarlji easte tsentru -a comunãljei tsi-u poartã idhyea numã cu superfatsã di 650 km2. Cãsãbãlu easte tsentru administrativ, politic, pãrmãticescu shi cultural ti vãrã obdzãts di njilji bãnãtori, di cai tu cãsãbãlu bãneadzã tsircã 36.000 bãnãtori.

Cãsãbãlu easte multiethnic, cãtse tu nãs bãneadzã tutslji natsionalitãts di Machedonia di Nord (Machidunits, Arbineshi, Turtsã, Ghiftsã, Armãnji shi altsã).
stanga|miniatura|Videare panoramicã a cãsãbãlui di Suva Gora
stanga|miniatura|Arãullu Avardar tu Gostivarlji

; Limbi

Tu cãsãbãlu sã-zburãscu aiste limbe:

; Piste

Tu Gostivarlji sãntu aiste grupe di piste:

dreapta|miniatura|333x333px|Crutse veclju aflat tu uborlu a bisearicãljei Ay. Dimitri tu Gostivarlji
stanga|miniatura|Bisearicã "Stã-Vinirã" Gostivarlji

; Aflats

* Haralampie Polenacovici (1909 - 1984), academicean machidunescu
Cocea Popovici

miniatura|Cocea Popovici

**Constantin Popovici – Cocea** (pi sãrbeashce *Константин Поповић*, Biligrad, 14 Martsu 1908 — Biligrad, 20 Xumedru 1992) — Armãn, comunistu sãrbescu shi iugoslovenescu, filozof, poet, surealistu shi partitsipantu tu Polimlu tsivil di Ispania, Polimlu di Aprir shi Polimlu ti liberare natsional, lucurtor sotsial-politichescu tu RSFI, gheneral-letnant tu ANI shi erou natsional ali Iugoslavie. Tu perioadã anamisa di 1948 shi 1953 ira pi pozitsie di celnic a Shtablui Ãngheneral ali ANI, di 1953 pãnã 1965 ira pi pozitsie Secretar a Uniiljei ti lucãrle externe ali RSFI, a di 1966 pãnã di 1967 ira Vitse-prezidentu ali RSFI. Un di fondatorlji a CF Partizan di Biligrad.
Numi ti Armãnjlji

Are ãndao **nume ti [[Armãnji|Armãnjlji]]** tsi s-ufilizeascã pi Balcanlu, cai sãntu autonome (ca Armãn) shi exonime (ca Vlah).

## Armãn
Numile *Armãn*/*Arumãn*, idhyea ca *român*/*rumân* (*Rumãn, Mucãn icã Vãlãhut*), yin direct di la latinica Romanus ("Roman") tsi s-apruche dupu alãxerli di limba. Un di caracteristichile a limbãljei armãneascã easte cã di ninte-a zborlor di zãrtsinã latinicheascã s-bagã "a" (tsi s-dzãtse a-protetic).

Tu Gãrtsie s-ufilizeascã *arumãni* shi *armãni*. Unã formã cama veacljã di "rumãn", s-aflã tu seculu XIX tu cãntitsle populare di Gãrtsie. Tu Arbinishie, nai ma multu s-ufilizeascã forma *rrãmãnji*, shi cãtivãrãoarã shi formile *rumãnji* shi *romãnji*.

Forma pi limbile dit Ascãpitatã ca: "Aromanian", "Aromunisch" etc., ira adrate di parte-a lingvistului ghirmãnescu Gustav Weigand tu anlu1894/1895 to replace terms such as "Macedonian Vlachs" or "Macedo-Romanians".

## Vlah
Vlah ira un termin tsi s-ufilizea tu Balcanlu dit Eta Medievalã, ca exonim di zãrtsinã ghirmãneascã (Walha) ti tutili populi romanitsi dit reghionlu, ma tora s-ufilizeashce sade ti Armvnjlji shi Meglenitslji, shi Romãnjlji dit Sãrbie cai tu contextu istoric s-dzãcã Vlasi. Pi limba turtseascã s-dzãtse Ulah, a pi limba arbinisheascã - Vllah.

Gretslji ufilizescu shi numa "Cutsovlahos" ("Armãn shcljop"; gãtseashce: κουτσόβλαχος, cu litere latine: koutsóvlahos, plural: κουτσόβλαχοι, koutsóvlahoi). Ãnvitsatlu grec Asterios I. Cucudis mindueashce cã terminlu cãrteashce Armãnjlji. Arhiepiscoplu di Athina Spiridon Vlahos ãlj dzãsea pi politiceanlu Alexandros Svolos cã "itsido dzãse pi Armãnjlji Cutsovlahos, singur easte scriitor shcljop".

## Machedo-Romãn
Machedo-Romãn (*macedo-român*, tsi yine di "Machedonia" shi "Rumãn") easte forma adratã di linvgishtsãlji shi etnolodzlji moderni ca analoghie cu alantile limbe romanitse a Balcanlui: daco-rumãneascã (icã limba rumãneascã) tu Dacia, Istroromãneascã dit Istria, Meglenitã dit Meglenia. Sh-pi ningã atsea tsi s-ufilizeashce multu, forma easte niuidisitã cã Armãnjlji bãneadzã pit Balcanlu tut, sh-nu mash Machidunia.

## Machedon
Una di numile traditsionale a Armãnjlor tu reghionlu di Machidunie ira Machedonji. Multu s-ufilizeashce tu Rumãnie.

## Tsintsar
Nica unã numã ti Armãnjlji tsi s-ufilizeashce nai ma multu tu vãsiliile slavonitsi ca Sãrghia shi Vurgaria easte *tsintsar* sh-tu Ungaria *cincár* tsi yine di-atsea cã Armãnjlji lji-dzãc sonurle **ce /tʃe/** shi **ci /tʃi/** ca **tse /tse/** shi **tsi /tsi/**. Ala, are nica unã teorie tsi dzãtse cã aistã numã yine di-atsea cum Armãnlji u-dzãc numirlu 5 /*tsintsi/*, tsi are zãrtsinã tu a tsintsilea leghione romaneascã tsi yinirã pi Balcanlu cãndu u-bitisirã slujba tu armatã. Varianta arbinisheascã a numãljei easte "xinxarë" /dzi'ndzarə/.

## Alante nume

* *cioban* – "picurar", numa tsi u-uflizeascã vãrã di Turtsãlji, cãcum sh-di Arbineshlji, ma cama multu s-ufilizeascã "vllah" shi *rëmër*
* *rëmër*, "Roman", zbor arbinishescu tsi yine di "Romanus".

## Fãntãnji

## Bibliografia

* Capidan, Theodor (1932) *Aromânii. Dialectul aromân*, Academia Română.
* Trifon, N. (2005) "The Aromanians, a people on the move ".
Dzua Natsionalã-a Armãnjlor

**Dzua Natsionalã-a Armãnjlor** easte dzua natsionalã-a popului armãnescu cai bãneadzã arãspãndit tu Arbinishie, Vurgãrie, Gãrtsie, Machedonie di Nord, Rumãnie shi Sãrbie. Nai ma multu sã-nsimneadzã tu staturle di iu sãntu Armãnjlji, ma di la diaspora-armãneascã. Multsã dit Armãnjlji dit Gãrtsie nu-u pricunoscu dzua-aistã.

Sutsãtsle shi organizatsiile armãneshci u-pricunuscurã tu anlu 1991., ca dzuã pisimã tsi s-iurtuseascã pi 23 Mai, cãtse pi-atsea dzuã Sultanlu-a Imperiiljei Otomanã Abdul Hamid II u-pricunuscu Ullah Millet ("Miletea armãneascã") ti Armãnjlji unã dzuã ninte - pi 22 Mai 1905 cu documentu Irade. Dzuã ira pricunuscutã pi 23 di-ispetea cã ira shi dzua-a Indipendentsãljei ali Romãnii atumtsea. Cu adrare-a miletiljei armãneascã cu agiutorlu di Rumãnie shi puterle externi, nai ma multu Austro-Ungãrie shi Imperia Ghermanã, Armãnjlji apruchearã ãndrepturi s-au biseritsi shi cama multu autonomii tu sculiile-a lor. Di ispetea-a importantsãljei di pricunushceare, dzua sã-nsimneadzã pi 22 di Mai.

Pi Dzua natsionalã-a Armãnjlor tu anlu 2002, Secretarlu di stat ali Romãnie Doru Vasile Ionescu dzãtsea tu Univerzitatea di Bucureshlji cã Rumãnia iara va s-ahurheascã cu sustsãnire-a ljei ti Armãnjlji tu Arbinishie, Vurgãrie shi Machedonie di Nord. Aistã ira dimãndare tsi nãs u-ghivãsea tu numa al Premierlu ali Romãnie Adrian Nãsase. Ma, cãndu lu-ntribara cãtse nu-lji dzãtsea shi Armãnjlji dit Gãrtsie, Ionescu nu apãndisi. Cu-atsea s-mindueashce cã autoritãtslor ali Romãnie nu vor s-misticheascã tu ashi-dzãsã Ãntribare-armãneascã, cu tsi ahurhi polimlu ti influentsã pisti Armãnjlji dit parte ali Rumãnie shi Gãrtsie tu sone-a etãljei XIX shi ahurhitã a etãljei XX.

Dupu istoriceanlu Nicola Minov, pricunushceare-a Miletiljei armãneascã ira un amintatic contra-a Gãrtsiiljei, ti-tsi Armtnjlji cai s-tsãn cu Gretslji nu vor s-u iurtuseascã, cã atsea ira unã anichisire pisti "patrida-a lor". Nica unã itie easte cã Miletea-armãneascã ira fundatã di parte-a Sultanlui otoman, ti-tsi nu lj-u apruchearã zborlu-a lui di ispete-a relatsiilor arãle anamisa di Gãrtsie shi Turchie.

Tu Republica Machedonia di Nord, dzua sã-nsimneadzã ca "Dzua nationalã-a Armãnjlor" (pi machiduneashce: Национален ден на Власите, tu litere latine: Natsionalen den na Vlasite) shi-a Armãnjlor pitreacã urãri pi ex. ex-Premierlu machedonescu Nicola Gruevschi shi Prezidentu ali Machedonie di Nord Stevo Pendarovschi. Di anlu 2007 aistã dzuã easte iurtie ofitsialã tu Machedonie di Nord shi Armãnjlji tsi bãneadzã tu Machedonie di Nord sãntu liberi di lucru dupu nomlu inshit di la Ministeriatlu ti Lucru shi Politicã Sotsiala ali Machedonie di Nord.

## Vedz shi

* Iurtii publitsi tu Machedonie di Nord

## Referentsã
Thomas More

miniatura|Thomas More (1527)
Thomas More (latinicheashce: Thomas Morus; 7 Shcurtu 1487 în Londra, muri pi 6 Alunar 1535) tsi tu bisearica catholicã easte iurtusit ca Ayiu Thomas More, ira avucat, giudicãtor, filozof, scriitor, om di stat shi humanistu anglescu. Scria multu cãrtsã dit cai nai ma cunuscutã easte Utopia - roman politichescu - filozofichescu. 

Shasili anji dit soni-a banãljei u-tricu cã Lord Cantselar.

Fu contra Reformatsiea al Martin Luther. Fu vãtãmat cãtse nu-apruchea Vãsiljelu Henri VIII s-u ãmpartã Bisearica anglicaneascã dit Bisearica catholicã shi ta si-spune singurlu ti celnic a bisearicãljei. 

Easte beatificat di Bisearica catholicã tu anlu 1886 di Papa Leo XIII, shi canonizat di Papa Piu XI pi 19 Mai 1935. Iurtia a Ay. Thomas More sã-nsimneadzã pi 22 Cirishear cãndu ira vãtãmat John Fisher shi alantsã 52 martiri angleshci.
Naum Tahu

Naum C. Tahu (1867-1913) easte Armãn, poet, folcloristu shi activistu tu Organizatsia interna machedonescã-odrineascã revolutsionarã.
miniatura|Naum C. Tahu (1867-1913)

## Banã
Easte aflat tu anlu 1867 tu cãsãbãlu-armãnescu Crushuva, tu Imperia Otomanã. Ca ficior cade tu-niputeare shi armase orbu. Tahu s-dutse pisti Machedonie shi adunã cãntitsi populare. Tu anllu 1890 s-duse Sofia, iu adarã taifã. Intrã tu OIMOR shi lucreadzã ca curir a organizatsiiljei pãnã tu multe locuri a Imperiiljei Otomanã. Cãndu s-duse Scopia di-aclo li-ljea cãrtsãle tsi le scriarã revolutsionarlji tsi shidea-ahapse tu Curshumli An.

Tu anlu 1895, Sofia, tu tipoyrafia a Fratslor Spircovi Naum Tahu u-tipusi “Colectsia a cãntitslor vãrgãreshci machedoneshci populare”. Tu Colectsia are shi 40 di cãntits armãneshci. Multsã di cãntitsli sãntu ligate cu minarea-revolutsionarã tu Machedonie, shi vãrã di cãntitsle sãntu a autorlui.
miniatura|Cãntic di Colectsia al Tahu scriat cu litere vãryãreshci
Muri anlu 1913 la Stashonea di her tsentralã Sofia, cãndu lucrã ca curir ti OIMOR tu Dupnitsã.

## Cãnticlu di Colectsia scriat cu abetseda di azã
Crushuva hoarã di-Armãnj
Cãdzu tu gãrtseshci mãnji

Cãdzu tu gãrtseshci mãnji

Di patru ciorbagiadzi ca cãnji.

Di un preftu iconom

Nãsu easte fãrã nom

Papa Constandin marle

Nãsu easte ti-spindzurare

Nãsu easte ti-spindzurare

Tutã hoarã nu-au dirmane

Tutã hoarã nu-au dirmane

S-ciudisescu njicu sh-mare

Njicu sh-mare loa nã-thimeadzã

Tuts ti limba lãcãrmeadzã

Aushi nu s-minduiashce

Tutã hoarã nã-u minteashce

Tutã hoarã nã-u minteashce

Cã are moarte un jileashce

S-fatse Grecu ti intiresu

Nãsu easte protu Arbinesu.
Nicola Matushi

Nicola Matushi (pi gãrtseashce: Νικόλαος Ματούσης; 1899–1991) fu avucat armãnescu, politicean, shi celnic a Leghiiljei romana, colaboratsionistu, separatistu a unitãljei paramilitarã tu chirolu a Defterlui Polim Munidal tu Gãrtsia di Mese.

## Banã
Nicola Matushi fu aflat tu hoara-armãneascã Samarina tu anlu 1899 tu taifa-armãneascã. Dupu tsi bitisi Ghimnaziulu (Litseulu) di Tricala, studiea ãndreptu pi Univerzitatea Natsionalã shi Capodistrianeascã dit Athina. Dupu-atsea s-duse la lucru ca avucat Larisa. Ira un natsionalistu armãnescu dit inima-mplinã shi ca tinir ira membru a Partiiljei comunisticheascã dit Gãrtsie, cu-atsea tsi-fãtsea parte di Comitetlu tsentral pãnã tu anlu 1926 cãndu u-scoasirã di aclo. Dupu atsea s-turna Larisa iu ira activ tu Partia Agrarianã di Ioanis Sofianopulos.

## Defterlu Polim Mundial
Cãndu ahurhi ocupatsia ali Gãrtsii di Axã, Matushi s-ligã cu Alchibiad Diamandi cu cai protã s-astrãvãsi tu anlu 1920. Deadun u-fundarã statlu armãnescu Printsipatlu di la Pindu cai fu di tu Tesalie pãnã di Epirlu sh-Machedonie tu locurle iu bãna Armãnjlji tu Gãrtsie. Matushi, Demosthenes Tsurtras shi Constantinos Tahas u-fundarã Leghia Romanã tsi ira agiutatã di Italie tsi ira puteare militarã a statlui. Tu anlu 1942, dupu-atsea tsi Diamandi s-dutsea dit Gãrtsie tu Rumãnie, Matushi s-fãtsea celnic a Leghiiljei. Deapoea, cãndu Leghia si-surpa cãtse sutsãnitorlji italicheshci fudzirã shi yinirã Ghermanlji, shi arãvdarea gãrtseascã ira cama activã, s-dutsea Athina, iu prubuea sã-zburascã cu autoritãtsli ocupantsã ghermanicheshti nu s-featsirã bune shi nu-lji deadirã pozitsia ti ministru tu guvernulu a statlui gãrtsescu. Cãndu didea mãnã di ambitsiile s-fundã statlu armãnescu, adrã unã organizatsia colaboratsionistã - Organizatsia a Pionerlor a Evropãljei Nao (OPEN). Tu bitisitã a anlui 1942 icã ahurhitã a anlui 1944 s-dutsea dupu Diamandi, shi s-fudzi Rumãnie.

Dupu agudarea di stat a Vãsiljelui rumãnescu Mihai, Partia Comunisticheascã Rumãneascã u-loa puteare tu statlu, shi u-pitricu Matushi 20 di-anji ahapse, pi unã insulã a Dunariljei. Tu anlu 1964 dupu cãftãrle a lui shi-a guvernului gãrtsescu, ira dat tu mãnjle a autoritãtslor gãrtseshci, cai u-pitricurã ahapse shi pi-giudiclu, iu fu giudicat ti pridarea-a statlui (ca niscãntsã memberi a Leghiiljei Romanã pi giuditsle dupu polimlu 1945-1947). Di giudiclu inshi liber di crime di polim. Tu anlu 1976 ãlji-si turnarã tutile ãndrepturi di giudiclu gãrtsescu. Deapoea bãna Athina, Lutrachi shi dit anlu 1966 Larisa, iu muri tu anlu 1991. 

## Taifã
Tu anlu 1920 sã-nsurã cu Sofia Balodimou (nu sã shcie - 1984), avea unã featã cu numã Xeni (1927 - 28 Yizmaciunji 1985) cai s-fãtsea zugrafa (pictora).
Тара

Tara

Nai ma analtu punctu:

Analtsimi pisti nivelu di amari:       1544m

Altã numã:                                     Tara

Loc:                                                Sãrbia di ascapitat

Cãrunã maticã:                              Dinarschi Alpi

MSZP - Categorii II (parcu natsional)

Parcu Natsional "Tara"

Ploshtina:                                     220 km2 (85 sq mi)

Proclamatã ti Parcu natsional:   1981

**Tara** — munti tu Sãrbia di ascapitat, parti di cãrunã di muntsãlj Dinarschi Alpi cu analtsimi pisti nivelu di amari di 1000 pãnã 1500 di metri. Ampadi muntili easti anvãrligat cu mari pãduri shi multi livãdz, chetsãri shi ahãndoasi vãljuri aproapea di aruulu Drina, cum shi multi peshteradz carbunari. Muntili easti popular tsentru turistic. Idghiul parcu natsional acatsã ma mari parti di muntili. Nai ma analta ciãtii a muntili easti Zborishte, analtã 1554 di metri di nivelu pisti amarea. 

## Parcu natsional
Parcul natsional "Tara" eara fundat anlu 1981, shi li acatsã muntsãlji Tara shi Dzvezda, cum shi aruulu Drina. Ploshtina a parcului easti 220 di chilometri cvadrati, a analtsimea pisti nivelu di amari easti tu intervalu di 250 pãnã 1500 di metri. Condutsirea a parcului s-aflã tu Baina Bashta. Tu parcul natsional intrã grupã di ciãtiuri di muntsã cu ahãndoasi clisuri anamisa di elji. Nai ma impresivã di aesti clisuri easti clisura pi Drina, di ispeti ca ari largã vidzutã cãtrã Sãrbia di ascapitat shi Bosna ca stat vitsin. Reonlu s-caracterizeadzã cu peshtereadz carstitsi, aputsuri shi izvuri. 

Pãdurili acatsã trei cvartali di reonlu di aestu parcu natsional, a vãrã di eali suntu anamisa di nai ma ghini avigljeatili tu Europa. Tu Tara s-aflã rariteti endemitsi tertsiari, cari suntu avigljeati tu un njic reon a parcului. Di ispeti ca suntu raritet shi au importantsã shtiintsificã, suntu bãgati sum apurari natsionalã. Pi nivel local, Tara easti loc iu poati s-aflã multu diferenti turlii di agrimi, anamisa di cari cãfilii ursã, agrã caprã, zãrcadi, ris, vidrã, lup shi multi alti. Ari ma multu di 100 di pulji diferenti, cari di chiro-chiro icã permanent bãneadzã ampadi tu muntili: mãlmoasã ornji, albã prici tsi mãcã mrshã, murgu viltur, mari buv, njic tetreb, cum shi multi alti. 

## Turizmu
Nai ma vizitati locuri turistitsi suntu Calugherschi Bari tu partea di Nord, aproapea di Baina Bashta shi Mitrovets tu partea di Sud. Hotelili "Bel Bor" shi "Omorica", cum shi andau alti capatsiteti ti durnjeari s-aflã tu Calugherschi Bari, a tu Mitrovets ari capatsiteti ti discurmari a fumeljlor. Pit aruulu Drina poati s-noteadzã cu vapori. Populatsia cari bãneadzã aclo adarã lucri di mãnã adrati di lemnu, producti di lapti cum shi njari di chin. 

## Ligatã

* Zlatibor
* Ujitse
* Mocra Gora


## Ligãturi externi

* Paginã ofitsialã a parcului natsional
* Fotografii di muntili
* Muntili Tara, Sãrbia, turizmu, capatsiteti, mapa Arhivatã pi 25 di yizmãciunj, anlu 2020.
Codex Dimonie

**Codex Dimonie** easte un textu armãnescu relighioz, scriat cu litere gãrtseshci cai ira aflat tu anlu 1889 tu taifa armãneascã di Ohãrda, cu numa Dimonie. Gustav Weigand u-publicã aistu textu tu *Jahresbericht des Institus für rumänische Sprache* (nr. I și IV–VI). Codex Dimonie easte un documentu di mare simãsie ti studii armãneashti.

Codex Dimonie easte un manuscriptu fãrã datã, fãrã locatsie shi anonim (s-pari cã autorlji sãntu cama multu, cãtse shi scriiturle sãntu dyafurate) tsi easte colectsia di 15 di texturi di relighie, tsi sãntu Didahie al Ayiulu Antonie. Dupu caracteristicã-a limbãljei textu easte di ahurhitã a secului XIX.

## Note


## Bibliografie
* Academia Republicii Populare Române, *Dicționar Enciclopedic Român*, Editura Politică, București, 1962-1964
Studii armãneashti

[miniatura|Gustav Weigand, autorlu di ma multsã lucre di shciintsã ti [Armãnji|Armãnjlji.]]
**Studii armãneshti** sãntu unã distsiplinã di shciintsã tsi s-contsentreadzã pi studiile a popului armãnescu. Fac parte di studiile a Balcanlui shi a limbilor romanitsi. Oaminjlji di shciintsã cai au adratã multu ti sfera-aista sãntu: Matilda Caragiu Mariotseanu, Thede Kahl, Gustav Weigand, Nicola Minov shi altsã. Ãntribarea armãnescã easte termin tsi s-ufilizeashce ti divizia istoricã shi di-azã a identitelui etnic anamisa di Armãnjlji, tsi avea mare influentsã pi studiile armãneashti.

## Descriptsia
Studiili armãneashti sãntu unã parte di studiile a Balcanlui Tu ahurhita-a secului XXI intereslu ti Balcanologhia criscu ti minoritãtsle a Balcanlui autohtonji, anamisa di cai sãntu shi Armãnjlji. Armãnjlji idhyea-ashi sãntu parte di studiile romanitsi.

Natsionalizmili shi ãntribarea armãnescã sãntu mare cheadicã ti niintare a studiilor armãneashti, cãtse ãntribãrli disi Armãnjlji sãntu unã grupã etnicã ahoryea icã sãntu parte a Gretslor icã Rumãnjlor sãntu thema controverzã. 

Unã di vivliurle importante ti studii armãneashti s-dzãtse: STUDII ARMÃNEASHTI di profesorlu Bojidar Nastev di Univerzitate di Scopia. 

## Institutsii shi jurnali
Tu anlu 1995, cu agiutorlu a Univerzitatiljei di Fraiburg, profesorlu armãnescu Vasile Barba u-fundã Tsentrulu European ti Studii Armãneshti; pi ghermãneashce: Europäisches Zentrum für Aromunische Studien tu Freiburg im Breisgau, Ghirmãnie. Jurnalu armãnescu *Zborlu a nostru* inshi tu cadru-a Tsentrului European ti Studii Armãneshti.

*Rivista di litiraturã shi studii armãni* easte jurnal academic ti Armãnjlji fundat pi 1 Aprir 1994 di scriitorlu armãnescu Tiberiu Cunia. Ira publicata cathe giumitate di-an di Editura Cartea Aromãnã tu Statile Unite ali Americhie shi Fundatsia Cartea Aromãnã tu Rumãnie pãnã la Aprir 2007, shi bitisi cu 33 di tomuri. Ira scriata mash pi-armãneashce, cu alfabetlu spetsial tsi vrea s-hibã standardu ti limba armãneascã. Jurnalu publicã lucre tsi nu ira publicate pãnã atumtsea, tsi ãnvãlea literatura armãneascã clasicã icã di-azã, studii culturale shi di filologhie ti Armãnjlji shi publicã informatsii etnografitsi shi istoritsi. 

Tu anlu 2004 ira fundatã Sutsatã di shtiintsã armãneascã "Constantin Belemace" di Scopia, Machedonia di Nord, tu cai inshi gazeta "Documenti - Dokumente - Documents" iu pi limba armãneascã, limba machiduneascã, limba ghirmãneascã, limba anglicheascã, limba italicheascã sh.a. Tu gazeta inshirã ma multsã articoli ti istoria, folclorlu, shciintsã-a Armãnjlor.

## Oaminji di anami
Tu anlu 2013, etnologlu ceh shi profesorlu Leosh Shatava ti Gustav Weigand, lingvistu ghirmãnescu, ca "tata fundator a studiilor armãneshti" as the "founding father of Aromanian studies".  Alantsã cercetãtori tsi multu lucrarã ti studiile armãneashti sãntu lingvista armãneascã Matilda Caragiu Marioțeanu, etnograflu shi etnolingivstulu Thede Kahl, istoricearlu shi filologlu armãnescu Nicolae Sherban Tanashoca, cercetãtorlu rumãnescu Emil Tsãrcomnicu, lingvistu armãnescu Bojidar Nastev, profesorlu di istorie armãneascã Nicola Minov.

## Referentsã