open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elena Gheorghe

**Elena Gheorghe**  (n. 30 Alunar 1985) easti unã cãntãtoari di-tu Romãnia, cu zãrtsini armãneshtsã.

Cãnãscuta cãntãtoarã a cãnticlui armãnescu, Elena Gheorghe dit Bucureshti, Romãnii, (di tatã Armãnã), easti faptã pi 30 di alunar, anlu 1985. Pi stsenã, ti prota oarã inshi cãndu umplu trei anj, deadun cu aljei mamã. Cãndu s-dutsea tu clasa tsintsi, s-angrpsi la Palata Natsionalã a Ficioritslor, iu loa lectsii di canto, a dupu atsea eara solistã la Tsercljul Aromania, cu cari ari loatã parti la ma multi concursi, shi s-dutsea pi turnei pit vãsiliea tutã. Pi 16 di anj, ca nai ma tinirã cãntãtoarã partitsipã la festivalu Mamaia, cu cãnticlu „Dau bana a mea”. La liceulu di muzicã „Dini Lipati” studieadzã ti actrisã shi canto clasic. Di la anlu 2003 easti solistã a grupãljei „Mandinga”. Idghul an lu publicã protlu album cu grupa Mandinga”, cunuscut sum numa „De corazon”. Ari partitsipatã la festival internatsional ti muzicã lishoarã „Tserbul di malãmã” - Brashov, a anlu 2005 lu amintã loclu 4 la semifinala ti Eurovizii, cu cãnticlu „Soarli a mel”. Meslu ciarshar, anlu 2006 lu

scoati protlu album di aljei solo carierã sum numa „Boatsea a ta”. Dupu atsea li publicã shi albumili: „Soarli a mel”, „Lilicea a vreariljei”, „Ti voi multu”, shi alti. Ti shcurtu chiro dishclidi shi aljei sculii ti dansu, cunuscut sum numa „Pasitos”. Ari reghistratã video clipuri ti cãntitsli: „Boatsea a ta”, „Soarli a mel”, „Oclji a tãi cafilii”, „Ti voi Multu”, „Pãnã tu steali”, shi multi alti. Anlu 2009 eara reprezentantu ali Romãnii la Eurovizia di Moscva, cu cãnticlu „Featili di tu Balcan”, cãntic cari ti shcurtu chiro s-featsi mari hit nu mash tu Romãnii, ma shi ma largu. Ca cãntãtoarã cu aleaptã boatsi, Elena Gheorghe, amintã multi premii, anamisea di cari: premia Radio romãnia Actualitãts, ti nai ma bunã interpretari ti anlu 2006, premia Romanian Top Hit – Music Awards 2007 ti nai ma bun cãntic a anlu 2007, prota premii la Eurovizia dit Romãnii anlu 2009, premia „Ploacea di malãmã, trofei „Ursicã di malãmã”, trofei tu sectsiunea di folclor, ti CDlu cu muzicã armãneascã di la Ovidiu Lipan Tsãndãricã. Tu meslu martsu, anlu 2009, Costantsa, Romãnii, la cãnuscuta manifestatsii „Gala a premiilor” tu organizatsii a fondatsiiljei „Bana armãneascã” lji si duruseshti premia „Om a anlui” ti contributsia tsi u-da ti promovari shi afirmari a cãntitslor armãneshtsã, ti tsãneari tu banã a adetslor, a limbãljei shi a cãntitslor armãneshtsã. Cariera a tinirãljei cãntãtoarã Elena Gheorghe lji easti multu importantã, ma dupu zboarãli a ljei, pi prot loc, totna lji easti familia.
Honoré de Balzac

**Honoré de Balzac** (a. 20 Mai 1799 – d. 18 Avgustu 1850) fu unu mari scriitoru frãntsescu tsi anyrãpsi prozã shi theatro.

## Biografie
Honoré de Balzac easti faptu pi 20-li di Maiu 1799, tu Frãntsie.
Victor Hugo

**Victor Hugo** (a. 26 Shcurtu 1802 – d. 22 Maiu 1885) fu unu scriitoru frãntsescu tsi anyrãpsi prozã, tu njishcariljea romanticã.
Herman Melville

**Herman Melville**  (1 Avgustu 1819 – 28 Yizmãciunu 1891) fu unu mari scriitoru di-tu Statilu Uniti ali Americhie (SUA). Elu easti cunuscutu trã opera a lui, *[[Moby-Dick]]*.
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine de Saint-Exupéry** fu unu scriitoru di-tu Frânție ți anyrâpsi multi operi cunuscuti (*Le petit prince*, 1943).
Jack London

**John Griffith "Jack" London** (s-află **John Griffith Chaney**, 12 Yinaru 1876 – d. 22 Brumaru 1916)  fu unu scriitoru americanu ți anyrâpsi multi opere. Elu bână California, ma şi Hawaii icâ Alaska.

## Izvuri di nafoară
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (28 Avgustu 1749 – 22 Martsu 1832) fu unu mari scriitoru shi poetu ghirmanu.

## Anyrãpseri
Anyrãpseri ali Goethe cari suntu multu importanti:
* *Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand, 1773*
* *Prometheus, 1774*
* *Die Leiden des jungen Werthers, 1774*
* *Iphigenie auf Tauris, 1779*
* *Torquato Tasso, 1780 - 1790*
* *Römische Elegien, 1788-90*
* *Venezianische Epigramme, 1790*
** Faust. Ein Fragment, 1790*
** Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1795/96*
** Faust. Eine Tragödie, 1808*
** Theory of colours, 1810*
** West-östlicher Divan, 1819*
** Faust II, 1833*

## Izvuri di nafoarã
Lev Tolstoi

**Lev Nicolevici Tolstoi** (9 Yizmãciunu 1828 - 20 Brumaru 1910) fu unu scriitoru di-tu Arusia tsi anyrãpsi prozã.
Isaac Asimov

**Isaac Asimov**  (2 Yinaru 1920 – 6 Aprir 1992) fu unu scriitoru americanu tsi anyrãpsi prozã SF. Elu fu shi biochimistu tu Columbia University. 

## Biografie
Isaac Asimov easti faptu pi protlu di Yinaru 1920, tu unã taifã uvriascã.

## Izvuri di nafoarã
Umberto Eco

**Umberto Eco** (5 Yinaru 1932 tu Alessandria, Piemonte) easti unu scriitoru italianu di-tu Bologna, Italie.
Amurâ

thumbnail|right|Amuri i frãndzã
**Amurã** easti unã soi di arugu dit genlu *[[Rubus]]*, cu truplu golu shi schinosu, cu frãndzã (fapti di frãndzã ma njits), cu lilici albi, cu fructi njits, lãi, anyilicioasi, mplini di simintsã shi multu anjurizmati. Di-tu aestã easi yimisha faptã di-aestu arug, cari ari idhyea numã.
Émile Zola

**Émile Zola** (2 Apriiru 1840 – 29 Yizmãciunu 1902) fu unu mari scriitoru frãntsescu tsi anyrãpsi prozã.

## Anyrãpseri
* *Contes á Ninon*, (1864)
* *La Confession de Claude* (1865)
* *Thérèse Raquin* (1867)
* *Madeleine Férat* (1868)
* *Le Roman Experimental* (1880)
* *Les Rougon-Macquart*
* *Les Trois Villes*
** Les Quatre Evangiles*
Ghearyiru

**Ghearyiru** (numiru atomicu 80) easti un element di chimie, cu simadilu *Hg*.

Ghearyiru easti parti di-tu categoria mataliloru shi easti multu toxicu.
Chimie

**Chimia** (ma ari tu anyrãpsirea di *chimii*) easti unã shtiintsã tsi easti ligatã cu aflarea shi caracterizarea-a substantsiljoru. Cama maxoasi ramurili di-tu chimii suntu chimia organicã shi chimia anorganicã.

## Tipuri
* Chimia anorganicã, studiulu ali substantsiloru anorganitsi, ca bunãoarã clorura di sodiu.
* Chimia organicã, studiulu ali substantsiloru organitsi (cari pot hi hidrocarburi icã compushi functsionali), ca bunãoarã metanlu.

## Isturie
Tu Evulu Mediu, ira tu loclu chimii unã shtiintsã cu numa di *alchimii*

### Oamini
* Antoine Lavoisier
* Dmitri Mendeleev
* Costin Neniţescu

## Elementi
Elementili suntu aflati tu elementiljoru.
Protlu elementu easti hidrogenulu (**H**). Nai ma articulu elementu easti astatiniulu.
### Elementi importante
* Hidrogenu
* Oxigen
* Carbonu
* Nitrogenu
* Cloru, iodu
* Uraniu
* Neon
* Ghearyiru

### Tabellu periodicu a elementiľoru

## Izvuri di nafoarã
Științâ

**Știința** easti disciplina ți aduți la cunoaștiria omului icâ a lumiljei. Omlu cari știi științâ s-cljeamâ **[[omu di științâ]]**. 

## Tipuri

;Știinţili ali naturiljei
*Biologhie
**Botanicâ
**Zoologhie
**Geneticâ
*Astronomie

;Științi fizici
*Fizicâ
*Chimie

;Științi di pimintu
*Geologhie
*Meteorologhie
*Oceanografie

;Științi aplicati
*Informaticâ shi IT
*Inginerie
*Mathematicâ
*Medicinâ
Tabela periodicã-a elementsãlor

**Tabela periodicã-a elementsãljor** easti obiectulu di bazã tu chimie.

## Isturie
Elu fu adratu di chimistulu arusu Dmitri Ivanovici Mendeleev.
Dmitri Mendeleev

**Dmitri Mendeleev** (a. 27 Yinaru 1834, Tobolsk, Arusia – 2 Shcurtu 1907) fu unu mari chimistu arusu. Elu adrã Tabellu periodicu a elementiljoru.

Elementulu chimic numirlu 101 s-cljeamã dupã elu: *[[Mendeleviu]]*.
Astronomie

**Astronomia** (**astrunumíe**) easti unã shtiintsã tsi easti ligatã cu caracterizarea a tserlui, a steliloru shi a galaxiiloru. Omlu tsi shtii astronomie s-cljeamã **[[astronomu]]**. Zboarã ma maxoasi tu astronomie suntu: Big Bang, sistemlu solaru, planetã, steauã shi constelatsie.

## Isturie
### Oaminji
:Vedz shi Lista a astronomiloru
* Nicolaus Copernic
* Galileo Galilei
* Johannes Kepler
* Isaac Newton
* Edwin Hubble
* Stephen Hawking

## Methodi
### [[Hâlati|Hãlati]]

Tu astronomie suntu ufilisiti halati ca cumu:
* *[[Telescopu]]lu*
* *Spectrometrulu*
* *Observatorlu*

## Vedz shi
* Tseru
* Big Bang
* Sistemlu solaru
* Planetã
* Steauã
Oxigenu

**Oxigenlu** (simvollu: **O**) easti unu elementu chimicu, multu maxusu trã bãnari. Elemetlu s-aflã tu aerã, i easti maxosu trã ari ananghi omlu tra s-bãneadzã, cu trãdzearea-a lui tu plimuni cãndu lja anasã.

Di-tu aerã, oxigenlu easti ~21%
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (15 Shcurtu 1564 – 8 Yinaru 1642) fu unu astronomu italian, tsi adratu halati (telescopluri).
Edwin Hubble

**Edwin Powell Hubble** (20 Brumaru 20, 1889 – 28 Yizmaciuniu 1953) fu unu astronomu americanu. Hubble u-alãxii vidziunea (mutrirea) shtiintsificã a universlui.
Stephen Hawking

Prof. Dr. **Stephen Hawking** (8 Yinaru 1942 - 17 Martsu 2018), easti unu fizicianu, matematicianu shi astronomu englezu.
Telescopu

**Telescopulu** easti unu halatu (instrumentu) multu importantu, ufilisitu tu astronomie. Protlu telescopulu adrã Galileo Galilei.
Sistemlu solaru

**Sistemlu solaru** easti soarli shi alantili planeti tsi s-aflã ninga nãsu.

## Planeti

* Mercur
* Venus
* Terra
* Marte
* Jupiter
* Saturn
* Uranus
* Neptun
frameless|upright=3|center
Nea Salamina Famagusta

**Nea Salamis Famagusta FC** icã **Nea Salamina Famagusta FC** (gãrtseashti: Νέα Σαλαμίς Αμμοχώστου) easti unã echipã profesionalã di fotbalu tsi s-aflã Ammochostos (cãsãbã cunuscutu sh-dupu numa a lui romanizatã: Famagusta), Chipro. Di-tu anlu 1974, clublu s-aflã Larnaca.

Nai ma bunli rezultati ali echipãljei furã atseli tu Super Cupa shi Cupa Chipriotã, tu anlu 1990. Ishi nai ma ghini tu Prota Divizie Chipriotã pi treilu locu. Echipa participã prota oarã tu unã competitsie europeanã tu anlu 1990, tu Cupa Cuperloru UEFA, shi tu 1995, 1997 shi 2000 tu Cupeli UEFA Intertoto. Echipa easti parti di-tu clubu sportivu Nea Salamina Famagusta, cari s-amintã tu 1948; clublu ari sh-unã echipã di bãrbats di volei.
Tehnețiu

**Tehnetsiulu** (numiru atomicu 43, **Tc**) easti unu elementu chimicu. Numa vini di-tu armãneashti, di la zboru englezu *technetium*. Tehnetsiulu easti protlu elementu chimicu tsi fu adrat pi cali artificialã.
Staniu

**Staniulu** (numiru atomicu 50, **Sn**) easti unu elementu chimicu. Numili dupu gãrtseascã easti **cositoriu**.
Natriu

**Natriulu** icã *sodiu* (numiru atomicu 11, **Na**) easti unu elementu chimicu. Nai ma maxosu compusu di natriu easti hidroxidu di natriu.
Lumina (1903–1908)

**Lumina** (1 Yinaru 1903 — Cirisharu–Avgustu 1908) fu unã revistã armãneascã scoasã tu Bituli (Monastir), tipusitã la Bucureshti di *Casa Corpului Didactic shi Bisericesc Romãn din Imperiul Otoman*. Directorlu a ljei eara Dumitru Cosmulei.

Di-tu anlu 1904, directorlu Dumitru Cosmulei easti alãxitu cu Nicolae Batzaria, dupu cari yini C. I. Cosmescu.

Pri-tu colaboratori ali revistã s-aflã: N. Batzaria, I. D. Arginteanu, V. Diamandi-Amniceanu, Yioryi Zuca, Zicu Araia, dr. Tașcu Trifon shi Theodor Capidan, Yioryi Murnu, Constantin Belimace icã Tașcu Iliescu.

## Bibliografie
* **Pariza, Maria**. ''Presa aromână în date'; / Proiectul Avdhela — Biblioteca Culturii Aromâne, p. 5.

## Ligãturi di nafoarã
* Biblioteca digitalã a Bucureshtilor — unã bibliotecã digitalã iu suntu scanati toati numirle a revistãljei.
Hromu

**Hromulu** (numiru atomicu 24, **Cr**) easti unu elementu chimicu, unu metalu duru, tsi sh-u-adutsi tu hromã cu cinusha, tsi easti ufilisit la fãtsearea di buei, la argãsirea di chelj, la fãtsearea a unei soi di cilichi.
Gazeta Macedoniei

**Gazeta Macedoniei** [Gazeta ali Machidhunie] fu unâ publicație politicâ. Iși prota tu 11-li di Șcurtu 1897, București, și apâru sâptâmânalu pân-tu Avgustu 1898.

## Bibliografie
* **Pariza, Maria**. ''Presa aromână în date'; / Proiectul Avdhela — Biblioteca Culturii Aromâne, p. 4.
Lilicea Pindului

**Lilicea Pindului** (Andreu 1910 — Yinaru 1912) fu unã revistã literarã armãneascã tipusitã Bucureshti.

Redactsia eara adratã di unã paree di studentsã: C. Sufleri, T. Ceapara, D. Caciona, M. Iancu, I. Foti, N. Badralexi, D. Babuş, N. Caragea, A. Culina, C. Ioţu, N. Papuli shi I. Zuchi.

## Bibliografie
* **Pariza, Maria**. ''Presa aromână în date'; / Proiectul Avdhela — Biblioteca Culturii Aromâne, p. 8.
Simona Halep

**Simona Halep-Iuruc** (n. 27-li di Yizmâciunu 1991, Custantsa) easti unã giucãtoari armãnã di tenisu, tsi s-aflã tora pi doilu locu mondialu.
Plovdiv

**Plovdiv** (vãryãreashti: *Пловдив*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 341058 bãnãtori sh-tu 2001: 340638. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Plovdiv ari 341473 bãnãtori.
Plevna

**Plevna** (vãryãreashti: *Плевен*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Pleven, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 130812 bãnãtori sh-tu 2001: 122149. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Plevna ari 113700 bãnãtori.
Silven

**Sliven** (vãryãreashti: *Сливен*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Sliven, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 106212 bãnãtori sh-tu 2001: 100695. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sliven ari 95518 bãnãtori.
Șumen

**Shumen** (vãryãreashti: *Шумен*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Shumen, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 93.390 bãnãtori sh-tu 2001: 89.054. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Shumen ari 86.381 bãnãtori.
Pernici

**Pernici** (vãryãreashti: *Перник*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Pernik, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 90549 bãnãtori sh-tu 2001: 86133. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Pernici ari 80900 bãnãtori.
Veliko Târnovo

**Veliko Tãrnovo** (vãryãreashti: *Велико Търново*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Veliko Tãrnovo", Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 67.540 bãnãtori sh-tu 2001: 66.998. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Veliko Tãrnovo ari 66.145 bãnãtori.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|
Diiu

**Diiu** (vãryãreashti: *Видин*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Vidin, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 62.691 bãnãtori sh-tu 2001: 57.614. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Vidin ari 52.558 bãnãtori.
Pazargik

**Pazargik** (vãryãreashti: *Пазарджик*; di-tu turtseashti: *pazarcık*, „pãzari cama njicu”) easti unu cãsãbã aflatu pi mejdili a arãului Maritsa, Notlu ali Vãryãrie. Easti capitala a Regiunãljei Pazargik shi meslu a municipalitãtsiljei cu idhyea numã.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 82.578 bãnãtori sh-tu 2001: 79.476. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Pazargik ari 76.161 bãnãtori.

## Isturii
Pazargiklu fu faptu di Tãtarii yinits di Cetatea Albã (*Tsitatea Albã*) anlu 1485 pi mejdea di nastãnga a arãului.

Anlu 1837 adrarã Bisearica ali Dumnidzã-Fãcãtoarea – unu multu maxusu monumentu natsionalu, cunuscutu trã arhitectura shi trã pilichisirea a lui. Tru meslu secollui XIX, Parazgiklu agiumsi unu centru culturalu cama aleptu: si discljisi unã shculii tu 1847, unã shculii trã feati tu 1848, unu centru a comunitãtsiljei tu 1868 sh-unã adunari a muljeriloru – Prosveta – tu 1870.

Tu ahurhita a secollui XX, oaminii adrarã fabrici, mãgãzadz shi casi. Di-tu 1959 pãn-tu 1987 Pazargiklu lo locu di mesu administrativu a regiunãljei trã unã noao oarã, eara diznou di-tu 1999.

## Ligãturi nafoarã
* pazardjik.bg — frândza oficialâ alu Pazargik.
Kârgeali

**Cãrgeali** (vãryãreashti: *Кърджали*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Cãrgeali, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 45793 bãnãtori sh-tu 2001: 45729. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Cãrgeali ari 45504 bãnãtori.
Dimitrovgrad

**Dimitrovgrad** (vãryãreashti: *Димитровград*) easti unu câsâbă di-tu regiunea Haskovo, Vãrgãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 50977 bãnãtori sh-tu 2001: 41840. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Dimitrovgrad ari 50812 bãnãtori.
Lovcea

**Lovcea** (vãryãreashti: *Ловеч*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Loveci, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 48242 bãnãtori sh-tu 2001: 44262. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Loveci ari 40824 bãnãtori.
Silistra

**Silistra** (vãryãreashti: *Силистра*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Silistra, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 48360 bãnãtori sh-tu 2001: 42153. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Silistra ari 39358 bãnãtori.
Asenovgrad

**Asenovgrad** (vãryãreashti: *Асеновград*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 52.360 bãnãtori sh-tu 2001: 52.116. Estimarea trã anlu 2011 fu cã Asenovgrad ari 54.778 bãnãtori.

Cãsãbãlu lu amintarã Thrachilji, sh-deapoaea fu a loru, a Amirãriljei Bizantini, a Amirâriľei Vãryãreshtsã sh-a Amirãriljei Othomani, nainti s-facã parti a Statlui Vãryaru.

Tsitatiljea alu Asanu (*Асенова крепост*) di ningã Asenovgrad easti simvollu a cãsãbãlui. Nainti s-ljea aestã numã, Asenovrad s-cljima *Stanimaka*.

## Armãnji

Anlu 1939, ninga Asenovgrad (horli Muldava, Bachkovo, shi Arbanas) avea Armãnji.

## Referintsi
Kazanlâc

**Cazanlãc** (vãryãreashti: *Казанлък*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Stara Zagora", Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 60095 bãnãtori sh-tu 2001: 54021. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Cazanlãc ari 51565 bãnãtori.
Târgoviște (Vâryârie)

**Tãrgovishte** (vãryãreashti: *Търговище*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Tãrgovishte, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 43.016 bãnãtori sh-tu 2001: 40.775. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Tãrgovishte ari 38.390 bãnãtori.
Dupnița

**Dupnitsa** (vãryãreashti: *Дупница*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Kiustendil, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 41398 bãnãtori sh-tu 2001: 38323. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Dupnitsa ari 36816 bãnãtori.
Gorna Oriahovița

**Gorna Oriahovitsa** (vãryãreashti: *Горна Оряховица*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Veliko Tãrnovo", Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 38914 bãnãtori sh-tu 2001: 35621. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Gorna Oriahovitsa ari 33804 bãnãtori.
Sviștov

**Svishtov** (vãryãreashti: *Свищов*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Veliko Tãrnovo, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 30404 bãnãtori sh-tu 2001: 30591. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Svishtov ari 33782 bãnãtori.
Sandanski

**Sandanski** (vãryãreashti: *Сандански*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Blagoevgrad, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 26096 bãnãtori sh-tu 2001: 26695. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sandanski ari 26905 bãnãtori.
Samokov

**Samokov** (vãryãreashti: *Самоков*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Regiunea Sofia", Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 28608 bãnãtori sh-tu 2001: 27664. Estimarea trã anlu 2005 fu câ Samokov ari 26413 bãnãtori.
Lom

**Lom** (vãryãreashti: *Лом*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Montana, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 31133 bãnãtori sh-tu 2001: 27897. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Lom ari 25626 bãnãtori.
Karlovo

**Karlovo** (vãryãreashti: *Карлово*) easti unu câsâbă di-tu regiunea Plovdiv, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 27291 bãnãtori sh-tu 2001: 25715. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Karlovo ari 24787 bãnãtori.
Sevlievo

**Sevlievo** (vãryãreashti: *Севлиево*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Gabrovo, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 25494 bãnãtori. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Sevlievo ari 24448 bãnãtori.
Nova Zagora

**Nova Zagora** (vãryãreashti: *Нова Загора*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Sliven, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 26260 bãnãtori sh-tu 2001: 25453. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Nova Zagora ari 24123 bãnãtori.
Smolian

**Smolian** (vãryãreashti: *Смолян*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Smolian, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 34086 bãnãtori sh-tu 2001: 33153. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Smolian ari 31988 bãnãtori.
Velingrad

**Velingrad** (vãryãreashti: *Велинград*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Pazargik, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 25.634 bãnãtori sh-tu 2001: 25.009. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Velingrad ari 23.960 bãnãtori.
Troian

**Troian** (vãryãreashti: *Троян*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Loveci, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 25076 bãnãtori sh-tu 2001: 25104. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Troian ari 22357 bãnãtori.
Goțe Delcev

**Gotse Delcev** (vãryãreashti: *Гоце Делчев*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Blagoevgrad, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 20329. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Gotse Delcev ari 20123 bãnãtori.
Arhimede

**Arhimede di Siracuza** (grãtseascã: *Αρχιμήδης*; 287 n.Hr. –212 d.Hr.)  fu unu omu de shtiintsã di-tu Gãrtsia. Elu fu shi inventatoru, astronomu shi mathematicianu. S-amintã tu cãsãbãlu Siracuza, pi nisia a Siciljei.

Tatlu a lui eara Fidias, unu astronomu, shi easti cu puteari cã eara tu taifa a unui vãsilã di Siracuza. Siracuza eara tu atselu chiro unu cãsãbã multu avutu , la malu a Siciljei. Anda Arhimede a vea 10 anji, inchisi Alixãndria, tu Misirie. Acloatsea neadzi la shculia alu Euclidu, unu mathematicianu cu multã anamã. Nu shtimu multu di bana personalã alu Arhimede, trã exemplu, nu shtimu cara eara luatu icã cara avu ficiori. Fu vãtãmatu anamisa a unãljei invazii Romani.

## Izvuri di nafoarã
Aitos

thumb|right|Cãsãbãlu vidzutu di nsusu
**Aitos** (vãryãreashti: *Айтос*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Burgas, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 22.418. Estimarea trã anlu 2005 fu cã Aitos ari 21.001 bãnãtori.

## Isturie
Numa di *Aitos* yini di-tu Gãrteashti, iu ari noima di vulturu („Αετός”). Dupu Tratatlu ali Edirne, di-tu 1829, multsã bãnãtori di aoa fudzirã Basarabia, hiindalui tora parti di-tu Vãryarlji Basarabenji.

## Tinjie
Numa a cãsãbãlui fu tinjisitã cu **Puntu Aitos** di pi nisiea Livingston tu Notlu a nisiiloru Shetland, Antarctica.

## Bãnãtori cunuscuts
* Vladimir Nenov — regizoru
* Eva Kirilova — cãntãtoru di-tu Tonika
* Filip Kutev — compozitoru shi fondatoru a **Pareiljei Natsionali Vãryãreshtsã a Cãntãtorloru**, cunuscutã trã *Le Mystère des Voix Bulgares*
* Zhivko Mutafchiev — pictoru
* Panayot Panayotov — cãntãtoru
* Pencho Peev — poetu
* Marie George Pepper - psihoterapistu, Cambridge, Anglia
* Georgi Popgeorgiev — pictoru shi fondatoru a *Societãtsiljei Pictorloru Tiniri Vãryari*
* Petar Stanev — pictoru
* Hristo Tanev — sculptoru
* Yovi Tenev — *Federal Prosecutor* trã **United States Department of Justice**
* Sava Tanev — sculptoru
* Tatyana Yotova — poetu
* Rositsa Zhivkova — poetu
* Ivan Angelov - cãntãtoru
* Iliya Dragiev - poetu
Botevgrad

**Botevgrad** (vãryãreashti: *Ботевград*) easti unu cãsãbã di-tu regiunea Regiunea Sofia", Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 22 974 bãnãtori. Estimarea trã anlu 2012 fu cã Botevgrad ari 20 052 bãnãtori.
Victor Babeș

**Victor Babeș**  (n. 4 Alunaru 1854, Beciu - d. 19 Sumedru 1926, Bucureshti) fu unu omu di shtiintsã di-tu Romãnia, membru a *Academiiljei Romãnã*.
Marie Curie

**Marie Salomea Skłodowska–Curie** (7 Brumaru 1867 – 4 Alunaru 1934) fu unã fizicanã shi chimistã di-tu Polonia, tsi lu cãftã multu (xitãxi) fenomenlu a radioactivitatiljei. Fu prota femeie cari lo Premiulu Nobel. 

## Izvuri di nafoarã
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** icã **Nicolae Tesla** (10 Alunaru 1856 – 7 Yinaru 1943; sãrbeascã: *Никола Тесла*) fu unu inventatoru, fizicianu shi ingineru Sãrbu-Americanu.
Albert Einstein

thumbnail|right|Einstein
**Albert Einstein** (14 Martsu 1879 – 18 Apriiru 1955) fu unu fizicianu di-tu Ghermãnii, cari adrã *teoria generalã a relativitãtsiljei*. Easti cunuscutu trã formula \mathrm{E=mc^2}.
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** (12 Shcurtu 1809 – 19 Apriiru 1882) fu unu naturalistu englezu. Easti cunuscutu trã lucru a lui tu *teoria a evolutsiiljei*.

## Anyrãpsiri

**On the Origin of Species* (1859)
**The Descent of Man* (1871)

## Izvuri di nafoarã
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** (19 Cirișaru 1623 – 19 Avgustu 1662) fu unu mathematicianu şi fizicianu di-tu Frânție.
Flituru

**Flituru** icã **fliturã** easti unã insectã di-tu ordinlu *[[Ledpidoptera]]*. Ari chealea di pi trupu ca di catifei, cu gura faptã trã sudzeari, sh-cunuscutã trã patruli peani mãri cu cari azboairã, multu mushati sh-cundiljeati cu tuti soili di seamni di tuti bueili.

Uni di nai mai cunoscutu flituru easti *[[Iphiclides podalirius]]*.
Pravdâ

**Pravdã** easti priciu, di-aradã imirã di casã, cu patru cicioari (ca: calu, caprã, oai, bou sh-vacã);

## Vedz shi
* Animalu
Julius Caesar

**Julius Caesar** (tu latineascã: *Gaius Julius Caesar*; 13 Julie 63 n. Hr. – 15 Martie 14 d.Hr.) fu politicu ali Amirãriljie Romanã.
Alexandru Machedon

thumb|300px|right|Alexandru Machedon
**Alexandru Machedon** (tu greacã: *Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών*; 356 n. Hr. – 323 d.Hr.) au **Alexandru III de Machedonia**, fu maxuslu Amirã ali Amirãriljie Machedonia.
Dante Alighieri

**Dante Alighieri**  (1265 – 14 Yizmãciunu 1321) fu unu scriitoru italianu di-tu Firenze, Italia. Elu easti cunuscutu trã opera a lui, *[[La divina commedia]]*.
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra**  (29 Yizmâciunu 1547 – 23 Apriiru 1616) fu unu scriitoru ispaniol di-tu Alcalá de Henares, Hispania. Elu easti cunuscutu trâ opera a lui, *[[Don Quijote]]*.
Câtuși

Unã **cãtushi** icã **cãtushi di casã** easti unu mamiferu domesticu di ordinlu a carnivoriloru, taifa ali *Felidae*, subtaifa *Felinae*, tsãnutã priningã casã tra s-acatsã shoarits. Tu shtiintsã, ari numa di ***Felis silvestris catus***.
Masculul di cãtushi easti *cãtushu*.  Altã numã easti **pãsã** 

## Izvuri di nafoarã
Câni

**Cãnilu** eati unu mamiferu domesticu di-tu familia *Canidae*. Suntu ufilisatsi trã multe lucruri.

Tu shtiintsã ari numa di ***Canis lupus familiaris***.
James Joyce

**James Joyce**  (2 Shcurtu 1882 – 13 Yinaru 1941) fu unu scriitoru irlandes di-tu Dublin, Irlanda. Elu easti cunuscutu trã opera a lui, *[[Ulysses]]*.
Feodor Dostoievski

**Feodor Dostoievski** (11 Brumar 1821 - 9 Şcurtu 1881) fu unu scriitoru di-tu Arusia ți anyrâpsi prozâ.
Claudius Ptolemeu

**Claudius Ptolemeu** (grâțeascâ: *Κλαύδιος Πτολεμαῖος*; 100 – 175) fu unu astronomu și om de stiințâ di-tu
Bochotnica

**Bochotnica** (AFI [bɔxɔtˈnit͡sa]) easte hoarã tu Polandia di Not-Datlu, shi s-aflã anamisã di Puławy shi Kazimierz Dolny, pi arãolu Wisła. Easte comunã ãn cadur-a Voivodãmea ali Lublin shi are 1076 di bãnãtori (dit anlu **2014**).
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (a. Eisenach, 21 Martsu 1685; d. Leipzig, 28 Alunaru 1750) fu unu maxusulu muzicandu shi compozitoru di-tu Germãnia.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (7 Andreulu 1770 tu Bonn – 26 Marţu 1827 tu Viena) fu unu maxusu muzicandu şi compozitoru di-tu Germania.
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (7 Maiu 1833 - 3 Apriru 1897) fu unu maxusu muzicandu shi compozitoru di-tu Germãnia.
George Enescu

**George Enescu** (19 Auvgustu 1881, Liveni – 4 Maiu 1955, Parij)  fu unu compozitoru maxusu di-tu Romãnia.  S-aflã tu cãsãbãlu  Liveni di-tu Romãnia.

## Izvuri di naforã
Frédéric Chopin

**Frédéric François Chopin** (1 Martsu 1810 – 17 Xumedru 1849) fu unu pianistu shi compozitoru maxusu di-tu Polonia, shi s-aflã tu cãsãbãlu Żelazowa Wola.
Robert Schumann

**Robert Schumann** (n. Zwickau, 8 Cirisharu 1810; d. 29 Alunar 1856) fu unu compozitoru maxusu di-tu Ghermãnia.
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (n. Viena, 31 Yinaru 1797; d. Viena 19 Brumaru 1828) fu unu compozitoru di-tu Austria.
Franz Liszt

**Franz Liszt** (n. 22 Xumedru 1811; d. 31 Alunar 1886) fu unu compozitoru shi pianistu di-tu Ungaria.

## Izvuri di naforã
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** (27 Yinaru 1756 - 5 Andreulu 1791) fu unu compozitoru di-tu Austria. S-aflã tu Salzburg, Austria.
Telefonu

**Telefonulu** easti unã unealtã electricã. Elu easti adrat ca doi omini s-zburascã dacã suntu tu locuri diferite.
Muzâ

Unã **muzã** icã unu **mearu** esti unu fructu i yimishi. Tu shtiintsã se numeshti *Malus domestica* shi easti di-tu familia Rosaceae.
Fructu

**Fructu** (icã *yimishia*) easti atsea tsi creashti pi-unu pomu (easi di-tu lilici, creashti shi s-coati la soari), di-aradã bunã trã mãcari. 
Ca bunãoarã, fructi suntu: muza, mura, aua etc.

## Vedz shi
* Plantã
Luńinâ

**Lunjina** easti unã soe di energie, unã formã di radiatsie electromagneticã, tai poati fi detectatã di ocljiu umanu, easti izvurlu di-atsea tai nã fatsi s-putemu s-videmu lucri. Ca bunãoarã, soarili nã da lunjina.

## Vedz shi
* Soari
Tigru

**Tigrulu** (numa shtiintsificã: *Panthera tigris*) easti unu animalu carnivoru. Easti nai ma marli membru di-tu taifa a feliniloru, *[[Felidae]]*. Baneadzã tu Asia, India, China shi Siberia.
Ursâ

Unã **ursã** esti unu animal mari, care s-aflã tu taifa ali **Ursidae**, subordinlu Caniformia, ordinlu Carnivora. 
Easti pravdã di pãduri, cama marea sh-ma fuviroasa pravdã di-tu pãdurli a Balcanlui, cu unu trupu grosu sh-analtu, cu coada shcurtã sh-cu guna ca murnã-lai-aroshi (icã albã, tu locurli xeani sh-multu arãts, cu multã neauã).

Numa a mascurlui, **ursu** (úr-su) sm *urshi* (úr-shi), ca tu limba romãneascã, s-chiru aproapea di-tu limba armãneascã, shi numa a femininlui armasi sh-trã mascuri.
Animalu

** Nãmalj ** sun' prici icã pravdzã aghri i imiri. Tu shtiintsã, nãsi sun' di-tu regnulu **Animalia**. Aesti nãmalj nu ufilisescu lunjinã ta s'bãneadz cumu ufilisescu plantili.  Nãmalj sun': ursã, tigru, lupu, broascã, caprã, etc.

Sun' multi turlii di nãmal, ca: protozori, mamiferi, amfibieni, reptili, insecti, peshtili, etc.

*Nãmalj* aghri sun': luplu, liundarlu, ursa etc.  
*Nãmalj *imiri sun': oai, ghumarlu, cãnjili, callu  etc.
 
S'angrãpseashti:** Nãmálj**, **Nimálj**, **Numálj** ini dit latinesclu **anĭmalia-am.**
 
## Vedz shi
* Pravdã
* Plantã
Lupu

**Luplu** (*Canis lupus*)  easti unu animalu di-tu ordinlu shtiintsificu *[[Carnivora]]*.

Easti unã prici carnãfoanã (tai bãneadzã cu carni) di pãduri tsi sh-u-adutsi cu cãnili. Luplu easti lungu di vãrã metru sh-giumitati, cu guna murnã, zverca largã, caplu mari shi cu mutsca shi urecljili chipitoasi.

## Izvuri di nafoarã
Broascâ

**Broascã** easti unã di ma multi turlii di-unã prici tsi bãneadzã tu apã icã pri locu, cu truplu moali, ãncljis tu-unã cãpachi usoasã di-tu cari poati sã scoatã caplu shi cicioarli (sh-tu cari poati sã sh-lu tragã tutu truplu nãntru cãndu lipseashti si s-afireascã di dushmanji). Easti unu animalu di-tu ordinlu shtiintsific di reptili *[[Testudines]]*. Pi limba romãnã, ãlji dzãtsi *broascã tsestoasã*.

## Izvuri di nafoarã
Broaticu

**Broaticu**  easti unã di ma multi turlii di prici njits di apã shi uscatu, di-aradã verdzã, fãrã coadã, cu gura mari, cu ocljilji ishits cãtã nafoarã sh-cu cicioarli di dinãpoi vãrtoasi sh-lundzi tra s-u-agiutã s-ansarã lishor sh-diparti.

## Vedz shi
* Broascã

## Izvuri di nafoarã
Inimâ

**Inimã** easti mãdular di-tu cheptul a omlui cari fatsi sãndzili (cu mpindzearea) s-urdinã prit vini. . Easti mãdularulu nai ma maxusu a aparatul'ui cardiovascularu.

## Izvuri di naforã
Cicioru

**Cicioru** easti unu di dauãli mãdulari di nghios a omlui (di la gofu pãnã la deadzitili di cicioru) cari lu-agiutã s-imnã (shi s-sta mprostu, s-da clutsati, etc.).

## Structurã
Partea di deavãrliga di prinodlu di-tu mesea-a ciciorlui, tsi agiutã la nduplicarea-a lui, ari numa di dzinucljiu. Tu cicioarli suntu dzãtsi deadziti.
Osu

**Osu** easti partea albã di-tu truplu a omlui tsi easti scliro (durã, sãnãtoasã, vãrtoasã, corcanã etc.), cari deadun cu alti pãrtsã tsi sh-u-aduc cu ea, poati s-lu facã omlu sã sta ndreptu (mprostu, pi cicioari, deadzitli sã sta ndreapti sh-teasi, etc.).

## Vedz shi
* Cicioru
Mânâ

**Mãna** easti unã di dauãli mãdulari (organi) a omlui cu cari acatsã lucri (unã di-unã parti sh-alantã di-alantã parti a truplui, tsi nchisescu di la umiru sh-bitisescu cu deadzitli) icã partea di nghios a aestui mãdularu (cu palma shi deadzitili).

## Vedz shi

* Cotu
* Palmã
* Deadzitu
Capu

**Capu** easti partea di nai ma nsus a trup-lui di om iu s-aflã ncljisã midua (acupiritã prisuprã di peru, sh-cu fatsa iu s-aflã ocljii, narea, urecljili, gura, etc.).

## Vedz shi
* Peru
* Fatsã
* Ocljiu
* Nari
* Ureaclji
* Gurã
* Cheafã
Peru

*Nâ confunda cu [[Peru (stat)|statlu Peru]]*

**Peru** easti hirlu tsi creashti di-tu chealea a omlui; buluchea di hiri tsi crescu pri creashtitlu a caplui di om.

## Vedz shi
* Capu
* Cheale
* Cheafã
Cheafâ

**Cheafa** icã **ceafa** (s' ma dzãtsi si **núcã** i **zvercã**  cama cunuscuti) easti partea di nafoarã shi-di dinãpoi, a gushiljei shi a caplui.

## Ved shi
* Capu
Fațâ

**Fatsa** easti partea di nãinti di-tu caplu a omlui (cu oclji, nari, gurã etc.).

## Vedz shi
* Capu
* Cheafã
Nari

**Nari** icã **nare** easti partea tsi-ansari cãtã nafoarã di-tu fatsã (tsi s-aflã namisa di frãmti shi gurã), pri-tu cari omlu anjurzeashti shi ljea anasã; nas.

## Vedz shi
* Fatsã
* Capu
Anatomie

thumbnail|right|Anatomia-a capul'ui omlui
**Anatomia** easti unã shtiintsã tsi studiadzã truplu a organismeloru yii. Aeshtsã potu s-hibã oaminji, animali icã plantsã.

## Vedz shi
* Medicinã
* Biologie
* Zoologie
Gurâ

**Gura** easti guva tsi s-aflã tu partea di nghiosu a caplui di omu (mãrdhinitã di dauã budzã, cu cari zburashti sh-pri-tu cari intrã mãcarea tu trupu); guva di-tu caplu a prãvdzãloru (cu cari mãcã shi pri-tu cari scotu bots).

## Vedz shi
* Budzã
* Dinti
Budzâ

**Budzili** suntu dauãli pãrtsã cãrnoasi di la mardzinea di nsusu sh-di la-atsea di nghiosu tsi ncljidu gura shi acoapirã dintsãlji.

## Vedz shi
* Gurã
* Fatsã
* Capu
Dinti

**Dintili** (pl. *dintsã*) easti unu di oasili njits tsi crescu tu gura a omlui di-tu cioali (fãltsã), cu cari omlu talji, arupi, sãrmã shi ciumuleashti mãcarea, ninti ca s-u-ascapitã prit gãrgãlan; jongã.

## Vedz shi
* Budzã
* Fatsã
* Gurã
Stumahi

**Stumahia** easti unu mãdularu di-tu truplu a omlui (a pravdãljei) tsi sh-u-adutsi cu-unã soi di pungã tsi yini dupã glãcã (gãrgãlanu), tu cari s-hunipseashti mãcarea ninti ca s-treacã tu pãntica cu matsã.
Chitarâ

**Chitara** (pl. *chitari* icã *chitare*) easti unã hãlati muzicalã. Ari di-aradã shasi coardi icã teljiuri teasi pri unã soi di cutii di lemnu ma mari ca-atsea di-avyiulii, cari asunã cãndu teljiurli suntu chipinati i aguditi cu deadzitli.
Andartu

**Andartu** (pl. *andartsã*) eara furi grets tsi alumta aoa sh-un chiro trã iliftiria a Grãtsiiljei di sumu turtsã — cu vãtãmarea a turtsãloru ma sh-cu vãtãmarea a crishtinjlor, armãnji, vurgari, tsi nu vrea si s-facã grets, ma vrea si sh-armãnã atsea tsi eara, cu fara shi limba a lor.
Cumitu

**Cumitu** eara unu furu vurgaru tsi alumta aoa sh-un chiro trã iliftiria a Vurgãriiljei di sumu turtsã — cu vãtãmarea a turtsãloru ma sh-cu vãtãmarea a crishtinjlor, armãnji i grets, tsi s-alumta trã tritsearea a Machiduniiljei di sumu turtsi la grets, nu la vurgari.
Hoarâ

miniatura|Hoarã
**Hoara** easti unã adunari di casi multu ma njicã di unu cãsãbã, iu bãneadzã ma multu lumea tsi s-ljea cu lucrarea a agrilor.

Ahurhindalui cu revolutsiiljea industrialã, cama multsi oamini s-mutarã cãsãbãdz, tu proceslu a urbanizatsiiljei.
Clârnetâ

**Clãrneta** easti unã hãlati muzicalã, di-aradã adratã di lemnu.

Sh-u-adutsi cu-unã sulinã lârdzitã multu la unu capit, cu guvi dealungului, tsi s-astupã cu deadzitlu i s-alasã distupati cãndu omlu suflã tu sulinã tra si scoatã bots muzicali.
Tentâ

**Tenta** easti unu apanghiu anãltsat tu pãduri i locu dishcljis.

## Fatsirea
Di-aradã, la armãnji easti faptu di-unã i ma multi frãndzã di vilendzã i pãndzã sãnãtoasã di peru di caprã (tra s-nu treacã apa di ploai) arcati pristi pari hiptsã tu locu, iu omlu poati si sta dzua icã s-doarmã noaptea afiritu di ploai, neauã, soari etc.
Câsâbă

Unu **cãsãbã** easti unã adunari mari di casi (caunã hoarã multu mari) tu cari oaminjilji lucreadzã sh-bãneadzã cu fumeljli a loru.
Hâlăți

**Hãlãtsi** easti unã irgãlii cari agiutã la fãtsearea a unui lucru.

Ca bunãoarã, suntu hãlati muzicalã, ca chitara; suntu shi hãlati di shtiintsã, ca telescopu icã microscopu. Suntu shi halati cari suntu ufilisati a toti dzilili, ca bunãoarã aclu.
Câpșunâ

**Cãpshuna** easti unã plantã njicã, cu trupu shcurtu, tsi s-tradzi azvarna pri loc, cu frãndzã mãri (fapti di trei frãndzã ma njits, piroasi sh-cu cuditsã lungã), cari fatsi lãludz albi, tsi easti criscutã di omu trã yimishili a ljei aroshi, cãrnoasi, cu multi simintsã nuntru, cu mushatã anjurizmã shi dultsi, icã acri, tu mãcari.

Poama faptã di aestã plantã ari idhyia numã.
Birârie

**Birãria** easti unã soi di hani faptã maxusu trã oaminjilji tsi vor s-aibã unu locu iu si s-ducã tra s-bea unã birã, singuri i cu oaspits.

## Isturie

Protili birãrii, tu noima modernã a zboarãljei, furã dishcljisi tu Germãnie, la meslu secullui a XIX-lea,.

Unã di nai mai vecljili birãrii tu Romãnie easti birãria Caru' cu Bere di Bucureshti, di-tu anlu 1879.

## Bibliografie
Dicțiunaru

**Dicționarlu** (icâ *dicțiunaru*) easti unâ carti tu cari zboarâli di-tu unâ limbâ (și noima a loru) suntu aspusi cu-arada (dupâ gramatili cu cari nchisescu), îcâ tuti zboarâli ți facu unâ limbâ.

## Vedz și
* Zboarâ
Furnicâ

**Furnica** easti o insectã (bubulic) lai i aroshi tsi bãneadzã tu loc cu multi alti deadun (di-aradã fãrã arpiti, ma pot s-li facã ma amãnat tu banã, trã putsãn chiro) cari imnã pri loc tut chirolu tra s-caftã mãcari shi suntu cunuscuti tu lao ca multu lucrãtoari; furnigã, furigã, sfãrnicã, sfãrnigã;
Insectâ

Unã **insectã** easti unã prici multu njicã cu exoscheletu, tsi easti parti di-tu taifa **Insecta**, categoria Arthropoda. Unili insecti au numa di **bubulicu**, *bumbãracu*, *yeatsã* etc.

## Specii
Ca bunãoarã, insecti suntu:
*Carcaleclu
*Bumbãraclu
*Cãrãbushlu
*Zãngãnarlu
**Alghina
**Yeaspea
*Fliturlu
*Musca
Muscâ

Unã **muscã** (ordinlu **Diptera**) easti unã di multili turlii di insecti njits, cu gura adratã maxusu tra s-poatã s-sugã mãcarea, di cari, atsea ma cunuscuta, bãneadzã shi s-anvãrteashti deavãrliga di casa a omlui.
Casâ

**Casa** easti unã adãrãmintu icã acaretea tu cari omlu s-aflã apanghiu (tra si s-afireascã di arcoari sh-di furtunã, s-bãneadzã, si sta, s-doarmã, s-mãcã shi sã s-creascã fumealja).

Tu unã casã lipseashti s-hibã: firidz, stizmi, ushi, udadzi, pãtunji, tãvãnji, etc.
Cârâbușu

**Cãrãbushlu** easti unu bubulicu icã insectã di hroma nucã, cu arpitli nduplicati pi-anumiru, tsi easi cãtã tu nchisita a meslui Maiu shi s-hrãneashti cu frãndzã di arburi, lãludz, erghi etc.

Existã unu cãrãbushu tsi s-numeshti *cãrãbushu di maiu* (*[[Melolontha melolontha]]*).
Carti

Unã **carti** easti adratã di acoali ligati deadunu tu cari s-au scriatã poezii, spuneri, nvitsãturi etc.
Prumuvearâ

[miniatura|Prumuvearã dupu [Giuseppe Arcimboldo, 1573.]]
**Prumuveara** easti treilji mesh tsi s-aflã namisa di earnã shi vearã (di-tu 23-li di Martsu tu 22-li (i 21-li) di Cirisharu) cãndu chirolu nchiseashti si ncãldzascã, da ploi multi shi virdeatsa sh-ponjlji nvirdzãscu; ãlji dzãtsi shi: primuvearã, primãvearã.

## Vedz shi
* Vearã
* Earnã
* Toamnã
Vearâ

[miniatura|Veara dupu [Giuseppe Arcimboldo]]
**Veara** easti nai ma cãlduroslu chiro a anlui cari, dupã nomu, tsãni trei mesh, di-tu 22-li (i 21-li) di Cirishar pãnã tu 23-li di Yizmãciunu.
Toamnâ

**Toamna** suntu treilji mesh tsi s-aflã namisa di vearã shi earnã (di-tu 23-li di Yizmãciunu tu 22-li di-Andreu) cãndu chirolu arcuredzã, da ploi multi shi virdeatsa sh-ponjilji s-mãlãnghipsescu.
Zângânaru

**Zãngãnarulu** easti unu soi di insectã, cari sh-u-adutsi cu alghina shi yeaspea, cu truplu ca di catifei faptu di ma multi neali shi cari alagã di lilici-lilici tra si s-hrãneascã; zãngrãnã, giungiunar, heavrã.
Alghinâ

thumbnail|right|'''Alghina europeanã'''
**Alghina** easti unã soi di bubulicã insectã cai azboairã di lilici-lilici tra s-adunã pulvirea galbinã dit cai s'fatsi tseara shi njarea (sh-cai ari sh-un acu anfãrmãcos cu cai s-apãrã di dushmanj);

## Vedz shi
* Alghina
* Zãngãnaru
* Yeaspe
Earnâ

**Earna** easti treilji mesh tsi suntu nai ma arcuroshlji di-tu an, cu neauã shi ngljetsuri, tsi s-aflã namisa di toamnã shi primuvearã (dit 22-li di-Andreu pãnã tu 21-li di Martsu).
Cotu

**Cotu** easti partea di-tu truplu a omlui, dinafoarã a prinodlui (njcljiituriljei), di-tu mesea a bratslui. Leagã partea di nsus tai s-dutsi pãnã tu-anumiru shi partea di nghios tsi s-dutsi pãnã la mãnã.

## Vedz shi
* Mãnã
* Deadzitu
Palmâ

**Palma** easti partea di nuntru a mãniljei, di la clidhusea (nodlu, ncljiitura) cu bratslu pãnã la mithca a deadzitilor.
Specie

Unã **specie** easti unã multimi di lucri tsi sh-u-aduc multu unã cu-alantã, multimi di yiitãts (planti, prãvdzã) tsi sh-u-aduc multu unã cu-alantã (iu, di-aradã, feamina poati s-facã njits, mashi cãndu mascurlu cu cari s-fatsi preaclji, yini di-tu idyea multimi).
Iphiclides podalirius

***Iphiclides podalirius*** easti unã spetsie di flituru di-tu taifa Papilionidae.

Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Male Dos Cahors.jpg|♂  
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Male Ventre Cahors.jpg|♂   △
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Female Dos Cahors.jpg|  ♀     
Iphiclides podalirius MHNT CUT 2013 3 9 Female Ventre Cahors.jpg|  ♀ △
Celulâ (biologie)

*Trã alti sensuri, vedz shi [[Celulã]]*

**Celula** easti nai ma njica parti di cari easti faptu un lucru (yeatsã, pravdã, plantã, comã etc.).
Lapti

**Laptili** icã **lapti** easti luguria albã (muljiturã) tsi easi di-ti sinlu (tsãtsa) a unei muljeari (icã udzirlu a unei pravdã) tsi ari amintatã unu njicu di putsãnu chiro.

## Vedz shi
* Cashu
* Fãrinã
* Tearã
* Umtu
Cașu

**Cashu** easti lugurii adratã di-tu laptili ncljigatu, cãlcatu, ndisatu, apitrusitu sh-tsãnutu di-aradã tu-armirã i foalji tra s-nu s-aspargã.

Unu soi di cashu easti  ghizã.

## Vedz shi
* Lapti
Oradea

**Oradea** easti unu cãsãbã tu data ali Romãnie shi capital a Judetslui Bihoru. Ari unã populatsie di 206,235 (2004) shi unã suprafatsã di 111,2 km2.
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (Moravia, 6-li di Maiu 1856 – Londra, 23-li di Yizmãciunu 1939) fu unu neurologu di-tu Austria.

## Izvuri di nafoarã
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (15 Apriru 1452 – 2 Maiu 1519) fu unu geniu maxusu shi om di shtiintsã maxusu di-tu Italia, tu chirolu a renashteriljei. Elu fu bunacu la multi lucri, ma maxusu la picturã.
Big Bang

**Big Bang** easti numili unei teorii di shtiintsã tsi dzãtsi cumu s-amintã universlu, cari li-adrã stealili pi cari noi li vedemu tora.
Steauâ

**Steaua** easti luguria di pi tseru cari, deadun cu luna, da lunjinã noaptea.

S-cljeamã shi **lutseafiru**.

## Vedz shi
* Soari
* Lunã
Lunâ

**Luna** easti lucrul tsi s-minã tu tseru deavãrliga loclui, tsi-lu videmu noaptea namisa di steali, multi ori ca unu tsercljiu galbinu tsi da lunjinã (deadun cu stealili) di videmu noaptea.

Simvollu easti .
Țeru

**Tserlu** easti acupirãmintul tsi anvãleashti loclu ntreg (cu soarili, luna shi tuti stealili di-tu elu); **urano**;
Fârinâ

**Fãrina** easti pulbirea tsi s-fatsi cãndu suntu mãtsinati (di-aradã tri mãcari), gãrnutsãli di yiptu (grãnu, sicarã, misuru etc.) i altã soe di gãrnutsã i simintsã.

## Vedz shi
* Lapti
Plantâ

Unã **plantã** easti atsea tsi creashti di-tu loc (ca, bunãoarã, earba, pomlu, lilici albã, ayita, etc.) sh-cari ari di-aradã (ma nu totna) unã-arãdãtsinã, unu trupu, lumachi, frãndzã, lilici, etc.; curpit.

## Pãrtsãli a plantiljoru
* Arãdãtsinã
* Trup
* Lumachi
* Frãndzã
* Lilici
* Fructu
* Simintsã

## Tipuri
Ari ma multi tipuri icã soiuri di planti, ca bunãoarã:
# *plantã dicurativã*, *plantã ornamentalã* = plantã cu unã, icã ma multi pãrtsã mushati (trup, lumãchi, frãndzã, lilici), cari creashti naturalu icã easti criscutã di omu tu grãdinji, tra s-mushutsascã locurli;
# *plantã inferioarã* = plantã simplã, aplo, cama di nghiosu, tsi poati s-aibã clorofilã ma, multili ori, easti fãrã clorofilã;
# *plantã limnoasã* = plantã cu lemnu tu-arãdãtsinã, trupu sh-alumãchi;
# *plantã erboasã* = earbã; 
# *plantã leguminoasã*, *plantã legumicolã* = unã fumealji di planti tsi au pãrtsã buni trã mãcari, di-aradã fructili pãstãlj, tsi creashti agrã pri cãmpu i easti criscutã maxusu di omu tu grãdinji  ca unã zãrzãvati;
# *plantã parazitã* = plantã cari s-hrãneashti cu seva (dzama) di la alti planti;
# *plantã anualã* = plantã (di-aradã irboasã) cari nu bãneadzã ma multu di-unu anu;
# *plantã perenã* = plantã irboasã cari bãneadzã ma multsã anji; 
# *plantã saprofitã* = plantã cari s-hrãneashti cu putridzãnji;
# *plantã textilã* = plantã di-tu cari si scot hiri trã tsãseari

## Vedz shi
* Grãdinã, ocu iu s-seaminã zãrzãvãts i lilici
* Earbã, multi soiuri di planti

## Biblioyrafilji
Lumachi

**Lumachia** easti unu bratsu (limnosu) tsi creashti di pri truplu a unui arburi (pomu) i creashti di pri unu altu bratsu limnosu ma grosu.
Frândzâ

**Frãndzã** suntu lucrili verdzã (ca nãshti acoali njits, multi ori lundzi icã arucutoasi) tsi crescu pri lumãchili di arburi (icã esu di-tu truplu di earbã, lilici etc., tsi treamburã cãndu li bati vimtu, tsi s-usucã sh-cadu earna) sh-cu cari arburlji (erghili, lilicili) adilji shi potu s-ufiliseascã energia a soarilui. Sinonimi: *frundzã, foalji*.

## Frãndzã2 (frắn-dzã) sf frãndzã (frắn-dzã)
1: cumatã di carti ti scriari; cumatã dit-un lucru (ca vilendza, bunãoatã) tsi sh-u-adutsi ca unã acoalã; carti, coalã, acoalã;

2: acoala cu cari suntu fapti cãrtsãli (librili, vivlia); filã, padzinã;

3: acoali mãri di carti, ligati deadun sh-vinduti di-aradã cati dzuã, tu cari s-aflã tipusiti hãbãrli shi nalili tsi s-fac tu lumi; timiridã, fimiridã, gazetã, dzuar;

(expr:)

1: s-alãxeashti frãndza = s-alãxescu lucrili, s-alãxeashti catastisea, chirolu;

2: tornu frãndza = nj-alãxescu mintea, pãrearea; alas (agãrshescu) atseali tsi s-featsirã sh-trag calea nãinti)

{ro: foaie de hîrtie; foaie (pagină) de caRTE/ziar}

Frãndzili suntu maxusi trã clorofilã.

## Tipuri di frãndzã
# *frãndzã compusã* – frãndzã ma mari, adratã di-tu ma multi frãndzã ma njits, tsi pãrnjescu (i) di-tu unu singur loc icã (ii) di pri unã njicã lumãchitsã (axã);
# *frãndzã palmatã* – frãndzã tsi sh-adutsi ca palma di la mãna omlui;
# *frãndzã uvalã* – frãndzã sprilungã, arucutoasã, tsi sh-u-adutsi cu oulu di gãljinã;

## Tu populu
S-dzãtsi cã vãrnu *taljie frãndzã a [[câni|cãnjiljor]]* cãndu nu fatsi tsiva di hãiri.

## Bibliografie
* *Dicționarlu* alu Tiberius Cunia
Lilici

:*Trã alti sensuri, vedz shi [[lilici (plantâ)|lilici (plantã)]]*

**Lilicia** icã **floara** easti partea mushatã, cu multi hromati shi anjurzitoari di-tu unã plantã (iu trag alghinjli di sh-ljea luguria di-tu cari sh-fac njarea sh-tseara) sh-dit cari esu simintsãli dupã tsi s-usucã; unã plantã (ca unã earbã) tsi da ahtãri lilici. Sinonimi suntu: *floari, florã, luludã, lãludã, cicechi, anthi.*
Lilici albâ

:*Trã alti sensuri, vedz shi [[Lilici]]*

**Lilicia albã** icã **armena** easti unã turlii di agru-earbã njicã, tsi creashti pristi tutu loclu, tu grãdinji, uboari, cãmpuri, mardzinjli di cãljiuri, mealurli di arãuri etc., cu trupu shcurtu sh-disfaptu, frãndzã njits, lilici njits, albi pi mardzinã shi galbini tu mesi tsi anjurzescu mushat sh-cu cari, cãndu suntu adunati shi uscati, lumea fatsi unã ceai nostimã tu beari shi bunã ti stumahi; hamomilã, armenã.
Grâdinâ

Unã **grãdinã** easti unu locu iu s-seaminã zãrzãvãts i lilici (tu cari pot si s-aflã sh-ponji tsi da fructi), di-aradã piningã casã, ma poati si s-aflã sh-tu agri, cãndu easti mari sh-teasã multu. Sinonimi: *gãrdinã, bãhce, buhce, perivoli*.
(expr: bãnedz ca tu grãdina alu Dumnidzã = ducu unã banã multu bunã iu nu-nji lipseashti tsiva)
Earbâ

**Erghili** sun multi soi di planti tsi crescu cathi anu, njits sh-cu frãndzãli ca apali suptsãri, verdzã tsi fatsi ghela a prãvdzãloru (ca: di banã, a oailjei, a caprãljei, a callui etc.).

## Specii
# *earbã di nipãrticã*, *earbã di sharpi* = earbã di-tu pãrmithtili armãneshti, tsi da banã, tsi lu nyeadzã omlu mortu;
# *earbã di neagãrshiri* (di-agãrshiri) = earbã di-tu pãrmithtili armãneshti, tsi-lu fatsi omlu s-nu-agãrshascã (s-agãrshascã);
# *earbã di somnu* = earbã di-tu pãrmithtili armãneshti, tsi-lu fatsi omlu s-lu-acatsã somnul;
# *earbã di tsãneari* = earbã di-tu pãrmithtili armãneshti, tsi-lu fatsi omlu s-nu-lji hibã fricã, tsi-lji da curagi;
# *earbã di blãndã* = earbã tsi-lu fatsi omlu s-acatsã gãrnutsã, blãndã (?);
# *earbã a birbeclui* = soi di earbã arisitã di birbecu (?);
# earbã di banã = numã tsi-lji si da a trifoljlui, a trifiljlui, a vutanãljei etc.
Soari

**Soarili** easti lucrul tsi s-aflã tu tser deavãrliga di cari s-anvãrteashti loclu unãoarã pri anu (tsi lunjineadzã shi ngãldzashti dzuua, dupã tsi da tahina sh-pãnã seara cãndu ascapitã).

Elu easti meslu a Sistemlui solaru shi da lunjinã Pimintlui. Simvollu easti .

## Vedz shi
* Sistemlu solaru
* Cãldurã
* Planetã
* Lunã
* Lunjinã
Arâdâținâ

**Arãdãtsina** easti partea di-tu unã plantã tsi u tsãni hiptã tu locu (sh-pri-tu cari sh-tradzi hrana di-tu locu). Sinonimi: *ardãtsinã, rãdãtsinã, ariditsinã, riditsinã, rãdzãtinã, zãrãtsinã.*.
Earbâ di banâ

:*Trã alti sensuri, vedz shi [[Earbâ|Earbã]]*

**Earba di banã** easti unã numã datã la ma multi erburi minuti, tsi crescu agri pri-tu pãshunji, tu locuri vlãngoasi, ma suntu sh-criscuti di omu ca hranã trã prãvdzã, cu frãndzãli fapti di trei frãndzã ma njits shi lilicili albi-vinjiti-trandafilii adunati stogu ca unã balã njicã; trifolj.