open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natsionalizmu armãnescu

[miniatura|[Flãmbura-a armãnjilor|Flãmbura armãneascã]]
**Natsionalizmulu armãnescu** easte ideologhia cai dzãse cã Armãnjlji sãntu un popul ahoryea. Mare numir a Armãnjlor u-alãsarã idea aistã ca adrare-a statlui a lor ethnic icã s-aibã autonomia a lor tu statlji iu bãneadzã. Sh-pi ningã atsea identitate ethnicã shi pirifanjilje easte mare tu nãsh. Tu istoria, patriotslji armãneshci s-dispãrtsarã pi pro-gãrtseshci shi pro-rumãneshci.

Vãtãmarea shi aguderlji contra Armãnjlji di bandili gãrtseshte shi vãryãreshte tu Amirãriljea otomanã nica u-criscurã natsionalizmulu armãnescu tsi ira sustsãnut di lucãrle publicate di Armãnjlji di Rumãnie. Tu anlu 1917, cãndu Gãrtsie yinirã armatile italicheshte tu Protlu Polim dit Lume, unã grupã di Armãnji natsionalishci prubuirã s-adarã un stat armãnescu sutsãnut dit Rumãnie. Ma, tu sone armatile italicheshte s-turnarã shi autoritãtsle gãrtseshci agudirã pi personile aiste.

Proectu aistu iarã s-turnã tu chirolu a Defterlui Polim Dit Lume dupu invazia a Axãljei pi Gãrtsii shi ira fundat Printsipatlu dit Pindu tu anlu 1941, ãncap cu patriotlu armãnescu Alchibiad Diamandi. Sh-pi ningã atsea fortsalji a Axãljei s-turnarã shi reghionlu u-luarã partizanlji gãrtseshci shi cu alantsã Armãnji tu anlu 1944.

Natsionalizmulu armãnescu nai ma multu s-contsentrã Moscopole. Cu fundare-a literaturãljei armãneascã, nai ma multu tinjirlji Armãnji tsi s-dutsea la sculiile romãneshte, ahurhirã sã-scriascã ti Moscopole pi un modus di utopia, iu nai ma multu scria ti ducherle cã vreare, nostalghie icã pistipserle populare, cãcum shi traditsiile shi banã di cathi dzuã. Depresia shi nostalghia ti cãsãbãlu s-featsirã ducherle nai ma multe tu fenomenlu aistu literar armãnescu. Istoriceanlu rumãnescu Sorin Antohi spuse ti elitile armãneashte cai s-nicarã tu discursulu aistu literar armãnescu, cã au unã ducheare-nsus tsi aflarã "mushuteatsa magniteascã shi fãrã di defectu di unã cãsãbã briliantã" tsi "fatse adutseri-aminte di un cadur ca dit somnu". Fundatorlu a trendului aistu literar fu Leonida Boga, ma idhyea ashi partitsiparã shi lucrãrle al Nicola Constantin Batzaria, Nicola Caratana, Ioani Foti, Kira Mantsu shi Nicola Velo.  

Azã frazã cu cai sã-spune pirifanjilje etnica a Armãnjlor easte: *S-bãneadzã Armãnamea*. Fraza alantã tsi easte alãvdate easte *Armãnlu nu cheari*.
Sutsata Farsharotu

**Sutsata Fãrshãrotu**; (anglicheashce: Society Farsharotu icã ofitsial Sutsatã culturalã armãneascã Fãrshãrotu -  **Aromanian Cultural Society Farsharotu)**, easte organizatsia-a Armãnjlor dit Statile Unite ali Americhie cu shideare tu Trumbull, Conecticat. Numa veaclje a organizatsiiljei ira "*Sutsatã culturalã shi benevolentã rumãneascã Fãrshãrotul*".

Sutsatã Fãrshãrotu ira prota asotsiatsia-a Armãnjlor tu Statile Unite shi ira fundatã anlu 1903 di Nicolae Cican shi alantsã emigrantsã Armãnji di tu Arbinishie, aratsile di Gãrtsie shi Sãrghie. Armãnjlji sãntu dispãrtsats tu cama multe grupe, unã di nãse easte Fãrshãrotslji, cai au numa a lor di hoarã Frashãr di Arbinishie. Sutsatã Fãrshãrotu publicheadzã *The Newsletter of the Society Farsharotu* (Buletinlu a Sutsatãljei Fãrshãrotu) dao ori tu anlu. Putets s-u ghiuvusits pi web adresa a asotsiatsiiljei.

## Ligãturi di nãfoarã

* Web adresa ofitsialã
* Web adresa a Buletinlui-a Sutsatãljei Fãrshãrotu
Grabuva

miniatura|Grabuva
**Grabuva icã Greavã** (pi limba arbinisheascã **Grabovë e Sipërme** - Grabuva di Supra) easte hoarã tu Arbinishie tu cai bãneadzã Armãnji. Hoarã s-aflã tu comuna veacljã di Lenie. Guvernulu local tu anlu 2015 u-reformT shi s-featse parte di comuna Gramsh.

## Istorie
Grabuva fu un cãsãbã di Evlu Mediu adrat tu seculu X. Armãnjlji u-alãsarã Grabuva tu cama multe ucazi, ama hoarã vãrnãoarã nu fu alãsatã fãr-di oaminji. Protã chimatã di alãsare fu tu seculu XVII cã Grabuva u-avea idhyea soartã ca Moscopole, deapoia tu perioadã anamisa di doilji polimi dit lume di anlu 1931 multu Grabuveats fudzirã Elbasan shi Lushnjã. Tu anlu 1933, 15 di fumealje fudzirã Rumãnie, iu protã fura bãgats Dobrugea di Not, sh-deapoia tu anlu 1940 tu hoarã Nisipari, comuna Constantsa, di iu fudzirã tu cama mãrle cãsãbadz di Medgidia, Ovidiu shi Constantsa. Cama mare emigratsia ahurhi sh-tu anlu 1950, cãndu comunishtsãlji uthilizirã zanaetceadzlji di Grabuva ta s-le adarã unitile industriale tu Corceao, Pogradets, Gramsh, Elbasan shi Tirana.

Tu seculu XVIII fu adratã Bisearica di Grabuva tu hoarã. Hoarã are nica unã bisearicã di Stãvinirã dit anlu 1718 shi sculie di Simon Baba.

## Numile di-aradã Grabuva

### Nume di familiuri
Bardhi, Buzo, Tsyco, Tsanuti, Nishcu, Trushi, Thano, Verushi.

### Nume di bãrbats
Theodhor (Dhori), Andoni, Kristo, Dhimo, Iani, Ioryi, Llambi, Dhionis, Pandeli, Piro, Spiro, Sotir (Sotirachi), Themistocli, Thoma, Vangheli, etc.

### Nume di muljeri
Dhimitra, Margarita, Maria, Naunca, Parashchevi, Thomaidha, Violeta (Violta)

## Oaminji cunuscutsi shi sãntu di Grabuva

* Andrei Shaguna, episcop metropolitanescu a Bisearicãljei orthodoxã rumãneascã
* Chiril di Vãryãrie, protlu patriarhu a Patriarhatlui diznão adrat vãryãrescu
* Lica Ianco, zugraf vãryãrescu
* Familia a zugraflor Cetiri, zugrafi di icoane tsi lucrarã tu Arbinishie tsentralã shi di-nghios.
Federatsia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale-a Armãnjlor

**Federatsia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale a Armãnjlor** (pi gãrtseashce *Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων*, cu litere latine: *Panellínia Énosi Politistikón Syllógon Vlachón*) easte organizatsia a Armãnjlor dit Gãrtsie. Armãnjlji dit Gãrtsie sãntu spetsifitse tsi nu-au interes s-tsãnã cultura shi limba armãneascã nãfoarã di familia shi tu cama multe ori au spusã opozitsia a lor contra organizatsiile xeane tsi au prubuitã s-lã agiutã.

Federatsia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale a Armãnjlor easte nai ma mare organizatsia armãeascã tu Gãrtsie shi tu lumea tutã. Dit anlu 2001, organizatsia ira adratã di 65 organizatsiuri cama njits armãneshte. Numirlu aistu criscu pãnã di 85 tu anlu 2004 shi pãnã di 101 tu anlu 2009. Nai ma multu organizatsiile armãneashte dit Gãrtsie nu sãntu active, shi nitsi unã dit 200 tsi sãntu ãnreghistrate tu statlu nu u-au zborlu "Armãn" icã "Vlahos" tu numa a lor.

Federatsia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale a Armãnjlor  ira fundata anlu 1985 dupu unã andamase anamisa nishte asotsiatsie armãneshte un an ninte. Multu di asotsiatsiile ira nale, cã nai ma multu di nãse s-fundarã tu anjlji obdzãts. Protã numa a organizatsiiljei fu "Unia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale a Armãnjlor" ma u-alãxirã numa gtu anlu 2001. Federatsia sheade tu loclu Larisa, Thesalia shi organizeadzã activitãts shi evenimente. Anamisa di nãsh sãntu publicatsia a fimiridzlor, articurlor shi calendarlor, promotsia a culturãljei armãneascã, corlu, cãnticlu shi adetsle armãneashci, shi cathi an organizeadzã "Andamasiuri pangãrtseshci" tsi s-tsãnã trei dzãle.

Federatsia pangãrtseascã a asotsiatsiilor culturale a Armãnjlor   lji-lugurseashce pi Armãnjlji ca parte a popului gãrtsescu. Dupu Recomandarea 1333 (1997) a Adunariljei parlamentarã a Consiliului ali Europa tsi le-sustsãnu statile a Balcanlui s-le aveaglja minoritãtsle a lor armãneashte, tsi inshi dupu lucurlu a Uniiljei ti limba shi cultura a Armãnjlor dit Ghirmãnie, Federatsia spuse ma multe ori cã nu existeadzã statuslu a Armãnjlor ca minoritate ethnicã tu Gãrtsie, spuse cã Armãnjlji sãntu "Grets tsi zburascã armãneashce" (Vlachofonoi Ellines) shi dit isturie sãntu "parte integralã a Elinizmolui".

Dit anlu 2009, prezidentu a federatsiiljei fu Costa Adam shi vitse-prezidentu fu Ioani Coconis. Dit anlu 2022 prezidentu easte Mihali Magheirias, protlu vitse-prezidentu Ioani Baciotashu shi defterlu vitse-prezidentu Ioryo Dardaculi.
Martin Luther King Tinirlu

miniatura|Martin Luther King Tinirlu (1963)
Martin Luther King Tinirlu (anglicheashce *Martin Luther King Jr*.) (f. 15 Ianar 1929 tu Atlanta, Georgia, SUA, m. 4 Aprir 1968) ira un preftu baptistichescu afro-americanescu, alumtãtor ti ãndrepturle-a bãnãtorlor shi laureat-a Premiului Nobel ti irinje.
Dimitrie Abeleanu

**Dimitrie Abeleanu** easte un lucãrtor di educatsia armãnescu, un di protslji cai lucrara ti dishcljidearea a sculiilor ti Armãnjlji shi Meglenitslji.

## Biografia
Abeleanu easte faptu tu anlu 1857 tu hoara armãneascã dit Pindu Avdela (Abela), tu Amirãrilje otomaneascã di atumtsea, azã easte tu Gãrtsie. Dupu loclu-a nashciriljei u-poartã paranumã *Abeleanu*. Ãnvitsã litseulu "Ayiu Sava" shi "Matei Basarab" Bucureshci. Easte un di ficiorlji dushi di Arhimandit Averchi ta sã-nveatsã la Sculia armãneascã di la Sãmtsãlji Apostolji di Bucureshci shi s-facã dascal tu anlu 1867. Tu anlu 1878 s-toarnã tu Amirãriljea otomaneascã shi s-featse dascal Crushuva (1878-1881), u-dishcljisi sculia cu multu pãtsãri di propaganda gãrtseascã Magaruva, Grevena, Avdela, Vlahoclisura (1885-1887), shi tu anlu 1887 u-dishcljisi ghimnazia ti Armãnjlji Ianina a nicuchira-a lui u-dutsea sculia ti feate dit idhyiul cãsãbã. Tu-anlu 1889 fudzi dit Turchia shi s-curdisi Rumãnie ca dascal tu cãsãbãlu Giurgiu.  Muri tu anlu 1933 Bucureshlji. Di ispete cã lucra ti dishcljideare-a sculiilor cu agiutor dit Rumãnie, s-lugurseascã dit Armãnjlji dit Gãrtise cã ira parte di propaganda rumãneascã anamisa di Armãnjlji. 

Are publicatã tu multe di revistile armãneshci tsi inshea tu-atsel chiro shi manuale dit cai sã-nvitsã isturie shi gheografie pit sculiile ti Armãnlji ma shi alte broshuri dit isturia. Tu anlu 1916 u-tipusi Bucureshlji carte "Populu armãnescu di tu Machedonie“.

## Lucre

* ***Geografia si harta Turciei Europene***, Bucureşti, 1905
* ***Turciea europenã - geografie fizicà si politicà***, Bucureshlji, 1905
* ''Neamul Aromanesc din Macedonia'', Institutul de Arte Grafice C. Sfetea, Bucureshlji, 1916
* ***[https://bcub.ro/lib2life/Albania_Abeleanu%20Dem_Bucuresti_1928.pdf Albania]***, Bucureshlji, 1928
* ***Constantinopol si vecinàtàtile sale***, shi altsã

## Referentse
Mihali Anagnosti

**Mihali Anagnosti** fu poet armãnescu. S featse pi 8 Yinar 1970 tu hoarã Stejaru (Eschibaba), Tulcea, Rumãnie. Sculie primarã-nvitsã tu hoarã iu s-featse, litseu sanitar Tulcea shi Sculie analtã ti spetsializatsia asistent-a yiaturlui. Lucreadzã ca marinar pi-unã cãrave. 

Are publicatã puizie tu revista Banã Armãneascã shi Dishciptare, ma nu-are publicatã carte.

## Referentse
1970

**1970** fu an tu Seculu XX.

## '''Fapturi'''

* pi 8 Ianar s-featse Stejaru, Eschibaba, Rumãnie Mihali Anagnosti
Constantin I. Cosmu

**Constantin I. Cosmu** icã Constantin Cosmescu (1866-1914), ira poet, profesor shi publitsistu armãnescu. 

Numa di nashcire al Constatnin ira Costa al Nachi al Ghianci Cosmu ira amintat tu hoarã-armãneascã Gopesh ningã Bitule anlu 1866 a dupu Tiberius Cunia poate cã s-aflã cãtã tu anjlji 1885 - 1890. Easte nipot di frate a protlui dascal armãnescu di Gopesh, Dimitri Gou Ghianci Cosmescu. Sculie ãnvitsã Gopesh, Bitule shi Bucureshci. Lucrã ca profesor tu litseulu armãnescu Bitule, fu director a revistãljei Lunjina shi fundãtor shi director-a gazetãljei Romãnul de la Pind (1904). Scria multu shi poezie shi prozã, ma ira shi mare alumtãtor ti dishciptare-a Armãnjlor. Tu carte scriatã cu mãnã tsi s-aflã la Vasile Barba dit Ghirmãnie, scriashce cã muri anlu 1914 Bitule. Groapã-a lui s-aflã la murmintsã Bitule.  

Sh-pi ningã atsea cã muri tinir, are alãsatã ma multu di cãrtsã di poezii, prozã shi theatru. Easte protlu cai agiutã cã s-hibã giucat protlu Teatru-armãnescu Gopesh, anlu 1888. Deadun cu Andrei Bagav, Constantin Caireti shi-altsã s-alumtã limba-armãneascã s-intrã tu sculiile armãneshci. 

## Bibliografie
* ***Poesii aromãneshti***, Bucureshci, 1893
* ***Rãspuns la scrisoarea d-lui A. Mãrgãrit despre scoalele romãne din Macedonia***, Bucureshci, 1896
* ***Critica fãcutã asupra statului inspectorului din Macedonia cu ajutorul d-lor G. Perdichi shi N. Tacit,*** Bucuresci, 1898
* ***Scrutã privire asupra Chestiunei Macedo-Romne ãmpreunã cu Memoriu despre Organizarea Ei, Bucureshci***, 1900
* ***O cãlãtorie de la Bucuresti la Monastir,*** tipusitã tu ***Gazeta Macedoniei din 1897-1898***
* ***Impresiuni de la o nuntã fãrsãroteascã*** shi ***Nuntã la Fãrsãroti*** tsi-aflã tu  ***Revistã Tinerimea Romãnã,*** Bucureshci, anlu XVII, vol VI, 1901
* ***Shcoala veclje icã Dascallu Shbuta,*** Bucureshci, 1902
* ***Lãndzidlu nilãndzit (Le malade imaginaire) shi Scljinciul*** ***(L’avare)*** di Moliere, Bucureshci, 1902
* ***Dimitrie Cosacovici si Aromanismul*** (Extras di Analele Academiei Romãne, Tom XXV, Memoriile sectiunii literare), 1903
* ***Confederatiunea Balcanicã*** studia tipusitã tu *Romãnul de la Pind, 1904*
* ***[https://dinitrandu.com/wp-content/uploads/2019/12/8.Pirmithi-arm%C3%A2neshti-Cosmescu.pdf Basme aromãnesti] - Pirmithi armãneshti*** (Biblioteca *Lumina*), 1905
* ***Organizarea Economicã la Aromãni,*** studia tipusitã tu revistã *Lumina,* no. 9, 10, 11, 12, ***1907''','' 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, ***1908***
* ***Calenarul Ãnaintarea,*** Monastir, 1910
* ***Biografia Ãnvãtsãtorului Dimitri Goi Ghianci Cosmescu,*** Bucureshci, 1912
* [http://old.rri.ro/arh-art.shtml?lang=4&sec=304&art=5261 ***Un ãnvets bãgat tu practichie***,] - comedia tu un actu 
* ***Bana al Nicola Popilan,**' Lumina, 1907 

## Referentse
Dumitru Anastasescu - Diana

**Dumitru (Dimitri) Anastasescu-Diana (1895-?)** easte dascal shi poet armãnescu shi rumãnescu di tu Machedonie.

## '''Biografie'''
Anastasescu easte aflat anlu 1895 Ohãrda, atumtsea tu Amirãriljea otomaneascã tu familia armãneascã dit Moscopole. Bitisi litseulu armãnescu Bitule. Tu anlu 1915 ahurhi s-lucreadzã ca dascal Dobrici (Bazargic). Scria tu gazetili *Rãboi*, *Siminãtorul*, *Familia*, *Vatra noastrã*, *Pasãrea albastrã*, *[[Peninsula Balcanicã]]*, iu publicã poema-a lui "Cãntic di iarna".Easte autor a cãrtsãlor *La muldzeare*, 1936 pi armãneashce shi *Tãcere grãitoare*, 1931 pi rumãneashce. Lipsea sã-scoatã nica unã carte sum titlu *Sideful negru* ama nu sã-shcie soartã a ljei. Tu carte La muldzeare scria unã poemã ti Moscopole - *Voscopolea*. Nu sã-shcie cãndu muri (ma nu ira ninte di anlu 1939).    

## '''Voscopolea'''

*Pi dzeana-a mãnãstirlui*

*Stau sots cu minduearea*

*Mutrescu ãnghios... sh-ca furlu,*

*Mi-acatsã suschirarea.*

*Di tutã mushuteatsa*

*Tsi-aoa lutsi nãoarã,*

*Nu-armase dicãt cheatrã...*

*Tãsh canda nu fu vãroarã.*

*Iuva nu s-avde cãntic.*

*Mash, seara, vimntul poartã*

*Ãncoa shi ãnclo nã boatse:*

*"Voscopolea i moartã"*

## '''Referentse'''
Igor Stefanovschi - Ige

**Igor Stefanovski-Ige** (Scopia, 27 Andreu 1983) easte conducãtor di amaxe-reli profesional armãnescu cu arazgã di Beala di Suprã di tu Machedonia di Aratsile. Ljea parte tu Cuplu evropescu ti amaxe turistichi (ECTA). Stefanovschi cama ninte partitsipã tu Masturilje evropeascã ti cãljuri di pi himã iu amintã tu anlji 2014, 2015 shi 2023. 

Tu protã sezonã di ECTA featse parte di echipa di Slovenia LEMA Racing shi dutsea amaxe SEAT Leon cap racer.

Tu anlu 2017 iara loa-parte tu Masturiljea di ECTA, ma atumtsea ira cu echipa-a lui sum numa-a lui. Amaxe tsi condutsea ira Seat Leon TCR.

Stefanovschi easte sportistulu nai multu popular sh-cu nai ma mare suctses tu avinadzlji di amaxe. Ige ira aligat ti *Sportistu nai ma bun di tu Machedonie* tu anlu 2014. 

## Referentse

## Ligãturi di nãfoarã

* Frãndzã di web  arhivã di 12 Aprir 2019 al Igor Stefanovschi - Ige
Mitu Aroibu

**Mitu Aroibu** (1960, Dubrushana, Shtip) easte poet armãnescu. Protile patru clase di sculia primarã le-nvitsã tu hoara iu s-aflã, shi alantile tu hoara Treili Shopati. Litseu ti agriculturã bitisi tu cãsãbiclu Svitinicola shi Sculia di-nsus ti agriculturã tu cãsãbãlu Strumitsa.

Lucrã tu Combinatlu ti-agriculturã "Tsãrvena Dzvezda" (Steao aroshe) dit hoara iu bãneadzã - Treili Shopati. 

Easte un di-atselji tsi-l bitisi protu cursu ti dascalji pi limba-armãneascã tsi s-tsãnu Crushuva. Dit ahurhitã lucreadzã di mirachea-a Armãnamiljei sh-ma multu-a limbãljei armãneascã, la Radiolu di Shtip - sectsia armãneascã, cai u-ndreadzi cathi stãmãnã emisia "*Grailu Armãnescu*", emisie di unã sãhate tsi u-ascultarã Armãnjlji dit reghionlu Ovci-Pali. 

Poeziile-a lui sãntu publicate tu revista *[[Grailu armãnescu (Revista)|Grailu armãnescu]]* di Scopia shi *[[Bana Armãneascã]]* di Bucureshci.

## Referentse
Australia

**Australia** easti unu statu tu Oceania.

Nai mai marli cãsãbã easti Sydney, shi capitala easti Canberra.
Cola Babu

**Nicola (Cola) Babu** (1901-1967). ira poet shi dramaturgu-armãnescu. Easti faptu pi data di 26 di Xumedru 1901 tu hoara Dishnitsa, Arbinishia di-azã, shi muri, cãlcat di tramvai, pi 9 di Alunar tu-anlu 1967, Bucureshci tu Rumãnie. 

Sculie-nvitsã Sãrunã shi la Facultatea ti economie di Bucureshci, tu Rumãnie. Tu-anlu 1916 s-alumtã ca voluntar tu-ashcherea-a Rumãniiljei, a tu-ashcherea frãntsuzeascã lucrã ca xitãsitor. Nica di la Litseulu di Sãrunã organiza sectsii ti literaturã shi grupi ti teatru iu li giuca njitsle piese-a lui. Shcim cã comediea “Dupu Modã” fu giucatã-n Curceao, tu-anlu 1926. Vru s-facã studii ti-actor di teatru, ma nu putu ma di mirachea-atsea pute nu trapse mãnã, shi alãsã nai ma multi cumãts di teatru. Pãnã bãnã nu u-avu tihea sã-lji hibã publicatã tsiva di creatsiea-a lui literarã, ma poezii-a lui furã publicatã tu niscãnte di-Antologhiile-a poeziiljei armãneascã.

## Opera

* Dupu Modã, teatru 
* Treili suratili, teatru
* Raftsãlji, teatru
* Turnarea la vatrã, teatru
* Marusha, teatru
* Mizuchea-a mea, poezie

## Referentse
Tseara Litua

**Tsara Litua** fu unã tsarã tu anvãrliga Severinilui shi tu Olt. Unã dzâcâ ali tseari easti tu 1247, voivod fiindã Litovoi. Tseara ari apeanã tu 1330 anda Basarab I thimiljiusescu Tseara Romãneascã. 

Cãpii acestei tseari fu:

* Litovoi ; 1247 - 1277/9
* Bărbat ; 1277/9 - 1290
* Thocomerius ; 1290/1300 - 1310
* Basarab I ; 1310 - 1330
## Note
Partia a Rrãmãnjilor di Arbinishii

**Partia a Rrãmãnjilor di Arbinishii**, ma ninti **Ligãturea ti Egaliteati shi Ndrept European** esti unã partii politicã rrãmãneascã tu Arbinishii. Partia esti fundatã tu 28 di Sumedru 2011 tu Durrës, shi prota orã lo parti tu alãdzerea parlamentarã a  Arbinishii tu anu 2013. Fundata a partii sculã multi polemichi tu media gãrtsiascã, iu s-i dzãsi cã rrãmãnjiã vra s-i curmã pi ayala di grets.
Personalitãts cu rãdzãtinã Rrãmãneascã

Aistã esti unã listã cu personalitãts cu rãdzãtinã rrãmãneascã.

## Art
* Zicu Araia
* Constantin Belimace
* Leon Boga 
* Hristu Cândroveanu 
* George Ceara 
* Jovan Četirević Grabovan
* Ion Foti 
* Jovan Jovanović Zmaj
* Prokop Mima 
* Konstantin Čomu 
* Stere Gulea 
* Yanaki and Milton Manaki
* Branislav Nušić 
*Janaq Paço 
* Jovan Sterija Popović
* Constantin Noica 
* Nuși Tulliu 
* Camil Ressu 
* Florica Prevenda
* Alexandru Arsinel
* Toma Caragiu
* Dimitris Mitropanos 
* Takis Mousafiris 
* Albert Vërria 
* Margarita Xhepa 
* Ndriçim Xhepa 
* Toma Enache 
* Taško Načić 
* Dan Pița
* Sandër Prosi 
* Sergiu Nicolaescu 
* Parashqevi Simaku 
* Elena Gheorghe
* Kaliopi
* Toše Proeski
* Ștefan Octavian Iosif
* Eli Fara 
* Kira Hagi
* Nicolae Velo 
* Jakov Xoxa 
* Nikolla Zoraqi

## Bãsericã
* Dionysios Mantoukas 
* Archimandrite Averchie
* Joachim III a Constantinopoli
* Meletie Covaci 
* Theodore Kavalliotis 
* Andrei Șaguna 
* Nektarios Terpos 
* Ioakeim Martianos 
* Dhimitër Kokoneshi
* Haralambie Balamaci 
* Konstantin Markov Konstantinov

## Politicã
* Helena Angelina Komnene
* Rigas Feraios 
* Evangelos Averoff
* Alexandros Papagos
* Florica Bagdasar
* Nicolae Constantin Batzaria
* Apostol Arsache
* Costică Canacheu
* Ion Caramitru
* Vladan Đorđević 
* Dhimitër Tutulani 
* Alcibiades Diamandi
* Vassilis Rapotikas 
* Andreas Tzimas
* Spyridon Lambros
* Llazar Fundo 
* Michael Dukakis
* Liri Gero 
* Taki Fiti
* Ioannis Kolettis
* Teodor Heba 
* Apostol Mărgărit
* Nicolaos Matussis
* Filip Mișea
* Rita Marko
* Alexandros Svolos
* Athanas Shundi 
* Yannis Boutaris 
* Nako Spiru 
* Petros Zappas
* Victor Ponta 
* Hari Kostov  
* Toma Fila

## Polum
* Rigas Feraios 
* Giorgakis Olympios 
* Gogu Puiu
* Anastasios Manakis 
* Konstantinos Smolenskis 
* Cincar-Marko 
* Cincar-Janko 
* Pitu Guli 
* Mitre Pangiaru 
* Ioryi Mucitano
* Cola Nicea 
* Stefanos Sarafis 
* Christodoulos Hatzipetros
* Vasil Trasha

## Sport
* Cristian Gațu
* Gabriel Torje
* Gheorghe Hagi
* Adrian Pitu
* Ianis Hagi
* Simona Halep
* Dominique Moceanu
* Jennifer Bricker

## Shtintsã, academii shi inginerii
* Aurel Plasari 
* Aristotelis Valaoritis
* Dimitri Atanasescu
* Mihail G. Boiagi
* Marcu Beza
* Elie Carafoli
* Ioannis Chalkeus
* Mihail Dimonie
* Nicolae Ianovici
* Mitrush Kuteli 
* Theodor Capidan 
* Jovan Karamata 
* Mina Minovici
* Ioan Nicolidi di Pind 
* Sterie Diamandi
* Neagu Djuvara
* Stoica Lascu
* Markides Pouliou brothers
* George Murnu
* Daniel Moscopolites
* Cezar Papacostea
* Nicolae Saramandu
* Nicolae Șerban Tanașoca
* Constantin Ucuta
* Pericle Papahagi
* Matilda Caragiu Marioțeanu
* Ștefan Mihăileanu 
* Ilo Mitkë Qafëzezi 
* Sotiris Bletsas 
* Nicolas Trifon 
* Tache Papahagi
Vasil Trasha

**Vasil Nikolla Trasha** era un pilot shi partizan rrãmãn dit Arbinishii. Vasil Trasha s-i amintã tu hora Dishnitsa ali Curceau tu 25 di Mai 1928. Cãnd umpllu 15 di anj, s-fetsi parti a batalionu "Hakmarrja" shi ma nãpoi tu Brigada IV ofensivã. Muri tu un axident tu aeroportu a Qyteti Stalin (Kuçova), 24 di Marts 1958, iu cãdzu cu un avion Mig-15. Esti ngurpat tu murmintsili a martirillor, Curceau.
Bãserica Ayiu Sotir, Curceau

miniatura
**Bãserica Ayiu Sotir** esti unã bãsericã orthodoxã rrãmãneascã n'Curceau, Arbinishii. Bãserica s-i scllã tu cãrolu 1995-2005 cu ndupurari dit Rumãnii shi di rrãmãnj. Protu afend era Dhimitraq Veriga. Aistã esti andaua bãsericã rrãmãneascã n'Curceau, dupu bãserica cu aistã numã tsi s-i asparsi tu 1959 dit regimu Comunist tu Arbinishii.

## Cadhuri

Fișier:Aromanian St. Sotir Church, 1912 model.png|Un model a Ayiu Sotir dit 1912
Fișier:Interior of St. Sotir 1.jpeg
Fișier:Interior of St. Sotir 2.jpeg
Fișier:Interior of St. Sotir 3.jpeg
Fișier:Interior of St. Sotir 4.jpeg
Jean Moscopol

= Jean Moscopol =
Jean Moscopol (nume real: Ioan Moscu, nãscut la 26 shcurtu 1903, Brãila, Romãnia - dicedat tru 1980, New York City, SUA) fu un cãntãtoru romãn di muzicã lishor cunoscutã tru perioada interbelicã.

## Bana Tamparii
 Jean Moscopol s-amintã Brãila, Romãnia, tru unã familie di orighine greacã. Ma-sa a lui, Terpsahore, eara di Constantsa, shi tatãl a lui, Lascãr, eara di Mesembria (azã Nesebar, Vãrgãria).

## Cariera
Moscopol ahurhi s-cãntã la lenu turlii di instrumente nica ditu cilimeanji shi studiã la Conservatorlu Lyra ditu Brãila. Agiumsi cunuscut trã interpretãrile a lui di romantse shi manga-uri.
Pumpa biologicã

Pumpa biologicã (icã pumpa biologicã di carbon tu amari icã pumpa biologicã marinã di carbon) easti un protses biologic tu amari tsi mutã carbonlu dit aerã shi dit apili tsi yin dit loc tu fundul a amãriljei shi tu arãsipili di pi fundul a amãriljei. Cu alti zboarã, easti un protses biologic tsi ari ca rezultat ascunderea-a carbonlui tu amarea ahãndoasã, diparti di aerã shi di loc.
Tachi Papahagi

**Tachi Papahagi** easti faptu pi 6 di ximedru anlu 1892, Avdela, tu R.Gãrtsia, a muri pi 17 di yanar, anlu 1977, Bucureshti.

Easti cãnãscut lingvistu, folcloristu, lexicograf, etnolog, traducãtor shi publitsistu armãnescu shi romãnescu. Sculii primarã dipisi Avdela, dupu atsea s-dusi s-ãnveatsã tu Ghimnazia-Ianina shi Litseilu di Bituli. La Univerzitatea di Bucureshti u dipisi Facultatea ti Literaturã shi filozofii. La aestã Facultati, prota lucra ca reparator, deapoaa ca asistentu, dotsentu, conferansier shi profesor. Tu aestu chiro eara shi secretar a Delagatsiiljei armãneascã ti problema armãneascã, cari la Conferentsia ti irinji di Parijlji lu deadi Memorandumlu cu titlul: “Armãnjlji ninti di Contractul ti irinji di Parijlji, anlu 1919. Ãn cap a delegatsiiljei eara Gheorghe Murnu.

La anlu 1927 lu ahurhi cursul di etnografii lingvisticã, protlu di ahtari turlii tu Romãnii. Cercetãrli a lui au caracter interdistsiplinar, misticat cu elementi di etnografii, folclor shi dialectologhii. Interesanti suntu cercetãrli a lui cu notili, cu cari da tu shteari ca folclorlu armãnescu s-aleadzi di folclorlu romãnescu. Studiili a lui di etnografii shi folclor suntu ca rezultat a sãnãtoasilor analizi pi teren shi suntu di mari importantsã tu sfera di shtintsa.

Tachi Papahagi li angrãpsi shi li publicã aesti cãrtsã: *Armãnjlji di punctu di videari istoric, cultural shi politic,*  Buc., 1915; *La Armãnjlji dit Albanii*, Buc., 1915; *Antologia Armãneascã*, Buc., 1922; *Etnografia lingvisticã armãneascã*, Buc., 1922; *Macedoromãnii icã aromãnii*, Buc., 1927; *Aromãnjlji. Grai. Folclor. Etnografii*, Buc., 1932; *Images d’ethnographie roumaine, daco-roumaine et aroumaine*, trei tomuri, 1928-1934; *Paraleli folcloritsi greco-romãni*, 1944 (1977, II); *Poezia liricã popularã*, Buc., 1967; *Dictsionarul dialectului armãnescu - gheneral shi etimologic*, *Ed. Academiei*, Buc., 1963 shi editsiea II, 1974; *Grai, Folclor, etnografii*, *Ed. Minerva*, Buc., 1981, iu suntu bãgats shi poetslji di Muluvishtea: Constantin Belemace shi Cola Velo shi creatsia al Marcu Beza. Papahagi featsi mari pidimo ti publicari a literaturãljei armãneascã folcloricã. Tu *Biblioteca Nationalã a Aromãnilor “Apostol Mãrgãrit”*, li publicã cãrtsãli al Nushi Tulliu, Tachi Caciona shi Zicu A. Araia, shi-al Cola Batzaria.

La anlu 1964, prof. Tachi Papahagi eara tinjisit cu Premii di Stat.

Cu lucrãrli a lui, cum shi cu multili cursuri univerzitari di folcloristicã, etnolingvisticã shi istoria a limbãljei, Papahagi armãni un di nai ma interesantsãi oaminj Armãnj di shtintsã, tu eta XX.
Vanghea Mihanj Steryiu

**Vanghea Mihanj Steryiu** s-amintã pi 10 di brumar, anlu 1950 tu hoara Dolean, tu Machidunii. Easti scriitoarã cu renome, cãnuscutã poetesã Armãnã, traducãtoarã, picturitsã, compozitoarã. Poezii ahurhi s-angrpseascã nica di la anlu 1963. Easti autor, cu pisti 40 di publicati cãrtsã ti mãri shi njits dghivãsitori, eseiuri, drami, piesi, romani, aforizmi shi multi alti. Easti protlu redactor shi realizator a fimiridzlor: “Armãnã Machedonã”, “Armãnj Machedunits”, shi fimirida ti ficiorits “Lãnduricã”. Vanghea Mihanj Steryiu easti fundator shi prota prezidentã a Sutsatãljei a muljerlor Armãni dit Machidunii, fundator shi prezidentã actualã a Sutsatãljei a scriitorlor shi a artishtsãlor Armãnj dit Machidunii, anlu 2000 u organizã nai ma marea manifestatsii culturalã armãneascã: “Dzãlili a culturãljei armãneascã”.

Pi cãmpul di limba shi literatura armãneascã, Vangha Mihanj Steryiu ari loatã parti la  multi manifestatsii internatsionali: Americhii, Frantsii, Italii, Romãnia, Sãrbia, Vãrgãria, Albanii, Gãrtsii, Ungaria, Moldavia, Rusii, shi tu multi alti stati iu s-prezentã cu operili a ljei pi limba di dadã, limba armãneascã. Ti lucurlu pi cãmpul a literaturãljei, pãnã la anlu 2008 ari amintatã pisti 27 di premii internatsionali anamisea di cari nai ma importanti suntu: premia “Mutritlu a poetslor” ti nai ma bun esei la simpoziumlu “Poetslji, poezia shi chirolu a lor”, Galatsii, tu Romãnii, “Mihail Eminescu”, Chishinau-Moldavia, premii ti nai ma bunã carti “Oclju a suflitlui”, Trgovishte-Romãnii, laureate la Festivalu internatsional di poezii “Lucian Blaga”, Cluj Napoca-Romãnii, shi multi alti premii din lumi shi dit Machiduni. Easti membrã tu multi asotsiatsii di culturã pit lumea tutã cum shi membrã di tinjii tu Marea shi analta asotsiatsii ti culturã “Masion Naaman Culture di Liban, iu anlu 2008 u amintã analta premii ti Tinjii shi complet operi”. Ari durusitã pisti 10 000 di cãrtsã pi la sculiurli tu Machidunii, gãrdinitsili, bibliotechili, Academii din lumi, Institutsii ti fumelji, casi di edituri, oaspits Armãnj shi tu multi alti locuri. Cu a ljei lucru pi cãmpul di limba shi literatura armãneascã, scriitoara Vangha Mihanj Steryiu deadi mari contributsii ti afirmari, promovari, niintari, developari shi tsãneari tu banã a limbãljei armãneascã.
Sãmta crutsi - semnul a crutsiljei

alt=Semnul a crustiljei|miniatura|Semnul a crutsiljei
**Sãmta crutsi**  easti semnu a bãsearicãljei crishtineascã. Cafi un crishtin lipseashti s-u tinjiseascã sãmta crutsi. Ti atsea dzãtsi Sãmtul Kiril Ierusalimlui: "Fã semnulú a tinjisitãljei crutsi la itsi ananghi: cãndu mãts, cãndu beai, cãndu ti curduseshtsã, cãndu ti scolji, cãndu zburãshtsã icã atumtsea anda imnji, shi nu ahurhea lucurlu a tãu fãrã semnul a crutsiljei n casã, pi cali, dzua shi noapte shi ti itsi locú icã chiro".

## Cum s-fatsi/s-adarã [https://religija.mk/kako-pravilno-se-krsti-i-shto-oznachuva-krsniot-znak/ semnul a crutsiljei]?
Nai prota s-adunã pilicarlu, dzeaditlu spunitor shi dzeaditlu dit mesi di ndreapta mãnã a alanti dauli dzeaditi s-nduplicã nghios. Ashitsi adunati, treili dzeaditi s-aduc

# la frãmtea, spunãndalui "Tu numa a Tatãlui", dapoaea
# sum cheptu la pãnticã  spunãndalui "Shi a Hiljiui", pi
# ndreptul numir dzãcãndalui "Shi a Sãmtului Dush", shi tu soni
# pi stãngul numir dzãcãndalui: "Amin"

Treili adunati dzeaditi u prezenteadzã Sãmta Triadha tu Tatã-l, shi Hiljlu shi Sãmtul Duh, atse di unã fãpturã, a dauli nduplicati dzeaditi simbulizeadzã pistea tu natura di daua a Hilju Dumnidzãscu. Domnul Isus Hristolu cã EL easti shi Dumnidzã shi Om.

Anãltsãnda ndreapta mãnã la frãmti cãftam a Tatãlui din tser- Mintiminiljea shi Minduirea nai ma analtã, s-ayiseascã nipututa shi slaba a nosta minti shi s-u vindicã di minduiri arali; dipunãnda mãnã sum cheptu la pãnticã nã ncljinãm a Hiljlui, ta s-ayisescã inima shi s-ãnnobileadzã emotsiili; anãltsãnda nadreapta cãtrã anumir cljimãm Sãmtul Duh; shi anãlstãnda nastãnga cãtrã anumir dzãtsem "Amin",  cãndu tãxim nãinti al Dumnidzã s-nã fãtsem irbapi di semnul a crutsiljei, s-ãnvurtusheadzã puterli di trup shi s-hibã vluyisiti faptili a mãnjlor

Minãrli tsi s-facu cu ndreapta mãnã lipseashti s-hibã cu tropu, cu fronimeatsã a nu pi ayunjii shi cu alatus fãtseari crutsea.

## Resursi

* Pistea Crishtina,  Revistã a crishtinjlorú armãnji di iutsido, NR. 1 2020, Bucureshti, Editura Bana Armãnescã
FORMI DI ORGANIZARI A ARMÃNJLOR PIT LUMEA TUTÃ

'''
„FORMI DI ORGANIZARI A ARMÃNJLOR PIT LUMEA TUTÃ”

Easti cãnãscutã ca Armãnjlji suntu nai ma vecljul popul pi Balcan. Naima marea contsentratsii a Armãnjlor easti tu tuti stati balcanitsi, ma Armãnj bãneadzã shi tu alanti stati europeani shi pi alanti continenti. Tsicara ca Armãnjlji nu au a lor stat, elji au datã nai ma mari contributsii ti fundari shi developari a statilor tu cari bãneadzã. Tu atseali stati suntu bãnãtori loiali, suntu cãnãscuts ca livendzã, responsabili, bunj economishtsã, biznismenj, injinjeri, yiatsãri, bunj profesori, jurnalishtsã, poliglots, cosmopolits…
Tu Republica Machidunia Armãnjlji suntu integrats tu sotsietatea shi da mari contributsii ti developari a statlui machidunescu shi ti a lui promovari pi plan internatsional.
Cu scupo s-u aveagljã di chireari a lor limbã di dadã, limba armãneascã, di la anlu 1990, Armãnjlji ahurhirã s-organizeadzã tu multi sutsãts folcloritsi shi asotsiatsii culturali. Ashitsi aumbrã a mamultilor asotsiatsii culturali easti Liga a Armãnjlor dit Machidunii, tu cari intrã sutsãtsli: “Pitu Guli” di Scopia,  “Santa Dzurdzu” di Shtip,  comuna armãneascã “Frats Manachea” di Bituli”, “Nicola Batsaria” di Crushuva, “Lunjina” di Ohãrda, “Punte” di Stuga, “Ianco Mihailovschi-Iancitsa” di Cicia, “Halcia al Gazdu” di Sv.Nicola, “Halcia al Brova” di Cumanova, “Meglenia” di Ghevghelia shi “Lilici aroshi” di Veles. Ti avigljeari, promovari shi afirmari a culturãljei armãneascã, tu Machidunii lucreadzã shi Unia ti cultura a Armãnjlor dit Machidunii, cari ari a ljei organizatsii pit cãsãbadzlji: Scopia, Shtip, Vinitsa shi ashi ma anclo. Pi ninga atsea, cu idghul scupo lucreadzã shi sutsãtsli armãneshtsã: Moscopole, Moscopole-Cavalioti, easti fundatã Sutsatã a scriitorlor shi a artishtsãlor Armãnj dit Machidunii, Sutsata a muljerlor Armãni dit Machidunii, sutsata a muljerlor Armãni “Stela” di Bituli, Liga mundialã a Armãnjlor, Sutsatã a biznismenjlor Armãnj dit Machidunii “Mandra”, cum shi Consiliulu a tinirlor Armãnj dit Machidunii. Cu activitãtsli a lor, tuti aesti asotsiatsii lucreadzã ti niintari, promovari, developari, afirmari shi avigljeari a adetslor, istoria, traditsia, cultura, limba armãneascã shi tut atsea tsi easti semnu ti populu armãnescu.
Pi ninga atsea, cu scupo, garantari a andrepturlor fundamentali a Armãnjlor, tu Republica Machidunia suntu fundati shi dau partii polititsi: Partia a Armãnjlor dit Machidunii shi Unia democraticã a Armãnjlor dit Machidunii.
Ca rezultat di alumtarea a tutulor organizatsii niguvernamentali shi partiili polititsi, azã Armãnjlji tu Machidunii au andreptu ti educatsii pi limba armãneascã tu sculiili primari, emisii pi Radiolu shi Televizia Machiduneascã, editari cãrtsã pi limba di dadã, editari fimiridz, cum shi tuti alanti andrepturi fundamentali cari lji pricad a cafi unui om.
CONSILIULU A ARMÃNJLOR

CONSILIULU A ARMÃNJLOR

Consiliulu a Armãnjlor easti fundat pi 26 di ximedru anlu 2005, a ofitsial easti reghistrat pi 17 di alunar anlu 2008 Tirana, tu R.Albania. Ma, titsi eara lipsitã s-fundeadzã un ahtari organ, cari easti scupolu a Consiliulu a Armãnjlor! Di cãndu Armãnjlji ahurhirã s-alumtã ti andrepturli alor pi nivel European, Europa caftã noi Armãnjlji s-avem unã organizatsii tu cari va s-intrã tuti sutsãts armãneshtsã. Tuti comunitãts etnitsi cari s-aflã tu idghea situatsii ca Armãnjlji, au un ahtari Consiliu. Consiliulu a Armãnjlor lipseashti s-hibã unã boatsi a tutulor Armãnj. Delihea easti, ca, tora di oarã tuti sutsãts armãneshtsã nu suntu intrati tu Consiliulu a Armãnjlor, ama condutsirea pistipseashti ca va s-yinã shi atsel chiro. 
 Scamnul a Consiliului easti Moscopolea, republica Albania - simbolu a Armãnjlor - populu cari pãnã azã sh-tsãnu adetsli armãneshtsã.
Membri fundãtori a Consiliului suntu 5 sutsãts armãneshtsã: Comunitatea a Armãnjlor  dit Rumunii, Tsentrul ti limba shi cultura armãneascã dit Vãrghãrii, Liga a Armãnjlor dit Machedonii, Sutsata "Mandra" dit Albanii shi Sutsata a Armãnjlor dit Frantsii.
Scupazlji a consiliului a Armãnjlor suntu scriati tu statutlu. Protlu shi naima importantul Scupo a Consiliului easti pricunushteari a Armãnjlor ca popul ahorghea, tu cafi un stat pi Balcan, iu bãneadzã Armãnj, iu nica nu suntu pricãnãscuts. Consiliulu va s- da sustsãniri a Comunitãtslor armãneshtsã ta s-lu amintã ststuslu di minoritati natsionalã icã di popul constitutiv, ashi cum easti prividzutã cu regulili a cafi unui stat. Consiliulu a Armãnjlor va s-alumtã s-lu amintã statuslu di organizatsii niguvernalã ãn-cadur a Consiliului ali Europa. Lipseashti s-lu coordineadzã lucurlu anamisa di sutsãtsli, shi tu soni, Consiliulu lipseashti s-ljea ligãturã cu Guvernurli iu bãneadzã Armãnjlji shi s-colaboreadzã cu institutsiili alushtor Guvernuri, ti amintari a ãndrepturlor fundamentali.
ACTIVITÃTS CULTURALI TU MACHIDUNII

ACTIVITÃTS CULTURALI TU MACHIDUNII 

Multsã anj napoi, tu Machidunii s-organizeadzã activitãts culturali cari alãsarã semnu la Armãnjlji. Unã di ma importantili easti manifestatsia culturalã “Dzãlili a culturãljei armãneascã”. Ãn cadur alishtei manifestatsii, Sutsata a scriitorlor shi a artishtsãlor Armãnj dit Machidunii organizeadzã simpoziumi, festivali ti cãntits shi ti poezii, expozitsii cu picturi, promovari nali cãrtsã, revii di modã shi ashi ma anclo. 
Mari shi importantã manifestatsii, cari Armãnjlji dit Machidunii u ashteaptã cu mari harau easti shi Festivalu ti nali componati cãntits armãneshtsã (folc shi pop), “Fãntãnã di malãmã”, di iu inshirã multi nali cãntits armãneshtsã, a s-promovarã shi multsã tiniri cãntãtori Armãnj. 
A cu scupo s-nu chearã shi veclili cãntits armãneshtsã, grupa di cãntãtori Armãnj “Gramosteanj” cafi an, traditsional organizeadzã Festival internatsional sum numa: “Ti sum Chetru tuts tu munti”. Aestã grupã di cãntãtori deadi mari contributsii ti anyieari shi promovari a cãntitslor dit zãmani, cu tsi ãnyie shi vecljul iho armãnescu. Idghea ashitsi shi grupa di cãntãtori "Armãnj pirifanj" cu organizarea a festivalui internatsional "Cãnticlu nã leagã" da mari contributsii ti tsãneari tu banã a vecljlor cãntits armãneshtsã, pit cari putem s-anvitsãm shi unã parti di istoria armãneascã. 

Di la anlu 2016, sutsata armãneascã Integra Nau organizeadzã Campuri di vearã ti limba shi cultura a Armãnjlor, publicheadzã cãrtsã, organizeadzã evenmenti culturali, partitsipeadzã tu andridzearea a Strateghiljei a Guvernului "Unã sotsietati ti tuts", adarã contacti intenzivi cu institutsiili di stat cari s-ocupã cu ãndrepturli a comunitãtslor minoritari, ljea parti activã tu adutsearea a nomurlor ligati cu ãndrepturli a minoritãtslor shi multi alti. 
Tu anjlji dit soni, an cadur a manifestatsiiljei “Dzatsi dzãli di Republica di Crushuva”, unã dzuã easti ampãrtsãtã ti promovari shi afirmari a istoriiljei, cultura shi folclorlu armãnescu.
PROT SIMPOZIUM TI STANDARDIZARI A LIMBÃLJEI ARMÃNEASCÃ

Pi initsiativã a Editurãljei Cartea Aromãnã, di 24 pãnã 31 di augustu, anlu 1997, Bituli, tu Republica Machidunia, s-tsãnu Simpozium ti standardizari a limbãljei armãneascã. Delegats, pitricuts di sutsãtsli natsionali, di tsintsi stati balcanitsi: R.Machidunii, R.Vãrgãrii, R.Albanii, Sãbii shi Rumanii, cum shi di Statili Uniti ali America, s-adunarã shi shapti dzãli cu aradã zburãrã ti regulili shi ti standardizarea a limbãljei armãneascã.

Limba armãneascã easti unã di ma vecljili limbi cari sã-zburashti pit aesti locuri.Tu statlu a nostru ca examen facultativ, tu sculili primari, s-ãnveatsã di la anlu 1995, a ca examen optsional di la anlu 2008. Regulili cari s-ufilisescu ti ãngrãpseari shi ti dghivãseari suntu atseali cari eara aprucheati la Simpozium ti standardizari a limbãljei armãneascã, cari s-tsãnu Bituli, la anlu 1997. La aestu Simpozium s-discuta ti regulili ti ãngrãpseari shi pronuntsari, cu scupo s-ãndreagã Ãndriptar Ortografic, Ortoepic shi di Punctuatsii. Avea multi discusii, multi propuniri shi tu soni eara aprucheati regulili cari azã s-ufilisescu la ãnvitsarea a limbãljei armãneascã tu sculiili primari. Cu umuti cã unã dzuã va s-agiungã pãnã la un sistem unitar ti ãngrãpseari pi limba armãneascã, partitsipantsãlji di tuti stati li apruchearã regulili cu consensus shi azã scularlji dit Machidunia cari s-duc la ciasuri pi limba armãneascã, li ufilisescu aesti reguli.
Casa a familiiljei Iconomovi

miniatura|PALATA ICONOMOVI

**Casa a familiiljei Iconomovi**, nica tu ahurhita a etãljei 20 tu cãsãbãlu Scopia ahurhirã s-creascã nali obiecti cu nali caracteristichi. Anamisa di eali easti shi casa a familiiljei Iconomovi, obiectu cu caracteristichi dit atsel chiro. Intereslu ti locatsia a obiectului familiar ti bãnari s-veadi nica la anlu 1919. Dupu tapiili, nicuchir a loclui eara Petar Iachimovich, ma di la anlu 1920, Dimtar Iconomov easti nicuchir a ahurhitlui obiectu tu constructsii cari azã ari trei etajuri, etaj di ãmapdi,udadz sum ciãtia shi izbã.

Familia Iconomovi easti vinitã di Cucush. Eara parmateftsã shi ca multu avutã familii, eara nicuchirã a duchaniljei ti untulemnu, avea drãshtealã, moarã, eara nicuchiri shi a hoarãljei aproapea di Cucush, Garbashel, a Cucush, nai ma marea casã eara a lor, cãnãscutã ca Iconomov conac. Dimitar Iconomov eara un di shaprilji frats, cari dupu dipisearea a Gimnaziiljei ãn Sãrunã, eara pitricut ca dascal tu Novo Selo di Shtip. Eara cãnãscut revolutsioner cari s-alumta contra Turtsãlji, titsi lipsea s-ducã 101 di an ahapsi. Ma pi initsiativã a puterlor di Ascapitat, dupu tricutili trei anj shi giumitati, eara silighit. Di aclo s-dusi Jeneva, iu s-ãngrãpsi pi Facultatea ti meditsinã. Ma emigrantsãlj polititsi dit Machidunii lji dzãsirã ca ma ghini easti s-ducã la Facultatea ti dentishtsã. Ashi, Dimitar Iconomov fu protlu dentistu tu Machidunii. S-ãnsurã cu Tsveta di Scopia, a curi pãrintsã eara avuts shi cu doarãli tsi i li deadi fen-su, puturã s-u adarã giumitati di casã a familiiljei Iconomovi.

           Obiectul easti adrat dupu proectul a arhitectului Dudov, a easti bitisit la anlu 1922. Casa ari elementi di iughen stil. Fasada easti chindisitã cu elementi decorativi, cu ornamenti di veghetatsii. Dezenlu di her s-veadi pi detalili di usha tu intrata, pi gardul di conzoli pi etajlu doi shi trei pi aradã, cum shi pi gardul di scãri. Aestã casã nica di prota avea instalatsii ti apã cu rezervoar pi dãvani, a tsiva ma amãnat eara asãpat aputs cari s-ufilisea cu hidrofor. Stolizma easti adratã di lemnu di nuc, chindisitã cu furnir shi ornamenti. Unã parti di atseali elementi suntu ancupãrati di conzullu dit Belghii di atsel chiro, adrati Viena.

           Tu aestã casã, dupu A doilu polim mundial, vãsilia bãgã s-bãneadzã alti familii, ma apartmanurli nu eara natsionalizati. Familia  Iconomovi, Scopia avea nica unã casã pi trei etajuri shi ducheani pi dau etajuri, ma cu planlu urbanistic eara surpati. Tu chirolu di trimburarea a loclui, obiectul a familiiljei Iconomovi avea znjii, shi diunã oarã eara faptã sanatsii di parti a nicuchirlui Ratco Iconomov. La anlu 1965 tu tsentrul a cãsãbãlui, a ma multilor obiecti lã eara renovatã fasada. A tutulor, cum shi a casãljei al Iconomovi pi fasada eara alichiti ploci cheramicã, a ornamentili eara surpati. Azã aestu obiectu easti renovat shi casa u tsãnu a ljei vidzutã avtenticã di ma ninti, cu tuti detali pi fasada.
Casa a familiiljei Calaigievi

**Casa a familiiljei Calaigievi**, scopia easti cãsãbã tu cari s-measticã ma multi stiluri di arhitecturã. Casa a familiiljei Calaigievi, sh-pi ninga atsea tsi nu eara adratã tu stil European, eara multu mushatã, ma azã, di a ljei mushuteatsã armasi niheam.

Protili informatsii ti familia Calaigievi dateadzã di la anlu 1820. Fratslji Nicola shi Pance Calaigievi, Scopia suntu vinits di hoara Bashino, aproapea di Veles. Eara parmateftsã shi vindea yin shi rãchii. Interesantã easti s-adutsem a minti ca di prota, ca parmateftsã ahurhirã cu 100 di kilats di rãchii shi yin. Ti shcurtu chiro, a lor lucru lu lãrdzirã nu mash pit Machidunii, ma sh-pit Sãrbii, cu tsi amintarã mari aveari. Disfeatsirã ma multi cafineadz shi duchenj, a familia Calaigievi, Scopia, suntu cãnãscuts shi dupu atsea tsi prots disfeatsirã unã mari casv ti galanterii shi parfimerii, a u adusirã shi prota modã frantsuzeascã. Fratslji Nicola shi Pance Calaigievi, tu atsel chiro eara anamisa di nai ma tinjisitslji shi nai ma cãnãscutslji esnaflats di Scopia. Elji tu veacljea ciarshii di Scopia, cum shi tu tsentrul au duchenj shi magatsini di ma multi di njiilji di metri cvadrati, ma 90% di tutã atsea aveari easti natsionalizatã. Dupu atsea tsi eara multu avuts, puturã s-adarã shi ma multi cãsuri Scopia. Vodno, tu partea rezidentsialã di azã, tu chirolu di A doilu polim mundial ancupãrarã loc shi adrarã un obiectu reprezentativ tu cari familia lipsea s-bãneadzã. Ma iara, di ma multili casi, s-aleadzi casa cãnãscutã sum numa “Trandafila aroshi” a cãsãbãlui Scopia. Aestã casã easti cãnãscutã sum atsea numã ca tu uborlu ari mushatã, mari shi agrã trandafilã aroshi, criscutã sum plocili a uborlui cari scoati lilici mash tu meslu mai. A pi ninga aestã trandafilã tritsea bana shi moartea a vecljul cãsãbã tsi sh-lu aduc a minti vecljlj bãnãtori di Scopia, di ninti di trimburarea a loclui, ca aclo s-aduna boemlji di Scopia.
miniatura|CALAIGIEVI
Casa easti adratã la anlu 1915 shi dupu a ljei arhitecturã easti altã turlii di casa traditsionalã din hoarã. Tuti elementi tu casa suntu ancupãrati nica tu atsel chiro, avigljeati cu a lor mushuteatsã shi valoari. Obiectul ari etaj di ãnpadi, un etaj, izbi shi doi mayoryats di veara. Adratã easti di friptã, sãnãtoasã pilastrã, cu stiznji groasi 80 di cm. cari priaduc veara tu casa s-hibã avrã. Pi acfi etaj ari cãti trei mãri udadz shi mari antre. A etajurli suntu ligati cu scãri di lemnu, adrati manual. Casa a familiiljei Calaigievi easti bun exemplu pisti cari chirolu sh-lu adrã a lui lucru. Ma trandafila aroshi totna va s-armãnã s-zburascã ti chirolu tsi tricu, tsi easti sh-tsi va s-yinã.
NALI COMPONATI CÃNTITS PI LIMBA ARMÃNEASCÃ

NALI COMPONATI CÃNTITS PI LIMBA ARMÃNEASCÃ 

Limba, cultura, istoria, traditsia, adetsli, folclorlu, suntu elementi dupu cari Armãnjlji s-aleg di alanti etnii. Cãnticlu armãnescu, vecljul iho armãnescu easti elementu spetsific cari lji caracterizeadzã Armãnjlji ca popul ahorghea. Ma di la anlu 1996 s-dishclisi nauã frãndzã tu ma naua istorii a Armãnjlor. Pi initsiativã a Ligãljei a Armãnjlor dit Machidunii, tu meslu mai, anlu 1996 s-tsãnu protlu festival armãnescu cu nali componati cãntits sum numa «Fãntãnã». Aestu festival eara posibilitati s-promoveadzã nali cãntits armãneshtsã, ma shi nãi cãntãtori Armãnj, cari cu mari harau shi mirachi cãnta cãntits ti vrearea, ti armãnamea, cãntits ti tricutlu a Armãnjlor. Dupu doi anj, anlu 1998, s-organizã nica unã editsii di festivalu «Fãntãnã» iu s-promovarã nali cãntits armãneshtsã. Armãnjlji cu harau lu ashtipta aestu festival.

La anlu 2001 shi 2002 s-organizarã diznãu festivali ti nali componati cãntits armãneshtsã, ma aestã aradã sum altã numã «Fãntãnã di malãmã». Tu migdani inshirã nali cãntits cu temi diferenti, cãntits cari alãsarã mari semnu nu mash la Armãnjlji dit Machidunii, ma shi la Armãnjlji di iutsido.

Dupu doi anj, ma egzact anlu 2004, festivalu «Fãntãnã di malãmã» adusi tsiva nau pi stsena di muzica armãneascã. Pi ninga folc cãntits armãneshtsã ti prota oarã eara promovati shi pop cãntits armãneshtsã la cari loarã parti nu mash cãntãtori Armãnj, ma shi cãntãtori di stsena machiduneascã. Ti mari harau a tinirlor Armãnj, nali pop cãntits armãneshtsã s-avdzãrã shi la festivalu «Fãntãnã di malãmã» anlu 2006 cu tsi fonoteca cu cãntits armãneshtsã ã s-featsi nica ma avutã.

Intereslu ti festivalu armãnescu sh-azã tutã dzuã easti mari, ca atsea eara fãntãnã di iushirã multi nali cãntits shi multi nali numi cãntãtori Armãnj.
Toma Eanache

**Toma Eanache** easti cãnãscut rejiser armãnescu, faptu anlu 1970, Bucureshti, Romãnia. Ari dipisitã Facultati di rejii-teatru, a studii postuniverzitari dipisi la anlu 2006 la Academia di teatru shi film, Bucureshti. Easti rejiser pi ma multi piesi, tradusi pi armãneashti, tu cari multi ori u gioacã shi rolja printsipalã. Anlu 2005 mari suctses avu cu piesa “Unã noapti furtunoasã” di I.L.Caragiale tu cari agiucarã acteri di Teatrul Natsional di Bucureshti. Easti zbor ti piesã cari eara prezentatã ma multu di 95 di ori Romãnia shi tu xeani (R.Machidunia, Ungaria, Espanja, Ghermanii). Rejiser easti shi a piesilor: “Sodoma shi Gomora”, “Mincinoslu” di Carlo Goldoni, ”Secta a muljerlor” dupu “Niorlji” di Aristofan shi multi alti piesi cari alãsarã mãri impresii la publicã. Ti lucurlu a lui ca rejiser, ari amintatã ma multi premii, anamisea di cari easti shi premia “GRAND PRIX MARULIC” – anlu 2007. Rejiserlu Toma Eanache easti shi cãnãscut acter armãnescu, jurnalistu-redactor la RADIO ROMÃNIA INTERNATSIONAL – Bucureshti, traducator, shi cu lucurlu a lui da mari contributsii ti nintari a limbãljei armãneascã.