open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munti

**Muntili** easti unu locu multu ma-analtu di loclu di deavãrliga (multu ma mari sh-analtu di ohtu).

*[[Vulcanu|Muntili cu focu]]* icã *vulcanlu* easti unu munti di-tu chipita a curi easi fumu, focu  sh-arãuri di cheatrã tuchitã.
Cilechi

**Cilechea** easti unã pacfoni (miscul'iu) di heru sh-alti lugurii (di-aradã cãrbunili), tra s-lu facã herlu s-hibã ma jilav, ma bun, ma sarpu, s-duruseascã cama multu.
Pacfoni

**Pacfoni** easti atsea tsi ari omlu cãndu ameasticã dauã i ma multi metali icã elemeanti chimici, di-aradã cu tuchirea a loru deadunu, trã a li fatsi s-hibã ma buni, ma duri, s-dãnãseascã ma multu.
Vulcanu

**Vulcanlu** icã *muntili cu focu* easti unã turlii di munti dit chipita-a curi easi fumu, focu sh-arãuri di cheatrã tuchitã (*magmã*).
Cheatrâ

**Cheatra** easti luguria tsi s-aflã tu loc shi nu s-aspardzi lishor cã easti multu vãrtos shi apa nu poati s-intrã tu el tra s-lu moalji, faptã di-tu unu agregatu naturalu di substantsi naturali (li s-dzici substantsi minerali).

Cheatrã ma poati s-hie:
* *Cheatra albã*, icã stipsi;
* *Cheatra aroshi* - cãrbuni multu curat (tsu easti ca crustalu);
* *Cheatra di moarã* - aroatã mari di cheatrã cu cari s-matsinã grãnili la moarã;
Aroatâ

**Aroata** icã **arocutu** easti unã lucru arucutosu (tserclju) di metalu (icã lemnu, plasticã, etc.) tsi poati s-hibã mplin tu mesi i golu, sh-cari, anvãrtinda-si fatsi si s-minã unu lucru (amaxi, moarã, funea di la puts, etc.).

Zboarã aeastã s-ma ufiliseasã shi trã unu arocutu mari di cheatrã cu guvã tu mesi cu cari s-matsinã grãnili la moarã (*chiatrã di moarã*).
Câruțâ

**Carotsã** icã **amaxea** easti unã soi di cutii mari pi-arocuti cu patru aroati, cu cari s-minã oaminji i poartã lucri (traptã di calji tu chirolu vecljiu i minatã cu gazu tu chirolu di-adzã).

## Ligãturi di nafoarã
* Amaxi
* Cãrutsã
* Mahinã (aftomobilu)
Dicționarul explicativ al limbii române

***Dictsionarul explicativ al limbii romãne*** (pi armãneascã *Dictsiunarlu xiyisitu a limbãljei romãneascã*) easti nai ma marili shi nai ma maxoslu dictsiunaru anyrãpsitu pi romãneashti, tipusitu trã prota oarã tu anlu 1975.

## Izvuri di nafoarã
* Frãndzã web — dexonline.ro
Marțâ

**Martsa** easti andaua dzuã dit siptãmãnã, namisa di Luni shi Njiercuri.

Etimologie: *Martis dies* (l.lat.) = Dzuã-alu Marte
Ńiercuri

**Njiercurea** easti dzua dit mesea di siptãmãnã, namisa di Martsã shi Gioi.

Etimologie: *Mercurii dies * (l.lat.) = Dzuã-alu Mercur
Gioi

**Gioea ** easti anpatra dzuã di siptãmãnã, namisa di Njiercuri shi Vinjiri. *Gioea Mari* easti gioea dit siptãmãna di nãinti di Pashti, dit stãmãna-a Pashtilui.

Etimologie: *Jovis dies* (l.lat.) = Dzuã-alu Jupiter
Vińiri

**Vinjirea** easti antsintsea dzuã di siptãmãnã, namisa di Gioi shi Sãmbãtã. 

**Stã-Vinjiri**, scriatã shi *Stãvinjiri* easti:
* *Vinjirea Mari*, dzua di nãinti di Pashti, cãndu s-yiurtiseashti moartea-a Hristolui pri crutsi; 
* *Sãmta Vinjiri* (Ayea-Paraschivi) unã sãmtã a bisearicãljei a noastrã;
* 26-li di Alunaru, dzua tu cari bisearica u yiurtiseashti Sãmta Vinjiri, dzuã di mari sãrbãtoari armãneascã tu Pindu, cãndu armãnjlji trag un mari cor dupã tsi easi bisearica;

Etimologie: *Veneris dies * (l.lat.) = Dzuã-a Venus
Sâmbâtâ

**Sãmbãta** easti anșasea dzuã di siptãmãnã, namisa di Vinjiri shi Dumãnicã. *Sãmbãta Mari* easti Sãmbãta dit Stãmãna Mari, dzua di nãinti di Pashti.

Etimologie: *sabbatum* (l.lat.) icã *sambatum* = sabatlu
Dumânicâ

**Dumãnica** icã **Duminica** easti a shaptea dzuã di siptãmãnã, namisa di Sãmbãtã shi Luni. 

Etimologie: *Dies Dominus* (l.lat.) = Dzuã-alu Dumidzã
Dictsiunar a Limbãljei Armãneascã

***Dictsiunar a Limbãljei Armãneascã*** easti unu dictsionaru scriatu pri limba armãneascã di Tiberius C. Cunia, scriitoru armãneascu.

Dictsionarlu ari 1134 di frãndzã, shi tritsearea pri romãneashti, frãntseascã shi englezã (anglicheascã) trã tuti zboarã li. Fu scosu tu padi tu Andreu 2008, ca unã editsie temporarã (pirastica).

## Referintsi

## Izvuri di nafoarã
* Editsie online a dictsionarlui
* Dictsionaru alu Tiberius Cunia, la archive.org
Luni

**Lunea** easti prota dzuã dit siptãmãnã, namisa di Dumãnicã shi Martsã.

Etimologie: *Lunae dies* (l.lat.) = Dzuã-a meslui (*lunii*)
Algâ

[thumbnail|right|''Batrachospermum moniliforme'': Unã algã di [apâ|apã dultsi]]
**Alga** icã **jaghina** easti unã numã datã la ma multi planti simpli (aplo, adrati mash di-tu unã tsilulã), tsi crescu tu apã dultsi icã nsãratã, tu loc vlãngos, pi pishtirei icã prit cripituri di pishtirei, pi truplu di arburi, au hromã veardi, njirlã icã vinitã (murnã).
Vinitâ

**Vinita** (icã **pitligeana**; *Solanum melongena*) easti unã zãrzãvati tsi creashti ca unã plantã (earbã) cu truplu-analtu shi lilici vinjiti, tsi da unã yimishi mari, vinitã, multu bunã tu mãcãruri (pãrjilitã, coaptã, heartã cu carni, etc.).
Sâlatâ

:*Vedz shi [[Sâlatâ (mâcari)|Sãlatã (mãcari)]]*

**Sãlãtsili** (*Lactuca sativa*) suntu ma multi turlii di planti (ca earba), agri i criscuti di omu, cu frãndzã mãri shi lãrdzi, cari s-mãcã proaspiti (cãtivãrãoarã hearti) amisticati di-aradã cu untulemnu shi puscã.

## Vedz shi
* Verdzu
Sâlatâ (mâcari)

:*Vedz shi [[Sâlatâ|Sãlatã]]*

**Sãlata** icã **salata** easti unã soi di mãcari faptã di-aesti planti, di cãstrãvetsi, tumãts, frãndzã di cucean (verdzu) shi alti zãrzãvãts tãljeati cumãts njits (di-aradã proaspiti, ma ndauã di eali sh-hearti), tra si s-mãcã tu nchisita a measãljei i deadun cu ghela.
Puscâ

**Pusca** easti unu lichidu cu gustul acru faptu di-tu yinu tsi s-ari acritã. Easti multu maxosu shi easti ufilisat n amisticu cu sãlatã.
Shcurtu

**Shcurtu** easti andoilu mesu a anlui (nai ma scurtul mes dit an cu 28 di dzãli trei anj cu arada, shi 29 ampatrulea).
Umtu

**Umtlu** easti grãsimea tsi easti scoasã di-tu lapti shi tsãnutã tri mãcari.

## Vedz shi
* Lapti
* Tearã
* Cashu
Dumatâ

**Dumata** (icã **tumata**; *Solanum lycopersicum*)  easti unã zãrzãvati tsi yini di-tu Amirichii, criscutã di omu tu ntreaga lumi, cu trup tsi si ngãrlimã (di multi ori di dãrmi), cu frãndzã mãri (fapte di ma multi frãndzã ma njits) shi lilici galbini, tsi da unã yimishi mari cãt unu meru, aroshi, dzãmoasã, cu gustu acru-dultsi tsi s-mãcã multu, proaspitã tu sãlãts icã bãgatã tu mãcãruri.
Țeapâ

**Tseapa** (*Allium cepa*) easti unã soiu di zãrzãvati (tsi sh-u-adutsi tu videari cu earba, cãndu easti tinirã), tsi bãneadzã 2-3 anj, cu-unã arãdãtsinã tu loc tsi sã ngroashi multu tu bitisita a andoilui an di banã (shi s-fatsi ca unã topã mari ngrupatã tu loc sh-adratã di peturi tsi sta unu pisti-alantu), di-tu cari creashti truplu ndreptu, cu frãndzã lundzi, subtsãri, ca chelindri (sulini) golj nuntru, tsi scoati lilici njits, albi-verdzã adunati stog ca unã topã (la capitlu a unei frãndzã di-tu mesi, ma mari sh-ma groasã di-alanti), tsi ari unã-anjurizmã greauã tsi-l fatsi omlu s-lãcrimeadzã lishor shi easti bunã (veardi i uscatã) trã mãcari tut anlu (s-bagã tu gheli icã tu pitili di veardzã tra s-lã da unã nustimadã ahoryea).
Mâcari

**Mãcarea** (icã **mãncãturã**) easti unã dit nai ma maxoasi lugurii trã omlu shi poati s-hibã tuti lucrili cari s-potu mãnca (planti, carni etc).
Mineralu

**Mineralili** suntu substantsi di-tu naturã tsi suntu solidi (ma arar fluidi), tsi suntu adrati di-tu crustali, adrati di-tu ma multi turlii di elementi chimici. Mineralili suntu parti di-tu cheatri shi minereuri.
Naturâ

miniatura|Naturã
**Natura** easti tutu tsi s-aflã deavãrliga a noastrã ashi cum u-ari faptã Dumnidzã (cu tuti lucrili, hiintsili shi ledzli astãsiti di el).
Hicatu

**Hicatlu** easti unu mãdularu di-tu truplu a omlui (shi a prãvdzãloru) cari s-aflã sum inimã shi plimunu, sh-cari da hearea tsi s-dutsi tu stumahi s-agiutã la hunipsirea a mãcariljei.
Hartâ

**Harta** easti aspunearea pri unã acoalã a unui locu ashi cumu easti, cu tuti lucrili ligati di elu sh-cu tuti hãrli a lui, ca: arãuri, muntsã, cãsãbadz cu cãljurli tsi-lji leagã etc.
Hotelu

**Hotellu** (ari și numa di *xenodoheiu*) easti unâ casâ cama mari iu yinu xeańi, și aeșțâ lipseaști s-da pâră trâ chirolu tu cari sta aclo.
Dicționar aromân (macedo-vlah)

***Dicționar aromân (macedo-vlah)*** (icâ **DIARO**) easti unu dicționaru adratu di Matilda Caragiu-Marioțeanu, lingvistâ Armânâ.

Ti jali, fu tipusitu mași unu volumu di-tu elu, yramili A–D, la *Editura Enciclopedică* București, anlu 1997.

Dicționaru ari unâ prefațâ, unâ introducere normativâ, lingvisticâ și ortograficâ și unâ postfatâ istoricâ: *Un dodecalog al aromânilor* (Unu dodecalogos a Armâńiloru).

## Note


## Vedz și
* Matilda Caragiu-Marioțeanu
YouTube

**YouTube** easti unu situ web di mpărțâtu filmi cari alasâ lumea s-li ncarcâ, mutreascâ și mpârțeascu cu alțâ filmi. Filmili potu s-hibâ nsimnati cu steali cari aratâ câtu di bunu easti filmu și ninga ari numirlu di oamińi cari u-vidzurâ filmarea. Tora trâ tora, Google u-ari și u-opereazâ platforma web. Cama multi turlii di filmi potu s-hibâ ncârcati pi situ. Youtube fu adratu Șcurtu 2005 di trei fuț lucrâtori la PayPal.

## Ligâturi nafoarâ
* sitlu alu YouTube
Frãndza Vlahã

***Frãndza Vlahã*** easti unâ revistâ di literaturâ și informari cari apari tu cathi mesu Bridgeport, SUA. Ari unu formatu A4, di 4 frândzâ. Fondatorlu și redactorlu a ei easti Nacu Zdru.

*Frãndza Vlahã* easti revista Armâneascâ nai ma longevivâ, cari si tipusi nai ma multu chiro.
Proectu:Chimie

Aestu proectu fu ahurhitu 22 di Sumedru 2014. Ma cã vrets s-dats unã mãnã di agiutoru, vã pãlãcãrsimu multu s-u scriets numa a voastrã na-nghiosu, la sectsiuniljea *Participantsi*.

## Scupo
Aestu proectu va s-li adarã articolili trã cathi elementu chimicu, chimicalã i themã ligatã di Chimie.

## Trã numirea elementiloru chimici
Trã cathi elementu, avemu aleasã, iu avea, numa di-tu Armãneascã (ca bunãoarã, bãcarea i malama). Iu nu u-avea aestã, loarãmu numa internatsionalã shi atsea romanicã, dupu modellu Romãnescu (Californiu etc.). Ti atsea cã cama multi numi di elementi yinu di Gãrtseascã, aclo iu avea unu th, lu pãstrarãmu (e.g. Lithiulu).

Unu tabellu a elementiloru ari aoa: Tabellu periodicu a elementiljoru.

## Participantsi
* 

## Articoli di calitati

## Articoli
* Actiniu
* Aluminiu
* Americiu
* Argon
* Asimi
* Astatiniu
* Azotu
* Bariu
* Beriliu
* Berkeliu
* Bismuthu
* Bohriu
* Boru
* Bromu
* Bueauã
* Bãcãri
* Cadmiu
* Californiu
* Ceriu
* Cesiu
* Chimie
* Cilechi
* Cloru
* Cobaltu
* Coperniciu
* Curiu
* Darmstadtiu
* Disprosiu
* Dubniu
* Einsteiniu
* Erbiu
* Europiu
* Fermiu
* Fleroviu
* Fluoru
* Fosforu
* Gadoliniu
* Galiu
* Germaniu
* Ghearyiru
* Hafniu
* Hassiu
* Heliu
* Heru
* Hidrogenu
* Holmiu
* Hromu
* Indiu
* Iodu
* Iridiu
* Iterbiu
* Itriu
* Kaliu
* Kripton
* Lanthanu
* Lawrenciu
* Lithiu
* Livermoriu
* Lutetsiu
* Magneziu
* Malamã
* Manganu
* Meitneriu
* Mendeleviu
* Metalu
* Molibdenu
* Natriu
* Neodimu
* Neon
* Neptuniu
* Niobiu
* Nobeliu
* Osmiu
* Oxigenu
* Pacfoni
* Paladiu
* Platinã
* Plutoniu
* Poloniu
* Praseodimu
* Prometsiu
* Protactiniu
* Radiu
* Radon
* Reniu
* Rodiu
* Roentgeniu
* Rubidiu
* Ruteniu
* Rutherfordiu
* Samariu
* Scandiu
* Seaborgiu
* Seleniu
* Staniu
* Strontsiu
* Tabellu a elementiljor
* Taliu
* Tantalu
* Tehnetsiu
* Teluru
* Terbiu
* Titaniu
* Toriu
* Tuliu
* Ununoctiu
* Ununpentiu
* Ununseptiu
* Ununtriu
* Uraniu
* Vanadiu
* Xenon
* Zirconiu
Amarea Lae

[thumbnail|right|[Hartâ|Harta-a Amarii Laie]]
**Amarea Lae** icã **Amarea Neagrã** easti unã amari di-tu Evropa. Aoa curã multi arãuri maxoasi, ca bunãoarã Dunãrea.

## Legãturi di nafoarã
* Pri amarea lae, di Nushi Tulliu
Plimunu

**Plimunlu** (icã **plãmãna**) easti unu di dauãli mãdulari a omlui icã a animaliloru di-tu cheptu, di-unã parti sh-di-alantã, tu cari tradzi prota vimtul tra s-lu scoatã deapoea (cãndu ljea anasã).
Proectu:Câsâbadz tu Balcanu

Aestu proectu fu ahurhitu 22 di Sumedru 2014. Ma cã vrets s-dats unã mãnã di agiutoru, vã pãlãcãrsimu multu s-u scriets numa a voastrã na-nghiosu, la sectsiuniljea *Participantsi*.

## Scupo
Aestu proectu va s-li adarã articolili trã cathi cãsãbã di-tu Balcanu; va-s hibã scriatã di populatsia a lui, di geografia shi isturia a lui. Tu cãsãbadzli iu ari Armãnji, lipseashti sã nyrãpsimu di elji.

## Trã numirea articoliloru
Trã cathi cãsãbã, avemu aleasã numa oficialã, tu limba statlui. Iu avea unã numa Armãneascã (ca bunãoarã, Sãruna trã Thesaloniki), aestã lipseashti s-aibã unu REDIRECT, cari s-ducã la articolu, shi va-s aparã ninga titlu articollui.

## Participantsi
* 
* 

## Articoli di calitati

## Articoli
### Cãsãbadz tu Arbinishie
Câsâbadz di-tu Arbinișie

### Cãsãbadz tu Armãnjie
Câsâbadz di-tu Armâńie

### Cãsãbadz tu Vãryãrie
Câsâbadz di-tu Vâryârie

### Cãsãbadz tu Gãrtsie
Câsâbadz di-tu Gârție

### Cãsãbadz tu Republica Machiduneascã
Câsâbadz di-tu Republica Machidhuneascâ

### Cãsãbadz tu Sãrbie
Câsâbadz di-tu Sârbie
Tâmbari

**Tãmbarea** easti unu stranj lungu Armãnescu, faptu di peru di caprã. Ari ca unã soe di cãciulã (zãrculã) tu partea di nsusu tra s-lu-afireascã caplu di-arcoari i ploai.
Trico

**Tricolu** easti unã soi di stranjiu mplãtit (di-aradã di bumbac i lãnã) cu cari muljarea sh-acoapirã partea di nsus a truplui.
Strańiu

miniatura|Stranjiu
Unu **stranjiu** easti unu zboru cu cari s-aducheashti itsi nviscãmindu cu cari si nveashti omlu. Ca bunãoarã, stranji suntu tricoulu icã bãca.
Sâcachi

Unu **sãcachi** easti unu stranjiu tsi-acoapirã partea di nsus a truplui di om, di-arada cu mãnits sh-gulir, icã partea di nsus di la unã custumi di stranji di bãrbat (partea di nghios suntu pantalonili).
Portu

**Portlu** easti soea di stranji tsi li poartã cariva, soea di stranji tsi li poartã oaminjlji (bãrbatslji shi muljerli) dit unã mileti cari suntu-ahoryea di soea di stranji purtati di-unã altã mileti.
Gunealâ

**Guneala** easti unu stranjiu di lãnã (di earnã) fãrã mãnits sh-lungu pãnã di dzinuclji (lai trã muljeri, albu trã bãrbats), cu peri lundzã.
Bâcă

**Bãca** icã **fusta** easti unu stranjiu di muljeari tsi s-poartã di la mesi shi nghios sh-cari, deadun cu bluza (cãmeasha) di pisuprã s-poartã tu loc di fustani; unã soi di stranj lungu muljirescu (di-aradã di lãnã) tsi s-poartã sum fustani.
Țipuni

**Tsipunea** easti unu stranjiu di lãnã (pustavi) fãrã mãnits sh-lungu pãnã di dzinuclji tsi s-bagã di-arada pristi alanti stranji.
Firmeni

**Firmenea** easti unu strańiu fãrã mãnits tsi muljerli-l poartã tu partea di nsus a truplui, di-aradã mpãltit shi ncljis ãn fatsã.
Robâ

**Roba** easti unu stranjiu lungu sh-largu, cu mãnits lãrdzi, purtat multi ori pristi stranjili di cati dzuã.
Unã **arobã** easti unã fustani lungã cu mãnits lãrdzi.
Surtucu

**Surtuclu** easti unu stranjiu bãrbãtescu faptu di-aradã di pustavi i shiac, tsi s-poartã pristi alanti stranji tra s-lu-afireascã di ploai i s-lji tsãnã cãldurã.
Limâreauâ

**Limãreaua** easti partea di stranji tsi s-aflã tu mardzinea di nsus, deavãrliga di gushi (di-aradã ndu-plicatã), icã ma poati hi partea strimtatã a unui lucru (ca gusha di shishi, bunãoarã).
Gepi

**Gepea** (icã *buzunarlu*) easti unã soi di pungã cusutã tu unu stranjiu iu s-poatã omlu s-bagã njits lucri, tra s-li poartã cu el aclo iu s-dutsi.
Gantâ

**Ganta** easti unâ soi di strańiu ńic ți-acoapirâ mâna (di pândzâ, lânâ, cheali, lasticu, etc.) faptu maxus tra s-u-afireascâ mâna di arcoari (murdâriľi, etc.) i s-hibâ purtat maș trâ mușuteațâ și câmârusiri.
Cheali

**Chealea** easti luguria cu cari easti nvilit truplu-a omlui. Chealea a-prãvdzãlor easti luguria tsi-acoapirã truplu-a unei pravdã i agru-prici (cu lãnã, cu per i fãrã per) argãsitã sh-purtatã ca stranjiu (ghunã) icã arcatã mpadi-n casã ca unã chilimi.
Trupu

:*Trã alti sensuri, vedz shi [[Trupu (plantã)]]*

**Truplu** easti-ntreglu animalu (omu icã pravdã), ntreglu lucru, idei, etc. cu tuti pãrtsãli shi mãdularli a lui.

Tu anatomie, poate hi partea tsi-armãni dit unu omu (unã pravdã, prici) cãndu-lji si scoati caplu, gusha, cicioarli sh-bratsãli.
Mercur (planetâ)

**Mercur** easti prota planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga-a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Simvollu easti  .
Venus

**Venus** easti a doaua planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga-a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Simvollu easti .
Marti

**Marti** easti anpatra planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Simvollu easti .
Neptun

**Neptun** easti opta planetã cari s-anvãrteashti unãoarã deavãrliga a soarilui, tu Sistemlu solaru.

Simvollu easti .
Constelație

**Constelatsia** easti faptã di-tu nai ma multi steali shi s-veadi pi tseru. Zborlu yini di-tu limba latineascã: *con*- deadunu shi *stella*- steauã. Ca bunãoarã, constelatsilji suntu Ursa Major, Orionlu shi Andromeda.

Oficialu, ari 88 di constelatsilji moderni, anamisa di cari 12 suntu parti di-tu Zodiacu.
Costin D. Nenițescu

**Costin D. Nenițescu** (f. 15 Alunaru 1902, Bucureshti; d. 29 Alunaru 1970, Bushteni) fu unu chimistu di-tu Romãnia. Easti maxusu trã atsea cã avu faptã multi soiuri noi di chimie Romãnia shi trã multili anyrãpsiri a lui.

## Anyrãpsiri
* *Chimie organică*, 2 carțâ, editura Didactică și Pedagogică, Bucureshti, 1972
* *Chimie generală*,  editura Didactică și Pedagogică, Bucureshti, 1300 pp.

## Referintsi
* "Costin D. Nenițescu - Viața și opera", A. Balaban, M. Banciu, Editura Academiei, 1995, Bucureshti
Gazetâ

**Gazeta** easti luguria adratã di-tu acoali (frãndzã) mãri di carti, bãgati deadun sh-vinduti di-aradã cati dzuã, tu cari s-aflã tipusiti hãbãrli shu nalili tsi s-fac tu lumi.
Lumi

**Lumea** easti multimi di oaminji tsi au idyili hãri (tsi pot s-hibã di idyea mileti, tsi pot facã idyiul lucru, tsi pot s-aibã idyiul scupo, etc.), icã tuts oaminjlji shi tuti lucrili dit ãntreglu locu.

## Vedz shi
* Locu
Veru

Unu **veru** (bãrbatu) icã unã **vearã** (muljeari) easti soea-a atsilor tsi dipun dit unu omu i muljari (njits, nipots shi strãnipots) cu-atselj tsi dipun dit unu frati i sorã di-a lui (di-a ljei).
Vurcolacu

**Vurcolaclu** easti unã hiintsã dit pãrmitili di-tu lao (di-tu *mitoloyie*), cari nu-ari moarti (sh-easi tu lumi mash noaptea dit murmintsã) sh-cari bãneadzã mash cu sãndzili tsi-l sudzi di la oaminji.
Mostru

**Mostru** poati hi (tu mitoloyie):

*unã hiintsã dit pãrmiti (tu pãrmitili xeani unã nãpãrticã) ghigantã sh-arauã, tsi easti di-aradã azvimtã di-un gioni aleptu;
*unã hiintsã dit pirmiti tsi s-amintã cu un trup adrat dit pãrtsã di omu amisticati cu pãrtsã di prãvdzã;
Stihio

Unu **stihio** icã unã **fantazmã** easti unã hiintsã (dit mintea-a omlui, di-tu mitoloyie) tsi s-aspuni la oaminjlji cu mintea slabã (ma multu noaptea sh-tu locurli ermi, apãrãtsiti, fãrã oaminji), cari pistipsescu cã easti suflitlu-a unui omu mortu tsi ari dipusã diznou pri loc.

Stihio ma poati hi hiintsa dit pãrmiti (tu pãrmitili xeani unã nãpãrticã) ghigantã sh-arauã, tsi easti di-aradã azvimtã di-un gioni aleptu.
Noapti

**Noaptea** easti chirolu tsi fatsi scutidi nafoarã, dupã-ascãpitata a soarilui, pãnã la data a lui di-alantã dzuã tahina.

## Vedz shi
* Dzuã
Chimitiru

**Chimitirlu** easti loclu iu si ngroapã mortsãlji, tu murmnitsã icã loclu iu s-tsãn oasili a mortsãloru (dupã tsi suntu dizgrupats).
Moarti

**Moartea** easti bitisirea banãljei, niturnatã (sh-nu s-mata toarnã tu banã), a tutloru functsiiloru vitali.

Moartea easti unã ugoadã a oaminjiloru shi a pravdzãloru.

## Vedz shi
* Murmintu
* Chimitiru
* Negru (lai)
* Raiu
Bumboanâ

**Bumboanili** (icã **cufetã**) suntu dultseami (ma multu ti njits) faptã di-tu siropea di zahari acãtsatã, anjurizmatã mushatu, multi ori amisticatã sh-cu alti lucri (ca, bunãoarã, ciuculatã, nuts etc.) sh-turnatã deapoea tu njits cumãts, a curi lã si da multi hromi sh-formi (ca mãrdzeali, gurgulji, bãstunj njits etc.).
Ciuculatâ

**Ciuculata**  easti unã dultseami faptã di pulbiri di “cacao” amisticatã cu zahari, tu cari s-adavgã multi ori shi nuts, aluni, fructi, lugurii tra sã-lj da unã nustimadã shi unã aromã bunã, etc.
Zahari

**Zaharea** easti unã substantsã organicã multu dultsi tsi s-aflã tu multi planti (pãngearea, cãlamea di zahãri, etc.), di-tu cari si scoati tra si s-mãcã (tu loc di njari), ca crustali njits shi di-aradã albi.

Lucrili dultsi tsi suntu faptu cu zahari s-cljeamã **zãhãrenji**, ca bunãoarã ciuculatã i bumbonã.
Alunu

thumbnail|right|Alunu, fructi (yimishi) i frãndzã
**Alunlu** easti unu arburicu tsi creashti tu pãduri i tu mardzinea di agri (ca unã soi di gardu), cu frãndzã stronghili tsi au per tu fatsa di nghios, cari fatsi unã soi di nuts njits cu njedzlu cãrnos shi nostimi tu mãcari.

Soea aestã tsi sh-u-adutsi cu-unã nucã njicã, yimisha-a (fructa) alunlui, easti ncljisã tu-unã soi di cupã di-unã parti sh-cu-unã njicã chipitã di-alantã, a curi njedz s-mãcã (cã easti ca nuca sh-ari nustimada-a ljei), i s-cljeamã **alunã**.
Gardu

**Gardlu** easti adãrãmintu (di scãnduri, di stizmã, di metalu, etc.) sculat di-un nicuchir deavãrliga di-un loc (avlii, gãrdinã, etc.) tra s-nu-alasã prãvdzãli i oaminjlji s-intrã i s-easã di-aclo fãrã izini.
Stizmâ

**Stizma** easti partea-a casãljei (stizma tsi sta mproastã) cari anparti un udã di-alantu (icã nuntrlu di nafoara a casãljei) sh-tu cari s-aflã astãsiti multi ori firidzli shi ushli, icã adãrãmintul anãltsat tra s-anpartã unã parti di altã parti a unui lucru (vedz shi gardu).
Firidâ

**Firida** easti loclu alãsat dishcljis tu unã stizmã di casã i unã machinã (tra s-poatã s-treacã vimtul shi lunjina), adratã dit un cadru di lemnu (i metalu) tsi s-bagã tu-aestu loc dishcljis shi yilia tsi s-bagã tu aestã hãlati.
Uși

miniatura|Ushi
**Ushea** easti loclu dishcljis alãsat tu-unã stizmã di casã (unã machinã, etc.), tsi nu easti firidã shi sh-u-adutsi cu poarta (prit cari poati s-treacã lishor tsiva i cariva).
Mahinâ

**Mahinjili** suntu multi soiuri di hãlãts cari, tra s-facã un lucru, suntu minati cu mãna i di-unu motoru tsi neadzi cu cãrbunj, gazu, ilictritsitati, etc.
Poartâ

**Poarta** easti unã ushi (di-aradã ma mari sh-ma greauã ca di usha di-tu casã) prit cari s-intrã tu-un ubor (avlii, cãsãbã, tsitati, etc.).
Aerâ

thumbnail|right|Di-tu tsi lugurii easti faptu aera
**Aera** easti gazlu tsi anvileashti tut loclu, di cari ari ananghi omlu tra s-bãneadzã, cu trãdzearea-a lui tu plimuni cãndu lja anasã.

## Compozitsii
Di-tu tsi easti faptu aera:

## Vedz shi
* Vimtu
Suflitu

**Suflitlu** easti hãrli tsi-l fac omlu s-aducheascã cã bãneadzã sh-cã easti unã hiintsã ahoryea di-alti hiintsi.

## Vedz shi
* Stihio
* Moarti
Sândzi

**Sãndzili** (latineashti *sanguis*, gãrtseashti: Αίμα, *aima*) easti unã muljiturã multa maxoasã trã bãnari, unu tsisutu, cari dutsi oxigenlu la mãdularili truplui (cu inima, cu-mpindzearea) prin *vasili di sãndzi* (vini i arteri).

Tu sãndzi, s-aflã ma multi turlii di tsiluli (*elemeanti figurati*):
* *Eritrociti* (globulili aroshi)
* *Leucociti* (globulili albi)
* *Trombociti*
Țitati

**Tsitatea** easti unã cãsãbã nvãrtushat cu stiznji analti shi vãrtoasi (ca dit chirolu veclju), trã apãrari contra-a dushmanjiloru, icã stizma-analtã anãltsatã maxus deavãrliga di-un cãsãbã trã apãrari.

Ushea di tsitati s-cljeamã *[[poartâ|poartã]]*.
Pâlati

**Pãlatea** easti unã casã mari, mushatã, fanuminã, cu multu luxu nuntru, tu cari lucreadzã oaminji mãri dit chivernisea-a statlui, tu cari s-aflã giudetslu iu s-fac giudicãtsli, icã aclo iu shadi unu omu multu avut i vãsilje.

## Vedz shi
* Tsitati
Polimu

**Polimlu** easti alumta tsi s-fatsi cãndu doauãi ma multi stati (populi, oaminji, partii di oaminji, etc.) sã ncaci shi s-bat, di-aradã multsã anj sh-cu multsã mortsã.

## Vedz shi
* Protlu Polimu Mondialu
* Defturlu Polimu Mondialu (Andoilea Polimu Mondialu)
Protlu Polimu Mondialu

**Protlu Polimu Mondialu** fu protlu polimu tu nivelu mondialu, cu multsã mortsã

Chirolu tu cari fu polimu: 28 Alunaru 1914 – 11 Brumaru 1918.
Statu

**Statlu** easti loclu iu bãneadzã unã i ma multi milets, cu sinuri tsi pot s-hibã tricuti mash cu-unã pasaporti, pristi cari urseashti, di-aradã ma nu totna, un vãsilje, un amirã icã un prezidentu. Ntri stati easti granitsa.

Ca bunãoarã, stati suntu Gãrtsia i Romãnia.
Amirâriľi

[thumbnail|right|Amirâriľii di lumi tu anlu [1900.]]
**Amirâriľea** easti cratlu pristi cari urseaști un amirâ.
Aminciu

thumbnail|right|Aminciu
**Aminciu** (gãrtseashti: Μέτσοβο, Metsovo) easti unã hoarâ armãneascã mari di-tu Gãrtsii, iu bãneadzã mults Armãnji.
Cochilu

**Cochillu** easti omlu njic (cilimean ma njic, i hilandru, ma mari tu ilichii) faptu di doi pãrintsã (muljeari shi bãrbatu) ncurunats un cu-alantu. Mascurlu s-cljeamã *[[ficioru]]*, i feamina *[[featâ|featã]]*.

**Tru linba armãneascã cok'ilu , cok'iu i cupelu vini dit vãrghãresclu kopile shi s' ufiliseasti maxus ti bastardzã pi mucãneashti copil din flori.**
Mascuru

**Mascrulu** icã *sexlu di mascuru* (♂) easti hiintsa (omu, pravdã, etc.) tsi easti di parti bãrbãteascã (nu muljireascã, iu s-cljeamã feaminu).

## Vezi shi
* Cochilu
* Ficioru
* Bãrbatu
Feaminâ

**Feamina** icã *sexlu feaminu* (♀) easti hiintsa (omu, pravdã, etc.) tsi easti di sexu muljirescu (nu bãrbãteascã, iu s-cljeamã mascuru).

## Vezi shi
* Cochilu
* Featã
* Muljeari
Hiințâ

**Hiintsa** easti itsi lucru tsi easti yiu (tsi ari yeatsã) shi ari suflit tu-aestã lumi. 

Hiintsi suntu oaminji, animalili i plantili.
Politicâ

**Pulitica** easti unâ științâ ți easte ligatâ cu aflare și caracterizare a chivernisiiloru tu unu statu.
Chivernisi

**Chivernisea** (icã *guvernlu*) easti pareea di oaminji cari suntu tu frãmtea-a unei vãsilii (duvleti, statu) shi cari deadun lj-ursescu tuti lucrili i oaminjlji cu cari aestã parei ursescu vãsilia.
Ursitâ

**Ursita** (i *mirã, soarti, fatãzã*) easti atseali tsi suntu numãtsiti di miri cã va patã omlu tu bana-a lui (dit oara tsi s-amintã).
Pisti

**Pistea** easti ncreadirea tsi u ari cariva cã easti unu Dumnidzã tu lumi cari featsi nomurli tsi el prindi s-li-ascultã, ma ariva cã un lucru easti dealihea.

Zboara *pisti* yini di-tu elinicheashti, iu easti Πίστη.
Rugâciuni

Tu religie, **rugãciunea** easti atsea tsi fatsi omlu cãndu sã ncljinã la Dumnidzã sã-lj caftã urãciunea (sã-lj caftã ljirtari, sã-lj caftã agiutor, etc.).
Elińi

**Elinjii** (icã *gretslji*, Έλληνες) di-tu unã mileti tsi bâneadzã sh-deadun cu-armãnjlji tu Machidunii, ma bãneadzã ma multu tu locurli di cãtrã notu, tu Gãrtsia.

Elinjili zburãscu limba *elinã* icã *gãrtseashti*.
Octave Mirbeau

** Octave Mirbeau ** (a. 26 Shcurtu 1848 – d. 26 Shcurtu 1917) fu unu mari scriitoru frãntsescu tsi anyrãpsi prozã (*L'Abbé Jules*, 1888, *Le Jardin des supplices*, 1899) shi theatro (*Les affaires sont les affaires*, 1903, *Farces et moralités*, 1904). 

Elu easti cunuscutu trã opera a lui, *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).

## Anyrãpseri

* *Le Calvaire* (1886)
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités*  (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).

## Ligãturi nafoarã

*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.
Bazâ

Tu chimie, unã **bazã** (yini di-tu elinicã βάση, - bazã, ahurhiri) easti unã substantsã chimicã cari tu solutsiili di apã adarã ioni di *hidroxil* -OH.

: \mathrm{ \ H_2O + H_2O \ \rightleftharpoons \ H_3O^+ + OH^-}
Hidroxidu di natriu

**Hidroxidu di natriu** (icã **sodã causticã**) easti unã bazã cu formula chimicã NaOH, adratã di-tu elementili natriu, hidrogenu i oxigenu.
Chicago

**Chicago** (/ʃə'ka:g‿ou/,  „Second City”, the „Windy City”, the „City of Big Shoulders” shi „Chi-town”) easti nai ma mari cãsãbã di-tu Illinois shi antreilu cãsãbã di-tu Statili Uniti ali America, dupu New York shi Los Angeles, cu unã populatsie di 2.704.958 bãnãtori (anlu 2016).
New York

**New York** (angliceascã: **The City of New York** icã **NY**) easti nai ma mari cãsãbã di-tu Statili Uniti ali America, cu unã populatsie di 8.175.133 bãnãtori (tu anlu 2010), shi unã di nai ma mari cãsãbã di pi Locu.
Los Angeles

**Los Angeles** (angliceascã: **The City of Los Angeles** icã **LA**) easti nai ma mari cãsãbã di-tu California shi andoilea nai ma mari cãsãbã di-tu Statili Uniti ali America, cu unã populatsie di 3.792.621 bãnãtori (tu anlu 2010). Tu Los Angles ari unã dzonã multu maxoasã, Hollywood, loclu iu s-adreadzã nai ma multi filmi di-tu SUA.fgf

## Referintsi
Statili Uniti ali America

**Statili Uniti ali America** (tu angliceascã: *United States of America*) easti unu statu (di turlia *republicã constitutsionalã federalã*) adratã di-tu 50 di stati ma njits shi unu districtu federalu (Columbia icã D.C.). Nai ma mari cãsãbadz suntu: New York, Los Angeles, Chicago, Houston i Philadelphia.
Klaus Iohannis

**Klaus Werner Iohannis** (n. 13 Cirișaru 1959, Sibiu) easte prezidentlu ali Râmânii tu chirolu 2014-2025.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** ( 6 Shcurtu 1911 &ndash; 5 Cirisharu 2004) easte prezidentlu ali Statili Uniti ali America tu chirolu 1981-1989.

## Bana
Ronald Reagan (1911-2004) fu atselu di al 4-lea prezidentu a Statelor Unite, ditu 1981 pãnã tru 1989. Ninte di intrare ãn politicã, fu actor di la Hollywood shi preshedinte a Screen Actors Guild. Morgan sh-ahurhi cariera politicã ca guvernator ali California dit 1967 pãnã tru 1975, Ãn calitate di preshedinte, si concentrarã pi reducerea influentsãlei a guvernului ãn economie, consolidarea a armatãlei americanã shi confruntarea cu Uniunea Sovieticã - politits care agiumsirã cunoscute sum numile di "Reaganomics" shi "Doctrina Morgan". Cumãndusearea a lui easti di multi ori mpãrmutã trã s-agiutã la bitisearea a Polimlui Aratsi. Dupã tsi alãsã functsia, s-trapsi tru California, iu spusi ma amãnatu cã s-alumtã cu lãngoarea maladie.

## Criticu
Oamin-ilji ãl critica pi Ronald Reagan trã atsea cã criscu inegalitatea a veniturilor, njicurã programile sociale ãn timp tsi criscu hãrgili militare shi nu mutri cu isape criza AIDS. Nãscãntsã spunu, tutunãoarã, cã polititsli a lui economitsi adusirã hãiri maxus a avutloru shi cã interventsiile a lui externi adusirã znjie ti daima tru xeani.
Pâunu

**Pãunu** (i *piunaru*) easti puljiu di casã tsi s-tsãni ti mushiteatsã, cã mascurlu ari peani mãri multu mushati, cu hromi yii, lutsiti, albastri-verdzã sh-unã coadã cu cari s-cãmãruseashti cãndu u disfatsi ca unã avritsã.

## Vedz shi
* Puľiu
Siddhartha Gautama

**Siddhartha Gautama**, **Gautama Buddha** (sanscritã shi pali: *सिद्धार्थ गौतम*, tr. "*Siddhattha Gotama*", 566 E.N. - 486 E.N.) ira un anvitsat, minduitor shi filosof Indian, mastea ma influenta dit sturia alastui popullu shi atilor dit Asia.
Ahurhindalui cu anveturli a lui s-amintã Budismlu.

## Izvuri di nuntru
* Budismlu

## Isvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrafilj

## Caduri
Dimãndarea pãrinteascã

**Dimãndarea pãrinteascã** easti imnu a Armãnjlor, scriatã di Constantin Belemace tu anu 1888 tu Bucureshci.

## Imnu
::::::::::::*Pãrinteasca dimãndari*            
::::::::::::*Nã sprigiurã cu focu mari*       
::::::::::::*Frats di mumã shi di un tatã*   
::::::::::::*Noi, Armãnji di eta toatã*.    
::::::::::::::*Di sum plocili di murmintsã*     
::::::::::::::*Grescu a noshci bunj pãrintsã*:   
::::::::::::::*Blãstem mãri s'aibã ãn casã*     
::::::::::::::*Cai di limba lui s'alasã*   
::::::::::::*Cai sh alasã limba lui*        
::::::::::::*Slu ardã pira focului*
::::::::::::*Si s'dirinã yiu pri loc*
::::::::::::*Sãi si frigã limba ãn focu*.
::::::::::::::*Nãs ãn vatralj pãrinteascã*
::::::::::::::*Pi fumealjã snu sh'hãrseascã*
::::::::::::::*Di fumelãi curunji snu bashi*
::::::::::::::*Njic ãn leagãn snu ãnfashe*.
::::::::::::*Cai fudzi di a lui mumã*
::::::::::::*Shi dit pãrinteascãlj numã*
::::::::::::*Fugã'i doara Domnului*
::::::::::::*Shi dultseamea somnului*!

##### Ligãturi di nãfoarã
*Dimãndare pãrinteascã pi Youtube https://www.youtube.com/watch?v=uay5AmAiuNU
Carabeu

**Carabeulu** easti unu puljiu di pãduri cu unã dintanã sãnãtoasã tsi ciucuteashti pri coaja a arburlor tra s-aflã bubulitslji (insecti) cu cari s-hrãneashti.
Ocljiu a soarilui

**Ocljiu a soarilui** easti unã plantã irboasã cu trupu multu analtu tsi easti criscutã di omu (ma poati si s-aflã sh-agrã), cu frãndzã mãri, ascuri, sh-cu-unã lilici mari, stronghilã ca nã turtã, galbinã, tsi-sh shutsã fatsa ntreaga dzuã dupã cum s-minã soarili, multu cãftatã di alghini, criscutã di omu, tu grãdinj i agri, ti simintsãli tsi s-mãcã sh-dit cari s-adarã untulemnu bun trã mãcari.
Simințâ

**Simintsã** easti partea multu minutã dit unã plantã (inshitã, multi ori, dit unã lilici dupã tsi s-usucã) cari, siminatã, fatsi s-creascã unã altã plantã.
Aremi

**Aremea** easti lãngoarea tsi s-lja di la omu la omu (ma multu earna), cari tsãni unã i dauã stãmãnj shi s-aspuni cu cãlduri, cu dureari di capu shi di gurmadzu, cu tusi, cu curarea-a nariljei tut chirolu, etc.

Sinonime: aremã, remã, sinahi, sirmii, butur, cearã, guhtic, rufã
Tusi

**Tusea** icã **tushirea** suntu atsea tsi le fatsi unu omu cãndu easti arãtsit shi scoati vimtu dit plimunu cu puteari sh-cu vrondu, multi ori cu ascucheat i hãrpi. Easti unu actu reflexu.
Lângoari

**Lãngoarea** easti atsea tsi-l fatsi suflitlu i truplu-a omlui (cu mãdularli-a lui) tra s-nu poatã s-lucreadzã ca atumtsea cãndu easti sãnãtos sh-cari (cãndu lãngoarea easti multu greauã) poati s-lji-aducã sh-moartea, icã starea (sufliteascã, adusã multi ori di scãdearea-a puteariljei) tsi-l fatsi omlu s-hibã multu alãsat, s-nu-l mealã atseali tsi s-fac deavãrliga di el shi s-nu-aibã chefi di tsiva.

Unu omu cari ari lãngoari easti numit **lãndzitu**.
Heavrâ

**Heavra** easti lãngoarea tsi poati si s-ljia di la unu omu la altu (datã di unã yeatsã) shi s-aspuni cu cãlduri mãri (pirito alinat) shi cu hiori (ca di-arcoari) tsi trec prit tut truplu.
Fricâ

**Frica** easti starea di niisihii shi tulburari tsi u-aducheashti omlu cãndu s-aflã nãintea-a unui piricljiu mari (dea-lihea i minciunosu).
Minciunâ

**Minciuna** easti unã zboarã i hãbari tsi-u spuni omlu ca dealihea (di-aradã, cãndu shtii cã nu easti dealihea) cu scupolu ca s-lu-arãdã (s-lu-aplãnãseascã) pri cariva.
Aprir

**Apriru** icã **Priru** easti ampaturlu mesu a anlui (tsi yini dupã Martsu shi s'aflã nãintea-a Mailui); 

Mesu aestu ari 30 di dzãli.
Maiu

**Maiu** easti antsintsilu mesu a anlui (tsi yini dupã Apriru shi s'aflã nãintea-a Chirisharlui); 

Mesu aestu ari 31 di dzãli.
Cirishar

**Chirishar** easti anshasilu mesu a anlui (tsi yini dupu Maiu shi s'aflã nãintea-a Alunarlui); 

Mesu aestu ari 30 di dzãli.
Alunaru

thumbnail|upright
**Alunaru** easti anshaptilu mesu a anlui (tsi yini dupã Chirisharu shi s'aflã nãintea-a Avgustlui);

Mesu aestu ari 31 di dzãli.
Avgustu

**Avgustu** easti anoptilu mesu a anlui (tsi yini dupã Alunaru shi s'aflã nãintea-a Yizmãciunlui); 

Mesu aestu ari 31 di dzãli.
Yizmãciun

**Yizmãciun** i **Ayizmãciunji** easti meslu a anlui (tsi yini dupu Avgustul shi s'aflã nãintea-a Sumedrului). Tu Yizmãciun s'adunã ayinjia.

Mesu aestu ari 30 di dzãli.
Sumedru

**Sumedru** easti meslu a anlui tsi yini dupã Yizmãciunu shi s'aflã nãintea-a Brumarlui.

Mesu aestu ari 31 di dzãli.
Brumar

**Brumar** easti un mes a anlui tsi yini dupu Sumedrul shi s'aflã nãintea-a Andreului.

Mesu aestu ari 30 di dzãli.
America di Nord

thumbnail|right|America di Nord

**America di Nord** easti unu continentu.

## Stats
* 25px Canada
* 25px Statili Uniti ali America
* 25px Mexico
Duna

**Duna** (icã **Dunãrea**, **Dunav**) easti nai ma maxosu arãu di tu Evropa, i andoilea nai ma lungu (dupu Volga). Duna izvurashti tu Ghirmanii i treatsi prit ma multi craturi ninti ca s-agiungã tu Rumãnia, tra si s-vearsã tu-Amarea Lae.
Amarea Caspicâ

thumbnail|right|Foto di-tu spatsiu

**Amarea Caspicã** (icã **Laclu Caspicu**) easti unã amari anamisa di Evropa shi Asia. Aclo curã multi arãuri maxoasi. Easti unã mari cari ari, di-anvãrliga, mashi pimintu. Suprafatsa a Amãriljei Caspicã (fãrã Kara Bogaz Gol) ari 371.000 km2, i adãntsimea a ei maximã easti di 1025 m.
Amarea Mediteranâ

thumbnail|right|Amarea Mediteranã
**Amarea Mediteranã** easti unã amari di-tu Evropa. Aoa curã multi arãuri maxoasi, ca bunãoarã Nilu.
Pimintu

:*Vedz shi [[Locu]]*

**Pimintulu** (icã **tsãrna**) easti luguria di cari easti faptã loclu tsi-l cãlcãm cãndu imnãm nafoarã pri padea goalã (di cari easti faptu muntili gol fãrã cheatrã sh-earbã, cãmpul lucrat ninti di siminari sh-fãrã earbã, etc.).

## Vedz shi
*Arinã
Puľiu di noaptea

**Puljilu di noaptea** (icã **nihtirida**, **burduljac**) easti unu soiu di animalu di-tu taifa **Chiropteriloru**, tsi sh-u-adutsi cu unu shoaricu cu arpiti, tsi bãneadzã cu bumbãrats, bubulits, mushti, etc., tsi sta dzua prit locuri ascumti, scutidoasi sh-azboairã di-aradã noaptea.
Ciuciuľianu

**Ciuciuljianlu** (icã **ciuciurlia**, **puljilu picurar**), easti unu agru-pulju cunuscutu trã ciuciula cu cari s-cãmãruseashti sh-cari u-aspuni pirifan pri creashtitlu-a caplui.
Yumaru

**Yumarlu** (*Equus africanus asinus*) easti unã animalu di-tu taifa a calu tsi sh-u-adutsi cu unu calu, ma easti ma nits, cu caplu mari shi cu urecljilii lundzi. Easti unã pravdã.
Ľiepuri

**Ljiepurili** easti unu agru-prici tsi bãneadzã prit pãduri shi cãmpuri (mari cãt unã cãtushi), cu urecljili lundzi, cu coada shcurtã, cu doi dintsi ma lundzi tsi s-ved cã es dit falca di nsus shi cicioarili di dinãpoi ma lundzã ca di-atseali di ninti tra s-poatã s-fugã ma-ago
Coadâ

**Coada** easti mãdularlu di dinãpoi a prãvdzãloru, tsi-ansari dit truplu-a loru, di-aradã, ma nsus di curu, ca unã lugurii lungã shi suptsãri, icã partea cu peani tsi s-aflã tu dinãpoea-a truplui di puljiu; partea di dinãpoi, di-aradã ma suptsãri, a truplui di ndauã prici ca, bunãoarã, pesculu, nipãrtica, etc.

## Vedz shi
* Coada-a calui
* Coada-a cucotlui
* Coada-a njielui
* Coadã-shurichinã
Coada-a calui

**Coada-a calui** easti unã turli di earbã tsi creashti tu locurli vlãngoasi, dit vãljuri, cu dauã trupuri, goali pri dinãuntru, unlu cari adarã fructi shi altu sterpu.
Coada-a cucotlui

**Coada-a cucotlui** easti unã numã datã la ma multi turlii di planti tsi crescu mash tu locuri vlãngoasi shi aumbroasi dit pãduri, cu truplu subtsãri, stronghil sh-cu bãirushi, cu frãndzã lãrdzi shi sumigoasi (sh-cu cicior shcurtu), cu lilici di ma multi hromi, cari es cãti 2-3 deadun dit idyea cuditsã.
Coadâ-șurichinâ

**Coadã-shurichinã**  easti unã turlii di earbã tsi creashti prit tuti locurli, pi cãmpu i pit uboarili-a oaminjlor, cu frãndzã ca peani sh-lilicili, di-aradã albi, adunati stog ca tu-unã soi di arapun i umbrelã.
Vulpi

**Vulpea**  easti 'nã prici-aghrã di pãduri di boi mari cãt un cãni, cu guna ca aroshi, alicã, cu urecljili chipitoasi, cu mutsa ngustã) cunuscutã trã hãrli shireti tsi li ari. Easti unu nãmali cãrnãfoani.
Gunâ

**Guna** easti perlu i lãna tsi acoapirã chealea-a unor prãvdzã, icã chealea cu peru a prãvdzãloru cãndu suntu ninga tu banã, icã lucrati dupã moarti.

Numa aestã ma easti ufilisatã trã unu stranjiu, *guna* icã *bidenea*.
Pescu

**Pesculu** easti unã turlii di prici tai bãneadzã tu apã, cu truplu lungu, cu-unã cheali moali acupiritã di soldzã, sh-cu carnea bunã tri mãcari.
Soldzu

**Soldzãli** suntu ploci njits (ascuri shi nyilicioasi) cari, ashtirnuti unã pisti alantã, acoapirã truplu-a pescului (a nipãrticãljei, a cicioariloru di puljiu, etc.).
Valery Leontiev

**Valery Yakovlevich Leontiev** (19 Martsu, 1949) easti unu cãntãtoru di-tu Arusia.

## Vedz shi
* Ofitsial Website
Arinâ

**Arina** easti cheatra chisatã (di apã sh-vimtu), faptã ca sãrmi (ca sarea) sh-adunatã la mardzinea di-arãuri, lacuri i amãri.
Paphi

**Paphea** (icã *papcã*, *bibã*) easti unã turlie di puljiu di casã ma mari di gãljinã sh-ma njicã di gãscã (tsi easti criscutã trã carni shi oauã). Mascurlu-a paphiljiei ari numãli di **pataroc** (icã *patoc, bib*).
Gâscâ

**Gãsca** icã **pata** easti unã turlie di puljiu di casã, ma mari di gãljinã i paphi, cu gusha lungã, cu peanili sivi pi pãltãri shi albi pi pãnticã, tsi easti criscutã trã carni, oauã shi peanili cu cari s-fac cãpitãnji.

Mscurlu-ali gãscã ari numali di **gusac** icã **gãscu**
Pipercâ

**Piperca**, icã **pipiryeaua**, easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di omu, cu lilici albi sh-cu yimishi tsi sh-u-aduc cu un cloput ãncljis, verdzã, galbini i aroshi, stronghili i sprilundzi, multu buni tu mãcari (proaspiti, fripti i bãgati tu ghelã).
Dzeanâ

**Dzeana**, tsi ari shi numili di **sprãndzeanã**, easti perlu di sumu frãmti criscut niheamã ma nsus di ocljiu (tra s-nu-alasã sudoarea di pi frãmti s-cadã tu ocljiu).
Ocľiu

**Ocljiulu** easti unu di dauãli mãdulari dit fatsa-a omlui icã -a animaleloru cu cari el veadi tsi s-fatsi deavãrliga. Easti tu capu. 

## Alcãtuiri
Ocljiulu ari trei pãrtsã, *coroida, sclerotica* i *retina* (cari transmiti informatsia vidzualã tu creieru).
Ureacľi

**Urecljili** suntu dauãli mãdulari, di-unã parti sh-di-alantã a caplui, cu cari avdi omlu icã pravda sh-cari ari trei pãrtsã, cu-atsea di nafoarã tsi s-veadi ca unã soi di pheatu (hunii), sh-alanti dauã (di mesi sh-di nãuntrul a caplui) tsi nu s-ved.

## Pãrtsã
*Ureacljea extearnã, atsea di nafoarã, tsi s-veadi ca unã soi di pheatu, tsi ari pavilionlu i canallu avditivu.
*Ureacljea medii, atsea di mesi
*Ureacljea intearnã, atsea di nãutrul a caplui
Pilicanu

**Pilicanu** (ari ma multi numi, trã cari *lelicu, stãrcu, shtãrcu*) easti unã turlie di pulji cãlitoru (tsi sta veara tu locurli-a noastri ma earna s-dutsi di bãneadzã tu locurli caldi), multu mari, cu gusha sh-cicioarli lundzi shi areapitili di-aradã albi i grivi ca cinusha.
Curcu

**Curcu** (ari ma multi numi, trã cari *miscu, horhanu, pilicanu*) easti unã turlie di pulju mari di casã (cari vinji tu Ivropi dit Amirichii iu s-aflã ninga ca agru-pulj) cu coada lathã cari s-disfatsi (trã mascuru) ca unã avritsã.
Curcubetâ

Numa di **curcubetã** easti datã la ma multi planti tsi au un trupu lungu (cari poati s-agiungã pãnã la 4m) tsi s-tradzi azvarna pri loc, frãndzã mãri, lãrdzi, sh-acupiriti cu peri ascuri, shi cu lilici mãri galbini-purtucalishi tsi da yimishi mãri (di-aradã ma mãri di caplu-a omlui shi cãtivãrãoarã pot s-agiungã pãnã la 15-20Kg), stronghili, cu coaja albã, galbinã, purtucalishi, etc., cu carnea di nuntru moali, dzãmoasã tsi s-mãcã heartã, coaptã, tu mãcãri i tu piti, mplinã di simintsã albi, mãri tsi s-buni tu mãcari (di-aradã fripti); yimisha faptã di-aestã plantã.

## Vedz shi
*Cãstrãvetsu
*Himunicu
*Piponjiu
Țerbu

**Tserbulu** easti unã agru-pravdã di-tu pãduri, analtã, ma mari di-un agru-tsapu (caprã), cu coarni mãri sh-mushati, tsi sh-hrãneashti njitslji cu lapti, sh-cari sh-arumigã mãcarea.
Elefandu

**Elefandlu** easti unã pravdã multu mari (nai ma marea di pri loclu uscat), cu chealea groasã, cu narea multu lungã sh-cu doi dintsã multu mãri (fildish) dit cari s-fac lucri mushati tsi s-tsãn ãn casã, ma multu trã mushuteatsã).
Lapuvițâ

**Lapuvitsa** (icã **lapa**) easti unã turlie di cãdeari a-apei (precipitatsii) adratã di ploai amisticatã cu neauã sh-cãtivãroarã sinjac sh-negurã.
Negurâ

**Negura** (ari shi numãli: *cãtãcnii, cãtãhnii, eamã, andarã*) andarã faptã di fumu, pulbiri, aburi ishits di-tu apa tsi s-aflã tu locu, etc. tsi s-arãs-pãndeashti tu aerã di nu poati omlu s-veadã ghini sh-diparti.
Himunicu

**Himuniclu**, tsi ari numili di  **karpuz** (turc.), **carpuz** (tu Gãrtsia) icã **arbuz** (tu Sãrbie i Armãnie) easti unã turlie di plantã di-tu fumealjia-a curcubetãljei shi a piponjlui, cu trupu lungu tsi s-tradzi azvarna pri locu, cu lilici njits shi frãndzã mãri, tsi da unã timishi mari cãt unã curcubetã, cu coaja veardi sh-carnea di nuntru moali, dultsi sh-dzãmoasã, aroshi i galbinã, cu simintsã lãi sh-ma njits di-atseali di curcubetã; yimisha faptã di-aestã plantã, bunã tu mãcari.
Peapini

**Peapinea**, icã **piponjilu**, easti unu soiu di plantã, cu truplu tsi s-tradzi azvarna pristi locu (dit fumealjia-a curcubetiljei shi a himuniclui), cu frãndzã mãri tsi au videarea-a unei palmã di omu, cu lilici njits galbini sh-yimishi dultsi sh-mãri (cãtivãrãoarã, cãt caplu di omu) tsi s-mãcã, cu coaja galbinã-veardi sh-tu mesi cu multi simintsã njits tsi pot sh-eali si s-mãcã.
Bunelâ

**Bunela**, icã **piruna, furculitsa**, easti unã hãlati njicã di casã (cu mãneari di-unã parti shi trei-patru dintsã lundzi, suptsãri sh-nduplicats niheamã di-alantã) cu cari omlu acatsã (ntsapã) mãcarea di-tu pheat tra s-u ducã la gurã shi s-u mãcã.

## Vedz shi
*Cutsutu
*Lingurã
*Furcã
Curcubeu

**Curcubeulu** easti arculu (duxarlu) mari sh-mushat, cu tuti tsãli shapti hromili, tsi s-veadi (multi ori dupã ploai) arcat mari sh-tes pri tseru.
Peru (pomu)

**Gortslu**, icã **perlu**, easti pomlu criscutu di oaminj tu livãdz, bãhceadz, uboari, cu frãndzã uvali (ca oulu), lilici mãri, albi-pembe shi yimishi multu nostimi, cari sh-u-aduc cu mearili, tu mãrimi shi nustimadã.
Masinu

**Masinlu** easti unã turlie di arburi di-tu locurli caldi (ca, bunãoarã, locurli di deavãrliga di Amarea Mediteranã), nu para-analtu, cu frãndzã njits, strimti shi lundzi tsi sta tut anlu pri arburi, nyilicioasi, di-unã hromã veardi-dishcljsã pi partea di prisuprã shi albã tsi da ca pri-asimi pi partea di prighios. Yimishea-a masinlui s-cljeamã **masinã**.
Masinjili cari suntu ufilisati trã mãcari suntu di-unã hromã laii, ama ari shi turlii tai suntu verdzã.

## Untulemnlu
Masinlu easti criscut trã yimishili-a lui dit cari sã scoati unu multu bunu untulemnu, tsi ari numãli di *[[untulemnu di masinu]]*. Tu Gãrtsie ari traditsii creashtirea-a masinjiloru, shi elinjii suntu cunoscuts pri loclu trã fatsirea-a untulemnlui di masinu. Adzã, untulemnlu s-fatsi ma lishoru, cu mahini.
Tindilinâ

**Tindilina** (*Hypericum perforatum*) easti numa datã la unã di dauãli turlii di erburi (jumeari) analti (nu shtim tamam cari), cu lilici galbini tsi anjurzescu mushat, cari s-bagã tu stranji (ta s-nu li mãcã mulitsa) icã lilici galbini tsi anjurzescu mushat, sh-cu cari, uscati, s-fatsi unã ceai bunã trã stumahi. Ailantã plantã easti sulfina.
Sulfinâ

**Tsindilinã galbilã** (*Melilotus officinalis*) numã datã la dauã turlii di erburi (jumeari) tsi crescu prit pãshunj, pãdz , vãlodz, etc., cu trupu disfaptu, cu frãndzã (adrati di trei frãndzã ma njits), sh-cu arapuni di lilici njits tsi anjurzescu mushat (galbini ti unã sh-albi ti-alantã), cai adarã  fructi ca pãstãlji njits. Alantã plantã easti tindlina.
Fâsuľiu

**Fãsuljilu** easti unã plantã (zãrzãvati) criscutã di oaminji, cari poati s-creascã ndreaptã sh-nindrupãtã (ma poati s-aibã ananghi sh-di tsiva ta si sã ngãrlimã), cu frândzâ mãri, piroasi, fapti di 3 frãndzã ma njits, cu lilici albi-verdzã-pembe-aroshi tsi da pãstãlji verdzã i galbini shi simintsã uscati, albi, cafinii (ca cafelu), chindisiti i lãi, tsi es dit pãstãlji cãndu s-usucã.


File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|
Muliftu

**Muliftulu** (*Picea abies*; ma ari shi numãli di **arobu** icã **mãnicliu**) easti unã soi di arburi di pãduri cu arucinã (tsi sh-u-adutsi multu cu bradlu), cari creashti tu locurili vlãngoasi di la munti, cu truplu ndreptu shi analtu, cu lemnul moali, cu frãndzãli njits shi suptsãri ca tsi, sumigoasi, cari au patru muclji, sta daima verdzã sh-nu cad earna, sh-cu lilici shi simintsã tsi s-aflã ncljisi tu cuculici.
Armunii

**Armuniea** easti harea tsi u ari shidearea deadun a ma multoru lucri (un fatsã di altu) cari fatsi tra s-lu ariseascã ocljiul tsi li mutreashti. Ma poati hi harea tsi u ari bãnarea deadun a ma multor oaminji tsi s-aduchescu ghini tu tuti minduirli sh-faptili-a loru icã harea tsi u ari cãntarea (bãtearea, avdzãrea) di dauã i ma multi bots (ihuri, cãntitsi) tsi fac ureacljia s-u ariseascã multu.
Bradu

**Bradlu** easti unã arburi cu arucinã di pãduri (tsi sh-u-adutsi multu cu muliftulu), tsi creashti multu-analtu (pãnã la 40 m), cu truplu ndreptu, cu lemnul moali, cu frãndzãli njits shi suptsãri ca atsili sumigoasi, verdzã tut anlu, tsi nu cad earna, sh simintsã tsi crescu nuntru tu cuculici (tu aroabuli).
Meturâ

**Metura** easti unã hãlati (di-aradã lungã di vãrã metru, faptã di-unã coadã tsi s-tsãni cu mãna shi di-un mãnucljiu di hiri di arugozu, trescã i palji) cu cari s-arneashti (casa, avlia, etc.).
Madzâri

**Madzãrea** (*Pisum sativum*) easti unã turlii di plantã di grãdinã, tsi s-tradzi azvarna pri loc shi s-angãrlimã di alti planti i lucri, cu lilici albi icã pembe, criscutã di omu trã simintsãli arucutoasi tsi s-mãcã, ma njits di-atseali di fãsulju cu cari sh-u-aduc niheamã, tsi li fatsi ncljisi tu pãstãlji.
Filadâ

**Filada** easti faptã di ma multi acoali, ligati la un loc tra s-aspunã ca unã carti goalã (fãrã scrituri) pri cari omlu poati sã ngrãpsescã cu mãna.
Arudzinâ

**Arudzina** easti luguria murnã-aroshi tsi u-acatsã herlu (sh-lu-aroadi) dupã tsi sta niheamã chiro dizvilit tu nutii. Ari tu alti numi: rudzinã, azgurii, zgurã, zgurii, zgureauã.
Arufei

**Arufeea** easti discãrcarea ilectricã tsi s-fatsi (cu vrondu asurdzitor shi lunjinã scãntiljitoari) cãndu s-agudescu doi niori (tsi cadi di-tu tseru pri loc sh-poati s-lu-agudeascã shi s-lu vatãmã omlu).