open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gabon

**Gabon**, gallicã: *Gabon - République Gabonaise*, easte un stat di Africa

## Stat
Republica Gabonescã:

* loc 267 668 km²
* populatsia 1,454,867 (2005) 

Cãsãbãlu capital: Libreville

## Relighia
## Culturã
## Isturia
## Resursi
## Icunumia
## Alti
## Izvuri di Nuntru
* Vãsãliili di pi Terra
* Limbili asburãti pi Terra
## Izvuri di Nafoarã
## Biblioyrathilj
Georgia

**Georgia**, georgianã: *Sak'art'velo / საქართველო* , easte un stat di Asia.

## Stat
Georghia:
* loc 69 700 km²
* populatsia 4,661,473 (2005)  
Cãsãbãlu capital: Tbilisi

## Izvuri di Nafoarã
* https://web.archive.org/web/20071025095755/http://government.gov.ge/
Guatemala

**Guatemala**, ispanjolã: *Guatemala - República de Guatemala*, easte un stat di America di Aratsile

## Stat
Republica Guatemala:

* loc 108 890 km²
* populatsia 13,000,000 (2005) 
Cãsãbãlu capital: Guatemala câsâbă

## Relighia
## Culturã
## Isturia
## Resursi
## Icunumia
## Alti
## Izvuri di Nuntru
* Vãsãliili di pi Terra
* Limbili asburãti pi Terra
## Izvuri di Nafoarã
* http://www.guatemala.gob.gt/

## Biblioyrathilj
Guinea-Bissau

**Guinea-Bissau**, portogallescã: *Guiné-Bissau - Repùblica da Guiné-Bissau*, easte un stat di Africa.

## Stat
Republica Guinea-Bissau:

* loc 36 125 km²
* populatsia 1,654,000 (2023)  
Cãsãbãlu capital: Bissau

## Relighia
## Culturã
## Isturia
## Resursi
## Icunumia
## Alti
## Izvuri di Nuntru
* Vãsãliili di pi Terra
* Limbili asburãti pi Terra
## Izvuri di Nafoarã
## Biblioyrathilj
Gaiana

**Gaiana**, anglicã: *Guyana - Co-operative Republic of Guyana*, easte un stat di America

## Stat
Republica Cooperativescã Gaiana:

* loc 214 970 km²
* populatsia 751,000 (2005) 

Cãsãbãlu capital: Georgetown

## Relighia
## Culturã
## Isturia
## Resursi
## Icunumia
## Alti
## Izvuri di Nuntru
* Vãsãliili di pi Terra
* Limbili asburãti pi Terra
## Izvuri di Nafoarã
* https://web.archive.org/web/20111121011945/http://www.op.gov.gy/

## Biblioyrathilj
Burgas

**Burgas** (vãryãreashti: *Бургас*) easti unu cãsãbã shi capitala di-tu regiunea Burgas, Vãryãrie.

Tu anlu 1992, cãsãbãlu avea 195.686 bãnãtori sh-tu 2001: 193.316. Estimarea trã anlu 2014 fu cã Burgas ari 211.033 bãnãtori.
Glasgow

**Glasgow** easte un cãsãbã tu Britania Mare.

* loc: 175,5 km2
* populatsia: 1,171,390

## Izvuri di nuntru
* Britania Mare
* Cãsãbadzlj ali Britania Mare

## Isvuri di Nafoara

## Alti

## Biblioyrathilj
Bissau

**Bissau** easte cãsãbãlu capital ali Guinea-Bissau.
* loc: 77 km²
* populatsia: 322,392

## Izvuri di Nafoarã
* https://web.archive.org/web/20120730091749/http://cm-bissau.com/
Papa Ioannis Pavlu II

**Papa Ioannis Pavlu II** (lat. *Ioannes Paulus PP. II*, it. *Giovanni Paolo II* shi pi pol. *Jan Paweł II*) faptu ca **Karol Józef Wojtyła** /ˈkaɾɔl ˈjuzεf vɔi̯ˈtɨwa/ pi 18 Mai 1920, tu Wadowice, Polandia - muri tu Vatican pi 2 Aprir 2005. Chirolu di cãndu u-ahurhi pontificatlu ãlj-easte di 18 Xumedru 1978 pãnã tu morte-a lui pi 2 Aprir 2005. 

Nãs ira al 264-le Papa-a Bisearicãljei Romacatholicã dupu morte-a Pãpãlui Ioannis Pavlu I, a depoia ira mushcinit di Pãpãlu Benedictu XVI.
1920

**1920** fu unu anu tu Seculu XX.

## Fapturi
* 2 Yinar: Isaac Asimov (d. 1992)
* 20 Yinar: Federico Fellini (d. 1993)
* 11 Shcurtu: Farouk al Egiptului (d. 1965)
* 5 Martsu: Radu Stanca, poet shi dramaturg romãn (d. 1962)
* 18 Mai s-aflã Papa Ioannis Pavlu II tu Wadowice, Polandia
18 Xumedru

## Fapturi

## Muriri

## Eventimenti

* 1978 **Karol Józef Wojtyła** s-fãtsea Papa Ioannis Pavlu II dupu morte-a Pãpãlui Ioannis Pavlu I, cu conclava di Cardinaljlji.
Ethnosymvolo di Moscopole

Ethnosymvolo ali Moscopole ira adratã ca semnu-a Cãsãbãlui di parte-a Armãnlui Hristifor Jefarovici.
Cazinolu di Custantsa

**Cazinolu di [[Custantsa]]** easti nai ma cunoscutlu semnu ali Custantsa. Fu adrat anlu 1909 shi fu dishcljis tu anlu 1910, tu meslu di Avgustu. S-aflã pi mardzina di Custantsa, ninga Amarea Lae.
Zborlu a nostru

**"Zborlu a nostru"** easte unã revistã culturalã armãneascã fundatã di Prof. Dr. Vasile G. Barba. Revista easi tu editura "Zborlu a nostru" la "Tsentrul European di Studii Armãneshci" (CESA) di Freiburg, Ghermãnia.

## Ligãturã
Zborlu a nostru
Vascã

**Limba vascã** icã **Vasca** a s-ufilizeashce shi **Bascheascã** (eus. *Euskara*), easte unã limbã zburatã tu Ispania shi Gallia.

## Vedz shi

*Euskadi
Daniel Schneidermann

**Daniel Schneidermann** (faptu 5 Aprir 1958, Parij) easte un jurnalistu gallescu.

S-are dedicatã cama multu pi analizã-a cãdzurlor di Televizia. Scriashce nai ma multu tu fimiridzle di stãmãnã; a articulile-a lui s-au aflatã sh-tu *[[Le Monde]]* shi *[[Libération (jurnal)|Libération]]*, a aljumtrea u-adrã emisiile di Televizia : *[[Arrêt sur images]]*, bãgatã pi France 5.

Daniel Schneidermann are cama mare interes ti analizã-a Internetlui ca fãntãna di informatsii, cã protã ti developare-a blogurlor shi-a entsiclopediiljei Wikipedia. Anlu 2005, cu David Abiker shi Judith Bernard, nãs u-adrã Big Bang Blog ; bloglu aistu nai ma multu le-fatse ideile cai nu s-aflã tu hronitsle icã emisiile a lui di televizia, shi tora s-aflã tu crititsle apruchiate.

## Ligãturi
* *[[Arrêt sur images]]* renaît sur Internet avec le site ''@rrêt sur images''.
Caracas

**Caracas** ou  **Santiago de León de Caracas** easte cãsãbãlu capital ali Venetsuela.

* Populatsia: 5.452.320 bãn. (2011) 
* Fatsa-a loclui: 1.930 km²

## Vedz shi

* Notizie de Caracas dalle notizie del mondo
* Borsa valori de Caracas
* Aeroporto di Maiquetia
* Guida in linea di Caracas, Venezuela
Limba ispańolâ

**Limba espanjolã** icã **casteljianã** (esp. *lengua española* icã *castellano*), easti unã limba tu familia romanicã di Vestu, tsi s-zburãscu tu Ispania.
Catalão

Catalão, easte cãsãbãlu ali Brazilia.

loc: 3.777,8 km² 
populatsia: 75,653


Image:Museu Catalão 2.jpg
Image:Patio Mitsubishi.jpg


Image:Catalão2.JPG
Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg


Image:Represa Catalão 1.JPG
Image:Igreja Dom Bosco.jpg


Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Represa Monsenhor Souza 2.jpg
Dimitri Atanasescu

**Dimitri Atanasescu** (1836 - 1907) easte carturar shi protlu dascal armãnescu. Dishcljisi prota sculii armãnesca tu anlu 1864.

Dimitri Atanasescu easte faptu tu hoara armãnesca Tãrnuva ningã Bituli pi 16 di Mai 1836.  

Li-ali publicatã manuali ti sculii armãneshci.

## Operi

* Abecedaru de Limba Macedono-Romaneasca, Bucureşti, 1864
* Gramatica, 1865
* Abetsedarlu armãnescu trã Armãnjlji din dreapta-a Dunãljei, Bucureşti 1865
* Istoria-a armãmjlor di nandreapta-a Dunãljei, Bucureşti 1867
* Terascriptsii schurtã ti ficiorliji shi featili dit clasa I shi II primari, Bucureşti 1867
* Isturiea-a Naului Testamentu shi bana-a Domnului a nostru  Isus Hristos, Bucureşti 1881
* Catihise, 1881
* Abecedarul românu tra Românilji d´in dreapta Dunarelejei, Bucureşti, 1885
* Abetsedar  armãnescu ti marlji-Armãnjlji dit Machidunii, Bucureşti 1889
Pla d'Urgell

**Pla d'Urgell** easte o comarca di regiunea Catalunya tu Ispania.

*loc: 305,13 Km2
*populatsia: 33.105 (2006)
Dimitri Talev

**Dimitri Talev** (1898-1966) easte scriitor shi publitsistu vurgarescu.

Easte faptu tu-anlu 1898 tu cãsãbalu Pãrleap, azã Machedonia di Nord.
Poezie armãneascã

## Anyrãpsitori pi limba armãnã

::::::::::::::::**Cahara di cari sh'tinjiseashti isnafea...**

:::Andreilu-al Bagavu
:::::::::::::::::::::::::::::::::Constantin Belemace
::::::::::Yioryi Murnu
:::::::::::::::::Nushi Tulliu
::::::::::::::::::::::::::Nicolae Batzaria
:::Pericle Papahagi
::::::::::::::::::::::::::::::::::Zicu Araia
::::::::::Ioryi Ceara
:::::::::::::::::Marcu Beza
::::::::::::::::::::::::::Nicolae Velo
:::Tache Caciona
::::::::::::::::::::::::::::::::::Nida Boga
::::::::::Ion Foti
:::::::::::::::::Nacu Scrima
::::::::::::::::::::::::::Nicolae Babu
:::Constantin Colimitra
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Atanasie Nasta
::::::::::Ioryi Perdichi
:::::::::::::::::Nicolae Caratanã
::::::::::::::::::::::::::Costa Guli
:::Thiuhari Mihadashlu
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Ioan Cutova
::::::::::Ionel Zeana
:::::::::::::::::Hristu Cãndroveanu
::::::::::::::::::::::::::Vanghea Mihanj-Sterghiu 
:::Kira I. Mantsu
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Ilie A. Ceara
::::::::::George M. Merca
:::::::::::::::::Dina Cuvata
::::::::::::::::::::::::::Dumitru S. Garofil
:::Nico Ogeacli
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Tulliu Carafoli
::::::::::Vasile Tode
::::::::::::::::::Mariana Bara
::::::::::::::::::::::::::Elena Stere 
:::Ioryi Vranã
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Spiru Fuchi
:::::::::::::::::::::::::::::::::::Toma Enache

::::::::::::::Irina Lucia Mihalca

## Isvuri di Nafoarã

## Alti
Ditu Rumãnia

Pi 23 di mailu 2008 armãnjii ditu Rumãnia s-adunã la Bucureshti ti dzua armãnjilor. Di Constantsa va-s hibã 10 autocari cu armãnji.Cafi armãn poa-s ducã la Bucureshti.

Ca-s videtsã ma multi intrats aua http://www.ctarm.org
Końskowola

**Końskowola** (AFI [kɔɲskɔ'vɔla]) easte hoarã tu Polandia di Not-Datlu, shi s-aflã anamisã di Puławy shi Kurów, pi arãolu Kurówka. Easte cãsãbãlu capital-a unãljei gmina ahoryea, unã comunã ãn cadur-a Voivodãmea ali Lublin shi are 2207 di bãnãtori (dit anlu **2014**).
Samarina

Samarina easte unã hoarã armãneascã di tu Gãrtsia. Easte nai ma analtu cãsãbã di tu Gãrtsia shi s-aflã la 1440-1540 metri.
Limba sileseascã

**Limba silezeascã** (pi Silezeashce: ślůnsko godka, ślůnski, pů našymu) easte limba zburatã tu raionlu di Silesia di Sus (tu Polandia), sh-tu Cehia shi Ghermãnia. 509 000 oaminj zburãscu silezeashce tu Polandia.
Limbã easte multu apropea cu limba poloneascã.

## Sistem di sriare
Nu are unã "abetsedã sileseascã". Multi oaminj scriu cu literi di limba polaneascã. Tu 2006, unã abetsedã ira adrata ti Internetlu.

Literile sãntu:

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Sh-diyrafile: Ch Dz Dź Dž

## Referentsã


## Linkuri
* Wikipedia pi limba sileseascã
* nau pi limba sileseascã
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
Ion Luca Caragiale

**Ion Luca Caragiale** (n. 1 februarie 1852, Haimanale, giudetslu Prahova, tora I. L. Caragiale, giudetslu Dâmboviţa, d. 9 iunie 1912, Berlin) ira un dit nai ma mãrii grãmãtits, dramaturdzã shi pamfletari di tu Romãnia. S-pistipseashce cã easte nai ma marli dramaturgu cai bãnã vãrãoarã tu Romãnia.

Nai ma cunusctuli operi al Caragiale suntu:

Comedii:
# O noapte furtunoasă (1879)
# Conu Leonida faţă cu reacţiunea (1880)
# O scrisoare pierdută (1884)
# D-ale carnavalului (1885)

Drami:
# Năpasta (1890)

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
Limba romãneascã

**Limba romãneascã**, **romãnesche** (*limba română*, *românește*) easte unã limbã di gruplu di not-datlu a limbilor romanitse (neolatine) shi se zburãsce ãn Romãnia, Moldova, Ucraina, Sãrghia, Vurgaria, Italia shi Ungaria.

## Ufilizire

## Ligãturi

## Isturia
Gheorghe Becali

**Gheorge Becali** (25 Cirishar 1958, Zagna, Brăila) easti un dit nai ma cunuscuts armãnj di tu Romãnia. Easti patron al Steaua Bucureshti shi un dit nai ma avuts oaminj di tu Romãnia.
Irac

**Irac** easte un stat tu Asia. 

Cãsãbãlu capital easte Bagdad.

## Relighia
## Culturã
## Isturia
## Resursi
## Icunumia
## Alti
## Izvuri di Nuntru
* Vãsãliili di pi Terra
* Limbili asburãti pi Terra
## Izvuri di Nafoarã
## Biblioyrathilj
1998

**1998** fu unu anu tu Seculu XX.

## Muriri
* 18 august Iosif Sava, muzicolog, realizator de emisiuni radio si TV (n. 1933) 
* 14 mai Frank Sinatra, artist american (n. 1915)
Giurtelecu Șimleului

**Giurtelecu Șimleului** (hu: Somlyógyőrtelek, de: Wüst Görgen) easte un cãsãbã tu Romãnia. 

Giurtelecu Șimleului easte localizatã pi 47°18′N, 22°48′E. 

## Ligãturi
* https://web.archive.org/web/20151213160859/http://www.donau-archaeologie.de/doku.php/kataloge/grabkatalog/g/giurtelec
* http://www.mek.oszk.hu/04700/04750/html/293.html
* http://www.hiszi-map.hu/catalog/displayimage.php?pid=2337&fullsize=1
Internet

**Internet **(s-ufiliseashti shi forma shcurtã **net**) easti numa ali unu grupu mari di calculatoari cai suntu ligati una di alantã pi-tu standardlu *Internet protocol suite* (icã *TCP/IP*). Internetlu easti ufilisitu la pitreatsiri di informatsii anamisa calculatoarile di-tu alumi. Ari milioani di retsele sh-situri domestice, academice, di business sh-ali guvernuloru, cai deadunu pitrecu tuti soiurli di informatsii sh-servicii pi-tu locu.

## Alti
* Informaticã
Dumnidză

Tru multi relighil'i s'da aesta Numã pit ea s'achicãseasti Fendi i **Dumnidzã**. Tru Iudaismu i cl'imat Fendi tri atea cã Nãs Plãsi, Cumãndãseashti shi Difendi tutã duneaua.

= Caduri =

= Vedz shi =
* Religie
Ioan Cardula

**Ioan Cardula** easte scriitor, traducãtor shi professor armãnescu.

## Operi
**Istoria armãnjlor*, Sammarina, 2000

## Tradutsiri
**Geneza limbii armâne-macedonene*, C.B.Stefanoski; trad. de prof. dr. Ioan Cardula, Timişoara: Mirton, 1995.
Latinica

**Limba latinichescã** icã **Latinica** (Lingua latina) easte unã di limbile antitse cai existã tu lume anticã. Di limba latinichescã inshirã limbile romanitse: Italica, Ispanica, Gallica, Portogallica, Armãneshce, Megleneshce, Istrineshce shi Romaneshce.

## Izvuri di nuntru
* Limbili asburãti pi Terra

## Isvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
1984

**1984** fu unu anu tu Seculu XX.

## Fapturi
* 22 Andreu: Basshunter
* Scarlett Johansson
* Carlos Kameni, fubolist

## Muriri
* Johnny Weissmüller, (f. 1904)
* Haralampie Polenacovici (f. 1909)
Bob Marley

**Robert Nesta "Bob" Marley** (6-li di Shcurtu, 1945 – 11-li di Maiu, 1981) fu unu cãntãtoru jamaicanu cama importantu tu anjli '70 shi '80. Cu lucrulu a lui featsi muzica reggae cama cunuscutã tu tutã dunjeaua.
Nauru

**Nauru** (naurescã: **Naoero**; anglescã: **Nauru**) easte stat tu Oceania.

## Stat
*Republica Naoero*:

* loc 21 km²
* populatsia 10 084 (2011)

Cãsãbãlu capital: Yaren
Tata a nostru

Tatlu a nostru pri limba romãneascã

tatlu a nostru cai hii n'ţielu, 
s'hibâ sâmtisitâ a tauu numâ 
z' v'inâ a tauu amirârilil, 
s'hibâ faptâ a tauu volâ, 
cacumu n'ţielu acşi ş'pri locu. 
pânea noastrâ di tutti dzâlili dă-nu adzâ, 
ş'nâ l'eartâ a noauâ alutusirli, 
cumu l'irtâmu ş'noi a alutusiţlor a noşţrâ. 
ş'nu nâ du tru pirazmo, 
ma nâ ascapâ di aţel malu. 
câ a tauu i amirârilea ş'tinia 
a tatului ş'a hililui, ş'a sâmtului suflit 
tora ş'daima ş'tuttâ eta a l'ei hii. 
acşi s'hibâ Amen
Mozambic

**Republica Mozambic** (portogallescã: *Moçambique - República de Moçambique*) easte un stat di Africa.

## Isvuri di Nafoarã
* https://web.archive.org/web/20140719103603/http://www.portaldogoverno.gov.mz/



File:Flag of Mozambique.svg|Flambura di Mozambic.
File:LocationMozambique.svg|Mozambic tu Africa.
Mihai Eminescu

**Mihai Eminescu** nat ca **Mihăi Eminovici** (n. 1850, Botoshani - d. 1889, Bucureshci) fu un poet, tsi nyrãpsi shi prozã, shi articoli tu gazeti.

## Operi

* *[[Doina]]* - 1884
* *[[Lacul]]* - 1876
* *[[Luceafărul]]* - 1884
* *[[Floare albastră]]* - 1884
* *[[Dorinţa]]* - 1884
* *[[Sara pe deal]]* - 1885
* *[[O, rămâi]]* - 1884
* *[[Epigonii]]* - 1884
* *[[Şi dacă]]* - 1883
* *[[Odă (în metru antic)]]* - 1883
* *[[Mai am un singur dor]]* - 1883
* *[[La Steaua]]* - 1886
----


Image:Eminescu.jpg|1869
Image:Mihai Eminescu 27.jpg|1878
Image:Eminescu 1.jpg|1885
Image:Mihai Eminescu last photo.jpg|1887


## Mutrea și

* George Călinescu, *Viaţa lui Mihai Eminescu* [Bana ali Mihai Eminescu], 1945
* Creţu, Ion, *Mihail Eminescu (biografie documentară)*, Editura pentru literatură, Bucureşti, 1968.
* Dumitru Murăraşu, *Mihai Eminescu — Viaţa şi opera* [Mihai Eminescu — Bana și opera], Editura Eminescu, 1983.
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (29 Avgustu, 1958) easte un muzician shi cãntãtor.

## Vezi shi
* Ofitsial website
Nuuk

**Nuuk** (daneză: **Godthåb**, tu traduțere: *Ilpidhă bună*) easte capitala teritoriului autonom ali Danemarca, Groenlanda.

Câsâbălul, cu ună populație de cca 15.000 bân., fu thimil'iusit de norvegianul Hans Egede, un misionar. Tu câsâbă bâneadză mulți danezi, ma nai ma mulțâ suntu inuiți, cari zburăscu limba groenlandeză. Zboru *nuuk*, tu groenlandeză, ari noima de *capu (geografic)*.
Pindu

**Pindu** (latin *Pindus*) i 'nã cadenã di muntsã tsi s'tindi di la sudestu la nordvestu trã cama di 180 chilometri tru Balcani ti ancurpileadz 'nã parti dit Arbinishii cu Epir, Machedonia shi Tesalia tru Gãrtsia .
Cadena muntoasã sh'ari 'nã avutã vegetatsiuni hindalui aprucheat di amarea Adriatca. Cima cama analtã i muntili Smolcu i Smolikas gr. cu a lui 2637 metri. Muntili s'ara sãmtu a Dionlui Apollo sh'trã Musi .
Flumin

tru casabalu Scopia ]]
**Fluminlu** (latina *flumen*) easte unu arau ma mari.
Zboara armanesci

Tru esta franza va palacarsescu s' pitritet zboara armanesci stiuti mas di voi s'ma va s'hiba posibil ti s'achicaseasti prit nasi. Pitritet si zborlu ufilisit tru statlu iu banat(gr. bg. alb. mkd.), hoara i di easti ufilisit mas tru fumealea a voastra.
Angrapsitali acsi cumu li avdzat, tru 'na propozitii i expresii.
Va multumescu

----
__TOC__

## [[Gofu]]
Auâ

**Aua** easti fructulu tsi creashti, tu arapuni pri unã ayitã, ca gãrnutsã albi, aroshi i lãi, buni tu mãcari sh-tu fãtsearea a yinlui.

## Vedz shi
* Yinu
* Mustu
Traian Bãsescu

**Traian Bãsescu** (limba romãneascã:**Traian Băsescu**) n. 4 Brumaru 1951, Custantsa) easte prezidentlu ali Râmânii tu chirolu 2004-2014 (di 2014 easti Klaus Iohannis).
Mihai Viteazul

**[[Mihai Viteazul|Mihăi]] Viteazul** (n. 1558 - d. 1601) fu un amirãlu ali Vlãhii.

## Vezi shi

* *„O istorie sinceră a poporului român”*, Florin Constantiniu, *Editura Univers Enciclopedic*, Bucureshti, 2002
* *„Istoria românilor”*, volumul II, Constantin C. Giurescu, Dinu C. Giurescu, *Editura Ştiinţifică şi Enciclopedică*, Bucureshti, 1979
* *„De la statul geto-dac la statul român unitar”*, Mircea Muşat, Ion Ardeleanu, *Editura Ştiinţifică şi Enciclopedică*, Bucureshti, 1983
* *„Mihai Viteazul”*, Petre P. Panaitescu, *Editura Corint*, Bucureshti, 2002
* *„Istoria românilor”*, volumul II, Constantin C. Giurescu, *Editura Enciclopedică*, Bucureshti, 2000
* *„Românii supt Mihai Voievod Viteazul”* de Nicolae Bălcescu
Ñiari

Njiarea easci un alimentu, dultsi si alichiciosu ti easci faptu di alghina, ti ahurheasti cu anarea di nectaru di la lilici di alghinili lalatoari si misticat cu edzimili digestivi ali istei insecti, hindalui anat tru bosu ca macari tru chirolu arnjiu.
Gustlu si hroma ali njiari easci data di turlia di lilici dit cai s´ana nectarlu.

----
* Njiari di acachi
* Njiari di tilji
* Njiari di purducali
* Njiari di slamciu
----
Oao

**Oaia** icã **oaea** (*Ovis aries*) easti unã pravdã imirã, criscutã trã lapti, lãnã shi carni, feamina a **birbeclui**. Easti unu maniferu di-tu fumealjea buvini, sumfumealjea caprini janre **Ovis**.

Njiclu (mascuru i feamina) fitatu di-unã oai s-cljeamã **njielu**.
Alghina

thumb|right|300px|Alghinã
Alghina (lt:Apis mellifera) easci 'nã njicã bubulicã (insectã) azbuirãtoari dit idghea soi cu Aveaspea shi Furniga .
Alghinili bãneadzã tru boshu shi au 'nã sutsatã complexã ca aradãpsiri dit tutti insectili.
'Nã fumealji di alghini misurã pãn di 80000 njilji sh'cama.
Alghinili lãvrãtoari adunã polen, trã atsea agiutã la polenidzari a liliciloru shi a oaburlor, dit cai adarã njiarea

----
* Alghinã lãvrãtoari (lãlãtoari)

----
## Zãnghãnar
thumb|right|300px|Zãnghãnarlu
Zãnghãnarli sun feamini (mascuri) tru 'nâ culunii di alghini.
Zãnghnarli nu adunã nectaru shi polenu.

----

* Alghina amiraroanji (vasaloanji)
thumb|right|300px|Alghina amirãroani anvãrligheatã di lãvrãtoari.
----
Lomé

**Lomé** easte nai ma mare cãsãbã shi cãsãbãlu capital al Togo.

* loc 90 km² 
* Populatsia 737 751 (2006) 

## Vedz shi
* Togo

## Ligãturi
* http://etudesafricaines.revues.org/index88.html
* http://www.togo-confidentiel.com/texte/Info&Service/Lom%E9_et_sites.htm
Monrovia

**Monrovia** easte nai ma mare cãsãbã shi cãsãbãlu capital al Liberia.

* loc -- km² 
* Populatsia 1 010 970 2008 

## Vedz shi
* Liberia

## Ligãturi
* http://www.fotopaises.com/fotos/Liberia/LR.html
* https://web.archive.org/web/20210208175635/http://www.lib.berkeley.edu/EART/maps/monrovia.jpg
Numili armãneshtsã

Aestâ easti unâ listâ di numi armâneștâ.

* **Adam**: Adamaki, Damu, Dami, Damuș;
* **Alexandru**: Alexi, Alexa, Santo, Santa, Santi, Sandi, Sani;
* **Anastasi**: Nastu, Nasta, Tasi ;
* **Andon**: Andoni, Doni, Andușu, Dușu, Dona;
* **Andreia**: Andrușu;
* **Androni**: Andrușu;
* **Apostol**: Pâstolu, Tolu, Pâstoli, Toli, Tulica;
* **Aristidi**: Aristica;
* **Atanasi**: Tanasi, Tasi, Tașa, Tașu, Tașula, Șula, Nasi;
* **Constandin**: Costa, Custica, Custicea, Tica, Ticu, Costi, Cota, Coti, Dina, Dini, Dinca;
* **Dimitru**: Dimitri, Dimi, Dima, Dimitracu, Mitracu, Tacu, Dimitraki, Mitraki, Taki, Dimitrașu, Mitrușu, Tușu, Tuși, Dimitrașcu, Tașcu, Tașu, Tașa, Tași, Dimitriciu, Dimci, Dimcica, Diciu, Dicea, Miciu, Mitru, Mitu, Mitcu, Mitra, Mita, Mitraki, ;
* **Efthimiu**: Thimniu, Thimi;
* **Fotu**: Fota;
* **Haralambie**: Lambri, Lambi;
* **Hrista**: Hristaki, Taki, Hristulea;
* **Ioani**: Iani, Ianaki, Naki, Ianacu, Nacu, Ianaca, Naca, Iancu, Iancușu, Cușa, Ianca, Ianuși, Nuși, Oani, Oana, Oanca;
* **Lionida**: Nida;
* **Mihali**: Miha, Mihu, Mișu, Mișa, Mihalciu, Halciu, Caciu, Mihalcea, Halcea, Cacea, Hali;
Mina ;
* **Naumi**: Uni, Unci;
* **Nicola**: Nico, Nicolci, Colci, Cociu, Niculaki, Culaki, Laki, Niculița, Culița, Niculuși, Culușu;
* **Panaioti**: Iota;
* **Pandeli**: Pandi, Pandu;
* **Paris**: Parișcu;
* **Petru**: Ketru, Pitri, Piti, Pitu, Kita, Kitu;
* **Sima;
* **Spiridon**: Spiru, Pilu, Spirea, Pilea, Spiraki;
* **Steryiu**: Steryea, Stiryiușu, Tiyușu, Tiyușca, Teyea, Teyu, Tega;
* **Stila**: Tila, Tili;
* **Sutiri**: Sota, Tira;
* **Tahidoru**: Tahi, Tahea;
* **Tanasi**: Tanașcu, Nașcu, Nașca, Tanașu, Nașu, Tanușu, Nușu, Tanușcu, Nușcu, Tănăsică, Sicu, Naciu, Naci, Nacea, Nasi, Nâsicu;
* **Ștefan**: Tefa;
* **Toma**: Tomaki, Makea, Tomciu;
* **Thudorlu**: Todi, Toda;
* **Yioryi**: Yiorgu, Yiurgaki, Gaki, Yiuryița, Ghița, Yiuryiușu, Ghiușu, Ghioși, Gușu, Yiuryiciu, Yiurgula, Gula, Yiorguli, Guli, Gioga, Giogea;
* **Vangheli**: Vanghiu, Vangheluși, Gheli;
* **Vasili''': Vasilaki, Vasilacu, Sili, Silciu
Feamini

Anastasia
         - Nastasia - Tasia - Sia
                    - Tâsica - Sica
Ayora - Ayorcea - Orcea - Ocea 
      - Ayuritsa - Itsa
      - Ayurica - 
      - Yora - Oara
Ciuta

Custandina 
           - Custanda
           - Custantsa - Tantsa

Dafina 
       - Dafa 
       - Dafni
Despina 
       - Despa

Dumnica

Ecaterina 
          - Caterina - Cata
          - Tinca - Tincutsa - Tutsa
                             - Cutsa
                  - Tincea
Eftimia 
        - Eftini
        - Tima

Elena 
      - Lena - Lenca - Lencea

Elisaveta 
          - Elisava
          - Liza
          - Veta
Eufrosina 
         - Frosa
Evanghelia
          - Vanghea - Vanghelitsa
          - Vancea
          - Anghela
Evantia 
       - Vantia
Flurica
       - Flora
Hrisaida
        - Hrisa
        - Saida
        - Haida - Haiditsa
Hrisandula 
          - Hrisa - Hrisula
          - Saida
Iorgula

Kiriacula
         - Kira - Kiratsa - Tsatsa
                - Kirana
         - Cula
Marii 
     - Mara - Marcea
     - Marica - Mica
     - Marghiula
     - Marioara - Oara
     - Maruda
     - Marusha - Musha
     -Maronca                                                                      

Monchea   - di la Mona   (Monica)

Michea    - di la Mihali (Mihaela)

Migda

Olimbiada
         - Bia 
         - Pia
         - Limbeada
Parashkeva
          - Parashkevula - Vula
          - Pacea
Pepa
          -pepu(giusepe)iosif
Piha

Piristera

Pirushana 
         -  Shana
Shunda

Sirma

Spiridula

Shtefana
        - Fana - Fanitsa

Sufia
     - Sufica - Fica
     - Fie

Stryiana 
     - Iana - Ianula

Stoica
      -Toica

Sultana
      -Sulta - Sultica
      -Tana - Tanca - Tancea

Theodora

Teofania
      -Fana - Fanitsa
      -Fanca - Fanula

Tomaida

Trandafila

Vasila
       -Vasilikia
       -Vasilitsa

Virghina

Zaharia 
       - Zaharula - Zaha

Zoia
      -Zoitsa - Itsa
      -Zoica
      -Zurica
Limba italichescã

**Limba italichescã** (ita. *lingua italiana*), easte unã limbã di gruplu di not-datlu a limbilor romanitse (neolatine). 


Linguistic map of the Italian language.svg|Harta a limbãljei italichescã tu lume tutã
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Scrie cu mână cursivă la școala italiană
Idioma%20italiano.png
Bamir Topi

**Bamir Myrteza Topi** (n. 24 aprir 1957, Tirana) easte om politic, sh' fu prezidentu-a Republicãljei Arbinishii dit 2007, pãn tru 2012.
Gheorghe Ivanov

Dr. Ghiorghe Ivanov ( machedonescã: Ѓорге Иванов -- Gjorge Ivanov; faptu 2 di Mailu, 1960 tu Valandovo, SR Machedonia, Iugoslavia) easte prezidentu-a Republicãljei Machedonia.
Harry Potter

**Harry Potter** easte unã serie di shapte cãrtsã scriate di autora britanicã J. K. Rowling.

## Cãrtsãle

# *[[Harry Potter sh-chiatra-a filosoflui]]*
# *[[Harry Potter sh-uda-a secretslor]]*
# *[[Harry Potter sh-ahãpsinatlu dit Azcaban]]*
# *[[Harry Potter sh-cupa di foc]]*
# *[[Harry Potter sh-arada-a fenixlui]]*
# *[[Harry Potter sh-printsulu di giumitate-frãndzã]]*
# *[[Harry Potter sh-pishchishile a mortsãljei]]*

## Ligãturi

* Site ofitsialu ali J.K. Rowling
Confutsiu

**Confutsiu** (Chinezeascã: 孔子 icã 孔夫子, tr. "*Anvitsatlu Kong*", 551 E.N. - 479 Ε.N.), ira mare filosof dit Asia.
Confutsiu fu un anvitsat, minduitor shi filosof Chinedzu, mastea ma influenta dit sturia alastui popullu shi atilor dit Asia : Koreea, Giaponii i Vietnam.
Ahurhindalui cu anveturli a lui s-amintã Confutsianismlu , multu ma amãnat di nasa ti anfluipsi yinghit eti culturli shi bana dit Lihura-Apirita (Extremlu Orientu).
Alihea numa al Confutsiu ira K'ung Ch'iu ma a lui discipoli lu acl'imau K'ung Fu Tzu cai va s-dzãcã Tinisitlu Anvitsator K'ung.
Minduirea Confutsiana fu dãmãndatã prota oarã tru Evropa di preftu ezuit Matteo Ricci , ti latinidza numa di K'ung Fu Tzu tru Confucius.
Isaac Newton

Sir **Isaac Newton** ( 4 H'inaru 1643 - 31 Martzu 1727G ica tru 25 Andreu 1642 J - 20 Martsu 1727 J )

eara un filosofu, matimaticu, fisicu, alchimistu shi astronomu di arazga engleza.

## Izvuri di nuntru
* Mathematicã
* Mãri mathematicianji

## Isvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrafilj
World of Warcraft

***World of Warcraft***, ( ***WoW***, Lumea Warcraft, warcraft= ), easte un gioc MMORPG ali Blizzard Entertainment. 

## Lumea
Ãn lumea Warcraft sãntu dao planeti: Azeroth sh-Draenor (Outland = zona nafoarã); ãn Azeroth sãntu trei continenti: Calimdor, Vãsilile di Dat sh-Northrend.

### Aliantsa
Aliantsa easte un grup di 4 rase di arazyã azerothã, Oaminj, Elhi-a noptsãljei, Gnonj sh-Pivulj. În add-on-lu World of Warcraft the Burning Crusade (Crusada Arzãndã), apar Draeneilji, ãn Draenor. Worgen easte unã nao rasã dit World of Warcraft Cataclysm (Cataclysmu).
### Urdia
Urdhia avea ãn orighinal tut 4 rase, Orts, Trollj, Tavrenj, Morts sh-Elhi sãndzereshci cãndu a apãrut World of Warcraft the Burning Crusade. Goblinlji sãntu nuaua rasã-a Urdiãljei dit World of Warcraft Cataclysm (Cataclysmu).
### Clase

Giucãtorlu poati aleadze dit dzãce clasi. Clasle sãntu : *Druid*, *Hunter* (Avinãtor), *Mage* (Mag), *Paladin*, *Priest* (Preftu), *Rogue* (Afur), *Shaman*, *Warlock*, *Warrior* sh-*Death Knight*.
Daniil Moscopoleanlu

## Identitetu
**DANIIL MOSCOPOLEANLU**, cu numa-ntreagã "Daniil Mihali Adami Hagi Moscopoleanlu", anyrãpsi unã carti di conversatsiuni/ acãchiseari tu 4 limbi - Lexicon Tetraglosson - cari tsãnea di unã ma mari lucrari "Anvitsãtura Ahurhitoari", carti cu haractiru bãsiricos, shtiintsificu. Frazili suntu anyrãpsiti tu: greacã, armãnã, vãryarã shi-arbineasã.
Cartea alu D.Moscopoleanlu agiumsi pãnã la noi tu 2 editsiuni: unã ma veaclje, fãrã anu shi-unã ma nauã, di la 1802. Prota editsiuni fu riprodusã di Wiliam Martin Leake tu "Researches in Greece", tipusitã Londra, la 1814. Cartea alu D.Moscopoleanlu easti di ma mari simasii di-alu Cavalioti: nu suntu tricuti mashi zboarã (lexiconu), ma frazi-ntredz. Shi aflãmu unã multu musheatã shi chischinâ limbã armãneascã.
La 1841, Sãrunã, s-tipusi shi-unã editsiuni vãryãreascã a Tetraglosson-lui. Shi-aestã carti avea scupo s-asprãndeascã limba greacã anamisa di populili balcanitsi. Dzãtsi D.Moscopoleanlu: "Hãrsits-vã tiniri vãryari, arbineshi shi-armãnji .../ Dishtiptats-vã ditu ahãndoslu somnu a nishteariljei/ Anvitsats limba romaicã (greaca), dada a mintiminljiljei".
Ma aestã carti agiutã ma multu la dishtiptarea a identitatiljei natsionali la Armãnji, cari vidzurã cã limba loru poati s-hibã anyrãpsitã. Shi-aestã carti adusi mari-nfãrmãcari shi-avinari di la Patriarhia din Poli.

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits Armanji tu isturilj".
Constantin Ucuta

## Banã

**CONSTANTIN UCUTA** (Moscopole icã Pozen (Ghirmania) 1770 - Vieni (Austria) 1797), scriitor shi carturar armãnescu dit seculu XVIII. S-featsi Moscopole icã dupu alte fãntãne Pozen tu Prusia, iu lucrã ca protopap. Carte ãnvitsã la Academia di Moscopole shi s-dusi s-lucreadzã ca preftu tu bisearicã-a coloniiljei armãneascã tsi s-adunã dupu ardearea ali Moscopole. Viena, tu anlu **1797** tipusi unã carti di mari simasii - "Nea Pedagoghia" (Pedagoghie Nao) icã "Abecedarlu lishoru ti anvitsarea-a ficiuritslor limba-armãneascã". 

* Nai ma mare simasie di aestã carte easti "Protuzborlu"(Zborlu ninte) di iu s veadi cã, tu atselu chiro, Moscopole, s andridzea bãgarea tu sculii a limbãljei armãneshtsã. Easti protlu tsi vru s lunjineadzã mãduua-a Armãnjilor tu limba loru di dadã.

* Cartea s tipusi tu tipuyrafia a Marchizloru Puljiu, tsi ira Armãnji. Ma multu di cãrtsãli al Cavalioti shi Daniil Moscopoleanlu, cartea alu Ucuta fu avinatã di Patriarhia di Fanaru shi autorlu fu excomunicatu.

* Adyivãsits tsi msheatã limbã armãneascã: "Adyiuvãsitorlui: **"Ashteaptã-u lunjina aistã putsãnã, ti ufiliseare-a fumeilor a nostri, cã pistipsescu cã di multu tsã irra doru su vedz aiestã arhizmã (ahurhitã) tu fara noastã; tsi cu efculie s akicãseascã fumeili a noasti atsea tsi multu amãnatu sh tsi cu multã zori sh zahmeti u akicãsescu pi altã limbã..."**. 
* Ca un dealihea yramaticianu, Ucuta da reguli di foneticã, morfoloyii, sintaxã di limbã armãneascã. Ia cumu andrupashti Ucuta idheea trã anvitsarea a limbãljei di dadã: "**Cã anyrãpseashti apostolu Pavlu la Corinthiani: "S adarã cã mi ancljinu tu limbã xeanã, geanlu nj si ncljinã, ma mãduua nj easti fãrã carpo"**.
* Shi unã altã mari idhee umanistã: ananghea di-aprucheari "fãrã arshini" di zboarã xeani (neologhismi): "Shi si nu u-ai trã arshini cã trã tsi lomu yramili a Elinjiloru i cã trã tsi nã mprãmutãmu di la altã limbã, cã tute limbile tsi suntu tru etã s mprãmuteadzã unã di la alantã: cã di la Elinji ncoa sã-mprãmutarã tuti plãsili (miletsli) sh cu yrami, sh cu zboarã shi tsiniva (canu) nu poati su arniseascã aistã, cã lã si vedu shi yramili sh lã si acãchisescu shi zboarãli (ca sh-noi)."
* Tu prota parti - cu haractiru didacticu - Ucuta adapteadzã anyrãpsearea gãrtseascã la azburarea (pronuntsiunea) armãneascã.
* Tu deftura parti avemu Psalmi; "Tata-a Nostru" ; Rigeaie di dupã prãndzu, tsinã, "Credlu- Piste" shi "Dzatsili dimãndãciunji al Dumnidzã".

## Isvuri di Nafoarã

## Alti

* Nico Popnicola:"Arhadzits armanji tu isturilj".
Gheorghe Constantin Roja

**Gheorghe Constantin Roja** (n. 1786 - d. 1847), s-amintã Bituli (Makidunie). Di la 8 anji agiumsi cu pãrintsãlji Timishoara. S-trãdzea ditu unã fumealje di Armãnji moscopoleanji. La 1809, la 23 di anji, Roja, "Yiatru la Spitalu Universitatiljei ungureshtsã di Pesta", tipuseashti Buda: "Mãiestria ghiovãsirii romãneshti cu litere latineshti care sunt literele Romãnilor ceale vechi". Roja ufiliseashti alfabetlu latinu trã limba noastã. Pripuni unã limbã armãneascã, chischinã latinã (cumu va s-facã ma amãnatu I.H. Rădulescu): tu loclu-a zboarãloru gãrtseshtsã s-hibã bãgati atseali latini.

Roja avea ligãturi buni cu-anvitsatslji rumãnji di Transilvania (Sculia Ardeleanã) shi-aestã lu featsi s-minduiascã la amintarea di unã limbã litirarã deadunu trã Armãnji shi Rumãnji. 
Fu unã utopii: canã limbã nu s-alãsã "adratã" di anvitsats". 
Roja vrea s-ayuneascã zboarãli slavi ditu limba rumãnã shi s-bagã tu loclu-a loru atseali armãneshtsã, tsi eara latini: "vrut" trã "drag"; "lãndzitu" trã "bolnav"; "dimãndari" trã "poruncã", "cerere". 

N. Saramandu tinjiseashti modernitatea a minduiariljei lingvisticã alu Roja shi lu numãseashti structuralistu "avant la lettre". Cu 100 di anji nintea-alu Ferdinand de Saussure, pãrintili-a structuralismului, C-tin Roja azbura di ligãtura anamisa di contsinutu shi expresiuni tu limbã:
"Limba i azburarea easti adunarea a zboarãloru cu cari fãtsemu cunuscut alãntoru minduierili-a noasti. Va s-dzãcã, zboarãli suntu seamni a minduieriloru". Roja azburashti shi di haractirlu socialu a limbiloru. Cartea lui ari unu haractiru practicu shi teoreticu. 
C-tin Roja tipusi Pesta, la 1808 shi anyrãpsearea "Untersuchungen über die Romanier oder sogenannten Wlachen, welche jenseits der Donau wohnen". Cu Roja ahurheashti minarea anyrãpseariljei a limbãljei armãni cu yrami latini. Aestã ahurhitã va s-hibã dusã nãinti cu ma mari hãiri shtiintsificã di Mihail G. Boiagi.

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits Armanji tu isturilj".
Ioan Coletti

## Identitetu

**Ioan Coletti**
Vindicãtorlu (Doctorlu)  shi istoriclu Coletti easti faptu tu anlu 1784 icã 1786 tu armãneasca comunã Seracu ( Epir - Gartsii) aproapea di Ianina, di tatãsu marli politic shi vindicãtor Nicola shi dadã-sa Xanti (Santa). Armãneasca comunã Seracu iu s -featsi Coletti ari datã multsã nvitsats oaminj di shtiintsã, literaturã, prmãteftsã shi politicanj. Tu eta XVII Seracu ira capitala-a  " Conferetsiljei a comunilor armãneashti " di partea di ascãpitat a Pindului, tu cari avea 42 di localitãts cu 7500 di fumelji, cu aproapea 40 000 di sufliti. 

Tu Ianina Coletti lucreadzã ca vindicãtor a lji easti doctor particular shi secretar al Ali Pasha di Ianina. Dit unã situatsii di cari multu amintã shi s-afirma dinintea- a nai cama mãrlor capidanj Armãnj, cai cama amãnat avurã mari rolã tu alumtarea ti libertarea -a li Gartsii di Turtsã. Tu anlu 1822 lja parti  la " Adunarea natsionalã gãrtseascã "tu Epidaurus cãndu s- proclamã indipendentsa- a Eladaljei, la cari Coletti ira numit ti ministru ti polim. Tu april 1827 easti prezent la - Adunarea natsionalã Gãrtseascã - candu ira proclamatã unã nauã constitutsii shi iu ira aleptu ca regent Ioanis Kapodistria. Tu anlu 1835 li avea functsiili ca ministru ti lucãrli interni shi ca ministru ti polim. Tu anjlji 1835- 1843 nãs easti ambasador tu Paris. Cum spuni scriitorlu Ion Gica, Coletti nu u agãrshi arãzga armãneasca, shi nãs zbura pi dialectul di Seracu: Shi eu zburãscu armãneashte ma escu Grec' Shi cama nclo dzãtsi "shi pãrintsalj a mei zburascu mash armãneashti shi nji pari ghini cã u tsãnu arãzga a noastra. Him simpatriots"

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits Armanji tu isturilj".
Simeon Sina

## Identitetu

**Baron Gheorge Simeon Sina**

Familia Sina nu bãnã multi chiro pit a nostri pãrtsã, ma, ti numa a lor esti ligatã unã mari reputatsii shi aveari. Aista fumelja trapsi di Muscopoli cãtrã 1750 shi prota oarã armasira un shcurtu chiro tu Saraevo tu Bosna a dupu atsea, pisti Slavonschi Brod tu Croatsia, agiumsirã Viena. Gheorge Simeon Sina esti hilj al Simeon G. Sina shi a li Caterina Sina. Nãs easti faptu tu anlu 1782 a muri tu anlu 1850. Sina ira nsurat cu Caterina Dera di Mozda. Nu esti cunuscut cãtã aveari clirunumisi, Gheorge di tatã- su, cari multu lji avea aguitatã shi di nãsã Gheorgi nvitsã cum lipseashti s- lucreadzã. Gheorgi ira shef tu unã mari bancã. Tu eta 19 numa al Gheorgi ira sinonim ti om multu avut, shi atsea va s-armãnã tu aisti locuri  a nai cama multu anamisa di Armãnjlji shi Gretslji.

Sina ira nai cama marli bancar shi un di nai cama marlji initsiator di interesili materiali dit atsel chiro. Lucra tu multi sferi dit economii, ca  s - dzatsem, tu sfera di melioratsii pãnã la nai cama sensibilili transactsii dit sfera di banchi. Nãs vãrnãoarã nu lucrã cu lucri nitinjisiti. Ti nãs amintarea aveari nu lji ira scupolu a banãljei , ma, elementu a banãljei. Nãs multu lucra cu comertsii. Cum s-veadi, tutã comertsia cu bubaclju shi tutumea dit atsel period ira tu manj a lui. Tu Viena shi Peshta avea multu mari magatsinuri ti bumbac, lãnã shi tutumi. Sina multu priadusi ti nintari agrarlu shi industria. Amintã multi ahãrdziruri ti atsea tsi adra cãljuri shi tsi lu ninta transportul. Nãs ira finansier cãndu s- construia calea di her Viena - Giura. Ninti s- moarã  ira un di nai ma avutslji oaminj tu Evropã. Cãndu muri alãsã etinj pradz 80 di milioani di forinti di asimi shi 29 di latifundi cu 241 735 iutri di loc cu nai ma moderni mãchinji ti lucãrli di agrar, piningã multili palãturi tu Viena shi pit alanti metropoli din Evropã.

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits armanji tu isturilj".
Spiru Lambru

**Spiru Lambru** icã Spiridon Lambros easti faptu tu anlu 1851, tu Kerkyra, a muri tu anlu 1919, Athina. 
Familia a lui aveca veclji arãdãtsinã anamisa di Armanjlji dit Epir. Spiru Lambru li featsi studili Athena. 

Dupu tsi apsolvã la univerzitetlu di Athena s-dusi sã spetsializeadzã ti istorii tu Berlin shi tu Laiptsig iu lu apãrã shi ducturatlu. Dupu atsea ira aleptu ira aleptu ti profesor ti istorii la univerzitetlu di Athena shi dupu niheam chiro shi rector la idyiul univerzitet, anamisa di anjlji 1904 — 1905 shi 1911-1912. Ca profesor la univerzitetlu din Athena (1875 — 1917) multu s-afirmã pisti lectsiili rigoroasi shi sshintifitsi tsi li tsãnea dininti a studentsãlor ca shi cu talentul a lui tsi lu avea. Dit anlu 1904 — 1917 ira redactor a revistãljei „Neon Ellenomnemon” - tu cari publicã multi studii dit isturii.

Ari publicatã cama multi monografii di istorii ca shi studii dit istoria culturalã. Vasilie Diamandi, Amincianlu tu publicatsia-a lui *Armanjlji din Peninsula Balcanicã* (Bucureshti, 1938) spuni câ bibliografia al Spiru Lambru s-aflã publicatã tu revista *Ipirotica Hronica* din Ianina shi tu cataloglu editat di partea al G. Haritachi sum numa „Catalogos ton dimosievmaton P. Labru i Spiru Lambru tematathonaton everhicata”. Lipseashti s-hibã adusã aminti cã operã al Spiru Lambru ira multu instruitã shi di partea- a personilor armaneashti.

Printsipala operã al Spiru Lambru easti *Istoria a li Garstii*, scriatã tu shasi tomuri, cari easti publicatã tu Athena, tu anjji 1886 — 1908.

Spiru Lambru ira shi om di politicã tu anlji 1916 — 1917, cãndu agiumsi shi pãnã premier a li Gartsii.

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits armanji tu isturia".
Nicola Martinoschi

**Nicola Martinoschi** ira un pictorlu armãnu, cunuscut Crushuva ca *Lachia al Martin*, faptu iasti anlu 1903, 18 di avgust Crushuva tu chirolu di revolutsia di Ayiul Ilia, di *tafã Costa al Martin* shi dadã *Nushca al Gheru*, Costa al Martin ira om nvitsat shi multsã anj presidentu di comuna armãneascã di Crushuva.

Tu anlu 1906 familia Martin s-purtã Scopia iu njiclu Nicola bitisi sculia elementarã romãneascã. Nica di atumtsea spuse vreare cãtrã pictura. Sculia di mese u nchisi tu vãrgãreasca a u bitisi di sãrbeasca ghimnazie, cata conditsiile politicali pi Balcan. Tu idyiul chiro intereslu cãtrã pictura lu duse tu atelielu a cunuscutlui zagraf di Machedonie Dimitrie Papradishchi iu u nvitsã tehnica elementarã di picturã cu fresche di Vizantie.

Di la anlu 1920 shapte anj ira student la *Academia di Mushata artã Bucureshlji*, cai u bitisi cu mari sucteses ca prot tu gheneratsie shi amintã premie. Dupu atsea doi anj di dzali ira Parishlji shi aistu period iaste nai ma importantu tu bana a lui, cã atumtetsea s-deelopã alui stil orighinal.

Parishlji li vizita Academiile Grand Sonier shi Ranson la nai ma marlji profesor di picturã, s - cunuscu shi intrã tu sutsãtsle di artã shi culturã di boemia frantseascã. Dupu atsea, la anlu 1928 s-toarnã Scopia iu nchisi a lui lucru individual di picturã pãnã tu sone di bana a lui. Cariera profesionalã u nchisi cu expozitsia di Scopia la anlu 1929 cu mare suctses. Opuslu artistic di pictura al Martinoschi area diferente faze ashi cum tritsea anjlji.

Astãdz picturile alui s-aflã tu multi muzei tu Evropã shi tu case private. Ti tinjia shi mãrilja cãtrã Nicola, crushuveanjlji adaptarã unã veaclje casã monumentalã, egzemplar unicat di veaclje arhitecturã armãneascã, casa ali familie Nishca, di anlu 1863, tu *Galeria Martinischi* cai iaste ofitsial disfaptã la 2 di avgust 1968. Tu galerie s-aflã 64 nai mushatile exponate, donatsii di Martinoschi di tute alui periode.

## Biblioyrathilj
* **Popnicola, Nico**. „Arhadzits armanji tu isturilj”

## Izvuri di nafoarã
* Nicola Martinoschi - Official Website
Apostol Margarit

## Identitetu
**Apostol Margarit**

Marli propagator, un om extraordinar, promotor di nyiari ideia shi fundatorlu a sculiilor rumãneashti pi Balcan, ira Apostol Margarit, ti marli jali, Armãn di tipica armãneascã hoarã Avdela. Margarit li fundã sculiili dit Avdela (1865) shi  Clisura (1868) .

Apostol s- featsi tu hoarã armãneascã Avdela tu anlu 1834, cari hoarã deadi cama multsã nvitats membri di familia Papahagi, marli poet Nushi Tuliu shi altsã. Apostol u bitisi sculia gãrtseascã shi lucra ca dascal tu gãrtseasca sculii tu hoara armãneascã Vlaho Clisura. Ira bun pedagog shi ca ahtari ayonja duchi cã sculiarlji cu mari zori pot su achicãseascã limba gartseascã, cã tsea easti limbã xeanã. Dupu multi minduir agiumsi pãnã la unã concluzii ca ficiorlji Armãnj nu pot s-nveatsã pi gãrtseashti shi cã di a tsea nvitsari sculiarlji nu va s- aibã mari agiutor. Di a tsea itii Apostol adusi detsizii/ apofazi s- nu hibã cama dascal gârtseascu shi tricu tu Clisura, iu s- featsi dascal rumãneascu.

Ca dascal rumãneascu spusi mari activitati sculiarlji la sculia rumãneasca s-hibã tsi cama bun organizats. Ti marea activitati tsi u spusi ti organizarea sculii rumãneashti. shi ti marea contrã tsi lu fãtsea-a  Gretslor, di partea a rumãnescului guverneru ira numit ti director pisti tuti sculii rumaneashti dit Machidunii. Apostol Margarit muri tu 25 di sumedru anlu 1903 Bituli shi easti ngrupat la armãneashtili mãrmintsã.

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits armanji tu isturilj".
Evanghelos Averoff

## Identitetu

**Ioryi Averoff**

Familia Averoff easti dit marea armaneasca hoarã Aminciu cari s-aflã tu Epir, aproapea di cãsãbãlu Ianina. Aistã ira unã familii di mari pãrmãteftsã shi avea datã cunuscuts pãrmãteftsã pãnã tu Rusii shi tu Alexandria ca shi ahãrdzits oaminj tu politica gãrtseascã tu Athina, tu etã XIX shi XX.

Ia cum  u amintãrã  paranuma Averoff: cama marli frati al Gheorge Averoff cari bãnã shi lucra ca pãrmãteftu tu Rusii u alãxi paranuma gãrtseasca Avgherof tu Averoff, shi di atumtsea tutã familia u poartã aistã paranumã. Gheorge Averoff easti faptu tu Aminciu tu 15 di avgustu anlu 1818 shi muri tu 15 di alunar anlu 1899 tu Ramish - Alexandria. Averoff easti cunuscut shi tinjisit ca un di nai cama marlji bunãfãcãtori/ donatori tu Gãrtsii. Gheorge sã stabilizã, nica ca tinir, tu Cairo iu lucra diadun cu zinir-su Toshitsa. Di cu prota nãs fãtsea export producti tu Angli cari li adutsea dit Sudan. Cama amãnat, di cara lucurlu lji trapsi cama bun, agiumsi s-hibã importer dit Anglii tu Egiptu shi lucra multu chiro singur a ninti su lãrdzeascã firma ti comertsii s- obligã s-lja cu nãs shi companjon. Tu anlu 1865 sã stabilizã tu Alexandria iu ira un di conducatorlji tu comunitatea gãrtseascã dit Egiptu.

Averoff amintã mari aveari, di cari mari parti u avea capitaliyatã pit banchi shi featsi multi donatsii. Di partea-a autorlu Ioan Caragiani, Mihal Dumitru Sturdza ca shi di altsã autori, rezulteadzãcã mari sumi di pradz sãntu dati  ti cãsãbãlu iu ira faptu Gheorge Averoff, tu a lui Aminciu, ti adradi sculii, casi ti oarfanjllji shi spitalji. Nãs deadi agiutor ti bitisirea-a Institutlui ti Politehnica di Athina; ti adrari statuia al Rigas Velestini shi a patriarhului Grigorie al V-lea, cari ira vãtãmat cãndu ahurhi revolutsia tu Gãrtsii. Aisti statui sãntu bãgati dinintea-a univerzitetlui tu Athina.

Mari contributsii Gheorge Averoff deadi ti construirea-a Sculiiljei militarã  "Evelpides" shi ti construirea-a Stadionlu tu capitala-a li Gãrtsii, iu lipseas hibã ashtiptats shi filipsits atselj tsi va s- lja parti Agiocurlji olimpidili tu anjlji 1896 shi 1906. Dupu moartea al Gheorge sumili di pradz tsi iraalãsati ca clironomi di partea a lui, statlu gãrtseascu avea borgi s- lu constituiadzã ncrutsishi Averoff shi s- osiguripseascã mari controlã tu chirolu anamisa di doilji polimi balcaneashti.

Cu sumili di pradz tsi li alãsã Gheorge Averoff s- au construitã: Conyervatoria dit Athina shi sculia Superioarã ti agriculturã di Ianina. Misticatã cu alti cunuscuti armãneashti familii dit Gãrtsii, familia al Averoff deadi  ahãprdzits reprezentatnsã tu bana di comertsii shi politica gãrtseascã. Aminciu, aistu importantu tsentru armãneascu ari datã multsã ahãrdzits oaminj, ca dzãtsem; marli pãrmãteftu shi donator Gheorge Averoff; gheneraljli dit Revolutsia gãrtseascã Nikola Sturnu, Steryiu Floca, cari ira avangarda tu a tsea revolutsii shi nica multsã altsã shi tuts nãsh ira Armanj.

## Izvuri di Nuntru
* Personalitãts cu zãrtsinã Makedonã icã Armãnã

## Izvuri di Nafoarã

## Alti

## Biblioyrathilj
* Nico Popnicola: "Arhadzits armanji tu isturilj".
La Steaua

La steaua cai apiri 
I 'nã cali ahãt di lungã 
Cã njilli di ani ilji furã elipsi
Lunjinãljei s'nã agiungã.

Vahi di multu s-astimsi tru cali
Tru lihuri nalbastri,
Ma munda-lji vixi tora
Anghilici vdealãljei a noastã.

Icoana steauljei tsi muri
anarga pri tselu s'alinã,
Iara anda nu s'videa
Adzã u videmu, sh'nu i.

Tut acshi anda a nostrã mirachi
Chiru tru noaptea ahãndoasã,
Lunjina stimtlui sivdã
Nã toruseashti nica.

_________________________________________________________________dictiunariu

----
*lihuri*   = lihuru-lihurã gr.pr. alargu multu
*vixi*     = neolughismu dit latinlu vix; bash
*toruseashti*=zbor compus icã anorma /lat. in-orma. zbor dit meglenita.
( Nã anormã nica.)

----
Exxon Mobil

**Exxon Mobil** iasti naima marea companilj ditu lumi (adara activiteti tu dumenea petrolui),  tsi tu anlu 2006 avu turnari limbidi di 40 miliardi dolars. Tu pareea di cumanduseari suntu sh ominj ditu fumealja Rockefeller ditu Americhia.
Ververa

**Ververa** (dit lt. Veverra)(Sciurus vulgaris) easci un 'nãmalj tsi aruminã dit fumealjea Sciuridae tsi bãneadzã tru oarburi, i di boi nicã, cu chealea aroshi i lai pri spati sh'albã pri cheptu, cu coada lunga sh' speasã.

## turlia di banari

Ververli nu bãneadzã tru pareii, hindalui nãmal isolti. Mash tru chirolu anda sh'caftã preachea s' adunã deadun. Pulli di ververã s'amintã gulishani sh'orghi sh'au pesea 'ntru 30-50 di grami cafiun.

## Caduri


image:UNTalbinosquirrel.jpg|**Ververa belcu**
image:Blacksquirrelrev.jpg|**Ververa lai**
image:Tamias striatus (1).jpg|**Ververa cu bairushi**
Filip ali Makedonia

Filip II (doilu) ali Machidunii, fendi alu Alexandru Marli, fu vãsãl'e chiro di vãrã 20 (v'nghits) anji. Elu fu atselu tsi mindui apitruseara a Asil'ei sh'arãdãpsi ashcherea sh' maxus falanga machiduneanã cu cai Alexandru amintã ahãntã anami tu tutti polimli.

## Izvuri di nuntru
* Makedonia di Zãmani
Alexandru Marli

thumb|Alumta di la Issos

**Alexandru Marli** fu unu vãsãlje Makedonu (Armãnu) tsi s alinã pi scamnu la ilichia di 20 anji dupu tsi fendi a lui Filip, fu vãtãmatu. Nãsu cumãndusi campania di apitruseari a Babilonlui pi scamnul a curi irra vãsãljelu Darius.

* Alexandru s luyursea Hiulu Alu Dumidzã tsi lipseashti s adarã vrearea Lui pisti locu. S adarã unã Amirãrie mundialã sh s eliftiriseascã tuti populli ditu lumi. Nica di njicu dadã-sa i-apruche minduiarea cã nãsu iasti hiulu alu Zeus-Amon tsi s amintã tas cumãnduseascã tutã lumea. Tu Misirie (Eghiptu) fu luyursitu Faraon sh di di alihea hiulu alu Amon (Zeus). Tu folklorlu Uvrescu (Jew) iara mutritu ca Mesia di cari asburãrã profetslj tu Veaclea Clirunumilj. Tutu tu aestã carti profetlu Daniel avu unã ducheari Dumidzascã ti surparea Babilonlui. (Daniel 8 Veaclja Clirunumilj).

## Izvuri di nuntru
* Makedonia ditu Zãmani
* Amirãria Makedonã (Makedonia Teasã)
* Askerea Makedonã
* Amirãria Persanã
* Amirãria Romanã ditu Ascãpitatã

## Isvuri di Nafoarã

## Alti

## Caduri