open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Igiharage

**Igiharage** (sg) / **Ibiharage** (pl) (*Phaseolus vulgaris*) ni igiterwa co mu bwoko bw'ibinyantete camira hejuru. 

Mu gufungura *igiharage*, bagifungura intete canke imikerera babanje kugiteka. Ni igifungurwa dusangamwo ingaburo ya ndemamubiri nyinshi cane. Ibiharage birakinga n'ingwara zimwe zimwe.

Igiterwa c'igiharage kirafise akamaro kanini cane mumubiri w'umuntu , n' igiterwa gifise indema mubiri zihagije kikaba kinakundwa cane    

Ico giterwa kirarimwa muburundi no mukarere ka afirika , kikaba kinatanga umwimbu mwiza iyo kirimwe mubutaka butabiye(bufumbiye ) kikaba kimera hagati y'amezi abiri canke atatu, kikaba gifasha mugukinga indwara z' ugufungura nabi kuko gifise indema mubiri (protéines) zikwiye.
Igitoke

**Igitoke** ni igiterwa camira hejuru, gishobora kuba imfungurwa canke kikavamwo umutobe be n'inzoga ariyo bita urwarwa.

Urwarwa ni inzoga ikanywa mu bitoke vy'imirire, iyo nayo mukugira iboneke baraca ibitoke vyeze hanyuma bakabirindira ko bikaba bagaca babitarika. Babizika mu rugarama(ikinogo bimba kugira bazobitarikemwo). Iyo vyamaze gukaba hageze ko babitarika, baracana umuriro murugarama bagaca barondera amababi kugira ntibibabuke inyuma yaho bararindira ko bisha hama iyo bimaze gusha, baca babitonora bakabishira mu bwâto bakabikanya hanyuma bagashira umutobe iruhande y'umuriro be n'umwanike canke umwambiro. Nk'inyuma y'umusi, wa mutobe ucanze n'umwanike biba vyahindutse inzoga iborera  

igitoke gifise ubuhinga c'isangije kuko gishobora gufungurwa muburyo butandukanye twabivuze hejuru muntango.

 Igitoke urashobora kugifungura ugitekanye n'izindi nfungurwa nkibiharage n'imboga zitandukanye. 

 Igitoke urashobora kugifungura nk'icamwa mukukirya umuhwi mugihe wagitaritse kigasha, uciye ugifungura  uhejeje gufungura ibindi biryo umererwa neza cane munda.     

 Igitoke kandi ushobora kukinwa umutobe( just) canke inzoga (boissons alcooliques),       

Igitoke ushobora nokukirya ifiriti (frites) mukugiteka mumavuta.
Ibitunguru

**Ibitunguru** (*Allium cepa*) n’ikiribwa gifasha abateka kugira ibifungurwa bigire akanovera n'akamoto keza kurusha UKo vyari. Igitunguru gikoreshwa kw'isi yose kandi n'abantu bose. Bagikoresha babanje kugikaranga canke bakagitekana n'ibiribwa. Hari kandi n'abagihekenya ari kibisi, mukugifungura bakirya imizi n'amababi. Har'ubwo no kwa muganga bahimiriza abafise indwara runaka kugifungura ari kibisi. Kiri ubwoko butandukanye kandi kikagira n'amabara atandukanye.
igiterwa c' igitunguru kiranakundwa cane  kuburyo abantu benshi batigera bakaranga batagishizemwo . Igiterwa c' igitunguru kiranaryosha bifungurwa cane, mubigu bimemw bimw nka: ubushunwa(chine),ubuhind(Inde),egiputa(Egypte),reta zunzubumwe za Amerika(État Unis)...nibindi, biravurwa KO birima igiterwa c' igitunguru cane . Igiterwa c' igitunguru Kiri mumurwi bita imboga n'ivyamwa (fruits et légumes)

Akamaro k'igitunguru mumubiri wikiremwa muntu: kirafasha mukwieinda indwara Kirimwo ico bita anti oxydant, kiragabanya ivumbuka ryumurindi wamaraso, kinagabanya isukari mumubiri.
Buenos Aires

**Buenos Aires** ni umurwa mukuru w'igihugu ca  Argentine. Buenos Aires niwo muji munini w'iratiro w'ico gihugu ca Argentine. "Plaza de Mayo" iri hagati na hagati mu gisagara, ikikujwe n'amazu maninimanini cane yo mu kinjana ca Cumi n'icenda (19è siecle) nka "la Casa Rosada" inzu nziza cane ibamwo kandi igakorerwamwo n'umukuru w'igihugu ca Argentine irikumwe n'akaguriro kayo. Izindi nzu nzizanziza twovuga nka "le Teatro Colón" ikirasi kinini gifise ivyicaro vyababa 2 500 (ibihumbi bibiri n'amajana atanu), yinjiwe mu mwaka w'1908 ( igihumbi n'amajana icenda n' umunani). Iyindi twovuga ni "le Malba" ikigo c'iratiro c'akaranga muri Amerika y'epfo. 

* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 203 ( majana abiri na bitanu).
* *[[Abanyagihugu]]*: 2.890.151 ( imiliyoni zibiri n'ibihumbi amajana umunani na mirongo icenda n' ijana na morongo itanu n'umwe)
*
Montevideo

**Montevideo** ni umurwa mukuru w'igihugu c'Uruguay (dusoma IRIGWE). Ninaco gisagara kinini kuruta ibindi gifise n'ikivuko gikuru cico gihugu. Mu 2004, icogisagara cari kibamwo abantu bangana 1325968 hama be n'inkengera z'umuji kikagira abakibamwo basaga 1 668 335, ni ukuvuga hafi ica kabiri c'abanyagihugu bose ba Uruguay.
Lisboa

**Lisboa** ni umurwa mukuru w'igihugu ca Portugal.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 100
* *[[Abanyagihugu]]*: 552.700 (2011).
Berlin

**Berlin** ni umurwa mukuru w'igihugu c' Ubudagi.

* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato amajana umunani na mirongo icenda na bibiri (892).
* *[[Abanyagihugu]]*:  Imiliyoni zitatu n'ibihumbi amajana atanu na mirongo irindwi na bine n'amajana umunani na mirongo itatu 3.574.830 mumwaka w'ibihumbi bibiri na cumi na gatandatu (2016)
Paris

**Paris** ni umurwa mukuru w'Ubufaransa.

File:Seine and Eiffel Tower from Tour Saint Jacques 2013-08.JPG|Paris
File:Paris-Jardin du Luxembourg-116-2017-gje.jpg|Jardin du Luxembourg
File:Paris-Notre Dame-117e-Westfassade-Nordportal-2017-gje.jpg|Notre Dame
File:Paris-Rue du Cardinal Lemoine-116-2017-gje.jpg|Rue du Cardinal Lemoine
File:Paris-Rue Mouffetard-124-Meeresfruechte-2017-gje.jpg|Marché à la Rue Mouffetard
File:Paris-Seine-106-Pont de Sully-Notre Dame-2017-gje.jpg|Seine, Pont de Sully
File:Paris-St Merri-106-Portal-2017-gje.jpg|St. Merri
File:Paris-von Montmartre-132-p11-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre


* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 105,4
* *[[Abanyagihugu]]*: 2.229.621 (2013)
Caracas

**Caracas (KARAKASI mu kirundi )** ni umurwa mukuru wa Venezuela.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato amajana indwi na mirongo irindwi na bitandatu (776km²)
* *[[Abanyagihugu]]*: umuliyoni n'ibihumbi amajana icenda na mirongo ine na bitatu n'amajana icenda n'umwe (1 943 901) mumwaka w'ibihumbi bibiri na cumi na rimwe (2011).
Abahutu

**Abahutu : Ubwoko bw'Abahutu ni** ubwoko bw'abantu buboneka mu karere ka Afirika y'ibiyaga binini (mu Burundi, mu Rwanda, muri Repuburika iharanira intwaro rusangi ya Kongo, muri Tanzaniya be n'agace ko mugihugu c'u Buganda).

Mu Burundi no mu Rwanda, abahutu ni bo bagize igice kinini c'abantu baba muri ivyo bihugu.

Mu binjana n'ibindi vyagiye birakurirana, biravugwa ko abahutu be n'abatutsi(ubundi bwoko buri muri ako karere) bagiye bararwana gushitsa hatanguye intwaro y'abami iyo ikaba yari ihurikiyemwo ubwo bwoko bwose.

Abahutu n'abatutsi bafise imico n'imigenzo imwe (murimake ntatandukaniro rinini riri hagati yabo). N'imbere yuko haza igikirisu, kandi bavuga indimi zigomba gusa : mu rwanda bavuga ikinyarwanda , Mu Burundi bakavuga ikirundi. Abahutu bari batunzwe ahanini no kurima, kudandaza n'utundi tuntu bakora mugihe abatutsi nabo bari aborozi cane cane b'inka . Iciyumviro c'amacakubiri cagiye gukomezwa mu Burundi n'abakoroni. Hagiye haraba intambara nyinshi zifatiye kuriryo vangura ry'amoko aho twovuga ihonyabwoko ryakorewe abahutu 1972 Mu Burundi hamwe n'ihonyabwoko ryakorewe abatutsi 1994 Mu Rwanda.

Inkomoko be na kahise

Ingene baboneka kumubiri Muri poritike be no mu bikorwa vya reta Ayandi makuru

Abahutu bivugwa ko ari bo batanguye kuba aha mu karere k'ibiyaga binini ( Burundi , Rwanda Republika iharanira intwaroinyuma rusangi ya Kongo, Tansaniya, Kenya n'ubuganda) inyuma y'abitwa Abatwa. Ariko ivyo bisa n'imigani kuko atacemezo kiraboneka. Ibivugwa ku bwoko ubu canke buriya nka vyose biba bifise utunenge kuko har'ubwo usanga harimwo ugutyozanya kw'aba na bariya. Muri politike z'igihugu, nko mu Burundi, bigaragara ko Abahutu boba bari barakumiriwe kuva kuri repubulika ya mbere kuko wasanga intwaro yiganjemwo abo mu bwoko bw'Abatutsi cane gusumvya abandi ( abahutu n'abatwa).
Anastacia

**Anastacia** ni  Umuririmvyi yamuka muri Leta zunze Ubumwe za Amerika. Akaba aririmba nk'uwabigize umwuga. Amazina yiwe yose ni Anastacia Lyn Newkirk, yavutse itariki 17 Nyakanga, 1968 mu Gisagara ca Chicago. Akaba aririmba indirindo za pop, soul na rock.
Ubutariyano

**Irepuburika y’Ubutariyano** ni igihugu kiri m' Uburaya.
* *Umurwa mukuru*: Rome
* *Uburinganire*: Ibirometero kwadarato 301.338.
*
Ibibiriya

## Ubwuzure bwa kera

### Ibitabu vy'amategeko
Amamuko
Ihunguka
Bene Revi
Iharura
Ukwibutsa amategeko
### Ibitabu vy'akahise
Yehoshuwa
Abacamanza
Ruti
I Samuweri
II Samuweri
I Abami
II Abami
I Ukwibutsa ivyabaye
II Ukwibutsa ivyabaye
Esidarasi
Nehemiya
Tobito
Yudita
Esitera
I Abamakabe
II Abamakabe
### Ibitabu vy'Ubwitonzi
Yobi
Amazaburi
Imigani
Kohereti
Ururirimbo rw'agakura
Ubwitonzi
Mwene Siraki
### Ibitabu vy'Abahanuzi
Izaya
Yeremiya
Ugucura intimba
Baruki
Ezekiyeri
Daniyeri
Hosheya
Yoweri
Amosi
Hobadiya
Yonasi
Mika
Nahumu
Habakuki
Sofoniya
Hagayi
Zakariya
Marakiya

## Ubwuzure bushasha

### Inkuru nziza
Matayo
Mariko
Ruka
Yohani
### Ibikorwa vy'Abatumwa
Abatumwa
### Amakete ya Pawuro mweranda
Abanyeroma
I Abanyekorenti
II Abanyekorenti
Abanyegarati
Abanyefezi
Abanyefiripi
Abanyekorosi
I Abanyetesaronika
II Abanyetesaronika
I Timote
II Timote
Tito
Firemo
### Ikete ryandikiwe Abaheberi
Abaheberi
### Amakete yagenewe bose
Yakobo
I Petero
II Petero
I Yohani
II Yohani
III Yohani
Yuda
### Ivyahishuriwe Yohani
Ivyahishuwe
Amamuko

Amamuko ni kimwe mu bitabu bigize Bibiliya Nyeranda ikoreshwa n'abakirisu. Ico Gutabu kikaba kigabanganijwe mu bigabane 50 ndetse buri kigabane kikaba gifise imirongo yaco.

Ikigabane ca 1
Ikigabane ca 2
Ikigabane ca 3
Ikigabane ca 4
Ikigabane ca 5
Ikigabane ca 6
Ikigabane ca 7
Ikigabane ca 8
Ikigabane ca 9
Ikigabane ca 10
Ikigabane ca 11
Ikigabane ca 12
Ikigabane ca 13
Ikigabane ca 14
Ikigabane ca 15
Ikigabane ca 16
Ikigabane ca 17
Ikigabane ca 18
Ikigabane ca 19
Ikigabane ca 20
Ikigabane ca 21
Ikigabane ca 22
Ikigabane ca 23
Ikigabane ca 24
Ikigabane ca 25
Ikigabane ca 26
Ikigabane ca 27
Ikigabane ca 28
Ikigabane ca 29
Ikigabane ca 30
Ikigabane ca 31
Ikigabane ca 32
Ikigabane ca 33
Ikigabane ca 34
Ikigabane ca 35
Ikigabane ca 36
Ikigabane ca 37
Ikigabane ca 38
Ikigabane ca 39
Ikigabane ca 40
Ikigabane ca 41
Ikigabane ca 42
Ikigabane ca 43
Ikigabane ca 44
Ikigabane ca 45
Ikigabane ca 46
Ikigabane ca 47
Ikigabane ca 48
Ikigabane ca 49
Ikigabane ca 50
Ikigabane ca 2

1 Ijuru n'isi, hamwe n'inteko zavyo zose, vyari bihejeje guhingurwa. 2 Imana isozera ku musi ugira indwi igikorwa yari yagize, ku musi ugira indwi iraruhuka, ireka ivyo yariko irakora vyose. 3 Imana irahezagira umusi ugira indwi, iwugira mweranda, kuko kuri uyo musi ari ho yaruhutse igikorwa cose Yo nyene yari yagize mu kurema. 4a Ng'ayo rero amamuko y'ijuru n'isi, aho vyaremwa. Ukuntu abantu batanguye kuba kw'isi 4b Igihe Umukama Imana yagira ijuru n'isi, 5 nta giti na kimwe co mu ndimo cari kw'isi, kandi nta catsi na kimwe cari bwamere mu ndimo, kuko Umukama Imana atari bwarekure imvura ngo igwe kw'isi, kandi nta muntu yariho ngo arime isi. 6 Ariko imbizi yaradudubiza ikavomera isi yose. 7 Umukama Imana araheza ahingura umuntu mw'ivu akuye mu gataka, hanyuma ahuhira mu mazuru yiwe impemu z'ubuzima, nya muntu aca aba muzima. 8 Umukama Imana atera umurima muri Hedeni, mu buseruko, araheza ahashira umuntu yari yahinguye. 9 Umukama Imana arameza kw'isi ubwoko bwose bw'ibiti biryoheye ijisho kandi bifise ivyamwa biryoshe. Hagati mu murima na ho hari igiti c'ubuzima n'igiti kimenyesha iciza n'ikibi. 10 Uruzi rwava muri Hedeni rukavomera nya murima, rugafatira ngaho rukigaburamwo amashami ane. 11 Izina ry'urwa mbere ni Pishoni; ni rwo rukikuza intara ya Havira ahari inzahabu, 12 na yo inzahabu y'iyo ntara ni nziza! Ni ho hari kandi ibedorahi b n'ibuye ry'ishohamu. 13 Izina ry'uruzi rwa kabiri ni Gihoni; ni rwo rukikuza intara ya Kushi. 14 Izina ry'uruzi rwa gatatu ni Hidekeri rutembera mu buseruko bw'Ubwashuri. Uruzi rwa kane na rwo ni Perati. 15 Umukama Imana araheza ajana umuntu, amugerera mu murima w'i Hedeni ngo awurime kandi awuzigame. 16 Umukama Imana aha itegeko umuntu ati: «Urashobora kurya ivyamwa vy'igiti cose kiri muri uyo murima; 17 ariko, igiti kimenyesha iciza n'ikibi, ntuze ukiryeko namba; umusi waramutse ukiriyeko uzopfa nta kabuza.» 18 Umukama Imana avuga ati: «Si vyiza ko umuntu aguma ari wenyene, ngira ndamugirire umufasha bakwiranye.» 19 Umukama Imana ahingura mw'ivu ibikoko vyose vyo mw'ishamba n'inyoni zose zo mu kirere, abizanira Adamu c ngo arabe uko yovyita, kugira ngo ikinyabuzima cose kigire izina gihawe n'umuntu. 20 Adamu rero yita amazina ibitungwa vyose, inyoni zo mu kirere n'ibikoko vyo mw'ishamba, ariko wewe nta mufasha bakwiranye yasanzemwo. 21 Umukama Imana atera Adamu itiro ryinshi, na we arasinzira. Akura igufa rimwe mu rubavu rwiwe, ateranya umubiri aho ryavuye. 22 Umukama Imana ahingura iryo gufa yakuye muri Adamu, arigiramwo umugore, amuzanira Adamu. 23 Adamu rero arikamaza ati: «Ubu ho rero ni igufa ry'amagufa yanje, ni umubiri w'umubiri wanje. Kubera ico, azokwitwa umugore, kuko yavuye mu mugabo d .» 24 Ni co gituma umugabo azoheba se na nyina akunga ubumwe n'umugore wiwe bakaba umubiri umwe. 25 Bompi uko ari babiri, umugabo n'umugore wiwe, bari gusa, ariko nta soni vyabatera.
Ikigabane ca 3

Abantu birukanwa mu murima w'i Hedeni 
1 Inzoka ni yo yari iciye akenge kurusha ibikoko vyose vyo mw'ishamba Umukama Imana yari yaremye. Iraheza ibwira umugore iti: «Vy'ukuri, Imana yavuze iti: Ntimuzorye ku biti vyose biri mu murima?» 2 Umugore yishura inzoka ati: «Turashobora kurya ivyamwa vy'ibiti biri mu murima, 3 ariko ivyamwa vy'igiti kiri hagati mu murima, Imana yavuze iti: Ntimuze mubirye, ntimuze mubikoreko, ahandiho muzopfa.» 4 Inzoka ibwira umugore iti: «Haba namba ntimuzopfa! 5 Ariko Imana irazi ko umusi muzobirya, amaso yanyu azoca akanura, hanyuma mumere nk'Imana izi iciza n'ikibi.» 6 Umugore abona ko nya giti kibereye kuribwa, kiryoheye ijisho kandi cofasha kugira ngo umuntu ace ubwenge. Yakira icamwa caco ararya. Hanyuma ahereza umugabo wiwe bari kumwe, na we arakirya. 7 Amaso yabo uko ari babiri arakanura, baca babona ko bari gusa. Baterateranya amababi y'igiti c'umutenahi barayambara. 8 Hanyuma bumva ishwashwa ry'Umukama Imana ariko aratembera mu murima asama akayaga ko ku muhingamo; umugabo n'umugore wiwe binyegeza Umukama Imana mu biti vyo mu murima. 9 Umukama Imana ahamagara Adamu amubwira ati: «Uri hehe?» 10 Yishura ati: «Nakwumvise ishwashwa mu murima, nca ngira ubwoba kuko ndi gusa, ni ko kwinyegeza.» 11 Umukama Imana asubizayo ati: «Ni nde yakubwiye ko uri gusa? Woba wariye ku giti nari nakubujije kurya?» 12 Adamu yishura ati: «Wa mugore wampa ngo abane nanje, ni we yampaye ivyamwa vya ca giti, nanje ndarya.» 13 Umukama Imana abwira umugore ati: «Ivyo wagize ni ibiki?» Umugore na we yishura ati: «Inzoka yampenze hanyuma ndarya.» 14 Umukama Imana abwira inzoka ati: «Ko warikoze, uragacibwa mu bitungwa vyose, no mu bikoko vyose vyo mw'ishamba. Uzogenda urakuba inda yawe hasi, kandi indya yawe ibe ivu, imisi yose y'ubuzima bwawe. 15 Nzoshira urwanko hagati yawe n'umugore, hagati y'uruvyaro rwawe n'uruvyaro rwiwe, ruzoguhonyora umutwe, nawe urukomore ku gitsintsiri.» 16 Abwira umugore ati: «Nzogutera ububabare bwinshi igihe wibungenze, kandi uzovyara abana ubanje kubabara. Uzokwama wipfuza umugabo wawe, na we azokuganza.» 17 Araheza abwira Adamu ati: «Ko wumviye umugore wawe, ukarya ku giti nari nakwihanikirije kuryako, isi izovumwa kubera wewe. Uzokwama urya ivyayo ubanje kubabara na ntaryo. 18 Izokumerera amahwa n'amatovu, bitayeko uzorya ivyatsi vyo mw'ishamba. 19 Uzorya ivyokurya ubanje kubira akuya, gushika usubire mw'ivu, kuko n'ubundi ari ryo wavuyemwo. Kuko uri ivu kandi uzosubira mw'ivu.» 20 Adamu yita umugore wiwe Heva, kuko yabaye nyina w'abazima bose. 21 Umukama Imana agirira Adamu n'umugore wiwe impuzu z'insato, arazibambika. 22 Umukama Imana avuga ati: «Ehe umuntu yabaye nk'umwe muri twebwe kuko na we yamenye iciza n'ikibi. Ubu rero reka ntahave atuma ukuboko ngo yahe no ku giti c'ubuzima, akirye, abeho imyaka yose.» 23 Hanyuma Umukama Imana aramwirukana, amukura mu murima w'i Hedeni, ngo arime agataka yari yarabumbwemwo. 24 Amaze kwirukana umuntu, ashira abakerubi mu buseruko bw'umurima w'i Hedeni, bafise inkota itigita irurumba urubeya, ngo barinde inzira irora ku giti c'ubuzima.
Ikigabane ca 4

Kayini na Aberi  1 Adamu amenya Heva umugore wiwe e : Heva asama inda, avyara Kayini, araheza avuga ati: «Navyaye umuhungu mfashijwe n'Umukama.» 2 Heva amukurikiza mwenewabo Aberi. Aberi aba umwungere w'ibitungwa, Kayini na we aba umurimyi. 3 Haciye imisi, Kayini ahereza Umukama ishikanwa mu vyo yimbuye mu murima; 4 Aberi na we nyene ashikana ibitungwa akuye mu buriza bw'ubusho bwiwe n'ibinure vyavyo. Umukama arashima Aberi n'ishikanwa ryiwe, 5 ariko ntiyashima Kayini n'ishikanwa ryiwe. Kayini biramushavuza cane, aca ariraburanirwa mu maso. 6 Umukama abwira Kayini ati: «Ni kuki ushavuye? Igituma wiraburaniwe mu maso ni iki? 7 Niwakora neza uzobura kuvyukirana? Ariko nutakora neza, igicumuro kibunze ku rugi kikugeramiye, ubwo wewe uragitsinda?» 8 Kayini avugana na murumunawe Aberi. Hanyuma bashitse mu gahinga, Kayini agwa kuri murumunawe Aberi aramwica. 9 Umukama abwira Kayini ati: «Murumunawe Aberi ari hehe?» Yishura ati: «Sindabizi. Mbaye umurinzi wa murumunanje?» 10 Asubizayo ati: «Wakoze iki? Amaraso ya murumunawe ariko aramborogera iyo ari mw'ivu. 11 Kuva ubu rero uravumwe kuri iyo si yasamye ngo inywe amaraso ya murumunawe asheshwe n'iminwe yawe. 12 Niwarima isi ntizokwongera kuguha ivyimburwa vyayo. Uzoba icangazi kiyerera kw'isi.» 13 Kayini abwira Umukama ati: «Icaha canje kirahambaye, kirandemereye cane. 14 Ko uyu musi unyirukanye kuri ubu butaka, ndakuvuye mu maso; nzoba icangazi kiyerera kw'isi, kandi uwuzonyubukako wese azonyica.» 15 Umukama amubwira ati: «Bibaye uko, Kayini niyicwa, azohorwa incuro indwi.» Umukama ashira ikimenyetso kuri Kayini, kugira ngo uwo bazohura ntamwice. 16 Kayini ava mu maso Umukama, aja kugerera mu gihugu ca Nodi, mu buseruko bwa Hedeni. Kuva kuri Kayini gushika kuri Enoshi 17 Kayini amenya umugore wiwe g , na we asama inda, avyara Hanoki. Kayini yubaka igisagara, acitirira umuhungu wiwe Hanoki. 18 Hanoki avyara Iradi, Iradi avyara Mehuyayeri, Mehuyayeri avyara Metushayeri, Metushayeri na we avyara Rameki. 19 Rameki yabira abagore babiri: umwe yitwa Hada, uwundi na we Tsira. 20 Hada avyara Yabari ari we yabaye se w'ababa mu nsago batunze amasho. 21 Murumunawe yitwa Yubari. Ni we yabaye se w'abavuzi b'inanga n'imyironge bose. 22 Tsira na we avyara Tubari Kayini, yacura mu mujumbu no mu vyuma ibikoresho vyose vy'ukurima. Mushiki wa Tubari Kayini yari Nahama. 23 Rameki abwira abagore biwe ati: «Hada na Tsira, nimwumvirize ijwi ryanje. Bagore ba Rameki, tega ugutwi amajambo yanje! Ego, narishe umugabo ndamuhora ko ankomerekeje, nica umwana ndamuhora ko anteye igipfupfuri. 24 Ni vyo! Kayini azohorwa incuro indwi, Rameki na we incuro mirongo indwi n'indwi!» 25 Adamu asubira kumenya umugore wiwe h , avyara umwana w'umuhungu, amwita Seti. Yibwira ati: «Imana yanshumbushije uwundi muhungu mu kibanza ca Aberi, kuko Kayini yamwishe.» 26 Seti na we avyara umuhungu amwita Enoshi. Kuva ubwo batangura kwambaza izina ry'Umukama.
Ikigabane ca 5

Kuva kuri Adamu gushika kuri Nowa  1 Ng'uru rutonde rw'uruvyaro rwa Adamu: umusi Imana irema Adamu, yamuremanye agashusho k'Imana. 2 Yabaremye ari umugabo n'umugore, irabahezagira, ibaha izina Umuntu umusi ibarema. 3 Adamu amaze imyaka ijana na mirongo itatu, avyara umuhungu asa na we afise agashusho kiwe, amwita Seti. 4 Adamu amaze kuvyara Seti, amara imyaka amajana umunani, avyara abahungu n'abakobwa. 5 Imyaka Adamu yamaze yose hamwe ni amajana icenda na mirongo itatu, hanyuma arapfa. 6 Seti amaze imyaka ijana n'itanu, avyara Enoshi. 7 Amaze kuvyara Enoshi, Seti amara imyaka amajana umunani n'indwi, avyara abahungu n'abakobwa. 8 Imyaka Seti yamaze yose hamwe ni amajana icenda na cumi n'ibiri, hanyuma arapfa. 9 Enoshi amaze imyaka mirongo icenda, avyara Kenani. 10 Amaze kuvyara Kenani, Enoshi amara imyaka amajana umunani na cumi n'itanu, avyara abahungu n'abakobwa. 11 Imyaka Enoshi yamaze yose hamwe ni amajana icenda n'itanu, hanyuma arapfa. 12 Kenani amaze imyaka mirongo indwi, avyara Maharareri. 13 Amaze kuvyara Maharareri, Kenani amara imyaka amajana umunani na mirongo ine, avyara abahungu n'abakobwa. 14 Imyaka Kenani yamaze yose hamwe ni amajana icenda na cumi, hanyuma arapfa. 15 Maharareri amaze imyaka mirongo itandatu n'itanu, avyara Yeredi. 16 Amaze kuvyara Yeredi, Maharareri amara imyaka amajana umunani na mirongo itatu, avyara abahungu n'abakobwa. 17 Imyaka Maharareri yamaze yose hamwe ni amajana umunani na mirongo icenda n'itanu, hanyuma arapfa. 18 Yeredi amaze imyaka ijana na mirongo itandatu n'ibiri, avyara Hanoki. 19 Amaze kuvyara Hanoki, Yeredi amara imyaka amajana umunani, avyara abahungu n'abakobwa. 20 Imyaka Yeredi yamaze yose hamwe ni amajana icenda na mirongo itandatu n'ibiri, hanyuma arapfa. 21 Hanoki amaze imyaka mirongo itandatu n'itanu, avyara Metusherahi. 22 Amaze kuvyara Metusherahi, Hanoki amara imyaka amajana atatu ayobokera Imana; avyara abahungu n'abakobwa. 23 Imyaka Hanoki yamaze yose hamwe ni amajana atatu na mirongo itandatu n'itanu. 24 Hanoki arayoboka Imana, aca arazimangana kuko Imana yari yamujanye. 25 Metusherahi amaze imyaka ijana na mirongo umunani n'indwi, avyara Rameki. 26 Amaze kuvyara Rameki, Metusherahi amara imyaka amajana indwi na mirongo umunani n'ibiri, avyara abahungu n'abakobwa. 27 Imyaka Metusherahi yamaze yose hamwe ni amajana icenda na mirongo itandatu n'icenda, hanyuma arapfa.
28 Rameki amaze imyaka ijana na mirongo umunani n'ibiri, avyara umuhungu. 29 Amwita izina Nowa, yibwira ati: «Uwo azoturwanako mu magorwa n'imiruho amaboko yacu aterwa n'iyi si yavumwe n'Umukama.» 30 Mu nyuma z'aho avyariye Nowa, Rameki amara imyaka amajana atanu na mirongo icenda n'itanu, avyara abahungu n'abakobwa. 31 Imyaka Rameki yamaze yose hamwe ni amajana indwi na mirongo indwi n'indwi, hanyuma arapfa. 32 Nowa amara imyaka amajana atanu, hanyuma Nowa avyara Semu, Hamu na Yafeti.
Ikigabane ca 6

ISEGENYA 
Inyanduruko y'isegenya  1 Abantu bari batanguye kugwira kw'isi, bavyaye n'abakobwa. 2 Abahungu b'Imana babona ko abakobwa b'abantu ari beza, barongora abo bicaguriye muri bo. 3 Umukama avuga ati: «Umutima wanje ntuzoguma mu muntu imyaka yose. Azoteba asigare ari ikibiribiri gusa n'imyaka yiwe ntizorenga ijana na mirongo ibiri.» 4 Muri iyo misi, hariho abantu b'ibihangange kw'isi. Kandi ni ho vyari bikiri, igihe abahungu b'Imana baza kugendera abakobwa b'abantu bakabavyarako abana. Ni bo ntwari zo hambere aho, abo bantu rurangiranwa. 5 Umukama abona ko ububisha bw'umuntu buguma bwongerekana kw'isi, umusi wose umuntu awumara umutima wiwe wiyumvira kugira inabi gusa. 6 Umukama rero arigaya ko yaremye umuntu kw'isi, biramubabaza mu mutima wiwe. 7 Umukama avuga ati: «Ngiye kuzimanganya kw'isi umuntu naremye, kuva ku muntu gushika ku bikoko, ibinyogomba n'inyoni zo mu kirere, kuko nigaye ico nabiremeye.» 8 Ariko Nowa we Umukama amuraba ryiza. 9 Ng'uru uruvyaro rwa Nowa: Nowa yari umuntu w'intungane, ntiyagira amahinyu mu bo barukanye ico gihe. Yamye ayoboka Imana. 10 Nowa avyara abahungu batatu: Semu, Hamu na Yafeti. 11 Isi yari yahumanye imbere y'Imana, isigaye yuzuye ububisha. 12 Imana iritegereza isi ibona yahumanye, kuko abantu bose bari basibanganije imigenzo yabo kw'isi. Imyiteguro ya Nowa 13 Imana ibwira Nowa iti: «Uko ndabibona, umuhero w'igifise umubiri cose urashitse! Nkako isi yuzuye ububisha kubera abantu, mbere nza kubatikiza hamwe n'iyo si. 14 Weho niwibazire ubwato mu biti vy'uburembo. Nya bwato uzobucamwo ivyumba, ubuhomeshe ifumba imbere n'inyuma. 15 Ng'uku ukuntu uzobugira: mu burebure buzogira intambwe i amajana atatu, mu bwaguke mirongo itanu, mu buhagurutsi na ho mirongo itatu. 16 Ubwo bwato uzobuha igisenge gikirurutse. Uzogifatira ku ntambwe imwe amaja hejuru, ni ho uzobusakarira; umuryango w'ubwato uzowushira ku ruhande, uzobuha igice j co munsi, ica kabiri n'ica gatatu. 17 Nanje ngiye kurekurira isegenya kw'isi itikize ikiremwa cose gifise ubuzima munsi y'ijuru, ikiri kw'isi cose kizopfa. 18 Nzokwunga isezerano ryanje hamwe na we; uzokwinjira mu bwato, wewe, n'abahungu bawe, n'umugore wawe, n'abakazana bawe. 19 Mu bifise ubuzima vyose, mu bifise umubiri vyose, uzokwinjiza mu bwato bibiribibiri, ikimasa n'isumba, kugira ngo na vyo ubirokore kumwe na we. 20 Mu bwoko bw'ibiguruka, mu bwoko bw'ibikoko, mu bwoko bwose bw'ibinyogomba hasi, bibiribibiri mu bwoko bwose bizokwinjira iwawe kugira ngo bibeho. 21 Nawe, akira ku biribwa vyose, uvyiziganirize; ni vyo bizoba imfungurwa ya mwe na vyo.» 22 Nowa arabigira. Nk'uko Imana yabimutegetse, ni ko yabigize.
Ikigabane ca 8

Nowa ava mu bwato  1 Imana irahava yibuka Nowa n'ibikoko vyose hamwe n'ibitungwa vyose vyari kumwe na we mu bwato; Imana ihuhutisha umuyaga kw'isi, amazi araturura. 2 Amariba y'amazi y'ikuzimu be n'ingomero z'ijuru birugarwa. Imvura yava mw'ijuru irahagarikwa. 3 Amazi asubira inyuma ava kw'isi, agenda arahoka; hashize imisi ijana na mirongo itanu, amazi aragabanuka. 4 Mu kwezi kugira indwi, kw'igenekerezo ry'icumi n'indwi, ubwato buhagarara ku misozi ya Ararati. 5 Amazi ashishikara kugabanuka gushika mu kwezi kw'icumi. Mu kwezi kw'icumi, kw'igenekerezo rya mbere ry'ukwo kwezi, amasonga y'imisozi araseruka. 6 Hashize imisi mirongo ine, Nowa yugurura ventana yari yaciye ku bwato. 7 Arekura igikona kiraguruka, kiguma kigenda kigaruka, gushika amazi akame kw'isi. 8 Hanyuma Nowa arekura inuma kugira ngo arabe ko amazi yagerutse kw'isi. 9 Iyo numa ntiyaronka n'aho ikandagiza ikirenge cayo, igaruka iwe mu bwato, kuko isi yose yari yuzuye amazi; aramvura ukuboko kwiwe arayifata ayisubiza iruhande yiwe mu bwato. 10 Ararindira kandi iyindi misi indwi, asubira kurekura inuma iva mu bwato. 11 Ku mugoroba, ya numa irahindukira, iza izanye ibabi ry'igiti c'umuzeti mu kanwa. Nowa aca amenya ko amazi yagabanutse kw'isi. 12 Arasubira arindira iyindi misi indwi, arekura ya numa, na yo ntiyaba ikigaruka iwe. 13 Mu mwaka w'amajana atandatu na rimwe, kw'igenekerezo rya mbere ry'ukwezi kwa mbere, amazi arakama kw'isi. Nowa akura igisenge c'ubwato, aritegereza, abona isi yakamutse. 14 Mu kwezi kwa kabiri, kw'igenekerezo rya mirongo ibiri n'indwi ry'ukwo kwezi, isi yari yakamutse. 15 Imana ibwira Nowa iti: 16 «Sohoka uve mu bwato, wewe, umugore wawe, abahungu bawe n'abakazana bawe muri kumwe. 17 Sohora ibikoko vyose muri kumwe, ibifise umubiri vyose, ibiguruka, ibitungwa n'ibinyogomba hasi, biheze binyagare kw'isi, birondoke kandi bigwirirane kw'isi.» 18 Nowa na we nyene arasohoka, n'abahungu biwe, n'umugore wiwe, n'abakazana biwe bari kumwe. 19 Ibikoko vyose, ibinyogomba vyose, ibiguruka vyose n'ivyikwega hasi vyose, birasohoka biva mu bwato, ibisangiye ubwoko bijana. 20 Nowa yubakira Umukama uruhimbi, atora mu bikoko vyose bitazira no mu biguruka vyose bitazira, abiherezako inkuka kuri urwo ruhimbi. 21 Umukama aramotera akamotera gashimishije, hanyuma Umukama yibwira mu mutima wiwe ati: «Sinzosubira kuvuma isi kubera umuntu, kuko umutima w'umuntu wiyumvira inabi kuva mu buto bwiwe; sinzosubira kandi gutikiza ibifise ubuzima vyose nk'uko nagize. 22 Isi ikiriho, ibiba n'iyimbura, imbeho n'intuguta, ici n'agatasi, umutaga n'ijoro ntibizovaho na rimwe.»
Ikigabane ca 9

Imana ihezagira Nowa  1 Imana irahezagira Nowa n'abahungu biwe, ibabwira iti: «Nimurondoke, mugwire, mwuzure isi. 2 Ibikoko vyose vyo kw'isi, ibiguruka vyose vyo mu kirere, ibinyagara hasi vyose n'ifi zose zo mu kiyaga, bizogira ubwoba bibatinye. Ndabishize mu minwe yanyu. 3 Ibinyogomba vyose bifise ubuzima, bizobabera ivyokurya; ndabibahaye vyose nk'uko nabahaye ibimera bitotahaye. 4 Ariko ntimuzorya inyama ikirimwo ubuzima ari bwo maraso l . 5 Ariko kandi, amaraso yanyu ari yo buzima bwanyu, nzoyishuza. Nzoyishuza igikoko cose, nzoyishuza umuntu wese, umwe wese nzomwishuza ubuzima bwa mwenewabo. 6 Uwusesa amaraso y'umuntu, amaraso yiwe azoseswa n'umuntu, kuko umuntu yagizwe mu gashusho k'Imana. 7 Nayo mwebwe, nimurondoke, mugwire, mukwire isi, mwuzure kuri yo.» 8 Imana ibwira Nowa n'abahungu biwe iti: 9 «Nanje rero, ndunze isezerano ryanje hamwe na mwebwe, hamwe n'uruvyaro rwanyu mu nyuma zanyu, 10 hamwe n'ibifise ubuzima muri kumwe: inyoni, ibitungwa, ibikoko vyose vyo kw'isi muri kumwe, ico cose casohotse kiva mu bwato, ibikoko vyose vyo kw'isi. 11 Nzokwunga isezerano ryanje hamwe namwe kandi sinzosubira gutikiza n'amazi y'isegenya igifise umubiri na kimwe, nta segenya izosubira kubaho ngo itikize isi.» 12 Imana ivuga iti: «Ng'iki ikimenyetso c'isezerano nshize hagati yanje namwe, hagati y'igifise ubuzima cose muri kumwe, uko imvyaro zizokurikirana na ntaryo. 13 Nshize umuheto m wanje mu gicu ngo ube ikimenyetso c'isezerano riri hagati yanje n'isi. 14 Ninakoraniriza ibicu hejuru y'isi, uwo muheto ugaseruka muri vyo, 15 nzokwibuka isezerano ryanje nshize hagati yanje namwe, hagati y'igifise ubuzima cose n'igifise umubiri cose; kandi amazi ntazokwongera kuba isegenya itikiza igifise umubiri cose. 16 Uwo muheto uzoba uri mu gicu, nzowuraba mpeze nibuke isezerano ry'intahava, hagati y'Imana n'igifise ubuzima cose, ico cose gifise umubiri kiri kw'isi.» 17 Imana ibwira Nowa iti: «Ico ni ikimenyetso c'isezerano nunze hagati yanje n'igifise umubiri cose kiri kw'isi.»  KUVA KURI NOWA GUSHIKA KURI ABURAHAMU 
Semu, Hamu na Yafeti  18 Semu, Hamu na Yafeti ni bo bahungu ba Nowa basohotse bava mu bwato; uwo Hamu ni we se wa Kanahani. 19 Abo ni bo bahungu batatu ba Nowa; ni bo babaye inkomoko y'abantu bakwiye isi yose. 20 Nowa, umurimyi, aba ari we wa mbere atera umuzabibu, 21 hanyuma anywa umuvinyu araborerwa, yiyambura impuzu ari mw'ihema ryiwe. 22 Hamu, se wa Kanahani, abona se wiwe Nowa ari gusa, abibwira benewabo babiri bari hanze. 23 Semu na Yafeti bafata igikwemu, bagitwara ku bitugu vyabo bompi uko ari babiri bagendesha umugongo, bapfuka se wabo baraba inyuma, ntibabona ubwambure bwa se. 24 Nowa yikanguye, umuvinyu umaze kumuvako, amenya ivyo umuhungu wiwe mutoyi n yamugiriye, 25 avuga ati: «Kanahani arakavumwa, arakaba umuja w'abaja ba benewabo.» 26 Aca avuga ati: «Nihahezagirwe Umukama Imana ya Semu, Kanahani na we abe umuja wiwe. 27 Imana irakagabira Yafeti, agerere mu mahema ya Semu, Kanahani na we abe umuja wiwe.» 28 Nowa amara imyaka amajana atatu na mirongo itanu, hanyuma y'isegenya. 29 Imyaka Nowa yamaze yose ni amajana icenda na mirongo itanu, hanyuma arapfa.
Kuritiyba

**Kuritiyba** (kuɾi'tibɐ) ni umujyi mukuru w'intara ya Paraná, Brazil.

* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 430.9
* *[[Abanyagihugu]]*: 1.879.355 (2015).

## Links

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
* http://www.curitiba-brazil.com
Ikigabane ca 7

Nowa yinjira mu bwato  1 Umukama abwira Nowa ati: «Niwinjire mu bwato, wewe n'abo mu nzu yawe bose, kuko mu bo mwarukanye ari wewe musa uri intungane mu maso yanje. 2 Mu bikoko vyose bitazira, tora indwindwi, ikimasa n'isumba yayo; mu bikoko bizira na vyo, utore bibiri; ikimasa n'isumba yayo. 3 Mu biguruka mu kirere na vyo, utore indwindwi, ikimasa n'isumba, kugira ngo bize birondore ubwoko bwavyo kw'isi yose. 4 Nkako, mu misi indwi, ngiye kurekurira imvura kw'isi, imare imisi mirongo ine n'amajoro mirongo ine, ivyo nagize kw'isi vyose ndabitikize.» 5 Nowa agira vyose nk'uko Umukama yari yabimutegetse. 6 Nowa yari afise imyaka amajana atandatu aho isegenya y'amazi yuzura kw'isi. 

Ikiza 

7 Kubera amazi y'isegenya, Nowa yinjira mu bwato, n'abahungu biwe, n'umugore wiwe, n'abakazana biwe. 8 Ibikoko bitazira n'ibikoko bizira, ibiguruka n'ivyo vyose binyogomba hasi, 9 bibiribibiri, ikimasa n'isumba, vyinjira mu bwato kwa Nowa nk'uko Imana yari yabimutegetse. 10 Imisi indwi iheze, amazi y'isegenya aradengera kw'isi. 11 Mu mwaka ugira amajana atandatu y'ubuzima bwa Nowa, mu kwezi kwa kabiri, kw'igenekerezo ry'icumi n'indwi ry'ukwo kwezi, kuri uyo musi nyene, amariba yose y'amazi i bwina kure arisuka, igisenge c'ijuru kiruguruka. 12 Hanyuma imvura yisuka kw'isi mu misi mirongo ine n'amajoro mirongo ine. 13 Kuri uyo musi nyene, Nowa n'abahungu biwe Semu, Hamu na Yafeti, umugore wa Nowa n'abakazana biwe batatu, binjira mu bwato, 14 bo n'ibikoko vyose hakurikijwe ubwoko bwavyo, ibitungwa vyose hakurikijwe ubwoko bwavyo, ibinyogomba vyikwega hasi vyose hakurikijwe ubwoko bwavyo, inyoni zitunzwe hakurikijwe ubwoko bwazo, ibiguruka vyose n'igifise amababa cose. 15 Mu bwato kwa Nowa hinjira bibiribibiri muri ivyo vyose bifise umubiri urimwo impemu z'ubuzima. 16 Mu bifise umubiri vyose, hinjira ikimasa n'isumba, nk'uko Imana yari yabimutegetse. Umukama aca aramwugarira urugi. 17 Isegenya imara imisi mirongo ine kw'isi. Amazi araduga, aterura ubwato, bureremba hejuru y'isi. 18 Amazi aragwirirana, aruzura isi, ubwato buguma bureremba hejuru ku mazi. 19 Amazi aguma agwirirana cane kw'isi, n'imisozi miremire yo munsi y'ijuru iramirwa, 20 amazi arengera imisozi gushika ku ntambwe icumi na zitanu. 21 Ibifise umubiri vyose binyagara kw'isi, ibiguruka, ibitungwa, ibikoko vyo mw'ishamba, ibinyogomba hasi vyose n'abantu bose biratikira. 22 Ivyahemera mu mazuru vyose, ivyaba kw'isi yumutse birapfa. 23 Ivyari kw'isi vyose biratikira, kuva ku bantu gushika ku bitungwa, ibinyogomba n'inyoni zo mu kirere. Birazimangana kw'isi, harokoka gusa Nowa n'ivyari kumwe na we mu bwato. 24 Amazi yiganza kw'isi imisi ijana na mirongo itanu.
Brazil

**[[Brazil]]** ni igihugu kimwe mubihugu biri muri Amerika.

* *[[Umurwa mukuru]]*: Brasília
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 8 515 767 (imiliyoni umunani n'ibihumbi amajana atanu na cumi na bitanu n'amajana indwi na mirongo itandatu n'indwi)
* *[[Abanyagihugu]]*: 207 660 929 (imiliyoni amajana abiri n'indwi n'ibihumbi amajana atandatu na mirongo itandatu n'amajana icenda na mirongo ibiri n'icenda) Muri 2017 ( ibihumbi bibiri na cumi n'indwi)
Wickiana

***Wickiana*** ni icegeranyo c’amasanamu ya ***Johann Jacob Wick ***(1522-1588), yashizwe hamwe mu bitabu 24 hagati y’umwaka w'1560 n’umwaka w'1587. N’isoko rikomeye ry’igihe igiporoti catangura mugihugu c’ubusuwisi.

Wick yabaye i Zurich mugihe hatwarwa na Heinrich Bullinger, umusubirizi wa Huldrych Zwingli. Yakurikiye ivyigwa bijanye n’inyigisho z'Imana i Tubingen kandi yari umwigisha w’ijambo ry’Imana kwishengero Predigkirche i Zurich. Munyuma zaho yari icegera c’umwungere wa Grossmünster.

Amaze gusezera iy’isi mu mwaka w'1588, ivyandiko vya  Wick vyegeranijwe mu bice 24 baciye bashira muri Stiftsbibliothek ya Graossmünster. Mu mwaka w'1836, ivyo vyandiko vyimukanywe muri Bibliothèque y’igisagara ca Zurich. Hari n’ibindi vyegeranyo bishika kuri 52 biri muzindi ndimi atari Ikidagi. Vyinshi muri vyo bikomoka  mu bisagara vya Augsburg, Nürnberg na Strassburg.

Ari mu masanamu canke muvyandiko, ivyo vyegeranyo bitwereka ivyaduka vyo muri ico gihe –ibigendajuru, nyamugigima, gutwagwa n’amazi- , abavukana ubumuga, n’ibindi vyinshi bijanye na kahise.

Ivyo vyegeranyo ni 439, murivyo hari 429 ari original na 10 vyongerejweko munyuma. Mu mwaka w'1925, batandukanije ivyandiko n’amasanamu. Vyose bikaba bishinguwe muri  Zentralbibliothek yi Zürich.

## Uturorero

File:Wickiana Heuschrecke.jpg|Intengasi
File:Wickiana Treppensturz.jpg|Bastian Hegner aratemvye hama agapfa i Rapperswil itariki ya 12 Munyonyo 1561
File:Wickiana Kind Maschwanden.jpg|Umwana atewe n'ingurube i Maschwanden aciye apfa.
File:Wickiana Mönche.jpg|I Geneve abihebey'Imana bagiye kubata mu ruzi kubera ububeshi.
File:Zentralbibliothek Zürich - Von einem schrecklichen und wunderbarlichen Cometen so sich den Dienstag nach Martini dieses lauffenden M D LXXViJ Jahrs am Himmel erzeiget hat - 000003593.jpg| Ikigendajuru co mu mwaka wa 1577, i Prag, 12 Munyonyo 1577


## Ibitabu vyakoreshejwe
*M. Senn, * Die Wickiana. Johann Jakob Wicks Nachrichtensammlung aus dem 16. Jahrhundert*, Zürich 1975.
*Franz Matthias Mauelshagen, *Wunderkammer auf Papier. Die Wickiana zwischen Reformation und Volksglaube*, Diss. Univ. Zürich, Zürich 2008.
*Wolfgang Harms, Michael Schilling (eds.), *Die Wickiana. Die Sammlung der Zentralbibliothek Zürich*, Tübingen 1997–2005.

## Liens externes
*Zentralbibliothek Zürich
Uburusiya

**Uburusiya** canke **Irepuburika y'Uburusiya** (ikirusiya: *Россия*) ni igihugu kiri k'umugabane w'Uburaya na Aziya.
* *[[Umurwa mukuru]]*: Moscou
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 17.098.242
* *[[Abanyagihugu]]*: 143.975.923 (2015)
* *[[Ukurundana]]*: Abantu 8 ku kirometero kwadarato.

## Ibisagara
* Krasnodar
* Moscou
* Novossibirsk
* Saint-Pétersbourg
* Saratov
* Vladivostok
Buganda

**Buganda** ni imwe mu makomine atandatu agize intara ya Cibitoke, ikaba ihana imbibe n'amakomine nka Murwi mu Buraruko, Rugombo mu Buraruko bushira Uburengero hamwe n'i komine ya Gihanga iri mu ntara ya Bubanza ihana urubibe n'intara ya Cibitoke mu Bumanuko; iyo Komine ya **Buganda** kandi ihana urubibe n'igihugu ca Republika Iharanira Intwarorusangi ya Kongo (*[https://fr.m.wikipedia.org/wiki/R%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo République Démocratique du Congo]*) mu Burengero bwayo
Saint-Pétersbourg

**Saint-Pétersbourg** (ikirusiya: *Санкт-Петербург*) ni igisagara kiri m'Uburusiya

.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 1439
* *[[Abanyagihugu]]*: 5.028.000 (2013)
South Tucson

**South Tucson** ni igisagara mu Arizona mu Leta z’Unze Ubumwe za Amerika.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 3
* *[[Abanyagihugu]]*: 5.598 (2010)
Muyinga

**Muyinga** ni igisagara kimwe mubisagara bigize igihugu c'Uburundi.muntara ya Muyinga hariyo ikomine bita Butihinda nayo iyo komine irimwo inzahabu nyinshi. 
* *[[Abanyagihugu]]*: 100.715 (2012)
Bujumbura

**Bujumbura** ni umurwa mukuru (w'ubudandaji) w'igihugu c'Uburundi mu vyerekeye Ubutunzi.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 127 ( ijana na mirongo ibiri n'indwi)
* *[[Abanyagihugu]]*: 1.359.150 (2025)
* *[[Ukurundana]]*: Abantu 12.859 ku kirometero kwadarato kimwe gusa 

Bujumbura ni umurwa mukuru w'uburundi muvyerekeye Ubutunzi inyuma y'aho Gitega ibaye umurwa mukuru wa politike. Nico gisagara cambere kinini mu Burundi kigatera caguka cane. Muri 2008 cari gifise uburinganire bungana n'ibirometero kwadarato 87 ubu naho kikaba kigeze ku birometero kwadarato 127(ijana na mirongo ibiri nk'indwi). Ico gisagara cahora gifise ama komine 13 ( icumi n'atatu) Ubu naho kikaba gifise ama komine 3(atatu) gusa inyuma y'ingaburo nshasha y'ico gisagara. Ayo makomine atatu akaba ari **Muha**, **Mukaza** na **Ntahangwa**. Komine Ntahangwa ikaba iherereye mu buraruko bw'ico gisagara ca Bujumbura ikagarukira ku ruzi Ntahangwa, komine Mukaza nayo ikaba iherereye neza neza hagati, ikaba iri hagati y'uruzi Ntahangwa na Muha.Komine Muha Iherereye mu bumanuko bw'ico gisagara ca Bujumbura igahera ku ruzi Muha itera imanuka.

Bujumbura nyene kikaba arico gisagara kirangwamwo ikibuga c'indege mpuz' amakungu Melchior Ndadaye. 

https://web.archive.org/web/20210627200711/https://indundi.com/2020/04/18/burundi-ikibuga-cindege-mpuzamakungu-melchior-ndadaye-kibandanya-cugawe/

Mubijanye na kahise naho Igisagara ca Bujumbura, ku Badagi n'aba Birigi citwa Usumbura kikaba carigisagara c'ibihugu bibiri navyo bikaba vyari Uburundi n'Urwanda. Ariko inyuma y'ukwikura kw'igihugu harabaye ihinduka kuko ivyo bihugu bibiri vyari igihugu kimwe kikaba citwa Rwanda-Urundi, igisagara kikaba Usumbura ikaba ari Bujumbura. Rero inyuma y'ukwikura uburundi bwaciye bwitwa Burundi hama igisaga caco citwa Bujumbura. 

----

File:Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (2).jpg
File:View of bujumbura.JPG
File:Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (6).jpg
File:Downtown Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (1).jpg
File:Genevieve's office in Bujumbura - Flickr - Dave Proffer.jpg
File:Neighbourhood of Bujumbura without organised wastewater and waste management (6908380335).jpg
File:Cathédrale Regina Mundi de Bujumbura, 2006.jpg
File:Burundi Bujumbura Airport 01 (15835487740).jpg
Ruyigi

Ruyigi ni igisagara kimwe mubisagara bigize igihugu  c'Uburundi. Kandi Ruyigi ni intara imwe mu ntara zigize igihugu c'Uburundi
Abanyagihugu: 44.220 (2022)
Kayanza

**Kayanza** ni igisagara kiri mugihugu c'Uburundi. Kayanza ni nayo ntara iri muburaruko bw'igihugu c'uburundi n'izindi ntara nka Ngozi, Kirundo na Muyinga.   
* *[[Abanyagihugu]]*: 26.200 (2012)
Bururi

**Bururi** ni intara yo mu bumanuko bw'igihugu c'Uburundi.
* *[[Abanyagihugu]]*: 20.764hab ( ibihumbi mirongo ibiri n'amajana indwi na  mirongo itandatu na bane) mu mwaka wa 2012 ( ibihumbi bibiri na cumi na kabiri)
* Bururi ni intara ifise ama komine atanu(5) ariyo yaya: Songa; Bururi; Rutovu; Matana hamwe na Mugamba.
* Bururi irafise kandi ibibanza vy'iratiro nk'ikibira aho dusangayo ibikoko vy'ubwoko bwinshi butandukanye. Aho twovuga nk'inkende, imamfu, inyoni z'ubwoko butandukanye n'ibindi bikoko bitandukanye vyinshi cane.
* umugwa mukuru w'iyontara uri ibururi iruhande y'ikibira.
* I bururi ni naho kandi dusanga isoko ry'uruzi Nile (source du Nil) aho bita mu rutovu.
*
Ububirigi

**Ingoma y’Ububirigi** ni igihugu c'Uburaya y'uburengero gisangiye imbibe n'Ubufaransa, Ubuholandi, Ubudagi, na Luxembourg
* *Umurwa mukuru*: Bruxelles
* *Uburinganire*: Ibirometero kwadarato 30.688
* *Abanyagihugu*: 11.825.551 (2025)
Bamba

**Bamba** ni igisagara kiri muri komine Musigati intara ya Bubanza, mu burengero bushira uburaruko bw'Uburundi.
Bihembe

**Bihembe** ni itazirano baha inka m'Uburundi.

Bihembe, ni ijambo kandi rikoreshwa cane mu manza canke mu mvugo zisanzwe. Mu gusaba umugeni, mw'ijambo bavuga ngo " Ndabasavye inka, inka atari **Bihembe, inka muntu.** Aha rero, Bihembe ni ikigereranyo c'inka. Inka ni igikoko c'igitungano kirya ivyatsi kikagira amaguru abiri n'amaboko abiri http://Inka
Bubanza

**Bubanza** ni intara  imwe mu ntara 18 zigize igihugu c'uburundi. Bubanza kandi ni igisagara Kiri muri iyo ntara nyene ya Bubanza iri mugihugu c' UBurundi. Intara nyene ya Bubanza itumbereye mu burengero bw'Igihugu c' Uburundi ikaba ihana imbibe N'intara za Kayanza, Cibitoke, Bujumbura na Muramvya n'igica ca Republika iharanira intwaro Rusangi ya Kongo (RDC).

* *[[Abanyagihugu]]*: 14.945 (2009)
Cibitoke

**Cibitoke** ni intara imwe muntara icumi n'umunani zigize igihugu c'Uburundi. Iyo ntara ikaba iherereye mu burengero bushira uburaruko bw'ico gihugu. Ni intara uravye ahantu iherereye ihagaze neza kuko ihana urubibe n'ibihugu vy'Urwanda hamwe na Repubulika Iharanira Intwarorusangi ya Kongo(RDC). Ni intara izwi cane kubera yimbukamwo ibitoke vyinshi ninaco gituma bayise Cibitoke kandi hakaba havayo n'inzoga bita urwarwa ihingurwa mu bitoke benshi bakunze gutazira izina ry'imwe mu ma Komine agize iyo ntara bita Rugombo.

Hagati mu gihugu, intara ya Cibitoke ihana urubibe n'intara ya Kayanza hamwe n'intara ya Bubanza.

* *[[Abanyagihugu]]*: ibihumbi cumi n'indwi n'ijana na mirongo ine na bane (17.142) mumwaka w'ibihumbi bibiri n'icenda (2009).
Gahinasazi

Gahinasazi ni umudugudu (umutumba) uri muri Komini ya Musigati mu Ntara ya Bubanza mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'Uburundi.

## Reference

* 1 "NGA GeoName Database"
Gatumba

**Gatumba** ni igisagara kiri m'[uburundi]].

Gatumba ikaba ihana urubibe na Repubilika iharanira intwaro rusangi ya kongo.( ex Zaïre )

## Raba n'ibi
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3564358.stm <- *Tutsis massacred in Burundi camp*
Chicago

**Chicago( Shikago mukirundi )** ni igisagara kiri muri Illinois iri muri Leta z’Unze Ubumwe za Amerika.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato amajana atandatu na bitandatu (606km²)
* *[[Abanyagihugu]]*:  imiliyoni zibiri n'ibihumbi amajana indwi na cumi na kane n'amajana umunani na mirongo itanu na gatandatu (2.714.856 hab) mumwaka w'ibihumbi na cumi na kabiri (2012).
Vladivostok

**Vladivokompilationok** (ikirusiya: *Владивосток*) ni igisagara kiri m'Uburusiya.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 331
* *[[Abanyagihugu]]*: 606.561 (2020).
Karuzi

**Karusi** ni intara iri mu buseruko bwo hagati(Centre-Est) bw'igihugu c'Uburundi.
* *[[Abanyagihugu]]*: 12.729 (2009).
Kinama

**Kinama** (Uburundi):kinama ni igisagara kiri mu burundi
* Kinama, Bubanza
* Kinama, Bujumbura
* Kinama, Bururi
* Kinama, Cibitoke
* Kinama, Gitega
* Kinama, Kayanza
* Kinama, Muyinga
Mpanda

**Mpanda**:
* Uburundi:
** Mpanda, Gihanga
** Mpanda, Mpanda
* Tanzaniya:
** Mpanda, Katavi
** Mpanda, Tabora.
Ndava

**Ndava** ni uduce tumwetumwe turi m'(Uburundi) tukaba turi muntara zitandukanye z'igihugu:
* Ndava, Bubanza
* Ndava, Bururi
* Ndava, Cibitoke
* Ndava, Gitega
* Ndava, Muramvya.
Rumonge

**[[Rumonge]]** ni igisagara kimwe mubisagara bigize igihugu c'Uburundi.

Rumonge ni intara ihanamiye ikiyaga Tanganyika.
* *[[Abanyagihugu]]*: 35.931 (2008)Muri iyo ntara bararoba cane kuko bereye ikiyaga tanganyika, baranarima cane ibigazi( palmier à huile) kuko iyo ntarairashushe  , iri muntara z'uburundi  cikigazozimbura cane icogiterwa
Rutovu

**Rutovu** ni imwe mu makomine agize intara ya Bururi iri mu bumanuko bw'Uburundi. Iyo komine izwi canecane nkiyifise isoko rya Nile (source du Nil) ikagira kandi na piramide(pyramide). Ni ikomine rero ironka ingenzi nyinshi bivuye kurivyo bibanza vy'iratiro ifise.
Cohoha

**Cohoha** ni ikiyaga Kiri kumupaka w'Uburundi n'uRwanda neza na neza mu ntara ya kirundo gifise uburinganire bwa metero kwadarato mirongo indwi na zine (74km2).
Akanyaru

**Akanyaru** ni uruzi rugendera cane cane mu Ruzi Nyabarongo rwo mugihugu c'URwanda. Akanyaru ruvukira mu buraruko bw'Uburundi, mu misozi miremire ku rubibe Uburundi buhana n'Urwanda, rugatemba rujana kuri urwo rubibe imbere y'uko rwisuka mu Ruzi Nyabarongo rwo mu URwanda.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (1911-2004), 40. Yari umukuru w'igihugu ca Leta z’Unze Ubumwe za Amerika (1981-1989).


Image:Ronald Reagan in Cowboy From Brooklyn trailer.jpg
Image:Ronald Reagan televised address from the Oval Office, outlining plan for Tax Reduction Legislation July 1981.jpg
Image:ReaganBerlinWall.jpg

Image:Ronald Reagan 1985 presidential portrait.jpg
Image:President Ronald Reagan at a Rally for Senator David Durenberger in Minneapolis, Minnesota (cropped).jpg
Tanganyika

Ikiyaga **Tanganyika** canke **Tanganika** ni kimwe mu biyaga binini vyo muri Afirika. Ni ica kabiri muri Afirika mu bwaguke inyuma y'ikiyaga Victoria. ikiyaga tanganyika gisanzwe gisangiwe nibihugu bishika kuri bine; arivyo uburundi, tanzaniya ,zambian nigihugu ca gongo

uburinganire bwaco bungana na :32 600 kirometero kwadarato

Tanganyika ni ikiyaga kirimwo amafi y'ubwoko bwinshi.
Songa

**[https://www.citypopulation.de/en/burundi/admin/bururi/03008__songa/ Songa]** ni ikomine yo mu ntara ya Bururi mu bumanuko bw' Uburundi. Komine Songa ifise uburinganire bwa **232,1 km**². Dufatiye kuri rusansuma(recensement) yabaye mu mwaka wa 2008, ikomine ya songa yari ifise abanyagihugu bagera kuri **51831.**
Saratov

**Saratov** (ikirusiya: *Саратов*) ni igisagara kiri m'Uburusiya.
* *[[Uburinganire]]*: Ibirometero kwadarato 394
* *[[Abanyagihugu]]*: 837.900 (2010).
Polystachya maculata

***Polystachya maculata*** ni gutera.
* Abavandimwe: *[[Polystachya]]* <- *[[Orchidaceae]]*.
* Igihugu: Uburundi.
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20190104192335/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-162905
Aa argyrolepis

***Aa argyrolepis*** ni gutera.
* Abavandimwe: *[[Aa]]* <- *[[Orchidaceae]]*.
* Igihugu: Equateur.
----
* Inkenuzo: http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-3
Aa calceata

***Aa calceata*** ni gutera.
* Abavandimwe: *[[Aa]]* <- *[[Orchidaceae]]*.
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20190905200026/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-5
Aa matthewsii

***[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Aa_matthewsii Aa matthewsii]*** ni agaterwa kagira udushurwe twiza cane, kiharijwe ahanini n'ibara rishaka gutukura ariko ntiritukure cane (**violet**). 
* *[[Orchidaceae|Orchidac eae]]*.
* Izin
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20190905200028/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-22
Aa riobambae

***Aa riobambae*** ni igiterwa co mu bwoko bw'amashurwe akoreshwa ugutandukanye kandi ahatandukanye.
*
*
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20181130104255/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-31
Aa nervosa

***Aa nervosa*** ni igiterwa kivamwo amashurwe. Kiri mu bwoko bwa
* *[[Orchidaceae]]*.
* Izina rindi: *Altensteinia nervosa*.
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20190905200031/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-24
Aa paleacea

**''Aa paleacea** ni igiterwa gifise amashurwe canke udusharo.''

*
* 
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20181130104250/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-27
Aa weddelliana

***Aa weddelliana*** ni icatsi kigira amashurwe meza.
* Umuryango waco: *[[Aa]]* <- *[[Orchidaceae]]*.
* Irindi zina: *Altensteinia weddelliana*.
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20190709040722/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-39
Abdominea minimiflora

***Abdominea minimiflora*** ni gutera.
* Abavandimwe ( ababanyi canke abavukanyi): *[[Abdominea]]* <- *[[Orchidaceae]]*.
* Izinandi: *Schoenorchis philippinensis*, *Schoenorchis minimiflora*, *Saccolabium minimiflorum*, *Gastrochilus minimiflorus*, *Abdominea micrantha*.
----
* Inkenuzo: https://web.archive.org/web/20210419211457/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-99