open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ido

I ćhib **Ido** vaj **Ido linguo** si jekh konstruktime ćhib kaj avlăs kaθar i ćhib Esperanto pala niśte reforme kaj sas kerde laqe kaθar o originàlo kerdutno e Esperantosqo) kaj sas adoptirime sar Esperanto Reformirime anθ-o Pariź kaθar i Delegàcia vaś o adoptisaripen jekhe maśkarthemutne aźutipnasqe ćhibăqo (francuzikanes: *Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale*) p-o 24-to oktòbro 1907. Ido sas kerdi te na ovel la but vorbe kaj si len sajekh aśunimata, si dosta lokho te phenes e bută xarnes, lokhes siklili thaj labărdi. Voj si kerdi te ovel jekh maśkarthemutni aźutipnasqi ćhib vaś e manuśa anθar ververe thema thaj i ćhib si i maj baxtagorutni maśkar sa e ćhibă kaj sas derivutne kaθar i ćhib Esperanto, kaj sas akharde Esperantidură (korkorres: Esperantido).

Kerdi anθ-o 1907 kaθar o Louis Kouturat thaj o Louis de Beaufront, i ćhib Ido sas maj anglunes kerdi anθar o mangipen te reformărel e bilaćhe bută anθ-i ćhib Esperanto, ćhib kaj sas kerdi 20 berśa maj anglal e Idosθe te lokhărel i maśkarthemutni komunikàcia. O anav „Ido” avlǎs kaθar i Esperantosqi vorba „ido” kaj mangel te phenel „ćhavo”, sosqe i ćhib Ido si o „ćhavo” e Esperantosqi ćhibǎθar. Pala pesqo śirdipen vaj kezdisarimos, e Ido sas laćhes dikhli kaθar vunii anθar o Esperanto-komunitèto. Sa kadǎ, jekh bàjo nakhlo kana mulo biaʒukardes o maj baro thaj maj prinʒardo idìsto, o Lous Kouturat anθ-o berś 1914. Anθ-o berś 1928 o Otto Jespersen mukhlǎs o Ido ćhibǎqo miśkipen te kerel pesqi nevi ćhib: i Novial. Pala duj motìvurǎ, e Ido areslǎs maj xanci populàro: jekhtones, sas ćingarimata maśkar ël manuśa kaj manglǐne te keren penqe refòrmikane projèkturǎ maj śukar sar avrenθar; dujtones na-s but manuśa kaj ʒanenas kë sas śajutno te alosarel i ćhib Ido sar maśkarthemutni ćhib. Kadale bàjurǎ dukhavdǐne o miśkipen, nùma o Internèto dǎs vast te nevǎrel o popularipen vaj prinʒaripen e ćhibǎqo.

E Ido labǎrel sajekh 26 grafèmurǎ sar si anθ-o Englezikano alfabèto, nùma na-i len diakritikurǎ. I ćhib lel pesqe alava kaθar e Englezikane, Francuzikane, Nǎmcikane, Italikane, Latinikane, Rusikane, Śpanǒlikane thaj Portugalikane ćhibǎ, thaj si lokhes xalǎrdi kaθar ël manuśa kaj siklǐne i Esperantosqi ćhib.

Majbut butǎ anθ-i literatura sas ambolde k-i Ido, sar kamas-avel O Tikno Thagarorro (La Princeto), La Psalmaro (pustik anθar i Biblia), thaj La Evangelio di Lukas. Paś o berś 2000, sas maśkar 100-200 ido-vakǎrutne anθ-i lùmǎ, ama anθ-o akanutno vaxt sas rodimata kaj sikavlǐne ke i vakǎrutnenqi ginavni kamas-avel sar 1.000-5.000. Anθ-o berś 2020, e Ido sas la 24 manuśa kaj vakǎren la de kana biǎndile anθ-o Finlàndo.

## Dikh vi
* Aźutipnasqi ćhib
Nacistikano Njamco

O **Nacistikano Nǎmco** (oficialnes prinʒardo sar o Germanikano Ràjkh 1933–43, thaj palal akava o Barǎrdo Germanikano Ràjkh 1943–45) sas o Nǎmcikano stato maśkar 1933 thaj 1945, kana o Adolf Hitler thaj i Nacistikani Partida stäpänisardǐne o them, paruvindoj les anθ-jekh diktatùra.

Telal o Hitlerosqo thagaripen, o Nǎmco avlǎs sigo jekh totalitàrno stato kaj so maj but aspekturǎ e ʒivpnasqe sas kontrolirime kaθar o gubèrno.

## Dikh vi
* Nǎmco
Adolf Hitler

O **Adolf Hitler** (nǎmcicka: [ˈadɔlf ˈhɪtlɐ]; biǎndilo p-o 20-to aprìlo 1889 – mulo o 30-to aprìlo 1945) sas jekh Avstrikano-Nǎmcicko politìko kaj sas o diktatòro e Nǎmcosqo ël berśesθar 1933 ʒi k-o vov mudardǎs pes anθ-o 1945. Vov areslǎs politikalnes zoralo sar o baro śero ël Nacistikane Partidǎqo, thaj areslǎs te avel o ćancelòro anθ-o 1933 thaj palorral lǎs o anav *Führer und Reichskanzler* anθ-o 1934. Kana sas diktatòro, vov dǎs śirdipen k-o Dùjto Lumǎqo Maripen kana kerdǎs invàzia anθ-o Polàndo p-o 1-to septèmbro 1939. Vov implikisardǎs pes anθ-e kätanosqe operacie anθar sa o maripen thaj sas dośalo palal o Samudaripen: kana mudardǐne maśkar 500.000 thaj 7.500.000 Rromen thaj 6.000.000 Ʒidovurěn, maśkar averenθe.
Aktivismo

O **aktivismo** śaj avel xatǎrdo sar i propaganda aktiva anθ-o servićio jekhe politika doktrìna vaj vaj jekhe partida, manglindoj te anel jekh paruvipen soćiàlo vaj politikano.

Kadi aktsunǎ nakhel manglindoj te barǎrel jekh kontroversàlo argumènto vaj mamuj kodolesθe. Fràzurǎ sar „aktivismo” thaj „aktivìsto”, labǎrde anθ-ěkh politikàlo kontèksto, avle vaś o jekhto var anθ-e revìsturǎ kaθar i Belgia, anθ-o berś 1916, phangle k-o miśkipen Flamengano (anθ-i francuzikani ćhib: *flamingant,* jekh miśkipen śirdino kaθar ël raśaja anθ-i Flàndra, tele i francuzikani okupàcia, śirdindoj ël berśeça 1792).

Jekh făl te kerel aktivizmo but manuśenqe sas te lekhaven. Sar egzemplo, o Thomas Paine lekhavdăs i pustikorri „Kaman Sens” kana manglăs te kerel protesto mamuj varesosθe.

Anθ-i Rromani kultura, jekh vaźno aspèkto si o Rromano aktivismo. Varesave Rroma xramosardine penqe amboldimata palal e devlikane lila sar i Biblia vaj i Kur’ani, kaj sas maj anglunes amboldini anθ-i Rromani ćhib kaθar o Muharem Serbezovski.
Volapük

I **Volapük** (englezikanes: /ˈvɒləpʊk/; Volapük [volaˈpyk], "I Ćhib e Ljùmăqi", vaj "Sundalesqo Vakăripen") ïsi jekh konstruktirime vaj kerdi ćhib kaj sas kerdi maśkar o berśa 1879 hem 1880 kaθar o Johann Martin Schleyer, jekh Katoliko raśaj anθar o Baden, nămcicko them, kaj dăs pes gogĭ ke o Del phendăs lesqe anθ-o suno te kerel jekh maśkarthemutni ćhib. Prinʒardi sar i jekhto bari konstruktirime maśkarthemutni aźutipnasqi ćhib, i gramatika ovel katar e Europaqe ćhibjandar thaj o vokabulàro avel and-jekh baro kotor katar i Englezitska (ku niśte Nămcitska thaj Francuzitska). Madikh, o alava si butvar paruvdărde prdal o prinʒaripnasqo śajutnipen.

## Dikh vi
* Aźutipansqi ćhib
* Elefen
* Esperanto
* Ido
Louis de Beaufront

**O Louis Chevreux** (3 oktòmbra 1855, Pariź – 8 januàro 1935, Thézy-Glimont), aćarutnes prinʒardo sar o **Louis de Beaufront**, sas jekh bari xaning anθ-o dezvoltisaripen e Idosqo (vaj „Ido linguo“), jekh maśkarthemutni aźutipnasqi ćhib. O Beaufront sas anglutnes jekh somdasno e Esperantosqe miśkipnasqo thaj sas aktivno anθ-o buxlăripen e Esperantosqo and-o Vèstutni Europa thaj sas jekh maśkar ë maj de vrjàmă Francuzikane manuśa kaj phende ke i Esperantosqi ćhib sas śukar thaj laćhi butĭ.
Maladine Nàcie

I **Organizàcia e Maladine Naciènqi** vaj e **Maladine Nàcie** (skurtărdo: **OMN**) si i maj importànto maśkarthemutni organizàcia anθ-o sundal. Kerdi p-o 24 oktòmbra 1945, palal o Dujto Sundalesqo Maripen, si la avdives 193 somdasne thema. Sako them kaj si anθ-i organizàcia trebal te nakhavel i Kàrta vaj o Ćhàrtero e Maladine Nàcienqe Organizàcăqo. Palal kado lil, i OMN trebal te arakhel i pàća anθ-o sundal, i patĭv anθ-e manuśenqe ćaćimata, o maśkarthemutno khethano butăqo kerdipen thaj i patĭv anθ-o maśkarthemutno ćaćipen. O baro kher e organizàcăqo si anθ-o Nevo York.

## Avrutne phanda
https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/romani I Deklaràcia Universàlo vaś e Manuśesqe Ćaćimata anθ-i Rromani ćhib
Mississippi

**I Mississippi** si jekh maśkar e statura and-o sùdo andar e Maladine Statura e Amerikăqe, kaj giravdăs sar o biśto stato p-o 10 decèmbra 1817. O statesqo anav avel katar o dorăvo Mississippi, kaj ʒal paśal i vèstutni grànica e statosqi. O anav Mississippi, kaj mangel te phenel “baro dorăvo” kamas-avilo anθar i Oʒibwe ćhib, jekh andar e chibă indigenosqe e Amerikaqe, vaj jekh paśutni ćhib sar i Algonquinaqi ćhib. Voj si vi prinʒardi sar o “Magnolia State” vaj o “Hospitality State”.  Ʒi k-o 1860, i Mississippi sas o maj baro stato kerutno e bumbàkosqo and-o sa o them, tha’ robură sas 55% andar i populàcia e statosqi.  Ʒi k-i Bari Migràcia andar e berśa 1930-a, Afro-Amerikaqe sas o maj baro populàciaqo kotor. And-o 2020, 37.6% andar i statosqi populàcia sas Afro-Amerikaqe, kaj si maj but de sar sogodi aver Amerikaqo stato.

## Xalyarimata
Bari Migràcia

I **Bari Migràcia**, vunivar prinʒardi sar i **Bari Migràcia karing o Nòrdo** vaj i **Kali Migràcia,** sas o phiripen kaj kerdăs śov milionă Afrikaqe Amerikaqe anθar o gavenqo Sùdo e Maladine Staturĕnqo k-o forurĕnqo Nord-Èsto, o Maśkarutno Vèsto thaj o Vèsto maśkar 1910 thaj 1970. So kerdăs e Afro-Amerikaqe manuśa te phiren avral e Sudosθar sas o baro ćhorromos thaj o rasismo and-o Sùdo kaj sas e zakonură “Źim Krow” (rasistikane zakonură).
Pablo Picasso

O **Pablo Ruiz Pikasò** (gaʒikanes xramosardo: **Picasso**) (biǎndilo anθ-o Málaga p-o 25-to oktòmbra 1881 thaj mulo anθ-o Mougins p-o 8-to aprìlo 1973) sas jekh pintòro thaj skulptòro anθar i Śpania kaj kerdǎs khethanes e Georges Braque-eça o kubismo. Palal o Xindusthanesqo Konsìlo vaś Kulturàle Relàcie (englezikanes: Indian Council for Cultural Relations vaj ICCR), o Pikasò sas les Rromane orìgene

Vov si dikhlo deźa anθar o śirdipen e biśto śeliberśesqo sar jekh maśkar e maj bare pintòrurǎ kaj partićipisardǐne anθ-e ververutne artistikane miśkimata kaj buxlǎrdǐne anθ-o sundal thaj sas len bari influència pe avere bare artìsturǎ anθ-i vrjàmǎ. Pesqe butǎ si anθ-e muzèurǎ thaj kidimata anθ-sa i Euròpa thaj sa i ljùmǎ vaj sundal. So sas majbut, vov eksperimentisardǎs vi avere fǎlurěnça te kerel arta sar o ćitrisaripen vaj desèno, o ćokejisaripen vaj markevipen, pustikǎnqo desèno, o kipo-kerdipen vaj skulptùra, i ceramìka thaj o scenografipnasqo desèno thaj e aktoresqe gada vaś teatronqe prodùkcie. Vov xramosardǎs vi cïra literatura.

Anθ-i polìtika, o Pikasò phendǎs kë sas pacifìsto thaj komunìsto. Sas somdasno e Komunistikane Partidǎqo anθar Śpania thaj e Komunistikane Partidǎqo anθar Frància ʒi k-o mulo kana sas les enǎvardeś thaj jekh berśa. Si groposarime vaj praxosarime anθ-o pàrko e kastelosqo anθar Vauvenargues.
Borat

***Borat! Kulturalikane Sikavimata e Amerikǎθar te Kerel Prestàcia vaś o Śukar Them o Kazakhsthan*** (englezikanes phagles: ***Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan*** si jekh „ kalo asapnasqo” bi-ćaćo dokumentàlo filmo anθar o berś 2006 reʒisardo kaθar o Larry Charles thaj i filmosqi ćerxaj si o Sacha Baron Kohen. O Baron Kohen khelel sar o Borat Sagdiyev, jekh Kazakhsthanesqo źurnalisto kaj ʒal anθ-e Maladine Statura te kerel jekh dokumentàlo kaj si les anθre interakcie e Amerikaqença kaj ći ʒanen ke o Borat si ferdi jekh personaźo kheldo kaθar jekh aktòro. 

O filmo sas kritikime kaθar e Rroma sosqe kerel pirrasa mamuj e Rromenθe thaj e Rromane gavutne kaj beśen anθ-o gav kaj phendǎs anθ-o filmo ke sas anθ-o Kazakhsthan ama ćaćes sas anθ-i Rumunia phende ke o Baron Kohen xoxavdǎs lenqe thaj ći ʒanenas ke o filmo kam kerel miśto anθar lenθe.
Charlie Chaplin

O Baro Rromano Raj, ilin/vaj o Baro Raj o **„Charlie Chaplin”** (arakhlo anθ-o Londres ili ćaćeder phendo p-o Smethwick, anθ-ekh Rromano vàrdo vaj vurdòn) sas ek / jekh bareder aktòri / aktòro anθ-o Ànglo / Englàndo, thaj vov sas Rromano ćhavo. Prinʒares lesqo muj / lesqi fàca anθ- o patreto / o tasvir ? Śaj vi ke na sosqe anθ-o tasvir sas but terno o Chaplin, ferdi biś-thaj-efta berśenqo. Vov biǎndilǎs / biǎndilo anθ-o berś o 1889. Anθ-o berśa pale vov kheldǎs anθ-o filmora kaj kerdǐne o manuśenqe te asan. Adava sas anθ-o berś o 1940 ke vov jekh dǐbes poravlǎs pesqe jakha thaj phendǎs vareso sar kamas ovel (Na-i jekh ćaćutni fràza): „Me kam kerav ćingarimata ël Nacistença avdǐves” thaj kerdǎs jekh filmo kaj bućhol „O Bareder Diktatòro” kaj sas prinʒardo pal-o penqo kritikuno tèmora sar kamas ovel o ćhoriben vaj ćhorromos thaj o klasistikane ćhorro dikhimata / dikhibena. Vov sas les mustàca sar o „Adolf Hitleri”, thaj kerdǎs miśto anθa lesθe kana kheldǎs sar lesθe anθ-o filmo. Sa kadǎ, vov phendǎs paleder ke śajutno sas ke mamà-s laćho te ʒal miśto anθ-o lesqo komparativno śukeder ʒuvdiben asindos hem kerdindos miśto anθa varekasθe kana anθ-i sajekh vrjàmǎ nakhlǎs o Samudaripen.

## Black Patch Park
O Black Patch Park (rromanes: pàrko „Kalo Veś”) sas o than kaj biandilo o Charlie Chaplin. Kado than si prinʒardo pal-o fàpto kë i Rromani ćel ʒivelas kothe anθ-o XIX-to śeliberś./

O/I Rudge phenel ke sas o **„Esau Smith”** kaj sas prinʒardo sar o Raj o Kale Veśesqo. Kana vov mulo anθ-o berś o 1901 kana 92 berśenqo sas, i „Ʒuvli öl Esausqi” sas alosardi sar Rajni öl Kale Veśesqi. O Kalo Veś sas dino e Rromane ćelesθe anθar o than te beśen kothe. I Familia Murdock sas la phuv kothe ama von lǐne i dećizia te ʒalθar anθ-i Amèrika thaj mukhlǎs i phuv vaśo Rromane manuśenqe kaj beśen hem phiraven anθ-o Anglo but berśenθar. Aver Rrom phendo „Ray Plant” phendǎs ke jekh ʒeno kaj dǎs dùma sar amerikaqo ke vov therdǎs öl phuvǎ (śaj vi sosqe sas kothe sar turisto te dikhel öl phuvǎ). Phenel pe ke o ćhavenqe ćhave öl Rromenθar anθar o Kalo Veś inke ʒiven anθ-o thana kaj si nadur kaθar o Kalo Veś. 

Anθ-o ćhon jùlio kaθar o berś 2005, jekh liparibnasqi bar vaśo Rromane manuśa anθar o than sas ćhutino p-o than paś o Pàrko Kalo Veś. Anθ-ćhon màrto anθar o berś 2007, akaja bar sas lini ama pala gova sas ćhutini ekheder var / thodini maj jekh data.

## Xalyarimata
Soläx

And-i tradicia jekh solax śaj mangel te phenel vaj jekh phendipen ke vareso si caco vaj jekh lav dino te kerel vareso and-o avutno vaxt sar devlikanipen vaj semno e cacipnasqo.
Heinrich Himmler

O **Heinrich Luitpold Himmler** (nămcikanes: [ˈhaɪnʁɪç ˈluːɪtˌpɔlt ˈhɪmlɐ); arakhadilo p-o 7 oktòmbra 1900 – mulo p-o 23 màjo 1945) sas o *Reichsführer* anθar o *Schutzstaffel* (kaj znaći „arakhutni grupa“ ; SS), thaj jekh ingărindoj somdasno anθar i Nacistikani Partida anθar o Nămco. O Himmler sas jekh maśkar e maj zurale gaʒenθe anθ-o Nămco telal o Nacionàlo Socialismo thaj sas jekh baro arkitèkto e Samudaripnasqo.

O Himmler sas interesime palal o ćovaxanipen thaj e garavde bută deźa anθar pesqo ternipen. Vov phandăs kodo k-i pesqi rasistikani filozofia thaj, rodindoj vareso te sikavel ke sas ćaćo ke i Ariani thaj Nordikani rasa sas opralutni anθar o but phurano vaxt. Vov promotisardăs jekh bengesqi-devlikani sèkta vaj kùlto te rrugisaren le phuredadenθe, maj alosardes maśkar e somdasnenθe anθ-i SS, te avel jekh făl te arakhel śuʒi i rasa thaj te del śoxa’mulipen k-i nàcia. Dikhlindoj i SS sar jekh „Ordo” vaj societèta sar e Teutonenqe Marutne, vov kerdăs len te lien i Khangeri e Teutonenqo Ordo, anθ-i Viena anθ-o 1939. Vov śirdăs o procèso te paruvel o Xristianismo thaj pa lesqo than te ćhuvel jekh nevo moràlo zakono kaj sas mamuj o manuśipenismo (vaj humanitarianismo) thaj sas mamuj i Xristianosqi godĭ e ansurimosqo. O *Ahnenerbe*, jekh rodipnasqi societèta kerdo e Himmlesθar anθ-o 1935, rodăs p-i ljùmă te arakhel vareso te sikavel e opralutne thaj phurane orìgene e Germanikane rasaqe.
Josef Mengele

O **Josef Rudolf Mengele** ([ˈjoːzɛf ˈmɛŋələ]; biăndilo p-o 16 màrto 1911 – mulo p-o 7 februàro 1979), prinʒardo vi sar o Mulipnasqo Änźero (germanikanes: ***Todesengel***), sas jekh nămcikano *Schutzstaffel* (SS) śingalo thaj doftòro kana sas o Lumeaqo Maripen o II-to. Vov kerdăs mudarutne eksperimentàcie e phandavutnença, maj alosardes e Rromença thaj e źemenură (ćhave kaj sas len phrala kaj biăndile anθ-sajekh vaxt sar len) k-o Auschwitz II (Birkenau) samudaripnasqo lagero, kaj vov sas jekh somdasno anθ-jekh ekìpo e doftorenqo kaj alosardine e opferen te mudaren anθ-e gazosqe sobe, thaj sas jekh anθar e doftorenθe kaj ćhutindăs (thovdăs) i gàza „ciklon B” anθ-e sobe te mudarel e Rromen thaj Evrejuren.

Palal o Simon Wiesenthal Centro, vov intrisardăs anθ-i Kanada anθ-o berś 1962. Vov mulo anθ-o Brazìlo.
Sean Nicholas Savage

O **Sean Nicholas Savage** (biăndilo p-o 30-to màjo 1986) si jekh Kanadaqo gilavno, gilanqo xramosarno, thaj muzikaqo teatrosqo xramosarno. Vakărindoj anθa lesθe anθ-i revista *The Fader,* i Emilie Friedlander phendăs ke vov si „jekh gilavno-gilanqoxramosarno, jekh śukares ćudàto filozòfo thaj importànto ʒeno anθ-i Kanadaqe muzikaqi komunitèta. Vov si prinʒardo palal pesqi bare artistikani prodùkcia, pesqe gilanqe vorbe, thaj pal-i varietèta e muzikaqe stilosqi kaj kerel.
Molly Nilsson

**I Molly Nilsson** (arakhadili p-o 14-to decèmbra 1984) si jekh Śvedicka gilavni thaj gilanqi xramosarni vi baśaldi. Voj therel jekh independento muzikaqe produkciaqe kumpunia, i Asociacia „Dark Skies“ (rromanes: Kale Ćerură), kerdi anθ-o 2009. Anθar o berś 2004, i Nilsson beśel anθ-o Berlìno.
Muharem Serbezovski

O Muharem ilin Muharemi Serbezovski hino rrom kaj amboldăs o devlikano lil o Kur’ani vaj Quran anθ-i Rromani ćhib. Vov sas vi siklărno thaj gilavno.

Pesqo amboldiben si p-o endajalekto kaj si butivar akhardo Arli, kaj si jekh xoraxano lav kaj mangel te phenel kerde te beśen anθ-e khera (sedentarăripen).
Sedentarăripen

O **sedentarăripen** si kana jekh bari zurali grupa ni mukhel jekh tikni dromesqi grupa te ʒal kaj mangel. Nakhlăs kodo lenqe, e dromesqe populàcie desar sas i jekhto zolba; i organizàcia e moderne societetaqi manglăs ke e indigenikane populàcie aresen te beśen anθ-e khera sar e gaʒe. Pala le Rromenθe, o sedentăripen sas jekh vaźno aspekto anθ-o gaʒăripen/gaʒărimos.
Rodimata pal-e Rromenθe

E **rodimata pal-e Rromenθe** (vunivar Gypsylorismo vaj Ciganologìa) si jekh maśkardisciplinenqo etno-sikavimatanqo umal kaj mangel te prinʒarel sargodi e Rromane manuśenqe kultura, historia thaj politiki nakhimata. Si o siklŏvipen thaj diskursură kaj zumaven te phenen sar si o Rromanipe ili varesave aspektură anθar lesθe. I disćiplina dikhel vi p-e interakcie maśkar e avere manuśenθe thaj e Rromenθe, thaj rodel pala e gaʒenqe dikhimata vaj *mindset* karing e Rromenθe.

Avere anava te akharel o siklăripnasqo umal śaj aven *Ziganology*, *Ciganology*, *Romology*, *Romalogy* thaj *Romistics*.

Varesave importante rodale anθ-e rodimata pal-e Rromenθe si o Ronald Lee, o Alexandre G. Paspati, o Franz Miklosich, o Bernard Gilliat-Smith, o Marcel Courthiade, i Anne Sutherland, o Vania de Gila Jan Kochanowski, i Carole Silverman, o Colin Clark, o Patrick William, i Isabel Fonseca, o Lev Cherenkov thaj aver.

## Publikàcie
Varesave maśkar e publikàcie kaj keren rodimata palal ël Rromenθe si:

* *Critical Romani Studies* (Central European University, Hungary)
* *Romani Studies* (Gypsy Lore Society, Maladine Statura ama anglunes anθ-i Anglia)
* Katalògo e Rromane rodimatanqo kaθar i Press kaθar i Universiteta anθar Hertfordshire.
* E lekha kaj si etiketisarde sar “Romani” k-i Universiteta Harvard.

## Dikh vi

* Anava e Rromane manuśenqe

## Referensura

## Avrutne phandimata
Liparipnasqo Dives e Rromenqo vaś o Samudaripen

O **Liparipnasqo Dives e Rromenqo vaś o Samudaripen** (vaj o Evropaqo Gïndosqo Ges po Rromano Holokausto) si jekh liparipnasqo dives kaj liparel e opferǎ vaj viktimurǎ e Rromane genocidosqo (o Samudaripen), kaj dǎs sar rezultàto kë maśkar 220.000 thaj 500.000 Rromane ʒene sas mudarde kaθar o Nacistikano Nǎmco thaj lesqe amala kana sas o Dùjto Lumǎqo Maripen. O dives o 2-to augusto sas alosardo te liparel kado dives sosqe anθ-i rǎti po 2-3 augusto 1944, 2.897 Rroma, majbut isindoj ʒuvlǎ, ćhave thaj phure, sas mudarde anθ-o Ciganosqe familiaqo lagèro (Zigeunerfamilienlager) k-o Auschwitz samudaripnasqo lagèro. Vuni thema alosarde te liparen o Samudaripen pe avere divesa.

## Dikh vi
* Adolf Hitler
* Durǎripen e Rromenqo anθ-i Transnistria
* Nacistikano Nǎmco
* Robert Ritter
* Reichszentrale zur Bekämpfung des Zigeunerunwesens
* Samudaripen
Reichszentrale zur Bekämpfung des Zigeunerunwesens

O jekhto śingalo **Informaciaqo Serviso vaś e Sekuritatǎqe Śingale karing e Cigojnenθe** (Germanikanes: **Nachrichtendienst für die Sicherheitspolizei in Bezug auf Zigeuner**), skurtǎrdo anav: **Zigeunerzentrale**, sas astardo anθ-o berś 1899 anθ-i Diz e Śingalenqi anθar o München. Kado informaciaqo serviso sas o modèlo vaś avere themutne thaj maśkarthemutne śingalesqe antiziganosqe programurǎ. Anθ-i Weimar Republika, sa e Germanikane state dine love thaj hasnisarde kado serviso. Lesqi butǐ sas te kidel informàcia pala le Rromenθe anθ-jekh ginavnǎqi-bàza sosqe e rasisturǎ gïndsarde kë le Rroma sas dośale thaj kë sas jekh "ciganosqo nasvalipen." I inreźistràcia e "cigojnerenqi" thaj e "manuśa kaj phiraven sar cigojner" anθ-e jekh ćentralo than kerdǎs kë von sas dikhle sar ćaće kriminalurǎ ferdi pala lenqi etnia kaθar e śingalenθe.

Telal o Nacionalo Socialismo (Nacizmo), o Zigeunerzentrale sas lokhes paruvdo te avel o ***Reichszentrale zur Bekämpfung des Zigeunerunwesens*** (Thagaripnasqo Ćentro te Marel e Ciganosqo Tràjo) anθ-o berś 1936 thaj anθ-o 1938 ćhutǎs les anθ-o Berlìn sosqe sas jekh lil kaj phendǎs kë trebalas te paruvel i organizàcia e Thagaripnasqe Kriminale Policiaqe. O Thagaripnasqo Ćentro sas jekh kotor anθar o neves kerdo Thagaripnaso Kriminale Policia Ofiso (Germanikanes: *Reichskriminalpolizeiamts* vaj RKPA), kaj sas prinʒardo sar o Ofiso V anθar o Thagaripnasqo Śerutno Sekuritatǎqo Ofiso (Germanikanes: *Reichssicherheitshauptamts* vaj RSHA). Khethanes e Rasialno Śuʒipnasqo Rodimatanqo Ćentroça (Germanikanes: *Rassenhygienischen Forschungsstelle* vaj RHF), o Thagaripnasqo Ćentro organizisardǎs vi i inreźistràcia thaj e durǎrimata hasnindoj o informaciaqo serviso thaj pala e informàcie kaj sas śajutne te kidel anθar e korkorre ʒene.

O "Cigojnosqo Serviso" sas kerdo maj jekh data anθ-o München anθ-o berś 1946 sajekhe gaʒença thaj ginavnǎqe-bazença thaj pala kodo sas anavǎrdo "Bi-kheresqe ʒene Serviso" (Landfahrerstelle) te aśundǒl maj xancï rasistikanes, ama kado anav sas vi anθar e Nacistikane vorbe. Atunć o Bikheresqeʒene Serviso sas jekh kotor anθar o Bavariaqo Statosqo Kriminalne Policiaqo Ofiso. Anθ-e berśa 1970e vov sas phaglo sosqe arakhle kë sas bi-konstitucionalo. Atunć e ginavnǎqe-baze sas dine ka-e ciganologurǎ (gipsyloristurǎ) kaj dikhle-pen sar anθ-e jekhfǎlno tradìcia sar o Rasialno Śuʒipnasqo Rodimatanqo Ćentro (RHF).
Durǎripen e Rromenqo anθ-i Transnistria

Telal o diktatoripen e Jon Antoneskosqo, anθ-o kontèktso e Rromane genocidosqo, maj but sar 25.000 Rromane ʒene anθar o Thagaripen e Rumuniaqo sas durǎrde anθ-e koncentracionesqe lagere anθ-o Transnistria Guberno. O diktatoripen phendǎs kë le Rromane ʒene sas "jekh pharimos thaj bilaćhe vaś o societetaqo sigurnipen." Anθ-e lagere e phandle sas labǎrde sar rroburǎ/sklavurǎ te keren butǐ, thaj e manuśa kaj dikhle kodo phendǎs kë o tràjo kothe sas but ćorro, but manuśa mule anθar i klìma thaj sosqe na-s dosta xabe.
Brno

**Brno** (Chexikani chib: *Brno*, jermanikani chib *Brünn*, latinikano chib *Bruna* ) foro vi Chexiyako, si o sherutno foro vi o bareder foro la Morava. Duj Nashi: Svratka, Svitava. Sherutno than: Romano jehketaniben pre Morava, Romano hangos, IQ Roma, Muzeum romské kultury.

* Forosko baripen - 230,18 km² (Bari Brno - 3,170 km²)
* Manusha - 396 101  (Bari Brno - 853)

 
01 airshots.cz-wallpaper16x10-noTm.jpg|Brno  
Bohuslav Fuchs, Ceremonial hall, Brno central cemetery.jpg| 
Bohuslav Fuchs, The main bus port in Brno. 1948-49.jpg| 
Staré Brno - Bazilika Nanebevzetí Panny Marie.jpg| 
Brno-Cathedral of St. Peter and Paul 1.jpg|
Výstaviště z výšky 2.jpg| 
Vila Tugendhat exterior Dvorak2.JPG| 
Brno-Muzeum-romské-kultury2013.jpg|
Michael Jackson

O **Michael Joseph Jackson**  (biandilo p-o 29-to avgusto 1958, Gary, Indiana - mulo p-o 25 shovtonai 2009, Los Angeles, California) sas Amerikaqo gilavno, khelutno, thaj jekh katar e maj influentne thaj ikonikane pop muzikaqe khelutne anda sa vrama. Vov sas dino o anav “O Thagar e Pop-esqo” katar lesqi paśe thaj lungo vrama amalni Elizabeth Taylor, jekh anav savo ačhilo palal so astardǎs e fanura.

Bijando p-o 29-to avgusto 1958-to berś anθ-o Gary, Indiana, o Michael Jackson sas o oxtoto anθar deś rakle (jekh mulo tikno vràma palal o bijandipe) kaθar o Joseph (Joe) thaj i Katherine Jackson. Lesqo dad kerelas buti sar kranosko operatoro ki jekh steel fabrika thaj lesqi dej k-o Sears baro magazino. I muzika sas jekh ćhand te našen katar lengo sakodiveseskoro ʒivdipen thaj o dad thaj i dej sas vi von muzikalne ʒene. O Joe baśavlǎs gitara anθ-i jekh lokalo R&B grupa, savi kerelas repeticia anθ-o tikno kher la famìliaqo anθ-o 2300 Jackson Street (koincidentno anavjardo palal o U.S. prezidento). Lesqi dej gilabelas thaj bašavelas klarineto thaj piano. E Joe-esqe repeticie e grupake, kombinime lenqe ʒivde muzikaça anθ-o kher, sas len baro impakto p-e Jacksonesqe ćhave desar sas tikne.

Sa le oxto Michael Jacksoneskere phrala thaj phenja — Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Randy thaj Janet — kerden semnifikativne butǎ k-i muzikaqi industria. Numa, o Michaelesqo talento sas dikhlo katar jekh but terno berś thaj lesqe dadesqe inkuraźàciaça, o Michael astardǎs pesqi karièra kana sas les panʒ berśa. Vov gelo k-i muzikaqi grupa peske phralenqi ko 1960 berša, savi bućholas The Jackson 5.

Kana o Michael areslo sar śerutno gilavno thaj performeri k-o The Jackson 5, von sine p-o drom karing butśundipen thaj barvalipen. O Michaelesqo glaso, kombinisardo lesqe śukare khelimasqe miśkimatença, lośardeas thaj ćajlǒlas e publika. Lesqo maj angluno muzikaqo influènso sas o James Brown, prinʒardo vaś lesqe hipnotizime khelimasqe miśkimata pe scena. O Brown korkori sikavdǎs e Jacksonesqe sar te mekhel te perel o mikrofono thaj te astarel les anglal te perel tele ki scena. O Michael vi adoptisardǎs e khelimasqe miśkimata thaj e dramatikane posture e Sammy Davis Jr.-osqe thaj e Jackie Wilson-aqe. O Jackson admirisardǎs e koreografikane inovacie katar o Gene Kelly thaj sar o Smokey Robinson xramosardǎs thaj kerdǎs pesqo materiàlo.

O sukcèso e Jackson 5-enqo, maj palal paruvdǎs pes o anav te aven The Jacksons, kerdǎs e Michaeles te ovel prinʒardo artisto. Vov astardǎs peski kariera sar solo artisto ko 1971 bersh, numaj na sine dji ko 1979 bersh kana vov kerdas buti e Quincy Jonesesa te skirin pesko solo albumo “Off the Wall” so vov areslǎs te del andre k-o nivelo e influentno R&B gilavnenqo/kompozitorenqo. Akana, “Off the Wall” si jekh katar e majbare albumura andar sa e vrama thaj sas thodino k-o Grammy Hall of Fame ko 2008. 

## Diskografiya

### Albumurya

* *Off the Wall*
* *Thriller*
* *Bad*
* *Dangerous*
* *HIStory*
* *Invincible*

## Xalyarimata


## Avrune phandimata
* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic
Suseni

Ojekhto atestacǎqe lila prinƷande palal Farfulovo datisaren pen anөar-o 14 decembro 1319 thaj anklel sar Feelfolu anөar-o theripen e Losonczy Dezso,lesqo ćhavo xudel e Farfulovosqo theripen.

O somnalipen khangerǎqo anөar-I arpadǎnon epoka kerdǎs pes anө-o dujto rig e śeliberśesqi XII-to pe ćaći rig nesave angalǎqo e lenǎqe Mureś e vajsavesqo xaxoj p-o vaxt e Hungarǎqe thagaresqo Geza o II-to (1141-1161), tha I śerutni khangerǎqi rig vaxtesөe o rajipen o Bela o IV-to (1235-1270).

K-o 13 decembro 1427 o Losśonczy Dezso xunǎs o mukhipen katar o papa Martin o IV-to te kerel jekh khangeri thaj franciskani religǎqi institucǎ pativǎqe o Sf. Mihail p-o akanutno limorosqo than. E religǎqi institucǎ nikerdǎs Ʒi berśesөe 1540.

Inke berśesөe 1525 o katolikon raśaj anөar-o Farfulovo sasas dośalǎrdo reformaөar. E reformaton khangeri anөar-o Farfulovo sasas lipardi anө-e xramosarimata śirdindoj e berśenҫa 1595. Anөar kadava perǒda nikerdǎs e purani kampana avri unkadi uzosөar e bustoҫa e thagaresqo Rudolf o II-to isindoj o avutno xramosaripen “Spes mea est Cristus 1598”.

E tǎtǎrǎnqi ivazǎ anөar-o berś 1685 kerdǎs bari mosarimata thaj xasarimata. O tǎtarǎ andre phangle e gavutnen khangerǎөe thaj dine jag khangerǎqe. Kodola nesave oprerivdisarde, save xastalde garuvdepen anө-e paśal veśa, parunde penqe mulen anө-e jekh khetanutno limoro ande khangerǎqi ber.

K-o Susenǎ e śkolutne sikavipnasqo śirdipen datinel pes anө-o jekhto paś e śeliberśesqo  XVIII-to. E protestanton śkola sasas organizisardi anө-o berś 1722. Laqo gatovipen sasas elementaron cara śkolutne maśkar e uśtavdenqe ćhavorre.

E grekikani-katolikon onorǎ anөar-o Farfulovo kerdǎs pes anө-o berś 1727, vaxtesөe o episkopo Inocențiu Micu-Klein, isindoj les sar raśaj o Petru.

Śirdindoj e berśenҫa 1824 e onorǎ grekikani-katolikon anөar-o Susenǎ sasas la jekh śkola anda-jekh kaśtutno kher.

Anөa 1985 kerdǎs pes andar barra e nevi grekikani-katolikon khangeri.

Anөa 1913 kerdǎs pes e nevi reformaton khangeri paśal o śerutno drom.

Paśmilajesөe e berśesqo 1924, vaxtesөe e argilǎqi eksploatacǎ anөar-I mina paśal e teglenqi fabrika arakhlǎs pes jekh bronzutno depozito anөar-o śeliberś XII anglal amari era. O maj śukar maśkar o saste misaja fibula (brośa) savi kerdǎs jekh simbolo vaś o Źudeco Mureś, avelindoj anөar-o berś 1998 pe źudecosqi stema thaj anөar-o berś 2011 pe stema komunǎqi Suseni.
Mudaripe k-i Szczurowa

O mudaripe ki Shchurova sas kana 93 Rromane dzhene, vi chhave vi dzhuvla thay phure sas mudarde kadar e nacistikane germanikane marutne ando polsko gav buchhlo Shchurova po 3-to agosto 1943. Mashkar desh thay bish kherutne rromane familie beshle kothe bute bershendar, pashe le polake, isindoy len lachhe thay amalikane xatarimata lencha. Sas vi kununimasko xamipe mashkar e Rrom thay le Polska kothe.
Religia

I **religia** si o patǎimos anθ-e butǎ sar kamas aven: o opralutno-naturalnipe, o devlikanipe thaj o patǐvalo zakono, e ritualne kerimata, e dogmata (e butǎ so musaj te patǎs), e valorurǎ thaj e institùcie phandle kadala patǎimatença. P-o drom te barǎrel pes, i religia lǎs maj but forme, isindoj la baro ververipe maśkar e khangerǎ. O alav "religia" anθ-i latinikani ćhib znaćil "nevǎrel o phandipe", kaj si o phandipe maśkar o Del thaj o Manuś.

## Relìgie anθ-o akanutno vaxt
Anθ-i akanutni vrǎma, e relìgie si xulavde anθ-e maj but kategòrie:

* Relìgie abrahamosqe (o Judaismo, o Xristianismo, o Islamo, o Druzismo, o Ahmadismo)
* Relìgie indikane (o Hinduismo, o Buddhismo, o Ʒainismo, th.k.m.d.)
* Relìgie kaθar orientalno Asia (o Taoismo, o Konfusianismo, o Śintoismo th.k.m.d.)
* Relìgie iranikane (o Zoroastrismo, o Baha-i patǎipe)
* Ćudne patǎimata thaj neve devlikane miśkimata (o Wika, o Asatru, o Bengismo, i Scientologia, th.k.m.d.)
* Relìgie indigene (nativno-amerikaqi, afro-amerikaqi, polinezǎqi, avstralǎqi, th.k.m.d.)
Aljeriya

Alʒeriya, so saso narodo Manuśutni Demokratikani Ketnepen le Alʒeriyasi (A*rabikanes*: Al-Jazā'ir / الجمهورية الجزائرية - Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah ash-Sha’bīyah / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية) iek them kai si ande North Africa. E Alʒeriya si avrial le northeast kaθar o Tunisia; Ai ka east kai si anda’i Libya; Ai karing o southeast kai si ando Niger; Ai pe swaqo rik e Sheba kai sas anda Mali, ai o Mauritania, ai o Western Sahara, Ai karing o Westo le Marokosko; Ai karing o north, karing e maria o Mediterranean. Ai kodola dieli si anda o them Maghreb kai si ande North Africa. Si iek phuvia kai arakhel but manushen kai trai’in pe swako rik o nord zhi ande Sahara kai arakhel e phuv and a sauto. O Algeria vusharavel iek than kai si 2,381,741 kilometri kare (919,595 sq mi), ai kerela les o deshto mai baro them ande lumia pala o than kai si ando baro them, ai o mai baro them ande Afrika si mai baro sar o mai baro them le themesko, e Gambia. O baro sap sas le 44 milyon zhene. E Algeria si o desh u mai but narodo ande Afrika, ai o 32 mai but narodo ande lumia. O baro foro si o Algiers, kai si karing o nord pe maria e Mediterranean.
イツハク・イエディッド

イツハク・イェディッド（ヘブライ語: יצחק ידיד、1971年9月29日生まれ）は、イスラエルとオーストラリアの現代クラシック音楽の作曲家であり、即興ピアニストであり、数々の賞を受賞している。 イェディッドは、今日の国際音楽シーンで最も独創的な作曲家の一人として称賛されています。

バイオグラフィー

イツハク・イェディドはエルサレムでシリアとイラク系のユダヤ人の家族に生まれた。 彼の最初の形成的な音楽経験には、地元のシナゴーグでの典礼に出席することが含まれており、そこでシリア風のバカショットの音とリズムを吸収しました。

若きイツハクがミズラヒ（ユダヤ系アラビア語）の伝統に根ざした音楽やマカマトをベースにした伝統的な歌の演奏に没頭する一方で、母親は彼に西洋のクラシック音楽と西洋楽器に触れさせることに固執した。 7歳のとき、彼は個人講師のもとでピアノのレッスンを始めた。 10代が進むにつれ、彼の音楽の焦点はジャズピアノに移り、20歳になるまでに、彼は独自のニューミュージックアンサンブルでオリジナル曲の演奏を開始した。

イェディドは1997年と1998年にルービン音楽アカデミーとボストンのニューイングランド音楽院でラン・ブレイクとポール・ブレイとともに学んだ[10][11]。 イェディッドはオーストラリアに住んでいます。 2012年にメルボルンのモナシュ大学で博士号を取得し、その後『アラビア音楽とアラビアの影響を受けたユダヤ音楽の要素を現代西洋クラシック音楽に統合する方法』を出版した。

学際的かつ異文化間のコラボレーションが彼の芸術活動の中心となっている。 イェディッドの作品は、中東文化、古代の儀式、古典音楽と典礼アラビア音楽の美学、および非西洋音楽の演奏実践に対する彼の深い関心を反映している。
Gheorghe A. Lăzăreanu-Lăzurică

**O Gjorge A. Läzärǎno-Läzurikä** vaj **Ʒorʒ Läzurikä**, phendo vi **Läzäresko-Läzurikä** vaj **Läzärikä** (1892 – ?), sas jekh baro śero e Rromane khethanipnasqo anθar i Rumunia, lipǎrdo vi pala i phakh kaj dǎs e maśkarmarimatanqi daxni politika anθ-i Rumunia. Maj anglal sas baśavno thaj jekh siklilo trampikano manuś kaθar gaʒǎrde/asimilime Rromane orìgene, vov lǎs sàma pala pesqo etnikano rat kana kerdǎs armàta anθ-e Rumunikane Phuvǎqe Zorǎ anθ-o I-to Sundalesqo Maripen. Jekh nevǎralo xramosarno anθ-i literatura kaj azbal e Rromani temàtika, vov sas aktìvo anθ-i Generalno Asociàcia e Ciganenqi anθar i Rumunia anθ-o berś 1933, ama vov ćhindǎs pesqe phandimata kadaja organizàciaça te astarel o Generalno Khethanipen e Rromenqo anθar i Rumunia, kaj lokhorres avili i maj zurali organizàcia. Anθar i septèmbra 1933 ʒi k-o màjo 1934, o Läzurikä sas vi jekh "Vojvod e Ciganenqo", prinʒardo sar kadea kaθar maj but Rumunikane Rromane grupe. Vov thaj lesqe sajekhgodǐsarutne avile te dikhen bilaćhes o anav "Cigane" thaj mangle te labǎren savorre o anav "Rromane", jekh idèa dini lenqe maj anglunes kaθar o Nikolaje Konstantin Bacaria. O Läzurikä zumavlǎs te giravel o alav *Zgripce* sar referinca ka-e butśunde paramićienqe phure e Rromenqe.
Hillary Clinton

**Hillary Clinton** si iek amerikano político ai diplomat kai podaisardia les sar o 67mo Secretar del Estado Unido tela o prezidente o Barack Obama de 2009 zhi ka 2013, sar ek senatoro kai pārstel New York de 2001 zhi ka 2009, ai sar e pervo zhuvli la Amerikhaki sar e rhomni le prezidente o Bill Clinton de 1993 zhi ka 2001.

## Xalyarimata
Glosa

I **Glosa** si jekh kerdini maśkarthemutni aźutipnasqi ćhib p-i bàza e Interglossàqi (jekh anglutni vèrsia jekhe aźtupinasqe ćhibǎqi dini avri anθ-o 1943). O jekhto alavàri vaś i Glosa dinǎs pes avri anθ-o 1978. O anav e ćhibǎqo avel anθar o grekikano korèno glossa manglindoj te phenel ćhib vaj vakǎripen.
Jeniśikane manuśa

O **Jeniś** (germanikanes: *Jenische*; francikanes: *Yéniche*, *Taïtch*) si phirutni grupa anθ-o Vèsto thaj vi anθ-o Èsto Evropa kaj beśen bute anθ-i Germania, Avstria, Śvicerlàndo, Luksembùrgo, Belgia thaj anθ-o estosqo kotor e Francaqo. Majbut teorie kerdine pen thaj sas dine avri te dudisaren e korene e grupaqe, vi xatǎrdo k-öl Jeniśa si rakle e ćorrenqe anθar o anglutno modèrno periòdo, anglal te vazden pen opre sar jekh etnikani grupa anθ-o anglutno kotor e XIX-to śeliberśesqo. Aver teoria si ke von si rromane ćhave, vaj jekh xamipen maśkar öl rroma thaj ververe phirutne grupe sar e biboldikane balamne, so śaj prinʒarel pes anθar o fàkto ke i jeniśikani ćhib si pherdi rromane alavenθar. Phenel pes ke bute Jeniśa mukhline o phirutnipnasqo ʒivipen anθ-ël berśa 1850-1999.

Von trajin ande jekh karavana ande francia.
Samosir

**Samosir** si jekh insula ando Toba lake ando nordo Sumatra, Indonezia. Administrativno, si kotor katar e provincija Nordutni Sumatra. I insula si o kono savo sastiol e bare vulkanosqo.

Si than vash garavipe kotar o nuklearno maripe telal o sherutnipe e Vladislav Pozdnyakov, kote ka beshen leske suporterura, membrura kotar o “**ChopX**” miškipe.
Google Amboldipen

O **Gùghel Amboldipen** (Anglikanes: *Google Translate*) si jekh bute-ćhibǎqe godǒrrǎqe pes-gelindoj amboldipnasqi butǐ anθar o Gùghel te boldes lekha, lila thaj drakhinǎqe patrina jekhe ćhibǎθar karing averesθe. Vov ʒal pe texnologikane aparàturǎ. Śirdindoj e ćhonesθar jùni anθ-o berś 2024, o Gùghel Amboldipen vast-del te amboldel 243 ćhibǎ e ververe nivelurěnθe, vi xatǎrdi maśkar lenθe i romani chib.

## Xalyarimata


## Avrutne phandimata

* Oficijalno webrig
Sakutarō Hagiwara

**Sakutarō Hagiwara** (1-to Novèmbro 1886-to berś — 11-to maj 1942-to berś) — Japonesko skrinitori thaj poeto. Reformatori e Japonesko poezijako.

## Biografia
Ćhavo e provinciàlo doktorosqo. Vov na agorisarda o kolèdʒo thaj na sas les jekh permanento buti źi kana na lias i literaturaki kreativitèta. Kana sas les karing 18 berśa, sas les jekh relacia jekhe bipinʒarde źeneça, savi maj palal akharda les anθ-e lesqe poezie sar «Elena» thaj dikhelas la sar jekh muza. Numaj, i ćhaj, telal o efekto e rodlarnengo, ansurisajlo varekas avereça. O Sakutarō sas ansurime duvar. Katar leski angluni romni, savi pala kodo gelas pala jekh kaver mursh, sas les duj sheja — Yoko thaj Akirako. Mishto baśalas e mandolina. Sa lesko źivdipen vov dependisardas pe finansijako suporto katar lesqi barvali famìlia, so śaj te kerel les te inkrel jekh bohemikano źivdipen thaj periodikane te kerel eksperimenturǎ te siklǒl anθ-i jekh vaj aver universitèta. Kana vov mulo, vov sas studento ande jekh katar e univerzitetura. Ko 1915 berś vov zumadas te kerel suicido anda bilačho sastipe thaj alkoholizmo. Ko averčhande periodia taro lesko dživdipe vov sine interesirimo ko Nietzsche, Schopenhauer thaj japansko folklorno kultura. Mulo ko 1942 bersh kotar o kancero e pulmonengo

O Hagiwara kerdas but eksperimentura e ćhibjasa te zumavel te haćarel thaj te paruvel e poezija sar arto. Vov sas but interesime vash o tanka zhanro (leske korkore bucha sas publicirime, mashkar aver, ande magazinura Bunkō, Shinsei thaj Myōjō), thaj lias inspiracija katar e Akiko Yosano poezija. Ande pesko ternipe publicirisardas peske poeziji ande magazinura. Participisardas ande aktivitetura katar but poetikane grupe. But katar e Hagiwarakere butja sas kritikuime vash o avtoresko pesimizmo.

## Linkura

* E avtoresqe bută anθ-i japanikani ćhib
* Encyclopedia Britannica artiklo
Chhiba le Romenge

kamau te sikavau sar trebuizel te borizas sau te borias amari chhib perfecto corecto normalo hai te janas

Te borizazlan sau te boriaslan amari chhib e romani MANDRO .

kamav te scriizav romanes hai te intelejizelpes li romanes but mai sukar. Ajutizenman che amari chhib silan but gramatica sar tume janen adaicha buti sukar.

Amare roma trebuizel te borizen perfecto amari chib hai kamau  te keravlan but mai mandro hai li mai sukar chiti ande amare shereste, sar si kam aicha:
tume ame von (voi noi ei...nanaiman scola but hai nanaiman but lil dar me dichliom che amera roma nana borizen sukar hai perfecto corecto amari schhib romani chhib ursaritico..kamau sau kamav te ajutizav .ajutizenman li tume o prhala o mai bare kaste rausizau te siclion amare prahl o roma te dichen mai sukar te cizitez mai corecto hai te intelegizelamen amen so phenas mai aprofundime.. O DEL TUMENTA HAI AMENTA.
MO ANAV E SI BIVOLARU GHORGHE HAI MO ANAV LE SCHENACORO E SI JIMMY jamal.
Romani-Islam

Deskrìpcia

O Zapadno Balkano, peske granicenca thaj nishenca, si than bute Muslimani Romane grupa-kulturengo, save akana si phangle-up ande sasti lumia thaj save kotor keren jekh but pecificno Islamo. Kodo so paśol kadava Romani-Islam na malavel pes e egzegezasa religikane teksturenqi, numaj sikavel pes jekh but praktično misticizmo savo i tehnikani moderniteta ćhudǎs avri anθ-e kompjuterikane kheliba, paramićenqe kolekcije thaj ezoterikane kruglja. Akava Dzipsi-misticizmo si kotor taro buketi taro “religiozno kolekcioneria”, kola – bizo te džanen bašo olengiri familija, mahale ja etniciteti – inkorporirinena thaj phanena elementia taro ververutne ortodoksno religije, sar ini heterodoksno sikavipa, tradicionalno purane thaj pogane patjavipa, odoleske satisfàkcia e tradicienqi, te xasaren e paradoksură, thaj te phanden e ćàsura anθ-i lenqi religiòzo interpretàcia e lùmja. Ande jekhutni kontemplacia, ritualno granicake eksperiencije thaj vociferno debate, le mistikane manuša – laikura thaj ekspertura – zumaven te harmonizirinen diferentne modelura pala lumiaki eksplikàcia bi te pućhen pal-i egzistenca le Allahesqi thaj le Djinneski. Numaj o mistiko džanel kaj e dogmatikane fundamentalistia si bilačhe, te von publikane kamen te thon e manušengi realiteta thaj eksperiencije ande relacia e religikane lila. E mistikane patjavipa thaj e praktike kotar e cigano-grupe ko Balkano si respònso vash buteder daravipa savenge akana si ekspozime e komunitetura generalno, thaj odoleske isi len importantno integrativno funkcija.

Abstràkto: O artiklo kerel buti e ritosa e cirkumcizijako maškar e Romani muslimanura ko Zapadno Balkan, jekh kotar e majbut šardine ritualne praktike, kerde nesave variacije maj but kotar e berša 3 dži ko 7. I tradicija savi nisar na ovel eksplicitno vazdini ko sakralno teksto kotar o Quran kergjape praktično obligatorikano. Mashkar e ritualura e nakhavipnaske, o suneti si dikhlino katar e muslimanura sar jekh signifikantno akto, sar so si simbolo e nakhavipnasko katar o statuso e chavoresko ko statuso e phureder manushesko savo si les sa e hakaja e “pherdo” manushesko. Ande Balkansko Romane muslimansko komuniteto, jekh bi-cirkumcizime manuš dikhel pes sar jekh isklučipe katar o zakono. Ko dujto kotor e bišto šelberšipnasko, i tehnikani rig e rituoski sas radikalno paruvdi, numaj na afektisarda leske sakralne thaj tradicionalne elementura. Akana, anθ-e lesqe źanglimata, anθ-e lesqe religikane źanglimata, anθ-e lesqe folklorikane sikavimata thaj anθ-o lesqo than anθ-e relacie maśkar “ame” thaj “len”, i ceremonia e śerutnimaski si jekh rito vaś i iniciàcia thaj si jekh anθar e maj śukar ritualne praktike save sikaven o angažmano karing o Islamo .
Morava

**Morava** (**Moravija**) (Chexikani chib: *Morava*, jermanikani chib 'Mähren*, [[latinikano chib]] *Moravia'' ) si ekh historikani phuv ande Chehikani Republika, o estutno kotor la Chehicko Republikako. Vov pashe korespondil e Morava pajeske baseinosa. O maj baro plaj ande Moravija si o Praděd. Le mai bare riga si: Morava(nasho), Svratka thai Dyje.
O sherutno foro si o Brno, savo si vi than e Muzeumosko pala e Romani Kultura (maj anglal ande historija kethane le Olomouc-esa).
Maj but Rroma ande Moravija trajin ando Přerov thaj ande Ostrava.
Angluno akharipe vash e Moravia ko 822

* Forosko baripen - 22348,87 km² 
* Manusha -  3.300 130  

 
Zřícenina hradu Děvičky z úbočí Děvína.JPG|E Pálavake bregura thaj e ruine katar o Děvičky Kastelo
Vestonicka venuse edit.jpg| Věstonické Venus, jekh 25,000-beršengi keramikani statueta
Dóm Svatého Václava, Olomouc.jpg| Maj bari Moravikani Katedrala, Olomouc
Slavonice, Horní náměstí & Jana Švermy 01.jpg|Slavonice, foro kotar o Renesansa
 2014 Ostrawa, Ewangelicki kościół Chrystusowy 08.jpg|Evangelikani khangeri le Kristoski, Ostrava 
Brno-Cathedral of St. Peter and Paul 1.jpg|Katedrala Sv. Petra Brno
Zámek, Přerov (07).jpg| Přerov, kastel
Brno-Muzeum-romské-kultury2013.jpg|Muzeumo pala romani kultura Brno
 Kralicky-Sneznik-03.jpg|Rango le plajengo:Králický Sněžník
Bílene

O **parno** (*white people*) si ek klasifikacio kai laki anda narodo kai sas mai but anda narodo kai sas Europa, ai inker sas mai but anda narodo. Si ek manush kai sikavel o kolor le paieske, marka ke o definicio sai hambana avel katar o patreto, o nasulimos, o manush, avel anglal iakha, avrial, etc. O parno si iek sumuntsa kai si moderno ai kolonilo. Kodia sas thodino ande iek shel e XVIII, ai manglia te del duma pa lesko gindo te mudarel ai te avel sluga. O pervo data kai si ramome pa "parno manush", sa le manush kai ashunen ai inkerdion inkerde sas le semnuria le Devleske tsaliansa kai keren buchi le Devleski o Thomas Middleton ande 1613 play, The Triumphs of Truth.