open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bars

O gav Bars, kai si akhardo Varmeghia Bars (Hungarian: Bars vármegye, German: Komitat Barsch, Latino: Comitatus Barsiensis, Slovak: Tekovsk á župa), sas iek than ande amperetsia le Ungarria de la 11. sigo zhi 1920. Numa akana e phuv si ande sauto ai ande central Slovakia. E slovako anav 'Tekov' si wužime ferdi sar iek anav neformal pe kadia phuv (region Tekov). O capital le paieske sas Zlat é Moravce (Hungariano: Aranyosmarót, German: Goldmorawitz).
Hadis

Hadis, so phendia sas o ramomos kai kerdia, vai kai phendia sas katar o profeto o Muhammad. Ashun mishto, so phendia o ramomos si te avel phendo ferdi iek andal kolaver kai avena pala leste. Ai e goji le profetonge kai sas ande hadis si sar iek sicharimos kai thol te haliarel e Vorba le Devleski kai tradia katar O Del. Zhanen sa kadala vorbi te zhanen le Devles, ai kodo kai sicharel kadala vorbi te haliarel mishto so mothol. E Vorba le Devleski mothol pa so kerdia O Del pala so phendiasas te haliarel, ai so mothol o zakono kai sikavel so sas shinado katar o profeto Muhammad.
Yesu Kristo

O Yesu Kristo swako fielo kai sas ande Bibele ande Bethlehem ande Judea, kashte te avel chacho ande foro Nazareth  - c. 30 BC.Jerusalem si e khangeri le Kristoski kai kerela e buchi ai kai sikavela peski khangeri. Iek andal mai bare khangeria kai si le mai baro andai phuv kai si ando Westo, ai mai but andal khangeria le Kristoske jinen les sar O Shav le Devlesko, sar o Messiah zhanelas ande phurano kontrakto ai sar o duito partia le Kristosko.
Devleski Maria

E Maria, kai akharenas la Mariake e shei vai e dei le Devleski, sas Zhidovisko Miryam Sepphoris vai Jerusalem, ai e Jerusalem vai Ephesus. Sas ramome le neve vorbi, e dei le Jesusoski andai Nazareth. Sar phende e lashi viasta le Iakovoski, e Maria e shei le Joachimoski ai le Hannahoski sas e Proto lashi viasta. Kana o nevo kontrakto sikadia leske ke O Jesus Kristo sas phangli pala e martia kai bushol Gabriel, woi sas e sluga le Josefoski andai Nazareth. Ando o zakono le Kristosko (o Orthodox, o katoliko, o Anglican, o Lutheran) ai le manush kai pachanaspe ando Del, iek shei bari sas kana O Jesus arakhadilo.
Yorkshire Terrier

O Yorkshire Terrier si iek breshind mashkar but tsinorhe zhukel, pe iek standartno phako si 3.20 kg ai o alto si 11-23 cm. Avel te dikhel ke iek zhukel kadala breshinda thodias te dikhel pe le mai tsinorhe zhukel la lumiake. Lesko anav sas Big Boss, ai ande 1995, sas les 6 bersh kana premisardias o anav, sas 11.9 cm de baro ai 12.9 cm de baro. Si iek phurano inglishano breshind ai lashardia ando them kai bushol Yorkshire ande England – kotse lias o anav le Devlesko ando 1870. De anda gor sas e pervo data te astarel chiriklia ai chiriklia andel gropi (mills) ai mines (mines) ando Duchy of York. Kana sas ande vriama e Victoria, kerdilo iek manush kai sas leske drago ai kai drago leske. O traio le podaitori si asi 10-15 ane.
Hamsa

O Hamsa si iek semno kai si phaglo ando Easto ai o North Africa. Kotse sas kai lasharde le khangeria andre ai andre e phuv sas wusharde, pe ziduria le khereske ai le dieli private, kai sas kerde kruglom le koltsunge, vuzhe, ai akana le manush kai lenas sama katar le khera, le pharipe, ai mashkar le pharaxoduria, etc. ai le Kristoske mothonas "O vas la Mariako e shei bari." Kotse si ek khash kai si phuterdo, kai si mashkar kodo iakh. Butivar o bi lashimos si sar iek zhungalo manush kai kerel so mangel. Ande le Zhiduvuria e iakh si te avel parhudilo katar e chererhai le Davidoski, ai katar aver manush kai sas Zhiduvuria. O anav la dilesko avel katar o anav le pansh zhene.
Trushul

Iek trushul si ek patreto vai kerel anda dui linia perpendiculare, kai hulavel iek vai dui linia ande dui halova iek fielo. Line sas normale orientade horizontale ai vertikale; Te na nichi, X-shapena, antunchi sai mothon o trushul le Swuntone Andreesko. O trushul si ek semno kai O Del sikavel peski dragostia le manushenge. Sakadia kodia semno s a s kai O Jesus Kristo dia pesko traio te skepil le manushen. Ai porme o Pavlo sas thodino te sikavel sar o shav le Kristosko kal Cooncilo le Nicaeake ando 325 AD katar o Constantine o baro. Mai anglal sar te avel vazdino iek semno sa o Kristo, kodo manush sas jindo sar iek manush phanglo. Laši vastensa sas le shtar poxtan vai le shtar poxtan.
Mohel

Mohel si Zhidovo kai traiisardia pala o zakono le Zhidovongo Sirkunsision - Brit milá.
Ke le Zhiduvuria kai pachanpe ando Del ai kai si ande Judea, o semno trobul te avel phendo sar o zakono sas phendo katar o Torah. 

O zakono s a s dino ande Genesis le 7:9-14 ai sas iek semno le kontraktosko mashkar O Del ai le shave le Abrahamoske:
"Ande tumari vitsa, swako mursh; Te thol Sirkunsision pe peste po oxto dies... Ai murho kontrakto avela ande tumaro stato ai beshela iek nevo kontrakto kai shoxar chi getolpe. Ai o manush kai nai Sirkunsision pe leste ando stato, ai kai nai Sirkunsision pe oxto dies, kodo manush avela shindo mashkar pesko narodo, ke wo phaglia murho kontrakto.

Ai ando Leviticus 12:1-3 mothol:
Ai o Del phendia le Mosesoske, "Den duma le Zhidovonsa, ai phenes lenge, te si ek zhuvli phari, ai te kerdiola iek glata, o oxto dies avela Sirkunsision la glata.
Fatima

Fatima bint Muhammad (b. Mecca, c. 605 vai 615 AD) – mulo o 28 avgusto 632) sas e mai terni shei le profetoski o Muhammad ai Khadija, e rhomni le Ali ai e dei le Al-Hasan ai Al-Husayn. E dragostia si la ai respektil sa le manush kai pachanpe ando Del, ai woi sas lake shave kai sas mai drago lako dadesko, ai zhutisardia les ande lesko chino. Woi drago sas te zhutil peske shaven ai pesko rhom, ai te lel sama katar peske shave ai katar pesko rhom. Woi sas ferdi iek shav le Muhammad te avel les glate zhuvindo mai but sar te avilino tsinorho. Kodola manush si hulade ande sa e lumia kai si Islam, ai sai zhanen les sar o Sayid. Le desh u ieke ketani kai poronchinas pe Mêsire kana karfosardia o trushul, ai kodola kai poronchinas po trushul phende ke sas andai vitsa le Fatimaski.
Hindipen

Hindus si ek religio kai pochinel ande India ai sa o pachamos kai si mai baro ande kado them. Si mai but miliardia Hindus, mai but ande India, Sri Lanka, Nepal, Mauritius, Bangladesh, Singapore ai Indonesia. Kadia kerel o hinduismo o trito zakono mai baro ande lumia, pala Kristo ai pala Islam.
Ai o hinduismo sikadiol ando pachamos ande Brahman, kodo chacho manush nai les putiera te kerel e lumia sar iek manush. Brahman si o mai baro jekh. O Brahman si mai mishto te avel semno ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi, ande soste godi si amaro raduimos kai chi mai getolpe. Sas ando Veda, Brahman sagda beshela ai avela sagda. Wo si swako fielo, numa mai but sar swako fielo, wo si kai del sa o traio. Le desh u dui zakonuria si chache, sa le dela kai si andai Hindu, ferdi le muia ai le semnuria le Brahmanoske sas chache.
Sihkâpen

O Sikhism si ek religio monotheistiko kai parhudilia ande o trito shelo ai thodino ande le pachamos le Guru Nanak Dev, kai arakhadilo ande 1469 ando Punjab, adies ande Pakistan. Ai so mothol E Vorba le Devleski si "sikh" phenav vorta iek kai sicharel katar iek shishya, "disiplo", "studenti" vai "disiplo". Ando Punjabi le vorbi "sikh" znachil te sichol. Le manush kai traiin ando Sikhism, won chi mangen katar le manush kai chi pachanpe ando Del ai kai chi pachanpe ando Del o mui, won kerdile iek them baro lengo zakono ai lengo pachamos. 
O Sikhism adies si mashkar le 25 ai le 27 milyon pala lende, ai but anda lende traiin ande India. Si mashkar le mai terne religionsa ande lumia.
O Sikh si ek disiplo le Guru Granth Sahib, kai mai baro lo sar iek swunto klishka, wo si le Sikhoske kai sikavel lesko drom ai sicharel les sa data.
O Sikhism si les desh gurus. O Guru Nanak sas thodino ande lesko than le inia gazdaske pala leske amperatsi, ai o deshto Guru Gobind Singh sas phendo ande peske martia sar "O guru le Devlesko kai si ande Sikh sa data."
Buddapen

O Buddhism si ek religio orijinal ai filosofia. Kotse geli ande India le 6th century BC, ai nakhlia but anda Central ai Southeast Asia. Balo sas katar o sicharimos le Gautama Siddhartha (Buddha Shakyamuni), iek manush kai gindilas pa India beshelas mashkar o 560 BC ai 480 BC. Pala e vriama, o Buddhism parhudilo but dieluria, akana si ek religio kai si xulade la, bi iek shib swunto ai bi iek dogma kai si swunto. E amperetsia si ande India, Nepal, China, Japan, Sri Lanka, Korea, Mongolia, Myanmar, Thailand, Vietnam, Laos, Cambodia, Indonesia ai Malaysia. Sas pashte 600 milion pala sa e lumia, o Buddhism si e shtarto religio la lumiake pala Kristo, o Islam ai o hinduismo.
Biboldopen

Evrejismo (anθar i grekicka *Iouda* *ïsmos*, anθ-i evrejesqi ćhib : יהודה, Yehudah, „Iuda”; anθ-i evreiesqi ćhib: יַה 1458דוּת, Yahadut, caracterele distinctive a iudaicului e áqnov), cunoscut și sub numele de religie mozaic ă (dup ă principalul profet evreu, Moise) si jekh religia anθar o Evrejikano nămo. Le zakonuria le Zhidovonge sas iek zakono ande khangeri kai inkerdion katar O Kristo ai katar O Islam. Ai so phendia E Vorba le Devleski katar le Zhiduvuria avili ande amperetsia le Judahoski, anda kodia avili e vitsa le Judahoski o shtarto shav le Iakovosko, o shav le desh u dui shel (XVIII shel) palal o baro tampla ando Jerusalem.
Jajinipen

O Jajinipen, kai s as tradino akhardo Jain Dharma, si iek andal mai phure religiona ai philosophia la lumiake, inker sas les vuni ande mai anglal sar te zhal ande India. Sas tradino te mothol ke kodo pachamos sas phendo pala bish tai shtar manush kai avile pala o foro kai busholas Tirthankaras, ai porme o paluno sas o Mahavira; uni manush kai sas historia phende sas ke wo thodia o baro Jainismo ande kodia vriama.
O Kher i Devleski daj Maria

O Kher i Devleski daj Maria (Turkikani chib, *Meryem Ana Evi*) si iek kher katoliko ai muslimos pasha Ephesus ando Turkiya. Ai o kher sas thodino ande XIX sigo, kana le manush gindinas ke sas drago le Annas Katharina Emmerich (1774–1824), ek chachi katoliko. Kadala viziona sas phende sar ek klishka pala lako martia kai sas la Clemens Brentano. E khangeri katoliko chi meklia les khonik te kerel kris pe so godi sas o kher, numa uni zhene avile te dikhen les swako data sar dikhlia les. O dat le Iovanosko o Pavlo II mardia le Emmeriches le 3 Oktobros 2004. Le manush kai lelas sama katar o kher ai kai zhanas ando kher pachanaspe ke o Iovano lia la Maria e dei le Jesusoski, ai beshelas kotse zhi kai avela opre. Hatar 1896, o Pope Leo XIII dikhlia le khera, ai mai sigo dikhlia le dades kai sas ando 2006 le Pope Benedict XVI.
Manush le Neanderthales

O manush le Neanderthales si ek zhigeni kai pharhavel les vai si ek semno arkiasko manushesko (Homo) kai traiisardia ande Eurasia, ai traiisardia de 430.000 bersh de akana zhi ka 40.000 bersh de akana.
Luli

Ai o narodo kai si o Luli akharenas les "Roma kai si ande Central Asiya" de kotsar gele anda foro o Multan ande China ai kotsar gele ande plai ande Central Asiya ai ande Caucasus. Won beshenas ande but thema sar o Uzbekistan, o Turkmenistan, o Kyrgyzstan, o Kazakhstan, o Tajikistan, e Crimea, won si manush kai pachanpe ando Del o Sunni ai won si manush kai pachanpe ando Del le phurane e vitsa le themeske.
Le archiva Ottomanoske andal XVIII ai XIX sigo, phende le shtar clani pa lesko anav Türkmen Kıpti, kai dia duma ek dialekto turco le xantsi vorbensa Romaneske ande lengo jargon ai won sas Alevi andai Bektashi. Kotse gele andai XV shel ande Asia ande Anatolia ai ande Dulkadiro ğlu, kai si Kahramanmara ş kana sas e amperetsia Ottomana, ai kotse beshle ando baro kher le Balkanonge ai o Crimean Khanate. Le Turkikani chib divininas andai Varna ande Bulgaria, ai andai Dobruja-Romania, ai andai Roma kai busholas Crimea, won mothonas ke won si manush Turkmen, ai mothonas ke won avena anda kadia vitsa.
Raj

O **Raj** (Amperato, Zeyyan Hun) vai e zhuvli **Rani** (Amperatsi, Dulke Hun) si o zakono kai dosharel ame ke si o mai baro amperato kai si ando them.
Rafet el Roman

Rafet el Roman (Rafet Yaşdut) arakhadilo ando Havsa ko Edirne, si iek manush Xoraxane Roma andai Turkija. Wo si jekh musičano pap turko. Vo bešel ane Reinheim.
Antiziganismo

"Antiziganismo si ek bari semno kai mai anglal sar te inkerel sosialismo kontra grupos Roma tay Sinti sosiales kai si identifime katar iek dzilo "Zigan" vai aver terminuria kai si avre.
Tengri

O Tengri, phuro Del si o mai baro sar le Mongol ai Turkesko shamanismesko. Tengrism si ek zakono chidino le manushenge kai si Mongol ai le Turko ande Asia, kai avile katar o mai phuro shamanism ande Altai.
Al Kapòn

**Alphonse Gabriel Capone** (/kəˈpoʊn/; 17-to januaro 1899 –  25-to januaro 1947), vunivar prinʒardo sar pesqi porèkla: "**[[Scarface]]**" (so znaćisarel “**Ćikatriz p-o Muj**”), sas jekh amerikàqo gàngsteri thaj biznismàno kaj avlăs lesqe bilaćho prinʒariben kana sas o vaxt ël Prohibicăqo, kana o zakono sas protiv ël pimatenθe, sar o śerutno baro ë Chikago Outfit-osθar. Lesqo eftaberśenqo vaxt sar krimininàlno śero avlăs ka jekh agor kana gelo k-o phandliben kana sas 33 berśenqo.

O Kapòno biăndilo anθ-o Nevo Yorkosqo Foro anθ-o 1899 ël Italiaqe migranturĕnθar. Vov khethanărdăs pes anθ-o „Five Points Gang“ sar jekh terno thaj avilo te kerel butĭ sar jekh sekurìsto vaś ël organizime kriminàlne thana sar ël kurvaśibnasqe khera. K-o anglutno kotor ël pesqe biś berśenqe ʒuvdibnasθar, o Kapòno gelo k-o Chikago thaj avilo jekh trupàqo arakhutno vaś o Źòni Torrio, śero jekhë kriminàlne sindikàtosqo kaj bizakones dăs ël manuśenqe pimata—i anglutni vèrsia ël Outfit-osθar—thaj sas politikàlnes arakhardo kaθar o Jekhethaniben Sićilianesqo. Jekh konflìkto ël North Side Gangoça sas but vaźno anθ-o astariben thaj vi o agor ël Kaponosqe. O Torrio gelo te ći maj kerel butĭ kana ël North Side-esqe duśmaja paś-paśales mudardăs les, thaj dăs ël zoră ël Kaponosqe. O Kapòno buxlărdăs o bikrisalno pimatenqo biznìso thaj haznisardăs so maj but violèntne metodură, ama pesqe laćhe relàcie ël forosqo śero ë William Hale Thompsoneça thaj ë Chikagosqe Policaqo Departmentoça kerde o dikhiben kë vov sas sigùrno te na azban les ël zakonosqe raja.
Scarface

O “Scarface” si jekh amerikàqo kriminàlno dramtikosqo filmo realizme kaθar o Brian de Palma thaj xramosardo kaθar o Oliveri Stone. Bizorales phandlo k-i paramići ël sajekhesqe akharde lilăθar kaθar o berś 1929 thaj kerindoj butĭ vi sar jekh biphandli neve-interpretàcia ël filmosθar ël 1932-osqe, vov mothovel i paramići jekhë naślo kubàno Tony Montana (khelavdo kaθar o Al Pacino), kaj aresel bilovenqo anθ-i Miami kana si o Mariel Boatlifto thaj avel zuralo thaj butmudarutno raj ël farmaćĕnθar vaj drògurĕnθar. Anθ-o filmo khelen vi o Steven Bauer, Michelle Pfeiffer, Mary Elizabeth Mastrantonio thaj o Robert Loggia. O redźizòro o De Palma dăs patĭv ël liparimatenqe ël Howard Hawks-osqe thaj o Ben Hecht-osqe, ël xramosarne ël originàlne filmosqe.

## Dikh vi
Al Kapòn

Kuba

Pariź

Miami

Florida
Dùjto Mariben ël Lumăqo

**O II-to Lùmăqo Mariben,** o **Dùjto Sumnalesqo Maripen** vaj o **Mariben ël Lùmăqo o Dùjto**, butvar skurtisarde sar LMII vaj ML2 sas jekh baro konflìkto kaj gelo kaθar o 1939 ʒi k-o 1945. So maj but maśkar ël themenθar ël lùmăqe, thaj sa ël zorale thagarimata thaj demokràcie, mardĭne pen sar duj duśmanalne marutne phralăribnasqe organizàcie: O Aliàcii thaj o Àksiz. Maj but partićipantură zumavlĭne zorales te keren butĭ ël lovenqe, industriàlne thaj ʒanglibnasqe kapabilitèturĕnça anθ-o kadava totàlno mariben, kaj kerdăs te avel pharo te ʒanel ël ververimata maśkar ël marutne thaj ël bi-marutne resursură. Ël aviònură lĭne jekh but vaźno pàrtia anθ-o mariben, thaj kerdĭne śajutno te kerel o strategikano bombardamento ël populaciaqe thanenqo thaj o posibilitèto te bićhalel ël duj nùkleàrne armură kaj sas haznisarde anθ-o mariben. O Dùjto Lùmăqo Mariben sas o maj mudaribnasqo mariben anθ-i hiśtòria, dindoj sar rezultèto maśkar 70 thaj 85 milionură de manuśa kaj mule ël maribnasθar, so maj but maśkar lenθe sas bi-marutne ʒene. Deśa ël milioànenθar mule vi anθar ël genoćidenθar (sar o Holokausto vaj Samudariben), i bari bokh, tikne samudarimata thaj o nasvaliben. Kana o Aksìzo sas sa mudardo, o Nămco thaj o Žapòno sas okupatime, thaj ël maribnasqe kriminálne krisa sas akharde te keren butĭ protiv ël kondukatòrurĕnθe ël Nămcosqe thaj Žaponòsqe.

Ël motìvură palal o Lùmăqo Mariben o II-to si butvar akharde anθ-ël pućhimata, nùma ël bută kaj kerdĭne drom karing lesθe sas ël marimata maśkar ël Italiaθe thaj ël Etìŏpiaθe, anθ-i Śpană, maśkar ël Xitajaθe thaj ël Źaponosθe, ël konfliktură maśkar ël Źapònosθe thaj ël Sovietikne Thagaribnasθe, o vazdăriben ël faśismosqo anθ-i Èvròpa, thaj i bilaćhi situàcia palal o Lùmăqo Mariben o I-to. O Lùmăqo Mariben o II-to si generalnes prinʒardo sar astardo p-o 1 septèmbra 1939, kana o Nacionàlne Soćialisto Nămco, telal o Hitleri, kerdăs invàzia ël Polandòsθar. O Jekhethanekerdino Thagariben thaj o Frànco deklerisarde ël mariben protiv ël Nămcòsθe p-o 3 septèmbra. Telal o Molotov-Ribentrop Xatăriben kaθar o ćhon o avgòsto ël 1939-esqo, o Nămco thaj o Sovietikno Khetaniben divisarde o Polàndo thaj alosarde penqe “thema kaj sas len influència” anθ-e Finlànda, Estonia, Latvia, Lituvania thaj Rumunia. Kaθar o agor ël berśesqo 1939 ʒi k-o astariben ël 1941-esqo, anθ-ë jekh serìe kampànurĕnθar thaj xatărimata, o Nămco xalas vaj sas les i zor anθ-e so maj but thana anθar ël kontinènto ël Èvropăqo, thaj kerdăs phralăriben ël Italiàça, ël Źaponoça thaj avere themença kaj akharde sas o Aksìso.
Rona Hartner

**Rona Hartner** (b. 9 màrto 1973, Bukureśto, d. 23.11.2023 ) si jekh filmosqi khelavni, gilavni thaj kompozitòrka rumunikani kaj si la origine nămcikane, akanutnes beśli anθ-i Frànca.

Voj kheldăs anθ-o fìlmo Gaʒo Dilo.

O dad thaj i dej ël gilavnăqe ći pakăn anθ-o Devel. Thaj kodolesθar mukhle la penqi ćhej te alosarel voj korkorres pesqi relìgia anθ-o avutno vaxt, ama i dejaqi dej, ći manglindoj te nakhavel kadi butĭ, garavdes boldăs ël Ronă, anθ-o stìlo ortodòkso. ʒi ka sas 17 berśenqi, ći ʒanglăs kë sas boldi. Vorta savo, pala jekh experiènca kaj sas la anθ-jekh divàno jekhë kolegnăça, konvertisardăs k-o katolisismo.
Joe Pesci

**Joseph Frank Pesci** (/ˈpɛʃi/ *PESH-ee*, italianicka: [ˈpeʃʃi]; biăndilo p-o 9-to februàro 1943) si jekh amerikàqo aktòro thaj baśavno. Vov si prinʒardo te khelel nasul personàźură anθ-jekh varietèta filmosqe fălurĕnqi thaj pala pesqe kolaboràcie ël Robert De Niroça thaj Martin Scorsesoça anθ-ël fìlmură *Raging Bull* (1980), *Goodfellas* (1990), *Casino* (1995), thaj *The Irishman* (2019). Vov sas vi anθ-o *Once Upon a Time in America* (1984), *Moonwalker* (1988), *JFK* (1991), *A Bronx Tale* (1993), thaj *The Good Shepherd* (2006). Pesqe asabnasqe ròlură sas anθ-ël jèkhto duj kotora ël seriaqe Home Alone (1990–1992), *My Cousin Vinny*(1992), thaj i serìa ël *Lethal Weapon-osqi* (1989–1998).
Krećiuno

**O Krećiuno** si jekh sakoberśesqo abăv, bajràmo vaj barodĭves kaj liparel o biăniben ël Jezus Kristosqo, kaj si generalnones inkerdo p-o 25-to decèmbra sar jekh kulturàlno thaj devlikano barodĭves vaś but manuśa trujal o sundal.
Muzika

**I muzika** vaj **baśaviben** (vaj **baśavipe**) si generalnones phendi te avel i arta te ćhivel ël baśa te kerel varesavi kombinàcia ël formosqi, ël harmoniàqi, ël melodiàqi, ël ritmosqi vaj avere butăqi kaj ekspresil vareso. Ël definìcie ël muziaqe śaj aven ververe palal i kultùra, ama i muzika si jekh aspèkto sa ël manuśikane societèturĕnqo, si jekh kulturàlno universàlno butĭ. Ël siklăvne phenen khethanes kë i muzika si deficinisardi kaθar varesave specifikne elementură, naj jekh baro jekhfălno făliben kaj phenel so si ćhaćhes i muzika. O keriben ël muzikaqo si butvar xulavdo maśkar ël muzikaqe kompoziciàθe, ël muzikaqe improvizăθe thaj ël muzikaqe baśavibnasθe, ama i tèma buxlărel pes anθ-e siklăribnasqe disiplinură, o kritikisariben, i filosofìa thaj o godăqo ʒangliben. I muzika śaj avel baśavdi vaj kerdi labărindoj jekh bari varietèta instrumenturĕnça, kaj znaći vi o manuśesqo vak vaj glàso.

## Anθ-i Rromani Kultùra
I mùzika si jekh vàźno aspèkto ël Rromane kulturàqo.

Avdives i Rromani mùzika si la but varietètură.

Jekh Rromane muzikaqo stìlo si o Punk Rromano vaj Punk Ciganosqo vaj Gipcikano Punk, kaj si jekh muzikaqo stilo kaj xamisarel vaj kerel kombinàcia maśkar i tradicionàlno Rromani muzika thaj o punk rock. O jèkhto manuś te labărel kado termèno sas o Eugene Hütz kaj phendăs kë kadă sas pesqi bànda o Gogol Bordello.

Aver stìlo e Rromane muzikaqo si e Manele (singulàrno *manea*). E manele si jekh stìlo kaj si populàrno anθ-i Rumunia thaj avel kaθar jekh maj baro miśkiben anθ-e Balkane thema, influencisardo vi kaθar e Arabe, kaj si prinʒardo anθ-i Bulgària sar ćalga, anθ-i Sèrbia sar turbofolk, anθ-i Albània sar tallava thaj anθ-i Tùrćia sar arabèsqo stìlo. Isindoj les origine anθ-i Xoraxani muzika kaθar o śirdiben e XIX-to śeliberśesqo, e manele sas baśavde kaθar e komunitetură e läutarenqe (Rromane baśaldenqe) anθar o sùdo thaj o èsto e Rumuniaqo, ama vi anθ-o Banàto.

Vi aver stìlo ël Rromane muzikàqo si o Rromafuturìsmo. Ama o Rromafuturìsmo si ći nùmaj jekh muziqàqo stìlo; vi jekh literaturăqo stìlo si.

Avdives si śajutno vi te aśunel muzika thaj gila vi p-i aplikàcia TikTok, kaj si therdi kaθar o Xitajko Guberno. 

## Dikh vi
Gilăviben

Kheliben

Media

Gilavne:

* o Adriyan Myinunye
* O Michael Jackson
* O Elvis Presley
* i Rejxan Angelova
* O Sandu Ćhorba
* o Nikolaje Guca
* i Ezma Redzapova

Muzikaqe grupi

* O Gogol Bordello

Muzikaqe fălură

* i Chalga
* i Elektriko muzika

* o Gypsy Rock vaj Gypsy Punk
* e Manele
Montreàlo

**O Montreàlo** si o bareder fòro e kanadaqe provinciaqo Kèbek. Arakhel-pes p-i Montreàlo Ìzola, kaj si anθ-o than kaj maladŭven e lenă vaj dorăve o Svùnto Lawrènco thaj i Ottawa. Paśal 40.000 manuśa kaj beśen anθ-o Montreàlo phende kë si len Rumunikane origine.
Literatura

I **literatùra** si jekh butĭ kaj si la p-i bàza o xramosariben vaj lekhaviben. I manuśni kaj kerel literatùra bućhol-la xramosarni tha’ o manuś si o xramosarno vaj skriitòri. 

Anθ-i Rromane xramosaribnasqi kùltùra, sas maj but manuśa kaj kerdĭne literatùra. Maśkar lenθe ame arakhas ël Ronald Lee, i Papùsza, o Vania de Gila-Kochanowski, o Jànko ël Hancockosqo (vaj Janko e Reʒosqo), o Tony Gatliff, o Hristov H thaj kadea but maj dur.

Si maj but varietètură kana avel vorba ël literatùrăθar. Jekh literaturòsqo făl si o Rromafuturìsmo, aver si, sar egzèmplo, öl misterìzură vaj paramića anθ-ël savenθe o drabarno trebal te zumavel te rodel kas kaj si o dośalo. Averfăl te kerel literatùra si te zumaves te keres dikhimata p-o sundal kaj sikaven but paśales k-i lŭmeaθe thaj laqi realitèta, kaj keren te dikhas ame amaro realitèto anθ-i literatùra. Kodole literaturaqe bută bućhon realìsmo.

I fantazăqi literatùra del vorba maj but anθar ël bută sar kamas-aven ël ćhovaxane, öl dràkură vaj dragònură, ël ciknemanuśa kaj ʒiven anθ-ël plaĭna, th.k.m.d. Jekh egzèmplo kaθar i fantazìa literuraqi si i serìa pal-i J.K. Rowling, o Harry Potter.

## Dikh vi
* Filmură
* Media
* Lil
* Pustik
* Paramići
* Muzika
* Gilăviben
* Rromano alavari
* e Rodimata pal-e Rromenθe
* TikTok
George Washington

O George Washington (22 februari 1732 - 14 decembro 1799) sas Amerikano Dad, militarno oficer, thaj politikano savo kerdas buti sar o angluno prezidento le Amerikake Staturengo katar o 1789 ʒi ko 1797. Prinʒardo katar o Dujto Kontinentalno Kongreso sar komandanto le Kontinentalno Armia ko 1775 berś, o Washington ingerdas e Patriotne marutne ki viktorija ko Amerikano Revolucionàro Maripen thaj palal kodoja kerdas buti sar prezidento e Konstitucionalo Konvenciaqo ko 1787, savi kerdas i akanutni Konstitucia e Amerikaqi. O Washington kerdas pes pindžardo sar "O Dad leske Themesko".

O Washingtonesqo angluno publikano ofiso, katar o 1749 źi ka o 1750, sas sar geodèto anθ-o Culpeper County anθ-i Kolonia e Virginiaqi. Ko 1752 berś, vov lias militarno treningo thaj sas dino o rango sar maj baro ko Virginia Regiment. Ko vakti e Francuzosko thaj Indiako maripnasko, o Washington sas promovirimo sar lejtenanto-kolonel ko 1754 thaj palo odova kerdas pes šerutno e Virginiako Regimento ko 1755. Vov sas maj palal alosardo ko Virginia House of Burgesses thaj sas dino anav sar delegato ko Kontinentalno Kongreso ki Filadelfia, savo alosardas les sherutno komandanto e Kontinentalno Armiako. O Washington ingerdas e Amerikake marutne te len jekh decizivno viktorija upral e Anglikane ando Revolucionarno Maripe, so kerdas e Anglikane te xramosaren o Tratato le Parisosko, savo pindžardas o suvereniteto thaj i independencia le Amerikake Staturenqi. Vov mukhlja peski komisia ko 1783 bersh palo agorisardipe e Revolucionarno maripnasko.

O Washington kheldǎs jekh indispensabilno rola ano adoptiribe thaj ratifikàcia e Konstituciaqi, savi lǎs o than e Artiklosqo e Konfederaciaqo anθ-o 1789. Vov sas alosardo dujvar sar prezidento jekhutnes katar o Electoral College anθ-o 1788 thaj 1792. Sar o angluno U.S. prezidento, o Washington implementisarda jekh zuralo, laćhe finansirisardas o nacionalno gavermento, ačhilo bi-partikano ande jekh zurali rivaliteta savi kerdili maškar e membrura katar o kabineto o Thomas Jefferson thaj o Alexander Hamilton. Ko vakti e Francijako Revoluciako, vov proklamisarda politika e neutralitetosko thaj vi sankcionirisardas o Jay Tratato. Vov thovdas dureder precedentura vash o ofiso e prezidentosko, mashkar lende o republikanizmo, jekh pachako transfero e zorako, o hasnipe e titlosko "Mr. President", thaj e duj-terminoski tradicia. Lesko 1796-to berśesqo laćharipen kerdilo jekh maj importanto deklaràcia pal-o republikanizmo anθ-o savo vov xramosardas pal-i importanca e naciònalo jekhimatenqi thaj e pharipa save o regionalizmo, o partizanizmo thaj e avrutni influènca keren lesqe.

O Washingtonesko dikhipe si ikona e Amerikaki kulturaki. Vov sas memorializirimo katar monumentura, jekh federalno prazdniko, diferentno medijake sikavimata, geografikane thana sar so si o nacionalno sherutno foro, o Them Washington, marke thaj love. Ko 1976 berś, o Washington sas promovirime palal o meripe ko rango e generalo e Armatengo, o maj baro rango ki U.S. Armia. O Washington si sajekh rangjardo ande duj popularne thaj ande śkolake anketa sar jekh katar e maj bare prezidentura ande Amerikaki historija.

## Xalyarimata
Media

O alav “**media**” śaj mangel te phenel maj bute bută:

* **I komunikàcia :** Sar arakhas thaj bićhavas informàcia vaj ʒanglimata. I mediènqi ïndùstria sar kamas-aven ël pustiken-publikarisarindoj media, ël nevimatenqe media, ël fotografàqe mèdia, ël radiòsqe thaj televizionòsqe mèdia thaj ël kinibnasqe media.
* **Ël śukare arte, i divèrsia thaj ël media :** Materialură vaj metòdură labărde jekhe artistosθar te kerel jekhe àrtăqe bută
* **Ël ginavnă :** Aparàto kaj del te drabarel jekh dìsko, kasèto, DVDură th.k.m.d. Metòdură kaj aźutisaren te arakhel jekh kotor informàcia vaj enredźistràcia
* **Ël ʒuvdibnasqe ʒanglimata :** I latìnikane ćhibăqi fràza “*tunica media”*, kaj si o maśkarutno patorro jekhe ratesqe dromorresqo. 
* **Ël thana :** Si maj but gava vaj forură kaj bućhon “Media.”
* **O transpòrto**

## Dikh vi
o Aktivismo

o TikTok

i Ïnternèta

o Televizòno

i Literatùra

i Mùzika
TikTok

**O TikTok**, thaj lesqi phralărde Xitajkane kumpanìa **Douyin (Xitajkes**: 抖音; pinyin: *Dǒuyīn*), si jekh servìso kaj aśtisarel ël manuśenqe te keren thaj arakhen tikne videòură kaj si therdo ël Xitajkane kumpanăθar o ByteDance. P-i aplikàcia si but videòură bićhalde kaθar ël manuśa kaj śaj ʒan trin segòndurĕnθar ʒi k-e deś minuturĕnθe.

## Anθ-i Rromani kultùra
But Rromane manuśa thaj vi gaʒe labăren o TikTok te keren thaj te dikhen videòură. Si maj but droma karing ël atvetosθe ël pućhibnasqo: So trebal te ćhivav p-o TikTok? But Rroma labăren o TikTok te den duma anθar ël bàjură ël Rromane komuniteturĕnqe vaj te sikaven ël manuśenqe anθar i Rromani hiśtòria thaj ćhib.

Maśkar ël kreatìvne thaj balamnikane manuśenθe kaj si p-o TikTok thaj vakăren vaj sikaven anθ-ël Rromane pućhimata ame śaj liparas kodolen pala lenqe TikTokosqe anava:

* delpapo_couture
* fidofehervar_official
* florida.florian
* florin_baicu_official
* kaskosancharity
* kosovskorommitrovica
* margaretastan.5
* partidaromilor
* pilar.barbie
* pro.romani.at
* psychicmediumalyssa
* roma_dancer_
* romani.ed
* romanoinfo
* salamancataikongonzalez
* sojde_show
* thegreywitch_official
* tigani_facebook_live
* vilanovaantonella
* vladimirflitar
* urfavecigan
* yankumikbatran

## Dikh vi
o Facebook

Media

Literatura

Muzika
Rromafuturismo

O Rromafuturìsmo vaj Rromanoavutnovaxtismo si jekh miśkiben anθ-ël śukare àrte thaj literatùro kaj si les p-i bàza o gïndo te del godăθe jekh dikhiben p-o avutno vaxt (vaj viitorosqi vrămă) kaj lel interès te dikhel sar kamas-avel o Rromano tràjo anθ-o avutno vaxt (vaj futùro).

I Mihaela Drägan publiksardăs jekh lil kaj bućhŏl “Roma Futurism Manifesto” anθ-o novembrăqo ćhon anθ-ël berśesqo 2019. Kothe voj mothovel kë o Rromafuturìsmo “si jekh artistikano miśkiben kaj kerel maśkaràkcia (vaj interàkcia) maśkar i Rromani kultura thaj i teknologìa thaj o ćovaxaniben vaj i vräźitòria”
Ćovaxaniben

**O Ćovaxaniben**, anθ-e ververe kontèkstură sar hiśtorăqe, devlikanesqe thaj mitićne vaj folklòrosqe si labăriben vaj hàzna varesave zora majbutsarnaturàlne vaj magikne. I ćoxani vaj ćovaxani si jekh ʒuvli kaj praktikisarel i vraźitoria vaj o ćovaxaniben. Anθ-ël adĕsutne kontèkstură, vi ël murśa śaj aven vortes “ćovaxane”.

## Dikh vi
Rromafuturismo

TikTok
Facebook

**O Facebook** (Rromanes: “Mujesqi Pustik”) si jekh internetosqi rig anθar o stìlo ël soćialne medienqo kerdo ël Mark Zuckerbergosθar anθ-o berś 2004 te del śànca ël manuśenqe te len kontàkto ël paśutnença tha’ vi ël manuśença inkë biprinʒarde. Akana o Facebook si jekh maśkar ël maj bare rigĕnθar p-ël soćialne media.

## Xalyarimata


## Avrutne phandimata
* Oficijalno webrig
Marksismo

O **marksìsmo** , sar termèno but manglindoj te phenel, śaj znaćil vaj semnifikisarel teoretìćne gïndură vaj politikàlne àkcie but bijekhfălne: cïra gïndibnasqe korpură si maj buxle thaj kontradiktàlne sar kodole kaj si akharde “marksismo”. Kadava situàcia avel pe jekh rig, anθar o fàpto kë o dad ël marksismosqo, o nămcicko filozòfo Karl Marks kaj sas jekh raklo jekhe familăqo kaj sas Źudovovură kaj avile bolde sar Xristianură (vaj “Dasikane” manuśa), sas les baro interèzo anθ-maj but aspèktură ël manuśibnasqe.

## Dikh vi
Filozofìa

Lole Thema

Śudro Mariben
Elvis Presley

O **Elvis Aaron Presley** (biandilo p-o 8-to januàro 1935, Tupelo, Mississippi - mulo p-o 16 agòsto 1977, Memphis, Tennessee) sas jekh gilavno thaj aktòro rromano-amerikaqo manuś, butvar prinʒardo sar o Thagar ël Rak-thaj-Ròlesqo, vaj ferdi, O Thagar, sa kadea kë primisardăs trin awardură Grammy vaś lesqi Gospelosqi muzika.

Kontroversàlo butĭ si te phenel ako sas Rrom, ama so maj but manuśa kaj gïndisaren k-o Elvis phenen ke vov sas Rrom. Anθar o lil kaj bućhol englezikanes "Princes Amongst Men: Journeys with Gypsy Musicians" (rromanes: Thagarorre Maśkar ël Manuśenθe: Droma ël Rromane Baśaldença") kaθar o Garth Cartwright (2005), si jekh phendiben kaθar i Esma Redzepova kaj phenel: "O Elvis Presley sas Rromano ćhavo. Va. Me ʒanav kadale butǎ. Vov śoxa phendǎs kë sas ćhaćho ama vov sas Rrom."
Kamala Harris

I **Kamala Devi Harris,** biandili po 20-to oktombri 1964 si yekh amerikaki politichanka thay advokatka kay si i 49-to thay akanutni viche-prezedintayka el Unitime Statengi. Voy si i yekhto dzhuvli te avela viche-prezedintayka thay i may politikalnones zurali thay uche pozicaki dzhuvlikano ofichialno andi hishtoria el themesko PhSA.  Si vi i yekhto Afro-Amerikaki thay i yekhto Asiake-Amerikaki te avel viche-prezedintayka. Yekh militantka andar el Demokrato Partate, voy sas may anglunes i Advokatka Generalno (AG) el Kalifornaki el bershestar 2011 dzhi kel bersheste 2017 thay sas vi yekh amerikaki senatorka reprezentindoy i Kalifornia katar 2017 dzhi ka 2021.

I Kamala Devi Harris biandili ando foro Oakland, Kalifornia. Laki dey, i Shyamala Gopalan, sas yekh Tamil Xindusthaneski biologisto. Voy avili andel Unitime State ando 1958, sar yekh 19 bershenki universitetaki studentka andel nutricia thay endikronologia ki Universiteta el Kalifornaki, Berkeley, thay les pesko PhD-o ando 1964.

## Dikh vi
Desi
Kheliben

O **kheliben** vaj khelimos si jekh àrtăqi fòrma kaj si la p-i bàza maj but sekvèncură te miśkisarel o trùpo vaj kòrpo ël śukaribnasqe thaj butvar simbolosqe valorurĕnça, kaj śaj aven improvisime vaj alosardine griźoça. O kheliben śaj avel kategorizime thaj analisardo pala lesqi koreogràfia, pala lesqe korposqe miśkimata kaj si kerdine anθ-o sajekh vaxt kë baśavel-pes i muzika, vaj pala lesqo hiśtorăqo kotor vaj lesqo originàlno than.

Jekh importantno kheliben, andar dikhibnasqpunkto Rromano si o Flamènko, vaj *flamenco*, kaj si jekh śukar făl te khelel anθar Śpania. Ël Rromane manuśa kaj beśle and-i Śpania sas akharde Kale. Pala gova śaj phenas kë o Flamènko si jekh Rromano kheliben. Butvar ame arakhas but jekhfalne khelibnasqe tradicŭră anθ-o Xindusthan.
Mark Zuckerberg

O **Mark Elliot Zuckerberg** (biăndilo p-o 14-to màjo 1984) si jekh amerikaqo internetosqo afaćerìsto. Si maj prinʒardo sosqe kerdăs o Facebook.
Biblioteka

Biblioteka si jekh than vaś le pustika. 

Anθ-akaja than śaj drabares thaj śaj Sitjares tut godji, te aves godjaver anθ-ël ʒanglimata. Sar te xramosares, sar drabares ël grafemurja.
Garavdi chib

Iekh **Garavdi ćhib** vai iekh **garadi chib,** vunivar vi **phandadi** vaj **biphutardi** vai **sekrètno ćhib** śaj mangel te phenel:

* o Kànto (chorengi chib vai chorenge vorbe), prindjardi vi sar iekh *kriptolèkto,* o djargon vai *argot* iekhe grupako, butivar si labiardo te del sar rezulteto ke na hatiaren el gadje vai hohaven el vakiarutne avere manushenge avral el grupatar.
* o Argo, kai si chaches iekh chib, kai si la peski gramatika, kai si labiardo vaj haznisardo te kerel ke na hatiaren el manusha kai ci trebal te hatiaren; vunivar o argo si labiardo sar sinonimo el vorbensa *kanto* vai *djargon*.
* I Devlikani chib, vi akhardi ceremonialno vai ritualno chib, kai si numai sikliardi thai labiardi katar iekh tikno shuzho, thai butivar devlikano, grupo.

## Dikh vi
Garavde Rroma vai Garade Roma

Standardizuimi Romani chib
Karl Marks

O Karl Marks sas o dad le marksismosqo. Lesqe gïndură sas but laćhes dikhle kaθar ël revolucionistură thaj komunistură sar o Lenin, o Mao Tse-tung vaj Zedong, o Che Guevara thaj avere.
Che Guevara

O **Ernesto "Che" Guevara** (śpaniolicka: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; biandilo p- 14 jùnio 1928 thaj mulo p-o 9-to oktòmbro 1967) sas jekh Argentino marksistikano revolucionisto. Baro figùro anθ-i Kubànikani Revolucia, lesqo stilosqo muj avilo jekh simbòlo butprinʒardo sar kontrakulturalno thaj rebelosqo/buntaśikano thaj jekh sundalesqo sèmno anθ-i popularno kultura.

Sar jekh terno medikàlno siklǒvno, o Che Guevara kerdǎs drom trujal i Sùdosqi Amèrika thaj sas radikalizime kaθar o ćhoriben, i bokh thaj o nasvaliben kaj vov dikhlǎs. Vov manglǎs so maj but te aźutisarel te kerel jekh revolùcia mamuj so vov dikhlǎs sar i kapitalistikani explojtàcia ël Latinosqe Amerikǎθar kerdi kaθar o Unitisarde Starurǎ, so kerdǎs les te implikisarel pes anθ-ël soćialne reformurǎ anθ-i Guatemala telal o Preśedinto Jakobo Arbenz, kasqo perajmos vaj periben kaθar o Ćentralno Godǐbnasqo Agènco (vaj englezikanes CIA) vaś i Unitisardime Frùkturǎ Kumpanìa kerdǎs o Che Guevara te phandel lesqi politikàlno ideologìa. Maj palal anθ-o Meksikosqo Foro, o Che maladǔvlǎs o Raùl thaj o Fidel Kastro, khethanǎrdǎs o 26-to Jùlio Miśkiben, thaj gelo k-i Kùba p-o bero *Granma*, thaj sas len o gïndo te del tele o diktatòro Fulgencio Batista kaj sas inkerdo kaθar ël Staturǎ Unitisardime. O Che avilo but prinʒardo maśkar ël kätanenθe, thaj sas alosardo sar dùjto-maj-baro lìdero anθ-o miśkiben, thaj vov kheldǎs jekh but vaźno ròlo anθ-e duj berśenqe guerrillaqi kampània kaj dǎs tele o Batista regìmo.

Palal i Kubanikani Revolucia, o Guevara kheldǎs klidinaqe rolurǎ anθ-o nevo guberno.
Gypsylorismo

O Gypsylorismo (rromanes: Rromanoʒanglibenismo) si jekh făl te keres Orientalismo palal o Ken Lee kaj phendias an-o berś 2000, “Kana o Orientalismo si i konstrùktcia ël ćiudàtne Averesqo avral ël Evropiaθar, o Rromanoʒanglibenismo mangel te phenel i konstrùktcia ël 'strenźere' vaj 'ciganosqe' Avresqo anθral i Evropa — ël Rromane si ël Orientalikane manuśa anθral’” (Lee, 2000: 132, palal o Selling, 2018).

## Dikh vi
Antropologia

Etnologia

Orientalismo

Rasismo

Romafuturismo

Marksismo
Kris

I **kris,** vaj tribunàlo vaj kòrto, si jekh institùcia anθ-jekh zakonosqi sistèma, kaj si butivar phandli k-o gubèrno kaj si la i zor te aśunel ël ćhingarimata maśkar ël ʒenenθe thaj te administratisarel i źustìcia anθ-e bi-marutne, kriminàlne thaj administracăqe bută kana si jekhfălno sar o “śtato ël ćhaćhimatenqo”.
Romlex

O Romlex (phendo "Rom-Leks" kaj mangel te phenel o Rromano Leksikòno) si jekh internetosqi rig kaj si buteder Rromane alavarǎ. I kherutni rig kaj phenel ël drabarnosqe "miśto avilǎn" phenel vi:Miśto avilǎn k-o ROMLEX

O ROMLEX kerel dokumentàcia pal-o Rromano leksikòno. Del ël ǔtilizatorenqe i oportunitèta te dikhel ël materialurǎ anθ-ververe endajalekturǎ ël Rromane ćhibǎqe, thaj te lel amboldimata karing ververe ćhibǎ.

O ROMLEX na-i jekh Rromano alavari anθ-o sakodǐvesqo xatǎriben. O ROMLEX si jekh leksikàlno ginavnǎqibàza. Si les anθral ʒanglimata kaj si dosta te xatǎrel o ververiben anθ-o leksikòno sa ël Rromane endajalekturěnqo, thaj si paśal te sikavel sa o basićno leksikòno ël Rromane ćhibǎqo. Anθ-o akanutno vaxt, ël ʒanglimata si p-o Internèto kaj azban so maj but Rromane endajalekturǎ. Kodole si khethanes ël amboldimatença karing i Englezikani ćhib thaj, pal-o Rromano endajalekto, karing vi avere Evropaqe ćhibǎ. Te del jekh ëlektronikani sursa kaj si la so maj śukar kalitèta, kaj śaj avel mindig thodino p-o dǐves, o ROMLEXosqi ginavnǎqibàza śaj servil-pe sar jekh bàza vaś avutnovaxtesqo buxlǎriben ël Rromane literaturikane resursurěnqo thaj vi e Rromane ćhibǎqo.

## Projektosqi Historia
Septèmbra 2000 - Kana si o eftato Maśkarthemutno Konferènco p-i Rromani Lingvistika anθ-i Sofia, o Yaron Matras vakărel anθar o śajipen te kerel jekh ëlektronikano Rromano alavari e Bakkeroça o Peter thaj e Halwachsoça o Dieter W. Manuśa kaj kerenas butĭ k-i Putardi Societèta Instituto, PSI / Budapèsta (englezikanes: Open Society Institute, OSI), kaj participisardine vi lenθe anθ-o kidipen thaj von line sama ke sas laćhi idèja thaj phendine ke o PSI kamel te aźutil o projekto te kerel jekh ëlektronikano alavari e Rromane ćhibăqo.

Novèmbra 2000 — o ROMLEKS (englezikanes: ROMLEX)— o Rromano Leksikonosqo Projekto, vastdino kaθar o Yaron Matras, o Dieter Halwachs thaj o Peter Bakker, śirdăs lovença kaθar o PSI karing o Universitèto anθ-o Graz. Bazime p-e manuśa kaj ambolden internetosqe materialură anθ-i Rromani ćhib, i struktùra e ROMLEKSosqi si kerdi.

Màjo 2001 — O buxlăripen e ROMLEKSosqo si kerdo śajutno kana si e lovença vaś o Universitèto anθ-o Machester kaθar o PSI. Atunća deśuśov Rromane siklŏvne kaθar deśujekh ververe thema aktivnones keren butĭ vaś o projekto anθ-o Machester thaj anθ-o  Graz. Anθ-o akava anglutno kotor e butăqo, e alavarură, glossarură, alavenqe listură, th.k.m.d. si thovdine anθ-o ROMLEKSO thaj i internetosqi rig ʒal p-i lumăqi buxli drakhin.
Xramosariben

O **xramosariben** vaj **lekhavimos** si jekh făl te kerel komunikàcia kaj reprezentisarel i ćhib labărindoj vaj haznisarindoj varesave semnură p-e majbut suportură. Si jekh metodo kaj bazisarel pes p-e sajekh strukturură sar kana vakărel varekon, sar o leksikòno, i gramàtika thaj i semàntika ama majbut restriktcĕnça phandle k-i ortografăqi sistèma kaj si len savorre kulturură. O xramosariben si jekh godăqo aktivitèto kaj implikisarel majbut neuro-psixologićne thaj truposqe proćesură thaj o istemiben/labăriben ël sistemenθar te xramosarel/lekhavel te śaj del struktùra thaj te śaj amboldel ël manuśesqe gïndură anθ-ël reprezentàcie ël manuśesqe ćhibăqe kaj ći aven khoslărde sigo. O rezulteto ël xramosaribnasqo si generàl jekh tèksto bićhaldo varekasqe kaj si i drabarni, o drabarno vaj o ćititòri ël tekstosqo.

## Dikh vi
Standardizuime

Alfabèto

Devanagari

Romano lekhipen
Proto-Rroma

Ël **Proto-Rroma** sas ël phure dada thaj daja ël Rromane manuśenqe anθ-o but phurano vaxt, anglal vaj anθ-o sajekh vaxt kana sas o nămosqo-biăndiben (i etnogeneza) ël Rromane manuśenqo. Sas manuśa kaθar majbut endaja vaj ćhela kaj si ël mule ël Rromenqo. Sar egzemplo, anθ-o phurano vaxt kana areslĭne anθ-i India vaj o Xindusthan ël Iranikane mule ël Rromenqe sas kerdi jekh integràcia ël Xindusthanesqe mulença ël Rromenqe.  

Avere Xindusthanesqe grupură kaj si gïndisarde te aven maśkar ël Proto-Rromenθe si ël Raʒputa, ël Kśatriură, ël Brahminură, ël Doma, ël Banʒara, ël Sindhikane thaj avere. Jekh ćingar maśkar ël manuśenθe kaj roden pal-ël Proto-Rromenθe si ako ël Proto-Rroma sas maj but kaθar ël uće vaj opralutne manuśesqe grupură anθ-i India sar öl Brahminură vaj sas kaθar e telalutne manuśesqe grupură anθ-i India sar öl Dalitură. 

Si but teoriură palal ël Proto-Rromenθe, thaj vuni maśkar lenθe si maj devlikane thaj avere maj śtincifike vaj ʒanglibnasqe. Sar egzemplo, but Rroma gïndisaren kë si śajutno kë öl Rroma aven kaθar o Israelo thaj kë sas jekh Israelosqi ćhel kaj geli k-i India anglal te ʒal karing i Evropa. Akaja ideologia śaj avel influencisardi kaθar ël Xristianikane devlikane patĭmata. Aver teoria phenel kë maśkar öl Proto-Rromenθe kamas-avel o Sumerikano Thagariben anθ-i Mesopotamia vaj o adĕsutno them o Iraq, kaj si les jekh anav kaj śaj vi kamas-avel anθar i Rromani vorba “Arakh”, nav kaj kamas-dine ël Proto-Rroma kana arakhle von jekh phuv kaj rodenas, akharde la “Arakh”. 

Palal öl ADNosqe rodimata, sas jekh xamiben maśkar ël bi-Xindusthanesqe manuśenθe thaj ël Xindusthanesqe manuśenθe anθ-o Xindusthan anglal te geleθar öl Proto-Rroma kaθar o Xindusthan. Kodo znaćil kë si maśkar ël Proto-Rromenθe manuśa kaθar i India vaj Xindusthan ama vi manuśa kaθar avere thana anθ-i Ćentralo thaj Okcidentalo Asia thaj śaj vi ël Evropăθar, sar kamas aven ël adĕsutne phuvă ël themenqe sar o Òzbekisthan, o Afghanisthan, o Iran, o Arakh vaj Iraq, o Israelo vaj i Palestina, i Ukrajna, i Rusia, o Kazakhsthan, o Turkmenisthan, o Taʒikisthan, thaj avere sar i Grećia, kaθar avile but manuśa anθ-o Xindusthan anθ-o vaxt ël Aleksandrosqo o Baro.

Öl Nazistură sas interesime kaθar o śajiben kë öl Proto-Rroma sas “Arianură” anθar o fàpto kë i Rromani ćhib avel kaθar i Indo-Arianikane ćhibăqi familia, ama kana kerdĭne maj but xoxavibnasqe (pseudo-śtincifikne) rodimata, i samudaribnasqi vaj genocidalo konklùzia ël Nazistikane ideologiaqi sas kë öl Proto-Rroma sas xamime ël bi-Arianikane manuśença thaj pala kado motìvo trebalas mudarde savorre.
Aleksandro o Baro

**O Aleksandros o III-to ël Maćedonăθar** (Phurani Grekicka: Ἀλέξανδρος, biandilo p-o 1-to jùlio 356 AX thaj mulo p-o 10-to vaj 11-to jùnio 323 Anglal Xristosθe), prinʒardo butivar sar o Aleksandro o Baro, sas jekh thagar anθ-o phurano Grećikano thagariben anθ-i Maćedonia.

## Invàzia anθ-i India
I Xindusthanesqi kampania ël Aleksandrosqi ël Barosqi śirdăs vaj kezdisardăs anθ-o 327 AX thaj geli ʒi k-o 325 AX. Palal ke mardăs tele o Akaemenid Persikano Thagariben, i Maćedonesqi armàta kerdăs aver expedìcia anθ-o Xindusthanesqo subkontinènto. Anθ-e na maj but sar duj berśa, o Aleksàndro buxlărdăs o Maćedonesqo Thagariben te xal ël teritorură anθ-e adĕsutne Punʒab thaj Sindh anθ-o adĕsutno Pakisthan, dindoj sar rezulteto grànice kaj gele maj dur anθ-i India sar kana i Persikani armàta kerdăs invàzia anθ-o Xindusthan.

## Dikh vi
Proto-Rroma
Fauxmani

Jekh **fauxmani** (kombinàcia ël alavenθar *faux,* Francuzikani vorba manglindoj te phenel “xoxamno”, thaj *Rromani*) si jekh ʒeno vaj ʒeni kaj xoxamnes thovdăs vast p-i Rromani identitèta phenindoj ke si jekh Rrom vaj Rromni, Gipsi vaj Cigàno, vaj ke ferdi lesqo vaj laqo dùxo (ama na lesqe/laqe rat thaj kultura) si Rromano, vaj ke si ćhavo vaj ćhaj kaθar Rromane phuredada vaj parëntură ama kadava na-i ćaćo so phenel o murś vaj i ʒuvli, vaj raklo vaj rakli.  

O termèno si jekh akuślibnasqo anav. Sar fenomèno, te avel jekh fauxmani si dikhlo sar jekh zuralo făl te kerel kulturàlno ćoriben, maj alosardes kana akava murś vaj ʒuvli, palal te xoxavel ke si Rrom vaj Rromni, athoska phenel ke śaj kerel reprezentàcia vaj ke śaj vakărel vaś komunitetură kaj na-i kheresθe. O fauxmanismo si vunivar vi prinʒardo sar jekh făl te kerel xoxaviben, nămosqo xoxaviben vaj rasialno paruviben.

Anθ-e Amerindikane vaj Nativne Amerikaqe kulturură si jekh but jekhfălno fenomèno kaj bućhol Pretendianismo, alav kaj kerel kombinàcia ël alavenθar “*Pretend”* thaj “*Indian*” (manglindoj te phenel “bi-ćhaćh/o [-i] Amerindikan/o [-i]”).

Anθ-i Anglikane Rromani ćhib (Romanićhelicka, ël Rromane ćhibăqe endajalektură kaj sas vakărde śirdindoj anθ-i phurani vrămă anθ-i Anglia), o alav *wajdo* vaj *wido* mangel te phenel sajekh butĭ sar “fauxmani”.
Elefen

O **Elefen** (kaj znaći “Lingua Franka Nova”) si jekh ćhib kaj sas kerdi le manuśenθar, vaj konstrùktime, te avel zorales uśoro, konsistènto thaj biphari te siklŏl vaś ël maśkarthemutne komunikàcie. I ćhib si la maj but pozitivne kvalitetură:

# I ćhib na-i la but fònemură vaj ćhibăqe aśunimata. Kana aśunes la, gïndis ke aśunela pe sar Italianicka vaj Śpànŏlìcka.
# Si xramosardi pala o aśunipen. Nijekh ćhavo vaj raklo trebal lesθe te nakhel berśa siklĭndoj e bi-regularimata.
# Si la jekh komplètno regulàro gramàtika, dosta miazutni k-e lumăqe krèjolură.
# E alavenqe kotora śaj keren but vorbe te keres lokhes svatură anθar jekh tikno thaj komplètno regulàro alavenqo lìsto.
# I ćhib si la miśto-definicisarde zakonură vaj krisa vaś o alavenqo ordèno, sar si majbut bare ćhibă.
# Laqo vokabulàro si zorales karfinărdo anθ-e adjesutne Latinosqe ćhibă. Kadala ćhibă si buxlărde thaj influenciale, thaj von dine o maj baro kotor e Englezikane vokabularosqo.
# Voj si kerdi te mukhel te nakhaven e tehnologikale neologìsmură anθar i Latìnikani ćhib thaj i Grećikani ćhib, so si defàktones o “sundalesqo vaj lùmăqo standàrdo”.
# Voj si kerdi te miazol paśutno e “naturàle” ćhibănça vaś e manuśa kaj ʒanen e Latinikane ćhibă, bi te avel maj phari te siklŏl vaś avere.

Phendăs jekh Elefenìsto: ”Ame nadis-amen ke plaćal tumen o Elefen!”

## Dikh vi
* Aźutipnasqi ćhib