open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cunter en il Partenz

**Cunter en il Partenz** (, tudestg ed uffizialmain *Conters im Prättigau*) è ina vischnanca politica en il . Ella sa chatta en il circul Küblis en il district distric Partenz/Tavau.
Fideris

**Fideris** (rumantsch, istoric: *Fadrein*) è ina vischnanca svizra en il . Ella fa part dal circul Jenaz en il district Partenz/Tavau.

## Colliaziuns
Luzein

**Luzein** è ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella sa chatta en il circul cun il medem num en il district Partenz/Tavau.

## Colliaziuns
Seewis

**Seewis (en il Partenz)** (rumantsch, istoric: *Sievgia*) è ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella sa chatta en il distric Partenz/Tavau ed è la chapitala dal circul Seewis.

## Annotaziuns
Langwies

**Langwies** (rumantsch, istoric: *Pralung*, *Prauliung*) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Scanvetg dal district Plessur.

## Colliaziuns

*
Grüsch

**Grüsch** (rumantsch, istoric: *Crusch en il Partenz*) è ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella sa chatta en il circul Aschera (Schiers) dal district Partenz/Tavau.
Fanas

**Fanas** è ina vischnanca politica en il . Ella fa part dal circul Seewis en il district Partenz/Tavau.
Sankt Peter

**Sankt Peter** (rumantsch, istoric *Son Peder*) è in'anteriura vischnanca politica svizra en il . Il lieu sa chatta en il circul Scanvetg dal district Plessur.

Il 1 da schaner 2008 han las vischnancas da Sankt Peter e Pagig fusiunà a la nova vischnanca da Sankt Peter-Pagig.
Castiel

**Castiel** () è ina vischnanca politica svizra en il  che appartegna al district Plessur.

## Colliaziuns
Praden

**Praden** (rumantsch, istoric: ***Prada***) è ina ina fracziun da la vischnanca Cuira en il district da la Plessur dal  en Svizra. 

## Colliaziuns

* Offizielle Website der ehemaligen Gemeinde Tschiertschen-Praden
Curvalda

**Curvalda** (tudestg *Churwalden*) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Churwalden dal district district Plessur.

## Geografia
Las vischnancas cunfinantas èn Malix, Cuira, Maladers, Praden, Tschiertschen, Parpan, Vaz, Almens, Trans e Sched.
Says

**Says** è in lieu en il circul Tschintg Vitgs en il district Landquart dal . Dapi il prim da schaner 2008 appartegna Says a la vischnanca da Trimmis. 

## Colliaziuns

*

## Annotaziuns e referenzas
Trimmis

**Trimmis** (rumantsch *Termin*) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul dals Tschintg Vitgs en il district da la Landquart.

## Colliaziuns
Tschiertschen

**Tschiertschen** è ina fracziun da la vischnanca Tschiertschen-Praden en il  che appartegna al circul Churwalden dal district Plessur.
Jenins

**Jenins** (rumantsch, istoric *Gianin*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Maiavilla dal district Landquart.

## Colliaziuns
Maiavilla

**Maiavilla** (tudestg ed uffizialmain *Maienfeld*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul da medem num dal district Landquart. Maiavilla è il lieu principal dal Signuradi (da la Bündner Herrschaft) ed è enconuschent per ses vin.

## Colliaziuns

* 
*
Trin

**Trin** è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun che fa part dal district dal Plaun. La vischnanca sa cumpona quatter fracziuns: Trin (vitg), Digg, Mulin e Pintrun. Els sa mussan er en la bandiera dal cumin (las quatter stailas cotschnas). Dentant na viva nagin pli l'entir onn a Pintrun e bunamain tut ils abitants stattan en tschels trais vitgs. 

La bandiera è melna cun questas stailas cotschnas ed in portal u in castel (tenor interpretaziun). Probabel savessan ins tendar tar il castel perquai ch'i sa chattan duas ruinas da castels sin il territori da la vischnanca. Ina ha num Canaschal e tschella Crap Sogn Parcazi.

Ins discurra rumantsch sursilvan (cun in zic dialect) e tudestg a Trin. Quai vul dir che la vischnanca è bilingua e publitgescha uschia tut en duas linguas.

Il territori entschaiva sin  l'autezza da 600 m s.m. (livel dal Rain) e va fin sin il Piz Bargias (3247 m s.m.). 
Trin aveva ils 31 da december 2010 1226 abitants. 
Tochen l'onn 1943 aveva Trin num Trins.

## Populaziun
### Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Trin è il rumantsch.

## Colliaziuns
Tumein

**Tumein** (uffizialmain tudestg *Tamins*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Trins dal district Imboden, a var 10 km en il nord da Cuira.

Sut il Schlossfelsen da la fracziun Reichenau s'uneschan il Rain Posteriur ed il Rain Anteriur tar il Rain. Sin la staziun da *Reichenau-Tamins* sa divida il traject da la Viafier retica or da Cuira. Ina lingia maina per Tusaun en l'Engiadina, l'autra per Mustér ad Andermatt.

## Populaziun
### Linguas
La midada da lingua a Tumein dal sursilvan, in idiom rumantsch, tar il tudestg è gia successa fitg baud. Il temp exact n'è betg conuschent. Ma i ha adina dà ina minoritad da lingua rumantscha. Il svilup dals ultims onns sa mussà en la suandanta tabella: 

## Derivanza e naziunalitad
Il 2005 èn 88% dals 1'163 abitants stads burgais svizzers.

## Colliaziuns
* 
* Website uffiziala da la vischnanca da Tumein
Favugn

**Favugn** (tudestg ed uffizialmain: ***Felsberg***) è ina vischnanca politica en il circul Trin, district Il Plaun dal  en Svizra.

## Geografia
Favugn sa situa en la planira da la Val dal Rain da Cuira da la vart sanestra dal Rain tranter Cuira e Domat. La muntogna Favugn Calanda sa situa en la vischnanca.

## Abitants
populaziun 31. december 2003: 2071 
populaziun 31. december 2000: 1859 
populaziun 31. december 1990: 1599 
populaziun 31. december 1980: 1183

## Linguas
Las linguas discurridas en la vischnanca èn il rumantsch ed il tudestg.

## Persunalidads
*Eveline Widmer-Schlumpf, cussegliera federala.
*Leon Schlumpf, cusseglier federal.

## Colliaziuns
*Il site cumunal
*Favugn en il  Lexicon Istoric Svizer
Domat

**Domat** (, ) è ina vischnanca en il  en Svizra; ella tutga tar il district dal Plaun.
**Domat/Ems** è dapi l'onn 1943 il num uffizial da la vischnanca e collia il num rumantsch e tudestg. 

Domat ha bleras baselgias. Quellas mussan ils differents stadis co la vischnanca è carschida.
La pli veglia baselgia è quella da Sogn Pieder al pè da la *Tuma Castè*. Al possess da la vischnanca da Domat tutga era *l‘Alp Ranasca* sur Pigniu.

Enconuschenta lunsch enturn è la vischanca da Domat pervia da sias dudesch tumas.

Enfin l'entschatta dal 20. tschientaner discurriva la gronda part da la populaziun rumantsch. Davent da la secunda mesadad dal 20. tschientaner è vegnì discurrì adina dapli tudestg. 

## Populaziun

## Cultura ed attracziuns
Domat è enconuschent per sias processiuns. La pli enconuschenta processiun è quella da Sontgilcrest che vegn festivada diesch dis suenter Tschuncaisma. Medemamain han las processiuns da Nossadunna d'avust sco era quella da venderdi sontg in plaz fix en la vita dal vitg.

In impurtant plaz en la vita culturala da Domat ha era il tschaiver (el dialect da domat: bagordas). Il tschaiver ha lieu durant quatter dis e finescha cun il «vendergis mellen». Il punct culminant è la gievgia grassa cun il til da tschaiver. 

#### Baselgias
Insatge che dat en egl, èn las bleras baselgias e capluttas che mussan ils differents stadis da svilup dal vitg. En tut ha Domat set edifzis sacrals. Il pli vegl sanctuari è la baselgia Sogn Pieder al pè da la Tuma Casté. Il pli giuven bajetg è la baselgia refurmada dal onn 1964.

* Baselgia Sogn Pieder
* Baselgia Sogn Gion
* Baselgia parochiala Katholische Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt
* Caplutta Nossadunna da las dolurs
* Caplutta Sogn Antoni
* Caplutta S. Frena
* Baselgia refurmada

## Annotaziuns
Roveredo (GR)

**Roveredo** (lumbard *Rorè*, tudestg antiquà *Rofle* e *Ruffle*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul da medem num en il district Moesa.

## Persunalitads
* Arnoldo Marcelliano Zendralli (1887–1961), magister, publicist ed operatur cultural, fundatur da la Pro Grigioni Italiano
Grono

**Grono** è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun che appartegna al district Moesa.

## Colliaziuns
San Vittore

**San Vittore** (lumbard *San Vitor*) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Roveredo dal distric Moesa.
Verdabbio

**Verdabbio** è ina vischnanca politica svizra en il  che appartegna al circul Roveredo dal district Moesa.
Sta. Maria (Calanca)

**Sta. Maria (Calanca)** è ina vischnanca politica svizra en il  che appartegna al circul Calanca dal district Moesa.

## Colliazius
Selma

**Selma** è ina vischnanca politica svizra cun 39 abitants en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Calanca dal district Moesa.

## Geografia
Selma è situada amez la Val Calanca, in val laterala da la Val Mesauc, sin la spunda sanestra dal torrent Calancasca.
Mesocco

**Mesocco** (rumantsch *Mesauc*, tudestg *Misox*) è ina vischnanca politica svizra situada en la Val Mesauc grischuna. Ella è situada en in circul da medem num en il district Moesa.

La vischnanca includa ils dus lieus San Bernardin (1'626 m s.m.) e Pian San Giacomo (1'170 m s.m.).
Sur (Valragn)

**Sur en Valragn** (tudestg *Sufers*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Valragn dal district Rain Posteriur.
Calantgil

**Calantgil** (tudestg *Innerferrera*) è ina fracziun da la vischnanca da Farera en il  en Svizra. Ella è situada en il circul Schons dal district Rain Posteriur. 

Il 1. da schaner 2008 è ella vegnida fusiunada cun la vischnanca da Farera (tud. *Ausserferrera*) a la nova vischnanca da Farera (tud. *Ferrera*).
Soazza

**Soazza** (tudestg antruras *Sowaz* u *Zauatz*) è ina vischnanca politica svizra dal chantun Grischun. Ella appartegna al circul Mesauc dal district Moesa.

## Colliaziuns

*
Avras

**Avras** (tudestg *Avers*) è ina vischnanca politica en la part superiura da la Val d'Avras, ina val laterala da la Valragn. La vischnanca è en il medem mument in circul dal district Rain Posteriur en il  en Svizra.

## Annotaziuns
Andeer

**Andeer**  () è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.

Par 1.da schaner 2009 an las vischnancas Clugén a Pignia fusiuno cun Andeer.

## Colliaziuns
* 

## Annotaziuns
Pignia

**Pignia** (tudestg e fin l'onn 1952 *Pignieu*) è fin ils 31. da december 2008 stada ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella è situada en il circul Schons dal district Rain Posteriur.

Ils 1. da schaner 2009 ha ella fusiunada cun Clugén ed Andeer tar la nova vischnanca dad Andeer.
Clugén

**Clugén** (per tudestg: Clugin) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica en il . Ella appartegneva al circul Schons dal district Rain Posteriur.

Clugén era ina da las pli pitschnas vischnancas autonomas en Svizra. La vischnanca anteriura na dumbrava era duarant il 19avel tschientaner mai dapli che 80 abitants. Ella furma in vitg a mantun e sa chatta al pe da la muntogna da Schons.

Dapi il prim da schaner 2009 furma ella ensemen cun las anteriuras vischnancas Pignia ed Andeer la nova vischnanca dad Andeer.
Donat

**Donat** (tudestg *Donath*) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.

Ella è naschida ils 1. da schaner 2003 ord la fusiun da las vischnancas da Donath e Patzen-Fardün. Ensemen cun la fusiun èn era ils nums vegnids rumantschads. Il num da vischnanca Donath è vegnì tar Donat, Patzen tar Pazen e Ferdün tar Farden.

## Vopna
La vopna da la vischnanca Donat è vegnì cumbinà ord las vopnas da las vischnancas oriundas. Sanester la vopna da l'anteriura vischnanca da Patzen-Ferdün: Sin aur (mellen) ina spada cotschna cun manada naira, cruschà cun in tizun nair. Spada e tizun simboliseschan il cumbat per libertad dals purs organisads en societads da la val Schons. Da vart dretga la vopna da l'anteriura vischnanca da Donath: Sin argient (alv) in griffun cotschen che stat sidretg cun alas cotschnas e nairas ed griflas nairas. Il motiv da la vopna e vegnì surprendì da la famiglia Marchion, che ha giugà ina impurtanta rollan en l'istorgia da la vischnanca.

## Populaziun
### Linguas
Oriundamain discurran ils abitants da tut las trais fracziuns sutsilvan. Anc l'onn 1880 eran las vischnancas prest monolinguas. 1910 discurrivan anc 85% fin 88% da la populaziun rumantsch. Fin la segunda Guerra mundiala è pac sa midà vid questa situaziun. 1970 eran 144 dals 169 abitants rumantschs. Donath aveva anc l'onn 2000 ina maioritad abitants rumantschs, durant che Patzen-Ferdün aveva l'onn 2000 l'emprima giada ina maioritad tudestga.

 

Totalmain chapeschan 149 abitants rumantsch, quai che correspunda a 76% da la populaziun. Fitg pac vegn discurrì talian. Rumantsch e tudestg èn las linguas uffizialas.

### Derivanza e naziunalitad
L'onn 2005 eran 215 dals totalmain 229 abitants burgais svizzers.

## Colliaziuns

* Pagina d'internet uffiziala da la vischnanca (rumantsch sutsilvan e tudestg)
* 
* 
* 
* 

## Annotaziun
Casti-Vargistagn

**Casti-Vargistagn** (tudestg *Casti-Wergenstein*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.

## Colliaziuns
* Casti-Wergenstein sin la pagina-web dal Parc natiral Beverin

## Annotaziuns
Farera (anteriura vischnanca)

**Farera** (tudestg *Ausserferrera*) è ina fracziun da la vischnanca da Farera en il district dal Rain Posteriur dal  en Svizra.

Il 1. da schaner 2008 è ella vegnida fusiunada cun l'anteriura vischnanca da Calantgil a la nova vischnanca da Farera (tud. *Ferrera*).

## Vopna
Descripziun:
:*In Silber ein schrägrechts gestellter schwarzer Bergmannshammer (Pickel).*
L'industria da minieras ch'è impurtanta a Farera e Calantgil ha manà a la selecziun dal zappun sco motiv da vopna per las duas vischnancas en las colurs da la Lia Grischa.

## Geografia
Farera è situà al Rain da Farera (tud. Averser Rhein). Il vitg sa cumpona per gronda part da veglias chasas da lain. Sin ina terrassa a 350 m sur il vitg sa chatta l'abitadi Cresta ch'è anc pli abità la stad. Sin la vart sanestra da la val s'extenda il territori dal lieu fin al Hüreli cun 2'855 m, sin la vart sanestra fin al Piz Grisch cun 3'060 m. 50% dal territori èn nunproductivs, 20% èn cuverts da guaud e 29% èn territori agricul (principalmain economia d'alp).
Tusaun

**Tusaun** (tudestg *Thusis*, talian, istoric *Tosana*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è la chapitala dal circul omonim e dal district dal Rain Posteriur. 

La muntogna da chasa è il Piz Beverin cun ses 2'998 m.s.m. Ils 24. dad october 1996 è il Crapteigtunnel tranter Tusaun e Runtgaglia vegnì avert.

## Populaziun
### Linguas

## Annotaziuns
Maton

**Maton** (tudestg *Mathon*) e egna vischnànca politica agl cantùn Grischùn an Svizra. Ella s'oda tier igl zercel da Schons digl district digl Ragn posteriur.

Maton e igl zenter geografic a cultural da la Muntogna da Schons sura.

## Geografeia
La vischnànca satgata a la Muntogna da Schons sen egna terassa a la spunda orientala digl Pez Bavregn agl vest da Donat. Da tut igl teritori comunal da passa 15 km² en 1'002 ha taragn cun guideia agricula, par la grànda part sco cualms (economeias d'alp). Ulteriuras 337 ha en taragn nunproductiv (bunameing me muntogna); 152 ha en curvatadas cun gòld a igl rest da 21 ha en taragn d'avdar.

## Istorgia
La cuntrada e probavel avdada digl tains da brunz davent. Igl on 1938 ân ign cato fastizs somagliànts a quels cato a Donat ca darivan da gliez tains. Dasper quegl ân ign cato fossas digl 7avel tschantaner.

Antocen igl tains medival tardiv â igl gieu a la Muntogna da Schons egna cuminànza da purs libers, igls *Libers sen la Muntogna*, cun egn'aitgna dartgira bassa. Quella s'antupava a Partagn (tud. Parthein) sper Maton. Igl 9avel tschantaner vean numno agl «Urbari curretic digl bagns imperials» (Churrätisches Gutsurbar) egna *ecclesia in Mentaune*, ca corespunda probavel a la baselgia da S. Martegn a Ziràn. Digls 1204 vignan mazunos igls *homines liberos de Saxammo*. Digls 1428 ân igls da Schons saro egn cuntract da pasch cun Clavena.

## Vapa
Blasonamaint: *Sen fund cotschen egn [[zain|zen]] an or (melen)*

Tenor igl dascret digl vaschinadi sco «la vischnànca digls bùns zens».

## Populaziùn
### Demografeia

### Lungaitgs
Igl lungaitg tradiziunal digls avdànts e igl rumàntsch sutsilvan. Antocen la savunda measadad digl 19avel tschantaner eara la vischnànca monolingua (1880 95% Rumàntschs). Antocen igls 1970 e la situaziùn linguistica restada stabla (1941 88%, 1970 90% Rumàntschs). Da lur'annà â'gl tras l'immigraziùn a la midada digl lungaitg egn svilup an favur digl tudestg. Digls 1990 antocen igls 2000 e sadublo igl diember da persùnas da lungaitg tudestg, dantànt c'igl diember digls Rumàntschs e tschasso par egna tearza. Schagea ca 82% digls avdànts capeschan rumàntsch, e oz igl tudestg igl sulet lungaitg ufizial. Tutegna sapreschainta la vischnànca sen la si'pagina d'internet ear par rumàntsch sutsilvan.

### Derivanza a naziunalitad
Digls 57 avdànts igls 2005 earan tuts burghes svizers.

## Atracziùns
La baselgia refurmada digl vaschinadi stat sut protecziùn da monumaints.

## Parsunalitads
Igl cumponist da canzùns rumàntsch Tumasch Dolf (1889–1963) e naschieu a Maton.

## Coliaziùns

* 
* Pagina d'internet ufiziala da la vischnànca da Maton (an tudestg a rumàntsch sutsilvan)

## Referenzas
Cazas

**Cazas** (sutsilvan *Tgazas*, surmiran *Tgazzas*, tudestg *Cazis*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Veulden

**Feldis/Veulden** (num dubel per tudestg e rumantsch) era fin ils 31. da december 2008 ina vischnaca politica en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur en il  en Svizra.

Dapi ils 1. da schaner 2009 tutga Feldis/Veulden ensemen cun Tràn, Sched e Tumegl/Tomils tar la nova vischnanca da Tumegl.
Sched

**Sched** (uffizialmain tudestg *Scheid*) è fin ils 31 da december 2008 stada ina vischnanca politica en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur en il  en Svizra.

Dapi ils 1. da schaner 2009 tutga Sched ensemen cun Feldis/Veulden, Tràn e Tumegl/Tomils tar la nova vischnanca da Tumegl.
Tartar

**Tartar** è in'anteriura vischnanca politica svizra en il . Il lieu è situà en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.

Il 1. da schaner 2010 han las vischnancas da Cazas, Purtagn, Preaz, Sarn e Tartar fusiunà a la nova vischnanca da Cazas.
Tumegl (anteriura vischnanca)

**Tumegl** (tudestg *Tomils*, num uffizial *Tumegl/Tomils*) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il . Tumegl è situà en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur.

Il 1. da schaner 2009 ha Tumegl fusiunà cun Veulden, Tràn e Sched e furma ina nova vischnanca cun il medem num.
Beiva

**Beiva** (talian *Bivio*) è ina vischnanca politica svizra en il . Ella è situada en il circul Surses dal district Alvra.
Beiva è l'unica vishnanca trilingua da la svizra.
Murmarera

**Murmarera ** (tudestg *Marmorera* u *Marmels*) è ina vischnanca politica en il district Alvra dal  en Svizra. 

## Il lai da Murmarera
Sin territori da Murmarera giascha era il Lai da Murmarera. Il lai da Murmarera è in lai da fermada ch'è vegnì construì l'onn 1954 sur il vitg istoric da Murmarera. Avant la construcziun hai dà ina gronda cuntraversa en il vitg. In dals enconuschents adversaris dal lai era Pader Alexander Lozza. Quai ha el p. ex. era mussa cun sias poesias "Murmarera scumpara" ed "Adia, Murmarera". La finala è dentant vegnì decidì da stgarpar giu il vitg e profitar dals raps che las ovras electricas da Turitg pajavan persuenter. Ils aderents dal lai han construì si in nov vitg sut il mir da fermada, ils adversaris èn sa rendids sur il lai a star. 

## Colliaziuns
Tinizong-Rona

**Tinizong-Rona** è ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella fa part dal circul Surses en el district Alvra/Albula.

## Geografia
### Fracziuns da la vischnanca

## Populaziun
### Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Tinizong-Rona è il rumantsch.

## Colliaziuns
* La pagina da la vischnanca
* L'anteriura vischnanca «Tinizong» en il Lexicon istoric retic
*
Casti

**Casti** (uffizialmain: *Tiefencastel*) è ina fracziun da la vischnanca da Alvra  en il chantun Grischun en la Svizra.

Il 1. da schaner 2015 è ella vegnida fusiunada cun las anteriuras vischnancas da Alvagni, Alvaschagn, Brinzauls , Mon , Stierva e Surava a la nova vischnanca da Alvra (tud. *Albula*)..

## Vopna
Descripziun: In argient (alv) sut in ansertgel blau sa chatta in chastè cun dus turs ed in portal. Cul chastè medieval che sa chattava a ses temp sil mut-baselgia Suloms odiern explitga la vopna il num da la vischnanca. Il ansertgel blau suravi signifitga la confluenza da l'Alvra (dretg) e da la Gelgia (sanester). Las colurs correspundan a las colurs dals baruns da Vaz.

## Geografia
Casti è situà en ina foppa ordador la Val Alvra nua che las vias vers Surses e vers la Val Alvra davains sa spartan. La vischnanca sa chatta sin in'autezza dad 851 m.s.m. (Hotel Alvra). Il punct il pli bass dal territori communal è sper la riva dal Lai da Niselas sen 825 m.s.m., il punct il pli aut sa chatta radund 200 meters al nordvest dal Piz Mitgel sin 3'100 m.s.m. A Casti conflueschan l'Alvra e la Gelgia.

Tenor la statistica cantunala or da l'onn 1997 sa cumpona il territori communal or da 302 hectaras (20%) surfatscha agricola, 736 hectaras (50%) guaud, 46 hectaras (3%) surfatscha abitada e 401 hectaras (27%) surfatscha betg productiva. La surfatscha agricola sa lascha parter si en 116 hectaras prads ed ers e 186 hectaras pastgiras ed alps.

La lingia Cuira-San Murezzan da la Viafier Retica passa a Casti.

Casti ha diesch vischnancas vischinantas, numnadamain: Alvaschagn, Stierva, Mon, Riom-Parsonz, Cunter, Savognin, Filisur, Alvagni, Surava e Brinzauls.

## Populaziun
### Linguas
Uriundamain era Casti ina vischnanca dal tuttafatg rumantscha. L'onn 1880 faschaivan ils rumantschs or 89% da la populaziun, l'onn 1910 80%. En il fratemp è il dumber sa sminuì ferm. L'onn 1970 discurrivan be anc 53% da la populaziun rumantsch. Oz èn schibain il tudestg sco era il rumantsch linguas uffizials. Discurrì vegn il idiom surmiran.

### Confessiun
80% da la populaziun è da confessiun catolic-romana e 13% da confessiun evagelic refurmada (dumbraziun 2000). 86% dals abitants èn burgais svizzers (December 2005).

## Colliaziuns

* 
* Pagina uffiziala da la vischnanca (en rumantsch).
Vaz

**Vaz** (uffizialmain: ***Vaz/Obervaz***) è ina vischnanca politica en il  en Svizra. Ella tutga tar il circul Alvaschagn en il district Alvra. Igl Lai sa chatta sin il territori da la vischnanca.

Lai è in lieu en il chantun Grischun (CH), che sa chatta sin in‘autezza da 1450-1600 m.s.m.
Politicamain è il vitg ina fracziun da la vischnanca da Vaz e tradiziunalmain in territori rumantsch. 

Istorgia:

Il vitg da Lai è sa sviluppà pir avant var tschient onns, dimena en l‘emprima part dal 20avel tschientaner. Pli baud, en il 15avel e 16avel tschientaner, han ins cultivà metal en la vischinanza dal Corn Cotschen da Parpan. Fin a la fin dal 19avel tschientaner era Lai cunzunt il lieu dals culms dals purs da Vaz. Probablamaim ha la famiglia da la schlattaina Adecker viví sco emprima durant in onn a Lai. Suenter l‘onn 1879, en qual l‘emprima posta a chavals è vegnida bajegiada, èn intginas famiglias da pur sa decididas dad abitar lur culms durant l‘entir onn ils proxims decennis. Sco „fundaturs“ da raschun da la destinaziun da Lai d‘ozendi valan Joachim Cantieni, il construider dal hotel Kurhaus ch‘è vegní avert l‘onn 1882, e Fidel Rischatsch-Bläsi, il construider dal hotel Lanzerhorn. L‘onn 1886 è l‘emprima baselgia catolica vegnida bajegiada.

## Colliaziuns

* Pagina uffiziala da la vischnanca
Brinzauls

**Brinzauls** (uffizialmein: *Brienz/Brinzauls*) è ina vischnanca politica en il  en Svizra.

## Geografia

Igl cumegn da Brinzauls consista or dallas dus vischnanchettas Brinzauls ved la veia Lantsch-Tavo ed Vazarouls sper la veia digl Gelgia Lantsch-Casti da vart dretga dalla Val Alvra sen la costa digl Piz Linard (2768 m s.m.) Igl territori sa restrenscha digls binaris dalla viafier tranter Casti e Surava anfignen segl Corn da Lantsch (2906 m s.m.).

Er sen territori digl cumegn sa tgatta la ruigna da Belfort. 

La vischnanca Brinzauls e situeida sen “igl Rutsch”, ena costa cun tarratsch instabil tgi sa muainta mintg’onn par en per cm cunter la val. 

Sur igl rutsch sa tgattan las aclas da Pigni, Propissi Sot, Propissi Saura, Schautschen, Ruoinas ed Hetta da las Nuarsas 
L’Alp Manuir pitescha da mancanza d’ava e so angal gneida cargeda cun nursas. Igl cumegn da Brinzauls posseda er alps ad Altein sen territori da Tein (oz Tavo).

## Istorgia
Brinzauls era prubabel gio abito digl taimp digls romans. Menziuno per l’amprema geda anturn igl onn 840. 
Lantsch, Brinzauls e Surava furmavan la dartgeira “Belfort dafora”. 
Anfignen 1883 tutgeva Surava politicamantg tar Brinzauls.
La notg digls 30 segls 31 da marz 1874 ò en fia destruia la baselgia ed 24 dallas 37 tgesas.

Lung taimp valeva Vazarouls scu igl “Rütli grischunes”, parchegl tgi las Treis leias seian a co sa uneidas. La scienza moderna sbatta pero chela thesa.

## Populaziun
Brinzauls è oz ena vischnanca bilingua. La scola vign pero anc adegna manada an rumantsch, an en consorzi ansemmen cun Lantsch. 
Igl dialect da Brinzauls e fitg sumiglant a chel da Lantsch.

Igl surnom digls abitands da Brinzauls è “igls tgirauels”.

## Literatura
* Kaspar Egli: *Die Landschaft Belfort im mittleren Albulatal*, Geographisches Institut der Universität Basel, 1978

## Colliaziuns
Savognin

**Savognin**, u **Suagnign** aint igl dialect local (tudestg antiquo e numno anfignen igl 1890 uffizialmaintg *Schweiningen*, taliang *Savognino*) è en cumegn politic aint igl district Alvra digl cantun Grischun an Svizra. Igl cumegn dombra rond 1000 abitants sen ena surfatscha da 22,24 km².

Savognin è oz an de igl li prinzipal digl Surses. Avant varsaquants onns era Savognin en li d'agrar. Cugl taimp ô Savognin sa mido an en li da turissem da stad e d'anviern.

## Voba
Tranter igl 1939 ed igl 1948 purtava igl bol da cumegn igl maletg digl Punt Crap.

Sen la voba cotschna digl 1948 ins vei treis sains, dus sesour ed egn giudem, spartias cun en ragn blo. 

Chegl simbolisescha la posiziun a la Gelgia e las treis baselgias catolicas an vischnanca.

## Attracziuns

;Baselgias
Savognin posseda treis baselgias catolicas or digl taimp da baroc.

La baselgia Nossadonna è neida concecrada igl onn 1643 ed ella è neida mallageda or igl onn 1663.

La baselgia Son Martegn digl onn 1677 posseda en renumo maletg digl plafung, malagea da Carlo e Antonio Nuvolone da Milan.

La baselgia Son Mitgel è neida biageida se da nov igl onn 1663. ella è neida biageida se an furma den ectagon.

;Punts
La Punt Crap, tg'ins catta an Sot Curt stat schon 330 onns ed anc oz reivla duvrada per traversas igl Ragn.

;Museums
A Savognin ins ò igl onn 1982 biagia anturn ena tgesa purila tar en museum tgins po anc oz visitar.

## Turissem
Da stad metta igl cumegn a disposiziun igl Lai Barnagn scu attracziun prinzipala. Lò ins ò la pussebladad dad eir a far bogn, da dar a minigolf e da dar a volleyball.

D'anviern ins so eir cun skis, segl sglatsch, cun stadal, a far cursa lunga scu er touras da skis.

## Populaziun
### Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Savognin è il rumantsch. I vegn duvrà il idiom surmiran.

### Dialect
An igl dialect da Savognin ègl tipic da durvrar igl diftong ‹cr›.

Igl meir --> igl mecr

Igl peir --> igl pecr

«Schi te vot decr a Gion tg'el dess amprender a savecr taschecr, schiglio igl passigl igl recr, alloura tungigl schi gict tgi è da fugicr.»
Mut

**Mut** (uffizialmein: *Mutten GR*) è ina vischnanca politica en il  en Svizra.

## Colliaziuns
* 

## Annotaziuns
Mon

**Mon** è ina vischnanca politica en il  en Svizra. 

## Vopna
Descripziun:
:*Ina columba d'argient sin in fund cotschen cun in pichel d'aur. Sut la columba e ina muntogna cun dus piz che duess inditgar il num da la vischnanca (muntogna).*
Bravuogn

**Bravuogn** (, bargunsegner *Brauégn*, tudestg *Bergün*, dapi il 1943 uffizialmain *Bergün/Bravuogn*) è in'anteriura vischnanca politica en il chantun Grischun en Svizra.

## Colliaziuns
Tavau Tain

**Tavau Tain** (en il dialect Gualser *an de Wise* , , uffizialmain tudestg *Davos Wiesen*, fin il 2008 *Tain* e *Wiesen GR*) è in vitg ed ina fracziun da la vischnanca da Tavau. Il lieu sa chatta en il district Partenz/Tavau dal  en Svizra.

Fin ils 31 da december 2008 è Tain stà in'atgna vischnanca (numer UST: 3523) en il district Alvra. Ensemen cun las vischnancas da Bravuogn e Filisur furmava el il circul Bravuogn. Causa la fusiun ha Tain stuì midar tant il district sco era il circul.

Per tudestg è l'abreviaziun dal chantun, GR, vegnida agiunta al num dal lieu per evitar scumbigls cun la vischnanca omofona da Wisen en il chantun Soloturn.

## Colliaziuns
* Infurmaziuns davart la fusiun sin la website da la RTR
Versomi

**Versomi** (tudestg ed uffizial *Versam*) è ina vischnanca politica svizra en il district Surselva dal .

## Colliaziuns
Valendau

**Valendau** (tudestg *Valendas*) è ina fracziun da la vischnanca da Val Stussavgia en il chantun Grischun. Ella sa chatta en la Foppa en il district Surselva.

Il 1. da schaner 2013 è ella vegnida fusiunada cun las anteriuras vischnancas da Stussavgia, Tenna, e Versomi a la nova vischnanca da Val Stussavgia (tud. *Safiental*).

## Geografia
Il lieu è situà a 810 m d'autezza, sin ina terrassa sur la vart dretga da la chavorgia da la Ruinaulta (tud. *Rheinschlucht*) sin la spunda nord dal Piz Riein. Sper il vitg appartegnan er ils aclauns Brün, Carrera, Dutjen (consistent da Sur Dutjen e Suot Dutjen) e Turisch sco er intginas bains singuls a la vischnanca.

Da l'entir territori communal da bunamain 23 km² èn 1'110 ha guaud e 635 ha muntogna. Be 98 ha da las 493 ha dal terren cun giudida agricula èn aclas. Las restantas 41 ha dal territori communal èn terren abità.

## Istorgia
Gia en il testament da Tello dal 765 è il lieu menziunà cun il num *Valendano*. En il 12avel tschientaner è menziunà la famiglia aristocratica *von Valendas* che serviva a differents baruns. Suenter han ils conts von Werdenberg surpiglià lur possess. L'onn 1526 èn ils abitants sa cumprads liber e l'onn 1529 han els er acquistà il chastè da Valendau che suenter gieva en ruina. Durant il temp da la Republica helvetica appartegnava il lieu al district dal Glogn en il chantun Rezia.

## Etimologia dal toponim
Il toponim (num dal lieu) deriva probablamain da *Val-endá* che signifitga «val da la vart».

## Vopna
Descripziun (translatada):
:*Sin fund blau, in liun che stat dritg si, accumpagnà da trais cullas en aur (mellen).*
La vopna è ina cumbinaziun da la vopna dals *Signurs von Valendas* (trais cullas en argient (alv)) e da quella dals *Mont auf Löwenberg* quinads cun els, ch'ha era contribuì las colurs a la vopna da la vischnanca.

## Populaziun
Oriundamain era il vitg abità da Rumantschs ma ils aclauns èn vegnids populads da Gualsers. Gia avant tschientaners han els er populà il vitg, cun il resultat ch'ozendi tut la vischnanca è da lingua tudestga. A la fin dal 2004 eran 295 dals 306 abitants burgais svizras. La vischnanca è tradiziunalmain da confessiun reformada.

## Litteratura
* Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5

## Colliaziuns

* 
* Ruinaulta, monument da la natira
Pitasch

**Pitasch** è in vitg svizzer en il chantun Grischun en il district Surselva.

Il vitg dumbra circa 120 abitants. Per il mument datti anc ina scola primara a Pitasch, ma perquai ch'i n'ha betg uschè blers uffants pli en il vitg, lavura la scola primara da Pitasch ensemen cun la scola primara da Duvin.

Avant in pèr onns era il vitg anc fitg activ. Sper l'uniun da tir ch'exista anc oz, devi ina musica ed in chor maschedà, ma quellas duas uniuns n'existan betg pli. 

Il chor maschedà aveva da ses temp grond success. A la festa da chant districtuala da la Surselva a Mustér l'onn 2003 ha il chor dal vitget survegnì il certificat excellent en la categoria I. Da quest temp era il chor sut la batgetta da Curdin Christoffel. Pauc pli tard è la tradiziun da chant dentant svanida or da mancanza da chantadurs.

## Colliaziuns
Luven

**Luven** ei in vitg ed era ina vischnaunca svizra en il chantun Grischun. Il vitg ei oz ina vischinadi da Glion. 

## Populaziun
Luven ha 204 habitonts (fin 2004). La popolaziun discuora per gronda part sursilvan ed ei reformada.

## Attracziuns
Il Péz Mundaun: Ils parasguladers profiteschan bunamein igl entir onn dalla termica dil Péz Mundaun. Igl unviern meina in bus ils skiunzs da Luven a Sasolas che ei coligiau cul territori da skis da Sursaissa. Tier bunas condiziuns da neiv meina schizun ina pista tochen giu a Luven. 

Il casti da Chischlatsch: Sut Luven, en direcziun Lumnezia sin in crest, stat la ruina dil casti che vegnius baghegiaus entuorn 1200 s.Cr.

La Panera: Enconuschents ei il vitg da Luven era per in pégn extraordinari alla spunda dil Péz Mundaun. Quella plonta ei ca. 44 m gronda. Oz ei leu in plaz da grillar, in plaz da ballapei ed in plaz da giug.

## Historia
Ils emprems mussaments historics dalla populaziun dalla Foppa dil temps da bronz. Il fatg ch’ins ha anflau ina fibla da bronz ensemen cun cun restonzas d‘in skelet en ina fossa.

## Colliaziuns
Flond

**Flond** ei in'anteriura vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Il liug sesanfla el cumin dalla Foppa dil district Surselva.

### Istorgia
* Flond era gia colonisà durant il temp da bronz. Il mussament èn ils craps-scaluta che èn vegnids chattads datiers da Flond.  
* Dapi 1519 è Flond independent da Glion. 
* 1526 vegnan Flond e Glion refurmà.
* 1713 vegn la baselgia da Flond bajegiada sin in grip.
* 1895 era la avertura da la via principala Glion-Sursaissa.
* 1918 survegn Flond il prim telefon
* 1924 è l'emprima glisch electrica vegnida installada.
* 1943 han ils uffants da Flond manà tras per la prima giada il "chalandamars". Questa festa è anc oz tradiziun.
* 1970 avertura da las sutgeras dal Piz Mundaun.
* 1973 A Flond ha la populaziun affirmà il dretg da votar da las dunnas cun 17 cunter 4 vuschs.  
* 1976 Flond bajegia sco ina da las primas vischnancas da la Surselva ina serenera.
* 1980 moran 10 persunas durant mo in onn.
* 1990 è la halla polivalenta vegnida bajegiada.
 
Il vegl sigil da Flond sannumna Pfland. Quest num vegn dal tudestg e munta probablamain terra da las fluras.

### Referenzas
Schnaus

**Schnaus** era fin ils 31 da december 2013 ina vischnanca politica svizra. Ella appartegneva al circul da la Foppa dal district da la Surselva. Il 1. da schaner 2014 ha ella fusiunà cun las anteriuras vischnancas da Castrisch, Duin, Glion, Ladir, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Sevgein e Siat tar la nova vischnanca Ilanz/Glion.

## Geografia
L'anteriura vischnanca giascha a la riva sanestra dal Rain Anteriur. Ella consista da duas parts. La part inferiura en il sid tanscha dal Rain Anteriur fin si *Mulin* e d'in'autezza da 700 m fin tar 1220 m. La part superiura en il nord, l*'Alp da Schnaus* tanscha da 1700 m fin tar il *Crest da Tiarms* (2412 m s.m.) e consista per gronda part da culms e guaud. Las duas parts eran separadas d'ins strivla da terren ch'appartegneva a la vischnanca da Ruschein.

Da l'entir territori communal da 299 ha èn 174 ha cultivablas. Da quest areal èn 144 ha aclas. Ulteriuras 92 ha èn cuvertas da guaud e bostgaglia e 26 ha èn territori nunproductiv (muntogna). Las restantas set hectaras èn territori d'abitar.

## Populaziun
Dals 121 abitants la fin dal 2004 eran 102 (=84,30 %) burgais svizzers. La plipart da la populaziun discurra sursilvan ed è refurmada.

## Lieus interessants
La baselgia refurmada dal vitg stat sut protecziun da monuments. Dad impurtanza istorica è plinavant il *Luvratori historic dils fargliuns Giger*. Sin l'autra vart da l'aual, ma gia sin il territori da Rueun stat la *Caplutta Sontga Maria Madleina*.

## Litteratura
* *Die Gemeinden des Kantons Graubünden.* Rüegger, Chur/Zürich 2003, ISBN 3-7253-0741-5.

## Colliaziuns

*
Ruschein

**Ruschein** era tochen ils 31. da december 2013 ina vischnaunca politica en la Surselva el cantun Grischun. El 1. da schener 2014 ha Ruschein fusionau cun las anteriuras vischnauncas: Castrisch, Duvin, Glion, Ladir, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca Ilanz/Glion.

Geografia
Ruschein schai sin ina terassa el nord da glion sin la vart seniastra dil Reinanteriur ed ha ina altezia da tochen 1900 meters sur mar. Sur il vitg Ruschein schai Ladir omisduas vischnauncas han parts dil gletscher da Voralp.

## Geografia
Il vitg da Ruschein sesanfla sin ina terrassa dalla vart sulegliva dalla Foppa, gest 450m sur Glion. La baselgia da Ruschein secatta sin in punct culminont da Ruschein che porscha ina survesta sur ina gronda part dalla Surselva. 

## Etimologia dil num
Il vitg da Ruschein vegn menziunaus l’emprema gada sut il num Rucene el testament digl uestg Tello che datescha digl onn 765. La fuorma actuala Ruschein secatta per l'emprema gada en in document digl onn 1629 e deriva pli probabel dil num latin Rosius.

## Barschaments
Tschun gadas ei il vitg da Ruschein daventaus unfrenda da barschaments. Il pli grond fiug ei sederasaus ils 22 da settember 1629. En connex cun quei incendi ein 80 baghetgs vegni devastai enteifer treis uras. Ils 2 d’uost 1783 ei la mattatscha dalla calustra vegnida per la veta ella tuor baselgia che era venida tucca dil cametg. Igl onn 1931 brischan ina casa ed in clavau agl ur da Ruschein. Sunter il barschament dils 9 da novmber 1939 amiez il vitg, ein 27 persunas stadas senza tetg. Quei di ein era la caplutta da sogn Antoni e la scola vegni destrui. Il settember 1973 ein, medemamein tier in fiug amiez vitg, ina casa ed in clavau daventai unfrenda dallas flommas.
Schluein

**Schluein** è ina vischnanca svizra en il district Surselva dal chantun Grischun.

## Vopna
Blasonament: blau ed aur fendì; en il blau ina clav dad aur ed en il mellen ina spada blaua.

Clav e spada èn attributs da Sontg Petrus e Sontg Paulus. Las colurs derivan da la vopna dals signurs da Löwenberg, ils quals possedevan la barunia “Schleuis”.

## Geografia
Schluein sa chatta 4 km a l’ost da Glion en la Val dal Rain Anteriur sper il center da vacanzas Flem-Laax-Falera e sper l’entrada da la Ruinaulta. A Schluein vegn vegn (sper il tudestg) era discurrì rumantsch sursilvan.

Dapi december 2016 collia ina punt il traffic nunmotorisà tranter las vischnancas da Schluein e Castrisch.

## Istorgia
Schluein vegn numnà l’emprima giada l’onn 1298. Da lez temp aveva il vitg anc il num “Sluwen”. Enfin da l’onn 1803 era Schluein en il possess dals signurs da Löwenberg. La baselgia da Sontg Peter e Sontg Paul vegn numnada l’emprima giada l’onn 1321. Dal chastè che existiva da lezzas uras, datti mo pli ina pitschna ruina. 

## Mulins
Sur il vitg sa chatta il Mulin Sura. Il pitschen mulin, che vegniva duvrà per pasar dumiec e megl, exista enfin oz. Il mulin grond da graun è dentant svanì. Las lingias da chanal dattan anc oz perditga dals temps vegls. 

Il Mulin Sut sa chattava sut la via. Cun ina roda d’aua supplementara vegniva dapi il 19avel tschientaner fatg ir ina resgia. Questa resgia è alura vegnida demontada l’onn 1950. 

Durant la Segunda Guerra mundiala vegniva era anc fatg diever dals mulins, quai en connex cun il “Plan Wahlen”. Il mulin modern da Glion ha remplazzà suenter 1945 ils mulins da Schluein. 

## Varia
Il edifizi nov dal Löwenberg, ch’è vegnì construì suenter il brischament grond da l’onn 1889, era ina chasa d’orfens enfin l’onn 1972. La chasa vegn anc enfin l’onn 2019 duvrà sco center transitoric per requirents d’asil. 

## Persunalitads
* Geli Caduff (1824–1871), advocat e poet en lingua tudestga e rumantscha

## Colliaziuns

* 
* Naturmonument Ruinaulta
Falera

**Falera**  (entochen igl onn 1969 aunc official en tudestg *Fellers*, ni pli baul era *Falaria* e *Valers*) ei ina vischnaunca politica svizra en la regiun Surselva dal cantun Grischun.

## Historia

La derivonza dil num ei entochen dacheu buc sclarida. Supponiu vegn ei ch'el deriva d'in pievel preroman, ch'ei seunius pli tard cun il suffix latin -aria, ch'ei daventaus pli tard tier -era.

Il segn caracteristic ei la baselgia da Sogn Rumetg erigida el 15avel tschentaner. Il spezial vid quella baselgia ei il zenn che ei in dils pli vegls dalla Svizra.

Entochen igl onn 2005 apparteneva Falera al circul da Glion el district dalla Surselva dal cantun Grischun, dapi la reforma territoriala digl 1. da schaner 2016 appartegn el alla regiun Surselva.

## Uoppen
Descripziun: 
:Sin tschietschen la alva baselgia da Sogn Rumetg. Igl uoppen muossa la veglia baselgia, ina dallas pli veglias en la Surselva.

## Geografia
La vischnaunca schai sin ina terassa, sin la vart seniastra dalla val dil rein anteriur. Ella ei colligiada cul teritori da skis LAAX. 

## Colligiaziuns

* 
* La pagina uffiziala dalla gugga da Falera
Ladir

**Ladir** era tochen ils 31. da december 2013 ina vischnaunca politica svizra en il district Surselva dil cantun Grischun.  

L' emprem da schaner 2014 ha la vischnaunca fusionau cun Castrisch, Duvin, Ilanz, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca Ilanz/Glion. 

## Uoppen
Igl uoppen da Ladir ei segmentaus en blau ed argien/alv. La colur blaua cuntegn ina steila da sis péz, ed il argien/alv cuntegn in cuolm cun treis péz (Heroldsbild). 

Igl uoppen simbolisescha la biala cuntrada ed la pitoresca posizun dalla baslegia S.Sein. ** ** 

## Geografia
Geograficamein schai Ladir sin ina terrassa cun ina altezia da 1276 meters sur mar el center dalla Surselva. Ils vitgs vischinonts ein Falera egl ost e Ruschein el sid.

Da 721 ha vegnan rodund 363 ha cultivai da purs, sco mises ed alps. Ulteriuras 304 ha vegnan curclai d'uaul e lenna. Sulettamein 19 ha ein civilisai ed rodund 35 ha ein terren nunproductiv.

## Politica
Biaras uniuns han ina stretga relaziun cul vitg da Ruschein ed ein per part fusiunadas. Aschia ein p. ex. l'Uniun da giuventetgna , l'uniun da dunnas ed ils pumpiers sedecidi da fusiunar.

Politicamein ei Ladir ina fracziun dil cumin da Ilanz/Glion.

## Scola
Dapi l'onn 1980 ha Ladir ina scola primara fusiunada cul vitg vischinont Ruschein. Lezza sesanfla el vitg da Ruschein sco era la scoletta.

Il scalem superiur ei denton integraus el Consorzi da scola Glion e contuorn.

## Populaziun
Ladir quenta entuorn 109 habitonts.

## Il turissem si Ladir
Turists san profitar d'ina reit da vias da viandar, encurir bulius ni ir cun skis a Ladir. Era san ins far turas cun velo pli levas e pli grevas. Sch'enzatgi survegn fom da tut quei, san ins dustar quella ell'ustria Casa Crusch.

## Historia
Il contuorn ei gia dapi millennis civilsaus. Ina autonoma ed independenta vischnaunca ei Ladir denton per vegnida egl onn 1851. El 19avel tschentaner han dus gronds incendis caschunau bia difficultads al vitg. Tier l'emprem incendi 1848 ei ina gronda part dil uaul vegnius destruida. Tier il secund ei denton, entras termgliar cun fiug da dus giuvenils, bunamein l'entir vitg barschaus giu. Tier quei incendi ein grondas parts dil archiv vegni destruiu, aschia ch'ils documents historics dil vitg tonscha buc tochen alla entschatta dalla fundaziun dil vitg.

## Colliaziuns
Pigniu

**Pigniu** (tudestg: ***Panix***) è ina vischnanca svizra en il chantun Grischun en il district Surselva.

## Colliaziuns
Vuorz

**Vuorz** u **Uors la Foppa** (tudestg *Waltensburg*, ufficialmain *Waltensburg/Vuorz*) è in vitg da la Svizra en il  che fa part da la Surselva. Vuorz dispona ensemen cun Breil ed Andiast d'in territori da skis. Vuorz ha era hotels per quels hosps che vegnan l'enviern cun skis ni la stad a viagiar. Vuorz è in pitschen vitg dentant ha el era uniuns, vul dir l'uniun da giuventetgna, l'uniun da teater ed l'uniun da chant.
Andiast

**Andiast** () è in vitg svizzer en il  che appartegna al district da la Surselva, e tutga tar il cumin da Rueun. Il vitget giascha en spunda sid, visavi Sursaissa.
Andiast ha 226 abitiants (stan 31-12-2006) e sa chatta en il territori rumantsch dal chantun Grischun.

## Vopna
En la vopna chattan ins S.Giulitta e S.Quiricus en aur sin ina culissa cotschna.

## Istorgia
Igl intschess d'Andiast è gia abità dapi il temp da fier. Quai confirman chats da fossa sin in'alp.

Ils 8. da settember 1526 è Andiast vegnì separa da la plaiv da Vuorz.

1943 è il num Andest vegni mida sin Andiast.


image:KircheAndiast.JPG|Baselgia dil vitg catolica
image:KircheAndiastinnen.JPG|Intern dalla baselgia dil vitg
image:Andiast.jpg|Andiast
File:Katholische Pfarrkirche St. Julitta und Quiricus, Andiast (d.j.b.) 20.jpg|Kruzifix.


## Colliaziuns
*La pagina d'internet uffiziala da la vischnanca d'Andiast
Siat

**Siat** (tudestg *Seth*) era tochen ils 31. da december 2013 ina vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Ella era situada el circul Ruis (romontsch: Rueun) da gliez temps dil district Surselva.

L'emprem da schaner 2014 ha la vischnaunca fusionau cun Castrisch, Duvin, Glion, Ladir, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Schnaus e Sevgein tier la nova vischnaunca Ilanz/Glion.

## Il vitg Siat
Il vitg Siat schai sin ina terrassa silla vart sulegliva dalla Surselva sin in'altezia da 1300 msm. Las vischnauncas cunfinontas ein Rueun, Pigniu e Ruschein.

## Il uoppen
Il sigil dalla vischnaunca muossa ina steila dad aur cun siat pézs sur in calisch dad aur sin in funs blau. Il calisch regorda a S. Flurin (patrun baselgia) e la steila cun siat pézs fan attent sil num Siat.

## Historia
Il liug era el temps mediaval sut il Signuradi dils da Friberg ch'eran gia uni avon 1300 cun il Signuradi da Munt S. Gieri. Tier la dertgira ch'ei seresultada ordlunder sudeva era Siat entochen 1734 nua ch'el ei seconstituius cun Andiast, Rueun e Schlans.

## La ruina dil casti da Friberg
Sur il vitg, ault sur in grep vesan ins ina ruina din casti. Quei casti ei vegnius eregius dils signurs da Friberg che vegnan numnai per l'emprema gada igl onn 1255.

## Viadis
Per arrivar a Siat, drova ei buca senz'auter in agen auto. Las bunas colligiaziuns dil traffic public (auto da posta) dattan a scadin la pusseivladad da contonscher Siat.

Per scadin ch'encuera ruaus ei Siat ina zona da recreaziun. En in giena contonschan ins il grep casti cun la ruina da Friberg e vegn recumpensaus cun ina grondius survesta giu en la valada e sin ils cuolms visavi. 
Ils cuolms contonschan ins enteifer 30 minutas da differentas vias. Era la Senda Sursilvana traversescha il vitg Siat. 

## Colliaziuns

* La pagina da Siat
Sursaissa

**Sursaissa** (tudestg ed uffizial: *Obersaxen*) è ina vischnanca politica svizra en il district Surselva dal .
Vrin

**Vrin** ina vischnaunca independenta svizra en il . Ella ei situada en la Val Lumnezia ed appartegnava entochen 2015 al circul Lumnezia dal district Surselva.

Vrin ei in vitg della Vischnaunca da Lumnezia ed situada 1448 meters sur mar e dumbra cirka 251 abitants. Ina gronda part dals abitonts ein purs. En il vitg datti ina filiala da la posta, ina mazlaria, ina pasternaria ed ina casa da scola, fusiunada cun la scola da Lumbrein e Vella. Ei vegn discurriu il idiom rumantsch sursilvan. Grazia a la cuntrada muntagnarda cun la Greina ed il Piz Terri po la vischnaunca era profitar dal turissem (oravant tut da stad).
Lumbrein

**Lumbrein** ei in vitg en la vischnaunca politica svizra Lumnezia en la regiun Surselva dil cantun Grischun. Entochen ils 31 da december 2012 era Lumbrein er'ina vischnaunca politica independenta. Il vitg ei ca 15 km naven dil marcau da Glion. Ils treis uclauns dalla vart dil sid dil Glogn senumnan Surin, Pruastg ed Silgin.

Igl emprem da schaner 2013 ha Lumbrein fusiunau cun ils vitgs Cumbel, Degen, Murissen, Vella, Vignogn, Suraua e Vrin alla vischnaunca Lumnezia. In fetg renomau num da famiglia a Lumbrein ei Capaul.

## Uoppen
El demuossa la spartiziun dil vitg entras il Glogn. Igl uoppen ei vegnius surprius dils Lumerins.

## Lungatg
A Lumbrein vegn ei per la pli gronda part tschintschau romontsch.

## Historia
Il num Lumbrein respectiv *Lamarine* ei gia cumparius l'emprema gada igl onn 830 en igl Urbari imperial. Il pli vegl territori populau, ca 1500 avon Christus, da Lumbrein ei il crest da Crestaulta sper il uclaun Surin.

Igl onn 1961 eis ei vegniu anflau el sidvest da Lumbrein a Sietschn in plaz cun representaziuns da carstgauns. Entras cumparegliaziuns cun plazs ord il nord dall'Italia vegn quei liug dataus da perscrutaders talians en il neoliticum tardiv.

## Cultura e raritads
* Il plaz da Crestaulta
* La baselgia da S. Martin
* La punt da lenn sur il Glogn che colligia Lumbrein cun Silgin
* Il cristagl

## Colligiaziuns
*
*Lumbrein en il Historisches Lexikon der Schweiz
*Purtret dil vischinadi da Lumbrein alla pagina-web dalla vischnaunca