open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pereslawl-Zalesski

**Pereslawl-Zalesski** (russ: *Переславль-Залесский*) è ina citad dad oblast Jaroslawl en Russia. La citad è situada a la riva dal Lai Pleschtschejewo a la sbuccada dal flum Trubezh ed è il center administrativ dal Rajon Pereslawl. La citad sa chatta 140 km davent da Moscau. La citad ha ina surfatscha da 23 km².

## La istorgia da la citad
La citad è vegnida fundada l'onn 1152 da prinzi Juri Dolgoruki, il fundatur da Moscau. Qua è naschì l'onn 1220 prinzi Alexander Newski. L'onn 1302 è la citad daventada ina part dal Principadi da Moscau.

L'onn 1688 ha il zar Peter I. visità la citad ed ha cumenzà a construir ina flotta a la riva dal lai. Cun questa construcziun è vegnì mess il crap da fundament per la marina russa. L'onn 1884 è il sistem da provediment d'aua da la citad vegnì terminà.

## Funtaunas d'infurmaziun

* Pereslavl'-Zalesskij (Pereslavl'-Zalesskij, Yaroslavl Oblast, Russia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information
* History of Pereslavl-Zalessky | Rusmania
Lingua greca

La **lingua greca** (grec: *ελληνικά*, *ελληνική γλώσσα*) è ina lingua indo-europea discurrida da pli de 13 milliuns da persunas, principalmain en Europa: ella é suletta lingua uffiziala da la Grezia, e ina da las dus linguas uffizialas da la Cipra.

Il grec sa scriva cun ses agen alfabet, l'alfabet grec.

## Definiziun

## Istorgia

## Annotaziuns
Lingua albanaisa

La **lingua albanaisa** (albanais: *shqipja*, *gjuha shqipe*) è ina lingua indo-europea discurrida da pli de 7 milliuns da persunas, principalmain en Europa: ella é suletta lingua uffiziala da l'Albania, dal Cosovo, e ina da las dus linguas uffizialas da la Macedonia dal Nord.

## Definiziun

## Istorgia

## Annotaziuns
Universidade Federal de Minas Gerais

**Universidade Federal de Minas Gerais** (**Universitad Federala da Minas Gerais**, **UFMG**) è ina universitad en la citad da Belo Horizonte, en Brasilia.

Ella è vegnida fundada l’onn 1927.

## Annotaziuns

## Colliaziuns
*Pagina principala
Universidade Federal da Bahia

**Universidade Federal da Bahia** (**Universitad Federala da Bahia**, **UFBA**) è ina universitad en la citad da Salvador da Bahia, en Brasilia.

Ella è vegnida fundada l’onn 1946.

## Annotaziuns

## Colliaziuns
*Pagina principala
Universidade Estadual de Feira de Santana

**Universidade Estadual de Feira de Santana** (**Universitad Statala da Feira de Santana**, **UEFS**) è ina universitad en la citad da Feira de Santana, en Brasilia.

Ella è vegnida fundada l’onn 1976.

## Annotaziuns

## Colliaziuns
*Pagina principala
SwiPay

La **SwiPay AG** ei ina firma svizra da tecnologia da finanzas cun sedia a Baar Chantun Zug. La fittanza lavura sco furnitura da survetschs per il traffic da pajaments (Payment Service Provider) ed ei specialisada sin l’integraziun tecnica da schliaziuns da pagar senza numerari per il commerzi staziunar sco era per l’E-Commerce.

## Historia
La SwiPay AG ei stada fundada ils 7 da december 2022 ed inscribida el register da commerzi dil chantun Zug. La firma sefocussescha sin porscher process d’onboarding digitals per interpresas pintgas e mesaunas (KMU) el martgau da pajaments svizzer.

Ell’october 2025 ha Hartmut Eisele surpriu la funcziun sco CEO, per manar la scualisaziun operativa e l’expansiun ella regiun DACH.

## Modell da fatschenta ed infrastructura
L’interpresa funcziunescha sco aggregatur tecnic che bulescha differentas prestaziuns d’acceptanza e survetschs da valet dapiu, e porscha quels als commerciants tras ina fatscha d'unificaziun (Schnittstelle) communabla.

### Cooperaziuns strategicas
L’execuziun operativa e l’integraziun dals sistems s’appoian sin ina infrastructura raitidada cun parters da branscha naziunals ed internaziunals:

**Hardware ed infrastructura da terminals:** Sin il camp dals terminals da pajament staziunars luvura SwiPay ensemen cun la firma svizra PayTec. SwiPay vegn manada leu sco parter ufficial per la vendita e l’integraziun da schliaziuns da hardware.

**E-Commerce e survetschs da valet dapiu:** Per il traffic da pajaments online cuopera SwiPay cun il furnitur da survetschs Planet e sia feglialsa Datatrans. Quella collavuraziun cumprenda ultra da la fatschenta da pajaments era l'integraziun da funcziuns sco la conversiun automatica da valutas (Dynamic Currency Conversion) e proceders digitals da Tax-Free.

**Integraziun da sistems da cassa:** Per garantar ina colliaziun senza largias al Point of Sale luvura SwiPay ensemen cun furniturs da software da cassa. La firma vegn manada sco parter ufficial da TCPOS (Zucchetti Group), quei che pussibilitescha l’integraziun en schliaziuns dad IT derasadas per la gastronomia ed il commerzi detaglià.

**Manaschi da rait:** L’acceptanza da cartas staziunara ed il manaschi da rait tecnic vegnan realisads en collavuraziun cun Telecash da Fiserv e RS2.

**Verificaziun d’identitad:** Per ademplir las prescripziuns da KYC (Know Your Customer) tier l’onboarding digital vegn la tecnologia dil furnitur PXL Vision aplicada.

### Standards e certificaziuns
La SwiPay AG ei participanta ufficiala al standard internaziunal dal traffic da pajaments EP2. L’interpresa vegn numnada en la glista dals parters licenziai dalla *Technical Cooperation ep2* (TeCo), quei che conferman la conformitad tecnica cun il standard internaziunal.

## Posiziunament sil martgau
Ils mieds da massa specifics per la branscha vesan SwiPay sco in actur che augmenta la concurrenza el martgau svizzer per survetschs da pajament tras la buleschaziun da quantums da transacziuns e process digitals.

## Annotaziuns


## Limas externas

Pagina d’internet dalla SwiPay AG
Timon Peter

**Timon Peter** (* 2008) è in turnader cun la roda da Rhön (Rhönrad) svizzer. El è pluricampiun mundial en la categoria dals juniurs e tutga tar ils pli successus exponents da ses sport en Svizra.

## Vita
Timon Peter trenescha en la *Rhönrad Riege Bonstetten* ed en il club *SATUS Züri 12*. El deriva d'ina famiglia sportiva; era sia sora Elea Peter ha success internaziunal sco turnadra cun la roda. Actualmain frequenta el la scola chantunala Limmattal a Urdorf.

Ses pli grond success fin ussa ha el celebrà als campiunadis mundials dal 2024 a Almere (Pajais Bass). El è sa qualifitgà per tut ils quatter finals dals juniurs ed ha gudagnà dus titels da campiun mundial: en la cumbinaziun multipla (cun 43,500 puncts) ed en la disciplina Turnar direct (Geradeturnen). Plinavant ha el gudagnà la medaglia d'argent en il final da sals.

Ensemen cun la squadra svizra dals juniurs (cun Meret Stark, Elea Peter ed Olivia Suter) ha el gudagnà la medaglia d'aur als campiunadis mundials per squadras dal 2025 a Leipzig.

Sper ses sport activ è Peter era president dal comité d'organisaziun (OK) dal Schachencup a Bonstetten.

## Distincziuns

* 2025: Nominaziun per il **Säuliämtler Sports Award** en la categoria „Newcomer da l'onn“.

## Success

* 4 giadas campiun svizzer
* 2024: Campiun mundial multipla (Juniurs)
* 2024: Campiun mundial Turnar direct (Juniurs)
* 2024: Vice-campiun mundial sals (Juniurs)
* 2025: Campiun mundial per squadras (Juniurs)

## Annotaziuns
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

**Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (**PUC Minas**) è ina universitad privata catolica en la citad da Belo Horizonte, en Brasilia.

Ella è vegnida fundada l’onn 1958.

## Annotaziuns

## Colliaziuns
*Pagina principala
Baltasar Bundi

**Baltasar Bundi** (* 2 da fevrer 1786 a Glion; † 4 da matg 1869 a Cuera) da Sagogn era in offizier svizzer.

## Veta

### Famiglia
Bundi deriva d’ina famiglia reformada ed ei naschius sco emprem fegl da Hercli Bundi e Margretta nata Caflisch da Glion. Bundi ha maridau Maria Hosang da Cuera, cun la quala el haveva ina feglia.

### Carriera militara

#### Survetsch per la Frontscha
Bundi ha surviu ella Grande Armée franzosa ed era staziunaus duront las uiaras napoleonicas silla peninsla iberica en Spagna. Sia partenza entuorn 1807 sco litinent d'ina gruppa da recruts cun cant e musica, flurs e bindels, ha impressiunau scolars dalla scola cantunala. A caschun dalla battaglia sanguinusa da Polozk 1812 eis el daventaus Capitani entras Napoleon sez ed ei el medem mument entraus ella legiun d’honur.

Suenter la restauraziun ha el surviu els regiments svizzers, igl emprem sco capitani, plitard sco cumandant da battagliun. En quei temps eis el vegnius alzaus en il stan da noblezia ed ha astgau senumnar à Bundi. Siu survetsch pils Bourbons terminescha culla revoluziun da fenadur 1830. Silsuenter eis el turnaus en sia patria, nua ch’el ha fatg il pur. 

#### Survetsch per la Svizra
Suenter quei temps interimistic eis el vegnius nominaus colonel dall’Armada svizra e vegnius staziunaus a Thun 1834, nua che era Napoleon III ha absolviu l’instrucziun militara da basa. Duront l'uiara dil Sonderbund 1847 ha Bundi cumandau l’emprema brigada dalla Divisiun Rilliet-Constant ed ei suenter la capitulaziun daventaus cumandant dil Friburg occupau. Igl onnn 1856 eis el semez a disposiziun sco veteran duront ils scumbegls prussians cun 70 onns. Igl onn 1869 eis el vegnius sutterraus cun tuttas honurs militaras e cun ina vasta participaziun dalla populaziun a Cuera.

## Litteratura

* Ursus Brunold: Bundi, Balthasar en: *Lexicon istoric retic.*

## Fontaunas
Surselva

La ***[[Surselva]]*** è ina vallada en il Grischun e po sa referir a:

* Regiun Surselva, indicaziun contemporana
* Surselva (district), indicaziun istorica

### Guarda era
* Sursilvan, artitgel davart il sursilvan en rumantsch grischun
* Sursilvan, artitgel davart il sursilvan en l'idiom
Pass dal Lucmagn

Il **Pass dal Lucmagn**  (tudestg: *Lukmanierpass*, ist.: *Cuolm Sontga Maria*) è in pass da muntogna dals chantuns Grischun ed Tessin da la Svizra. Il pass maina da Mustér (Disentis) en il Surselva tras a Biasca en il Val da Blegn. Il Lai da Sontga Maria (*Lago di Santa Maria*) è in lai da fermada sin il Pass dal Lucmagn sin il territori da Medel (Lucmagn).

A Mustér ha il Pass dal Lucmagn giugà in’impurtanta rolla. En connex cun il Pass dal Lucmagn è era la claustra da Mustér stada entretschada fermamain. Ella valeva sco la protectura dal pass. Per pudair proteger quel ha la claustra construì en il 11 e 12avel tschientaner ils ospizis da Son Gagl, Son Gions e Sontga Maria. La fin da temp medieval era il Pass dal Lucmagn era la via dals commerziants milanais.

Per promover il turissem è il pass avert dapi il 2001 era durant la stagiun d'enviern.

## Colliaziuns
* Artigel ''Lucmagn, Pass dal'' en il Lexicon Istoric Svizzer (e-LIR)
* Artigel ''Lukmanierpass'' en il Lexicon istoric da la Svizra (LIS)
Pass dal Brenner

Il **Pass dal Brenner** (tudestg: *Brennerpass, Brenner*, talian: *Passo del Brennero, Brennero*) è in pass da la Austria ed da la Italia.

Las vias romanas munidas cun sulada manavan sur il Pass dal Set, il Pass dal Reschen ed il Brenner.

Gia vers il 1430 vegniva bundant 90 % dal traffic a distanza tranter Augsburg e Venezia – 6500 vitgiras ad onn – manà sur il Brenner. Suenter avair schlargià ils onns 1480/90 pliras vias d’access, è il Brenner daventà definitivamain il passadi il pli frequentà da las Alps Orientalas.

## Annotaziuns


## Colliaziuns
* Steffan Bruns: *Alpenpässe – Geschichte der alpinen Passübergänge. Vom Inn zum Gardasee.* 1. Auflage. Band 3. Staackmann Verlag, München 2010, ISBN 978-3-88675-273-7, p. 122–149.
In crap cho rocla fa buca moscal.

***In crap cho rocla fa buca moscal*** è in proverbi.

* tudestg: *Ein rollender Stein setzt kein Moos an*.
* englais: *A rolling stone gathers no moss.*
* latin: Saxum volutum non obducitur musco.
Rudolf Maximilian von Salis

**Rudolf Maximilian von Salis** (era Salis-Soglio; * 5-2-1785 a Clavenna, † 16-3-1847 a Cuira, da Suogl e Cuira) è stà mastral, commember dal Cussegl grond ed burgamester da Cuira.

## Vita
Rudolf Maximilian von Salis è naschì sco figl dal chau-lia ed uffizier en servetschs esters Friedrich Anton von Salis e da sia dunna Perpetua nata von Salis-Tagstein. Salis era primlitinent e chombrer dal retg Maximilian I Joseph von Bayern, ses padrin, fin il 1809. Suenter era el mastral (landamma) da la Bergiaglia-Sottoporta (Castasegna, Buond ed Suogl). Salis maridà Margerethe Perpetua, figlia da Herkules von Salis-Soglio, podestat e landamma.

En l'onn 1814 Salis sa stabilisà a Cuira e durant la reoccupaziun fallida da las terras subordinadas grischunas è el stà commissari civil. Dals 1820 fin 1825 e dal 1826 fin 1829 ha el fatg part dal cussegl grond grischun e 1829 è el stà president da quel. Sco bundspresident dalla Lia da la Chadé è el stà en il Pli Grond Cussegl 1825 e 1829. Plinavant ha Salis fatg part sco represchentant grischun a missiuns diplomaticas. Tranter 1826 e 1839 ha el servì otg giadas per in onn sco burgamester da Cuira.

## Litteratura
* Jules Robbi: *Die Standespräsidenten und Vizepräsidenten des Kantons Graubünden.* 1917. S. 96–97.

## Colliaziuns
*  (LIR)
* Jürg Simonett: Rudolf Maximilian von Salis (Soglio) en il Lexicon istoric da la Svizra (LIS)
Nuorsa dalla Surselva

**La Nuorsa dalla Surselva** (*Bündner Oberländerschaf*) es üna razza da bês-cha domesticeda originela dal chantun Grischun. Illas annedas 1980 es’ la quasi svanida ed ün per ans pü tard, a l’an 2007, d’ eira la populaziun creschida sün intuorn 1’100 bês-chas. Dad hozinidi es’ la aunch’ adüna in prievel da svanir. Hoz serva la Nuorsa dalla Surselva per la chüra dals pros. 

Ella deriva da veglias razzas dal temp da crap, in speciel da la nuorsa da Tavet (svanida illas annedas 1960). Daspö l’an 1984 vain ella protegeda da la Fundaziun Svizra Pro Specie Rara. 

Quista razza es robusta e da pitschna stattura cun ün pel alv, brün u grisch. Sia testa es fina, pitschna, lungiainta e cun pel cuort. Ils mas-chs haun grandas cornas, intaunt cha las femnas nun haun cornas u be pitschnas. Ellas paun metter sül muond duos agnels per l’an e paisan traunter 40 ed 50 kils. Ils mas-chs paun river fin a 65 kils. Hozindi vain la Nuorsa dalla Surselva tgnida per sia charn e per la chüra d’üert, eir scha diversas iniziativas emprouvan d’ augmanter la valur da sia launa. 

La dmura da l’ allevamaint da la Nuorsa dalla Surselva, es la Surselva, in speciel illas vschinaunchas da Medel, Tujetsch, Sumvitg e Vrin. 
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 9.jpg|Pel, Nuorsa dalla Surselva
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 18.jpg|Greg, Nuorsa dalla Surselva 
Datoteca:Bündner Oberländer Schafe Zoo Zürich 15.jpg|Agnè, Nuorsa dalla Surselva 
Datoteca:Bünder Oberländer Schafwolle 1K4A6039.JPG|Launa fileda da la pel da la nuorsa dalla Surselva, culur natürel 


## Litteratura

* Jürg Paul Müller e Florian Böhlen. *[https://www.tierwelt.ch/dossier/hoftiere/das-buendner-oberlaender-schaf-und-seine-vielfaeltigen-ahnen-467778 Das Bündner Oberländer Schaf und seine vielfältigen Ahnen]*. In: *tierwelt.ch*, 30 da marz 2023
* Bündner Bundesmuseum. *[https://naturmuseum.gr.ch/de/Angebote/veranstaltungen/informationen/Seiten/20240513-Tavetscher-Schaf.aspx Das Tavetscher Schaf]*. In: *www.naturmusem.gr.ch*
* *[https://www.prospecierara.ch/tiere/rassenporträts/schafe/bündner-oberländer-schaf Bündner Oberländer Schaf]*. In: *www.prospecierara.ch* (consulte ils 21 da favrer 2026)
* Jürg Paul Müller. *Die Erhaltung alter Haustierrassen: ein Beitrag zur Ku(h)tut und zur Agrobiodiversität*. In: *Bulletin der Naturforschenden Gesellschaft Freiburg*, vol. 92,‎ 2003, p. 61 (ISSN 0366-3256, DOI 10.5169/seals-308837, consulte ils 21 da favrer 2026)

## Indicaziun da funtaunas
Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér

**La Clostra da Mustér** d’ eira ün center spirituel e culturel da la regiun catolicas dal Grischun ed influenzaiva lung temp la musica e la cultura da la regiun. 

## Istorgia
Fingià, vers l’ an 800 chauntaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz, inua cha pled e melodia fuorman ün’ unitded spirituela. Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla impurtaunta: quistas chanzuns d’ eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita d’ iminchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun,  sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la clostra da Mustér, chi’s svilupaiva tra ün center musical e culturel. 

Our dals quatter cudeschs da chaunt – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch –  manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ ouvra, la *[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]*, il pü impurtaunt cudesch da chaunt dal Grischun catolic.  La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’ an 1690 illa stamparia da la Clostra da Mustér, chi d’ eira installeda illa baselgia da pelegrinedi *Nossadunna dalla Glisch* a Trun. 

### La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicala obligatorica.  Üna manuscritta dal 1632 documenta instrucziun d’instrumaints (gïa e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel. 

Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrala es dvanteda ün *theatrum sacrum* cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’ an 1812, es nascho our da la cultivaziun musicala la *Musica Militaris* dals students claustrals –  in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la Svizra e cura l’ identited nauziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes. 

Actuel chauntan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’ internat da la Clostra da Mustér. Id es ün  dals pü cuntschaints cors da scoula da la Svizra es es gnieu incuruno per sieu prget *«Ut unum sint»* cul premi Lily Wackerlin, il premi per giuventüna e musica 2015. Sper turneas da chor a Mustér e Cuira fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas. 

## Litteratura

* Laura Decurtins. In: *Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens*. Stamparia Chronos, Turich 2019, , doi:10.5167/uzh-207361.

## Indicaziun da funtaunas
Fundaziun grischuna per la fotografia

**La Fundaziun grischuna per la fotografia (FSGR)** es üna fundaziun d' ütil public cun domizil a Cuira. Ella as dedichescha a la conservaziun e mediaziun dal patrimoni fotografic dal chantun Grischun.

## Istorgia

La FSGR es gnida fundida l' an 2013. Ella es ün' instituziun seguainta da las societedas *Cronica e Medioteca das Grischun*. Quellas haun fingià conservo collecziuns audiovisuelas. Hozindi archiva la FSGR relaschs,  collecziuns ed ouvras da fotografs e fotografas scu eir ils ramassamaints da collecziuneders. L' inventar cumpiglia intuorn 0,5 milliunas fotografias – traunter oter fotografias da cuntregias, l'ös, vschinaunchas e fotografias d' architectura, sport, industria e scenarias da minchadi.

Sper sia aktivited d' archiver, organisescha la FSGR regulermaing exposiziuns, guidas e mediaziuns. Ella collavura cun instituziuns culturelas regiunelas, vschinaunchas, scoulas, universiteds scu eir cun partenaris chi' s occupan per l' archivaziun audiovisuela.

## Colliaziuns

* Website Fundaziun da fotografia dal Grischun
* *[https://www.suedostschweiz.ch/menschen-schicksale/zu-besuch-beim-visuellen-gedaechtnis-des-kantons-graubuenden Zu Besuch beim visuellen Gedächtnis des Kantons Graubünden.]* In: *Bündner Woche.* Ils 6 gün 2024.

## Indicaziun da funtauna
Maraton da skis engiadinais

Il **Maraton da skis engiadinais** es il pü grand derbi da passlung in Svizra. Daspö l' an 1969 ho'l lö minch' an, la seguonda dumengia in marz.

## Sur la Cuorsa

### Stretta
La lungezza da la cuorsa es 42 kilometers e cumainza a Malögia, sün ün otezza da 1820 m. sur mer. Da lo maina la cuorsa da prüma sur il Lej da Segl e seguaint sur il Lej da Silvaplauna – in quista stagiun sun ils lejs auncha dschiets. Zieva San Murezzan segua la stretta insü il God da Staz e 'lura darcho ingiò a Puntraschigna fin a l' eroport da Samedan. Sün la vart dretta da la val continuescha la stretta tres La Punt Chamues-ch e Zuoz fin a S-chanf.

### Istorgia
La prüma cuorsa d' eira l' an 1969, daspö alura ho 'la lö minch' an, adüna la seguonda dumengia in marz. Organiso vain il *Maraton da skis engiadinais* da la federaziun da skis «Wordloppet», ün organisaziun internaziunela, chi d' eira gnida fundida l' an 1979 in Uppsala (Svezia) cun l' ideja d' unir ils maratons da skis in singuls pajais e per ils fer populers.

Traunter 11'000 e 13'000 passlunghistas e passlunghists piglian part a la coursa minch' an, chi vain fatta cun ün stil liber da passlung. L' an 1991 nun ho il Maraton da skis engiadinais pudieu gnir arrandscho, perche cha d' eira mema chod. Il böt da la stretta es gnieu spustò l' an 1998 da Zuoz a S-chanf, sün il terrain militari da la zona «Vuorcha», chi's rechatta sün ün' otezza da 1670 m. sur mer. Na dalöntsch dal nov böt ho la ferravia retica (RhB) construit al listess an (1998) la fermeda «S-chanf Maraton». Ses ans pü tard, l' an 2004, es la stretta tra il God da Staz gnida orienteda da nouv. Cun quista ed il böt spusto es la topografia dal maraton gnida müdeda, uschè cha 'l temp per la cuorsa düra ün po pü lung. Ils 11 da marz 2018 ho ił Maraton da skis engiadinais festagio sieu giubileum da 50 ans. Pervia il virus da corona ho il Maraton da skis engiadinais l' an 2020 e 2021 stuvieu stit giò. 

## Colliaziuns

* Engadin Skimarathon

## indicaziun da funtaunas
Bazardüzü

Il **Bazardüzü** (aserbeidschanic: *Bazardüzü dağı*; russ: *Базардюзю*, transliteraziun scientifica: *Bazardyuzyu*) è ina muntogna en il Caucasus. El è situà sin il cunfin tranter l'Aserbeidschan e la Russia. Cun ses 4'466 m.s.m fiss el il pli aut punct da l'Aserbeidschan.

## Annotaziuns


## Colliaziuns
Jessica Zuan

**Jessica Zuan** (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.  

## Biografia
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona. 

A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.    

L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.      

Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis:  il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».  L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters –  ir davent e turner –  spetter.       

Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».       

## Ouvras

* *L’orizi – La tempête.* Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* *Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.* Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* *Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.* Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* *5 idioms 5 dunnas.* Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* *Launa da pavagls.* Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* *Set poemes.* Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.

## Premis

* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan 
* 2024: Premi Grischun da litteratura

## Indicaziun da funtaunas
Fabrica da stoffa Trun

**La Fabrica da stoffa da Trun** d' eira ün affer tessieus a Trun. Ella s' ho sviluppeda i'l 20evel tschienter ad ün dals pü importants manaschis industriels da la Surselva e per tscherts temps ad ün dals pü grands patruns da lavur da la regiun. Traunter ils prodots ils pü cuntschaints d' eiran düraunt decennis las tuaglias da launa per l' armeda svizra.

## Istorgia
La fabrica da stoffa es gnida fundera da Fidel Tuor l' an 1912 sün il territori, inua cha d' eira in prüm üna fabrica da palperi. Aunz la fundeda d' eira construida la linia dalla viafier retica traunter Glion e Mustér, uschè cha l' import da prüma materia e l' export dals prodots d' eiran speditiv. Fingià ün an zieva la fundeda es la fabrica ida in flammas, ma svelt darcho gnida reconstruida.

La produziun da stoffa es ingradida düraunt las Guerras Mundielas; in quist temp avaiva que bsögn da stoffas solidas e resistentas per las uniformas e stoffa preziusa per robas militeras. Düraunt ils ans da 1940 e 1950 es la fabrica gnida ingradida e cumpetteda cun üna nouva filaria (1949), üna cantina (1955) e l' ultim cun üna halla da deponia (1957). La culminaziun d' eira però l' investiziun in ün nouv edifizi da fabrica, chi d' eira fabricho in 1960/61. 

In sia pü bein temp occupaiva la fabrica da stoffa da pü que 400 collavuraturs ed mnaiva butias in diversas citeds scu Cuira, Turich, San Gal, Berna, Wintertur, Bienna e Soloturn. Ma cun la concurrenza internatziunela ed ils cuosts pendiv – surtout ills ans da 1990 – haut fat pressiun, uschè cha la fabrica da stoffa da Trun es gnida serreda l' an 2001.

## Prodots ed importanza da la fabrica

La fabrika prodüzaiva stoffas da launa d' ota qualited, traunter quellas la stoffa da Truns (Turnser Tuch), üna stoffa spessa e resistenta per vestimaintas da lavur, uniformas ed vestimaints tradiziunelas grischunas. 

Düraunt decennis d' eira la fabrica da stoffa ün factur economic central illa Surselva e purtaiva pervi da que d' insdustrialisatiun in la val chi d' eira uschigliö agrara. Cul svilup da la fabrica da stoffa es la populaziun da Trun expandida. 

Hozindi vegnan parts dal areal da la fabrica anteriura ütilisos per cultura, traunter oter scu spazi d' exposiziun in connex cun l' ouvra da Matias Spescha.  
## Litteratura

* *50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962.* Cronnica d' ouvra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: *Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung.* Inedieu manuscrit, Archiv cumünel, Trun.

## Indicaziun da funtaunas
Margarita Uffer

**Margarita Uffer** cun pseudonims «Falispa, Dita ed XX» (naschida als 22 da schner 1921, San Gal  – morta als 26 da lügl 2010, Muralto) d’ eira ün' autura retorumauntscha.

## Biografia
Margarita Uffer d’ eira la figlia dal autur e magister Giatgen Mitgel Uffer e Anna Silba (naschida Spinas). Ella es gnida sül muond als 22 da schner in San Gal, cun dret da burgais a Savognin.

Sieu frer pü vegl, Leza Uffer, es dvanto editur da parevlas rumauntschas. Margarita Uffer ho absolvia «Séminaire de français moderne» a l’ Universited da Genervra ed ho survgnieu il diplom da magistra. Sius sogiuorns da studi la mainan a Cambridge e Italia. Sper que ho’ la eir stüdgio la lingua albanaisa. Insembel cun sia famiglia piglia Margarita Uffer domicil dal 1949 ad Orselina (chantun Tessin). L’ an  1978 ho’ la marido Giuseppe Gangale, ün perscruteder la linguas minuritaras, chi muraiva però al listess an.

Margarita Uffer ho publicho bgeras poesias ed istorgias in differents idioms rumauntschs cun sieu nom ed eir cun il pseudonym «Falispa, Dita ed XX». Sper *[[Curo Mani|Curò Mani]]* vela ella scu autura la püss impurtainta da la lingua rumauntsch Sutsilvan. Il cudesch «Giuseppe Gangale» ho’ la dedicho in algordanza da sieu hom e la sia ouvra.

L'Archiv l litterar svizzer tar la biblioteca tegna in salv sieu relasch.

## Ouvra (selecziun)
*Giuseppe Gangale, ein Leben im Dienste der Minderheiten. Eine Lebensbeschreibung anhand autobiographischer Dichtungen und nachgelassener Dokumente.* Terra-Grischuna, Chur 1986. .

## Litteratura

* Gion Deplazes: *Die Rätoromanen.* Gün 1994.

## Colliaziuns
* 

## Indicaziun da funtaunas
Ils Fränzlis da Tschlin

**Ils Fränzlis da Tschlin** sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.  

## Ils Fränzlis da Tschlin

### Fundaziun
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica *Ils Fränzlis da Tschlin*, chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas. Ils Fränzlis da Tschlin mettan cun lura musica üna punt traunter la musica tradiziunela ed il preschaint.         

### Ils Fränzlis da Tschlin e lur rolla aint il film «Increschantüm»
Aint il film documentar *Increschantüm* da Stephan Haupt giuvan *Ils Fränzlis da Tschlin* la rolla principela: Ils sun acturs scu eir responsabel per la musica dal film. *Increschantüm* as tratta da l'istorgia dal musicist jenic Fränzli Waser, chi d' eira activ cun sia chapella il 19evel tschienter in Engiadina. Il film a's tratta però eir da la glieud chi suna quista musica, da lura cultura e da l' Engiadina.         

### Musica
**Progets musicels:** In lur prüma CD *Paparimapampam* mettan *Ils Fränzlis da Tschlin* in vita ils sots tradiziunels da Fränzli Waser ed agiundschan quels cun egnas cumposiziuns d' hozindi. Scu Fränzli Waser dal 19evel tschienter, viagian eir Ils Fränzlis da Tschlin intuorn dalöntsch. Quist as reflecta eir in lur musica scu la CD *Il Viadi*: sper sots tradiziunels da l'Engiadina sunan Ils Fränzlis da Tschlin eir melodias da la Svizra francesa, da l'Italia ed ün schlager svizzer da l'an 1939. In viedi pigliani cun se que cha 'ls plescha e faun udir quist in lur proget *Tschlin – Wien retour*.  

Ils Fränzlis da Tschlin as sviluppan ad üna sorta da big band. In *Ils Fränzlis mit alles und scharf (2020)* integreschani üna buna part musica appenzellaisa e jazz in lur stil: wälzerlis, märschlis, chaunt da jodel, üna prisa jazz ed elements da musica dal Balcan. In ün oter proget musicel, *Ballada*, vegnan quintos istorgias musicelas ed invits per soter, perche cha'l pled rumauntsch *ballada* significha ün sot scu eir üna poesia cun püssas strofas, chi vegnan raquintedas u chantedas.    

**Progets musicels cun oters:** Ils Fränzlis da Tschlin sunan eir insembel cun oters, per exaimpel chanzuns d'iffaunts in tschinch idioms rumauntschs cun Corin Curschellas, u aint ils progets *Fascht dihei* ed il *Ländlerorchester*.
## Indicaziun da funtaunas
Fränzli Waser

**Franz Waser** (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa. 

## Biografia
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent. 

Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.

Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.

### Fränzli Musica

Illa prüma gruppa da Fränzlis  – *Fränzli-Musig* – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa,  il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – *Musica da Fränzli* (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Waser d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicelas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.

Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d' üna nouva gruppa da musica – *[[Ils Fränzlis da Tschlin]]* – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner e Domenic Janett l' an 1982.

## Weblinks

* *[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]* (PDF: *ausführliche Beschreibung*), in: *Lebendige Traditionen in der Schweiz*

## Indicaziuns da funtaunas
Chapella Open Air

**Chapella Open Air** (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.  

## Il festival
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia cun visitadurs e visitaduras da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.

Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da settember 2001 a San Murezzan. Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.**** Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.

Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans. Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.  

## Indicaziun da funtaunas