open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဒြပ်မှောင်

**ဒြပ်မှောင်**ဆိုရေမှာ အဆိုပြုသျှင်းလင်းထားရေအရာဝတ္ထုတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး စကြဝဠာအတွင်းဟိ ဒြပ်စုစုပေါင်းဧ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းရေ ၎င်းဒြပ်မှောင်တိဖြစ်မည်ဟု နက္ခတ္တဗေဒပညာသျှင်အတိစုက ယူဆထားသည့် ဒြပ်တစ်မျိုးဖြစ်ရေ။ ဒြပ်မှောင်တိအား တိုက်ရိုက်စူးစမ်းတွိ့ဟိမှု မဟိသိမ်းကေလည်း သွယ်ဝိုက်ရေအားဖြင့် ၎င်းရို့ဧ တည်ဟိမှုကို သိရရေ။ ဥပမာ စကြဝဠာအတွင်းဟိ မြင်ရရေ ဒြပ်တိဧ ရွေ့လျားမှုအပေါ်တွင် ၎င်းရို့ဧ ဒြပ်ဆွဲအား အကျိုးသက်ရောက်မှု၊ စကြဝဠာအတွင်းဟိ ကြီးမားသည့်အတိုင်းအတာ ဖွဲ့စည်းပုံ ပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှုနန့် အာကာသ မိုက်ကရိုဝေ့ဗ် နောက်ခံ အပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု စရေရို့ကို တွိ့ဟိရရေ။ ဒြပ်မှောင်တိရေ လျှပ်စစ်သံလိုက်ရောင်ခြည်တိဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု မဟိခြင်း သို့မဟုတ် အလွန်သိပ်ရီးပြီး သေးငယ်သည့်အတွက် လက်ဟိကမ္ဘာပေါ်ဟိလီ့လာရီး ကိရိယာတိနဲ့ မှတ်တမ်းတင်လို့ ရနိုင်သည့် ပမာဏအထိ ရောင်ခြည်တိကို စုပ်ယူမှု/ထုတ်လွှတ်မှု မပြုခြင်း စရေရို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ရေ။

## ကိုးကား
ဒြပ်စင်

**ဒြပ်စင်**ဆိုရေမှာ ဓာတုဗေဒ နည်းလမ်းအရ အောက်ထပ် မခွဲစိတ်နိုင်တော့သည့် ဒြပ်ဝတ္ထုကို ဆိုလိုရေ။ ဒြပ်စင်ဧ အသေးငယ်ဆုံးရေ အပိုင်းမှာ အက်တမ်ဖြစ်ရေ။ အက်တမ်တွင် ပရိုတွန်၊ နျူထရွန်နန့် အီလက်ထရွန်တိ ပါဝင် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ 

ဒြပ်စင်တွင် အက်တမ်တမျိုးတည်းသာ ပါဝင်ပြီး ဒြပ်စင်တမျိုးဧ အက်တမ်ဟိ ပရိုတွန် အရီအတွက်ကို အက်တောမစ်နံပါတ်(Atomic Number) ဟု ခေါ်ရေ။ ဥပမာ နျူကလိယတွင် ပရိုတွန် ၆ ခုပါဝင်သည့် အက်တမ်တိမှာ ကာဗွန်ဒြပ်စင်ဖြစ်ပြီး ပရိုတွန် ၉၂ ခုပါဝင်သည့် အက်တမ်တိမှာ ယူရေနီယမ်ဖြစ်ရေ။  လက်ဟိ ခေတ်သစ် ဓာတုဗေဒတွင် ဒြပ်စင် အမျိုးအစားပေါင်း ၁၁၈ မျိုးကို တွိ့ဟိထားပြီး ယင်းရို့အနက် ဒြပ်စင်အမျိုး ၉၈ ကို သဘာဝဝန်းကျင်တွင် တွိ့ဟိနိုင်ရေ။ အခြားဒြပ်စင်တိကိုမူ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ဖွဲ့စည်းရယူနိုင်ရေ။ သိပ္ပံပညာသျှင်တိ ဓာတ်ခွဲခန်းအတွင်း ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ပထမဦးဆုံး ဖွဲ့စည်းယူခသည့် ဒြပ်စင်မှာ တက္ကနက်တီယမ်ဖြစ်ပြီး လူလုပ်ဒြပ်စင်တိရေ ရေဒီယိုသတ္တိကြွသတ္တုတိဖြစ်ကာ တည်ငြိမ်မှုမဟိပါ။ 

ဒြပ်စင်တိကို ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား (periodic table) တွင် စီစဉ်ထည့်သွင်းထားရေ။ ဒြပ်စင်တမျိုးဧ အက်တမ် နျူကလိယအတွင်း နျူထရွန်အရီအတွက် ကွဲပြားပါက ၎င်းရို့အား အိုင်ဆိုတုပ်တိဟု ခေါ်ရေ။ ဒြပ်စင်တမျိုးစီအတွက် ဓာတုသင်္ကေတ တခုစီ သတ်မှတ်ထားရေ။ ဒေသင်္ကေတတိမှာ ယင်းရို့ဧ အင်္ဂလိပ် သို့မဟုတ် လက်တင် နာမည်တိဧ အတိုကောက်ဖြစ်ရေ။ (ဥပမာ ကာဗွန်အတွက် 'C'၊ ဆိုဒီယမ်အတွက် လက်တင်နာမည် *Natrium* ဧ အတိုကောက်'Na' ဟု သတ်မှတ်ထားရေ။) ဒြပ်စင်တိရေ ဒြပ်ပေါင်းတိအဖြစ် ပေါင်းစည်း (ဓာတ်ပြု) နိုင်ရေ။ (ဥပမာ ရေ၊ ဆား၊ အောက်ဆိုဒ်ဒြပ်ပေါင်းတိနန့် အော်ဂင်းနစ်ဒြပ်ပေါင်းတိ)။ ယေဘုယျအားဖြင့် ယင်းဒြပ်ပေါင်းတိရေ မိမိရို့ဧ သီးခြားဖွဲ့စည်းပုံနန့် ဓာတ်သတ္တိ၊ ရုပ်သတ္တိတိ ဟိကတ်ရေ။

### အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း
ဒြပ်စင်တိအား ၎င်းရို့ဧ ရုပ်ဖြစ်တည်မှု အခြီအနိကို မူတည်ကာ ပိုင်းခြားနိုင်ရေ။ သာမန် အခန်းအပူချိန်နန့် ဖိအားအောက်တွင် ဒြပ်စင်အတိစုရေ အစိုင်အခဲတိ ဖြစ်ကတ်ရေ။ ဒြပ်စင် ၂ မျိုးသား အရည်ဖြစ်ပြီး အငွေ့အဖြစ် တည်ဟိသည့် ဒြပ်စင်မှာ ၁၁ မျိုးသာဟိရေ။ ဒြပ်စင်တိကိုလည်း သတ္တုနန့် သတ္တုမဟုတ်သည့် ဒြပ်စင်ဟု ခွဲခြားနိုင်သေးရေ။ သတ္တုမဟုတ်သည့်ဒြပ်စင်ထက် သတ္တုဒြပ်စင်က ပိုတိရေ။ ယကေလည်းလည်း အချို့ဒြပ်စင်တိရေ သတ္တုနန့် သတ္တုမဟုတ်သည့် သတ္တိနှစ်မျိုးစလုံး ပိုင်ဆိုင်ထားရေ။ ၎င်းရို့အား semi-metals သို့မဟုတ် metalloids ဟုခေါ်ကတ်ရေ။

## ကိုးကား
ဓညဝတီ ရာဇဝင်သစ်

ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် (ရခိုင်အသံထွက်: [ɹəkʰàiɴ ɹàzəwàɴ ðɪʔ]) ရေ ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီးကေ ရခိုင်သမိုင်းကြောင်းကို မှတ်တမ်းမတင်ခင် အချိန်ကပင် 
ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ (၁၈၂၄–၁၈၂၆) အထိ ပါဝင်ဖော်ပြထားရေ။ 

ရီးသားသူမှာ ကိုလိုနီခေတ်၊ ရမ်းဗြဲကျွန်းဟိ ဒက္ခိဏဝိဟာရရာမ ကျောင်းတိုက်မှ ဆရာတော် အသျှင် စန္ဒမာလာလင်္ကာရ ဖြစ်ရေ။ 

၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ထုတ်ဝေခပြီးကေ အရင်ဟိနန့်ပြီးကေ ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းတိကို ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုတည်းအနိန်နန့် ရီသားဖော်ပြထားရေ။

၁၉၃၁ ခုနှစ်ထုတ် မူလကျမ်းတွင် အတွဲ ၇ တွဲ ပါဝင်ခပြီးကေ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ပထမ လေးတွဲကို တစ်တွဲတည်းအနိန်နန့် ထပ်မံထုတ်ဝေခရေ။ ကျန်သုံးတွဲကို နောက်ထပ်တစ်တွဲတည်းအနိန်နန့် ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံပုံနှိပ်ဖြန့်ချိခရေ။
## ကိုးကား
ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း

**ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်း** ဆိုရေမှာ သင်္ကေတတိ၊ ဖော်မြူလာတိ အသုံးပြုပနာဓာတုဓာတ်ပြုမှုဧ သင်္ကေတဆိုင်ရာ တင်ဆက်ဖော်ပြမှုဖြစ်ရေ။ ထို၌ ဓာတ်ပြုပစ္စည်းတိကို ဘယ်ဘက်အခြမ်းတွင် ထားဟိပနာရလဒ်ပစ္စည်းတိစွာညာဖက်အခြမ်းတွင် ထားဟိကာ အပေါင်းလက္ခဏာကို ဓာတ်ပြုပစ္စည်းတိကြားတွင်လည်းကောင်း ဓာတုဖြစ်စဉ် ရလဒ်ပစ္စည်းတိကြားတွင်လည်းကောင်း ထားဟိပြီး မြားသင်္ကေတရေ ရလဒ်ပစ္စည်းတိ ညွှန်ပြနိသည့်အပြင် ဓာတ်ပြုမှုဧလားရာကိုလည်း ပြသပီးရေ။ သင်္ကေတတိ နံဘေးဟိ မြှောက်ဖော်ကိန်းတိနန့် ပါဝင်ပစ္စည်းတိဧ ဖော်မြူလာတိစွာပမာဏပြ ကိန်းဂဏန်းတိဧ ပကတိတန်ဖိုးတိဖြစ်ကတ်ရေ။ ပထမဆုံး ဓာတုဗေဒ ညီမျှခြင်းကို ၁၆၁၅ ၌ ယွန်း ဘေ့ဂန်က ပုံဆွဲပနာစတင်ဖော်ပြခရေ။

## ကိုးကား
နက်ဖြန်ခါ

**နက်ဖြန်ခါ** ရေ ဂနိ့ (လက်ဟိနိ) ပြီးကေနောက် နောက်တစ်နိကို ဆိုလိုရေ။ နက်ဖြန်ခါရေ အနာဂတ်တွင် ဖြစ်လာမည့် နိတစ်နိ ဖြစ်ရေ။
## လေ့လာမှုနန့် ဘာသာစကား
နက်ဖြန်ခါဆိုရေ စကားကို ငယ်ရွယ်ရေ အချေငယ်တစ်ဦးရေ နားလည်နိုင်မှု မဟိပေ။ အချေငယ်တစ်ဦးရေ နက်ဖြန်ခါဆိုရေ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်ရန်အတွက် အချေငယ်တစ်ဦးဧ လေ့လာနိုင်စွမ်းရေ နှေးကွေးရေအတွက် ဖြစ်ရေ။ နက်ဖြန်ခါဆိုရေ အကြောင်းကို သုံးနှစ်အရွယ်အချေငယ်တိတွင် နားလည်ရေကို ရှားပါးစွာ တွိနိုင်ရေ။ ယကေလည်း လေးနှစ်အရွယ်အချေငယ်တိရေ နက်ဖြန်ခါကို ကောင်းမွန်စွာ သိဟိနားလည်ပြီ ဖြစ်ရေ။

## ကိုးကား
နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်

**နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်** တစ်ယောက်ရေ နက်ဝေါ့ခ်ပိုင်းထိန်းသိမ်းရီး နန့်သက်ဆိုင်ရာ ကွန်ပျူတာ စွာ့ဒ်ဝဲလ်၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ်ပိုင်းဆိုင်ရာတိ အတွက် တာဝန်ဟိသူဖြစ်ရေ။ နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်ရေ တိအားဖြင့်အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဧနည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်းတိတွင် အမြင့်ဆုံးဖြစ်ရေ အပြင် အသုံးပြုသူတိနန့်ရို့က်ရိုက်ထိတိ့ခြင်းလည်း ရှားပါးရေ။ နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်ရေ နက်ဝေါ့ခ်အခြီအနီ၊ ဆာဗာပိုင်းအခြီအနီ၊ လုံခြုံရီးနန့်ကုမ္ပဏီဧLAN/WAN ပိုင်းတိကို စောင့်ကြည့်ရရေ။ ကုမ္ပဏီတိ ပေါ်မူတည်ပနာ နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်ရေ နက်ဝေါ့ခ်တိကိုလည်း ရီးဆွဲ၊ တပ်ဆင်နိုင်ရေ။ နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်တိဧအဓိကအပိုင်းရေ ကုမ္ပဏီတစ်ခုနန့်တစ်ခုကိုလိုက်ပနာ ကွဲပြားရေ။ သိုကေ နက်ဝေါ့ခ် လိပ်စာလုပ်ငန်း၊ အိုင်ပီ ချိတ်ဆက်ခြင်း လုပ်ငန်းတိမှာ တူညီလေ့ဟိရေ။ ၎င်းရေ တစ်ခါတစ်ရံတွင် သီးသန့် စက်တိဖြစ်ရေ ဒရိုင်ဘာတိ၊ တစ်ကိုယ်ရည် ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာတိ၊ ပရင်တာတိ စရေရို့နန့်နက်ဝေါ့ခ် ထိန်းသိမ်းခြင်းကို ပြုလုပ်ရရေ။  

နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်တိ နည်းပညာပိုင်းအားဖြင့်ဆာဗာတိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနန့်ကြီးကြပ်ခြင်းတိ၊ ဒက်စတော့ ကွန်ပျူတာတိ၊ ပရင်တာတိ၊ ရောက်တာတိ၊ ဖိုင်းယားဝေါတိ၊ ဖုန်းတိ၊ စမတ်ဖုန်းတိ၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ် ထုတ်လုပ်မှုတိ၊ လုံခြုံရီး(နက်ဝေါ့ခ်ပိုင်း) စောင့်ကြည့်မှုတိ၊ စွာ့ဒ်ဝဲလ်နန့်ဆော့ဖ်ဝဲလ် အပိုမူကြမ်း ပတ်ချ်တိနန့်ထိတိ့ရရေ။ 

## နက်ဝေါ့ခ် အက်ဒမင်တိ အတွက် လေ့ကျင့်ခန်းတိ နန့်လက်မှတ်တိ
* ဂျူနီပါ
* စစ်စကို
* စီဒဗလျူအန်အေ
* မိုက်ခရိုဆော့ဖ်
* နိုဘယ်
* ကွမ်ပ်တီအိုင်အေ
* ရက်ဒ် ဟက်တ်
နဂါးစေတီတော်

## တည်နီရာ
“မြောက်ဦးနန်းတော်ကုန်းဧ့ အရှေ့မြောက်ဘက် တစ်မိုင်ကျော်ခန့်အကွာတွင် တည်ဟိပြီး ကသစ်မြောင်းကျိုး အရှေ့ဘက်တံတိုင်းပေါ်အား လေးခင်းပြင်အရှေ့ဘက် တံတိုင်းမှလှမ်းကြည့်လျှင် မြင်နိုင်ပါရေ။ 
## ကုသိုလ်သျှင်
ဘုရင်မင်းစောမွန်ရေ ကောဇာသက္ကရာဇ် (၇၉၂) ခု၊ အေဒီ (၁၄၃၀) ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်လှူဒါန်းခ ပါရေ။ 
## သမိုင်းအကျဉ်း
ဘုရင်မင်းစောမွန်ရေ မြို့တည်ဘုရားတိနန့်အတူ အကာဘုရားတိအဖြစ် ဤနဂါးစေတီတော်ကိုလည်း တည်ဆောက်လှူဒါန်းခရေဟု သိဟိရပါရေ။
## ဗိသုကာလက်ရာ
နဂါးစေတီတော်ရေ ကသစ်မြောင်းကျိုး အရှေ့ဘက်မြေသားတံတိုင်းပေါ်၌ ကျောက်အတိဖြင့် တည်ဆောက် ထားရေစေတီတော်တစ်ဆူဖြစ်ပါရေ။ စေတီတော်မှာ ရှစ်မျက်နှာဖြစ်ပြီး အရှေ့ဘက်၌ မုခ်ဦးကို မုခ်ကပ်ဖြင့်ဖွင့် ထားပါရေ။ မုခ်ဦးနန့်တစ်ဆက်တည်း အာရုံခံသိမ်ရာကိုလည်း တွေ့ဟိရပါရေ။ အာရုံခံသိမ်ပတ်ဝန်းကျင်၌ သိမ်သမုတ်တိုင်တိ စိုက်ထူထားပါရေ။ စေတီတော်အောက်ခြေနန့် မုခ်ဦးတွင် နဂါးဦးခေါင်းတိ၊ နဂါးအကြေး ကွက်တိဖြင့် အလှဆင်ဖန်တီးထားပါရေ။ မုခ်ဦးအဝင်ဝကို တိုင်လုံးဖြင့်ပုံဖော်ထားပါဧ့။ တိုင်လုံးတွင် နဂါးရုပ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပါရေ။ မုခ်ဦးတောင်ဘက်၊ မြောက်ဘက်မျက်နှာပြင်တိတွင် မှန်ကူကွက်၊ ပန်းကွက်တိဖြင့် အပြည့်တန်ဆာဆင်ထားပါရေ။ စေတီတော်ပစ္စယံအဆင့်တိ ပတ်ပတ်လည်ကိုလည်း ကြာပွင့်ဖတ်တိဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပါရေ။ မဟာရံတံတိုင်း အရှေ့အနောက်အကျယ် (၇၀) ပေခန့်၊ တောင်မြောက်အကျယ် (၅၅) ပေခန့်နန့် မဟာရံတံတိုင်းထုအထူ (၅) ပေခန့်ဟိပါရေ။ တံတိုင်းထောင့်အချိုးအကွာအဝီးမှာ အတွင်းဘက်၌ (၁၂) ပေခန့်ရှည်ပါရေ။ စေတီတော်အောက်ခြေအနားတစ်ဖက် (၈) ပေခန့်ဟိပြီး အချင်း (၂၃) ပေခန့်ဟိပါရေ။ စေတီတော်မှာ လုံးပိတ်ဖြစ်ပြီး စေတီတော်အမြင့်လည်း (၂၃) ပေခန့်ဟိပါလိမ့်မည်။ စေတီတော်မှာ လက်ဟိအခြေအနီ၌ အမြင့် (၁၀) ပေခန့်သာ ကျန်ဟိပါတော့ရေ။ စေတီတော်ကုန်းတော်တစ်ခုလုံးအား ကျောက်တံတိုင်းလေးဖက်ကာရံထားပြီး တံတိုင်းထောင့်ချိုးတိဟိရေ။ ကျောက်တံတိုင်းအမြင့်မှာ လက်ဟိအခြေအနီတွင် (၃) ပေခန့်သာ ကျန်ဟိပါတော့ရေ။ မဟာရံတံတိုင်း အဝင်လမ်းကို အရှေ့ဘက်၌ ပြုလုပ်ထားစာကို တွေ့ဟိရပါရေ။ နဂါးစေတီနာမည်နန့် လိုက်အောင် နဂါးရုပ်တိ ထုဆစ်ထားပါရေ။

စေတီတော်မုခ်ဦးမှာ အရှေ့ဘက်သို့ (၄) ပေခန့်ထိုးထွက်နီပါဧ့။ မုခ်နန့်တဆက်တည်း အာရုံခံသိမ်ရာမှာ အရှေ့အနောက် ပေ (၂၀) ခန့်၊ တောင်မြောက် (၁၇) ပေခန့်ဟိပါရေ။ စေတီတော်မုခ်ဦးထဲတွင် ဆင်းတုတော် တစ်ဆူဟိပါရေ။ ဤစေတီတော်မှ ဆင်းတုတော်တချို့ကို သျှစ်သောင်းပုထိုးတော်ကြီးစောင်းတန်း တောင်ဘက်တွင် ပူဇော်ထားလျက်ဟိပါရေ။ မဟာရံတံတိုင်းအတွင်း ရင်ပြင်တစ်ခုလုံးကို မင်းစောမွန်လှူဒါန်းခစဉ်က စဉ့်ကြမ်းခင်းပြား တိခင်းခပါလိမ့်မည်။ ယခုလည်းစဉ်လက်ရာ အနည်းငယ်တွေ့ဟိရပါသေးရေ။ နဂါးစေတီတော်မှာ နဂါးရုပ်တိ၊ မှန်ကူကွက်တိ၊ ပန်းကွက်တိ၊ ကြာပွင့်ဖတ်လက်ရာတိဖြင့် အလှဆင်ဖန်တီးထားရေစေတီတော်တစ်ဆူပင် ဖြစ်ပါရေ။

## ကိုးကား
မြောက်ဦးဒေသ ရှေးဟောင်းအဆောက်အဦးများ (ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန၊ ယဉ်ကျေးမူဝန်ကြီးဌာန) -၂၀၁၅
နဂါးသွဲ့

**နဂါးသွဲ့** (Apatite) ရေ အဖိုးသင့်ကျောက်မျက်အမျိုးအစား တစ်မျိုးဖြစ်ရေ။ 

## ဓာတုဖွဲ့စည်းမှု
ရူပ်ထွီးရေကယ်လ်စီယမ်  ဒြပ်ပေါင်းပုံစံဖြစ်ရေ။ ဖလိုရင်း ပါဝင်နီရေ ကယ်လ်ဆီယမ် ဖော့စ်ဖိတ် ဒြပ်ပေါင်း Ca10(PO4)6(F)2 နန့် ကလိုရင်း ပါဝင်နီရေကယ်လ်ဆီယမ် ဖော့စ်ဖိတ် ဒြပ်ပေါင်း Ca10(PO4)6(Cl)2 ရို့ဧ ပုံဆောင်စနစ်မှာ ဆဌဂံစနစ် (Haxagonal System) ဖြစ်ရေ။ သိပ်ရေးဆ ၃.၂ ဟိပြီး မာဆင့် ၅ ဟိရေ။ ဖန်ရောင်လက် ဖြစ်ပြီး အလင်းပေါက် (Transparent) အဖြစ် အပြာရောင်၊ အစိမ်းရောင်၊ အဝါရောင်၊ မရမ်းရောင် စရေဖြင့်တွိ့ဟိရရေ။ 

* ထူးခြားချက်အနိန်နန့် နဂါးသွဲ့တွင် နှစ်ရောင်ပြောင်းခြင်း (Dichrosim) ထင်ရှားပြီး အပြာရောင်နဂါးသွဲ့မှာ အပြာရောင်မှ အဝါရောင် သို့ပြောင်းလဲတတ်ရေ။

## ထွက်ဟိရာဒေသတိ
မြန်မာ၊ သီရိလင်္ကာ၊ ကနေဒါ၊ ဘရာဇီး၊ မက္ကဆီကို၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု

## ကိုးကား
နတ်လင်ဖမ်းပွဲ

ရခိုင်ရိုးရာနတ်ဓလိ့အရ နှစ်စဉ် နတ်တက်ပွဲမှာရွာသျှင် ခေါ် နတ်လင်ကို ရွေးချယ်ရေပွဲ ဖြစ်ရေ။ အိမ်တိုင်းစေ့ ယောက်ျားတိ တက်ရပြီး နတ်ကောက်မက နတ်ဝင်လျက် ပန်းကုံးစွပ်ကာ ရွေးချယ်ပေးရရေ။ ရွာသျှင်(နတ်လင်)မှာ ရွာသားကိုယ်စားလှယ်ပင် ဖြစ်ရေ။ 
## ကိုးကား
နန်းတော်ဦးအဆောင်

## တည်နီရာ
မြောက်ဦးနန်းတော်ကုန်းဧ့ အရှေ့ဘက် (၁) ဖာလုံခန့်အကွာ၊ ရွှေဂူတောင် တောင်တန်းဧ့ တောင်ဘက်အဆုံးထိပ်၊ ရွှေဂူတောင် ပိဋကတ်တိုက်အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် တည်ဟိပါရေ။ ကုသိုလ်သျှင် ကောဇာ (၇၉၂) ခု၊ အေဒီ (၁၄၃၀) ခုနှစ်တွင် ဘုရင်မင်းစောမွန်မှ တည်ဆောက်ခပါရေ။ 

## သမိုင်းအကျဉ်း

မြောက်ဦးခေတ်အစောပိုင်းတွင် ဘုရင်မင်းစောမွန် တည်ဆောက်ခပြီး ခေတ်အဆက်ဆက် အသုံးပြုခရေ အဆောင်တော် (၁) ခုဖြစ်ရေဟု သိဟိရပါရေ။ မြောက်ဦးခေတ် ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် မြို့ဝန်တိနီထိုင်ခကတ်ပြီး အင်္ဂလိပ်ခေတ်တွင်လည်း အင်္ဂလိပ်တိနီထိုင်ခရေ နန်းတော်ဦးဆောင် အဆောက်အဦတစ်ခုပင် ဖြစ်ပါရေ။ 

## ဗိသုကာလက်ရာ
ရွှေတောင် တောင်တန်းဧ့ တောင်ဘက်အဆုံး ပေ (၁၀၀) နီးပါးခန့် အမြင့်တွင် တည်ဆောက်ထားရေ အဆောက်အဦတစ်ခုပင်ဖြစ်ပါရေ။ လက်ဟိအခြေအနီ၌ အမြင့် (၅) ပေခန့်ဟိရေ တံတိုင်း (၄) ဘက်နန့် အုတ်ခုံသာ တွေ့ဟိနိုင်ပါတော့ရေ။ တံတိုင်း ၄ ဘက်ဧ့ တောင်မြောက်၊ အရှေ့အနောက်အကျယ်မှာ ပေ (၁၀၀) ခန့်စီဟိပါရေ။ တံတိုင်း (၄) ဘက်စလုံး၌ စောင်းတန်းလှေကား လေးစင်းတွေ့ဟိရပါရေ။ တောင်အောက်သို့ အဆင်းအတက်လုပ်ရေ လှေကားတိပင်ဖြစ်ရေ။ လက်ဟိအခြေအနီ၌ အရှေ့ဘက်လှေကားကို မတွိဟိနိုင်ပါယာ။ လှေကားတိအကျယ်မှာ (၁၂) ပေ ခန့်စီဟိရေကို တွေ့ဟိရပါရေ။ အနောက်ဘက်လှေကားမှာ အရှည်ဆုံးဖြစ်ပြီး ကျောက်အုတ်တိဖြင့် တည်ဆောက်ထားရေ။

## ကိုးကား
မြောက်ဦးဒေသ ရှေးဟောင်းအဆောက်အဦးများ (ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန၊ ယဉ်ကျေးမူဝန်ကြီးဌာန) -၂၀၁၅
နတ်ဆိုးသတ်သူ

***နတ်ဆိုးသတ်သူ*** () စွာ ခို့ယိုဟရု ဂိုတိုဂဲ ရီးသား ရုပ်ပြဆွဲရေ အလွန်ထင်ယှာ လူသိများပနာ ကလေးတိစွာ အထူးနှစ်သက်ရေ နာမည်ကြီး ဂျပန်ကာတွန်းစာအုပ်အတွဲတစ်ခု ဖြစ်ရေ။ အဆိုပါ ဇာတ်လမ်းတွဲတိစော် ကာတွန်းအန်နီမေးရှင်းနယ်ပယ်နန့် ဖျော်ဖြေရီးကဏ္ဍတိတိုင်အောင် အောင်မြင်ခလီရေ။
နတ်မြစ်

နတ်မြစ်ရေ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံနန့် မြန်မာနိုင်ငံရို့အကြားတွင် နှစ်နိုင်ငံနယ်နမိတ် စည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရေ မြစ်ဖြစ်ရေ။ နတ်မြစ်ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် Naf River၊ ရခိုင်ဘာသာဖြင့် နတ်မြစ်၊ ဘင်္ဂါလီဘာသာဖြင့် : নাফ নদী(အသံထွက်-နတ်နဒီ) ဆိုပနာ အသီးသီးခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ ၎င်းမြစ်ရေ ကို့စ်ဘဇာ ပြည်နယ် အရှေ့တောင်ဘက်အစွန်ဆုံးမှ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရခိုင်ပြည်နယ် တစ်လျောက်လုံးတွင် တည်ဟိပိုင်းခြားထားရေ။ ထိုမြစ်ရေ ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းမှ မြစ်ဖျားခံလာကာ အရှေ့တောင်ဘက် ပြည်နယ်တိဧ့ နယ်ခြားစည်းအဖြစ် စီးဆင်းလာပြီး ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်းသို့ စီးဝင်ရေ။ မြစ်ဝှမ်းအကျယ်မှာ ၁.၆၁ ကီလိုမီတာမှ ၃.၂၂ ကီလိုမီတာခန့်ဟိရေ။ မြစ်ရေဒီရေဧ့အကျိုးသက်ရောက်မှုကိုလည်း ခံရရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ စစ်တွေမြို့အရှေ့ဘက် ကမ်းပါးအဖြစ် နန့် ကို့စ်ဘောက်ဇာပြည်နယ် တက်နက် ရေ အနောက်ဘက် မြစ်ကမ်းပါးအဖြစ်ဟိနီကတ်ရေ။ မြစ်ဧ့ယေဘူယျအနက်မှာ ၁၂၈ ပေ(၃၀မီတာ) နန့် အနက်ဆုံးနီရာတွင် ပေ ၄၀၀ (၁၂၀ မီတာ) အထိဟိရေကို တွိ့ရရေ။

မိုင် ၅၀ မျှ ရှည်ရေ။ ဒီရေရေ ၄၅ မိုင်အထိ ရောက်ရေ။ မြစ်ဝမှ ၂၄ မိုင်တွင် မြို့သစ်ချောင်းက စီးဝင်ရေ။ ရခိုင်ဘက်ကမ်းတွင် ဒီရေချောင်းမြောင်း ပေါတိရေ။ ဒီရေ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် စပါးဖြစ်ထွန်းမှုနည်းသဖြင့် ငတ်မြစ်ဟု တွင်ခရေ။ နတ်မြစ်မှ အနောက်ဘက်ဟိ ရခိုင်ကိုးကွယ်မှုဝင် နတ်တောင်ကို အစွဲပြုထားရေ။ နတ်မြစ်ရေ ပုဇွန်မွေးမြူခြင်းကြောင့် ထင်ရှားလာရေ။ မြစ်ဝတွင် ရှင်မဖြူကျွန်း ဟိရေ။

ရှင်မဖြူကျွန်းရေ နတ်မြစ်ဝတွင် တည်ဟိနီပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် ဖြစ်ပွားရန်အတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ချက်ချင်း ဆိုသလိုချမှတ်ရီးနန့် အရီးကြီးသည့်အခန်းတွင် ပါဝင်အသုံးတော်ခံခသည့် နီရာလည်းဖြစ်ရေ။ 

## ကိုးကား
နမီးဘီးယားနိုင်ငံ

**နမီးဘီးယားနိုင်ငံ**ရေ အာဖရိကတောင်ပိုင်းတွင် ဟိရေ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အနောက်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ နန့် ထိစပ်လျက် ဟိရေ။ မြောက်ဘက်တွင် အင်ဂိုလာနိုင်ငံ နန့် ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်နန့် တောင်ဘက်တွင် တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ ရို့နန့် ထိစပ်လျက် ဟိရေ။ နမီးဘီးယား လွတ်လပ်ရီး တိုက်ပွဲအပြီးတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ ရက်တွင် တောင်အာဖရိကမှ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ မြို့တော်မှာ ဝင်းဒေါ့ခ်မြို့ ဖြစ်ရေ။ နမီးဘီးယားနိုင်ငံရေ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ၊ တောင်အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးရီး အဖွဲ့၊ အာဖရိက သမဂ္ဂ နန့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံတိ အဖွဲ့ရို့ဧ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။

## ကိုးကား
နယူထရွန်ကြယ်

**နယူထရွန်ကြယ်** ရေ ဒြပ်ဆွဲအားပြိုကွဲမှုကြောင့် ဖြစ်တည်လာရေ သိပ်ရီးရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ ယင်းရို့ဧ့ မူလကြယ်တိရေ ကကောင်းကြီးမားလှပြီး
ဆူပါနိုဗာ ဖြစ်စဉ်ပြီးမှ ဖြစ်တည်လာကတ်ရေ ကြယ်ဖြစ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ စကြဝဠာတွင် အသေးဆုံးကြယ်တိဟု သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အချင်းအားဖြင့်
၁၂-၁၃ ကီလိုမီတာ (၇ မိုင်) ခန့်သာဟိရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကြယ်တစ်ခုလုံးအား နူထရွန်တိဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရေ။ နူထရွန်တိရေ အက်တမ်ထက်
သေးငယ်ရေ အမှုန်တိဖြစ်ကာ ပရိုတွန်ထက် တဖဲ့ချေသာ ကြီးမားရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်း ပူပြင်းမည်ဟု ယူဆရရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တစ်စင်းရေ နေထုထည်ဧ့ အနည်းဆုံး ၁.၁ မှ ၃ ရာခိုင်နှုန်းသာ ဟိရေ။ များရေအားဖြင့် အပူချိန်ရေ ~၆×၁၀၅ K ဟိရေ။  နယူထရွန်ကြယ်တွင်ဟိရေ သာမန်မီးခြစ်အရွယ်အစား အရာဝတ္ထုတစ်ခုရေ တန်ချိန်ပေါင်း ၅ ထရီလီယံနီးပါးခန့် အလေးချိန်ဟိမည်ဖြစ်ရေ။

## ယှာဖွီတွိ့ဟိမှုသမိုင်း
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် Walter Baade နန့် Fritz Zwicky ဆိုသူရို့က နယူထရွန်ကြယ်တည်ဟိကြောင်း အဆိုပြုခရေ။ တစ်နှစ်ကြာကေ James Chadwick မှ
နယူထရွန်ကြယ်အား ယှာဖွီတွိ့ဟိခရေ။ 

## လည်ပတ်မှု
နယူထရွန်ကြယ်တိရေ ကကောင်းမြန်ဆန်စွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ မွီးကင်စကြယ်တိရေလည်း တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ပေါင်းတိစွာ
လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ နယူထရွန်ကြယ်တိရေကား တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရာပေါင်းတိစွာ လှည့်ပတ်ကတ်ရေ။ အကြောင်းမူ အနီးအနားဟိ
အဖော်ကြယ်ဆီမှ အရာဝတ္ထုတိကို စုပ်ယူကာ အဟိန်တင်သကဲ့သို့ဖြစ်ရေကြောင့်ပေတည်း။ အချိန်ကြာလာကေ လည်ပတ်နှုန်းရေ
ကျဆင်းလားကတ်ရေ။ သက်တမ်းရင့်ရေနယူထရွန်ကြယ်တိရေ တစ်စက္ကန့်ကေ အကြိမ်ရေတိစွာခန့်သာ လည်ပတ်ကြတော့ရေ။ 

## သိပ်ရီးမှုနန့် အကွာအဝီးတိ
ဂုလက်ဟိအချိန်တွင် နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီနန့် မစ်ဂဲလ်လစ်နစ် တိမ်တိုက်တွင် နယူထရွန်ကြယ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ အထိ သိဟိထားရေ။ အများစုဖို့
ရေဒီယို ပါလဆာတိအဖြစ် ခြီရာခံမိထားရေ။ အချို့ရေ အနီးစပ်ဆုံး နယူထရွန်ကြယ်တိဖို့ RX J1856.5-375 (အလင်းနှစ် ၄ဝဝ အကွာခန့်) နန့်
PSR J0108-1431 (အလင်းနှစ် ၄၂၄ အကွာ) ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။

## ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိ
အကျွန်ရို့သိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ၅ ရာခိုင်နှုန်းရေ အဖော်ကြယ်တိဧ့အဖွဲ့ဝင်တိဖြစ်ကတ်ရေ။ ဒွိနယူထရွန်ကြယ်တိဧ့ ဖွဲ့စည်းပုံနန့်
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတိရေ ရှုပ်ထွီးလှရေ။ အဖော်ကြယ်ရေ သာမန်ကြယ် သို့မဟုတ် ကြယ်ဖြူပု သို့မဟုတ် အခြားနယူရွန်ကြယ်တိ ဖြစ်နိုင်ရေ။ ခေတ်သစ်သီအိုရီတိအရ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ တွင်းနက်အဖော်တိနန့် တည်ဟိနိုင်ရေလို့ဆိုရေ။ ယင်းဒွိစနစ်တိရေ ဒြပ်ဆွဲအားလှိုင်းတိဧ့ အဓိကပင်ရင်းဖြစ်နိုင်ရေ။ ဒွိကြယ်စနစ်တွင်ဟိရေ နယူထရွန်ကြယ်တိရေ X-ray တိအား ထုတ်ပီးရေ။ 

## ပြခန်း

Image:Neutron Star Manhattan.ogv|ဗီဒီယို - ထုထည် အချင်းမိုင် ၁၆ (၂၅ ကီလိုမီတာ) ဟိရေနယူထရွန်ကြယ်တွင် ကမ္ဘာအလုံးပေါင်း ၅ဝဝဝဝဝ ထည့်ထားနိုင်ရေ။
Image:Crash and Burst.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် တိုက်မိပုံ (သရုပ်ဖော်ပြချက်)။
Image:Neutron star collision.ogv|ဗီဒီယို - နယူထရွန်ကြယ် ထိတိုက်မိခြင်း။


## အခြားကြည့်ရန်
*ဧရာမ ကြယ်နီ
*ကြယ်ဖြူပု
*တွင်းနက်

## ကျမ်းကိုး
နရနုမင်း

နရနုမင်း/အလီခင် (ရခိုင်သက္ကရာဇ် ၇၉၅-၈၂၁) (ခရစ်နှစ် ၁၄၃၃-၁၄၅၉)ရေ ရခိုင်ဘုရင်တိ ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း အုပ်စိုးစိုင်ကာလက ရခိုင်ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပါရေ။

မင်းစောမွန် နတ်ရွာစံကေ  ညီတော်နရနုမင်းရေ သက္ကရာဇ် ၇၉၅ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းကို ဆက်ခံခရေ။ ဒေမင်းရေ
တိုင်းသူပြည်သားရို့၏အကျိုးစီးပွားကို အမြဲဆောင်ရွက်ရေ။ ဆင်းရဲရေ တောင်သူလယ်သမားတိကို ဥစ္စာအရင်းအနှီး
ထုတ်ပီးရေ။ လယ်ယာလုပ်ငန်းခွင်သို့ ကိုယ်တော်တိုင်ဆင်း၍ ကြည့်ရှုလေ့ဟိရေ။ အခွန်အကောက်တိကို လျှော့ပေါ့၍
ကောက်ရေ။ မြောက်ဦးမြို့တော်ကို မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေ။ စာတီပုထိုး၊ ဂူ၊ ကျောင်း၊ ဇရပ်တိကို ပြုပြင်ရေ။ နောင်တော်
မင်းစောမွန်၏ကောင်းမှုတော် လေးမျက်နှာဘုရားအနီး၌ ကျောက်စာတီကြီးတစ်ဆူ တည်ထားခရေ။ အင်းဝမင်း ထူပါရုံဒါယကာ
နရပတိမင်းနန့် ဖိုးခေါင်တောင်ရိုးတွင် အခမ်းအနားကြီးစွာ ကျင်းပ၍ မဟာမိတ်ဖွဲ့ကတ်ရေ။ တပြည်နန့်တပြည်ပိုင်နက်နယ်
နိမိတ်ကိုလည်း သတ်မှတ်ခကတ်ရေ။ အဝတ်တန်ဆာချင်း လဲလှယ်၍ ဝတ်ဆင်ကတ်ရေ။ ဤမင်းရေ နန်းစံ(၂၆)နှစ်၊ သက္ကရာဇ်
၈၂၁ ခုတွင် နတ်ရွာစံရေ။

## ကိုးကား
နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာနိယာမ

ကမ္ဘာကျော် ရူပဗေဒပညာသျှင် အိုင်ဆက် နယူတန် မှ ရွေ့လျားမှု ဆိုင်ရာ နိယာမ ၃ ခုကို ထုတ်ဖော်ခရေ။ အရာဝတ္ထုရို့ဧ ရွေ့လျားမှုရို့ရေ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုနိယာမတိကို လိုက်နာကတ်ရေ။ နယူတန်ဧ နိယာမ ၃ ခုမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရေ။

## နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ ပထမနိယာမ
နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ ပထမ နိယာမတွင် "အကယ်ပနာ ပြင်ပမှ အားသက်ရောက်မှု မဟိပါက ရပ်နီရေ အရာဝတ္ထုရို့ရေ ရပ်မြဲရပ်နေပနာ ရွေ့လျားနီရေ အရာဝတ္ထုရို့ရေ ရွေ့လျားမြဲ ရွေ့လျားနီဖို့" ဟု ဆိုရေ။ သင်္ချာနည်းဖြင့် ဖော်ပြရပါက အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ရေ။

:
\sum \mathbf{F} = 0\; \Leftrightarrow\; \frac{\mathrm{d} \mathbf{v} }{\mathrm{d}t} = 0.

:

ရွေ့လျားနီရေ ယာဉ်တစ်စင်းရေ ပြင်ပမှ အားသက်ရောက်မှု မဟိပါက ဆက်လက်ပနာ ရွေ့လျားနီဖို့ ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်းလည်း လက်တွိ့တွင် ယာဉ်အား ဆက်လက်ရွေ့လျားရန် အတွက် လောင်စာဆီ သို့မဟုတ် အခြား စွမ်းအင် တစ်မျိုးမျိုး အသုံးချရန် လိုအပ်ရေမှာ လမ်း၊ လီထု ၊ရေထု စရေရို့နန့် ယာဉ်ဧ ကြားတွင် ဟိရေ ပွတ်တိုက်အားကို ကျော်လွှားနိုင်ရန် ဖြစ်ရေ။ လီထုမဟိရေ အာကာသ အတွင်းတွင် ခရီးလားနီရေ ယာဉ်တိတွင် လီထုဧ ပွတ်တိုက်အား မဟိအနိန်နန့် ဆက်လက်ရွေ့လျားနေစေရန် စွမ်းအင် မလိုအပ်ပေ။ လမ်းကြောင်းပြောင်းရန် သို့မဟုတ် ရပ်တန့်ရန် အတွက်သာ စွမ်းအင် လိုအပ်ရေ။

## နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှု ဆိုင်ရာ ဒုတိယနိယာမ
နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ ဒုတိယ နိယာမတွင် "အရာဝတ္ထု တစ်ခုဧ အဟိန်ပြောင်းနှုန်း (acceleration) ရေ စုစုပေါင်း အားသက်ရောက်မှုနန့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျပြီး ထိုအရာဝတ္ထုဧ ဒြပ်ထုနန့် ပြောင်းပြန် အချိုးကျရေ။" ဟု ဆိုထားရေ။
:\mathbf{F} = \frac{\mathrm{d}\mathbf{p}}{\mathrm{d}t} = \frac{\mathrm{d}(m\mathbf v)}{\mathrm{d}t}.

ခေတ်ပေါ်မော်တော်ယာဉ်တိဧ ကိုယ်ထည်တွင် ပါးလျရေ သတ္တုကို အသုံးပြုပနာ ယာဉ်မတော်တဆ ဖြစ်ချိန်တွင် ယာဉ်ဧကိုယ်ထည်ကို တွန့်ခေါက်လားစေရန် ပြုလုပ်ထားခြင်းရေ နယူတန်ဧ ဒုတိယ နိယာမကို အသုံးချထားခြင်း ဖြစ်ရေ။ ညီမျှခြင်းအရ အဟိန်ပြောင်းနှုန်းရေ အားသက်ရောက်မှုနန့်  အချိုးကျအနိန်နန့် ထိခိုက်မိချိန်အား ဆွဲဆန့်နိုင်ပါက အဟိန်ပြောင်းနှုန်း နည်းလားမည် ဖြစ်အနိန်နန့် ထိခိုက်မှုလည်း လျီာ့နည်းလားမည် ဖြစ်ရေ။

မြင်သာရေ ဥပမာ တစ်ခုမှာ တိုက်ပေါ်မှ ခုန်ချမည့်သူအား အောက်မှ ကယ်ဆယ်ရီးသမားတိက ပိုက်ကွန်ကဲ့သို့ရေ အရာဖြင့် ဖမ်းယူခြင်း ဖြစ်ရေ။ အမြင့်မှ ကျချိန်တွင် မြေပြင်ဖြင့် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်ပါက အဟိန်ပြောင်းနှုန်း များပြားအနိန်နန့် ထိခိုက်မိသည့် အားလည်း တိမည် ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်း ပိုက်ကွန် မွေ့ရာကဲ့သို့ရေ အရာဝတ္ထုတိဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းဖြင့် အဟိန်ပြောင်းနှုန်းကို လီျှာ့ချပီးပြီး ထိခိုက်မိသည့်အားလည်း လျီာ့ကျလားမည် ဖြစ်ရေ။

## နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ တတိယနိယာမ
နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ တတိယ နိယာမတွင် "အရာဝတ္ထုနှစ်ခုဧ သက်ရောက်မှုအားနန့် ပြန်လည်တွန်းကန်အား ရေ ညီမျှရေ" ဟု ဆိုထားရေ။
:**F***A* = −**F***B* 

## ကန့်သတ်ချက်
နယူတန်ဧ ရွေ့လျားမှု ဆိုင်ရာ နိယာမတိရေ အရာဝတ္ထု အတော်တိတိတွင် အသုံးချနိုင်ကေလည်း အက်တမ်ထက် သေးငယ်ရေ အရာဝတ္ထုတိနန့် ကမ္ဘာမြေကဲ့သို အလွန်ထုထည်ကြီးမားရေ အရာဝတ္ထုတိတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ အသုံးချနိုင်ရေ။ 

## ကိုးကား
နရပဝရရာဇာ

နရပဝရရာဇာ (ရခိုင်သက္ကရာဇ် ၁၀၉၇-၁၀၉၈)(ခရစ်နှစ် ၁၇၃၅-၁၇၃၆)ရေ ရခိုင်ဘုရင်တိ ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း အုပ်စိုးစိုင်ကာလက ရခိုင်ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပါရေ။

နရပတိမင်းလွန်လီကေ ၎င်း၏ညီတော်အား နရပဝရရာဇာအမည်ဖြင့် သက္ကရာဇ် ၁၀၉၇ တွင် နန်းတင်ကတ်ရေ။
နန်းစံတနှစ်၊ သက္ကရာဇ် ၁၀၉၈ တွင် နတ်ရွာစံရေ။ ရွှေနန်းသခင် နရပဝရရာဇာဟု စာတမ်းထိုးထားရေငွီဒင်္ဂါးတိကို
ထုတ်ဝီခရေ။

## ကိုးကား
နရအဘယရာဇာ

နရအဘယရာဇာ (ရခိုင်သက္ကရာဇ် ၁၁၀၄-၁၁၂၃)(ခရစ်နှစ် ၁၇၄၂-၁၇၆၁)ရေ ရခိုင်ဘုရင်တိ ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း အုပ်စိုးစိုင်ကာလက ရခိုင်ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပါရေ။

မဒရာဇ်ရာဇာမင်းလွန်ကေ ဦးရီးတော်ရေ နရအဘယရာဇာ အမည်နန့် သက္ကရာဇ် ၁၁၀၄ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းကို
ဆက်ခံခရေ။ တိုင်းပြည်ကို ငြိမ်ဝပ်ပိပြားအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခရေ။ ဘိသိက်သုံးကြိမ်သွန်း၍ အလှူကြီး အကြိမ်များစွာ
ပီးရေ။ လက်ကြွယ်တော်ဓာတ်စေတီကို တည်ရေ။ မှူးကောင်းမတ်ကောင်း သူရဲကောင်းတိ ပေါ်ပေါက်ခရေ။ သူရဲကောင်း
တိထဲတွင် နာမည်အကြီးဆုံးမှာ လကျာ်မြန်ဂူတာဖြစ်ရေ။ ဤမင်းရေ နန်းစံ(၁၉)နှစ် သက္ကရာဇ် ၁၁၂၃ ခုနှစ် နတ်ရွာစံ
ရေ။ ရွှေနန်းသခင် နရအဘယရာဇာဟု စာတမ်းထိုးထားရေ ငွေဒင်္ဂါးတိ ထုတ်ဝီခရေ။

## ကိုးကား
နယူတန်ဧ စကြဝဠာဆိုင်ရာ ဒြပ်ဆွဲအားနိယာမ

**နယူတန်ဧ စကြဝဠာဆိုင်ရာ ဒြပ်ဆွဲအားနိယာမ**က ဖော်ပြရေမှာ စကြဝဠာထဲဟိ ဝတ္ထုတိုင်းရေ အခြားဝတ္ထုတိကို ဆွဲငင်ကတ်ရေ။ ၎င်းရို့ရေ ၎င်းရို့ဧ ဒြပ်ထုတိ‌မြှောက်လဒ်နန့် တိုက်ရိုက်အချိုးကျပြီး အကွာအဝီးဧ နှစ်ထပ်ကိန်းဖြင့် ပြောင်းပြန်အချိုးကျရေ အားဖြင့် ဆွဲငင်ကတ်ရေ။ ယင်းရေ ရှေးရိုး မက္ကင်းနစ်ဧ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၆၈၆ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ပုံနှိပ်ထုတ်ဝီသည့် နယူတန်ဧ  *Principia* စာအုပ်တွင် ပါဝင်ခရေ။ နယူတန်က သူဧ စာအုပ်ကို Royal Society တွင် ပြသရေအခါ ရောဘတ် ဟုဒ်က ပြောင်းပြန်နှစ်ထပ်ကိန်း နိယာမရေ သူ့ဆီက ရဟိခရေဟု ပြောဆိုခရေ။ ဂနိခေတ်စကားဖြင့် ဆိုရလျင် အားဆိုရေမှာ ထုထည်နှစ်ခုဧ ပေါင်းလဒ်နန့် အချိုးကျပြီး ယင်းရို့ဧအကွာအဝီးဖြင့် ပြောင်းပြန်အချိုးကျရေ။

စကြဝဠာဆိုင်ရာ ဒြပ်ဆွဲအား နိယာမအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ -

:F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}\  ဖြစ်ရေ။

*F* ရေ အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားဟိ သက်ရောက်နီရေ ဒြပ်ဆွဲအား၊ *m<sub>1</sub>* နန့် *m<sub>2</sub>* ရေ အရာဝတ္ထုဧ ထုထည်ဖြစ်ပြီး *r* ရေ ထုထည်ဗဟိုနှစ်ခုကြားဟိ အကွာအဝီးဖြစ်ကာ *G* ရေ ဒြပ်ဆွဲအား ကိန်းသေဖြစ်ရေ။

၁၇၉၈ ခုနှစ်တွင် Henry Cavendish ဆိုသူက နယူတန်ဧ ဒြပ်ဆွဲအားနိယာမအား ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ၌ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် စမ်းသပ်ခရေ။ နယူတန်ဧ *Principia* ကျမ်းကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝီပြီး ၁၁၁ နှစ်အကြာ၊ နယူတန် သေဆုံးပြီး ၇၁ နှစ်အကြာမှ ယင်းစမ်းသပ်ချက်ကို လုပ်ဆောင်ခခြင်းဖြစ်ရေ။ 

နယူတန်ဧ နိယာမရေ အိုင်းစတိုင်းဧ ယေဘုယျ နှိုင်းရသီအိုရီဖြင့် အစားထိုးခြင်း ခံခရရေ။ ယကေလည်း ဒြပ်ဆွဲအားနန့်ပတ်သက်လာလျင် သူဧနိယာမကို ဆက်လက်သုံးစွဲကတ်ရေ။ နှိုင်းရသီအိုရီရေ အင်မတန်တိကျလိုသည့်အခါတိ၌သာ အသုံးပြုရေ။

## ကိုးကား
နရာဓိပတိ

နရာဓိပတိ (ရခိုင်သက္ကရာဇ် ၁၀၆၀-၁၀၆၂)(ခရစ်နှစ် ၁၆၉၈-၁၇၀ဝ) 
ရေ ရခိုင်ဘုရင်တိ ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း အုပ်စိုးစိုင်ကာလက ရခိုင်ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပါရေ။

ကာလမန္ဓာတ်မင်း လွန်လီကေ၊ စန္ဒသူရိယ ဓမ္မရာဇာဧ့သားတော် မင်းသားရွှေစာကို နရာဓိပတိဟူရေ အမည်ဖြင့်
သက္ကရာဇ် ၁၀၆၀ ခုနှစ်တွင် နန်းတင်ကတ်ရေ။ ထြွကပုန်ကန်မှုတိ တပြည်လုံးပေါ်ပေါက်ခရေ။ နန်းစံ(၂)နှစ် သက္ကရာဇ်
(၁၀၆၂)တွင် ဆင်ကဲကြီး နန ́စည်သူ ပုန်စား၍ နတ်ရွာစံရေ။

## ကိုးကား
နအူရူး သမ္မတနိုင်ငံ

**နအူရူးနိုင်ငံ**ဧ တရားဝင်နာမည်မှာ နအူရူးသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ တောင်ပိုင်း မိုက်ခရိုနီးရှားတွင် ဟိရေ ကျွန်းနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ ယခင်က ပလဲဆင့် အိုင်းလန်းဟု သိဟိကတ်ရေ။ အနီးဆုံး အိမ်နီးချင်း ဒေသမှာ ကီရီဘတ်စ်နိုင်ငံမှ ဘာနာဘာကျွန်းဖြစ်ပြီး အရှေ့ဘက် ၃၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၈၆ မိုင်) အကွာတွင် ဟိရေ။ နအူရူးရေ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသေးငယ်ဆုံးရေ ကျွန်းနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၂၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၈.၁ စတုရန်းမိုင်) မျှ သာ ဟိရေ။ လူဦးရေ ၉၂၆၅ ဦး ဟိပြီး ဗာတီကန် စီးတီး ပြီးကေ ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အနည်းဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။

## မှတ်ချက်တိ

## ကိုးကား
### Citations
နာဂိန္ဒမော်ကွန်း

သျှင်ရသေ့ နာဂိန္ဒက ရခိုင်ကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခသည့် မှတ်တမ်း ဖြစ်ရေ။ “အမျိုး သီလ၊ နှစ်ဌာနကို၊ ပြည့်ဝမဏ္ဍိုင်၊ စောင့်စွမ်းနိုင်၍၊ ရက္ခိုင်နာမ၊ ဘွဲ့မည်လှဖြင့်၊ အနွတ္တသညာ၊ ခေါ်အပ်ရာတည်း” ဟု ဆိုခရေ။ နာစွလေလင်္ကာ။ ။ မြောက်ဦးခေတ် ပျက်သုဉ်းပြီးချိန်တွင် ကြုံ တွိ့ ရရေ အတိဒုက္ခရို့ကို စပ်ဆိုထားခခြင်း ဖြစ်ရေ။ တစ်ပိုဒ်စီကို “နာစွလေ” ဖြင့် အဆုံးသတ်ထားရေ။ သာစွလေ  ဧ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ရေ။
## ကိုးကား
နား

**နား** ရေ လူ့ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှတဆင့် အကြားစွမ်းရည် ရဟိရေ။ တချို့သတ္တဝါတိ၊ ဥပမာ လူ နန့် တိရစ္ဆာန် အများစု တွင် နားနှစ်ဖက် ဟိကတ်တေ။ ယကေလည်း တချို့ တိရစ္ဆာန်တိ မှာမူ နားဟိကေလည်း မကြားနိုင်ပေ။ ပင့်ကူ တွင်မူ နားပိုင်ကြားနိုင်ရေ အမွီးချေတိ ၎င်းရို့၏ ခြီထောက်တွင်ဟိရေ။

ပြင်ပနား ရေ အသံကို လက်ခံပနာ **လီထု**ကို ဖြတ်သန်းခြင်းမှ **အရည်ထု** သို့ ဖြတ်သန်းခြင်း အသွင်ပြောင်း ပြီး အတွင်းနား ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပီးရေ။ ထို့နောက် တုန်ခါမှု တိကို ဦးနှောက် ဆီသို့ နပ်ဗ်ကြောအစုအဝီး မှ တဆင့် ပို့ဆောင်ရေ။

နား ၏ မြင်ရရေ အစိတ်အပိုင်း (သို့) အစပိုင်း ကို ပင်နာ(pinna) လို့ ခေါ်ရေ။

နားကို ကြားရန် အတွက် သာမက တခြား လုပ်ဆောင်ချက်တိ အတွက်လည်း သုံးရေ။ ဥပမာ ဆင်တိစွာ ၎င်းရို့၏ ကြီးမားရေ နားတိကို ယပ်ခပ်ပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို အီးစီဖို့ လုပ်ကတ်တေ။
နိခါတကဗေဒ

**နိခါတကဗေဒ** (Paleontology) ဆိုစွာမှာ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က သက်ဟိတိကို လိလာရေပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သက်ဟိရို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ၊ ၎င်းရို့အချင်းချင်း နန့်သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်နန့်ပတ်သက်ဆက်စပ်နီပုံ ရို့ ပါဝင်ရေ။ သမိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ ဖြစ်ဖြစ်ရေအတွက်နန့် စမ်းသပ်မှုတိ ပြုလုပ်ပနာ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို သက်သေပြခြင်းမျိုး မဟုတ်ပဲ ဇာပိုင် ဖြစ်ပျက်ခရေကို သျှင်းပြခြင်း ဖြစ်ရေ။ နိခါတကဗေဒ ဆိုင်ရာ လိလာခြင်းကို ဘီစီ ၅ ရာစုကပင် စတင်ခရေဟု မှတ်တမ်းတိ တွိ့ဟိရရေ။ ထိုသိပ္ပံပညာရေ ၁၈ ရာစု အတွင်း ဂျော့ရှ် ကူဗီရာ ဧ နှိုင်းရခန္ဓာဗေဒ (comparative anatomy) ပညာ ဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုတိကြောင့် ခိုင်မာရေပညာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခပြီး ၁၉ ရာစု အတွင်းတွင် မြန်ဆန်စွာ တိုးတက်လာခရေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိမှ စပနာ တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွိ့ဟိရရေကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း တိမှ အစောပိုင်း သတ္တဝါရို့ဧ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲမှု၊ အစောပိုင်း ငါးတိ၊ ဒိုင်နိုဆောတိ နန့်ငှက်နန့်နို့တိုက်သတ္တဝါရို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခြင်း ရို့အတွက် အထောက်အထား အသစ်တိ ရဟိခရေ။ နိခါတကဗေဒရေ ဇီဝဗေဒ နန့်ဘူမိဗေဒရို့ စည်းခြားထားရာ နီရာတွင် တည်ဟိပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ နန့်ခွဲခြားရန် ခက်ခဲရေ။ ဂုလက်ဟိ အသုံးပြုနီရေ နည်းလမ်းတိတွင် သိပ္ပံပညာ နယ်ပယ် မျိုးစုံမှ ပါဝင်ပြီး ဇီဝဓာတုဗေဒ၊ သင်္ချာပညာ၊ မနုဿဗေဒ၊ သတ္တဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သတ္တုဗေဒ၊ အဏ္ဏဝါဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ နန့်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ရို့ အပါအဝင် ဖြစ်ရေ။

လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၃.၈ဘီလီယံလောက်က ဖြစ်ပေါ်ခရေသက်ဟိသတ္တဝါရို့နန့်ကမ္ဘာမြီကြီးဧ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ပြောင်းလဲမှု သဘောတရားကို အလုံးစုံရေနည်းလမ်းတိကို အသုံးပြုပနာ ယှာဖွီလိလာခြင်းပင် ဖြစ်ရေ။ အတတ်ပညာ၊ အသိပညာတိ ခေတ်မီတိုးတက်လာရေနန့်အမျှ ကျောက်ဖြစ် ရုပ်ကြွင်းတိဧ ကွဲပြားခြားနားမှု၊ ဂေဟစနစ်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နန့်ရှေးခေတ်ရာသီဥတု အခြီအနေရို့ကို အသေးစိတ်လိလာနိုင်ပြီး ဖြစ်ရေ။

ရှေးဟောင်းသက်ဟိတိကို ခွဲခြားလိလာရာ၌ သတ္တဝါတိဧ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆင်းသက်လာမှုဖြစ်စဉ်တိကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အရင်ကာလတိက အခက်အခဲတိဟိခကေလည်း ၂၀-ရာစုနှောင်းပိုင်းကာလတိ၌ DNA ဖြင့် ခွဲြခြားလာနိုင်အတွက်နန့် အငြင်းပွားဖွယ်ကိစ္စတိကို အနီးစပ်ဆုံး အဖြေပေးနိုင်လာယာဖြစ်ရေ။ ပညာသျှင်တစ်ဦးကလည်း နိခါတကဗေဒပညာကို သမိုင်းသိပ္ပံပညာရပ်ဟူပနာလည်း သတ်မှတ်ခရေ။ သူဧ အဆိုအရ အတိတ်ကာလ ဖြစ်ပျက်ခရေအကြောင်းအရာတိကို အတည်ပြုသတ်မှတ် ဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက်သမိုင်းပညာနန့်ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်တိကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ရေဟု ဆိုရေ။

## ကိုးကား
နိမ္ဗူဇာစေတီတော်

## တည်နီရာ
မြောက်ဦးနန်းတော်ကုန်းဧ့ အရှေ့ဘက် တစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ဟိပါရေ။ ဘုရားအုပ်စေတီတော်ဧ့ အနောက်ဘက်၊ ဝင်းမနားကျီဧ့ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် တည်ဟိပါရေ။

## ကုသိုလ်သျှင်
ဘုရင်မင်းစောအို (ခေါ်) စလတ္တာစောမွန်ရေ ကောဇာသက္ကရာဇ် (၈၈၉) ခု၊ အေဒီ (၁၅၂၇) ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်လှူဒါန်းခပါရေ။ 
## သမိုင်းအကျဉ်း
ဘုရင်မင်းစောအို (ခ) စလတ္တာစောမွန် တည်ထားကိုးကွယ်ခရေ။ နိရ်ပူဇာဆိုရေ အမည်မှာ နရပူဇာ ဟူရေ ပါဠိစကားမှလာရေ အမည်ဖြစ်ပြီး လူအတိပူဇော်သက္ကာရပြုသည့်နီရာဟု အဓိပ္ပါယ်ရရေ။ သတ္တရဖန်တောင်စဉ်ခုနှစ်လုံးတို့၌ မင်းစောအိုရေ ကြီးကျယ်စွာရေစေတီ (၇) ဆူကို တည်ထားတော်မူရာတွင် တစ်ဆူအပါအဝင် ဖြစ်ရေ။ နိမ္ဗူဇာစေတီမှာ (၃) ဆူဟိပြီး ဤစေတီတော်မှာ အောက်နိမ္ဗူဇာစေတီပင် ဖြစ်ပါရေ။ မြောက်ဘက်တောင် အလယ်ဆင့်တွင် အလယ်နိမ္ဗူဇာနန့် အလယ်နိမ္ဗူဇာဧ့ မြောက်ဘက်တောင်ထိပ်တွင် အထက်နိဇာကို ဖူးတွေ့နိုင်ပါရေ။ စေတီတော် (၃)ဆူစလုံးမှာ ခေတ်အတူတူလက်ရာတိပင် ဖြစ်ပါရေ။ စေတီတော်တွင် ဝေသာလီခေတ်၊ လေးမြို့ခေတ် နန့်မြောက်ဦးခေတ်လက်ရာတိကို တွေ့ဟိရပါရေ။ ခေတ်လက်ရာတိကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် စေတီတော်ဧ့ သက်တမ်းကို ခန့်မှန်းပနာ သိသာနိုင်ပါရေ။

## ဗိသုကာလက်ရာ
နိမ္ဗူဇာစေတီတော်ကို ပေ (၁၀၀) ခန့်မြင့်ရေ တောင်ကုန်းပေါ်တွင် ကျောက်အတိဖြင့် တည်ဆောက်လှူဒါန်း ခရေ စေတီတော်တစ်ဆူပင် ဖြစ်ပါရေ။ စေတီတော်ကို ပုံစံသုံးမျိုးဖြင့် တည်ထားပါဧ့။ အောက်ခြေမှာလေးမျက်နှာပုံစံတွေ့ဟိရပြီး ကြေးဝန်းမှောက် အောက်အဆင့်ကို ရှစ်မျက်နှာပုံစံ တွေ့ဟိရပါရေ။ ကြေးဝန်းအထက်အပေါ်မှ ငှက်ပျောဖူးထိ အဝန်းပုံစံဖြင့် တက်သွားရေကို တွေ့ဟိရပါဧ့။ ကြေးဝန်းအောက်အဆင့် ထောင့်ချိုးတိတွင် မူလက ပန်းလက်ရာနန့် အရုပ်တိ ပါဟိဟန်တူပါရေ။ သင်္ကန်းစည်းကို အပြင်သို့ ရှည်ထွက်နီရေ ရွဲလုံးတိဖြင့် ပတ်လည်တန်ဆာဆင်ထားပါရေ။ ရွဲလုံးတိဧ့ အရင်း၌ ရွဲလုံးခါးပတ်တိဖြင့် ဆောင်ရွက်ထားရေကို ထူးခြားစွာတွေ့ဟိရပါရေ။ ရွဲလုံးတစ်လုံးဧ့အချင်းမှာ (၄) လက်မခွဲခန့်ဟိပြီး အပြင်ဘက်သို့ (၃) လက်မခန့်အရှည် တွေ့ဟိရ ပါရေ။ စေတီတော်မှာ အောက်ခြေအကျယ် တစ်မျက်နှာလျှင် (၃၉) ပေခန့်ဟိပြီး အမြင့်မှာလည်း (၃၉) ပေခန့်ဟိ ပါရေ။ စေတီတော်ခြေရင်း အရှေ့ဘက်မျက်နှာတွင် (၁၀) ပေကျော်ခန့်မြင့်ရေ လေးမြို့ခေတ် ဆင်းတုတော်ကြီးတစ်ဆူကို တွေ့ရပါရေ။ ဆင်းတုတော်မှာ ရောင်လျှံတော်လည်းပါဟိပါရေ။ ပဇင်္ဂမုဒြာ ဆင်းတုတော်မျိုးပင် ဖြစ်ပါရေ။ ဆင်းတုတော်အား ပူဇော်ထားရေ ပလ္လင်တော်မှာ (၃) ပေခန့်မြင့်ပါဧ့။ ရိုးရိုးပလ္လင်တော်သာ ဖြစ်ပါရေ။ ဒေစေတီကို ခရစ်သက္ကရာဇ် (၁၉၉၇) ခုနှစ်က မြောက်ဦးရှေးဟောင်းသုတေသနဌာနမှ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခစဉ် ဝေသာလီခေတ် စာအရေးအသားပါ အုတ်ခွက်ဘုရားနန့် ကျောက်ဆစ်လက်ရာတိ၊ လေးမြို့ခေတ်ဆင်းတုတော်တိ ကိုလည်း တွေ့ဟိခရပါရေ။ ယခုအခါ မြောက်ဦးရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်တွင် ပြသလျက်ဟိပါဧ့။ ဒေစေတီတော်အောက်ခြေတွင် မူလလက်ရာ ထီးတော်ဟောင်း ထီးဘုံဆင့်နှစ်ဆင့်ဧ့ အစိတ်အပိုင်းကို တွိဟိရပါဧ့။ ထီးတော်ဘုံတစ်ဆင့်မှာ အချင်း (၁) ပေ (၅) လက်မခန့်နန့် အမြင့် (၆) လက်မခန့်ဟိပါရေ။ အလယ်တွင် လေးထောင့်အပေါက်ကလေး ပါဟိပါရေ။ ထောင့်ချိုးကြောပွင့်ဖတ်တိဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပါဧ့။ ထီးတော်တစ်ဝက်သာ တွေ့ဟိရပါရေ။ ထီးတော်အခြားတစ်ဆင့်မှာ ထီးအစိတ်အပိုင်းတစ်ခြမ်းကိုသာ တွေ့ဟိရပါရေ။ အမြင့် (၅) လက်မခန့်နန့် အကျယ် (၉) လက်မခန့်ဟိပြီး ရိုးရိုးကြာဖတ်တိဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပါရေ။ စေတီတော်အား မူလကကျောက်ထီးတော်တင်လှူခရေ။

## ကိုးကား
မြောက်ဦးဒေသ ရှေးဟောင်းအဆောက်အဦးများ (ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန၊ ယဉ်ကျေးမူဝန်ကြီးဌာန) -၂၀၁၅
နိုင်ဂျာ သမ္မတနိုင်ငံ

**နိုင်ဂျာနိုင်ငံ**ဧ တရားဝင်နာမည်မှာ **နိုင်ဂျာသမ္မတနိုင်ငံ** ဖြစ်ပြီး အနောက်အာဖရိကတွင် ဟိရေ ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ နိုင်ဂျာမြစ်ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားရေ။ တောင်ဘက်တွင် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ နန့် ဘီနင်နိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်တွင် ဘာကီးနားဖားဆိုနိုင်ငံ နန့် မာလီနိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် အယ်လ်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ နန့် လစ်ဗျားနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ချဒ်နိုင်ငံ ရို့ဖြင့် ဝန်းရံထားရေ။ နိုင်ဂျာနိုင်ငံရေ ဧရိယာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁,၂၇၀,၀၀၀ ဟိအတွက်နန့် အနောက်အာဖရိကတွင် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းရေ မြေမှာ ဆာဟာရ သဲကန္တာရ ဖြစ်ရေ။ နိုင်ငံဧ လူဦးရေ ၁၅ သန်းခန့်မှာ တောင်ဘက်စွန်းပိုင်း နန့် အနောက်ပိုင်းတွင်သာ အများစု နီထိုင်ကတ်ရေ။ မြို့တော်မှာ နီယာမေမြို့ ဖြစ်ရေ။

## ကိုးကား
နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ

**နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ**ကို နိုင်ဂျီးရီးယား သမ္မတနိုင်ငံဟု တရားဝင် ခေါ်ဝေါ်ကတ်ပြီး ပြည်နယ် ၃၆ ခုနန့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ တစ်ခုဖြစ်ရေ အဘူဂျာရို့ ပါဝင်ရေ။ အနောက်အာဖရိကတွင် တည်ဟိပြီး အနောက်ဘက်တွင် ဘီနင်နိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ချဒ်နိုင်ငံ နန့် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် နိုင်ဂျာနိုင်ငံရို့ ပါဝင်ရေ။ တောင်ဘက်ဟိ ကမ်းရိုးတန်းမှာ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာဟိ ဂီနီပင်လယ်ကွေ့တွင် တည်ဟိရေ။ နိုင်ဂျီးရီးယားတွင် လူဦးရေ အများဆုံးနန့် ဩဇာအဟိဆုံး လူမျိုးစုတိမှာ ဟောဆာ၊ အစ်ဂဘို နန့် ယောရူဘာ ရို့ဖြစ်ကတ်ရေ။ ဘာသာရီးအားဖြင့် နိုင်ဂျီးရီးယားတွင် မွတ်စလင် တစ်ဝက် နန့် ခရစ်ယာန် တစ်ဝက်ဟိပြီး တဖဲ့ချေမျှသာ ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ကိုးကွယ်ကတ်ရေ။

## မှတ်ချက်

## ကိုးကား
နို့လက်ဖက်ရည်

**နို့လက်ဖက်ရည်** (အင်္ဂလိပ်: milk tea)  ရေ လက်ဖက်ရည်နန့် နွားနို့နန့် ပြုလုပ်ထားရေ ဖျော်ရည်ဖြစ်ရေ။
နီကာရာဂွာ သမ္မတနိုင်ငံ

**နီကာရာဂွါနိုင်ငံ**ဧ တရားဝင်နာမည်မှာ နီကာရာဂွါ သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အလယ်အမေရိကတွင် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ မြောက်ဘက်တွင် ဟွန်ဒူးရပ်စ်နိုင်ငံ နန့် တောင်ဘက်တွင် ကော့စတာရီကာနိုင်ငံ ရို့ဖြင့် ဝန်းရံထားရေ။ နီကာရာဂွါရေ မြောက်အမေရိကတိုက်နန့် တောင်အမေရိကတိုက်ကို ဆက်ထားရေ ကုန်းမြေပေါ်တွင် တည်ဟိရေ။

## မှတ်စု

## ကိုးကား
နီထွက်ချိန်

**နီထွက်ချိန်** (နီတက်ချိန်) ရေ နံနက်အချိန်တွင် နီဧ ရေပြင်ညီမိုးကုတ်စက်ဝိုင်းမှ ထွက်ပေါ်လာရေ အခိုက်အတန့်ကာလ ဖြစ်ရေ။ နီထွက်ချိန်ဆိုစာမှာ နီရောင်ခြည်ရေ မိုးကုတ်စက်ဝင်းကို ဖြတ်သန်းရေ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ၎င်းရေ လေထုအပေါ်သက်ရောက်မှုတိကို ဖြစ်စီရေ။

## ရုပ်ပုံတိ

## ကိုးကား
နီပူတောင်

ရခိုင်ရိုးမဟိ တစ်ခုတည်းရေ အလှဆင်ကျောက် (မာဘယ်) ထွက်ဟိရာ တောင်ကြီး ဖြစ်ရေ။ တောင်ကုတ်မှ ၂၉ မိုင် ၄ ဖါလုံ အကွာ တောင်ကုတ်တောင်ကြားလမ်းဘေးမှာဟိပြီး ပင်လယ်ရေပြင်မှ အထက် ၂၂၂၃ ပေမြင့်ရေ။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်တိက စတင်တွေ့ဟိခလေရေ။

ကျောက်တောင်ရေ ဂုအမြင့်ပေ ၃၀၀ ခန့်ဟိရေ။ နှစ်သက်တမ်းမှာ ၇၅ သန်းကျော် ဟိရေ။ တန်ဘိုးမှာ ကုဋေကုဋာချီပနာဟိကြောင်း ဆိုကတ်ရေ။ နီပူတောင်ကျောက်ဧ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ နီပူထဲ၌ အေးမြနီခြင်းပင် ဖြစ်ရေ။ 
## ကိုးကား
နီလာ

**နီလာ** ရေ ပတ္တမြားနည်းတူ ကိုရမ်ဒမ် ဒြပ်ပေါင်း (AL2O3) ပင်ဖြစ်ပြီးကေ တိုက်တေနီယံ ဒြပ်စင်တဖဲ့ချေ ပါဝင်သောကြောင့် အရောင် နန့်ဖွဲ့စည်းမှုပုံသဏ္ဍန် ကွဲပြားသွားရခြင်းဖြစ်ရေ။ ပုံဆောင်စနစ်မှာ ပတ္တမြား တိပိုင် တြိဂုဏ်စနစ် ဖြစ်ပြီး ပတ္တမြားနန့်အပြင်ပန်းပုံသဏ္ဌာန်မတူညီရခြင်းမှာ ပါဝင်ရေ ဒြပ်စင်တိဧ အမျိုးအစားခြားနားခြင်းကြောင့်သာဖြစ်ရေ။ ရောင်လက်မှာ ဖန်ရောင်လက်ဖြစ်ပြီး မာဆင့် ၉ ဟိရေ။

## ထွက်ဟိရာ ဒေသတိ

နီလာကို သီရိလင်္ကာ၊ ဩစတြေးလျ၊ ကတ်ရှ်မီးယား၊ မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား နန့်အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ရို့တွင်အဓိကထွက်ဟိပြီး သီရိလင်္ကာ နီလာမှာ အရည်အသွီး အကောင်းဆုံးဖြစ်ပြီး မြန်မာ့နီလာမှာ ၎င်းဧ နောက်တွင် ရပ်တည်ရေ။ ကိုရိုဒမ် အုပ်စုဝင်ဖြစ်သော အခြားကျောက် ရောင်စုံတိကို အရောင်အလိုက် ရှေ့တွင် နီလာတပ်ကာ နီလာဝါ၊ နီလာဖြူ (အရောင်မဲ့နီလာ)၊ နီလာပန်းရောင် အစဟိသဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကတ်ရေ။

## မဏိသျှတ္တရကျမ်းလာ နီလာလေးမျိုး

မဏိသျှတ္တရကျမ်းတွင် နီလာနန့်စပ်လျဉ်းပနာလင်္ကာ ဖော်ပြချက်ပါဟိရေ။ နီလာလေးမျိုးရို့ဧ တန်ဖိုးကိုပါ တွက်ချက်ပီးထားသေးရေ။ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ရေ -

လေးသွယ်နီလာ၊ ပြားကြရာတွင်၊
# 'နီလာ'ခေါ်ဆို၊ အောက်မဲညိုပွင့်၊ ပန်းသို့ တင့်ဧ၊
# ထပ်ဆင့် ဒုတိယ၊ 'နီလ ကဏ္ဍီ'၊ ရှု ဒေလက္ခဏာ၊ အပြာတွင်ဖက်၊ ညိုညိုစွက်ဧ၊ အမျက်နှစ်ပါး၊ ဒေကျောက်တိကား၊ ကျပ်သားရွှေတိ၊ တင်လောက်ဘိမူ၊ သိင်္ဂိပဉ္စ၊ ကျပ်ထိုက်စွတည့်၊
# 'ဣန္ဒနီလာ'၊ လက္ခဏာကား၊ သူရိယာနေခြည်၊ ရောင်သို့တည်ဧ၊ ရွှေရည် တကျပ်၊ တင်လောက်လပ်မူ၊ သုံးကျပ်ရွှေကောင်း၊ ထိုက်ပေရှောင်းဧ၊
# တကြောင်း 'ဥပ နီလာ'၊ သညာခေါ်ဆို၊ ကြာညိုပွင့်ရောင်၊ တကျပ်ခေါင်မှာ၊ စီမြှောင်သင့်စွာ၊ ထားလောက်ပါမူ၊ ရွှေသား နှစ်ကျပ်၊ အဘိုးပြတ်ရေ၊ မချွတ်မှန်ဖြောင့် လှည့်သတည့်၊

## ကိုးကား
နီလာပန်းတောင်းမြို့

## နီလာပန်းတောင်းမြို့ (ဘီစီ-၁၆ ရာစု)

ကန်သုံးဆင့်မြို့တည် မင်းငယ်ပျော်လှစည်သူမှာ အမတ်(၃)ဦး ပုန်ကန်၍ လွန်ခရာ မိဖုရားစောစစ်ရေ
သမီးတော်နှစ်ဦးနန့် နောက်ပါရို့နန့်အတူ ကန်သုံးဆင့်မြို့မှ စွန့်ခွာခရေ။ ၎င်းနောက် နီလာပန်းတောင်းကို တည်ရေ။
၁၃မြောက်ဦးမြို့တော်ယာယီမြို့တော်မျှသာ ဖြစ်ဟန်တူရေ။

## ကိုးကား
နီဝင်ချိန်

**နီဝင်ချိန်** ((သို့) **နီကျချိန်**) ရေ ကမ္ဘာဧ လည်ပတ်မှုကြောင့် ရေပြင်ညီမှ  နီ့စဉ်ပျောက်ကွယ်လားရေ အချိန်ကာလ ဖြစ်ရေ။ 

နက္ခတ်ဗေဒင်ပညာအရ နီဝင်ချိန်ရေ နီဧထွက်ပေါ်ဖြစ်တည်မှုရေ ရေပြင်ညီမျဉ်းဧ အောက်တွင် ပျောက်ကွယ်လားရေ အချိန် ဖြစ်ရေ။ 

နီဝင်ချိန်ရေ ဆည်းဆာချိန်နန့် ကွာခြားရေ။ ဆည်းဆာချိန်ကို အဆင့်သုံးဆင့် ခွဲခြားထားရေ။

## ဖြစ်ပျက်မှု

နီဝင်ချိန်ရေ နှစ်အလိုက် ပြောင်းလဲမှု ဟိရေ။ ယင်းချင့်အပြင် ကြည့်ရှုသူဧ တည်နီရာကို လိုက်ပနာလည်း အပြောင်းအလဲ ဟိရေ။

## ကိုးကား
ဆပင်စာ ဟားဗတ်

ဟားဗတ် ဆပင်စာရေ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ယထယဘူတ 
ပညာသျှင်တစ်ဦးဖြစ်ပနာ၊ ၁၈၂ဝ ပြည့်နှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နိ၌ 
အင်္ဂလန်ပြည် ဒါဗီမြို့တွင် မွေးဖွားရေ။ သူဧ့ ဖခင်မှာ 
ကျောင်းဆရာ တစ်ဦးဖြစ်ရေ။ ဖခင်ဖြစ်သူရေ ထုံးထမ်းစဉ် 
လာရို့ကို လိုက်နာလက်ခံသူ မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် ဖခင် 
ဖြစ်သူဧ့ သွန်သင်မှုကိုခံယူခရေ ဆပင်စာမှာ အတွေးအခေါ် 
အမြေ|ာ်အမြင်ကြီး သူတစ်ယောက်ဖြစ်လာလီရေ။ သူရေ 
ဓမ္မတာအလျှောက် အဆင့်ဆင့် ဖွံ့ဖြိုးကြီးပွားလာခြင်းနန့် 
ပြောင်းလဲမှုတိကိုသာ တွေးခေါ်ကြံဆနီတတ်သူဖြစ်ရေ။ 
သူ့ခေတ်တွင် ထွန်းကားလျက်ဟိရေ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အတွိ့ 
သစ်တိကို မှီငြမ်းပြီးကေ ဘာသာရပ်တိအားလုံးတွင် 
အသုံးပြုနိုင်မည့် ယထာဘူတ ပညာတစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်ဖို့ 
အထူးကြိုးစားခခြင်းကြောင့်လည်း ကျော်ကြားခလီရေ။
ဆပင်စာရေ ၁၈၃၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၄၆ ခုနှစ်အထိ 
လန်ဒန်နန့် ဗာမင်ဂမ်မီးရထားကုမ္ပဏီတွင် အင်ဂျင်နီယာအဖြစ် 
အမှုထမ်းခပြီးကေနောက်၊ ထိုအလုပ်ကိုစွန်လွှတ်ပနာ၊ 'စီပွားရီး' 
သတင်းစာတွင် လက်ထောက် စာတည်းအဖြစ်နန့် ၁၈၄၈ 
ခုနှစ်မှ ၁၈၅၃ခုနှစ်အထိ လုပ်ကိုင်ယင်း စာပီပညာရပ် 
အမျိုးမျိုးရို့ကို လိ့လာလိုက်စားခရေ။ သူရေ သိပ္ပံပညာ၊ 
ယထာဘူတပညာရို့နန့် သက်ဆိုင်ရေ အကြောင်းရပ်တိစွာ 
ကို ရီးသားထုတ်ဝီခလီရေ။ ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သူဧ့ 
'သမ္ဘာရ ယထာဘူတပညာရပ်'ဆိုင်ရာ စာစဉ်တိကို စတင် 
ထုတ်ဝီလိုက်ဧ့။ အထင်ရှားဆုံးရေ စာစဉ်တိမှာ 'ရှေးဦး 
အခြီခံ သဘောတရားတိ'၊ 'ဇီဝဗေဒအခြီခံသဘောတရား 
တိ'၊ 'စိတ်ပညာအခြီခံသဘောတရားတိ'၊ 'လူမှုရီးရာ 
အခြီခံသဘော တရားတိ'နန့် 'လူ့ကျင့်ဝတ်အခြီခံ သဘော 
တရားတိ' စရေရို့ ဖြစ်ကတ်ရေ။ ဆပင်စာရေ ၁၉ဝ၃ 
ခုနှစ် ဒီဇင်္ဘာလ (ဂ) ရက်နိတွင် ဗရိုက်တန်မြို့၌ ကွယ်လွန် 
လီရေ။

## ကိုးကား
ဆမိုးအားနိုင်ငံ

**ဆမိုးအားနိုင်ငံ**ကို တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် လွတ်လပ်ရေ ဆမိုးအားနိုင်ငံဟု ခေါ်ပြီး ယခင်က အနောက်ဆမိုးအား သို့မဟုတ် ဂျာမန် ဆမိုးအားဟု သိဟိခကတ်ရေ။ ဆမိုးအားနိုင်ငံမှာ တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ဟိ ဆမိုးဝါးကျွန်းတိ တွင် တည်ဟိရေ။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်မှ လွတ်လပ်ရီး ရခရေ။ ဆမိုးအားနိုင်ငံဧ အဓိကကျွန်း နှစ်ကျွန်းမှာ အူပိုလူးကျွန်းနန့် ပိုလီနီးရှားတွင် အကြီးဆုံး ကျွန်းတစ်ကျွန်းဖြစ်ရေ ဆာဗိုင်းကျွန်းရို့ ဖြစ်ကတ်ရေ။ မြို့တော် အပီယာမြို့နန့် ဖာလီယိုလို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ရို့ရေ အူပိုလူးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ဟိကတ်ရေ။

## ကိုးကား
ဆလိုဗေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ

**ဆလိုဗေးနီးယားနိုင်ငံ**ဧ တရားဝင်နာမည်မှာ ဆလိုဗေးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဥရောပ အလယ်ပိုင်းနန့် အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် ဟိရေ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ အယ်လ်ပ် တောင်တန်း နန့် ထိစပ်လျက် ဟိပိုင် မြေထဲပင်လယ်နန့်လည်း ထိစပ်လျက် ဟိရေ။ အနောက်ဘက်တွင် အီတလီနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်နန့် တောင်ဘက်တွင် ခရိုအေးရှားနိုင်ငံ၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ ရို့နန့် ထိစပ်လျက် ဟိပြီး အေဒရီယေးတစ် ပင်လယ်နန့် ထိစပ်နီရေ ကမ်းရိုးတန်း မိုင်တဖဲ့ချေမျှ လည်း ဟိရေ။ ဧရိယာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၇,၈၂၇ မိုင် (၂၀,၂၇၃ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ဟိပြီး လူဦးရေမှာ ၂.၀၅ သန်းမျှ ဟိရေ။ 

## ကိုးကား
ဆိုကရေးတီခေတ်

ဆိုကရေးတီခေတ် သို့မဟုတ် ဂန္ထဝင်ခေတ်စွာ ဂရိ တစ်ခေတ်နန့် ဩဇာကြီးမားရေ ဖီလိုဆိုဖာ ဆိုကရေးတီး ဧ တစ်ခေတ်လုံးကို ကိုယ်စားပြုရေ။

၎င်းတွင် အောက်ပါ ဖီလိုဆိုဖာကြီးတိ ပါဝင်ရေ။

*ဆိုကရေးတီး(Socrates)( ဘီစီ ၄၆၄ - ၃၉၉ ) ဂရိနိုင်ငံသားဖြစ်ရေ။
* ပလေတို(Plato) (ဘီစီ ၄၂၈ - ၃၄၈ ) ဂရိနိုင်ငံသားဖြစ်ရေ။
*စီနော့မှ ဒိုင်အိုဂျီးနီးစ်(Diogenes of Sinope)(c. 412 - 323 BC )ဂရိနိုင်ငံသားဖြစ်ရေ။
*အရစ္စတိုတယ်(Aristotle)(384 - 322 BC )ဂရိနိုင်ငံသားဖြစ်ရေ။

ဆိုကရေးတီးစွာ မှန်ကန်စွာနီထိုင်ပုံနန့် အမှားအမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စီရန်အတွက် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်ရေ ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်ခြင်း စနစ်ကို တီထွင်ခရေ။ သူဧနောက်လိုက်တိဖြစ်ကတ်တေ ပလေတို နန့် အရစ္စတိုတယ် ရို့ရေ အမှန်တရားအတွက် မယိမ်းယိုင်ရေ ကတိကဝတ်တိကို ထိန်းသိမ်းထားပနာ ၎င်းရို့ကြားတွင် ဖီလိုဆိုဖီဆိုင်ရာ ပြဿနာအများစုကို စုစည်းကာ စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ခကတ်ရေ။

ခေတ်ကာလဧ အရေးကြီးရေ ဖီလိုဆိုဖီလှုပ်ရှားမှုတိတွင် Cynicism ၊ Hedonism ၊ Platonism နှင့် Aristotelianism ရို့ ပါဝင်ရေ။

## ကိုးကား
ဆိုက်ပါမီသလင်း

" ဆိုက်ပါမီသလင်း - Cypermethrin "ရေ စိုက်ပျိုးရီးတွင်အသုံးပြုနီရေ ဆီးဂန္ဓမာအုပ်စုဝင် သီးနှံကာကွယ်ရီးသုံး ပိုးသတ်ဆီးတစ်မျိုးဖြစ်ရေ။ လူရို့တီထွင်ဖန်တီးထုတ်လုပ်ထားရေပိုးသတ်ဆီးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး သီးနှံကာကွယ်ရီးသုံးအဖြစ်သာမက လူနေအိမ်တိ၊ သိုလှောင်ရုံတိ၊ ဟိုတယ်တိ၊ မွေးမြူရီးခြံတိ တွင်အသုံးပြုလျက်ဟိရေ။ ထိသေ၊ စားသေ ပိုးသတ်ဆီးအမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ပိုးကောင်တိ၊ သက်ဟိတိဧ အာရုံကြောစနစ်ကိုတိုက်ခိုက်ပျက်စီးစေရေ။ အပင်တိ၊ မြီကြီးတိထဲတွင်အလွယ်တစ်ကူဓာတ်ပြိုကွဲနိုင်ကေလည်း အမိုးအကာအောက်ဟိ နံရံတိ၊ မြက်နှာပြင်တိတွင် သီတင်းပါတ်ပေါင်းများစွာ တည်ဟိနေနိုင်ရေ။ စိုက်ပျိုးရီးလုပ်ငန်းတိတွင် ငမြ‌ောင်တောင်၊ ခူမွေးရှည်၊ ရွက်ဖောက်ကျိုင်း တိကိုကာကွယ် နှိမ်နင်းရန်အသုံးပြုကတ်ရာ ခြင်၊ ပိုးဟတ်၊ ခြ၊ ပုရွက်ဆိတ်၊ ယင် ရို့အတွက်လည်းအသုံးပြုကတ်ရေ။ ကျွဲ၊ နွား၊ သိုး၊ ကြက်ငှက်အုပ်စုတိတွင်ကျ ရောက်တတ်ရေ လှေး၊မွှား ရို့အကိုနှိမ်နင်းရန်အတွက်လည်းအသုံးပြုကတ်ရေ။ 

" ဆိုက်ပါမီသလင်း - Cypermethrin " ရေရေနေသတ္တဝါတိဖြစ်ရေ ငါး၊ပုဇွန်တိအပြင်ပျားတိအတွက်လည်းအဆိပ်သင့်မူပြင်းထန်ပါရေ။ ဆိုင်ပါမီသလင်းပါဝင်ရေ ဆီးဂန္ဓမာအုပ်စုတွင် နည်းပညာတိုးတက်ဖွံဖြိုးလာမူနန့်အတူ အခြားရေအလားတူ ဆီးတိမှာ - ( အယ်ဖာ-ဆိုက်ပါမီသလင်း၊ ဘီတာ-ဆိုက်ပါမီသလင်း၊ သီတာ-ဆိုက်ပါမီသလင်း၊ ဇီတာ-ဆိုက်ပါမီသလင်း၊ ဆိုင်ဟေလိုသရင်၊ လမ်ဒါ-ဆိုင်ဟေလိုသရင်၊ ဂမ်မာ-ဆိုက်ဟေလိုသရင်၊ ဆိုင်ဖူသရင်၊ ဘီတာ-ဆိုင်ဖူသရင်၊ ဆိုင်ကလိုပရိုသရင်၊ ဒယ်တာမီသရင်၊ အက်စ်ဖန်ဘယ်ဘာရိတ်၊ ဖန်ဘယ်လာရိတ်၊ပါမီသရင်၊ ပိုင်ရီသရင်၊ တက်ထရာမီသရင်၊ရက်စ်မီသရင်၊ဖီနိုသရင်၊.............) လည်းဆက်တိုက်ပေါ်ထွက်လာရေ။

လူတွင်အဆိပ်သင့်နိုင်မူ

" ဆိုက်ပါမီသလင်း - Cypermethrin " ရေ လူနှင်ံ သွေးနွေးသတ္တဝါတိတွင်အဆိပ်သင်ံမူမှာ အလယ်အလတ်အဆင့် ဖြင့်သိပ်မပြင်းထန်ကေလည်း အရေပြား၊ မျက်လုံးတိမှအလွယ်တစ်ကူအဆိပ်သင့်စေနိုင်ရေ။
ဆိုင်ယာနိုက်

ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ်၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ပရပ်ဆစ်အက်ဆက် HCN ဟုခေါ်ရေ ဓာတ်ဧ ဓာတ်ဆားတိဖြစ်ကတ်ရေ **ဆိုင်ယာနိုက်** ရို့ရေ အလွန်အသုံးဝင်ကေလည်း အလွန်တစ်ရာ အဆိပ်ပြင်းဧ။ အထူးရေအတွက်နန့် ပိုတက်ဆီယမ်ဆိုင်ယနိုက် KCN နန့် ဆိုဒီယမ် ဆိုင်ယနိုက် NaCN ရို့ရေ အဆိပ်ပြင်းရေ။ အဝတ်စ တစ်စတွင် ပိုတက်ဆီယမ် ဆိုင်ယနိုက် ဇကေ့ချေမျှကိုဆွတ်၍၊ နကျယ်အိတ် အပေါက်တစ်ခု၌ ဆို့ထားလိုက်ကေ အိမ်အတွင်းဟိ နကျယ်ကောင်နန့်တကွ အပြင်ဘက်မှ အိမ်သို့ပြန်လာရေ နကျယ်ကောင်တိပါ သေကုန်ကြဧ။ ယင့်ချင့်ကြောင့် အထက်ပါအက်ဆစ်နန့် ဓာတ်ဆားတိကို လက်အိတ် လက်ဖုံး မပါဘဲ၊ လက်ချည်းသက်သက်ဖြင့် မကိုင်မတွယ်ရချေ။ ဆိုဒီယမ်ဆိုင်ယနိုက်နန့် ပိုတက်ဆီယမ် ဆိုင်ယနိုက်ပျော်ဝင်ရည်ရို့တွင် ရွှေရေ အလွယ်တကူပျော်နိုင်ရေကြောင့် ဆိုင်ယနိုက်ကို ရွှေအရိုင်းတုံးတိမှ ရွှေသန့်ထုတ်ယူရာ၌ တိစွာအသုံးပြုကတ်ရေ။ ရွှေနန့် ငွေပျော်ဝင်နီရေ ဆိုင်ယနိုက် ပျော်ဝင်ရည်ကိုလည်း ဓာတ်ရည်စိမ်ရာ၌ တိစွာအသုံးပြုကြဧ။ ပိုတက်ဆီယမ်ဆိုင်ယနိုက်နန့် အိုင်းယန်းဆိုင်ယနိုက်ဓာတ်ဆားနှစ်မျိုးပေါင်းဖြစ်ရေ ပိုတက်ဆီယမ် ဖယ်ရို ဆိုင်ယနိုက် K4Fe (CN)6 နန့် ပိုတက်ဆီယမ် ဖယ်ရီ ဆိုင်ယနိုက် 2K3Fe(CN)6 ရို့ရေ ဆီးဆိုးလုပ်ငန်းတိတွင် အလွန်အသုံးဝင်ဧ။ ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ်အက်ဆစ်ရည်ရေ အလွန်အဆိပ်ပြင်းထန်ဧ။ ချယ်ရီသီး၊ ဆီးသီး၊ မက်မုံသီး စရေ သစ်သီးတိဧ အစေ့တွင်းဟိ အဆန်တွင် ဒေအက်ဆစ်ရေ အခြားပစ္စည်းတိနန့်ရော၍ပါတတ်ဧ။ ယင့်ချင့်ကြောင့် သစ်သီးစေ့ရို့ဧ အဆန်တိကို မစားသင့်ချေ။ ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ် ဓာတ်ငွေ့ကိုမူ အိမ်၊ သင်္ဘော၊ ကုန်လှောင်ရုံကြီးတိနန့် ကုန်အမျိုးမျိုးရို့ကို ပိုးမွှားကင်းအောင် မှိုင်းတိုက်ပီးရာ၌ အသုံးပြုကြလရေ။
## ကိုးကား

## ပြင်ပလင့်တိ
ဆိုမာလီယာ သမ္မတနိုင်ငံ

**ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ**ကို တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် ဆိုမာလီယာသမ္မတနိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုပြီး ယခင် ကွန်မြူနစ်တိအုပ်ချုပ်စဉ်က ဆိုမာလီ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုခကတ်ရေ။ အာဖရိကဦးချိုတွင် တည်ဟိရေ နိုင်ငံ ဖြစ်ရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ပြည်တွင်းစစ် စတင် ဖြစ်ပွားကတည်းက နိုင်ငံဧ နီရာ အတော်တိတိတွင် ဗဟိုအစိုးရဧ ထိန်းချုပ်မှု မဟိပေ။ နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ်ပြုထားရေ ကြားဖြတ် ဖက်ဒရယ်အစိုးရမှ နိုင်ငံဧ အစိတ်အပိုင်း အငယ်ချေကိုသာ အုပ်ချုပ်နိုင်ရေ။ ဆိုမာလီယာနိုင်ငံအား မဖြစ်မြောက်ရေ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် အမျိုးအစားခွဲခြား သတ်မှတ်ကတ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင်းရဲဆုံးနန့် အကြမ်းတမ်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်ရေ။

ဆိုမာလီယာနိုင်ငံရေ အာဖရိကဧ အရှေ့ဘက်ဆုံး အပိုင်းတွင် တည်ဟိရေ။ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် ဂျီဘူတီနိုင်ငံ၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် ယီမင်နိုင်ငံ နန့် အေဒင်ပင်လယ်ကွေ့ ၊ အရှေ့ဘက်တွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ အနောက်ဘက်တွင် အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ ရို့ ဟိကတ်ရေ။ ဆိုမာလီယာနိုင်ငံရေ အာဖရိကတိုက်တွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်လျားဆုံးရေ နိုင်ငံဖြစ်ရေ။ နိုင်ငံဧ မြေပြင်အနေအထားမှာ ကုန်းမြေမြင့်တိ၊ လွင်ပြင်တိနန့် ကုန်းမြင့်တိ ပါဝင်ရေ။ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ပူပြင်းပြီး အချိန်မှန်တိုက်ခိုက်ရေ မုတ်သုံလေနန့် ပုံမှန်မဟိရေ မိုးရွာသွန်းမှုရို့ ဟိရေ။

## ကိုးကား
ဆားဗိုနာရော်လာ

**ဂျီရော်လာမို ဆားဗိုနာရော်လာ**ရေ အီတလီနိုင်ငံ ဖာရား 
ရ မြို့တွင် ၁၄၅၂ ခုနှစ်၌ ဖွားမြင်ရေ။ ငယ်စဉ်က သူရေ 
ယထာဘူတပညာနန့် ဆီးပညာရို့ကို လေ့လာလိုက်စားခ 
ရေ။ ဆီးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ အဖိုးရေ ဆားဗိုနာရော်လာ 
အား သူကဲ့သို့ပင် ဆီးဆရာဖြစ်စီလိုရေ။ သို့ရာတွင် ဆားဗို 
နာရော်လာ ဧ့ပဋိသန္ဓေစိတ်မှာ လောကီအာရုံကာမဂုဏ်ရို့ကို 
ရွံရှာရေ စိတ်ဖြစ်ရကား၊ သာသနာရီးကိုပိုပနာစိတ်ညွတ် 
ရေ။ ဆားဗို နာရော်လာ လူလားမြောက်ရေအရွယ်၌ 
အီတလီနိုင်ငံတွင် ဉာာဏ်သစ်အရီးပုံ ထွန်းကားနေရေ အချိန် 
အခါ ဖြစ်ရေ။ ယင့်ခါ၌ လူအပေါင်းရို့ရေ ပညာအရပ်ရပ် 
ပြန်လည်ထွန်းကားခြင်းကို အကြောင်းပြုပနာပွဲလမ်းသဘင် 
ပျော်ရွှင်မှုတည်းဆိုရေ ကာမဂုဏ် ငါးပါးရို့၌သာ အာရုံစွဲ 
လမ်းနေကတ်ရေဖြစ်ရေကြောင့် ဆားဗိုနာရော်လာရေ 
လောကီကို စက်ဆုပ်ငြီးငွေ့ပြီးကေ၊ အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ် 
တွင် ဗလုံးညားမြို့ စိန်ဒိုမီနီကို ဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ရောမ 
ကက်သလစ် သာသနာ့ဘောင်သို့ဝင်ခလီရေ။ ဒေပိုင် 
သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ခသည့်အတွင်း၊ ဆားဗိုနာရော်လာ 
ရေ ခရစ်ယန်ဝါဒကို ကောင်းစွာလေ့လာပနာထင်ယှားရေ 
ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာလေ ကေ၊ လောကီစည်းစိမ်ရို့ဖြင့် 
ယစ်မူး၍နေရေ ဖလော်ရင့်မြို့တော်သို့ ဝတ်တရားအရ 
ရောက်ဟိလာခလီရေ။ ဒေရေတွင် သူဧ့ တရားဟောစင် 
မြင့်မှနေပနာခရစ်တော်ညွှန်ပြသည့် လောကတ္ထစရိယာ လမ်းစဉ် 
ပေါ်တွင် တည်ဆောက်အပ်ရေ နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်ရို့ကို 
ဟောကြားလီရေ။ ထိုအတွေး အခေါ်ရို့ဧ့ မူရင်းသုံးချက်မှာ 
နိုင်ငံသူနိုင်ငံသားတိုင်း အတူတကွ ညီညွတ်ချစ်ခင်စွာ ဆက်ဆံ 
ပေါင်းသင်း နီထိုင်ကြခြင်း၊ ပြည်သူအတိ၌ တတ်နိုင်သမျှ 
ရေ အချုပ်အချာအာဏာဟိစေခြင်းနန့် ပစ္စည်းဥစ္စာပိုင်ဆိုင်သူ 
ရို့အား ညီညီမျှမျှ အခွန်အကောက်ကို ကောက်စေခြင်းဆိုရေ 
ရို့ဖြစ်လီရေ။ သူဧ့ ဟောပြောချက်တိကို မြို့သူမြို့သား 
တိ နားဝင်အနိန်နန့် ဖလော်ရင့်အာဏာသျှင်ပီယာရို မဲဒီချီအား 
မြို့မှနန့်ထုတ်၍၊ မြို့မိမြို့ဖတိက အစိုးရဖွဲ့လိုက်ဧ့။ ဆားဗို 
နာရော်လာရေ အစိုးရအဖွဲ့တွင် အကြံပီးအနေမျှဖြင့်ပင်ကေ 
မပါဝင်ပါဘဲလျက်၊ သူဧ့ တရားဟောစင်မြင့်ပေါ်မှနေပနာ
နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်ရို့ကို လူထုအား ညွှန်ကြားပြသပနာ
ခေါင်းဆောင်ခြင်းကို ပြုလေရာ၊ ဖလော်ရင့်မြို့တော်ဧ့ ဖွဲ့စည်း 
အုပ်ချုပ်ပုံ အခြီခံဥပဒေပြုရာ၌ပင်ကေ သူဧ့အတွေးအခေါ်ရို့ 
ကို လက်ခံလာကြရရေ။ ဖလော်ရင့်မြို့တော်ကို တစ်ဦးတည်း 
သဘောဖြင့် စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ခရေ လောရင်ဇို မဲဒီချီလက်ထက်၌ 
ပေါ်ပေါက်ခရေ ကာမဂုဏ်လိုက်စားမှုရို့ရေ ပပျောက်ပနာ
သာသနာရီး ကိုင်းရှိုင်းမှုရေ ပေါ်ထွန်းလာလီရေ။ 
ကလေးသူငယ်ကအစ သာသနာရီးဖြင့် စာရိတ္တပြုပြင်ပြောင်း 
လဲမှုရို့ကို လုပ်ဆောင်လာကတ်ရေ။ ယကေလည်း ထိုအတွင်း 
ဖလော်ရင့်ဧ့ ပြည်တွင်းနိုင်ငံရီးမှာ ရူပ်ထွီးလာခရေ။ 
လော်ရင်ဇိုဧ့သား၊ မြို့နှင်ခံရသူ ပီယာရို မဲဒီချီကို ပုပ်ရဟန်း 
မင်း ဆဋ္ဌမအယ်လက်ဇန္ဒားရေ အားပီးအားမြေ|ာက်ပြုကာ၊ 
ဆားဗိုနာ ရော်လာအား တရားမဟောရန် တားမြစ်ဧ့။ မနာခံ 
ရေအခါ သူ့အား ရောမသာသနာမှ ကြဉ်လိုက်ရေ။ ထို့ 
နောက်၌ကား ဆားဗိုနာရော်လာဧ့ ဩဇာအာဏာရို့မှာ သက် 
ဆင်းလျှောကျလာလေရာ၊ ၁၄၉၈ ခုနှစ်၌သူရေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ 
တစ်ဦးအနိန်နန့် မီးတင်ရှို့ကာ ကွပ်မျက်ခြင်းကို ခံရလီရေ။ 
( ဉာာဏ်သစ်အရီးတော်ပုံ။)

## ကိုးကား
ဆာဗာနား မြက်ခင်းပြင်

**ဆာဗာနား မြက်ခင်းပြင်** (Savanna သို့ Savannah) ဆိုရေမှာ မြက်ခင်းပြင် ဂေဟစနစ် တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အရိပ်တိ နီးကပ် မနေရန် သစ်ပင်တိရေ သေးငယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြန့်ကျဲနေခြင်းစသည့် လက္ခဏာတိ ဟိရေ။ အရိပ်တိ နီးကပ်မနေခြင်းကြောင့် လုံလောက်ရေ အလင်းရောင်ရေ မြေပြင်ပေါ်သို့ ရောက်ဟိနိုင်ပြီး စီ-၄ မြက်ပင်တိ အဓိက ပါဝင်ရေ ခြုံပုတ်တိကို ကြီးထွားစီရန် အထောက်အပံ့ပီးရေ။

များရေအားဖြင့် ဆာဗာနား မြက်ခင်းဆိုရေမှာ သစ်ပင်တိ ကြားဟိ အကွာအဝီး ကျယ်ပြန့်ရေ ကျဲပြန့်နီရေ ဒေသဟု ယုံကြည်ကတ်ရေ။ ယကေလည်းလည်း ဆာဗားနား မြက်ခင်းပြင် အများစုတွင် သစ်ပင်ရို့ဧ သိပ်သမ်းမှု တိပြားပြီး သစ်ပင်တိရေ သစ်တောနန့် စာကေ ပိုပနာ အကွာအဝီးတူညီကတ်ရေ။ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်တိတွင် မိုးရေရဟိနိုင်မှု ဟိတတ်ပြီး များရေအားဖြင့် မိုးရေရေ ရာသီဥတု တစ်ခုတွင်သာ ရဟိလေ့ ဟိရေ။ ဆာဗားနားရေ ဘိုင်အုမ်း အချို့ဖြင့် ဆက်စပ်နေလေ့ ဟိရေ။ များရေအားဖြင့် ဆာဗားနား မြက်ခင်းပြင်တိရေ သစ်တောတိ နန့် ကန္တာရ သို့မဟုတ် ပရေရီမြက်ခင်းတိ ကြားတွင် ဟိတတ်ရေ။ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်တိရေ ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ဧ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း ဟိပြီး အကြီးဆုံး ဆာဗားနားမှာ အာဖရိကတွင် ဟိရေ။

## ကိုးကား
ဆိုလွန်

## ဆိုလွန်(ဘီစီ ၆၃၈-၅၅၈)
ဆိုလွန်ရေ အေသင်မြို့သား တိုင်းပြည်ပြုပုဂ္ဂိုလ်ကြီး 
တစ်ဦးဖြစ်ခလီရေ။ အေသင်ရို့ပိုင်ရေ ဆလမစ်ကျွန်းမှာ 
မက်ဂရာရို့လက်အောက် ကျရောက်နီယေအတွက်နန့်ထိုကျွန်းကို 
အက်သင်းမြို့သားရို့ ပြန်ပနာတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ဖို့၊
ထိုပုဂ္ဂိုလ်ရေအရူးဟန်ဆောင်ပနာ တေးသီချင်းတိ 
ရီးစပ်ကာလှုံ့ဆော်တိုက်တွန်းခရေ။

ဒေသို့ဟန်ဆောင်နီရခြင်းအကြောင်းမှာ အေသင်မြို့သား 
ရို့ရေ ထိုကျွန်းကို အကြိမ်ကြိမ်တိုက်ခိုက်ခဘူးရာ
အရှုံးသာအဖတ်တင်ယေအတွက်နန့် နောက်နီာင်ထိုကျွန်းကို တိုက်ဖို့အားပေးလှုံ့ဆော်သူဟိက သေဒဏ်ပေးဖို့ဟု
ကြေညာထားရေကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ဆိုလွန်ဧ့လှုံ့ဆော်မှု
ကြောင့်လူထုမှာစိတ်အားထက်သန်လာပြီးကေလျှင် အားသစ်
လောင်းပနာ ဆလမစ်ကျွန်းကိုတစ်ဖန်ပြန်ပနာ တိုက်ခိုက်ကြ
ရေတွင် အောင်မြင်ယေအတွက်နန့်၊ဆလမစ်ကျွန်းကို ပြန်ရလီ
ရေ။ ထိုအခါမှစပနာ ဆိုလွန်အား သူရဲကောင်းတစ်ဦးဟု
အေသင်မြို့သားရို့က အမှတ်ထားကာ အားကိုးယုံ 
ကြည်ကြလီရေ။

မကြာမီအက်သင်းမြို့တွင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး ဖွံ့ဖြိုးပနာ 
စီးပွားတိုးတက်လာဧ့။ ယကေလည်းလည်း ဆင်းရဲသားလူထုမှာ 
အကျိုးမခံစားရယေအတွက်နန့် မကျေနပ်မှုတိပေါ်ပေါက်ပနာဆူပူလှုပ်ရှား 
လာရာ၊ ဘီစီ ၅၉၄ ခုနှစ်ခန့်တွင်၊ လူတန်းစားအားလုံးရို့က 
ဆိုလွန်အား အာကွန်ခေါ် အာဏာပိုင်တစ်ဦးအဖြစ်တင်မြှောက်ကြလီရေ။ ဒေသို့ဖြင့် ဆိုလွန်မှာ ဥပဒေတိကိုပြုလုပ်နိုင် 
ခွင့်ရဟိလီရာ၊ ဆင်းရဲသားရို့ သက်သာချောင်ချိပနာအထက် 
တန်းစား သူဌေးသူကြွယ်ရို့ဧ့ ဩဇာအာဏာလွှမ်းမိုးမှုကိုပယ် 
ဖျောက်စီရေ ဥပဒေတိကို ပြုလုပ်လီရေ။ ထိုဥပဒေတိ 
မှာ အေသင်ဒီမိုကရေစီဧ့ အခြီခံဥပဒေတိဖြစ်ဧ့။

ထိုဥပဒေတိမှာ အမှုတစ်စုံတစ်ခုဖြစ်ပွားပနာ ရုံးတရုံးဧ့ 
စီရင်ချက်ကို မကျေနပ်က၊ ဂျူရီလူကြီးတိအဖွဲ့သို့ လူတိုင်း 
တက်ရောက်ပနာ အယူခံနိုင်ခြင်း၊ ဖို့သူမဆို အလှည့်ကျဂျူရီလူ 
ကြီးဖြစ်နိုင်ပနာ၊ တရားသူကြီးတိကို ရွေးချယ်ရာ၌ ပါဝင်အကြံ 
ပေးနိုင်ခွင့်ဟိခြင်း၊ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ရေ မြေဧကဖို့မျှ 
သာ ပိုင်ဆိုင်ရဖို့ဟု ကန့်သတ်ထားခြင်း၊ ဆင်းရဲသားတိ 
တွင်ဟိရေ ကြွေးတိကိုလျှော်ပစ်စီခြင်း၊ ကြွေးကြောင့် ကျွန်ခံ 
နီရာမှ လွတ်စီခြင်း စရေဥပဒေတိဖြစ်ရေ။

ထိုဥပဒေတိကို မင်းဆွေစိုးမျိုးနန့် သူဌေးတိထဲတွင် 
သဘောမတူပနာ မနှစ်သက်သူတိ ဟိကြယေအတွက်နန့် အများုက်အခံပြုမှု 
တိ ဖြစ်ပွားတော့ဖို့ကို သိမြင်ရေဆိုလွန်ရေ အေသင်မြို့မှ တိမ်းရှောင်လားလီရေ။ ၁ဝ နှစ်မျှ အီဂျစ်နန့်ဆိုက်ပရပ် ကျွန်းသို့ လားရောက်လှည့်ပတ်နီပြီးကေမှ အေသင်မြို့သို့ ပြန်လာခဧ့။ ဆိုလွန်ပြန်ရောက်လာလျှင် လွန်ခရေဖို့စဟောင်း 
တိပြန်ကြွကာ၊ ဆင်းရဲသားနန့် အထက်တန်းစားရို့ဧ့ လူ 
တန်းစားတိုက်ပွဲတိ ပြန်ပနာဖြစ်ပွားလီရေ။ နောက်ဆုံးတွင် 
ဆိုလွန်နန့်ရင်းနှီးရေ မိတ်ဆွေသူကောင်းမျိုး ပိုင်ဆစ်ထရက်တပ်ရေ အာဏာပိုင်တစ်ဦးအဖြစ် တက်ရောက်အုပ်ချုပ်လီဧ့။ သို့လင့်ကစား ဆိုလွန်ဧ့ အခြီခံဒီမိုကရေစီဝါဒမှာ 
အက်သင်းသမိုင်းတွင် အကျိုးသက်ရောက်ပနာ နောက်ပေါ်ပေါက် 
ကတ်ရေ ဒီမိုကရေစီဝါဒတိတွင်လည်း အကျုံးဝင်လီရေ။ 

ဆိုလွန်ရေ ဘီစီ ၅၅၈ ခုနှစ်ခန့်တွင် ကွယ်လွန်လီရေ။ ဆိုလွန်မှာ ရှေးဂရိပညာသျှင်ကြီး ခုနစ်ဦးတွင် တစ်ဦး 
ဆိုပနာ မော်ကွန်းတွင်လီရေ။

## ကိုးကား

‎
ဆီးခုံ

လူ့ခန္ဓာဗေဒတွင် သို့မဟုတ် ကျယ်ပြန့်ရေ အားဖြင့် နို့တိုက် သတ္တဝါရို့တွင် မိန်းမရို့ ဆီးခုံ အထက်၌ အဆီ တစ်ရှူး (fatty tissue) တိ ပြည့်ဝရေ **ဆီးခုံမို့မို့** ဟိရေ။ အတွင်းပိုင်းတွင် symphysis pubis အရိုးဟိရေ။

ဆီးခုံမို့မို့ အရွယ်မှာ လူရို့ဧ အပိန်အဝ ကွာသပိုင်ကွာခြားမှုဟိရေ။ အပျိုဖော်ဝင်ပြီးနောက် ဆီးခုံမို့မို့ ကို အမွှေးတိဖြင့် ဖုံးထားရေ။

မိန်းမရို့တွင် ဆီးခုံမို့မို့ ရေ အစေ့ နန့် မိန်းမ အင်္ဂါပေါက် ကို ကာထားရေ မိန်းမ အင်္ဂါ နှုတ်ခမ်းကြီး ကိုဝိုက်ထားရေ အပိုင်း နန့် ကျန် မိန်းမ အင်္ဂါ ဇာတ် အပိုင်း ဟူပနာ နှစ်ပိုင်း ခွဲထားရေ။ ဆီးခုံမို့မို့ ဟိ အဆီ တစ်ရှူးရေ အက်စ်ထိုဂျင် ကို တုံ့ပြန်ပြီး အပျိုဖော်ဝင် စတွင်စပနာ သိသိသာသာ ဖောင်းကြွလာရေ။