ရခိုင်ရို့ ဧ့ တူရီယာစည်တိ

အတီးအမှုတ်စရေ တူရိယာ စည်မျိုး၊ တပိုးမျိုး၊ စောင်းမျိုး ဟူ၍ အသီးသီးဟိကတ်၏။ ပါဠိစာပီတွင် စည်ငါး မျိုးကိုပင် "တူရိယာငါးမျိုး"ဟူ၍ ခေါ်ဆိုထားရေ။ ထို့ကြောင့် ရှီးရခိုင်စာဆိုတိက "ပဉ္စင်တူရိယာ၊ တီးမှုတ် ကာဖြင့်" ဟုဖွဲ့ဆိုခကတ်လီရေ။ ထို့အတူ တိုရိယာ ငါးပါးဆိုစွာမှာလည်း စည်မျိုးငါးပါးပင်ဖြစ်၏။

အတီးအမှုတ် တူရိယာရို့တွင် စည်တူရိယာမှာ တီးခတ်အပ်ရေ တူရိယာမျိုးပင်ဖြစ်၏။ ဤစည် အမျိုးအစားတိစွာကို ပါဠိစာပီနန့် သက္ကတရို့တွင် တိစွာပါဟိပါ၏။ စည်မှာ အမျိုးအမည်ထူးပြားလှ၏။ ဤစည် တီးခတ်ခြင်းနန့်ပတ်သက်ပနာ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ဇာအခါကပင် စတင်လာခကြောင်းကို အတိအကျ ဖော်ပြရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။

ဇာကြောင့်ဆိုကေ ရခိုင်စွာ မြန်မာထက် အယင်ကပင် အိန္ဒိယမှ တစ်ဆင့် အနုပညာ သုခုမဂီတရို့ စွာ ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ နွှယ်ယှက်ဆက်ပွားခဲ့ရရေဟု ဆိုနိုင်ပါရေ။ ဂီတတိလည်း ထိုမှဆက်နွှယ်ခြင်းကို ပညာသျှင်ရို့ လေ့လာသိဟိ နိုင်ခ၏။

ရခိုင်ပြည်နယ်၌ စည်တီးခြင်း၌ စည်တီးခြင်း စတင်လာစွာမှာ အိန္ဒိယမှပင် ဆက်နွှယ်ခဲ့စွာဟု ဆိုစီကာမူ အခြခံမှု၊ အတုယူမှု စသည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးလည်း ဟိနိုင်မည်ဖြစ်၏။ တိုင်းပြည်နန့်လူမျိုး တိုးတက် လာနိုင်သလောက် ယဉ်ကျေးမှု အနုပညာ တေးဂီတတိမှာလည်း တိုးတက်လာနိုင်သလောက် ယဉ်ကျေးမု အနုပညာ တေးဂီတတိမှာလည်း တိုးတက်နိုင်သဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၏ လူနီမှု စတင်လာပုံကို ခန့်မှန်းဖော် ထုတ်နိုင်ကတ်ပါလျှင် ပို၍ သေချာရေရာပါမည်။

မြန်မာပြည်တွင်လည်း လူမျိုးစုအလိုက် စည်စသည့် တူရိယာတိ အသီးသီး မိမိရို့လူမျိုး၏ အခြေခံမှုနန့် ဆက်နွှယ်ဆင့်ပွားမှုကြောင့် တိုးတက်ခဲ့ကတ်ပီဧ့။ အသွင်အပြင်မူဟန် အသုံးအစွဲမှာလည်း မိမိရို့ လူမျိုး အလိုက် ဖန်တီးတီထွင်ခကတ်လီ၏။

ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အောက်ပါစည်အမျိုးအစားတိကို အဆက်ဆက် သုံးစွဲခဲ့ကြောင်း တွိရ၏။

၁။ မြှောက်စည် (ပဟိုရ်စည်)

၂။ သံလွင်စည်

၃။ မုရိုးစည် (စည်ဗျော)

၄။ စည်ပုတ်

၅။ စည်ကြီး (ရွန်းစည်)

၆။ ဒုံမင်း

၇။ စည်ပန်းတောင်း (စည်ပဒေါင်း)

၈။ စည်ဝန်း

၉။ ပတ်သာ (ပတ်မ)

၁၀။ တစ်ဘက်စည်

၁၁။ ပန်တျာ (ပန်းတျား)

၁၂။ ခတ်စည်

၁၃။ စည်လေး (စည်သေး)

၁၄။ စည်အိုင့် (အိုးစည်)

စသည်ကို သုံးစွဲခြင်းနန့် ပတ်သက်၍ ရာဇဝင် သာဓကတိကို ဖော်ပြလိုပါ၏။

"နတ်မြစ်စန်းအောင်"က "ရခိုင်လူမျိုးရို့၌ ကိုယ်ပိုင် ဂီတသူခုမ အနုပညာရပ်များစွာ ဟိသည့်အနက် ရှီးမင်းများလက်ထက်နန့် ဂနိ့တိုင် ခေတ်စားနီသည့် "စည်" အမျိုးအမျိုးအကြောင်း" ကိုတင်ပြထား၏။ ပျောက်ကွယ်နီရေ တူရိယာတိကို သုတေသနလုပ်ပနာ ရှာဖွေထိန်းသိမ်းရန်မှာ ရခိုင်အမျိုးသားတိုင်း၏ တာဝန် ဖြစ်ပါသည်။

ရခိုင်ရာဇဝင်၌ ဒဿဘာတီက ရို့ ရေကစားရာသို့ မျောပါလာရေ ကက္ကဋ ပုစွန်လက်မကို ပဟိုရ်စည် ကြက်လုပ်ပနာ မြှောက်စည်ပြုထားခဲ့စွာဟု အဆိုဟိရေ။ စန္ဒသူရိယမင်း မဟာမုနိသျှင်ပင်ကို သွန်းလုပ်စဉ်က ပဉ္စတူရိယာ တီးမှုတ်ခြင်း ဟိခဲ့ရေ။ စန္ဒရားမင်းတိ လက်ထက် စည်တော်ရွန်းခဲ့ရေ တောင်မှာ ယခုတိုင် ကျောက်လှေကားမြို့၌ ဟိပနာ စည်ကြီးတောင်ဟု ခေါ်တွင်ကတ်ဧ့။ မြောက်ဦးမြို့ နန်းတော်ဦးတောင်မှာလည်း စည်တော်ရွန်းခဲ့သဖြင့် ရွန်းတောင်ဟု ခေါ်တွင်လျက် ဟိသိမ့်၏။ ဥဂ္ဂါပျံစာဆိုရို့၏ ရာသီဖွဲ့တိ၌လည်း " ပိန် ပေါင်ခရာ၊ စည်ဒုပ္ပါနန့်" ဟုလည်းကောင်း၊ "စည်ပုတ်သံဝါ၊ တောမှုတ်ကာသည်" ဟုလည်းကောင်း စပ်ဆိုခ၏။ သတိုးသုဓမ္မမင်းစွာ ပိတောက်ပင်ကို ထွင်းပနာ ဗဟိုရ်စည် ကြက်ခ၏။ ဤသို့စည်တီးခြင်းတိ ထင်ရှား နိုင်သည့်အပြင် ပုန်းပုလက်ရာရုပ်တုလည်း အထင်အရှားတွိနိုင်၏။ သျှစ်သောင်း သိမ်တော်ကြီး နံရံတွင် စည် တီးခတ်နီရေ တူရိယာသမားပုံကို တွိရ၏။ ထို့ကြောင့် စည်ကြက်လုပ် တီးခတ်ခကတ်ပုံ၊ တူရိယာ အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင်ကန္နားတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုခကတ်ပုံတိမှာ ထင်လင်းစွာ သက်သီခံလျက် ဟိနီရေ။

ဤစည်တိ အားလုံးကို ယခုအခါ မတွေ့သိဟိရသော်လည်း သုံးစွဲနီသမှုကို အောက်၌ ဖော်ပြပါအံ့။

၁။ ပန်တျာ (ပန်းတျား)

၂။ မုရိုးစည် (စည်ဗျော)

၃။ ခတ်စည်

၄။ ကျင်စည်

၅။ စိုင်တမျိုး

၆။ ဗုံရှည်စည်

ဤစည်ရို့ကို ရှာဖွေတွိဟိနိုင်ရေ။ တခြားရေ တူရိယာ အစိတ်အပိုင်းနန့် နှဲ၊ ပလွေ စသည့် မှုတ်အပ်ရေ တူရိယာတိကား စစ်တေကောင်းနယ်ဟိ ရခိုင်ရို့ ယခုတိုင် သုံးစွဲလျက် ဟိသိမ့်၏။

၁။ ပန်းတျားစည်

ဤစည်၏ စတင်လာပုံကို ရခိုင်ဇာတိဝံသ မော်ကွန်းစာတမ်း၌ တွိရ၏။ ရခိုင်မင်းတိစွာ တိုင်းသူပြည် သားရို့ကို အနှောင့်အယှက်ပီးရေ ရက္ခဘီလူး၊ နတ်မိစ္ဆာကြမ်းရို့အား မိုးဦး၊မိုးနှောင်း လစဉ်မပြတ် ပန်း တျားစည်နန့် တီးခတ်ကာ နတ်ပွဲပသပူဇော်ရာ၌ သုံးစွဲခသည့် "ပန်းတျားသည်"ပညာသျှင် တစ်ဦးကိုလည်း လက်ဝဲးသင်း ရှစ်ဦးတွင် တစ်ဦးအပါအဝင် ရာထူးခန့်ထားခရရေ။ (စည်သဘင် အမတ်ကြီးရို့လည်း ထို ကဲ့သို့ ပွဲသဘင်နန့်ဆိုင်ရာ၊ ယဉ်ကျေးမှု သုခုမတေးဂီတနန့် ဆိုင်ရာခန့်အပ်ထားရေ သဘင်ဝန်ကြီး ပင်လောဟု အောက်မိအပ်ရေ။) ထိုအခါမှစပနာ နတ်နန့်ပတ်သက်သမျှ ပန်းတျားတီးခတ်မှု ဟိလာခရ၏။

ပန်းတျား၏ အရင်းမှာ ကြီးပြီးလျှင် အဖျားမှာ သေးသွယ်ရေ။ သားရေကြက်ပြီး ကြိုးနန့်လွယ်ကာ တီးခတ် ရရေ။မြောက်ဦးမြို့နယ်ရို့တွင် ယခုတိုင် တွိနိုင်၏။ ၎င်းနန့်သီဆိုရရေ သီချင်းလည်း သိးခြားပင် ဟိ၏။ ဤစည်ကို ရခိုင်ပြည်(နယ်)၌ ဦးစွာသုံးစွဲခပနာ ဇာခေတ်တွင်မှ မတိမ်ကောခသည့် စည်ဖြစ်ခရေ။ "ပတ် တီးသည်"ဟုလည်း အချို့ဒေသ၌ သုံးနှုန်း၏။

၂။ မုရိုးစည်

(ရခိုင်က စည်ဗျော ခေါ်၏) ဝါကျွတ်ပွဲ၊ တန်ဆောင်မုန်းပွဲ၊ အတာသင်္ကြန်ပွဲ၊ ဘုရားပွဲ၊ ကျောင်းတက်အလှူပွဲ၊ သျှင်ပြုပွဲစသည့် မင်္ဂလာပွဲရို့၌ တီးခတ်လီရေ။ မင်းပြားမြို့နယ်၌ ယခုတိုင် ထိုစည်ကို တွိဟိနိုင်ရေ။ မင်းပြားမြို့ ကျိန်းတောင်ဘုရားပွဲကျင်းပတိုင်း ဤစည်နန့်ပင် တီးခတ်ပူဇော်လျက် ဟိသိမ့်ရေ။

၃။ ခတ်စည်

"သမက်တက်ပွဲ" ခေါ် မင်္ဂလာဆောင်ပွဲရို့၌ တီးခတ်ကတ်ရေ။ ရခိုင်ပြည်တွင် စစ်ပြီးခေတ် သမက်တက်ပွဲ၌ စည်တီးခတ်မှု ပျောက်ကွယ်ခပြီးသော်လည်း စစ်တကောင်းနယ် မရှက်ချောင်းတို့၌ ယခုထိဟိရေ။ ရခိုင်နန်းကျကြီး မင်းလက်ထက် စည်သဘင်သမီး ပန်းနီလာကို ပီးစားထိမ်းမြားစဉ် စည်တီးခတ်မှုကြောင့် ဘုရင်စွာ အမျက်ရှပနာ ပိတ်ပင်ခဖူး၏။ ဘုရင်မှာ ပန်းနီလာကို ချစ်ရေးဆိုခသော်လည်း စည်သဘင်၏ "သီပျာ" ဟူသည့် လိမ်လှည့်စကားကို ယုံကြည်ခပနာ နီခ၏။ ကာလကြာသော် တစ်ဖန် တခြားသူနန့် ထိမ်းမြားပွဲ လုပ်ပနာ စည်တီးခတ်သံကို ဘုရင်ကြားရသဖြင့် သီပျာ ဟုဆိုခရေ လိမ်လည်မှုကို ပြုသည့်အတွက် ငါ့အားမ ပန်ကြားဘဲ တိုင်းပြည်၌ တူရိယာ တီးမှုတ်ခွင့် မပြုရဟာ အမိန့်ထားခဲ့ဖူးသည့် အဆိုတစ်ရပ်ဟိရေ။

၄။ ကျင်စည်

ရခိုင်လူမျိုးရို့၏ ထင်ရှားရေ ကစားခုန်စား တစ်ခုဖြစ်သည့် ကျင်ကိုင်ပွဲရို့၌ တီးခတ်ရ၏။ ဤစည်ကို တီးခတ်လိုက်လျှင် ကျင်သန်တိစွာ စိတ်ရဲရင့်လာပြီး ကြောက်စိတ်ပျောက်လားလေ့ဟိရေ။ ဤစည်ကို ပခုံးတွင်စလွယ်သိုင်းလွယ်လျက် အထက်သို့ မျက်နှာဝကို စောင်းငဲ့ကာထားပြီး၊ လွှားရင်းခုန်ရင်း စိတ်အား တက်ကြွလာစီရန် တီးခတ်ရ၏။ ယခုတိုင် ကျင်ပွဲရို့၌ တီးခတ်လျက် ဟိသိမ့်ကြောင်း တွိရ၏။

၅။ စိုင်တစ်မျိုး

"စိုင်" ခေါ် စည်တစ်မျိုးရေ ကျောက်ဖြူ၊ ရမ်းဗြဲ ကျေးလက်နယ်တိတွင် သုံးစွဲလျက်ဟိသေးကြောင်း သိဟိရ ဧ့။ ထိုစည်ကို တပျော်တပါး စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာနန့် ပြိုင်ပွဲတိဖြင့်ပင် ကျင်းပလေ့ဟိစွာဟူဧ့။ ထိုကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် "စိုင်းစည်" ဟု ခေါ်ဟန်တူဧ့။ ထို့ပြင် လူပျိုကာလသားတိ အဖို့ နွေဦးရာသီရို့တွင် တီးခတ် ကခုန်ရခြင်းဖြင့် ပျော်စရာ အကောင်းဆုံးပင်ဖြစ်သည့်အတွက် ထိန်းသိမ်းထားအပ်၏။

၆။ ဗုံရှည်စည်

မာန်အောင်ကျွန်း၌ တီးခတ်လျက်ဟိကတ်သိမ့်၏။ ထိုစည်မှာ ပါးလွှာစွာ အခေါင်းထွင်းပြီး သားရီကြက်ထားသဖြင့် ပေါ့ပါးလှရေ။ အသံမှာလည်း ထိန့်ထိန့်ကြိုးမျှ မြည်ဟည်းလှဘိရေ။ ၎င်းဒေသတွင် ထိုစည်ကို "ဗုံ" ဟု ခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ အတာသင်္ကြန်ပွဲ၊ ဘုရားပွဲ စသည်ရို့၌ တီးခတ်လေ့ဟိရေ။

မြန်မာရို့ရေ ရခိုင်ရို့ထံမှ တူရိယာအချို့ကို အတုယူတီထွင်သုံးစွဲ ခကတ်မည်ကို ခန့်မှန်းရ၏။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ရခိုင်စွာ မြန်မာထက် အိန္ဒိယပြည်နန့် ဆက်သွယ်မှု နီးစပ်လာနိုင်သဖြင့် ရခိုင်သို့ တူရိယာတိ စောစွာ ဆက်သွယ်နိုင်ခမည်ကို သိသာလှရေ။ ထို့ကြောင့်ပင် အလောင်းစည်သူမင်း တိုင်းခန်း လှည့်လည်စဉ် ရခိုင်ရို့ဒေသသို့ ရောက်ခပနာ တူရိယာပုံစံတိကို တွိမြင်ခသဖြင့် ပုံစံယူကာ ဇမ္ဗူ့သပြေသီး ကြွီဟန်စသည့် တူရိယာတိကို တီထွင်ခကြောင်း ခန့်မှန်းသိသာနိုင်၏။ ထို့အတူ ရခိုင်ရို့ထံမှ ဆက်သွယ်ခကတ်ရေ လူမျိုးစုတိ၏ တူရိယာတိလည်း ဟိကတ်သိမ့်မည်ဟု သိရရေ။

မောရို့ဌာနီဟုတွင်ရေ ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း အင်းလေးတွင်နီကတ်ရေ ထားဝယ်မျိုးနွယ်စုဝင် အင်းသားရို့ သုံးစွဲလျက်ဟိသည့် လံစည်မှာ ရခိုင်မာန်အောင် ဗုံရှည်စည်နန့် သဘောတူဖြစ်၏။ အလုံးအလျား အသွင် အပြင် လုံးဝတူညီလှ၏။ ထိုလံစည်အက တေးသီးချင်းမှာ လည်ချောင်းနှာသံဖြင့် သီဆိုကတ်ရသဖြင့် ရခိုင်သိုင်း ဟန် သာချင်းတစ်မျိုးကဲ့သို့ဟု ခန့်မှန်းလေ့လာရရေ။

အင်းသားမှာ ထားဝယ်မှ သံလွင်မြစ်ကြောင်းဖြင့် ညောင်ရွှေ အင်းလေးတွင်လာပနာ အခြေစိုက်သူတိ ဖြစ် သဖြင့် ထားဝယ်လူမျိုးစု အပါအဝင်ပင်ဖြစ်၏။ ထားဝယ်မှာ ရခိုင်လူမျိုး ဆက်နွယ်တိ သာဖြစ်ကတ်၏။ ဒသရာ ဇာမင်း လက်ထက် မာန်အောင်ကျွန်းမှ တနင်္သာရီကမ်းတစ်လျှောက် သွားရောက်နီ ထိုင်သည်မှ အခြေစိုက် ခဲ့ သူတိဖြစ်ရေ။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်စည် တူရိယာရေ ၎င်းရို့ထံ လက်ငုတ်လက်စ ဟိနီခြင်းဖြစ်၏။ ထား ဝယ်ဒိန်း သာချင်းမှာလည်း ရခိုင်ဒုံးချင်းနန့် ဆင်တူလှ၏။ ဘိုးတော်မင်းလက်ထက် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ ရခိုင်တိ မှာလည်း ရောက်ဟိလားခကတ်၏။

ထို့ကြောင့် ရခိုင်စည်တူရိယာစွာ ရခိုင်တွင်သာမက အရပ်ရပ် ဆက်သွယ်နှဲ့စပ်မှု ဟိခဲ့သော်လည်း ဂနိ ရခိုင်တွင် ရှားပါးတိမ်ကော နီစွာကို တွိရသဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် ဖော်ထုတ်ကတ်သင့်၏။ ဂနိ ကမ္ဘာတွင် မိမိရို့ အနုပညာဖြင့် ဂုဏ်ဝင့်ဝါနီကတ်၏။ ရခိုင်ပြည်နယ်စွာလည်း မိမိရို့ အနုပညာဂုဏ်ဖြင့် ဝင့်ဝါနိုင်ကတ်ပါစီသတည်း။

## ကိုးကား

အသျှင်စက္ကိန္ဒ (ရခိုင်ပြည်နယ်) ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှုတိ အမှတ်(၂) စာအုပ်မှ