ဗော်လ်တဲယား

နာမည်ရင်း **ဖဖို့ရွှိုင်း မာရီ အရိုဝက်** ဖြစ်ရေ ကလောင်အဖို့**ဗော်လ်တဲယား**(Voltaire)(၁၆၉၄-၁၇၇၈)နန့် ထင်ရှား။ သူကို တွေးခေါ်ပညာသျှင်၊ ကဗျာဆရာ၊ ပြဇာတ်ရီးဆရာ၊ ဝတ္ထုရီးဆရာ၊သမိုင်းဆရာ၊ အထေ့အငေါ့စာရီးဆရာ အစဟိယေအတွက်နန့် များပြားလှရေ ကဏ္ဌတိတွင် လူရို့က အမှတ်ရကတ်ရေ။ နာမည်ကျော်ရေအချိန်မှ ကွယ်လွန်ချိန်ထိ နှစ်ပေါင်း၆၀ကျော် အချိန်အတွင်း အကောင်းဆုံး ပြင်သစ်စာပီနန့် အတွေးအခေါ်ပညာသျှင် အဖြစ်အများက အသိအမှတ်ပြုရရေ။

ဗော်လ်တဲယားကို ပါရီမြို့တော်၌ ၁၆၉၄တွင်ဖွားမြင်ရေ။ အဖမှာ ရှေ့နီတစ်ဦးဖြစ်သလို ဗော်လ်တဲယားကိုယ်တိုင်လည်း ဥပဒေပညာကို အနည်းငယ်လိ့လာလိုက်စားဖူးရေ။ ဥပဒေပညာကိုလိုက်စားနီရာမှ ရုတ်တရက်ရပ်စဲလိုက်ပြီးကေ ပါရီတွင် အနောက်အပြောင်နန့် အထေ့အငေါ့ပျက်လုံးတိကို ဖန်တီးရင်း ထင်ရှားလာရေ။ ရှေးအခါကထိုသို့ ပြုလုပ်ပါက အတော်ကိုအန္တရာယ်တိရေဟု ဆိုနိုင်ရေ။ ပျက်လုံးတိကြောင့် ဗာစတီးအကျဉ်းထောင် တွင် တစ်နှစ်အချုပ်ခံခရဖူးပြီးကေ ထိုတစ်နှစ်တာအတွင်း **ဟင်နရိအိတ်** အဖို့ဟိ သမိုင်းလင်္ကာကြီးတစ်စောင်ကို ရီးဖွဲ့ခရေ။ ထောင်မှထွက်ကာစ ၁၇၁၈တွင် သူ့လက်ရာတစ်ခုဖြစ်ရေ **အော်အေးဒစ်ပဲ** ကိုပြဇာတ်အဖြစ် ရုံသွင်းပြသရာ ကကောင်းအောင်မြင်ပြီးကေ အဖို့ဝှက်ဖြစ်ရေ ဗော်လ်တဲယား ဟူရေအဖို့မှာလည်း အထူးပင်ထင်ရှားလာရေ။ ထိုအချိန်တွင် ဗော်လ်တဲယား မှာအသက်၂၄နှစ်သာ ဟိသေးယေအတွက်နန့် အောင်မြင်မှုတိနန့်ယှဉ်လျှင် တိစွာငယ်ရွယ်သေးရေဟု ဆိုရဖို့ဖြစ်ရေ။ 

စာပီပညာရပ်တွင် စကားလုံးကြွယ်ဝရေ ဗော်လ်တဲ့ယားရေ ငွေကြေးပိုင်းတွင်လည်း ချမ်းသာသူဖြစ်လာခရေ။ ယကေလည်း ၁၇၂၆တွင် ကြီးမားရေ ပြဿနာနန့် တွိ့ရတော့ရေ။ အကြောင်းမှာ ထိုခေတ်က သူကောင်းမျိုးတိနန့် ဆက်ဆံလျှင် ရိုရိုသေသေဆက်ဆံရရေမှာ ထုံးစံဖြစ်ရေကို လှစ်လျှုရှုပြီးကေ သူကောင်းမျိုးတစ်ဦးဖြစ်ရေ **ရှာဗလျာ ဒေရိုဟန်** ဆိုသူနန့် စကားရည်လုခခြင်းမှစရေ။ စကားရည်လုပွဲတွင် ဗော်လ်တဲယားနိုင်ကေလည်း ရှာဗလျာဧ့ လက်ပါးစီရို့ဧ့ ရိုက်နှက်နှိပ်စက်ခံရပြီးကေ ဗာစတီးထောင်အတွင်းသို့ နောက်တစ်ကြိမ် အလည်လားရပြန်ရေ။ ထိုနောက် ပြင်သစ်တွင် မနီတော့ပါ ဟူရေခံဝန်ချက်ဖြင့် ထောင်မှလွတ်ပြီးကေနောက် အင်္ဂလန်တွင် နှစ်နှစ်ခွဲမျှ လားရောက်နီထိုင်ခရရေ။

အင်္ဂလန်တွင်နီထိုင်ခချိန်တိရေ ဗော်လ်တဲယားအတွက် အဖိုးတန် အတွိ့အကြုံတိကို ရဟိစီခရေ။ အင်္ဂလိပ်စာပီနန့် စကားကို သင်ကြားခွင့်ရခရေ။ နာဖို့ကျော်တိဖြစ်ရေ ဟိတ်စပီးယား ၊ အိုက်ဆက် နယူတန်၊ ဇွန်လော့ခ်၊ ဖဖို့စစ် ဘေကွန် အစဟိသူရို့ဧ့ စာပီလက်ရာနန့် အတွေးအခေါ်တိကို လိ့လာခွင့်ရခသလို အခြားခေတ်ပြိုင် အင်္ဂလိပ်ပညာသျှင်တိနန့် ဆွေးနွေးခွင့်ကိုလည်း ရခရေ။ ထို့ပြင် အဓိကအချက်မှာ ပြင်သစ်နန့် မတူရေ အင်္ဂလန်ဧ့ ဒီမိုကရေစီ အုပ်ချုပ်ရီးကို ပါဖြို့းစမ်းခွင့်ရခခြင်းဖြစ်ရေ။ မိမိပြင်သစ်တွင် ခံစားခရသကဲ့သို့ အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ ပြသခြင်းမဟိပဲ သူကောင်းမျိုးနွယ်ဝင် တစ်ဦးဧ့ လက်မှတ်ဖြင့် ဖမ်းချုပ်နှိပ်စက်ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်တွင် လက်မခံနိုင်ရေ အကြောင်းကိုပါ သိမြင်လားခရေ။ 

ပြင်သစ်ပြန်ရောက်လျှင် အကြီးကျယ်ဆုံး၊ အကျော်ကြားဆုံးရေ လက်ရာဖြစ်ရေ **ဒဿနိကစာတမ်းတိ** အဖို့ရကျမ်းကို ရီးသားဖြနိဝရေ။ **အင်္ဂလိပ်ရို့အကြောင်း**ဟု အလွယ်ခေါ်ရေ ထိုကျမ်းမှာ အစစနောက်ကျနီခရေ ပြင်သစ်ရို့အတွက် ဉာဏ်အလင်းဖွင့်ရေ လက်ဦးကျမ်းပင်ဖြစ်တော့ရေ။ ထိုကျမ်းတွင် အင်္ဂလိပ်ရို့ဧ့ နီထိုင်မှုပုံစံ၊ တွေးခေါ်ပုံ၊ အုပ်ချုပ်ရီးစနစ် အစဟိရေ အကြောင်းတိကို စီ့စီ့ငှငှ ရီးသားချီးမွမ်းထားခြင်းဖြစ်ပြီးကေ ပြင်သစ်အာဏာပိုင်တိဧ့ ဒေါသကို ကောင်းစွာမီးထိုးနှိုးဆွပေးနိုင်ယေအတွက်နန့် ဗော်လ်တဲယား တစ်ယောက် ပါရီမှ ပြေးရပြန်ရေ။

ပြင်သစ်အရှေ့ပိုင်း စီရဲမြို့တွင် ၁၅နှစ်တိုင်တိုင် ခိုလှုံနီထိုင်နီရင်း မြို့စားကတော် မဒမ် ဒူရှတ်တလေ နန့်ငြိစွန်းခသေးရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ၁၇၅၀တွင် မဒမ် ဒူရှတ်တလေ ကွယ်လွန်ပြီးကေ နောက်တစ်နှစ်အကြာတွင် ပရပ်ရှားအင်ပါယာဧ့ ဧကရာဇ် မဟာဖရက်ဒရစ် ကဖိတ်ခေါ်ယေအတွက်နန့် ပရပ်ရှားမြို့တော် ပေါ့စဒမ် တွင်လားရောက်နီထိုင်ရေ။ အစဦးတွင် နှစ်ဦးသားဆက်ဆံရီး အဆင်ပြေချောမွေ့ ကေလည်း သုံးနှစ်အကြာတွင် အချေတင်စကားတိယေအတွက်နန့် ၁၇၅၃တွင် ဗော်လ်တဲယား ပရပ်ရှား (ဂျာမနီ)မှ ပြောင်းရပြန်ရေ။ 

ထိုနောက် ပြင်သစ်မင်း၊ ပရပ်ရှားမင်း တိဧ့ဘေးဖို့မှ ကင်းဝေးစီဖို့အတွက် ဂျီနီဗာမြို့အနီးတွင် ခြံကြီးတစ်ခြံကို ဝယ်ယူကာ နီထိုင်ရေ။ ယကေလည်း ထိုခေတ်အမြင်နန့် တိစွာ ခွကျနီရေ သူဧ့အတွေးအခေါ်တိကို ဆွစ်ဇာလန်ရို့ကလည်း ခံတွင်းမတွိ့ကြယေအတွက်နန့် ပြင်သစ်-ဆွစ် နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်ဟိ ဖာနီး တွင် ခြံထပ်မံဝယ်ယူကာ နယ်စပ်မျဉ်းတွင် အိမ်ဆောက်ပြီးကေနီရေ။ အကြောင်းပြချက်မှာ တစ်ဖက်ဖက်မှ ဖို့ပြုလာလျှင် လွတ်ရေဖက်ပြေးဖို့ ဖြစ်ရေ ဟုဆိုရေ။ ထိုဒေသတွင် အနှစ်နှစ်ဆယ်ကြာ နီထိုင်စဉ်အတွင်း အခြားဒေသတိမှ အတွေးအခေါ်ပညာသျှင်တိနန့် စာပီးစာယူလုပ်ကာဆွေးနွေးခြင်း၊ မိတ်သင်္ဂဟတိကို အလည်ဖိတ်ကြားကာ ကြွေးမွေးပြုစုခြင်း ရို့ကိုပြုလုပ်ပြီးကေ အချိန်အားဟိသရွေ့ ကျမ်းစာတိ ရီးသားခြင်းဖြင့် ကုန်လွန်စီရေ။ ထိုနှစ်တိတွင် ဂန္ထဝင်စာပီမှ ခေတ်ဆန်ဆန် အထေ့အငေါ့ပျက်လုံးတိအထိ အမျိုးအစားစုံလင်စွာပါဝင်ရေ။ 

အသက် ၇၀နားနီးချိန်တွင် ပြင်သစ်၌ ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းဝင်တိကို ပြင်းထန်စွာနှိပ်ကွပ်ကြောင်း သိလျှင် လွတ်လပ်မှုကို မြတ်နိုးသူ ဗော်လ်တဲယား အနီဖြင့် ယင့်ချင့်ပိုင် ဘာသာရီးအယူသီးမှုတိကို မိမိဉာဏ်ပညာဖြင့် ပယ်ရှားဖို့ ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ဘာသာရီးချုပ်ချယ်မှုကို ဆန့်ကျင်ရေ နိုင်ငံရီးစာပီတိ အများအပြားရီးသား ဖြနိဝရေ။ ထိုစာတမ်းတိုင်းဧ့ အဆုံးသတ်ပိုင်းတိုင်းတွင် မဆင်မခြင်အယူသီးရေပယ်လှန်ဖို့ ရည်ရွယ်ပနာ "အပုပ်သတင်းထွက်ရာကို သုတ်သင်ကြလော့" ဟုနှိုးဆော်ချက်ကို ထည့်သွင်းလိ့ဟိရေ။ 

၁၇၇၈တွင် အသက်၈၃နှစ်အရွယ် ဗော်လ်တဲယား ပါရီမြို့သို့ ပြန်လီရေ။ သူ့လက်ရာဖြစ်ရေ အီဖို့းပြဇာတ်ကို ရုံတင်ရေ အခမ်းအနားကို ကိုယ်တိုင်လာရောက် ကြည့်ရှုဖို့ဖြစ်ရေ။ ပြင်သစ်လူထုကြီးဧ့ တခဲနက် ထောက်ခံအားပေးရေ လက်ခုပ်သံတိကို ခံယူရဟိသလို ဘင်ဂျမင် ဖရမ်ကလင် အစဟိရေ သူ့အားကြည်ညိုကတ်ရေ ကျော်ကြားသူရို့ လာရောက်လည်ပတ် ဆွေးနွေးရေကို လက်ခံတွိ့ဆုံရေ။ ၃၀၊ မေ၊ ၁၇၇၈တွင် ပါရီမြို့၌ ဗော်လ်တဲယား ကွယ်လွန်ရေ။ ကွယ်လွန်လားပြီးကေနောက် ကျန်ဟိရုပ်အလောင်းကို ပါရီသချိုင်းတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်ရို့ဧ့ ထုံးစံအများုင်း မြုပ်နှံခွင့်မရခလီ။ အကြောင်းမှာ ဘာသာရီးအယူသီးသူရို့ဧ့ သာသနာကိုစီာ်ကားသူ ဟူရေစွပ်စွဲချက်ကြောင့်ဖြစ်ရေ။ ယကေလည်း နီာင် ၁၃နှစ်အကြာတွင် သူ့ရုပ်အလောင်းကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ပြီးကေ ဂုဏ်ပြုထိုက်သူရို့ဧ့သင်္ချိုင်း **ပါရီပန်သယ်ယွန်**တွင် ဂူသွင်းမြုပ်နှံပေးခရေ။ 

ကွယ်လွန်ရေ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ကျော် ဂနိတိုင် ဗော်လ်တဲယားဧ့ လက်ရာတိမှာ ခေတ်မှီစဲ၊ အစွမ်းဟိနီစဲဖြစ်ရေကို အသိအမှတ်ပြုကတ်ရေ။ ထို့ပြင်ဗော်လ်တဲယားဧ့ အသိအမြင်ဖွင့်လှစ်ပေးမှုကြောင့်လည်း ၁၇၈၉ပြင်သစ်တော်လှန်ရီး ပေါက်ဖွားရခြင်း ဖြစ်ရေဟုလည်း (တစ်နည်းဆိုလျှင် ပြင်သစ်တော်လှန်ရီးအစပြုရရေတွင် ဗော်လ်တဲယားဧ့ လက်ချက်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ပါဝင်ရေ။) ဆိုရေ။

## ရည်ညွှန်းကိုးကား
*ကျော်စွာ၁၀၀-ဒေါက်တာသန်းထွန်း

‎