မလေးရှားသမိုင်းကြောင်း

မလေးရှားတွင် လူသားရို့ စတင် အခြီချ နီထိုင်ရေမှာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခရေ။  မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နီထိုင်သူတိမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်တိ ဖြစ်ကတ်ရေ။  တရုတ်နန့် အိန္ဒိယမှ ကုန်ရေနန့် အခြီချ နီထိုင်မည့်သူတိ စတင်ရောက်ဟိခရေမှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နန့် တတိယ ရာစုနှစ်တိ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းတိနန့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့တိကို တည်ထောင်ခကတ်ရေ။ ၎င်းရို့ ရောက်ဟိခခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နန့် အိန္ဒိယရို့ဧ အငွေ့အသက်တိ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွိ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ဟိ လူမျိုးတိမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နန့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခကတ်ရေ။သင်္သကရိုက်ဘာသာ ဖြင့် ရီးထိုးထားရေ စာတိကို အေဒီ ၄ ရာစု နန့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွိ့ဟိရရေ။  လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်ဧ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ဟိခရေ။ ၇ရာစု နန့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်ဧ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာဧ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခရေ။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်တိတိနန့် မလေးကျွန်းစုတိတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခရေ။ ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးတိ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခရေ။ ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာရေ ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား ရေ မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသဧ ပထမဆုံး လွတ်လပ်ရေ ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်ရေ။မလက်ကာရေ ထိုစဉ်က အရီးပါရေ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုတိကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခရေ။

၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီရို့ သိမ်းပိုက်ခပြီး ဒတ်ချ်ရို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခရေ။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာရေ ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြီချခရေ။ ဗြိတိသျှရို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခပြီးနောက် ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခရေ။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှရို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနန့် လာဘွမ်ကျွန်းရို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခရေ။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်ရေ အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ဟိ မလေးပြည်နယ်တိဟု သိဟိကတ်ရေ  ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နန့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်တိတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူတိကို အကြံပီးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးတိကို ခန့်ထားခပြီး အုပ်ချုပ်သူတိမှ စာချုပ်အများုင်း အုပ်ချုပ်ခရရေ။  အခြားရေ ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်ရေ ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှရို့ဧ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ဟိမနီရေ်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပီး အရာဟိတိကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခရရေ။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နန့် ဘော်နီယိုရို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတိမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခရေ။
ဗြိတိသျှရို့ဧ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နန့် အိန္ဒိယ လူမျိုးရို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပီးခရေ။  ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နန့် စူလူး စူလ်တန်ရို့က ၁၈၇၇ နန့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှရို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ဂု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသရေ ဗြိတိသျှရို့ဧ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ဟိလာခရေ။  ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပီးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူတိရေ လွတ်လပ်ရေ ဘုရင်နိုင်ငံဧ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ တိ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခကတ်ရေမှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေ ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်ရေ။

ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်တိမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နန့် စင်ကာပူရို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခရေ။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရီး တင်းမာမှုတိ ပေါ်ပေါက်ခပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်တိ သျှင်သန်ထကြွ လာခရေ။ မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်တိမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခပြီးနောက် လွတ်လပ်ရီးရဟိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုတိ မြင့်တက်လာခရေ။ဗြိတိသျှရို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေ ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခုဧ အောက်တွင် မလာယာဒေသဧ အုပ်ချုပ်ရီးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခကေလည်း မလေးရို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခရေ။ ယင်းပိုင် ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူရို့ဧ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနန့် တရုတ်လူမျိုးရို့အား နိုင်ငံသား ပီးမည့် ကိစ္စရို့ ဖြစ်ရေ။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ဟိရေ စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှရို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်ရေ။ ယကေလည်းလည်း အကေအမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရီးသျှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခပြီး ထိုဖက်ဒရီးသျှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်တိဟိ အုပ်ချုပ်သူရို့ဧ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှရို့ဧ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခရေ။ ယင့်အချိန်က မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီဧ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်ရေ သူပုန်ရို့ရေ ဗြိတိသျှရို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာလားစီရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရီးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခရေ။ မလာယန် အရီးပေါ်အခြီအနေရေ ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ဟိခပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုတိကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်တိက မလာယာတွင် အခြီချ တိုက်ခိုက်ခရေ။ ယပြီးနောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရီးသျှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေ နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခရေ။)၊ ဆာရာဝပ် နန့် စင်ကာပူ ရို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်ရေ။ ယင်းပိုင် ဖက်ဒရီးသျှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရီး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နန့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခရေ။ ယကေလည်းလည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နိ အထိ ကြာမြင့်ခပြီး အကြောင်းမှာ  ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးရေ ဖက်ဒရီးသျှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစီရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရီးသျှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်ရေ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနန့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရီး ပါတီ ရို့ဧ ကိစ္စတိကို ဖြေသျှင်းရန် အတွက် ဖြစ်ရေ။

ဖက်ဒရီးသျှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုတိ ဖြစ်ပွားလာခပြီး ၎င်းရို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နန့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရီးသျှင်းမှ ခွဲထွက်လားခြင်း နန့် လူမျိုးရီး ပဋိပက္ခတိ ဖြစ်ပွားခြင်း ရို့ ပါဝင်ရေ။ လူမျိုးရီး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ဟိခရေ။ အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ဟိရေ စီးပွားရီး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခပြီး စီးပွားရီး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရရို့ဧ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခရေ။ ဝန်ကြီးချုပ် မဟာသီယာ မိုဟာမက် လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်တိမှ စတင်ရေ စီးပွားရီး တိုးတက်မှု နန့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုတိ အကေအမြန် ဖြစ်ပွားခရေ။ စီးပွားရီးရေ စိုက်ပျိုးရီးကို အခြီခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနန့် စက်မှုလုပ်ငန်းတိကို အခြီခံရေ စီးပွားရီး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခရေ။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခပြီး ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နန့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရီး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်ရေ ပူထရာဂျာရားမြို့ ရို့ ပါဝင်ရေ။ ယကေလည်းလည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရီးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နန့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်ရို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခရရေ။

## ကိုးကား